P. 1
thaoduoc

thaoduoc

|Views: 6|Likes:
Được xuất bản bởibantre2008

More info:

Categories:Types, Research
Published by: bantre2008 on Oct 22, 2012
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/31/2013

pdf

text

original

Sections

Tông hop: k hampha8888 @yahoo.

com
Mµc l µc
1. Bô Kêt
2. Cái Bç Tr ãng
3. Cái Xà Lách
4. Cây cacao
5. Cây Xuong Rông
6. Có Cú
7. Có Mµc
8. Cú Cái Tr ãng
9. Ðqu Rông
10. Ðqu Tây
11. Ðu Ðú
12. Gai Chông
13. Hành Huong
14. Hành Tãm
15. Hç
16. Hoa Dành Dành
17. Hoa Ðào
18. Hoa Hiên( Ki m Châm)
19. Hoa Hoè
20. Hoa Lan - Huç
21. Hoa Magnol i a
22. Hoa Mai
23. Hoa Mâu Ðon
24. Hoa Mi mosa
25. Hoa Sen
26. Hoa Sú
27. Hoa Vi ol et
28. Mãng Câu Xi êm
29. Mãng Cµt
30. Mo Lông
31. Ngãi Hoa Vàng
32. Ngò Gai
33. Ôi
34. Ri êng
35. Roi ( Mqn)
36. Sâu Ri êng
37. Si m
38. Su Hào
39. Su Su
40. Táo
41. Táo Tâu
42. Tói Tây
43. Wasabi
Bô Kêt
.. cây thuôc ngùa duçc SARS ?
::: DS Trân Viêt Hung :::
Trong khi Trung Hoa, Ðài loan và Canada dang phái vât vá dôi phó vói bênh
SARS, Viêt Nam là nuóc dâu t iên duoc WHO công nhân là dã ngån chån duoc
su lan t ruyên cúa SARS. . và có nhùng t in dôn. . là do ó xông hoi Bô kêt t ai
nhùng bênh viên. . và nhùng noi công công dông nguòi lui t ói ( ?) . Bô kêt dã
duoc dùng t rong dân gian dê gôi dâu giúp muot t óc, hoi bô kêt dùng dê xông
t rong nhùng dám t ang, giúp t r ù khú nhùng mùi vuong dong. .
Bô kêt , Gledit schia officinal is, t huôc gia dình t huc vât Cesalpi naceae ( hay
Leguminosae), duoc dùng t rong Ðông duoc duói t ên Tao giác ( Tsao-
chia= Zao- Jia) . Anh ngù goi là Chinese honey locust fruit , soap bean. .
Ðåc t ính t huc vât :
Bô kêt t huôc loai cây t hân môc, cao 5- 10m, t hân có gai t o và cúng chia
nhánh. Lá moc so le, kép lông chim, hình t rúng
t huôn dài , cõ 25mm x 15mm, mép lá có r ång cua
nhó. Hoa moc t hành chùm ó nách lá hay ó ngon,
màu t râng. Quá cúng, khi chín màu den dài 10-
12cm , rông 1- 2 cm hoi cong, hay t häng : t rong
quá có 10- 12 hat màu nâu cõ 7mm; quanh hat là
môt chât bôt màu vàng nhat . Bô kêt ra hoa vào
t háng 5- 7, và ra quá vào t háng 10- 12. Bô kêt có
nguôn gôc t ù khu vuc giùa Nam Trung Hoa và
Bâc Viêt Nam, duoc t rông hâu nhu khâp Viêt Nam
( Riêng dáo Cát Bà có dên 40 ngàn cây, cung câp
40 t ân bô kêt môi nåm) Bô kêt cùng duoc t rông
tai Thái Lan, Ân Ðô. Quá duoc t hu hái vào nhùng
t háng 10- 11 lúc dang màu xanh hay vàng nhat ,
phoi khô dê lâu , dôi sang màu den bóng. Riêng
gai bô kêt ( cùng là môt vi t huôc) có t hê t hu hái quanh nåm , nhung t ôt nhât
là t ù t háng 9 qua dên t háng 3 nåm sau( mùa dông- xuân) , cùng duoc phoi
khô. .
Thành phân hóa hoc :
Quá chúa :
10% hôn hop Saponin loai t rit erpenic t rong dó gôm Gledit sia saponin B- > G ,
Aust ralosid, Gledinin. , Gledigenin.
Các hop chât Flavonoids nhu Lut eolin, Saponaret in, Vit ext in Homo- or ient in,
Orient in.
Men Peroxidase
Ðuòng hùu co nhu Galact ose, Glucose, Arabinose. .
Các acid béo : Palmit ic acid, St earic acid, Oleic acid Linolic acid, Linoleic acid.
Các st erols nhu St igmast erol, Sit ost erol
Cerylacohol ; t annins
Gai bô kêt chúa : Gledit chia saponin B-> G, Palmit ic acid, acid béo ,
hydrocar bon nhu nonacosane, hept acosane. .
Nghiên cúu cúa Duke t rên hat Gledit sia j aponica, t r ông t ai Hoa Ky ghi nhân
hàm luong chât béo cao hon 4. 3 % so vói 2. 8% noi loài t r ông t ai Nhât .
Ðåc t ính duoc hoc :
Ða sô nhùng nghiên cúu vê Bô kêt duoc t huc hiên t ai Trung Hoa, Nhât ( t ai
Viêt Nam cùng có môt sô công t rình nghiên cúu vê hoat chât cúa bô kêt ) .
Khá nång huyêt giái : Bô kêt có khá nång huyêt giái r ât manh.
Khá nång kháng vi t rùng : Dung dich ly t rích bâng nuóc có t ác dung úc chê
Escherichia coli, Ebert hella t yphosa, Pseudomonas aeruginosa, Prot eus
vulgaris và các vi t rùng gram âm ( in vit ro) . Hôn hop Saporanet in và
Flavonoid t r ong Bô kêt có t ác dung chông môt sô siêu vi t rùng t rong dó có cá
loai Coronavirus.
Khá nång chông nâm : t hú nghiêm in vit ro cho t hây khá nång úc chê môt sô
dermat ophyt es.
Tác dung long dòm : Saponins cúa bô kêt có t ác dung kích t hích màng nhày
bao t ú t ao phán xa gia t ång chât bài t iêt noi ông hô hâp, giúp t ông xuât chât
dòm. . Tác dung long dòm này t uy dáng chú ý nhung không manh bâng Radix
Plat ycodi Grandiflori.
Bô kêt t rong Ðông Duoc :
Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa dùng Quá Bô Kêt và Gai Bô Kêt làm 2 vi t huôc
có t ác dung t r i liêu khác nhau. Theo các Danh Y cô t ai Trung Hoa nhu Lôi
Hiêu, Vuong Hiêu Cô ( dòi Nguyên) , Lý t hòi Trân, . . Tao giác di vào Kinh Quyêt
Âm, loi duoc ' cúu khiêu' , sát duoc t inh vât , chùa duoc nhúng chúng bung
t r uóng. . Ða sô cá phuong t húc diêu t ri ghi t rong ' Gián Yêu t ê chúng
phuong' , ' Ngoai dài bí yêu phuong' , ' Thiên ki m phuong' . . dêu dùng Bô kêt
( t hiêu t ôn t ính) t án t hành bôt , t hôi vào mùi hay hoà nuóc dê uông. .
Danh y Cù Hi Ung ( dòi Minh) luân vê Tao giác t rong ' Bán t háo Kinh so' nhu
sau : ' Tao giác di váo Túc quyêt Âm kinh và Thú Thái Âm, Duong Minh
kinh.. Vì Quyêt Âm là t ang Phong Môc.. nên chính chú là Phong Tí ( Tú co t ê
bai, dâu phong làm cháy nuóc mât . . ) dêu do Kinh Quyêt Âm phong môc gây
ra bênh. Tao giác bâm t hu t ính t ân t án, loi các quan khiêu bình duoc môc
khí nên phá duoc phong t à. .
Quá Bô Kêt :
Quá Bô Kêt hay Tao Giác ( Zao j iao) ( Nhât duoc goi là sòkaku ; Ðai hàn là
Chogak), ghi chép t rong Thân Nông Bán t háo, duoc xem là có vi chua, t ính
âm và có dôc t ính nhe, t ác dung vào các kinh mach t huôc Phê ( Phôi) và Ðai
t ràng.
Tao Giác có nhùng t ác dung và duoc dùng nhu sau :
Tán dòm : dùng t rong các t r uòng hop Ðòm dong, ho và t hó khò khè do dòm
nghèn không t hê t ông xuât noi hong. Tao giác duoc phô hop vói Ma hoàng
( Ephedra) và Mât heo dê t ri Sung phôi kinh niên có nhùng t riêu chúng ho,
t hó khò khè, nång nguc và dàm dính noi hong.
Thông khiêu và Tái sinh Thân : dùng t rong các t r uòng hop bi bât t ính, t ê noi
måt hay phong giut , cúng hàm do dòm du ú ; t huòng phôi hop vói Tê t ân
( Radice Asar i= xi xin) , bâng cách t hôi bôt vào mùi.
Phát t án khôi u và làm giám sung phù : dê t r i các mun nhot mói bât dâu
sung ây hay nhot sung mà mú không t hoát ra duoc Tao giác duoc dùng phôi
hop vói Kim Ngân hoa Flos Locinerae Japonica ( j in yin hua) , khi nhot bât dâu
sung t ây; và vói Rê Bach chí Radix Angelicae dahuricae ( bai zhi) khi nhot có
mú mà không t hoát ra duoc.
Khi dùng duói dang ' t huôc nhét hâu môn, Bô kêt có t ác dung xô, t ông xuât
giun dúa. .
Gai Bô Kêt :
Ðông duoc dùng Gai Bô kêt ( Spina Gledit siae) ( Tao Giác Thích = Zao j iao ci)
làm môt vi t huôc riêng. Tao Giác Thích duoc xem là có vi cay, t ính âm, t ác
dung vào các kinh mach t huôc Can và Vi.
Tao Giác Thích có khá nång làm giám sung phù, t hoát mú, t ái t ao huyêt và
giám khôi u. Gai Bô kêt t huòng duoc dùng vào giai doan khói phát cúa nhot
giúp t ao mú và làm võ miêng cúa nhot ung. Gai Bô kêt cùng t ông xuât
phong, diêt ký sinh t rùng, nên duoc dùng t ri ' hâc lào' và phong cùi. Không
duoc dùng noi phù nù có t hai hay khi nhot dã võ miêng.
Bô kêt t rong Nam duoc :
Bô kêt duoc sú dung khá phô biên t rong Duoc hoc cô t ruyên Viêt Nam và
t rong sinh hoat dân gian :
Quá Bô kêt dem ngâm hay nâu lây nuóc dê gôi dâu, làm sach gâu, muot t óc.
Nuóc nâu Bô kêt dùng dê giåt quân áo len, da. . không làm phai mâu hay
hoen ô.
Quá Bô kêt ( cá hat ) dôt cháy, t án t hành bôt , t hôi vào mùi dê t ri t rúng
gió, hôn mê, bât t ính; có t hê phôi hop vói Bac hà giúp mau hât hoi, hôi t ính.
Xông khói Bô kêt có t hê giúp t ri nghet mùi, khó t hó.
Bô kêt dôt ( t ôn t ính) , t án t hành bôt , t rôn vói dâu mè làm t huôc nhét hâu
môn, giúp t hông hoi t ù ruôt ( t rung t iên sau khi mô; t hông dai t iên, t r i giun
kim.
Quá Bô kêt t án t hành bôt min, dâp vào chân rång dê t ri sâu r ång, làm nhúc
rång.
Nuóc ngâm bô kêt dùng gôi cho t r é dê t ri chóc dâu, có t hê dâp t hêm bôt Bô
kêt dà dôt t hành t han dê giúp mau lành. .
Tài liêu sú dung :
Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( Dan Bensky)
Orient al Mat er ia Medica ( Hong- Yen hsu)
Tù Ðiên Cây t huôc Viêt Nam ( Võ vån Chi)
Jade Remedies ( Pet er Holmes)
Medicinal Plant s of China ( J Duke & E Ayensu)
Cái bç trång, Cái trång
hay
Bok Choy
.. cây rau rât thông dµng..
::: DS Trân Viêt Hung :::
Trong sö nhung cây t huöc dai gia dình Cruciferes (nhu cai bap, cai cu, cai xanh..) bok choy
có t hê duoc xem là cây rau có vi ngon, và dê su dung nhat khi nau an. Bok choy t ruóc dây chi có
mat tai các Cho t huc-pham Á dông nhung nay dã hau nhu là möt món hàng t huong nhat ngay
tai các cho My. Tên goi Chinese cabbage dã gây nhiêu nham lan cho nguoi su dung vì goi chung
không nhung cho hai loai t hông dung Brassica rapa var chinensis và B. rapa var. pekinensis.mà
còn cho ngung loai khác ít gap hon nhu B.rapa var parachinensis, B. rapa ssp chinensis var
rosularis.
Ðê dê phân biêt , nên ghi nhan t iêng Trung hoa dê goi chung các loai rau là cai ( t hái ) (nêu
nói t heo t iêng Quang dông se là choy hay choi), không có t iêng don döc dê goi bap cai, và các
loai cai duoc goi bang t ên kép dê mô ta hính dáng, màu sac.. Do dó Bach t hái = Bai cai (Tiêng
Quang dông là Pak choi) nghia là Rau t rang hay cai t rang và Ðai bach t hái hay Da bai cai..là Rau
t rang lón..
Các cây rau cai duoc phát t riên t ai Trung Hoa song song vói các loai rau cai bên Âu châu và
cung duoc lai t ao dê biên döi t hành rat nhiêu dang Cai t rang sau dó t u Trung Hoa dã dên bán
dao Triêu Tiên và Nhat vào cuöi t hê ký 19 : tai Nhat, Cai t rang hay Hakusai dã duoc biên döi dê
t hích ung vói khí hau (Lá to hon và màu xanh hon, nhan và phan lõi có màu vàng nhat )
Tên khoa hoc và nhùng t ên t hông dung :
§ Brassica rapa ssp chinensis , t huöc ho t huc vat Brassicaceae.
§ Nhung tên t huong goi : Pak choi, Baak choi, Chinese Whit e
Cabbage, Chinese Must ard cabbage, Whit e Celery Must ard..
§ Tai Pháp : Chou de Chine
Ðåc t ính t huc vât :
Cai be t rang t huöc loai t hao hang niên hay luong niên, cao 25-70 cm, có khi dên 1m. Rê
không phình t hành cu. Lá ó göc t o màu xanh nhat , có gân giua t rang, lá t ruóng t hành có t hê dài
dên 40-50 cm; phiên lá hình bau duc, nhan moc t heo t ói göc nhung không tao ra cánh..các lá
t rên hình mui giáo. Hoa moc t hành chùm ó ngon, màu vàng tuoi, dài 1-2 cm. Qua 4-11 cm. Hat
t ròn nhó màu nâu t ím..1 gram hat chua dên 300 hat, có kha nang nay mam kéo dài dên 5 nam.
Có nhiêu giöng duoc t röng và lai t ao :
§ Giöng có lá moc sát nhau t ao t hành bap dài : var. cylindrica..
§ Giöng có lá tao t hành bap t ròn : var. cephalat a..
§ Có loai không t ao bap chi có ít lá : var. laxa..
Tai Viêt Nam, cai be t rang rat t hông dung. Rat nhiêu giöng dã duoc du nhap tu Trung Hoa
và dia phuong hóa nhu cài Trung kiên, cai Nhat Tân, cai Hö Nam..Möt sö giöng duoc phân biêt
do màu sac hay hình dang cua lá nhu Cai t rang lá vàng, cai t rang lá xam..cai t rang t ai ngua.
Ngoài ra còn có cai dài Nam Kinh, Hàng châu, Giang t ô...
Tai Nhat, t u cai t rang Hakusai, dã có t hêm nhung giöng dia phuong Sant o-sai, Hiroshima-na
(không t hay bán t ai các nuóc Phuong Tây).
Cai t rang ngon nhat là t hu hái khi còn non, chiêu dài chung 15 cm : lúc này cai duoc goi là
baby bok choy
Ngoài ra nên ghi nhan cây Brassica rapa chinensis var parachinensis, là loai dã duoc chuyên
döi t hành Bap cai t rö hoa = Flowering whit e cabbage, hay 'Thái tâm'= Cai xin (t iêng Quang dông
là Choi sam= Choy sum), duoc t röng dê lay cong hoa, rat duoc ua chuöng t ai HongKong và vùng
Nam Trung Hoa, bán lá cöt t hành t ung bó, có hoa nhó màu vàng, cong màu xanh..Choi sum rat
giöng vói phan t rong ruöt cua Bok choy. Phan t âm cua Choi sum còn có t hêm vi dang nhe, an
ngon hon phan lá bên ngoài.
Loai B. rapa spp chinensis var rosularis hay Chinese flat-headed cabbage = Wu t a cai
(Quang dông là t aai gwoo choi), t huong goi là Cai Thuong hai, moc phát t riên nhu möt dia lón,
lan röng t rong vòng 30 cm bán kính và chi moc cao 5 cm.. lá t ròn, cong lá xanh luc.. .
Thành phân dinh duõng :
100 gram phan an duoc chua :
Rau Tuoi Rau Nâu Chín
Calories 13 12
Chât dam 1.50 g 1.56 g
Chât béo 0.20 g 0.60 g
Chât xo 0.60 g 0.60 g
Calcium 105 mg 93 mg
Sât 0. 80 mg 1. 04 mg
Magnesium 19 mg 11 mg
Phosphorus 37 mg 29 mg
Pot assium 252 mg 371 mg
Sodium 65 mg 34 mg
Bet a Carot ene 3000 I U 2568 I U
Thiamine ( B1) 0. 040 mg 0. 032 mg
Riboflavine ( B2) 0. 070 mg 0. 063 mg
Niacin ( B3) 0. 500 mg 0. 428 mg
Ascorbic acid 45 mg 26 mg
vê phuong diên dinh duong, Cai t rang có t hê duoc xem là nguön cung cap Calcium, Sat và
Pot assium cho co t hê. Luong Vit amin A t rong rau cung dáng chú ý, vì giúp t hêm làm sáng mat .
Rau hau nhu không cung cap calories và rat ít chat béo nên là cây rau t hích hop cho nhung
nguoi muön giam cân..
Duoc t ính và công dung :
Cung nhu các cây rau t rong dai gia dình Brassica (Cruciferes), Cãi t rang là möt nguön cung
cap các glucosinolat es : nhung chat này duoc t huy giai bói myrosinase, có san t rong cây và duoc
phóng t hích t rong giai-doan biên chê và t ön t ru. Các chat duoc t huy giai là nhung isot hiocyanat e
nhu sulforaphane có khà nang uc chê möt sö hóa chat gây ung t hu, và có t hêm t ác dung chöng
oxy-hóa giúp co t hê chöng lai các t iên t rình lão hóa.
Cai t rang duoc xem là möt cây rau t huc pham có t ình duong sinh, giúp t ruong-vi, t hanh
nhiêt , loi tiêu, chöng sung. Hat cai t rang có tính kích t hích giúp dê t iêu, nhuan t ruong.
§ Tai Viêt Nam : Cai t rang duoc dùng làm t huöc t hanh nhiêt t ri các chung nöi nhiêt
cua nguói lón và t re em : môi khô, luoi dó sinh cam, sung chân rang, khô cö hong.. Có
t hê xay cai t rang lay nuóc uöng hay nau nuóc cai t rang pha sua cho t re.
§ Tai Triêu tiên : Cai t rang là t hành phan chính cua món 'Kim chi' (cai t rang muöi ,
dê lên men).
§ Tai Nhat, Hakusai còn duoc muöi dê giu lâu, dùng an hàng ngày và nau t rong
nhiêu món t hông dung.
§ Theo Khoa dinh-duong mói cua Trung Hoa : Cai t rang duoc xêp vào loai t huc
pham có t ính bình hay t ính mát , t hích hop cho nhung t ruong hop 'nhiêt '. Nuóc ép tu cai
t rang có t hê dùng dê t ri các bênh ung loét bao tu (Xay hay vat 2-3 lá cai t rang t uoi, lay
nuóc cöt , hâm cho am, và uöng möi ngày 2 lan t rong 10 ngày dê t ri dau bao t u).
Tài liêu sú dung :
§ Pharmacodynamic basis of Herbal Medicine (M. Ebaldi)
§ Prevention Magazine's Nut rit ion Advisor.
§ Chinese Nat ural Cures (Henri Lu)
Giá Tr[ Dinh Duóng

Duçc Tính
cúa
Rau Xà-Lách
::: DS Trân Viêt Hung :::
Rat nhiêu cây rau thông thuong, thuoc nhiêu loài thuc vat khác nhau , duoc goi
chung duoi tên Sà lách. Ngay tên goi cua Sà lách (Lettuce) trong sách vo Anh
Mv cùng bao gom nhiêu cây rau hình dáng khác nhau..
Tên Lettuce hiên dùng dê chi nhóm rau thuoc gia dình Lactuca, ho Thuc vat
Asteraceae. Nhùng cây rau sà lách khác duoc goi chung là Salad Greens bao
gom các cây rau nhu Arugula, Belgian endive, Chicory, Chard , Escarole..
Tên khoa hoc và nhùng t ên t hông dung :
Tên thuc vât Lactuca phát xuât tu tiêng la-tinh 'lac' , nghia là 'sua' do tu chât nhua
duc nhu sua tiêt ra tu thân cây rau. Sativa là o su kiên cây rau dã duoc trông tu rât lâu
doi. Tên Anh' lettuce' do tu tiêng la-tinh mà ra.
Tên goi tai các noi : Laitue cultivée (Pháp), Lattich (Duc), Latouw (Hoà Lan), Salat
(Dan mach), Lattuga (Ý), Lechuga (Tây ban Nha)
Vì chât 'sua' trong lettuce duoc cho là có tính kích duc (aphrodisiac) nên nguoi Ai-
câp dã dùng rau lettuce dê dâng cho Thân Min (coi sóc viêc phì nhiêu, sanh de nhiêu).
Trong Thê ky thu 7 truoc Tây lich, ngày Hôi mung Phì nhiêu tai Hy lap hay Ngày hôi
Adonis, lettuce duoc trông trong châu và dem ra diên hành dê mung cho su phì nhiêu..
nhung châu cây lettuce này, goi là Vuon hoa Adonis, có lë là nguôn gôc cho vêc trông
cây trong châu, bày quanh nhà tai Âu châu..
Cây lettuce hoang dai (Lactuca serriola) có lë phát xuât tu quanh vùng Dia trung
Hai, và dã là môt cây rau án tu thoi Cô dai. Lettuce thuôc chung gia dình thuc vât voi các
cây Cúc và Gai sua, nhung dang cây khoi dâu..có cong dài và lá to. Cây xuât hiên trong
nhung khu vuon tai La Mã và Hy lap tu khoang 500 nám truoc thoi Ki-Tô giáo, nhung
lúc dó duoc xem là món sang trong dành cho ngày Lê hôi, hay cho gioi quý tôc. Antonius
Musa, Y si riêng cua Hoàng Dê Augustus, dã biên toa dùng lettuce làm thuôc bô duõng..
Hoàng dê Domitian dã sáng chê ra nuoc sôt trôn lettuce (salad dressing), và lettuce dã tro
thành món án 'hors d'oeuvre' thông dung. Horace, sau dó, ghi chép ráng ' muôn thành môt
bàn tiêc cho dúng nghia, bát buôc phài có món salad (lettuce) hay cu cai (radish)..dê khai
vi..'
Tai Trung Dông, các nhà Vua Ba tu dã biêt dùng lettuce tu 550 BC
Columbus dã dua hat giông lettuce dên Châu Mÿ vào nám 1493 và cây rau dã
phát triên nhanh chóng ngay tu nám 1494 tai Bahamas, dên 1565 cây tro thành loai rau
thông dung nhât tai Haiti và cây dên Ba Tây tu 1610. Tai Hoa Ky, lettuce cung theo chân
các tay thuc dân..và dên 1806 dã có dên 16 loài lettuce duoc trông tai các nhà vuon Mÿ,
dê sau dó tro thành loai cây hoa màu dáng giá nhât và 85 % san luong tai Mÿ là do Vùng
phía Tây cung câp : California, Arizona, Colorado, Washington, Oregon và Idaho..
Nhiêu chung loai sau dó dã duoc lai tao, cho nhung cây rau hình dáng thay dôi, tu lá
úp lai nhu báp cai dên lá xoán, lá moc dài..
Lettuce duoc xêp thành 5 nhóm thông dung gôm : Crisphead (Iceberg); Butterhead
(Boston, Bibb), Cos (Romaine), Lá (Bunching) và Cong..
Riêng Á châu có loai Asparagus lettuce hay Stem lettuce, còn có thêm tên tiêng là
Celtuce.
§ Crisphead lettuce hay Iceberg lettuce (L. sativa var. capitata)
(Tai Âu châu, nhóm sà lách này còn duoc goi là Cabbage lettuce : Tên Pháp là
Laitues pommées; Duc là Kopfsalat; Ý : Lattuga a cappucino; Tây ban Nha : Lechuga
acogollada..). Tai Viêt Nam, dây là cây rau chính thuc mang tên Xà lách ( loài có lá xêp
vào nhau thành môt dâu tròn trông nhu cai báp duoc goi là Xà lách Dà lat)
Dây là loai sà lách lettuce thông thuong nhât, nhung lai ít có giá tri dinh duòng nhat
trong các loai sà lách. Tên 'Iceberg' là do o phuong thuc chuyên cho rau trong thuong
mãi : thuong dùng các toa xe lua chua nuoc dá dê cho rau giu duoc dô dòn. Da sô sà lách
loài Iceberg duoc trông tai California và cho di phân phôi tai các noi khác.
Lettuce Iceberg có lá lon, dòn, xanh nhat. Báp sà lách tuong dôi chác, vi nhat. Dây là
môt trong nhung loài rau bi dùng nhiêu hóa chât nhât trong khi nuôi trông.
Cây thuôc loai thân thao, háng niên, có rê tru và có xo. Thân hình tru , tháng có thê
cao dên 60 cm, phân nhánh o phân trên. Lá o gôc xêp hình hoa thi. Noi cây trông, lá tao
thành búp dây dác hình câu; lá màu xanh luc sáng, gân nhu tròn hay hoi thuôn, dài 6020
cm, rông 3-7 cm, mép có ráng không dêu. Hoa moc thành cum, hình chùy o ngon, màu
vàng. Qua thuôc loai bê qua, nho và dep, màu xám có
khía..
§ Butterhead lettuce : Bibb và Boston
lettuce
Hai loai thông dung nhât trong nhóm
'butterhead' là Bibb và Boston. Sà lách Bibb thuôc
loai sà lách dâu tròn, nho, lá giông nhu cánh hoa hông, và
duoc tên dê ghi nho John Bibb (tu Kentucky), nguoi dã
lai tao ra giông rau này. Lá mêm, màu xanh luc xâm, dôi
khi có màu nâu do noi mép lá, càng vào trong lõi lá càng xanh nhat lân. Khá dòn, huong
vi thom ngon ngot. Ðuoc xem là loai ngon nhat và dát nhat trong các loai sá lách
lettuce. Lettuce loai Boston, lon báng trái banh softball, dâu báp tuong dôi ít chác, lá có
cam giác hoi nhot. Lá bên ngoài xanh dâm, bên trong chuyên vê màu tráng, nhât là noi
lõi. Sá làch Boston không dòn lám, nhung lá mêm và ngot, lá càng bên trong gân lõi càng
ngot diu.
§ Romaine hay Cos lettuce (Lactuca sativa var.
longifolia)
(Tên goi tai các noi : Pháp là Laitues romaines; Duc :
Romischer oder Bind-Salat; Ý : Lattuga romana; Tây ban
Nha : Lechuga romana..)
Tai Viêt nam, cây duoc goi là Rau dip.
Sà lách Romaine có dâu tuong dôi long, dài và dang
hình tru, lá rau rông cung có màu tu xanh vàng nhat o gôc
chuyên sang xanh dâm vê phía ngon. Lá rau roi hình thuôn dài, có dang chiêc muông, tuy
rau có ve thô, nhung tuong dôi ngot, lá phía trong mêm và nhiêu huong vi hon. Tên
Romaine, có lë do o viêt sai chu Roman, ngay tên Cos, do tu tên hòn dao Kos (Hy lap),
noi sanh ra cua Y si Hippocrates, cung là noi nguoi La mã dã tìm ra..cây rau sà lách loai
này. Ðây là loai có giá tri dinh duòng cao nhat.
Cây thuôc loai thân thao, luõng niên, có thân tháng, hình tru. Lá moc tu gôc thân,
càng lên cao càng nho dân. Lá o gôc có cuông, lá o thân không cuông. Khác voi xá lách o
diêm lá không cuôn báp, và mêm màu xanh xâm. Hoa hop thành chùy dôi, màu vàng.
Qua loai bê qua , dep, màu nâu.
Rau diêp duoc du nhâp tu Âu châu dê trông tai Viêt Nam và có nhiêu chung nhu
Diêp vàng, diêp xanh, diêp luõi hô..
§ Leaf lettuce hay Sà lách bó, lá ri
Dây là loai sá làch thuong trông trong các
vuon nho, tu gia. Sá lách loai này có lá tháng, soán hay
cuôn..du màu tu xanh sáng, do xâm dên màu
dông.. Vi khá ngon, nhung khó tôn tru và chuyên cho..
§ Sá lách Á châu : Asparagus lettuce hay Stem
lettuce= Celtuce
Dây là loài sá lách cua Trung Hoa . Nám 1938, môt
nhà Truyên giáo tai vùng Tây Trung Hoa, gân biên gioi
Tây tang, dã gui môt ít hat giông vê cho môt nhà vuon Hoa
Ky. Cây duoc dát tên là Celtuce vì hình dang có ve giông
nhu môt cây lai tao giua Cân tây (Celery) và Lettuce.. Cây
rau hiên duoc trông tai Hoa Ky. Sà lách Celtuce cho lá
xanh nhat dang hoa : vi có ve giông các loai Romaine và
Cos. Lá già có nhua, khiên có vi dáng. Cây phát triên có
cong dài có thê dên 1.5 m. Cong, giông nhu cong cân tây
giu duoc vi ngot cho dên khi cây trô hoa. Muôn án cho
ngon, nên hái cong khi phân chân cong lon tôi da 2.5 cm
duong kính, cân tuoc bo vo có chua nhua dáng..
Tai Trung Hoa, celtuce duoc goi là Wo ju và môt sô chung loai duoc trông, có
nhung tên các nhau nhu :
§ Wo jun sun (Lettuce bamboo shoot) , thân báp dày có thê án nhu máng.
§ Qiu ye wo ju (Câu diêp) : hình dang giông báp cai.
§ Zhou ye wo ju (Châu diêp), hay thông thuong hon là Sheng cai
§ Chang ye wo ju (Truong diêp), hay Chun cai.
Thành phân dinh duóng: 100g phân án duoc chua:
I ceber g Bi bb/ Bost on Leaf Romai ne Cel t u ce
Calories 13 13 18 16 22
Chât dam 1.01 g 1.29 g 1.30 g 1.62 g 0.85 g
Chât béo : 0. 19 g 0.22 g 0.30 g 0.20 g 0.30 g
Chât so 0.53 g n/ a 0.70 g 0.70 g 0.40 g
Calcium 19 mg n/ a 68 mg 36 mg 39 mg
Sât 0. 50 mg 0. 30 mg 1. 40 mg 1. 10 mg 0. 55 mg
Magnesium 9 mg n/ a 11 mg 6 mg 28 mg
Phosphorus 20 mg n/ a 25 mg 45 mg 39 mg
Pot assium 158 mg 257 mg 264 mg 290 mg 330 mg
Sodium 9 mg 5 mg 9 mg 8 mg 11 mg
Kèm 0. 22 mg 0. 17 mg n/ a n/ a n/ a
Ðông 0. 028 mg 0. 023 mg n/ a n/ a n/ a
Manganese 0. 151 mg 0. 133 mg
Bet a- carot ene ( A) 330 I U 970 I U 1900 I U 2600I U 3500 I U
Thiamine ( B1) 0. 046 mg 0. 060 mg 0. 05 mg 0. 1 mg 0. 055 mg
Riboflavine ( B2 0. 030 mg 0. 060 mg 0. 08 mg 0. 1 mg 0. 075 mg
Niacin ( B3) 0. 187 mg 0. 3 mg 0. 4 mg 0. 5 mg 0. 4 mg
Pant ot henic acid 0. 046 mg n/ a 0. 2 mg n/ a n/ a
Pyridoxine 0. 04 mg n/ a n/ a n/ a n/ a
Folic acid 56 mcg 73. 3 mcg 135. 7 mcg n/ a
Ascorbic acic ( C) 3. 9 mg 8 mg 18 mg 24 mg 19. 5 mg
Thành phân hoá hoc:
Trong lá lettuce (Lactuca sativa) có nhung enzyme nhu :
§ Lettucine , thuôc loai protease có nhung hoat tính loai trypsine, ly giai
casein..
§ Succinic semialdehyde dehydrogenase (SSADH).
Ngoài ra còn có :
§ Lactucarium ( nhua cua cây, khi dê ngoài không khí, chuyên sang màu
nâu). Dây là môt hôn hop chua môt lactone loai ssesquiterpen: lactucin (0.2%),
môt tinh dâu bay hoi, caoutchouc, mannitol và lactucerol (taraxa sterol). Trong
nhua còn có lactucerin là chât chuyên hóa acetyl cua taraxasterol.. Các báo cáo
cho ráng Lactucarium có chua Hyoscyamine dã bi bác bo.
§ Chlorophyll, Asparagin..
Môt sô dåc t ính duoc hoc:
Chat nhua tráng lay tu các cây Lactuca virosa (Xà lách hoang) và lactuca sativa
var capitata , còn duoc goi là Lettuce opium.
Gân dây trên thi truong 'Health Food' , lettuce opium duoc quang cáo là có tác dung'
kích thích', thay thê duoc ma túy có thê dùng 'hút' riêng hay phôi hop voi cân sa dê táng
thêm dô 'phê'!.. Môt sô thành phâm nhu Lettucine, Black Gold, Lettucene, Lettuce Hash,
Lopium..có chua các chât chuyên hóa tu sà lách, phân chính là Lactucarium, phuong
thuc su dung là hút báng ông vô hay báng diêu bát (kiêu hút thuôc lào), thuong cân phai
'nuôt hoi' : có thê có môt sô ao giác nhe loai hallucinogic. Tuy nhiên các nghiên cuu duoc
hoc chua chung minh duoc hoat tính này : Tuy lactucin và lactucopicrin có nhung tác
dung gây trâm cam và trân an thân kinh trung uong, nhung các chât này dêu ít ôn dinh và
có rât ít hay hâu nhu không có trong các chê phâm kê trên.
Tác dng trên Nm candida :
Chât nhua Sà lách có khà náng ngán chán su táng truong cua Candida albicans báng
cách tao ra su huy biên noi thành phân tê bào chât cua nâm, tác dông này duoc cho là do
o các enzymes loai glucanase có trong nhua sá lách (Nghiên cuu tai Laboratoire de
Botanique et Cryptogamie, Faculté de Pharmacie, Marseille, Pháp.- Trên Mycoses So
Jul-Aug 1990).
Môt sô phuong t húc sú dung t rong Y- duoc dân gian :
Xà lách duoc xem là có vi ngot/dáng có nhung tác dung giai nhiêt, loc máu, khai vi
(khi án vào dâu bua án, có tác dung kích thích các tuyên tiêu hóa), cung câp khoáng chât,
giam dau, gây ngu.. nên duoc dùng trong các truong hop thân kinh cáng tháng, tâm thân
suy nhuoc, dau bao tu..
Rau diêp duoc xem là có vi dáng, tính lanh, có tác dung bôi bô gân côt, loi cho tang
phu, thông kinh mach làm sáng mát, giúp dê ngu .
Duoc hoc cô truyên Trung hoa dùng nhua sà lách thoa ngoài da tri các vêt thuong
có mu; hat dùng giúp sinh sua noi san phu; hoa và hat giúp ha nóng sôt.
Tài liêu sú dung :
§ The Review of Natural Products (Facts and Comparison)
§ The Whole Foods Companion (Dianne Onstad)
§ Vegetables as Medicine (Chang Chao-liang)
§ The Vegetable Garden (MM Vilmorin-Andrieux).
§ The Oxford Companion to Food (Alan Davidson)
§ Web site cua Thu viên Quôc Gia HK : PubMed
Ngày Val ent i ne,
Chocol at ...
v à
Cây CACAO
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
Hàng nam cu vào khoang giua t háng Hai Duong lich, tai Hoa Ky có ngày lê Valentine,
duoc mênh danh là ngày cua Tình Yêu; t uy không phai là ngày lê nghi nhung..nguoi My van
giu phong tuc gui t ang nhau hoa , t hiêp và t huong kèm t heo.. keo chocolat duói dang qua t im
dó t ham ! Chocolat , món quà..hiêm tai Viêt Nam, nhung rat .. re tai Hoa Ky, duoc chê biên t u
cây Cacao.. và cây này còn cung cap t hêm nhiêu duoc liêu khác nua !
Nguön göc cua ngày Valent ine dã duoc kê lai nhu sau : ` Thoi xa xua, t ai Âu châu..có
phong t uc cu vào giua t háng Hai, dip ngày lê Lupercalia , nhung t hanh niên mình t ran, bôi
máu t rên nguoi chay duöi bat các cô t hiêu nu, dùa gión t rong nhung cánh döng , dùng
nhung soi dây làm bang da t ruu dê t rói các cô gái..mà mình ua t hích.. Ðê xóa bó ngày
lê..ngoai dao này, Ðuc Giáo Hoàng Gelasius, vào cuöi thê ký t hu 5, dã lap ra ngày lê Thánh
Valent ine ( möt Vi Giám muc tu dao vào Thê ký t hu 3), và phong Thánh Valent ine làm Thánh
Bön Mang cho nhung..'cap t ình nhân,
Theo t ruyên t huyêt t hì Giám muc Valent ine dã làm phép hôn phöi möt cách bí mat cho
nhung cap t ình nhân , chöng lai lênh cam duói t hoi Hoàng dê Claudius I I ( Ông này..cam làm
dám cuói..t rong t hoi chiên t ranh ! ). Bi t ù và t rong t hoi gian cho bi hành quyêt , Valent ine dã
dón nhan t ình yêu cua cô con gái nguoi coi t ù, cô này bi mù.. và dã duoc Valent ine chua cho
sáng mat .. Vào buöi chiêu t öi t ruóc ngày hành quyêt ông dã viêt buc t hu cuöi cùng cho cô gái
và ký t ên : `' ..t u Valent ine..cua em..' (from your Valent ine)..và tu dó Tình Yêu có t hêm möt
t ình su ( Giáo Höi Công Giáo, dã bó ngày lê Thánh Valent ine, và loai t ên Valent ine ra khói
danh sách nhung vi Thánh t heo t ruyên t huyêt , mà không t hê xác dinh duoc su chính xác.. )
Trong t hoi gian này, Châu Âu chua biêt dên ..Chocolat ! nhung t ai phía bên kia cua
Trái dat , nhung dôi t ình nhân Mayan (tai Mexico) và t ö t iên cua ho..dã biêt ..uöng nuóc
chocolat chê tu hat cacao t rong nhung dip lê t hành hôn..
Hon 1000 nam sau ngày Valentine chêt , nhà t hám hiêm Tây ban Nha Cort es dã dö bö
lên bãi biên Mexico, nêm t hu Chocolat ..và biêt t hêm duoc là Hoàng dê dân Azt ec, Mont ezuma
dã.. uöng nuóc chocolat t hat dac.. t ruóc khi dên t ham các bà vo và các cung phi, my nu !
Chocolat t ró t hành món hàng t hoi t huong, quý giá tai Âu châu t u t hê ký 17..dây là món
hàng xa xi dành riêng cho giói t huong luu và duoc xem là phuong t huöc bö óc, kích t hích t ình
duc !
Thiêp chúcValent ine duoc san xuat hàng loat t ai Anh, và Hãng Cadbury là hãng dau t iên
dã t ung ra t hi t ruong Höp keo Chocolat , t rang hoàng hình anh..Và Nu hoàng Vict oria dã mó
röng t hêm ý nghia cua ngày Valent ine.. không chi dành riêng cho nhung dôi t ình nhân mà
còn ca cho Cha me và Con cái..
Ngày Valent ine nay dã t ró t hành Ngày cua Tình Yêu.. và là ngày t iêu t hu Chocolat nhiêu
nhat t rong nam Nam nay (2002), t rong dip Valent ine, nguoI My se chi..khoang 800 t riêu dô la
vê Chocolat .. tu nhung viên keo don gian, re tiên dên nhung höp keo, làm bang t hu công cau
ky dat giá.
Cây Cacao và Chocolat :
Cây Cacao, t ên khoa hoc : Theobroma cacao L. t huöc ho Thuc vat St erculiacaea hay
Byt t neriaceae.
Cây t huöc loai t iêu möc có t hê cao t u 6 dên 12m t ùy diêu kiên t hö nhuong..Cây non can
bóng mát (t ai Nam My Cacao non duoc t röng duói bóng cây Chuöi và cây Cao-su) Lá có
phiên t ròn, dài 20-30 cm, cuöng lá phù ó hai dau. Hoa nhó, moc ó t hân và các nhánh lón :
cánh hoa màu t rang có soc dó, có 10 nhuy màu dó dam : 5 lép, 5 có t hê sinh san. Hoa duoc
t hu t inh tu nhiên nho möt loai sâu dac biêt, söng noi cây. Chi möt sö ít hoa phát t riên t hành
qua.; möi cây cacao cung cap khoang 30 qua/ nam Qua (hay pod) t huôn nhu hình dua
chuöt , dài 15-25 cm, u nan, màu vàng röi chuyên sang dó, có t hê t hu hái quanh nam : Qua
có vó dày, t hit màu t rang duc chua 40-50 hat nam sát nhau t hành möt khöi.
Nhà t huc vat Linnaeus, vön là nguoi ua t hích chocolat , dã dat t ên cho cây là
Theobroma = Thuc an cua các Vi Than. Theobroma có dên 22 loài, t at ca dêu có nguön göc
tuTrung và Nam My, có 2 loài dã duoc t röng : Theobroma bicolor, t röng t ai Mexico, Ba Tây
cung cap Pat axt e, có t hê uöng riêng hay pha vói chocolat , và T. cacao..cung cap chocolat .
Danh t u Cacao duoc dùng dê goi chung Cây và Hat ( dôi khi còn goi.sai t rong Anh ngu
là cocoa). Hat sau khi di qua möt tiên t rình chê biên phuc t ap göm rang, lên men, nghiên..se
t ró t hành chocolat . Hat sau khi duoc ly t rích chat béo dê lay bo cacao , phan còn lai duoc bán
duói t ên böt cocoa hay pha t hành nuóc uöng : nuóc chocolat !
Thành phan hóa hoc :
Qua Cacao , chua khoang 55% bo-cacao (cocoa but t er), duoc nghiên t hành möt khöi
nhão goi là nuóc cöt chocolat= liquor chocolat e, và duoc ép bang máy t huy luc dê t rích bo
cacao. Bo này còn goi là Theobroma but t er van còn mùi chocolat , có t hê duoc khu mùi nêu
can. Bánh còn lai sau khi ép duoc phoi khô, nghiên t hành böt cacao ( cocoa powder) chua
22 % chat béo. Loai böt cacao chê biên hay alkalinized cocoa duoc cho là có mùi, màu và vi
t hom , dê t an hon.
Cacao chua :
- Hon 300 hop chat dê bay hoi : nhung hop chat t ao mùi quan t rong nhat là nhung
est ers aliphatic, Polyphenols, Carbonyls t hom ..Các polyphenols t an t rong nuóc (5-10%) nhu
epicat echol, leucoant hocyanins và ant hocyanins , bi phân huy t rong các giai-doan chê biên,
tao t hành màu dó dac biêt là `cocoa red'.
- Các amine có hoat t ính sinh hoc : Phenyl-et hyl amine, Tyramine, Trypt amine,
Serot onine..
- Các alkaloids : Theobromine (0.5-2.7%) ; Caffeine (0.025%), Trigonelline..Möt alkaloid
mói nhat vua duoc ly t rích t u Cacao là Anandamine có t ác dung t ao su khoan khoái dê chiu.
- Các t annins cat echin
vi dang cua Cacao là do ó phan ung giua các Diket opiperazines vói Theobromine t rong
quá t rình rang.
Theobromine hay 3,7-dimet hylxant hine, duoc chê t ao trong ky nghê t u vó qua cacao
Bo cacao chua các glycerides , phan chính göm các acids oleic, st earic và palmitic..
Khoang 3/ 4 các chat béo t rong bo cacao ó dang monounsat urat es.
Ðac t ính duoc hoc :
- Theobromine, alkaloid chính t rong Cacao, có nhung hoat t ính t uong t u nhu Caffeine.
Theobromine là möt chat kích t hích t han kinh t rung uong nhe, nhung có t ính loi tiêu manh
hon, kích t hích t im và làm giãn nó döng mach vành manh hon caffein.
- Dùng liêu cao Theobromine, duói dang Chocolat xam, t rong suöt 1 t uan, không gây
phan ung sinh hoc dáng kê noi nguoi khoe manh bình t huong (Clin Pharmacol Ther No 37-
1985).
- Các chê pham tu Cacao duoc dùng rat nhiêu t rong ky nghê t huc pham , my pham và
duoc pham : Böt cacao và sirop dùng làm chat t ao mùi vi, Bo cacao dùng làm tá duoc t rong
t huöc nhét hau môn (supposit ory) và nhét phu khoa, dùng t rong t huöc mo (oint ment )..
- Bo cacao, duoc xem là möt chat chöng oxy-hóa, có tác dung t rung hoà cholest erol
t rong máu nho ó hàm luong cao st earic acid, không làm t ang LDL nhung làm t ang HDL.
- Nghiên cuu cua JM Geleij nse và LJ Launer tai Rot t erdam, 1999 ( Archives of I nt ernal
Medicine No 159-1999) ghi nhan Cat echins t rong Cacao ( duói dang Chocolat ) có nhung kha
nang bao vê chöng bênh t im mach, ung t hu.. manh hon t rong t rà xanh gap 4 lan (?) Các t ác
gia dã phân t ích các cat echins t rong chocolat , t rà và tìm t hay : chocolat xam (53.5 mg/ 100g);
chocolat sua (15.9 mg/ 100g), t rà den (13.9/ 100g). Ngoài ra Cat echins t rong Chocolat t huöc
loai (+ ) Cat echin và (-) Epicat echin; t rong khi dó Trà den chua nhiêu (-) epicat echin gallat e..
Ðöc t ính cua Cacao:
- Cacao duoc xem là hoàn t oàn không có döc t ính t rong nhung liêu luong bình t huong.
- Möt báo cáo ghi t rong Medical Sciences Bulletin No 7-1985 cho biêt : Truong hop möt
con chó an 2 pounds Chocolat vun (chip) dã bi kích ung qúa muc, co giat và sau dó chêt vì
t ruy hô hap có le do ó ngô döc t heobromine/ caffein.
- Bo cacao có t hê gây phan ung kiêu di ung .
- Cacao có chua möt luong rat nhó Safrole möt chat gây ung t hu t rong danh sách cam
dùng cua FDA
- Nhung bênh nhân bi Höi chung Ruöt dê man cam (I rrit able bowel syndrome) không
nên dùng Chocolat và các san pham chua cacao .
Cacao t rong Ky nghê Chocolat :
Tuy Cacao dã duoc các t hö dân Trung và Nam My nhu Mayan, I zapan, Aztec..su dung t u
hàng chuc t hê ký nhung mãi dên khi các t ay t huc dân Tây ban Nha xâm chiêm Mexico t hì hat
Cacao mói t ró t hành món uöng chinh phuc Âu châu.. Tên goi cua loai nuóc uöng làm t u hat
Cacao có le là do ó su ` pha t rön' ngôn ngu giua t iêng Maya chocol (= nóng) và tiêng Nahualt
alt (= nuóc) dê t ao ra danh t u Tây ban nha chocolalt . Và danh t u này sau dó duoc dùng dê
goi t at ca nhung t huc uöng chê biên t u hat cacao.
Chocolat t hat su dên vói Âu châu vào 1544, t rong möt buöi t iêc khi Kekchi Maya t u
Guat amala dên gap Vua Tây ban Nha Philip I I , mang t heo các pham vat göm Chocolat, Bap..
Tu 1585, hat Cacao dã t ró t hành san pham t rao döi t huong mãi., và dên 1644, chocolat duoc
xem là möt..vi t huöc tai Rome.. Y si Paolo Zacchia dã mô t a Chocolat nhu vi t huöc nhap tu Bö
dào Nha, qua ngõ West I ndies, vói t ên goi Chacolat a.
Tai Pháp, nguoi dau tiên ..uöng chocolat , duoc ghi lai, là Alphonse de Richelieu ( t hê ký
17), anh cua Vi Höng Y nöi danh cùng t ên. Nguoi Pháp chi biêt dên chocolat t u nhung nguoi
Do t hái bi t ruc xuat khói Tây ban Nha, di cu sang vùng Bayonne.. Cho dên t hê ký 18, nguoi
Pháp van uöng chocolat ...có t hêm ót (! ) t heo kiêu Mexico, nhung cung t hêm duong, quê và
vanilla..
Nhà máy chê tao Chocolat dau t iên t ai Hoa Ky duoc t hiêt lap vào 1765 t ai Dorchest er,
Massachuset t s
Nhu cau Chocolat lên cao khiên cho nguön cung cap tu Mexico t ró nên..t hiêu và các nhà
t huc dân dã khai phá dê t röng Cacao t ai các dao vùng Caribbean nhu Jamaica, Trinidad và t ai
Venezuela.. Sau dó nguoi Bö dào Nha phát t riên t röng Cacao t ai Ba Tây, và dem sang Tây Phi
Châu.. Ðên dau t hê ky 20, cacao duoc t röng t ai Sri Lanka, Mã lai, I ndonesia, Tân
Guinea..Hiên nay Tây Phi ( I vory Coast , Ghana, Cameroon và Nigeria) là nguön cung cap
cacao chính, giöng cacao dang Forast ero chiêm khoang 80 % t hi t ruong.
Cho dên cuöi t hê ký 18, chocolat duoc uöng và an duói các dang viên ngam, t hêm vào
cà-rem, an t ráng miêng.. Và chocolat duoc dùng nguyên ven, chua nhiêu chat béo (hat cacao
t hô chua dên 50% chat béo t ính t heo t rong luong). Ðên 1828 nhà san xuat Hòa lan, Van
Hout en dã chê duoc hê t höng ép loai duoc dên 2/ 3 chat béo khói hat cacao.. Phan lay duoc
dê t an và dê t iêu hóa hon.. sau dó cung Van Hout en dã phát minh duoc t hêm phuong pháp
kiêm hóa (alkalizing hay Dut ching), dùng Pot assium carbonat e t rong quy t rình chê biên..dê
có duoc loai chocolat vi diu hon và màu xam hon..
Bo cacao lay ra, sau khi t rön vói böt hat t ao ra möt khöi mêm có t hê dö khuôn, và t ró
t hành cung khi làm lanh..nhung lai dê t an khi bó vào miêng ! Nam 1842 , Anh em Cadbury dã
..bán chocolat dóng t hành bánh và 1847 Nhà san xuat Fry dã dua ra t hi t ruong `Chocolat
Délicieux à manger'. Giá cua chocolat van còn khá dat .. cho dên 1876, khi nhà san xuat Thuy
si Henri Nest lé tìm duoc phuong pháp pha chê chocolat vói sua böt .. Thuy si dã chiêm ngu
t hi t ruong `Milk Chocolat , cho dên dau t hê ký 20.
Phuong pháp chê tao Chocolat göm nhung công doan phuc t ap và can dên nhung t hiêt
bi dat t iên :
Nguyên liêu là hat cacao, nhap tu nhung noi san xuat duói dang hat dã lên men, phoi
khô : có khoang 30 loai hat cacao khác nhau, và nhà san xuat se tu dat ra phuong t huc pha
t rön (blending) giua các loai hat dê có mùi vi vua ý.
Sau khi rua sach, giai doan dau t iên là Rang hat (roast ing) : dây là công doan quan
t rong dê tao ra mùi, làm giam bót dö am t rong hat dên möt dö dã duoc dinh dê su dung
t rong công doan kê t iêp. Rang cung giúp dê t ách bó vó.. dê lay duoc phan lõi cua hat (hay
nib). Ðây là phan duoc dùng dê chê tao Chocolat .. có thê se duoc kiêm hóa, t hêm mùi vi..và
màu sac.
Nib sau dó duoc nghiên (grinding) t hành khöi nhão. Truóc dây dùng cöi dá t heo kiêu
cua nguoi Azt ec, nhung ngày nay các máy nghiên bang kim loai vói các hê t höng kiêm soát
nhiêt dö töi t ân dã duoc su dung. Nhiêt dö rat quan t rong vì khi nghiên , nhiêt t ao ra se gây
phóng t hích chat béo hay bo cacao.. Khöi nhão sau khi qua máy nghiên se ó dang nuóc
lóng..goi là chocolat e liquor : dây là t hành phan chính dê chê tao các loai chocolat.
Khi làm lanh và dông lai , dich lóng này se t hành chocolat không có vi ngot
(unsweet ened chocolat e) . Möt sö dich lóng duoc dùng dê chê Cacao. Ðê chê tao plain
chocolat e, dich lóng duoc t rön vói duong cát dã t án min, bo cacao duoc t hêm vào dê tao
dang..
Giai doan sau cùng duoc goi là conching hay dúng hon là say (conching vì hê t höng
dùng dá cong nhu vó sò , conch= loai sò, dê dua day tói-lui khöi chocolat duói nhiêt dö 55-
85 dö C ).döng t hoi xoay liên t uc . Ðây là giai-doan tao mùi vi, giam ha dö am, loai bót t hêm
chat béo.. có t hê kéo dài t u vài t iêng dên ca t uan, t ùy huong vi duoc gia t hêm.. t huong là
vanilla..
Milk Chocolat e = Chocolat t rön sua duoc chê biên t heo phuong t huc : Sua tuoi cô dac
lai t hành khöi cung chua 30-40% sua; t hêm duong; hön hop này duoc cô dac t rong chân
không (vacuum) t hành möt hop chat 90%. Hop chat này duoc t rön vói chocolat e liquor và
sau dó duoc chê biên t heo quy t rình : t hêm bo cacao, trön, t inh chê và..say (conching) :
nhiêt dö conching t hap hon (45-60 dö C) và kéo dài hon dê t ránh cho lact ose dóng cuc..
Whit e chocolat e la loai chocolat không chua chocolat e liquor, chê t ao t u bo cacao duoc
làm böc hoi, pha t rön vói sua, duong và t rích t inh vanilla. Loai whit e chocolate có vi ngot và
dang kem sêt ..
Các nhà san xuat Chocolat nöi t iêng t rên t hê giói:
- Hoà lan : Drost e, van Hout en..
- Thuy si : Lindt , Suchard..
- Pháp : Menier..
- Anh : Fry, Cadbury, Rownt ree..
- Hoa Ky : Walt er Baker ( t hành lap t u 1779) và Hershey..
Giá t ri dinh duong cua Böt Cacao
(100 gram chua )
- Calories 229
- Chat dam 19.6 g
- Chat béo 13.7 g
- Các khoáng chat ;
- Calcium 128 mg - Sat 13.86 mg
- Magnesium 499 mg - Phosphorus 734 mg
- Pot assium 1.524 mg - Sodium 21 mg
- Kem 6.81 mg - Ðöng 3. 788 mg
- manganese 3.83 mg
- Các Vit amins
- Bet a carot ene 20 I U
- Thiamine (B1) 0.078 mg
- Riboflavin (B2) 0.241 mg
- Niacin (B3) 2.185 mg
- Pant ot henic acid 0.254 mg
- Pyridoxine 0.018 mg
- Folic acid 32 mcg
Tài liêu su dung :
§ Whole Foods Companion (Dianne Onst ad)
§ The Oxford Companion t o Food ( Alan Davidson)
§ PDR for Herbal Medicines (Medical Economics Company)
§ The Review of Nat ural Product s (Fact s and Comparison)
§ Pharmacognosy (Evans)
§ The Oregonian Feb 5, 2002
XUONG RÒNG BÀ
Cây RAU và QUÀ ..ån duçc ?
còn là V[ THUÓC..dáng chú ý !
::: DS Trân Viêt Hung :::
Khi nói dên Xuong Rông, chúng t a t huòng nghì ngay dên môt loai cây
có t hân dây gai, chúa nhua. .dáng ghét chí moc noi sa mac hoang dã và
ngay dên dê , là loài án t ap dê t ính. . cùng chê. . Nhung t hât ra t rong gia
dình Xuong Rông còn có nhùng cây cho hoa r ât quý nhu Quynh và nhùng
cây. . có t hê án duoc, dùng làm rau và còn có t hê . . l àm t huôc nhu Xuong
Rông Bà. .
Tai các Cho Thuc Pham ó Hoa Ky, chúng t a t hay có bày bán nhung lá Xuong Röng det
vói t ên Mê là Nopales hay Nopalitos, lá Xuong Röng này..là món an khá ky la döi vói nhung
dân t öc..không phai là..Mê, nhung t hat ra bên canh dó còn có qua cua cây này hay Opunt ia
(Cact us Pear) lai là möt t rái cây duoc ua chuöng t ai nhung vùng Nam Âu châu, Bac Phi châu,
Tây Á (An dö), Úc, Nam và Trung My..và di nhiên là Mexico..
Tên Khoa hoc : Opunt ia ficus-indica t huöc ho t huc vat Cact a ceae. Möt loài khác cung
dùng duoc làm t huc pham là O.megacant ha (loài này chi gap tai Hoa Ky và Mexico). Các loài
duoc dung làm t huöc là O.dillenii, O.st rept acant ha..
Tên t hông t huòng :
Quà duoc goi là Prickly Pear, hay Barbary Pear, Cact us Pear, I ndian Pear, I ndian Fig,
Tuna Fig (loài Opunt ia t una mill) ..
Trong khi dó , phan ' ' l á' ' (dúng hon là. .t hân) duoc goi là Nopal cact us..
Opunt ia là t ên cö La Tinh do Pliny dùng dê dat cho cây, có le phát xuat t u Opus, möt
t hành phö ó Hy-lap. Ficus-indica có nghia là 'cây va An dö'. Tên Anh 'nopal' do t u t hö ngu
Nahuat l : Nopalli, và 'prickly pear' chi là t ên mô ta hình dang cua qua.
Không dúng nhu t ên goi t iêng Anh : 'Qua lê có gai' , qua này ..không giöng nhu qua lê,
hay qua va, và duoc cung cap bói nhóm Xuong Röng t huöc loài Opunt ia, vön phát xuat t u
nhung vùng khô can Trung My và Sa mac tai Hoa Ky.. Ngay sau khi duoc khám phá bói cu
dân Bac My, cây dã duoc du nhap vào Tây ban Nha, t ìm duoc nhung diêu kiên t hö nhuong
t hích hop noi dao Sicily và nhung noi khô can quanh vùng Ðia t rung hai. Hình dang cua qua
có ve t huôn noi dau röi phình ra phía duôi nên duoc so sánh vói qua lê; qua bán t rên t hi
t ruong lón co qua t rung ngöng (t uy có nhung loài chi cho qua co 12 cm). Tuy boc bên ngoài
möt lóp da móng màu xanh, có cham gai, nhung t hit lai khá ngot , mùi giöng nhu ..dua hau.
Tai Hoa Ky, còn có nhung giöng cho qua màu xanh dam dên t ím magent a, và t hit bên t rong
có t hê màu t ím dó hay dó xam. Nhung loai duoc xem là ngon nhat t ai My là Cardona (dó,
t ím) và Amarilla (vàng, ít gai) .Nhung giöng hiêm hon .. có t hê màu vàng-dat ca bên ngoài
lan t hit bên t rong. Loài cho qua ngon nhat t rên t hê giói, rat ngot không höt , duoc cho là san
xuat tu Sicilia nhu Surfarina, Bast arduni (Tai Do t hái, t ên goi cùa qua là Sabra , còn dùng dê
chi t ính nêt .. nguoi Do t hái- khó chiu ngoài mat , nhung lai diu dàng t rong t âm- (t heo kiêu-
xanh vò, dó lòng).
Tat ca các loài cua Opunt ia (khoang 300 loài)
dêu phát xuat t u Châu My, và da sö tu Mexico và
Tây-Nam Hoa Ky, là 2 quöc gia chính cung cap loai
qua này. Riêng Mexico, t öng san luong cao gap dôi
san luong mo, du du..avocado cua t hê-giói..
Xuong Röng bà (O. dillenii) t huöc loai cây nhó,
cao 0.5-2 m. Thân do các lóng dep hình cái vot bóng
bàn (pingpong) dài 15-cm, röng 4-10 cm. màu xanh
nhat , mang núm vói 8-10 gai, gai t o vói soc ngang
dài 1-3 cm (phan này t huong duoc xem lá bày bán
tai các cho). Hoa vàng röi dó. Qua mong t o co 5-10
cm.
Thành phân dinh duõng :
Quà : 100 gram phan an duoc chua :
- Calories 41
- Chat dam 0.73 gram
- Chat béo 0.51 g
- Chat so 1.81 g
- Calcium 56 mg
- Sat 0.30 mg
- Magnesium 85 mg
- Phosphorus 24 mg
- Pot assium 220 mg
- Sodium 5 mg
- Bet a Carot ene (A) 51 I U
- Thiamine (B1) 0.014 mg
- Riboflavine (B2) 0.060 mg
- Niacin (B3) 0.460 mg
- Ascorbic acid (C) 14 mg
Thành phân hóa hoc :
Theo phân chat cua I nst it ut Nat ional de la Sant é et de la Recherche Medicale, Nancy
(Pháp) t hì : Opunt ia ficus-indica
Phan t hit chua Glucose (35%), Fruct ose (29%), t rong khi dó vò ngoài chua glucose
(21%).
Ty lê prot ein : Thit (5.1%), Vò da (8.3%), Hat (11.8%).
Chat böt có t rong ca 3 phan : vó, t hit và hat.
Chat so t rong phan t hit chua nhiêu pect in (14.4%) t rong khi dó Vó và Hat chua nhiêu
cellulose (Vò 29.1%; Hat 45.1%).
Vó chu nhiêu Calcium (2.09%) và Pot assium (3.4%).
Phan vó boc bên ngoài hat có chua nhiêu D-xylans .
Quà còn chua :
Nhiêu sac tö loai bet alains nhu Bet anin, I ndica xant hin ( su phöi hop giua các sac t ö này
tao ra nhung màu sac khác nhau cho qua, t hay döi t u vàng, dó dên t rang..).
Nhiêu flavonoids nhu Quercet in, Dihydroquercet in, Querce t in 3-met hyl et her.
Kaempferol, Rut in..
Các polyphenols
Gai có chua nhung hop chat Arabinan-cellulose..
Ðåc t ính duoc hoc :
Tác dµng t r ên Hç Ti êu hóa và Chông sung- vi êm :
Pect in và Chat nhày cua Opunt ia có loi cho Hê tiêu hóa. HOa duoc dùng dê t ri tiêu chay,
dau bung và các t riêu chung khó chiu duong ruöt . Kha nang chöng ung loét bao tu dã duoc
nghiên cuu t ai Messina -Ý (Journal of Et hnopharmacology Sö 76 (Jan 2001) Opunt ia dã duoc
nghiên cuu dê làm nguön cung cap chat so t rong dinh duong. Dich chiêt bang et hanol cho
t hay có hoat t ính bao vê niêm mac öng t iêu hóa, làm giam dau, uc chê su di chuyên cua
leukocyt e noi chuöt bi gây phù bang carrageenan, döng t hoi cung uc chê su phóng t hích
bet a-glucuronidase (möt loai enzym lysosomal có t rong neut rophil cua chuöt ) (Archive of
Pharmacology Research Sö 21-1998). Dich chiêt t u Qua Opunt ia dillenii (liêu 100-400mg/ kg,
t iêm qua màng phúc t oan) có hoat t ính chöng phan ung sung gây ra noi chân chuöt bi chích
carrageenan, t ác dung cung t ùy t huöc liêu su dung : các phan ung khi cham vào vat nóng bi
uc chê khi dùng liêu 100 mg/ kg. (Journal of Et hnopharmacology Sö 67-1999).
Tác dµng t r ên Li pi ds :
Opunt ia ficus-indica, khi dùng t uoi có nhung t ác dung t öt khi t hu t rên chuöt : nhung
t hông sö vê tình t rang cholest erol cao t rong máu dêu giam bót rõ rêt . Pect in ly t rích t u
Opunt ia làm giam duoc muc LDL noi chuöt bo t hu nghiêm (Journal of Nut rit ion Sö 120-1990).
Tác dµng l àm gi ám hp duòng t r ong máu :
Có nhiêu nghiên cuu ghi nhan t ác dung làm ha duong t rong máu cua Opunt ia
st rept acant ha noi nguoi và t hú vat t hu nghiêm. Nghiên cuu quan t rong nhat duoc công bö
t rên Diabet es Care Sö-1990. Ngoài ra các loài Opunt ia khác nhu O. fuliginosa và O.
megacant ha dêu có t ác dung ha duong, t uy nhiên O. megacant ha bi ghi nhan là có t ác dung
döc cho t han. Tác dung ha duong manh hon khi dùng lá nau sôi, sau khi dùng, t ác dung ha
duong t ang dan, lên dên diêm cao nhat sau 3-4 t iêng và có t hê kéo dài dên 6 t iêng (Liêu
dùng duoc dê nghi là 500 g lá dun sôi, chia làm 2-3 lan t rong ngày)
Hopt t ính ngoài da :
Hoa cua Opunt ia dã duoc dùng làm chat gây co mach, chat chát noi vêt t huong, và giúp
vêt t huong mau lành. Lá Nopales dã duoc dùng phö biên t ai Mexico dê t ri phóng, phóng
nang, ngua ..
Hopt t ính báo vç Hç t hân k i nh :
Nghiên cuu t ai Khoa Duoc luc hoc, ÐH Y Khoa Dongguk, Kyongj u (Nam Hàn) ghi nhan
nhung flavonoids t rong Opunt ia ficus-indica (t rích bang et hyl acet at e) có hoat tính bao vê
t han kinh chöng lai các hu hai do oxyd hóa gây ra bói xant hine/ xant hi ne oxydase (liêu I C50
= 4-5 microg/ ml), uc chê duoc t ác dung döc hai cua các göc tu do loai picrylhydrazyl và lipid
peroxidase (Brain Research Sö 7 t háng 3, 2003).
Vài phuong t húc sú dung t rong dân gian :
Dùng l àm t hµc phâm :
Khi dùng làm t huc pham, nên chon qua mêm nhung dung nhun, qua nguyên ven, mau
xam, không có nhung döm möc. Nêu qua còn cung nên dê vài ngày ó nhiêt dö bình t huong,
chi dê vào t u lanh khi qua dã mêm. Có t hê an lanh , hay dùng t hìa xúc lay phan t hit , t hêm
nuóc cöt chanh, duong, xay nhuyên, luoc qua rây dê bó hat .. Lá hay Nopales có t hê nau sôi
t rong vài phút röi xat nhó an nhu salad hay chiên chung vóI t rung, cà chua..
Tpi Vi çt Nam :
Cành (Lá) có nhua duoc dùng làm t huöc chua mun nhot . (Lay möt khúc lá, cao sach gai,
giã nát vói lá ót , lá möng toi, röi dap vào mun, hay nhot dau dinh).
Tpi Tr ung Hoa :
Lá Xuong Röng bà (Tiên nhân chuóng= Xian ren zhang) duoc xem lá có vi dang, t ính
mát , có t ác dung 'hành khí, hoat huyêt ', 't hanh nhiêt , giai döc', 't án u, tiêu t hung', kiên vi và
chi khái. Rê và Thân dùng t ri 'vi khí t höng', báng, ly, ho, dau cö hong..
Tpi Ân dç :
Opunt ia dillenii , duoc goi là nagphana . Lá t uoi nghiên nát dap vào mun nhot , chöng
sung. Qua dùng làm t huöc t ri ho gà.
Tài liêu sú dung :
§The Review of Nat ural Product s (Fact s and Comparison)
§Nat ural Medicines Comprehensive Dat abase (Pharmacist 's Let t er).
§The Whole Foods Companion (Dianne Onst ad)
§Uncommon Fruit s & Veget ables (E. Schneider)
§Medicinal Plant s of I ndia (SK Jain)
§Medicinal Plant s of China (J. Duke)
Có Cú
- cây t huôc da dµng r ât dê t ìm -
::: DS Trn Vit Hng :::
Có rat nhiêu loai có duoc xem là loài hoang dai can nhö bó noi nhung vuon
hoa, công viên..nhung lai là nhung nguön duoc liêu quý giá can duoc nuôi t röng
nhu có t ranh, có cú, có muc..
Có cú , còn goi là Cu gau hay van hoa hon là Huong Phu, Tam Lang.. là möt
t rong nhung cây có..quý rat dáng chú ý.
Có Cú, t ên khoa hoc, Cyperus rot ondus, t huöc ho t huc vat Cyperaceae, là möt loài có dai
moc rat phö biên t ai các quöc gia nhiêt dói t u An dö, Trung Hoa qua Viêt Nam dên ca nhung
quöc gia hai dao nhu Nhat , I ndonesia. Tai Viêt Nam, cây moc dai t rong vuon, t rên muong, bãi
có, bãi cát , có t hê söng ca t rên dat nuóc lo và nuóc man. Tai Hoa Ky cây duoc goi là Nut -grass ,
Sedge weed hay Cyperus
Có cú t huöc loai cây da niên, t hân rê nhó và dài nam duói dat , hình chi, t hân có t ung doan
phình t hành cu cung t u dó moc lên t hân chöi khói mat dat . Thân có t hê cao 10-60 cm, hình t am
giác (do dó có t ên là Tam lang). Lá dài bang t hân có t hê dên 20 cm, moc ó göc, màu xanh xam.
Hoa moc t hành cum don hay kép t ao t hành t án ó ngon t hân. Qua t huöc loai bê qua có 3 canh,
mau vàng khi chín döi sang den nhat . Cây t rö hoa, ra qua tu mùa hè sang mùa dông.
Thành phân hóa hoc :
Có cú chua :
- Tinh dau dê bay hoi : Chung cat bang hoi nuóc t hân và cu rê lay duoc 0.5-0.9 %
t inh dau göm phan chính là các hydrocarbon loai sesquit erpene (25%), epoxides (12%),
ket ones (20%) và các alcohol loai monot erpene và aliphat ic (25%) bao göm isocyperol,
cyperone rot undines A-C, cyperene, cyperol, cyperlolone-cyperrot undone, rot undene,
bet a-selinene, pat choulenone, isopat choula-3,5-diene, cary ophyllene-6,7 oxide,
caryophyllene-alpha-oxide.. và nhiêu monot er penes t hông t huong khác nhu cineole,
limonene và camphene.
- Các t rit erpenes : Bet a-sit ost erol, oleanic acid và các chat khác.
- Các acid huu co : p-hydroxybenzoic, lauric, linoleic, myristic, oleic, palmit ic, st earic
acid.
- Các chat nhu : Flavonoids,
- Các duong huu co : Fruct ose, Glucose, Sucrose, Galact ose..
- Các khoáng chat : Sat , Phosphorus, Manganese, Magnesium..
Ðåc t ính Duoc hoc :
1- Tác dµng chông nôn :
Dung dich t rich t u Rê bang et hanol có t ác dung chöng nôn mua noi chó do ó hoat
t ính döi kháng phan ung t ao nôn mua gây ra bói apomorphine (I ndian Journal of Medical
Research Sö 58-1970).
2- Hopt t ính k háng vi êm và hp nhi çt :
Dich chiêt t u Rê Cò cú bang nhung dung môi huu co có t ác dung chöng sung rat rõ
döi vói phan ung phù t ao ra do carageenan noi chuöt bach t ang dich chiêt bang
pet roleum et her uc chê duoc 75%, chloroform 60.6 %, met hanol 57.7 % ó liêu 10 mg/ kg,
so sánh vói hydrocort isone uc chê duoc 57.7 %. Dich chiêt bang alcohol t u t hân có t ác
dung ha nhiêt , có t hê so sánh vói sodium salicylat e ( t rong t hu nghiêm gây t ang t hân
nhiêt bang men) (Plant a medica Sö 39-1980). Các hoat t ính này duoc cho là do ó bet a
sit ost erol t rong cây.
3- Tác dµng chông k ý si nh t r ùng sôt r ét :
Peroxycalamenene, möt sesquit erpene loai endoperoxyde, ly t rích tu t hân có cú có
t ác dung chöng ký sinh t rùng söt rét ó nöng dö EC50 2.33X10-6M (Phytochemist ry Sö 40-
1995)
Các dich chiêt tu t hân Có cú bang dichloromet hane, pet roleum et her và met hanol cho t hay
t ác dung chöng Plasmodium falciparum chung K1. Liêu I C50 là 5-9 g/ ml cho dich chiêt bang
dichloromet hane, và 10-49 g/ ml cho pet roleum et her hay met hanol
4- Tác dµng chông béo phì :
Trong möt t hu nghiêm t rên 30 nguoi map phì cho dùng böt t án t u t hân Có cú t rong
90 ngày : Kêt qua ghi nhan có su giam cân cùng vói giam cholest erol và t riglycerides
t rong máu (I ndian Medicine Sö 4-1992).
5- Khá náng báo vç t ê bào :
Nuóc sac tu Rê Có cú dã duoc dánh giá vê kha nang chöng lai các t ác hai gây ra noi
bao t u do et hanol: Dich chiêt , cho uöng bang nhung liêu 1.25, 2.5 và 4 gram böt rê t hô/
kg cho t hay có t ác dung chöng u loét , t ác dung này t ùy t heo liêu t huöc su dung. Hoat tính
bao vê có liên hê dên viêc uc chê bài t iêt dich vi và các chat prost aglandins nöi sinh
(Phyt ot herapy Research Sö 11-1997).
6- Tác dµng t r ên các sác t ô :
Dich chiêt bang met hanol, sau khi duoc t hang hoa, có t ác dung kích t hích su sinh san
các t ê bào mang sac t ö (melanocyt es), giúp giai t hích viêc su dung Có cú t rong các san
pham làm den t óc, t hoa da.
7- Hopt t ính k háng si nh và chông nâm :
Dau Có cú uc chê su t ang t ruóng cua St aphylococcus aureus, nhung không t ác dung
t rên E.coli, E.t yphosum, Vibrio cholerae và vài chung Shigella. Trong sö các phan chiêt :
cyperone hau nhu không t ác dung, t rong khi dó các phan hydrocarbon cyperene I và I I
t ác döng manh hon là dau và cyperol. (Current Science Sö 4-1956)
Dich chiêt Có cú có kha nang uc chê 100% các loai nam Sclerot inia scle rot iorum,
Phyt opht hora capsici và Colletot richum chardoniacum, uc chê 44% t rên Aspergillus niger.
Dich chiêt bang alcohol chöng duoc các nam Trichophyt on rubrum, Epidermophyt on
floccosum và Microsporum gypseum.
8- Tác dµng t r ên Huyêt áp- Ti m mpch :
Dich chiêt bang nuóc và alcohol gây ha huyêt áp rõ rêt noi chó và mèo. Khi chích
duói da dich chiêt bang nuóc vào êch t hu nghiêm dua dên t im ngung dap ó ky t âm t hu ;
chích t inh mach cho êch, mèo và t hó gây ra su giãn nó döng mach vành.
9- Tác dµng t r ên co t r on :
Dich chiêt bang nuóc có t ác dung uc chê su co t hat , làm t hu giãn bap t hit tu cung
noi phu nu bình t huong và phu nu có t hai, döng t hói làm giam dau.
Có Cú t rong Duoc hoc dân gian :
Có Cú là möt vi t huöc khá phö biên t rong duoc hoc dân gian t ai rat nhiêu noi t rên t hê giói :
1- Tpi Vi çt Nam :
Có Cú duoc xem là möt vi t huöc `Lý khí, giai uat , dùng `diêu kinh, giam dau' vói nhung chu
t ri :
- Ðau bao t u do t han kinh, sình bung, day t uc hông, nguc, nôn mua, o chua.
- Kinh nguyêt không dêu, t höng kinh.
- Chan t huong do t é ngã; ló döc, sung nhot .
Cách dùng t hông t huong : Dùng sac uöng có khô möi ngày 6-12 gram hay Ðâm nhuyên có
tuoi dap ngoài noi chö sung..Dùng t uoi dê giai cam. Sao den dê cam máu, t ri rong kinh
2- Tpi Thái Lan :
Có Cú duoc goi là Yaa haew muu ; Rê duoc dùng loi tiêu, ha nhiêt và kiên vi. Chùm
rê (Can hành) làm t huöc giúp dö mö hôi, giai nhiêt , t ro t iêu hóa, chöng sung. Nuóc sac tu
chùm rê duoc uöng t hay t rà dê t ri dau bao t u, có khi uöng chung vói mat ong..
3- Tpi Ân dç :
Cây duoc goi là Mot ha (Phan ngu là Must ak) : Thân và Rê dùng chua các bênh vê
bung nhat là loét bao t u, tiêu chay, an không tiêu ; cung dùng dê loi tiêu, t ri dau và ca
bat kinh lan kinh nguyêt không dêu. Dùng t ri bênh ngoài da, bò cap can, sung và phù
t ruóng..
Có cú t rong Ðông Y :
Ðông Y cö t ruyên dùng Rê chùm (rhizome) cùa Có cú dê làm t huöc : Vi t huöc duoc goi là
Huong phu (Xiang fu), Duoc liêu t röng t ai các t inh Son dông, Hö Nam, Triêt giang.. duoc t hu
hoach vào mùa t hu và phoi khô. Nhat duoc goi là Kobushi và Triêu tiên goi là Hyangbu.
Huong phu duoc xem là có vi cay, hoi dang, hoi ngot ; t ính bình và t ác döng vào các kinh
mach t huöc Can và Tam t iêu : `hành khiêu, khai uat , t hông kinh, t iêu sung, giam dau'
Huong phu có nhung dac t ính :
Ðiêu hòa và Phân t án dêu `Can Khí' : giúp t ri các chung `Can Khí' bi u t ac gây dau noi
t huong vi và cang cung vùng ha vi. Tính `bình' cua vi thuöc cùng vói kha nang phân t án
và diêu hòa khiên t huöc duoc su dung khá phö biên :
Ðê t ri dau, t uc nguc và vùng hông , Huong phu duoc dùng phöi hop vói Sài hö
(Chai-hu= Radix Bupleuri) và Bach t huoc (Bai shao = Radix Paeoniae Lactiflorae)
Ðê t ri dau vùng t huong vi và bung duói, an không t iêu, ói mua , tiêu chay do Khí tac
tai Can và Ty, Huong phu duoc dùng chung vói Möc huong (Mu xiang= Radix Aucklandiae
Lappae) và Phat t hu (Fo-shou= Fruct us Cit ri Sarcodactylis).
Ðê t ri dau, cang t uc, t rì t rê noi bung duói do Hàn và Khí t ac tai Can ,Than : Dùng
Huong phu vói Ô duoc (Wu yao= Radix Linderae St rychnifoliae) và Tiêu höi huong (Xiao
hui xiang= Fruct us Foeniculi Vulgaris).
Huong phu dùng chung vói Khuong t ruat (Cang zhu= Rhizoma At ract ylodis) dê t ri an
không t iêu, dau, t uc bên hông và bung duói, ói mua, o chua..
Ðiêu hòa Kinh nguyêt , Chi t höng : dùng dê diêu hành su di chuyên cua Can Khí
t rong các bênh Phu khoa nhu Bat kinh, Kinh không dêu t huong phöi hop vói Ðuong quy
(Dang gui= Radix Angelicae Sinensis) và Xuyên khung (Chuan xiong= Radix Lingust ici
Chuan xiong).
Liêu dùng : 4.5-12 gram. Khi sao vói giam, t huöc se tang t hêm kha nang di vao kinh
mach t huöc Can và t ác dung giam dau gia t ang. Khi t am và sao vói ruou t rang, t huöc tang
kha nang vào các kinh mach..
Cách t huc sao t am Huong phu duoc cho là se t hay döi t ích chat t ri liêu : Vi t huöc
söng dùng khi chu bênh noi hông, nguc và dê giai cam; Sao den có t ác dung cam máu,
dùng t rong t ruong hop rong kinh. Tam nuóc muöi, röi sao cho bót ráo, dùng chua bênh
vê huyêt . Tam nuóc tiêu t re em röi sao dê giáng Hòa Khí có chung böc nóng. Tam giam
sao dê tiêu t ích tu, chua huyêt u, u báng.Tam ruou sao dê t iêu dom, chua khí t rê. Huong
phu Tu chê (t am ca 4 t hu röi sao) dùng chua các bênh Phu khoa ó ca hai dang Hàn và
Nhiêt .
Tài liêu sú dung :
§ Tu diên Cây t huöc Viêt Nam (Võ van Chi).
§ Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica (Dan Bensky)
§ Thai Medicinal Plant s (N.Farnswort h &N. Bunyapraphat sara)
§ Maj or Herbs of Ayurveda (E.Williamson).
§ Trang Websit e cua PubMed.
§ Trang Websit e cua Rain-t ree
CÓ MÇC
Cây t huôc bô gan, t r j..r án cán ?
::: Ds. Trn Vit Hng :::
Có muc, möt cây t huöc Nam rat t hông t huong moc hoang hau nhu khap noi, hiên là möt
duoc liêu dang duoc nghiên cuu vê kha nang bao vê gan và t ru duoc noc döc cua möt sö loài
ran nguy hiêm.
Tai An dö, Có muc là möt t rong muoi cây hoa bö ích (Dasapushpam), dã duoc dùng t rong các
my pham t hoa t óc, bôi da t u t hoi xa xua.. döng t hoi làm nguyên liêu dê lay chat pham den
nhuöm t óc.
Tai Java, lá cây duoc dùng làm t huc pham..
Cây có muc duoc ghi t rong các sách t huc vat và duoc liêu Âu-My duói t ên Eclipt a alba , ho
t huc vat Compositae (Ast eriacea). Tên döng nghia là Eclipt a prost rat a. Sách cua J. Duke
(Handbook of Medicinal Herbs), Võ van Chi (Tu diên Cây t huöc Viêt Nam) dêu ghi là 2 t ên chi
chung möt cây, riêng sách cua Ðö t at Loi lai cho là 2 cây khác nhau (?) : Eclipt a alba duoc cho lá
Cò nho nöi (Cò muc) còn Eclipt a prost rat a..lai cho là Cây cúc áo(?)
Ðåc t ính t huc vât :
Có muc, còn goi là Có nho nöi, t huöc loai t hân
t hao hang niên, cao t rung bình 0.2-0.4 m, có
khi dên 0.8 m, moc bò , hoac có khi gan nhu
t hang dung, có lông t rang cung, t hua. Thân
màu luc hay nâu nhat hay hoi dó t ía. Lá moc
döi, phiên lá dài và hep có 2.5 cm x 1.2 cm.
Mép lá nguyên hay có rang cua can, hai mat
lá dêu có lông. Hoa mau t rang hop t hành dau,
moc ó ke lá hay dau cành, có hoa cái bên
ngoài và hoa luong t ính ó giua. Qua t huöc loai
bê qua cut dau, có 3 canh màu den dài chung
3mm
Có muc
t rong Duoc hoc dân gian :
Có muc dã duoc dùng rat phö biên t rong dân gian tai An dö,
Pakist an, Viêt Nam, Trung Hoa và các Quöc gia vùng Nam Á.
1- Tai An dö :
Có muc duoc dùng t ri sói dau, nam lác döng tiên, t huöc nhuöm
t óc và t ri gan, lá lách phù t ruóng; sung gan-vàng da và làm t huöc
bö töng quát . Cây cung duoc dùng t ri ho, chay máu miêng, an khó
t iêu, choáng váng, chua dau rang, giúp lành vêt t huong..Rê dùng
gây nôn mua, xö. Lá giã nát dap t ri vêt can do bò cap.
2- Tai Pakist an :
Eclipt a alba, duoc goi t ai Pakist an là Bhangra, bhringaraj a, duoc
dùng t rong dân gian duói nhiêu dang. Cây t uoi duoc dùng làm t huöc bö chung, giúp giam sung
gan và lá lách, t ri bênh ngoài da, t ri suyên, khi dùng t ri bênh gan liêu nuóc sac su dung là 1 t hìa
cà phê hai lan möi ngày; cây giã nát, t rön vói dau mè duoc dùng dê dap vào noi hach sung, t ri
bênh ngoài da..Lá dùng t ri ho, nhuc dau, hói tóc, gan và lá lách sung phù, vàng da.
3- Tai Trung Hoa :
Eclipt a prost rat a , hay Mò hàn lian : Lá duoc cho là giúp moc t óc. Toàn cây làm chat chát cam
máu, t ri dau mat , ho ra máu, t iêu ra máu; dau lung, sung ruöt , sung gan, vàng da.. Lá t uoi duoc
cho là có t hê bao vê chân và t ay nông gia chöng lai sung và nhiêm döc khi làm viêc döng-áng,
t ác dung nãy t heo Viên Y hoc Chiang-su là do ó t hiophene t rong cây.
4- Tai Viêt Nam :
Có muc duoc dùng t ri xuat huyêt nöi t ang nhu ho ra máu, xuat huyêt ruöt , chay máu rang,
nuóu, loi ; t ri sung gan, sung bàng quang, sung duong t iêu t ri mun nhot dau dinh, bó ngoài giúp
liên xuong. Cách dùng t hông t huong là dùng khô, sac uöng; khi dùng bên ngoài lá t uoi dâm nát
dap noi vêt t huong. Tho nê dùng có muc vò nát dê t ri phóng do vôi.
Thành phân hóa hoc :
Có muc chua :
- Các glycosides t rit erpene và Saponins : 6 glycosides loai oleanane : Eclalbasaponins I -VI (
2 chat mói ly t rích duoc nam 2001 duoc tam ghi là XI và XI I ) , Alpha và Bet a-amyrin ,
Eclipt asaponin D Eclalbat in.
- Các Flavonoids và I soflavonoids : Lá và dot lá chua Apigenin, Lut eolin và các glucosides
liên hê. Toàn cây chua các isoflavonoids nhu Wedelolact one, Desmet hylwedelolact one,
I sodemet hylwedelolac t one, St rychnolactone
- Aldehyd loai t ert hienyl : Eclipt al ; L-t ert hienyl met hanol; Wedelic acid.
- Sesquit epne lact one : Columbin.
- Các st erols nhu Sit ost erol, St igmast erol..
- Các acid huu co nhu Ursolic acid, Oleanolic acid, St earic acid, Lacceroic acid ; 3,4-
dihydroxy benzoic acid; Protocat euic acid..
Ðåc t ính duoc hoc :
1. Tác dung chöng sung-viêm : Trích t inh Eclipt a alba, khi t hu nghiêm t rên các t hú vat bi
gây sung phù cap t ính và kinh niên, cho t hay kha nang uc chê su sung dên 58.67 % (Journal of
Research and Educat ion in I ndian Medicine Sö 9-1990). Noi chuöt , dung dich t rích bang nuóc-
alcohol uc chê làm giam duoc phan ung gây ra bói acid acet ic dên 35-55 % khi dùng liêu uöng
200 mg/ kg. Böt lá Eclipt a alba dùng liêu uöng (1500 mg/ kg) có t ác dung chöng sung huu hiêu
(uc chê dên 47.7%) so sánh vói indomet hacin (uc chê duoc 51%) : Duoc t hao có hiêu nang
manh hon vào giai doan t hu 2 cua t iên t rình sung viêm, nên có le hoat döng bang uc chê su tao
prost aglandins và kinins (Fitot erapia Sö 58-1987)
2. Tác dung bao vê gan : Trích t ình Có muc bang et hanol: nuóc (1: 1) dã duoc nghiên cuu
t rong t hu nghiêm t ác hai noi gan gây ra bói t et rachloride Carbon ( t hu noi chuöt ) ghi nhan t rích
t inh t ão duoc su bao vê gan bang cách giúp diêu hòa nöng dö cua các men có liên hê dên viêc
biên duong t huöc noi t y t hê gan. (Journal of Et hnopharmaco logy Sö 70-2000) Eclipt a alba còn
có hoat t ính manh hon khi dùng phöi hop vói Cây Chó de (Phyllant hus niruri) và Curcumin (t u
Nghê) t heo t y lê 25: 15: 10 (P.niruni : E. alba : Curcumin). Nöng dö lipid cao t rong gan và bilirubin
t rong huyêt t hanh sut giam và t ró vê muc bình t huong. Hön hop này làm t ang muc dö
t riglyceride t rong máu, t ang t iên chat -bet a-lipoprot eins và cholest erol. Trích t inh bang et hanol tu
cây E. alba t uoi cho t hay möt t ác dung bao vê gan dáng kê (t ùy t huöc vào liêu su dung) t rong
các t ruong hop hu gan do CCl4 gây ra noi chuöt t hu nghiêm, không t hay dau hiêu ngö döc dù
cho dùng dên 2 gram/ kg ó ca dang uöng lan chích qua màng phúc t oan (Phyt ot hera py
Research Sö 7-1993). Thu nghiêm noi chuöt bach t ang ghi nhan t ác dung bao vê gan xay ra tu
liêu 100mg/ kg.
Các hiêu ung bao vê gan cua dich chiêt bang nuóc dông khô cung duoc nghiên cuu t rong các
t ruong hop sung gan cap t ính gây ra noi chuöt nhat bang 1 liêu CCl4 hay acet aminophen và noi
chuöt nhà bang bet a-D-galact osamin : Kêt qua cho t hay có t ác dung uc chê dáng kê t rong phan
ung t ao su tang t ransaminase t rong máu gây ra bói CCl4 noi chuöt nhat và galact osamine noi
chuöt nhà, nhung không có hiêu ung t rong t ruong hop hu hai gan do acet aminophen.
3. Tác dung làm Ha huyêt áp : Hön hop polypept ides cua E. alba có t ác dung ha huyêt áp
noi chó. Columbin, t rích t u dich chiêt t oàn cây bang ethanol cho t hay kha nang ha huyêt áp rõ
rêt noi chuöt dã bi gây mê.
4. Kha nang t rung hòa t ác dung cua noc ran :
Nghiên cuu tai ÐH Universidade Federal do Rio de Janeiro (Ba t ây) (1989) ghi nhan dich
chiêt bang et hanol cúa E. alba có kha nang t rung hòa các hoat t ính nguy hai (dên gây chêt nguoi)
cua noc döc loài ran chuông Nam My (Crot alus durissus t errificus). Các mau dich chiêt tuong
duong vói 1.8 mg t rích t inh khô dùng cho möi chuöt t hu có t hê t rung hoà duoc dên 4 liêu noc
döc gây t u vong (LD 50 = 0.08 micro gram noc/ g t hú vat : Dich chiêt Eclipt a uc chê duoc su
phóng t hích creat inine kinase tu bap t hit cua chuöt khi t iêp xúc vói noc ran t hô. (PubMed - PMI D
: 2799833).
Möt nghiên cuu khác, cung tai Ba t ây (1994) , khao sát các t ác dung chöng döc t ính cua
noc ran t rên bap t hit và chöng chay máu, cua 3 chat t rong t hành phan Có muc : wedelolact one,
WE; st igmast erol, ST và sit ost erol, SI . Thu nghiêm dung noc döc cua các loài ran luc Bot hrops
j araracussu, Lachesis mut a.., döc t ö tinh khiêt hóa bot hrops t oxin, bot hropasin và crot oxin..Su
huu hiêu duoc do luong bang t öc dö phóng t hích creat ine kinase t u co bap chuöt .. Kêt qua cho
t hay (in vit ro) döc t ính t rên bap t hit cua noc ran crot alid và các döc t ö t inh khiêt dêu bi t rung hòa
bói WE và dich t rích Có muc (EP), ca WE lan EP dêu uc chê t ác dung gây chay máu cua noc
Bot hrops, uc chê t ác dung cua men phospholipase A2 trong crot oxin, và t ác dung ly giai prot ein
cua noc B.j araraca.(PubMed - PMI D 8079371)
Có muc t rong Ðông Y cô t ruyên :
Ðông Y cö t ruyên goi Có muc là Han liên t hao (Hán lian cao), hay Mac han liên. (Nhat duoc
goi là Kanrensò) Duoc liêu là t oàn cây t hu hái vào dau mùa t hu. Cây moc hoang t ai các vùng
Giang t ây, Triêt giang, Quang dông.. duoc cho là có vi ngot / chua, t ính mát ; t ác dung vào càc
kinh mach t huöc Can, Than.
Han lian cao có nhung t ác dung :
- Duong và Bö Âm-Can và Âm-Than: dùng t ri các chung suy Âm Can và Âm Than vói các
t riêu chung choáng váng, mat mo, chóng mat , t óc bac sóm ; t huong dùng phöi hop vói Nu t rinh
tu (Nu zhen zi= Fruct us Ligust ri lucidi) .
- Luong Huyêt và Cam máu (Chi huyêt ) : t ri các chung Âm suy vói các t riêu chung chay
máu do 'Nhiêt ' t ai Huyêt nhu ói ra màu, ho ra màu, chay máu cam, phân có máu, chay màu t u
cung và t iêu ra máu. Ðê t ri t iêu ra máu có muc duoc dùng chung vói Ma dê (Xa t iên t hao= Che
qian cao (Plant aginis) và Rê có t ranh (Bach mao can= Bai mao gen (Rhizoma I mperat ae); dê t ri
phân có máu, dùng chung vói Ðia du= di yu (Radix Sanguisorbae); dê t ri ói ra màu, dùng chung
vói Trac bách diêp xay khô = Ce bai ye (Cacumen Biotae)..
Tài liêu sú dung :
§ Maj or Herbs of Ayurveda (E. Williamson)
§ Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica (D. Bensky)
§ Medicinal Plant s of China (J Duke & Ed Ayensu)
§ Medicinal Plant s of I ndia and Pakist an ( J. F Dast ur)
§ Orient al Mat eria Medica (Hong-Yen Hsu)
§ Tu diên Cây t huöc Viêt Nam (Võ van Chi)
Cú cái t r ãng
::: Ds. Trân Vi çt Hung :::
Cu cai t rang là möt gia dình t huc vat bao göm nhiêu loai rau có cu khác nhau, có t hê tam
chia t hành 2 nhóm : Nhóm cu cai t rang Âu-My vói cu thuong nhó và t ròn t ria màu t u t rang dên
höng nhat , có khi t ím, duoc goi chung là Radish và nhóm Á châu, t huong goi là Orient al (Chinese
hay Japanese) Radish hoac khác hon là Daikon : cu t huong lón , t huôn dài màu t rang. Trong
pham vi bài này xin bàn dên Daikon là loai Cu cai t rang mà nguoi Viêt t huong dùng kho chung
vói t hit hay cá hoac dê muöi chua.
Tên Khoa hoc:
Raphanus sat ivus t huöc ho t huc vat Cruciferae. Nguoi My t huong goi nhat duói t ên Daikon.
Ðông Y goi là Lai Bac. Hat dùng làm t huöc, nên vi t huöc duoc goi là Lai Bac Tu (Lai-fu-zhi).
Y-Duoc Nhat goi là Raifukushi.
Tên t huc vat : Raphanus phát xuat tu t iêng Hy lap 'Raphanos' nghia là 'dê t röng', và sat ivus
là do ó dac t ính dã duoc t röng tu lâu doi..
Lich sú và Ðåc t ính t huc vât :
Cây cu cai t rang duoc xem là có nguön göc tu Trung Hoa và sau dó duoc du nhap sang
vùng Trung Á t u t hoi Tiên su.
§ Cu cai t rang có mat t ai Ai cap t ruóc ca t hoi Kim tu t háp và duoc ghi chép t rong sách vó
nhu nhung cây rau t hông dung. Các Vua Pharaon Ai cap dã xêp Cu cai t rang chung vói
dua leo, tói, hành .. vào t huc don hàng ngày; nhung nguoi nô lê xây dung kim tu t háp
cung duoc nuôi bang cu cai t rang mà ho goi là gurmaia. Nhung cây cu cai t rang dau t iên
t röng tai Ai cap có le là dê ép hat lay dau
§ Nguoi Hy lap dã dúc hình cu cai t rang bang vàng dê dâng cúng Than Apollo. Möt Y si
t hoi cö Hy lap dã viêt ca möt quyên sách dê mô t a nhung dac t ính duoc dung cua cu cai
t rang. Sách vó tai Anh quöc dã ghi nhan vào nam 1548, dân Anh dã biêt an cu cai t rang
söng vói bánh mì hoac nghiên nát cu cai dê làm nuóc söt dùng chung vói t hit , và có le
Columbus chính là nguoi dã dua cu cai t rang dên My châu. Nhung ghi nhan dàu t iên cho
t hay cu cai t rang xuat hiên t ai Mexico vào nam 1500 và t ai Hait i vào 1565..
§ Tai Oaxaca (Mexico) hàng nam dên ngày 23 t háng 12 có Ðêm Cu cai (Night of t he
Radishes) : t rong ngày này có phong tuc khac hình t rên cu cai, hình càng lón càng t öt ..
Cu cai t rang t huöc loai cây rau t hu hoach vào mùa lanh, và cây cung can nhiêt dö cao dê có
t hê nay mam.
Nhóm cu cai t rang bao göm nhiêu loai khác nhau :
§ Tai Á dông, cu cai t huong duoc dùng sau khi nau chín ;
§ tai Ai cap và vùng Can Ðông, có nhung loài chi t röng dê lay lá.
§ Loai t röng t ai Hoa Ky có t hê dùng ca cu lan lá dê an nhu salad t rön hoac nau chín.
§ Tai Nhat là noi an nhiêu cu cai t rang nhat t hê giói (loai Daikon): san luong daikon chiêm
t rên 25% t hu hoach cua töng sö các loai rau.
Cu cai t rang t uong döi dê t röng, can dat t hông t hoát nuóc và söp dê rê dê phát t riên t hành
cu : cây cung can duoc tuói nhiêu nuóc và t öt nhat là duoc bón bang phân t ro.
Cu cai t rang t huöc loai cây hang niên, nhung cung có giöng dài ngày, lai duoc xem là luong
niên.
Cây có lá dài, hoa có cuöng màu t rang hoac t ím lot nhung không bao gio có màu váng. Hat
nhò màu dó sam : 1 gram chua khoang 120 hat . Có t hê giu kha nang nay mam dên 5 nam.
Nhùng loai Cú cái t râng dáng chú ý :
1. Nhóm cú cài t hông t huong : Pháp goi chung duói t ên Radish de t ous les mois; Nhóm
này cho cu t ròn nhó, ngan ngày, t hói gian t hu hoach kê tu khi gieo hat lá khoang 5-6
t uan. Các t ên t huong gap nhu Whit e t urnip radish, Scarlet French t urnip radish..
2. Nhóm cú cài dài : Nhóm này cho cu dài khoang 10-15 cm, hình nhu cu cà röt vói các
t ên nhu Long Scarlet , Long whit e radish..
3. Nhóm cú cài Á châu hay Dai kon : còn goi là 'Chinese Radish' hay Lobok. Nhóm này
cho cu rat lón, dài dên 30 cm, hình t ru vói t rong luong t rung bình tu 250 gram dên 1 kg,
nhung cá biêt có cu nang dên 25 kg, gap tai Nhat . Nhóm này duoc t röng rat phö biên t ai
các nuóc Á châu (Nhat , Trung hoa, Triêu t iên, Viêt Nam).. Riêng t ai Nhat ngoài cu cai
còn có möt loai giá làm t u hat cu cai t rang goi là Radish sprout s hay Kaiware,
Tsumamina. Nam Hàn cung lai t ao riêng möt giöng cu cai t rang dac biêt dê làm Kim chi.
4. Cú cài den Nga Sô : Tai Nga sô có t röng möt loai cu cai den dac biêt , goi là Zakuski,
loai cu cai này có vi khá cay và rat duoc ua chuöng t ai các quöc gia Ðông Âu, và cung
duoc xem là món rau cua luu dân Do t hái (vói món mut döc dáo t ên là Einge-macht s làm
bang cu cai den t hái nhó, chung duong hay mat , röi t rön vói gung t án min và hanh
nhân.
Thành phân hóa hoc :
§ Thành phân di nh duõng : 100 gram phan an duoc chua :
Dai k on t uoi Dai k on k hô Gi á Dai k on
Calor ies 18 271 41
Chât dam 0.60 g 7.90 g 3.81 g
Chât béo 0.10 g 0.72 g 2.53 g
Chât so 0.64 g 8.37 g n/ a
Calcium 27 mg 629 mg 51 mg
Sât 0. 40 mg 6. 73 mg 0. 86 mg
Magnesium 16 mg 170 mg 44 mg
Phosphorus 23 mg 204 mg 113 mg
Pot assium 227 mg 3494 mg 86 mg
Sodium 21 mg 278 mg 6 mg
Kèm n/ a n/ a 0. 56 mg
Ðông n/ a n/ a 0. 12 mg
Manganese n/ a n/ a 0. 26 mg
Bet a- Carot ene 0 0 391 I U
Thiamine ( B1) 0. 020 mg 0. 27 mg 0. 102 mg
Riboflavine ( B2) 0. 020 mg 0. 68 mg 0. 103 mg
Niacin ( B3) 0. 2 mg 3. 4 mg 2. 853 mg
Pant ot henic acid n/ a n/ a 0. 733 mg
Pyridoxine n/ a n/ a 0. 285 mg
Folic acid n/ a n/ a 94. 7 mcg
Ascorbic acid 22 mg 0 28. 9 mg
Trong Cu cai t rang còn có các enzyme nhu Diast ase, Bet a fruct osidase Phospholipase D và các
chat uc chê Prot ease ; các hop chat chua Sulfur nhu Met hanet hiol..; các flavonoids nhu
Kaempferol..
§ Thành phân hóa hçc cúa Hçt :
Hat cu cai t rang chua :
- Dau béo (35%) t rong có các Acid erucic, linoleic và oleic, Glycerol sinapat e,
Raphanin , Sinapin.
- Tinh dau có Met hylmercapt an, Hexanal phenol.
- Alkaloids phuc t ap và Flavonoids.
- Prot eins có t ác dung kháng nam : Rs-AFP1 và Rs-AFP2 ( là nhung prot ein loai
oligomeric göm các polypeptides phân t u luong t hap khoang 5-kDa ) (J. Biol
Chem Sö 267-1992)
(Riêng t rong Rê có Ferulic acid và nhiêu (6) I soperoxidases t huöc nhóm glycoprot eins vói
möt dây polypept ide don döc : 2 isoperoxidades t huöc loai cationic (C1 và C2) , 4 t huöc loai
anionic (A1 dên A4)
Duoc t ính và Cách dùng :
§ Cú cài t ráng t rong Y-Duçc Ðông Phuong :
Ðông Y, nhat là Trung Hoa, chi dùng hat làm t huöc : Duoc liêu duoc t hu hoach khi chín vào
dau mùa hè, phoi khô duói nang. Vi t huöc duoc goi là La Bac Tu (Nhat duoc là Raifukushi, và
Hàn quöc là Naebokcha).
La Bac Tu duoc xem là có vi ngot, t ính bình và t ác dung vào các kinh mach t huöc Phê, Ty
và Vi.
La Bac Tu có kha nang làm t hông t hoát su u t ac cua t huc pham và biên cai su t ön dong cua
t huc pham, do dó duoc dùng dê giai t hoát su t rì t rê cua dö an noi 'Trung t iêu' gây ra nhung cam
giác t uc ách, khó chiu, o chua vói hoi t hó hôi, dau bung cùng t iêu chay. Trong các t ruong hop
này La bac t u duoc dùng chung vói Son t ra (Fruct us Crat aegi= Shan-zha) và Vó quít chín dã phoi
khô (Tran bì) , và Than khúc.
La Bac Tu cung có t ác dung làm 'giáng' Khí , t ru Ðom giúp t ri các t ruong hop Ho và t hó khò
khè..Dùng chung vói Hat t áo, hat Tía t ô.
Theo Trung-duoc hiên dai :
Hçt , do t ác dung cua Raphanin, có kha nang diêt duoc các vi khuan St a phylococcus
aureus, St rept ococcus pneumoniae, E. coli và cung uc chê duoc su phát t riên cua möt sö nam
gây bênh . Do dó Hat t uoi duoc dùng dê t ri nhiêm Trichomonas noi Phu nu, t ri ho ra máu. Nuóc
sac t u hat tuoi dùng dê bom rua (enema) t ri sung ruöt do nhiêm t rùng loai ulcerat ive colit is.
Lá , phoi khô hay La bac diêp (Luo-bo Ye) dùng dê t ri tiêu chay và kiêt ly.
Rê t uoi hay La ban (Luo-po) dùng t ri an không tiêu, tuc ách khó chiu; khát nuóc,
chay máu cam.
§ Duçc t ính t heo Y hçc Tây Phuong :
§ Kha nang giúp t iêu t huc : Cu cai t rang có t hê dùng dê giúp t iêu hóa các chat böt
t rong bua an, t ác dung này là do ó Diast ase t rong cu cai, nhat là Daikon. Nguói
Nhat t huong dung daikon t rong nhung bua an có nhiêu chat böt .
§ Kha nang loai các chat béo t hua t rong co t hê : Các Bác si Nhat t ai BV Kyot o dã
dùng cu cai t rang dê giúp làm t an các lóp mo tön dong t rong co t hê bang cách
cho dùng 1 dung dich làm bang Cu cai t rang và cà röt t heo phuong t huc sau :
Nau 15gram cà röt dã sat nhó vói 15 gram Daikon dã sat nhó t rong 250 ml
nuóc, t hêm vào 1 t hìa cà phê nuóc cöt chanh, 5 gram hai t ao. Ðun sôi t rong 5
phút . Loc và uöng möi ngày 2 lan (sáng và chiêu) t rong 3-4 t háng.
§ Kha nang ngua San t han và san mat : Thu nghiêm t ai Universidad Aut onoma
Met ropolit ana Xochimilco, Mexico ghi nhan t ác dung làm t an san t han cua nuóc
t rích t u vó ngoài Cu cai t rang noi chuöt (chuöt duoc cay dia bang kem vào bàng
quang) : t rong luong cua khöi san giam rõ rêt so vói nhóm döi chung, t ác dung
này kèm t heo vói t ác dung loi t iêu (J. Et hnopharmacology Sö 68-1999).
Nöt phuong t huc khá phö biên dê ngua san t han t ai Anh là uöng möi ngày 20-30 gram
nuóc cöt cu cai t rang (xay bang blender) vói 100 ml ruou nho.
§ Cu cai t rang và Ung t hu : Cu cai t rang có t hê ngua và tri vài dang ung t hu :
§ Trong Agricult ural & Biological Chemist ry Sö t háng 9-1978, các nhà
nghiên cuu t ai Nat ional Cancer I nst it ut e dã ghi nhan các hop chat có
chua Sulfur t rong cu cai t rang nhu Met hanet hiol có t ác dung diêt t rùng
rat manh döng t hoi ngan can duoc su phát t riên cua các t ê bào ung t hu.
Hop chat nay chính là chat dã t ao mùi hôi cua bap cai khi bi t höi.
§ Trong Journal of Food Science, GS Barbara Klein t huöc ÐH I llinois tai
Urbana dã cho rang các hop chat loai I sot hiocyanat es trong cu cai giúp
ngua ung t hu bang hai cách : ngan can su xâm nhap cua các t ác nhân
gây ung t hu (carcinogen) vào các t ê bào còn nguyên ven và giúp t iêu
diêt các t ê bào dã bi ung t hu. Hon nua các prot ease inhibit or t rong cu
cai có t hêm t ác dung ngan chan su phát t riên cua các buóu döc và các
flavonoids nhu kaempferol cung giúp t hêm vào su bao vê các t ê bào
chöng lai các hóa chat döc hai.
§ Nghiên cuu t ai ÐH Kyoto, Nhat (PubMed PMI D 11743759 / J Agric Food
Chem Dec 2001) chung minh t ác dung chöng döt biên cùa 4-
(Met hylt hio)-3-bu t enyl isot hiocyanat e t rong Cu cai t rang , t rên E. coli
B/ r WP2, và ghi nhan các loai daikon moc hoang chua nhiêu hoat chat
hon là nhung loài nuôi t röng, an söng giu duoc hoat chat cao gap 7 lan
khi nau chín..
Ghi chú : Có le dua t rên nhung nghiên cuu vê sulforaphane t ai ÐH John Hopkins,
Council of Scient ific and I ndust rial Research (Hoa Ky) dã cho rang Hat Cu cai
t rang có chua các dau béo liên kêt vói glycosides t rong dó chua allyl-, isopropyl-,
và met hyl-isot hiocyanat es và sulphoraphene và 4-met hylsulfinyl-3-but enyl-
cyanide..
Vài phuong t húc sú dµng t rong dân gi an :
Trong Heineman's Encyclopedia có ghi möt phuong t huc dân gian dê khu mùi hôi cua co
t hê nhu hôi nách, hôi chân nhu sau :
Dùng nuóc cöt ép t u 4-5 cu cai t rang co t rung bình, t hêm vào 1/ 4 t hìa glycerine chua t rong
chai kín hay giu t rong t ù lanh: t hoa noi nách hay ke chân möi buöi sáng sau khi tam.
Tri Nac cuc (Hiccup) :
Lay 1 cu cai t rang t uoi và 2 lát gung t uoi, nghiên nát chung, lay nuóc cöt t hêm mat ong, dö
vào 1 ly nuóc nóng am và uöng.
ÐÂU RÔNG
l opi dpu dpc bi çt cúa vùng Ðông Nam Á
: : : Ds. Trân Viêt Hung : : :
Trong gia dình Ðau, dau röng là loài dac biêt hau nhu chi t röng t ai nhung vùng Ðông Nam
Á, Tân Guinée, Philippines và Ghana..Thê giói bên ngoài hau nhu không biêt dên loài này..cho
dên nam 1975 và hiên nay dã duoc du nhap dê t röng tai các vùng nhiêt dói t rên khap t hê giói dê
giúp giai quyêt nan t hiêu luong t huc t rên t hê giói..
Tên khoa hoc :
Psophocarpus t et ragonolobus t huöc ho t huc vat Fabiaceae.
Các t ên t hông t huong : Winged bean, Manila bean, Asparagus Pea, Goa bean. Tai Viêt
Nam dau röng còn duoc goi là dau khê, dau vuông
'Psophocarpus' t u tiêng Hy lap, có nghia là t rái cây gây ön ào, do ó qua dau sau khi t hu
hoach, dem phoi nang, dau phöng lên, nö t ách ra gây tiêng döng. 't et ragonobolus' là do ó
qua dau có 4 canh.
Tên Anh ngu 'Winged bean' do ó dau có cánh xoè ra.
Ðau röng có le nguön göc t u Ðông Nam Á, I ndonesia và Papua Tân Gui nê là nhung
Trung t âm phát xuat ra nhung biên chung vê gen.
Ðåc t ính t huc vât :
Ðau röng t huöc loai t hân t hao leo, da
niên, phát t riên t hành nhiêu cu, nêu duoc
dung giàn, dau röng có t hê moc lan t rên 3 m.
Lá có 3 lá chét hình t am giác nhon. Hoa moc
t hành chùm ó nách lá, möI chùm có 3-6 hoa
màu t rang hay t ím. Qua dau màu vàng-xanh
luc, hình 4 canh có 4 cánh, mép có khía rang
cua, t rong có t hê chua dên 20 hat . Hat gan
nhu hình cau có màu sac t hay döi có t hê
vàng, t rang hay nâu, den t ùy t heo chung, có
t hê nang dên 3 gram.
Tai Viêt Nam, dau duoc t röng phö biên
tai các t inh miên Nam.
Thành phân dinh duõng :
100 gram phan an duoc chua :
Ðçu t uoi
söng
Ðçu t uoi
nãu chín
Ðçu khô
söng
Ðçu khô
nãu chín
Calories 49 38 409 147
Chat dam 6.95 g 5.31 g 29.65 g 10.62 g
Chat béo 0.87 g 0.66 g 16.32 g 5.84 g
Chat so 2.57 g 1.38 g 6.85 g 2.45 g
Calcium 84 mg 61mg 440 mg 142 mg
Sat 1.50 mg 1.09 mg 13.44 mg 4.33 mg
Magnesium 34 mg 30 mg 179 mg 54 mg
Phosphorus 37 mg 25 mg 451 mg 153 mg
Pot assium 223 mg 274 mg 977 mg 280 mg
Sodium 4 mg 4 mg 38 mg 13 mg
Bet a-Carot ene (A) 128 I U 88 I U n/ a n/ a
Thiamine 0.140 mg 0.086 mg 1.030 mg 0.295 mg
Riboflavin 0.100 mg 0.072 mg 0.450 mg 0.129 mg
Niacin 0.900 mg .0652 mg 3.090 mg 0.830 mg
Pyridoxine 0.113 mg 0.082 mg 0.175 mg 0.047 mg
Folic acid n/ a n/ a 44.6 mcg 10.4 mcg
Vit amin C n/ a 9.8 mg 0 mg 0 mg
Thành phan dinh duong cua Lá non :
100 gram lá non chua : Calories (74), Chat dam (5.85 g), Chat béo (1.10 g
Chat so (2.5 g), Calcium (224 mg), Sat (4 mg), Magnesium (8 mg), Phos phorus (63
mg), Pot assium (176 mg).
Trong lá dau röng có 2 loai isolect ins có möt sö hoat tính miên nhiêm và kêt t u huyêt
cau (Plant Cell Physiology Sö 35-1994)
Vê phuong diên dinh duõng:
Ðau röng có giá t ri bö duong khá cao, gan nhu dau nành dac biêt là có nhiêu Vit amin E
và A. Thành phan acid amin t rong dau có nhiêu lysin (19.8 %), met hionin, cyst in. Ðau chua
nhiêu calcium hon ca dau nành lan dau phong. Tý lê prot ein t uong döi cao (41.9 %) khiên
dau duoc Co quan Luong-Nông Thê-giói (FAO) xêp vào loai cây luong t huc re t iên nhung bö
duong. Tuy nhiên cung nhu tat ca các cây t rong ho dau khác, Ðau röng có chua purines nên
không t hích hop vói nhung nguoi bi gout , mat khác cung dê gây day bung.. nên can phai nau
chín hat dau t ruóc khi an, nhung phu nu bi nhuc dau loai migraine, cung nên t ránh an vì dau
röng có t hê gây kích khói con nhuc dau.
Vài phuong t húc sú dung :
Toàn cây dau röng dêu có t hê dùng làm t huc pham : tu hat , rê cu, lá dên hoa. Lá và dot
non có vi ngot nhu sà lách; hoa do có mat ngot nên khi dao nóng t rên chao cho vi gan nhu
nam. Hat dau non khi còn t rong qua chua chín có vi ngot giöng nhu pha t rön giua dau hòa
lan và mang t ây, khi chín can phai nau dau t ruóc khi an và có t hê nuóng hay rang nhu dau
phöng .
Tai các quöc gia kém mó mang , nhat là t ai Phi châu, FAO dã khuyên khích viêc dùng
böt dau röng dê t hay t hê sua noi t re em t u 5 t háng t ró lên.
Hat dau röng khô có t hê xay t hành böt, dùng làm bánh mì. Hat có t hê ép dê lay dau an
duoc, hay có t hê dê nay mam làm giá dau. Ngay nhu cu, khi còn non, xöp cung có t hê an
t hay khoai.
Tài liêu sú dung :
- Whole Foods Companion (Dianne Onst ad)
- The Oxford Companion t o Food (Alain Davidson)
- Prevent ion Magazine's Nut rit ion Advisor.
- Tài liêu cua FAO, USDA
ÐÂUTÂY
mçt dpi gi a dình t hµc phâm. .
::: Ds. Trn Vit Hng :::
Danh t u Ðau t ai Viêt Nam t huong duoc goi dê chi nhung loai hat có chat böt, t hu hoach
tu nhung cây leo, dùng làm t huc pham.. Có rat nhiêu loai Ðau và dê phân biêt t huong có
t hêm möt t ên di kèm sau dó nhu Ðau ngu, dau ván, dau Hòa lan.. hoac có t hê t hêm möt chu
dê chi màu sac cua hat dau nhu dau xanh, dau dó..dau t rang, và lai còn có.. dau phong, dau
röng dau móng ngua.v.v..
Anh và Pháp ngu cung có nhung t ên nhu bean, pea, lent il..dê phân biêt các loai dau, t uy
nhiên nhóm bean lai là nhóm da dang và có dên..hàng t ram loai khác nhau.. Cây dau Kidney
bean hay Ðau t ây là cây can ban t rong dai gia dình Bean..Bean t rong ngôn ngu cung có ý
nghia khá t öt : Thành ngu `full of beans'..có nghia là dang ó `t ình t rang t inh t han sang khoái,
vui ve= cheerful mood'..t iêng Bö dào nha cung có t hành ngu tuong t u cheio de feij ào.
Tên Khoa hoc và nhùng t ên t huòng goi :
- Phaseol us vul gari s t huöc ho t huc vat Fabiaceae.
Tên Phaseolusdua t heo t ên goi cua Calumella (nam 39 t ruóc Tây lich) khi so sánh hình
dang cua hat dau giöng nhu `möt chiêc t àu nhó'; vulgaris có nghia là `t hông t huong'. Tên Anh
ngu `kidney bean' do ó hình dang hat giöng nhu qua t han.
Nhóm Kidney bean còn có nhung t ên Haricot bean, Cannellini, French bean, navy bean,
black bean (dung nham vói dau den), pint o bean, snap bean, frij ol, chumbinho, opoca..
Lich sú:
Ðau t ây dã duoc t röng t u khoang hon 7000 nam t ai vùng Tây-Nam Mexico, duoc t huan
hóa cách nay chung 5000 nam và khi nguoi Âu dên Nam My t hì cây dã duoc biên döi t hành
hàng t ram loai cho hat nhiêu màu, và t o-nhó khác nhau. Các t ay t huc dân Tây ban Nha dã
dua cây vê Âu châu vào t hê ký 16..và cùng vói khoai t ây, hai cây luong t huc này dã làm t hay
döi han cách an uöng t ai Âu châu và sau dó là Á châu..Ðau t ây duoc dua vào Viêt Nam
khoang dau t hê-ký 20 và duoc t röng röng rãi khap noi, t ai các vùng dat t hap cho dên cao dö
1500 m.
Nguoi Ai cap dã dành riêng dau t ây t rong viêc t ê lê tôn giáo, cam an nhu t huc pham do
ó hình dang cua hat giöng..nhu dich hoàn(! ). Tai Ý t hoi xua, dau duoc phát chan cho nguoi
nghèo möi khi có ngày lê giö.
Tai Pháp, t ên t iêng Azt ec cua dau : ayecot l dã duoc biên döi t hành haricot , möt t ên vön
dã có nghia là ` t hit nau ragout '.
Tai An dö, dau t ây duoc goi là bakla, và cung là möt t rong nhung nguön t huc pham
quan t rong.
Ðåc t ính t huc vât :
Ðau t ây, Phaseolus vulgaris t huöc ho t huc vat Fabiaceae
Cây t huöc loai t hân t hao t hap hay dây leo. Lá kép có 3 lá chét hình t rái xoan, dau lá
nhon, mat t rên có lông và nhám. Hoa lón 1-2 cm, màu t rang, xanh da t roi hay höng nhat .
Qua dau dài 10-30 cm, dau hat hoi khum nhu mó chim. Hat có nhiêu màu sac khác nhau.
Theo t ính cách t huc vat , có t hê chia Ðau Kidney bean thành 2 nhóm :
- Nhóm dçu l ùn : cây chi cao 40-50 cm bao göm nhiêu chung nhu dau cô bo, dau t ây
t rang, dau cô ve hat den..
- Nhóm dçu l eo : dau chanh, dau bó, dau lo..
Vì có quá nhiêu chung loai (t rên 500 chung) nên viêc phân loai Kidney beans, t heo t huc-
vat rat khó duoc t höng nhat nên t rên t huc t ê dành dua vào phuong t huc su dung hat dau :
Có 4 cách su dung chính : Ðau có t hê duoc t hu hoach khi còn non và an ca qua; hay chó qua
dau tu `vo'; hay chi an hat dau khi còn non và bó phan vó ngoài t rong qua và an hat dau dã
phoi hay say khô. Do dó dau kidney t huong duoc phân loai..t heo cách an t hích hop nhat .. và
có khi dau t uy duoc xêp vào nhóm này lai van có t hê duoc bán t rên t hi t ruong duói dang
khác..(nhu qua t uy an t uoi ngon nhung van có dang hat khô..)
1- Nhóm French ( hay Snap) bean :
Ðuoc xêp vào nhóm này là các chung cho qua an duoc và duoc t röng chu yêu là lay qua
non hay già dê an nhu rau. Tùy t heo chung, dau có t hê là green bean.. Trong nhóm này còn
có loai nöi tiêng nhu Haricot s Beurre cho qua màu vàng nhat , hat bên t rong nhiêu màu..
2- Nhóm dçu t µ t ách ( t µ nö) ra = poppi ng beans :
Loai dau này, duoc goi t rong vùng Andes (Nam My) là nunàs : vó hat dau tu nö t ách
dôikhi rang hay ho nóng vói möt chút dau : ` hat dau mó ra giöng nhu buóm xòe cánh', cho
hat mêm và vi giöng nhu dau phong..Ðau rat t hích hop vói nhung vùng cao-dö cao.
3- Nhóm shel l beans:
Nhóm này duoc t röng dê lay hat dã chín hoàn t oàn, Pháp goi chung là Haricot s à
écosser. Vài loai nöi t iêng nhu :
- Flageolet beans, t huong t rang hay xanh luc nhung dôi khi màu dó. Qua duoc t hu
hoach t ruóc khi chín han, có t hê an hat t uoi hay hat phoi khô.. Rat t hích hop khi nau vói t hit
t ruu. Có möt chung lùn rat ngon duoc mênh danh là `Rolls Royce of beans), t uy göc t u Châu
Ny nhung duoc phát t riên t ai Pháp và rat duoc ua chuöng t rên t hi t ruong.
- Cranberry beans, hat màu dó tuoi, lón bang hat dau pint o, còn duoc goi duói nhung
t ên Oct ober beans, Romans, Shellout s.
4- Nhóm cung cãp hçt phoi khô :
Ðau nhóm này cho qua t hu hoach khi chín han, hat duoc phoi hay say khô khi bán t rên
t hi t ruong. Nhung loai dáng chú ý :
- Navy bean(hay pea bean), hat dau nhó hon 8mm, không có hình dang t han. Ðuoc goi
là navy bean vì dùng làm t huc pham cho Hai quân My t rong Thê ký 19. Tröng nhiêu tai My và
Canada dê dóng höp.
- Medium haricot beans : hat dài co 10-12 mm, dày chung 5 mm. Trong nhóm này có
dau Pint o, màu dó/ t rang, göc tu An dö, hiên là loai dau duoc t röng phö biên nhat t ai Hoa Ky,
chi sau dau nành. Ðau pint o rat duoc ua chuöng t ai Mexico duoc dùng t rong nhiêu món an
nhu Chilis, soup (minest rone), salad và past a.; dau Borlot t i rat duoc ua chuöng t ai Ý.
- Marrow beans : hat co t rung bình 10-15 mm, dày t rên 7 mm.
- Mexican black bean , còn goi là Turt le bean. Hat có t hê an t uoi hay phoi khô, rat t hông
dung t ai Châu My la-t inh và Tây ban Nha. Vi rat ngon, t uong t u t hit hay nam ham. Turt le
beans hay Frij oles Negros là t hành phan chính t rong món an can ban, Feij oada,cua Ba t ây .
Thành phân dinh duõng :
100 gram dau Kidney beans chua :
Ðçu Navy beans Ðçu Pi nt o
Khô/ söng Nau chín Khô/ sông Nâu chín
Calories 335 142 340 137
Chat dam 2.33 g 8.70 g 20.88 g 8.27 g
Chat béo 1.28 g 0.57 g 1.13 g 0.52 g
Chat so 5.52 g 3.14 g 6.01 g 3.02 g
Calcium 155 mg 70 mg 121 mg 48 mg
Sat 6.44 mg 2. 48 mg 5. 88 mg 2. 61 mg
Magnesium 173 mg 59 mg 1 59 mg 55 mg
Phosphorus 443 mg 157 mg 418 mg 160 mg
Pot assium 1140 mg 368 mg 1328 mg 468 mg
Sodium 14 mg 1 mg 10 mg 2 mg
Kem 2540 mg 1060 mg 2540 mg 1080 mg
Ðöng 0. 879 mg 0. 295 mg 0. 774 mg 0. 257 mg
Manganese 1309 mg 0. 556 mg 1130 mg 0. 556 mg
Bet a-Carot ene
( A)
4 I U 2 I U 5 I U 2 I U
Thiamine 0.645 mg 0. 202 mg 0. 555 mg 0. 186 mg
Riboflavin 0.232 mg 0. 061 mg 0. 238 mg 0. 091 mg
Niacin 2.063 mg 0. 531 mg 1. 446 mg 0. 400 mg
Pant othenic
acid
0. 680 mg 0. 255 mg 0. 763 mg 0. 285 mg
Pyridoxine 0.437 mg 0. 164 mg 0. 443 mg 0. 155 mg
Ascorbic acid (C) 3 mg 0. 9 mg 7. 3 mg 2. 1 mg
Tocopherol ( E) 0.34 mg n/ a n/ a n/ a
- Qua non chua khoang 0.75 % inosit ol, 1.16 % saccharose.
Duoc t ính và công dung :
Ðau t ây duoc xem là có t ính loi tiêu.
Qua dau có t hê dùng dê t ri t iêu duong, do kha nang làm ha luong duong t rong máu : có
t hê dùng làm t hành phan t rong t huc don, ant u 9-16 pounds dau (nguyên qua) möi t uan (luöc
an t hay rau). Qua dau non và t uoi có t ác dung t ri liêu manh hon là khi chín hay phoi khô.
Ðau t ây chua luong chat so cao và luong chat béo t hap, do dó có t hê dùng làm t huc
pham lý tuóng cho nhung nguoi cao cholest erol . Ngoài ra dau còn chua lect hin , cung có t ác
dung làm ha cholest erol. Möt nghiên cuu ghi nhan , nhung nguoi an 1 cup kidney bean möi
ngày có t hê giam duoc 19 % cholest erol t rong máu (t heo J. Duke t rong The Green Pharma cy
t rang 315)
Hat dau khô nau t hành t rà có t hê dùng dê t ri dau lung, t hap khóp, bênh t han và duong
t iêu, giúp loai acid uric (t ri gout ) và t ri mat albumin t rong t hoi ky có t hai
Có t hê dùng dau lâu dài dê t ri mun t rung cá. Hat Ðau giã nát làm t hành khöi nhão có
t hê dùng dap ngoài da dê t ri eczema, mun nhot và ngua.
Nên chú ý làKidney bean chua luong t uong döi cao purines nên nhung nguoi bi bênh
gout can t ránh an dau này. Ngoài ra dau có t hê gây ra t ình t rang day hoi, có t hêlàm giam
t ính cách này bang cách ngâm hat dau t rong nuóc, ít nhat 3 t iêng; bó nuóc ngâm và nau dau
t hat chín t rong nuóc lanh. Cung có t hê t hêm vào nuóc ngâm dau möt ít Sodium Bicarbonat e (
Soda), giúp làm t an vách ngoài vó hat , loai bót các chat oligosaccharides có t hê gây day hoi.
Ngoài ra không nên t hêm muöi vào khi nau dau, vì t hêm muöi se làm hat dau cung hon, chi
t hêm muöi..sau khi dã nau chín dau, và nau dau bang nöi dat ..se làm vi t hêm dam dà.
Tài liêu sú dung :
§ The Herb Book (J. Lust )
§ Whole Foods Companion ( Dianne Onst ad)
§ The Oxford Companion t o Food (Alan Davidson)
Ðu Ðú
Cây t hµc phâm và t huôc chüa bçnh
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
' Trái gì không t hiêu chäng t hùa'
Y Tê Nguyêt san sô t háng 5- 2005 có dáng bài vi êt vê BS Ðáng Huy Luu
cúa BS Tam Thanh, t rong dó có doan nói vê lá du dú duoc dùng dê t ri ung
t hu và chính BS Luu dã dùng t hú, t uy chua hän dã có công hiêu. Chúng t ôi
xin t ông hop môt sô t ài liêu vê các dác t ính dinh duõng và t ri li êu cúa l oài cây
nhiêt dói quý giá này.
Cây du dú có nguôn gôc t ù vùng dông bâng Nam My và ngay t ù khi
nguòi Âu châu chua dåt chân lên Châu My, cây dã duoc t rông t ai hâu nhu
khâp vùng. Thô dân vùng Car ibbean dã biêt boc t hit t rong lá du dú dê làm
cho t hit t ró nên mêm hon, biêt khía quá xanh lây nhua t r i các bênh ngoài da,
và phu nù dá dùng quá xanh dê giúp diêu kinh. . Nguòi Tây ban Nha và Bô
dào nha dã nhanh chóng t ruyên cây dên khâp noi ho chiêm cú. Cây duoc
t r ông t ai West I ndi es vào 1513, và t ù 1583 dã dên vói E. I ndies qua ngõ
Philippines ( t ai dây r ê du dú duoc sâc t hành t huôc t ri bênh t ri) , sau dó t ù
Phillipines dên Tr ung Hoa, dem t heo cái t ên goi cây cúa t hô dân Car ib :
ababai. . dê t hành papaya. Cây cùng dên Phi châu vào t hòi gian này và lan
rông qua các hái dáo Thái bình duong t heo chân nguòi Âu châu dê dên 1800
t r ó t hành cây luong t huc t rông khâp vùng nhiêt dói. Hiên nay Hawaii và Nam
Phi là hai noi xuât cáng du dú chính.
Tên khoa hoc và các t ên goi khác :
§ Car ica papaya t huôc ho t huc vât Car icaceae
§ Các t ên goi khác : Mando (Ba Tây), Lichasa ( Puert o Rico) , Paw
Paw ( Vùng Car ibbean) , Melon Zapot e ( Mexico) .
§ Riêng t ai Cuba, danh t ù ' Papaya' duoc dùng nhu môt t iêng lóng dê
chí bô phân sinh duc phu nù, nên t ai dây Ðu dú duoc goi t heo
phép lich su là Frut a Bomba.
§ Tên paw paw, gây nhâm lân, vì còn duoc goi cho môt loai quá
khác, khác hän du dú : Asimina t riloba, môt cây nhó t ai Bâc My,
tuong cân vói cây Máng câu xiêm ! Quá dài cõ 10 cm, và cong,
phân t hit giông máng câu, màu vàng nhat .
§ Tên loài ' Carica' dê chí môt dia phuong cô t rong vùng Tiêu Á :
Karia
§ Tên Anh ngù ' Papaya' là do t ù t ên t ai Car ib : ababai
Ðåc t ính t huc vât :
Cây cao 6 dên 10m, mang 1 bó
lá ó ngon. Thân sôp moc t häng dúng
mang nhiêu vêt t heo cuông lá. Lá
moc so le, có cuông bong dài, lón
dên 60 cm, môi phiên lá chia làm 8-
9 t hùy sâu hình chân vit , môi t hùy
lai chia t hêm môt lân nùa nhu miêng
vái bi xé rách. Hoa màu vàng nhat ,
moc t hành chùm xim ó nách lá già.
Hoa t huòng khác gôc nhung cùng có
cây vùa mang hoa duc, hoa cái và
hoa luõng t ính. Cum hoa duc phân
nhánh nhiêu, có cuông dài. Cum hoa
cái chí gôm 2- 3 hoa. Quá mong t o
( phì quá) , cõ 25 x 12 cm, có t hê
nång dên 2. 5 kg, t hit dày màu t hay
dôi ( khi chín) t ù vàng dên cam nhat
, t rong ruôt có nhiêu hat den. Quá du dú dåc biêt , không t r ù chât bôt
( st ar ch) , chín t ù t rong ra ngoài, càng chín càng chúa nhiêu carot enoids và
các hop chât t ao mùi t hom. Quá chín t r ó nên mêm khiên vi có vé ngot hon
( t uy luong chât duòng không t huc su gia t ång)
Ðu dú t huòng t rô hoa sau 5 t háng t rông ( t ù khi gieo hat ) vá cho quá sau
8 t háng, có t hê mang 20- 50 quá cùng môt lúc. Cây cho quá liên t uc t rong 2
nåm và sau dó duoc dôn bó.
Hai chúng chính duoc t rông t ai các quôc gia Tây phuong là :
§ Hor t us Gold ( Nam Phi) : cây duc và cái riêng biêt , cây duc duoc
dôn bó sau khi hoa cái dã t hu phân.
§ Solo ( Hawaii) có cây cái và cây luõng t ính, t huòng chí giú lai cây
cái.
Tai nhùng noi t r ông du dú không chuyên, các chúng t u lai t ao và cho quá
hình dang khác biêt , có khi hình quá lê, có khi t ròn, t o bâng t ù quá t áo dên
dài cõ 30cm, nång ký luc dên 9 kg.
Trên t hi t ruòng còn có nhùng loài Carica khác nhu :
§ Car ica pubescens, loai du dú vùng núi cao, khí hâu lanh; quá t o
nhung không ngot nhu loài nhiêt dói, chúa nhiêu papain và
car ot enoids hon, nhât là lycopene nên t hit cúa quá có màu dó hon.
§ Car ica pent agona, còn goi là babaco, có lè là môt giông lai t ao,
quá có t hit màu kem, vi hoi chua và không có hat .
§ Car ica candamarcencis, cúng là du dú vùng núi ( Mount ain
papaya) , lá nhám, quá nhó có khía, t hom mùi t áo, r ât chua khi còn
non, có t hê nâu chín hay làm mút
Thành phân dinh duõng và hóa hoc :
§ Thành phân di nh duõng cúa quá :
100 gram phân ån duoc ( bó hôt và vó) chúa :
Calories 23. 1- 25. 8
Chât dam 0.081- 0.34 g
Chât béo 0. 05- 0. 96 g
Chât so 0. 5- 1. 3 g
Calcium 12. 9- 40. 8 mg
Sât 0. 25- 0. 78 mg
Magnesium 10 mg
Phosphorus 5. 3- 22. 0 mg
Pot assium 257 mg
Sodium 3 mg
Kèm 0. 07 mg
Ðông 0. 016 mg
Manganese 0. 011 mg
Bet a- Carot ene ( A) 2014 I U
Thiamine ( B1) 0. 021- 0. 036 mg
Riboflavine ( B2) 0. 024- 0. 058 mg
Niacin ( B3) 0. 227- 0. 555 mg
Pant ot henic Acid ( B5) 0. 218 mg
Pyridoxine 0. 019 mg
Ascorbic Acid ( C) 35. 5- 71. 3 mg
§ Thành phân di nh duõng cúa Lá:
100 gr am chúa
Calories 74
Chât dam 7 g
Chât béo 2 g
Car bohydrat e t ông công 11.3 g
Calcium 344 mg
Phosphorus 142 mg
Sât 0. 8 mg
Sodium 16 mg
Pot assium 652 mg
Các vit amins :
Thiamine 0. 09 mg
Riboflavine 0. 48 mg
Niacin 2. 1 mg
Ascorbic acid 140 mg
Vit E 136 mg
§ Thành phân hóa hçc :
Ðu dú chúa khá nhiêu hop chât nhu :
§ Các men ( enzymes) : Nh µa chúa khá nhiêu men ( phân hóa t ô)
nhu papain, papaya glut amine cyclot ransferase, glut aminyl-
pept ide- cyclo t ransferase, chit inase, papaya pept idase A và B,
alpha- D- mannosidase và N- acet yl- bet a- D- glucosaminidase.
Quá chúa bet a- ga lact osidase I , I I và I I I , và 1- amino
cyclopropane- 1- carboxylase ( ACC) oxidase, phenol- D-
glucosylt ransferase.
§ Carot enoids : Quá chúa bet a- carot ene, crypt oxant hin,
violaxant hin và zeaxant hin.
§ Alkaloids : Lá chúa Carpinine và Carpaine; Ruçt t hân có
pseudo carpaine
§ Monot erpenoids : Quá chúa 4- t erpineol, linalool và linalool
oxide.
§ Flavonoids : Chôi n on chúa quercet in, myricet in và kaempferol.
§ Các khoáng chât và vit amins : Xem phân t rên, riêng chôi còn có
alpha t ocopherol.
§ Glucosinolat es : Trong hqt có benzyl isot hiocyanat e
100 gram hqt chúa 24. 3 g chât dam, 25. 3 g chât dâu béo, 32. 5 g
car bohydrat e t ông công, 17. 0 g chât so t hô, 0. 09 % t inh dâu dê bay
hoi.
Dâu béo cúa hat chúa 16. 97% acid béo bão hòa ( gôm 11. 38%
palmit ic, 5.25 % st earic, 0.31% arachidic acid) và 78.63% acid béo
chua bão hòa ( 76.5% oleic và 2.13% linoleic) .
( Các sô liêu t rên t rích t rong Handbook of Energy Crops cúa James
Duke)
Ðu dú dùng t rong t huc phâm :
Quá du- dú giông Hawaii t uong dôi nhó, cõ hai bàn t ay úp lai nhung vi rât
ngon và ngot . Ðu dú giông Mexico có t hê lón bâng quá dua hâu cõ nhó
nhung vi lai nhat hon nhiêu. Ngoài ra còn có nhiêu giông cho quá có khôi
luong và mâu sâc t hay dôi, nhùng giông t hông dung nhât có vó ngoài màu
vàng hay vàng cam, hình dang nhu môt quá dua hâu hay quá lê t huôn dài
ra. Phân t hit du dú t huòng có màu cam nhat , vi ngot giông pha t rôn giùa
apricot và gùng ( ?) . Giùa quá là nhùng hôt nhó có t hê ån duoc nhung t huòng
bi bó di. . Ðu dú xanh cùng duoc dùng làm salad ( bào soi dài t heo kiêu gói du
dú cúa VN) hay sât móng ngâm giâm. Hat có t hê ån sông hay nghiên nát có
vi gân nhu mù t at . Ðu dú khô, t hât ra không có vi ngot , vi nêu có là do t hêm
duòng. Ðu dú ngào mât ( honey- sweet ened papaya) . . t hât ra là ' ån gian' vì
quá du dú chi duoc nhúng t rong dung dich duòng có t hêm chút . mât .
Ðu dú t rong công nghiêp :
Ngoài vai t rò t huc phâm ( quá) , cây du dú còn duoc dùng t rong nhiêu
công nghiêp khác, nhât là do papain t rích t ù mú ( nhua) :
Vó cây có t hê dùng bên giây. Lá dùng t hay savon, dê t ây vêt do. Hoa làm
t huc phâm ó Java. Nhua có nhiêu công dung do khá nång làm dông dåc sùa
và ly giãi prot ein. Papain có hoat t ính t rong vùng pH khá r ông, dùng làm
t huôc t ri khó t iêu, pha t hành dung dich t ri sung t onsil. Khoáng 80 % bia sán
xuât t ai Hoa Ky dùng papain dê làm t r ong ( papain kêt t úa các prot ein) .
Papain duoc dùng dê loai chât gôm khói lua t hiên nhiên. Tuy nhiên da sô
papain duoc nhâp vào Hoa Ky là dê làm mêm t hit và làm keo chewing- gum.
Papain còn duoc dùng dê t rích dâu t ù gan cá t una.
Trong ky nghê my phâm, papain duoc dùng t rong kem dánh r ång,
shampoo, chê phâm lôt da måt ( face- lift ing) .
Papin duoc dùng dê làm sach lua và bông gòn t ruóc khi nhuôm màu.
( Xin doc t hêm vê ung dung cúa Papain t rong y hoc t rong Thuôc Nam t rên
Ðât My t âp 1 cúa cùng t ác giá)
Ðåc t ính duoc hoc :
§ Tác dµng hpn chê si nh sán
Khá nång han chê sinh sán cúa Ðu dú duoc t hú nghiêm bâng cách cho
chuôt dang t hì sinh sán và dang mang t hai ån các phân khác nhau cúa cây
du dú. Chuôt duoc cho ån t u nhiên, không bi t húc ép và kêt quá ghi nhân
quá du dú xanh có t ác dung làm ngung chu ky r ung t r úng và gây t r uy t hai
Hoat t ính này giám khi quá chín và progest erone t hêm vào t huc phâm giúp
t ái t ao su cân bâng, các bào t hai chua bi t ruy t iêp t uc phát t riên bình t huòng
( Jour nal of Physiology and Pharmacology Sô 22- 1978) . Chuôt duc, bach tang
duoc cho dùng 0. 5 mg dich chiêt t ù hat / kg t r ong luong co t hê t rong 7 ngày
cho t hây luong pr ot ein t ông công và luong sialic acid t rong t inh dich giám ha
dông t hòi t inh t rùng bi dông t u t hành máng. So sánh vói chuôt dôi chúng cho
t hây hoat t ính phosphat ase t rong máng t inh t rùng sut giám . Ngoài ra múc
dô phosphorus vô co t rong t inh dich cùng t ut giám ( Asian Journal of
Andrology Sô 3- 2001) .
Các dich chiêt t ù hat du dú bâng chloroform, benzen, met hanol và
et hylacet at e duoc t hú nghiêm vê hoat t ính t r ên dô di dông cúa t inh t rùng ghi
nhân t ác dông diêt t inh t rùng, t ác dông này t ùy t huôc vào liêu luong : su di
dông cúa t inh t rùng giám nhanh xuông còn < 20% và ngung hän sau 20- 25
phút ó moi nông dô t hú nghiêm. Xét nghiêm qua kính hiên vi ghi nhân có su
t hay dôi rõ r êt noi màng plasma ó dâu t inh t rùng và õ giùa t hân t inh t rùng,
các t inh t rùng này mât hän khà nång t ruyên giông ( Asian Journal of
Andrology Sô 2- 2000) .
Phân chiêt bâng benzen khi t hú t r ên chuôt bach t ang cho t hây : t r ong
luong chuôt , t rong luong dich hoàn, t inh nang, nhiêp hô t uyên không t hay
dôi, nhung dô di dông cúa t inh t rùng, sô luong t inh t rùng dêu giám và sô t inh
t rùng di dang gia t ång kéo dài t rong 60- 150 ngày. ( Phyt omedicine Sô 7-
2000) .
Phân chiêt bâng chloroform duoc t hú t rên t hó, môi con cho dùng liêu 50
mg/ ngày t rong 150 ngày ghi nhân : không có t hay dôi vê các t hông sô sinh
hoc nhu t rong luong co t hê. . nhungphân chiêt bâng benzen gây su bân t inh
sau 15 ngày.
Nhiêu t hú nghiêm khác dùng dich chiêt t hô t ù hat bâng nuóc dêu ghi
nhân nhùng biên dôi vê hình dang cúa t inh t rùng, mât khá nång di dông và
tao ra vô sinh. Tuy nhiên t hú vât t hú nghiêm có t hê t ró vê t rang t hái bình
t huòng 45 ngày sau khi ngung dùng dich chiêt ( Plant a Medica Sô 60- 1994)
§ Tác dµng t r ên t ú cung :
Trích t inh nhua du dú ( Papaya lat ex ext ract = PLE) duoc t hú nghiêm t rên
t t ú cung chuôt ( in vit ro) vào nhung giai doan khác nhau cúa chu ky rung
t r úng và giai doan mang t hai : PLE gây gia t ång su co t hât cúa t ú cung t rong
giai doan t ruóc khi r ung t r úng và r ung t r úng. Tác dung gây co t hât cao nhât ó
giai doan cuôi cúa ky mang t hai, t uong úng vói lúc nông dô oest rogen lên cao
nhât . Nhua du dú duoc cho là có chúa môt hoat chât gây co t hât t ú cung,
hoat chât này có t hê là môt hôn hop các men, alkaloids . . t ác dông t rên t ú
cung qua các t hu t hê alpha- adrenergic. ( Journal of Et hnopharmacology Sô
75- 2001) .
§ Tác dµng l qi t i êu :
Dich chiêt t ù Rê du dú, cho chuôt uông liêu 10mg/ kg, gây gia t ång khôi
luong nuóc t iêu t ông xuât ra ngoài ( p< 0. 01) , so sánh duoc vói
hydrochlorot hiazide, và su t ông xuât các chât diên giái t rong nuóc t iêu cùng
có các t hông sô t uong t u. Hoat t ính này duoc giái t hích là do ó luong muôi
khoáng t uong dôi cao t rong dich chiêt ( J of Et hnopharmacology Sô 75- 2001) .
§ Tác dµng ha huyêt áp :
Thú nghiêm t rên chuôt duc, bach t ang, loài Wist ar : chia chuôt t hành 3
nhóm ( môi nhóm 15 con) , nhóm cao huyêt áp do t hân, cao huêt áp do
muôi- DOCA và nhóm bình t huóng. Môi nhóm lai chia t hành nhóm phu :
không chùa t r i, t r i bâng hydralazine và nhóm t r i bâng dich chiêt t ù quá du
dú. Kêt quá ghi nhân dich chiêt ( 20 mg/ kg, dùng I V) có hoat t ính làm ha
huyêp áp t uong duong vói hydralazine ( 200 microg/ 100g, dùng I V) , và dich
chiêt còn làm ha huyêt áp manh hon hydrazine ( 28%) noi nhóm chuôt có
huyêt áp cao!
Ngoài ra, t hú nghiêm ' in vit ro' t rên dông mach cô lâp cúa t hó ( vành ,
t hân, xuong sông) ghi nhân dich chiêt ( 10 microg/ ml) gây su giãn nó co
mach. Các kêt quá này cho r âng nuóc ép t ù quá du dú gây ha huyêt áp do
hoãt t ính t rên các t hu t hê alpha- adrenocept ive. ( Phyt ot herapy Research Sô
14- 2000) .
§ Tác dµng hp l i pi d ( mõ) t r ong máu :
Chât pect in t rong du dú có hoat t ính làm ha mõ t rong máu khi t hú t rên
chuôt , do làm giám su hâp t hu, gia t ång su phân húy và loai t r ù lipid khói
máu. Su t ång hoat cúa lecit hin cholest erol acyl t ransferase ( LCAT) t rong
huyêt t uong có t hê làm giám múc dô cholest erol và su t ång hoat cúa
lipoprot ein lipase t rong các mô mõ và t rong t im có t hê gây ra su giãm
t riglycerides t rong máu khi cho chuôt ån pect in Jour nal of Food Science and
Technology Sô 34- 1997) .
§ Khá náng t r j ung l oét bao t ú :
Nhua du dú báo vê khá hùu hiêu bao t ú chông lai các chât gây ung loét
bao t ú và chông lai su bài t iêt acid gây ra bói hist amin. Nhua t rích t ù quá
xanh duoc chúng minh là có hoat t ính cao nhât và papain t rong nhua là chât
giúp du dú có duoc khá nång này ( American Jour nal of Chinese Medicine Sô
9- 1981) .
§ Tác dµng t r j sán l ãi :
Hoat t ính t ri sán lãi cúa nhua du dú dã duoc t hú nghiêm dê diêt sán lãi
noi t hú vât :
§ Tác dung t rên Heligmosomoides polygyrus (môt loài giun) noi
chuôt dã duoc chúng minh ( Journal of Et hnopharmacology Sô
48- 1995) bâng t hú nghiêm có dùng dôi chúng, và dùng nhiêu
liêu luong khác nhau. Ða sô giun lãi bi diêt sau 3 ngày dùng
t huôc ó liêu t ù 4- 8 g nhua/ kg.
§ Tác dung t rên Asaris sum ( lãi heo) ghi nhân liêu 4 g và 8 g
nhua/ kg có khà nång diêt duoc 80 % và 100 % lãi sau 7 ngày
t r i liêu ( Jour nal of Helmint hology Sô 58- 1994) .
§ Dich chiêt t ù hat du dú dã duoc t hú nghiêm dê t ri sán lãi loai
Caenorhabdi t is elegans. Kêt quá cho t hây trong hat có benzyl
isot hiocynat e ( BI TC) là hoat chât chính có t ác dung diêt giun-
sán ( Phyt ochemist ry Sô 57- 2001) .
§ Các phân khác nhau cúa cây cùng dã duoc t hú nghiêm vê hoat
t ính diêt giun sán loai Ascar idia galli nhiêm noi gia câm : hoat
t ính cúa các dich chiêt t ù du dú còn manh hon cá piperazine. Co
chê t ác dông cúa BI TC dã duoc so sánh vói mebendazole ( MBZ)
t rên Ascaridia galli : cá 2 chât BI TC ( liêu 100 và 300 microM) và
MBZ ( liêu 3 và 10 microM) dêu ngån chån tiên t rình sú dung
glucose t rong t ê bào cúa ký sinh t rùng gây rôi loan su biên
duõng nång luong và diêt duoc ký sinh t rùng ( Fit ot erapia Sô 62-
1991) .
§ Khá náng l àm l ành vêt t huong :
Tai Jamaica, quá du dú dã duoc dùng nhu môt loai t huôc dâp dê t r i các
chúng ung loét ngoài da, và du dú xanh duoc xem là có khá nång giúp vêt
t huong mau lành hon và giám mùi hôi gây ra do ló loét . Ðiêm dåc biêt cúa
phuong t húc t ri liêu này là t uy vân dê vô t rùng và vê sinh cân t hiêt dê sån
sóc vêt t huong không t heo các t iêu chuân y- hoc nhung không t hây có nhùng
t r uòng hop bi nhiêm t rùng xây ra ( West I ndian Medical Journal Sô 49- 2000) .
Quá du dú cùng duoc dùng t ai Khoa Nhi BV Royal Vict oria, Banj ul ( Gambia)
dê dâp t r i các vêt phóng, cho kêt quá rât t ôt , vêt t huong mau lành, không
tao t heo. Co chê hoat t ính duoc giái t hích là do các men chymopapain và
papain có khá nång ly giái pr ot ein và do hoat t ính kháng sinh cúa du- dú
( Burns Sô 25- 1999) . Môt sô nghiên cúu t ai các quôc gia khác dêu xác nhân
t ính càch t r i liêu này : ÐH Y Khoa Quôc gia Nga, Moscow giái t hích khá nång
làm lành vêt t huong là do ó t ác dung chông oxy- hóa cúa du dú khiên giám
duoc t ôn hai noi các mô do các phán úng oxyhóa ( Bullet in of Experiment al
Biology Medicine Sô 137- 2004) . Ðu dú có công hiêu khi dùng t r i các vêt
t huong cho các nhà luc si t hê t hao: giúp giám sung và giúp mau hôi phuc
( Cur rent Therapy resear ch Clinical Experience Sô 11- 1969) .
§ Hopt t ính k háng si nh, k háng nâm :
Nhua du dú úc chê su t ång t r uóng cúa nâm Candida albicans khi t hêm
vào môi t ruòng cây nâm. Su úc chê xây ra ó giai doan t ång t r uóng lùy t iên
và do ó t ác dông gây phân húy vách t ê bào nâm bâng cách gây r ôi loan
t hành phân polysaccharides cúa vách t ê bào ( Mycoses Sô 39- 1996) . Hôn hop
nhua du- dú ( 0. 41 mg prot ein/ ml) và fluconazole ( 2 microg/ ml) có t ác dung
công luc t rên nâm Candida albicans (Mycoses Sô 40- 1997) .
Các phân khác nhau cúa cây du dú có hoat t ính kháng sinh t rên môt sô vi
khuân nhu Bacillus subt ilis, Ent erobact er cloacea, Escherichia coli, Salmonella
t yphi, S. aur eus, Prot eus vulgaris, Pseudomonas aeruginosa và Klebsiella
pneumoniae. Quá chín và xanh dêu có hoat t ính diêt vi khuân t rên S. aur eus,
B. cereus, E. coli, Pseudomonas và Shigella flexner i. Dich chiêt hùu hiêu t rên
vi khuân gram- duong hon là gram-âm ( Journal of Nat ural Product s Sô 45-
1982) . Nghiên cúu t ai ÐH West I ndies, Kingst on ( Jamaica) ghi nhân không su
khác biêt vê hoat t ính kháng sinh giùa quá xanh, quá vùa chín và quá t hât
chín. . Hat có hoat t ính kháng sinh manh nhât t heo t hú t u ( giám dân) t rên các
vi khuân B. cereus> E coli > S. feacalis > S. aureus > P. vulgaris > S flexneri
( West I ndian Medical Jour nal Sô 52- 2003)
Dich chiêt t ù hat diêt duoc ký sinh t rùng Ent amoeba ( in vit ro) ( Journal of
Et hnopharmacoly Sô 61- 1998) .
§ Tác dµng t r j buóu ung t hu :
Hoa du dú có hoat t ính khá manh ( in vit ro) gây húy diêt t ê bào ung t hu
khi t hú nghiêm bâng phuong pháp phân t ích immunoblot t ing t rên các t ê bào
Raj i bi gây nhiêm genome siêu vi Epst ein- Bar r ( EBV) . Các phán úng úc chê
xây ra noi các t ê bào ung t hu t hanh quán loai car cinoma ( Nat ural Product
Science Sô 6- 2000) . Dich chiêt t ù hoa bâng et hanol dã duoc t hú nghiêm vê
khá nång diêt t ê bào ung t hu t rên các t ê bào Raj i gây ra bói phorbol 12-
myrist at e 13 acet at e và sodium but yrat e , vói các kêt quá khá quan ( Nat ural
Pr oduct Science Sô 5- 1999) .
Papain t rong du- dú dã duoc t hú nghiêm chung vói các men phân giái
pr ot ein ( pr ot ease) nhu bromelaine, t rysin, chymot r ysine dê t ri môt sô loai
ung t hu t rong phuong pháp enzyme t herapy. Các kêt quá nghiên cúu ghi
nhân Enzyme t herapy t uy không t r i duoc ung t hu nhung có t ác dung úc chê
giai doan met ast asis và kéo dài t hêm t hòi gian sinh t ôn , nhât là t r uòng hop
ung t hu vú ( Nat ural Compounds in Cancer Therapy- John Boik) ( Xin xem bài
Ðiêu t ri Ung t hu bâng enzymes)
( Tác dung t r i ung t hu cúa lá du- dú duoc phô biên vào nám 1992 qua môt
bài báo dáng t rên t âp san Gold Coast Bullet in õ Gol d Coast , Queenland
Aust ralia. Theo bài báo t hì môt bênh nhân t ên là Sheldon , 70 t uôi, bi ung t hu
phôi ( 1978) , BS cho biêt chí sông duoc 6 t háng, do su chí dân cúa t hô dân,
ông dã dùng lá du dú t uoi, cät t hánh cong nhó, t hêm nuoc, säc lúa nhó t rong
2 giò, rôi gan lây nuóc uông liên t uc ngày 3 lân, môi lân 200 ml. Sau 2
t háng, các BS t ái khám t hây buóu ung t hu. . hoàn t oàn biên mât ( ?) . Tin duoc
loan t rên Gold Coast Bull et in ( t háng 5 nám 1978) và sau dó t hêm 16 bênh
nhân khói bênh nhó phuong pháp này. Truòng hop t hú nhì duoc ghi là Bênh
nhân June Bennet t , 63 t uôi, ó Posvil le Beach ( Queensland) cùng bi ung t hu
phôi, BS cho bi êt chí sông duoc 7 t háng, Bà dùng lá du dù, uông liên t uc
t rong 3 t háng, ngung 3 t háng , rôi uông lai 3 t háng. . bênh ung t hu phôi. . lành
hän ( ?) . Sau dó vài nám bà lai duoc chân doán l à bi ung t hu xuong, chí sông
duoc 2 t háng. . bà lai uông nuóc lá du dú. . và lai t i êp t uc sông. . ! )
§ Hopt t ính t hu nhpt các gôc t µ do :
Môt dåc chê làm t ù du dú len men ( PS 501) dã duoc t hú nghiêm vê hoat
t ính t rên các gôc t u do và lipid peroxidase, hoat t ính duoc do luòng bâng
phuong pháp do quang phô ESR ( elect ron sin resonance spect romet ry) . PS
501, ó liêu 50mg/ ml t hu nhåt duoc 80% các gôc hydroxyl do các chât phán
úng Fent on t ao ra, t ri sô I C50 duoc dinh là ó liêu 12.5 mg/ ml. Khi cho uông
liên t uc t rong 4 t uân, múc dô lipid peroxyde giám ha t rong phân ipsilat eral
não 30 phút sau khi chích dung dich sât vào phân vó não bên t rái ( t hú t rên
chuôt ) , dông t hòi hoat dông cúa superoxyde dismut ase t ai vùng vó não và
t uyên yên lai gia t ång, do dó PS 501 rât có t hê có t ác dung chông- oxyhóa và
giúp ngùa môt sô bênh liên hê dên hê t hân kinh cúa nguòi cao niên ( các t ôn
hai vê t hân kinh gây ra bói các gôc t u do) . Trong nghiên cúu vê t ác dung cúa
PS 501 t rên các hu hai vê DNA và vê các mô t ê bào óc noi chuôt bi gây dông
kinh bâng 8- hydroxy- 2' - desoxy guanosine ( 8- OHdG là chât chính t ao ra khi
DNA bi hu hai do oxyhóa) . Kêt quá ghi nhân : múc 8- OHdG t rong khu vuc
' ipsilat eral' cúa não bô gia t ång 30 phút sau khi chích dung dich ferric
chloride vào vùng não bô vân dông bên t rái, nhung nêu cho chuôt uông PS
501 t r uóc khi chích, não duoc báo vê và 8-OHdG không gia t ång ( Journal of
Brain Science Sô 25 1999) .
Môt sán phâm ' hô t ro súc khóe' t ai Nhât : 'Bio- Normaliser' sán xuât t ù
du- dú lên men, cho t hây có môt sô hoat t ính sinh hoc t ri liêu t rong môt sô
t r uòng hop bênh lý kê cá ung t hu và suy yêu miên nhiêm. Bio- Normaliser
ngån chån hùu hiêu su t ao t hành các gôc t u do ngoai t ê bào và làm giám
duoc su sán xuât superoxide kích úng bói menadione noi t ê bào eryt hrocyt es,
úc chê hoat dông cúa gôc oxy phóng t hích bói t huc bào ( neut rophils và
macrophages) . ( Nutrit ion Sô 11- 1995)
Liêu luong và dôc t ính :
§ Li êu t hông t huòng :
§ Lá khô : 50- 120 mg
§ Nhua khô : 120- 240 mg
§ Bôt t án t ù hat : 0. 5- 1 gram.
§ Ðçc t ính :
§ Ðu dú duoc dùng làm t huc phâm t rên khâp t hê giói và không gây bât
cú vân dê súc khoé nào khi dùng t heo các liêu an t oàn t rên.
§ Phu nù có t hai nên t hân t rong vì nhung t ác dông t rên t ú cung.
§ Có t hê có su t uong t ác giùa warfarin và liêu cao các t hành phân du dú.
§ Lá duoc American Bot anical Council xêp vào Hang I nghia là an t oàn
khi dùng t heo liêu quy dinh.
§ Liêu uông papain cao dên 800 mg/ kg không gây ánh huóng t rên su
phát t riên cúa bào t hai ( chuôt ) và không gây dôc hai cho chuôt cái t hú
nghiêm.
§ Dich chiêt bâng Et hanol/ Nuóc ( 1: 1) t ù phân cây t rên måt dât , chích
qua màng phúc t oan chuôt , có liêu LD50 > 1. 0g/ kg.
§ Dich chiêt bâng et hanol t hô t ù quá xanh có liêu LD50 = 325 mg/ kg
( chích qua màng phúc t oan)
Ðu dú t rong các Duoc hoc cô t r uyên :
§ Duqc hçc Ayu r veda :
Theo Duoc hoc Ayurveda ( Ân dô) , Ðu dú hay papit a ( t iêng Phan là
Chirbhit a) có t ác dung ôn dinh kapha và vat a. Tai vùng Nam Ân dô, quá duoc
cho là có t ác dung diêu kinh, ån dê t ao kinh nguyêt . Nhua duoc dâp vào dâu
tú cung dê t ruc t hai ( t huòng t r ôn chung vói nhua cây Ferula nart ex) . Tai Bâc
Ân, hat dùng làm t huôc t r i sán lãi, dich chiêt t ù hat dùng làm t huôc t ri phong
t hâp và giám dau.
§ Duqc hçc cô t r uyên Vi çt Nam :
Tai Viêt Nam, Ðu dú là môt cây r ât hùu dung, ngoài vai t rò t huc phâm
cây còn duoc dùng dê t ri môt sô bênh nhu :
§ Tri mông t inh, hoat t inh : dùng quá du- dú, khoét dâu, cho
duòng phèn vào, nuóng dên chín. Bó vó cháy ån phân t hit cá hôt .
§ Tri ung t hu phôi, ung t hu vú : Nâu lá t uoi cá cuông uông ngày 3
lân, môi lân 600 ml, uông liên t uc 15- 20 ngày.
§ Tri ho gà : Dùng hoa du dú duc ( 30 gram) , nâu chín lây nuóc
uông, có t hê t hêm duòng
§ Duqc hçc cô t r uyên Tr ung Hoa :
Tai Trung Hoa, Ðu dú duoc goi là fan mu gua ( Phuong môc qua) , fan gua
hay mu gua ( môc qua) duoc xem là vi ngot , không nóng, không hàn.
Tên mu- gua= môc qua có t hê gây nhâm lân vì quá qui nce ( Chaenomeles
lagenaria) cùng duoc goi t rong Danh Y Bi êt luc cúa Ðào hoäng Cánh là môc
qua. Phuong = t ù ngoai quôc, dê chí quá có nguôn gôc t ù nuóc ngoài
Ðu dú duoc dùng t r ong các t ruòng hop :
§ Än không t iêu, dây hoi làm dau t úc nguc : Dùng 30 gram du dú
ngâm giâm hay 60 gram du dú t uoi vùa chín t ói, ån 2 lân môi ngày.
§ Sán phu t hiêu sùa : Dùng 500 gram du dú vùa chín, hâm chung
vói 2 chân giò heo, bô xuong, ån hàng ngày t rong 3 ngày liên t iêp.
§ Ho dai däng, nhuoc súc : Dùng 250- 500 gr am du dú t uoi , hâp
chín, ån môi ngày.
§ Chàm, Giòi ån , ló ngoài da, ló loét kè chân : Lây 1 quá du dú
xanh chùng 400 gram, nghiên nát t r ôn vói 30 gram giâm và 30 gram
muôi ån, vât lây nuóc dâp vào noi vêt t huong.
§ Vài t hành phâm Ðu dú t r ên t hj t r uòng Hoa Ky :
Tai Hoa Ky có môt sô chê phâm t ù Ðu dú duoc bán t r ên t hi t ruòng ' Sán
phâm hô t r o súc khoé' :
§ Các sán phâm có papain : Papaya enzyme, Papaya enzyme wit h
chlorophyll. . t huòng duói dang viên nhai ( chewable) 25 mg, viên nén
( t ablet ) 5mg. .
§ Các sán phâm t ù lá : Papaya leaf. .
( Papaya enzyme t huòng là môt hôn hop gôm Papain, Chymopapain A và
B, Papaya pept idase A)
Papaya leaf chúa 2% papain và carpain ( alkaloid có t hê gây t im dâp
châm, và úc chê t hân kinh t rung uong gây các hiêu úng loai paralyt ic)
Ngoài ra còn có loai viên phôi hop chúa 250 mg bôt lá du dú, 150 mg bôt
cô dåc nuóc ép t ù dúa và 10 mg papin.
Tài liêu sú dung :
§ Maj or Herbs of Ayurveda ( Elizabet h Williamson)
§ Tropical Plant Dat abase ( Rain- Tree Nut rit ion)
§ Fruit s as Medicine ( Dai Yin- fang & Liu Cheng- j un)
§ The Healing Herbs ( Michael Cast leman)
§ Whole Foods Companion ( Dianne Onst ad)
§ The Oxford Companion t o Food ( Alain Davidson)
§ Pr ofessional' s Handbook of Complement ary & Alt ernat ive Medi cines
( C. Fet row & J. Avila)
§ PDR for Herbal Medicines
§ Nat ural Medicines Comprehensive Dat abase.
GAI CHÔNG
( Bqch t qt l ê) . .
Cây t huôc.. có t h ê t hay t hê Vi agr a ?
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Viagra duoc xem là môt viên t huôc dã dem dên môt cuôc ' cách mang'
t rong vân dê sinh hoat ' t ình duc' . Rât nhiêu bài viêt t rên các t ap chí t hông
t huòng cùng nhu t âp san chuyên môn dã dê câp dên Viagra. . t uy nhiên
hiên vân còn câu hói duoc nhiêu nguòi chò gi ái dáp là ' có duoc t háo nào
t hay t hê duoc Viagra không ? Trong t ap chí Nat ural Healt h sô t háng 9- 10
nám 1998, BS Rob I vker D. O , khi t rá lòi ban doc t rên muc Man t o Man có
dê câp dên 2 duoc t háo Yohimbi ne, và ' Punct ure Vine' hay Tribulus
t errest ri s. Yohimbine là cây t huôc quen t huôc vói giói Y-duoc, nhung
Tribulus t err est ris mói t hât su là cây t huôc dáng chú ý. . vì r ât dê t ìm t ai
Viêt Nam và quá t hât có t ác dung. . không kém Viagra !
Tribulus t err est ris, gia dình t huc vât Zygophyllaceae duoc goi t ai Viêt
Nam là Cây Gai chông, cùng nhùng t ên khác nhu Bach t ât lê, Gai ma
vuong, Thích t ât lê. . . . Cây moc rât phô biên t ai Ân dô, Trung Hoa, Viêt
Nam, vài vùng t ai Âu châu và Nam Phi noi nhùng vùng dât hoang dai. . Tên
goi t ai Ân dô là Gokhru ( chù Phan = Gokshura) Tên Gokhr u do ó hình
dang cúa quá giông nhu móng bò. .
Tai Hoa Ky , cây duoc goi duói nhiêu t ên nhu Punct ure vine, Abroj os,
Calt rop, Cat ' s- Head, Common Dubblej ie, Devil' s- Thorn, Goat head. .
Nat ure' s Viagra ( ! ) . Tên Punct ur e Vine là do ó hat cúa cây nhon dên dô có
t hê làm . . xì lôp xe dap.
Tai Viêt Nam, Gai chông moc hoang dai ó nhùng vùng dât khô, dât cát
doc vùng ven biên t ù miên Trung ( Quáng Bình) xuông miên Nam.
Cây t huôc loai t hân t háo, moc hàng nåm hay luõng niên, bò sát måt
dât , phân nhiêu nhánh, nhánh có t hê dài 30- 60 cm, t r ên t hân có lông
nhung ngân. Lá kép , lông chim có 5- 7 lá chét . Lá t huôn dài 5- 10 mm,
måt duói có phiên phú lông t râng. Hoa moc don dôc, màu vàng nhat , moc
riêng lé ó kè lá, cuông hoa ngân có lông t râng. Quá da dang, t huòng có
hình 5 canh , môi khoang chúa nhiêu hat . Rê hình t ru, dài 10- 15 cm, màu
nâu nhat , có mùi t hom nhe. Cây t r ô hoa vào cuôi mùa xuân, dâu mùa ha.
Phân dùng làm duoc liêu là quá và rê.
Thành phân hóa hoc :
- Phyt ost erols và Saponins :
Quá chúa Prot odiosci n, met hylprot odioscin, t errest rosins A- E,
desgalact ot igonin, F-gi t onin, desglucolanat igoni n, gi t onin và các glycosides
loai furost anol cùng vói Bet a- sit ost erol, spirost a- 3, 5- diene và st igmast erol.
Hai saponins có chúa nhóm sulfat e mói duoc cô lâp nåm 2002 là
Pr ot ot ri best ri n và met hylprot ot ribest rin
Hoa cùng chúa các sapogenins loai st erod t huôc nhóm diosgenin,
hecogenin và ruscogenin.
- Flavonoids : Trong Hoa có Kaempferol , Kaempferol- 3- glucoside,
Kaempferol- 3- rut inoside và Quercet in.
- Lignans : nhu Tribulusamides A và B.
- Alkaloids : Har man và Harmine.
- Lá Tribulus dôi khi duoc ån nhu rau chúa 7.22 % pr ot ein, 1.55 % Cal
cium ; 0.08 % Phosphorus ; 9.22 mg Sât / 100 g lá và 41.5 mg Vit C.
- Quá cùng chúa môt sô chât béo ( 3. 5- 5%) nhu st earic, palmit ic,
myrist ic, ar achidic, behinic. . acid
Ðåc t ính Duoc hoc :
Ða sô các nghiên cúu vê duoc t ính cúa Tribulus t err est ris duoc t huc
hiên t ai Ân dô, Trung Hoa và Nhât bán. .
1- Khá náng chông san t hân :
Dich t riêt bâng et hanol cúa quá Tribulus cho t hây có t ác dung báo vê
khá manh chông lai su t ao san gây ra bâng cách cây hat t húy t inh vào
chuôt bach t ang ; t ác dung này t uy vào liêu sú dung, và do ó phân hoat
chât t an t rong met hanol ( I ndian Journal of Experiment al Biology Sô
32/ 1994) . Tác dung ly giái san ( lit holyt ic) cùng duoc nghiên cúu noi chuôt
bi t ao ra t ình t rang du oxalat t rong nuóc t iêu ( hyperoxalurea) bâng
hydr oxy pyroline và sodium glycolat e : khi cho chuôt uông dich t rích bâng
nuóc Tribulus, su bài t iêt oxalat e t heo nuóc t iêu t ró vê múc bình t huòng
sau 21 ngày và giù nguyên duoc múc dô này t rong 15 ngày sau khi ngung
t huôc ( Phyt ot herapy Resear ch Sô 7- 1993) . Co chê hoat dông cúa Tribulus
t errest r is duoc giái t hích nhu sau : do t ác dung úc chê men glycolic acid
oxydase, (GAO) men này giúp chuyên hoá gl ycolat e t hành glyoxylat e.
Hoat dông cúa GAO dua dên kêt quá là có phán úng oxy hóa glycolic acid
t hành gl yoxylat e ( môt chât biên duõng dôc) , và sau cùng t hành oxalat e.
2- Tác dung loi t iêu :
Dich t rích bâng nuóc Terr est ris chúa luong Pot assium khá cao, có t hê
tao t ác dung loi t iêu. Nghiên cúu t ai Khoa ni êu hoc, Bênh viên The Royal
London & Homert on , London ( Anh) cho t hây dich t rích Terrest ris t ribulus
bâng nuóc, ó liêu uông 5g/ kg có t ác dung loi t iêu hoi manh hon
furosemide, nông dô cúa các ions Na( + ) , K( + ) , Cl( - ) t rong nuóc t iêu cùng
gia t ång. Tác dung cúa Tribulus manh hon là t ác dung cúa Râu bâp . Ngoài
ra Tr ibulus còn t ao ra co bóp ruôt non noi chuôt bo t hú nghiêm ( J
Et hnopharmacol ogy Sô 85( Apr) - 2003.
3- Tác dung báo vê Thân :
Su hu hai noi t hân gây ra bói gent amycin duoc giám bót khi cho dùng
chung vói Tribulus t errest r is ( Updat e Ayurveda 1994.
4- Hoat t ính kháng sinh :
Dich t rích t ù Quá và Lá Tribulus t errest ris có hoat t ính kháng
Escherichia và St aphyloccus aur eus ( J of Resear ch in I ndian Medi cine Sô
9- 1974) .
5- Tác dung kích t hích t im:
Dung dich t inh khiêt hóa môt phân cúa Tribulus có t ác dung kích t hích
co t im ( cô lâp) rât manh : có su gia t ång luc co bóp cùng vói t ác dung
chronot ropic âm. Saponins ly t rích t ù Tribulus t ao ra su gián nó dông
mach vành, giúp cai t hiên su t uân hoàn dông mach noi nhúng bênh nhân
bi bênh t im/ dông mach : Thú nghiêm t rên 406 bênh nhân bi angina
pect or is t ai Bênh viên Jilin ( Tr ung Hoa) cho dùng saponins t rích t ù Tribulus
dua dên kêt quá t hành công dên 82. 3 % : EEG duoc cái t hiên noi 52. 7 %
( Pub Med PMI D: 2364467) .
6- Tác dung t áng khá náng sinh sán :
Các biglycosides loai furost anol cô lâp t ù dich chiêt bâng alcohol có t ác
dung kích t hích su sán xuât t inh t rùng và hoat t ính cúa t ê bào Sert oli noi
chuôt . Terrest r ioside- F làm t ång libido và dáp úng t ình duc noi chuôt duc
dông t hòi t ao t iêm nång r ung t r úng, gia t ång khá nång t hu t hai noi chuôt
cái ( J Science Research and Plant Medi cine in I ndia Sô 1- 1980)
7- Tác dung t rên Chúng rôi loan cuòng duong :
Pr ot odioscin duoc cho là có t ác dung cái t hiên su ham muôn t ình duc,
và gia t ång dô cuòng duong bâng cách chuyên biên prot odioscin t hành
DHEA ( dehydr oepiandrost erone) . Tuy nhiên , luong pr ot odi oscin t rong cây
rât biên dôi, khó dinh duoc hàm luong chính xác. ( Journal of Andro logy
( Sô 23- 2000) .
Môt nghiên cúu vê t ác dung cúa Tribulus t err est ris t rên các t ê bào xôp
( cor pus cavernosum) ó co quan sinh duc dã cô lâp noi t hó, dông t hòi xác
dinh co chê hoat t ính cúa cây dã duoc t huc hiên t ai Ðai hoc Y Khoa
Singapor e : Thó duoc cho uông môi ngày môt lân dich t rích t ù Tribulus,
liên t uc t rong 8 t uân, t heo nhùng liêu luong khác nhau. Thó sau dó bi giêt
và mô t ê bào bô phân sinh duc duoc cô lâp dê luong dinh su dáp úng vói
t huôc và vói su kích úng bâng diên t ruòng. Các dáp úng t hu giãn vói
acet ylcholine, nit roglycerin và EFS duoc so sánh vói các t hông sô kiêm
soát : Su mât hoat t ính t rên dáp úng co rút vói noradr enal ine và hist ami ne
cho t hây prodioscin có t ác dung t hât su t rên khá náng cuòng duong do ó
su gia t áng phóng t hích nit ric oxide t ù t ê bào endot heli um và t ê bào t hân
kinh nit r ergi c. ( Ann Acad Med Singapore Sô 29 ( Jan) - 2000) .
Nghiên cúu kê t iêp, cùng t ai ÐH Y Khoa Singapore ( Life Science Sô 71
t háng 8- 2002) dã t hú nghiêm Tribulus t errest ris t rên chuôt , chia t hành 2
nhóm : nhóm bình t huòng và nhóm bi t hiên, cho dùng Tr ibulus, dôi chúng
vói Test ost erone ; các t hông sô nghiên cúu dua t rên các hành dông t ình
duc và áp luc t rên các t ê bào xôp noi bô phân sinh duc. . nhu sô luot muôn
giao- hoan, muôn nhây duc, t hòi gian xuât t inh . . Kêt quá cho t hây nhóm
dùng Tr ibulus có nhùng gia t ång hoat dông t ình duc rõ r êt , riêng nhóm
chuôt bi t hiên có su gia t ång t r ong luong cúa t uyên nhiêp hô, và áp luc
t rên các t ê bào xôp.
Nhùng nghiên cúu khác t ai ÐH I owa St at e, t hú nghiêm các sán phâm
phôi hop Tribulus t errest r is vói Androst enediol, Saw palmet t o, I ndol- 3-
Car binol, Chrysin. . bán t rên t hi t ruòng nhu DI ON, AND- HB. . cho t hây
nhùng kêt quá nhu . . có su gia t áng nông dô t est ost eron t u do noi nhóm
nguòi t rên 50 t uôi. . dông t hòi androst enedi one kèm t heo t rong các sán
phâm không bi ngán ngùa dê chuyên biên t hành est radi ol và dihydrot est o
st erone ( J. Am Coll Nut r. Tháng 10- 2001)
8- Tác dung ha duòng t rong máu :
Thú nghiêm t ai ÐH East China Normal Universit y, Thuong Hái dùng
chuôt bi t ao bênh t iêu duòng bâng alloxan, cho uông saponins t rích t ù
Tribulus, so sánh vói viên phenformin ( dôi chúng) . . Kêt quá ghi nhân
saponins t rong Tribulus làm giám múc glucose t rong máu rõ r êt vói nhùng
tý lê 26.25 % noi chuôt bình t huòng và 40.67 % noi chuôt bi t iêu duòng.
Múc t riglycerides cùng giám ha duoc 23. 35 %. Hoat t ính cúa SOD cùng gia
tång ( PubMed- PMI D : 12583337) .
9- Hoat t ính t rên t ê bào ung t hu :
Các saponins loai st eroid cúa Tribulus dã duoc t hú nghiêm vê khá
nång kháng sinh và giêt t ê bào ung t hu ( Pharmazie July 2002) . Các
saponins st eroid nhóm spirost anol có t ác dông r ât manh t rên các nâm
Candida albi cans và Crypt ococcus neoformans, và t rên các t ê báo ung t hu
các loai melanoma SK- MEL, car cinoma miêng KB, carci noma vú BT- 549 và
car cinoma buông t rúng SK- OV- 3. .
Tribulus t err est r is t rong Duoc hoc dân gian :
Tribulus t err est ris duoc sú dung t ai Viêt Nam, Ân dô, Trung Hoa dê t ri
môt sô bênh t rong duoc hoc dân gian :
- Tai Ân dô : Quá duoc dùng t rong nhiêu bênh nhu giúp khai vi, chông
sung viêm, diêu kinh, kiên vi, bô, loi t iêu, sinh sùa, t r áng duong. . ngoài ra
cùng còn dùng t rong các bênh vê bàng quang giúp loi t iêu, t r i san, sung
gan phong t hâp; t r i bênh ngoài da nhu psoriasis, cùi và ghé. .
- Tai Viêt Nam : Tribulus hay Gai chông duoc dùng t r i dau dâu, dó
mât , cháy nhiêu nuóc mât , phong ngúa. . kinh nguyêt không dêu, sùa
không t hông. Dùng quá chín sâc uông dê t ri kiêt ly ra máu.
- Tai Trung Hoa : Hoa dùng dê t ri cùi, Ðot lá t ri ghé ; Quá khô hay sâc
dê t r5i dây hoi, sung gan, dau mât , bênh t hân. Hat có t ính t ruy t hai, t ri
sán lãi, ho, xuât huyêt . .
Tribulus t err est r is t rong Ðông Y :
Ðông Y cô t ruyên sú dung Tribulus hay Bach t ât lê ( Bai- j i- li) t ù lâu dòi
Cây dã duoc ghi chép t rong ' Thân nông Bán t háo' . Duoc liêu là quá t hu hái
khi chín vào mùa t hu t ai các vùng Hô Nam, Hô Bâc, Son dông, An huy. . (
Nhât duoc goi là byakushit suri, Korea là paekchillyo ) .
Vi t huôc duoc xem là có vi cay, dâng t ính âm ; t ác dung vào các kinh
mach t huôc Can và Phê.
Bach t ât lê có nhùng t ác dung :
- Bình Can và ôn dinh Duong : giúp t r i nhúc dâu choáng váng, chóng
måt do ó Duong Can ' t hång' : t rong t ruòng hop này duoc dùng chung vói
Câu dâng ( gou- t eng= Uncariae) và Nguu t ât ( Niu- xi= Achyrant his
Bident at ae) .
- Phân t án Phong- Nhiêt và làm sáng mât : giúp t r i mât sung, dó, cháy
nhiêu nuóc mât . Dùng chung vói Cúc hoa ( j u- hua= Chrysant hemi Mor ifolii)
và Hat muông ( Quyêt minh t ú= j ue ming zi)
- Giúp luu chuyên Khí t ai Can : t ri dau và cúng noi suòn hay t hiêu sùa
do ó Can Khí bi t âc nghèn . Dùng chung vói Thanh bì ( qing pi= Cit ri
Ret iculat ae) và Huong phu ( Cò cú= xiang fu) . .
- Tán Phong và t r i ngúa ngoài da. . Dùng vói Vó ve sâu ( Thuyên xác=
Chan- t ui) và Rê Phòng phong ( Fang feng) dê t ri ngúa. .
Tài liêu sú dung :
§Ayurvedic Pharmacopoeia of I ndia ( Government of I ndia 1989)
§Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( Dan Bensky)
§Maj or Herbs of Ayurveda ( E. Williamson)
§PubMed : ht t p: / / www. ncbi. nlm. gov
§Tù diên Cây t huôc Viêt Nam ( Vò vån Chi)
§Nat ural Medicines Comprehensive Dat abase ( Pharmacist ' s
Let t er)
§Medicinal Plant s of China ( J. Duke & E. Ayensu)
HÀNH HUONG
Mçt cây hành v ói nhi êu dpc diêm k hác l p
: : : Ds. Tr ân Viêt Hung : : :
Tên 'Hành´ duoc dùng dê goi môt sô cây rau t hông dung, có t hê án cú
nhu Hành t ây, hành t a. . và án lá nhu hành t ám. . và án cá lá lân cú nhu hành
huong. .
Hành huong hay Spring onions, Scallions và có khi còn goi là Green
onions là môt t rong nhùng loai hành dã duoc ghi chép t rong Thánh Kinh. .
Hành huong, nguôn gôc t ù Siberia, duoc t rông t ai Á châu, nhât là Trung
Hoa t ù hon 2000 nåm và chí dên vói Âu châu vào t hê ký 16, t ruóc hêt là Nga
sô r ôi sau dó mói dên các nuóc Trung Âu ( Tuy duoc goi là Welsh onion,
nhung cây hoàn t oàn không liên hê gì dên Xú Wales, có lè chí vì cây rât
giông vói t ói t ây và t huòng duoc t rông t ai khâp các vuòn ó Wales)
Vê phuong diên ky t huât , hành huong hay scallions duoc t hu
hoach. . t r uóc khi cây t ao cú ( t hât ra dây không phài là cú t heo t huc vât hoc
mà chí phân gôc phình t o lên) , và khi cây dã có ‘cú’ lón t ù 2. 5- 5 cm. . t hì
duoc goi là green onions. Cá scallion và green onion dêu có t hân ông màu
xanh luc xâm, và phân gân gôc r ê màu t râng duc.
Hành huong duoc dùng nhiêu t ai Á dông hon là Âu My
Tên Khoa hoc và các t ên t hông t huòng
Allium fist ulosum t huôc ho t huc vât Liliaceae
Ngoài các t ên Scallions, Spring Onions còn goi là Welsh Onion.
Tên t ai Pháp : Ciboule ; Ðúc : Schnit t zwi ebel ; Ý : Cipollet a ; Tây ban
nha : Cebollet a.
Tai Trung Hoa : Thông, hay Ðai t hông ( da cong) , Hô t hông ( hu cong) ,
Chang fa. Cong bai.
Tai Nhât : Nebuka
Ðåc t ính t huc vât :
Cây hành huong t huôc loai t hân t háo, da niên, moc cao chùng 50 cm có
t hân hành nhó màu t r âng hay nâu, t hân hoi phông, rông. Lá màu xanh môc
hình t r u rông, phía duói có 3 canh, dài chùng 30 cm, có lá be dài bâng 1/ 4
phiên lá chính. Cán hoa hay t ruc mang cum hoa có t hê cao bâng lá. Hoa màu
t r âng hay lilac nhat , moc t hành cum hình dâu t ròn, gôm nhiêu hoa có cuông
ngân. Quá t huôc loai nang quá.
Vài chúng dáng chú ý :
- Common Welsh Onion hay Ciboule : Phân rê phình dài ra, mâu dông
dó và có nhùng màng móng khô boc quanh giông nhu cú hành t ây. Hat màu
den, dep và hoi cong. Ðây là loai duoc t rông t hông dung nhât .
- Ear ly Whit e Welsh Onion hay Ciboul e Blanche hât ive : Ðây là môt
chúng khá dåc biêt , phân r ê phình ra rât ngân, vó boc bên ngoài t râng- hông
nhat . Lá hành ngân và cúng, màu xanh luc. Vi khá ngon t uy không t hom.
( Tai Âu châu, còn có loai Hành huong , Allium lusit anicum t uy cùng duoc
goi là Welsh Onion hay Ciboul e vivace, nhung lai có môt sô dåc t ính rât khác
biêt nhu rê phình dài, chia t hành nhiêu cú màu dó- nâu xâm dính t u vào môt
mâm ó gôc. Lá màu xanh xám, dây và cúng. Hoa moc t hành cum màu t ím
nhat , không mang hat )
Môt loai hành huong nôi t iêng t ai Á châu : He- shi- ko dã duoc du nhâp
vào Hoa Ky, t ró t hành loai Evergr een Whit e Bunching, moc t hành cum t ù 4- 9
t hân hành dài 12- 14 inch, lá màu t râng bac, vi cay rât duoc ua chuông. Cây
chiu lanh rât giói.
Thành phân dinh duõng :
100 gram phân ån duoc ( hành sông) chúa :
- Calories
- Chât dam
- Chât béo
- Chât so
- Calcium
32 - 34
1.83 - 1.90 g
0.19 - 0.40 g
0.95 - 1.00 g
18 - 72 mg
- Sât
- Magnesium
- Phosphorus
- Pot assium
- Sodium
- Kèm
- Ðông
- Manganese
- Bet a- Carot ene ( A)
- Thiamine ( B1)
- Riboflavine ( B2)
- Niacin ( B3)
- Pant ot henic acid ( B5)
- Folic acid
- Vit amin C
1. 48 mg
20 mg
37 - 49 mg
276 mg
16 mg
0. 390 mg
0. 083 mg
0. 160 mg
385 I U
0. 055 mg
0. 080 mg
0. 525 mg
0. 075 mg
64. 0 mcg
18. 8 - 27. 0 mg
Ngoài t hành phân dinh duõng, Hành huong còn chúa môt sô hoat chât
- Hat : chúa nhùng hop chât nhu t ianshic acid, 4- ( 2- formyl- 5- hydroxy
met hylpyrrol- 1- yl) but yric acid, p- hydroxybenzoic acid, vanillic acid, và
daucost erol.
- Cú : chúa t inh dâu có sulfur t rong dó t hành phân chính là alliin,
dipr opyl disulphide ( 28%) , t ridecan- 2- one ( 16%) , 2, 3-dihydro- 2- oct yl 5-
met hyl furan- 3- one. . ngoài ra còn có các acid hùu co nhu malic, malonic. .
- Vê phuong diên dinh duõng, Hành huong chúa nhiêu duõng chât hon
tói t ây, hành t ây. . Luong folat e khá cao, rât t ôt cho phu nù có t hai. Cùng nhu
các cây t rong nhóm hành- t ói, Hành huong có t ác dung t ôt trong viêc báo vê
co t hê chông lai môt sô bênh ung t hu. Hành huong cùng chúa nhiêu chât so,
giúp dê t iêu hóa.
Nhùng nghiên cúu vê Hành huong :
- Hoat t ính kháng nâm : Nghiên cúu t ai ÐH Rut ger s, New Br unswick,
New Jersey ( USA) : Glycerol mono- ( E) - 8, 11, 12- t rihydr oxy- 9- oct adecano at e
là môt acid béo loai monoglyceride chua bão hòa và t ianshic acid ly t rích t ù
hat Hành huong có hoat t ính úc chê su t ång t r uóng cúa nâm Phyt opht ohora
capsici ( Jour nal of Agricul t ural Food Chemist ry Sô 23- 2002)
- Tác dung t rên mach máu : Thú nghiêm t ai ÐH Duoc Khoa Chia Nan,
Ðài Trung, Taiwan ghi nhân dich chiêt t ù hành huong ( cú t uoi) có t ác dung
gây giãn mach ó liêu t hâp ( t ác dung này duoc t rung- chuyên bói nit ric oxide
t rong nôi bào, t rong khi dó liêu cao lai không t ùy t huôc vào nit ric oxide. Måt
khác dich chiêt hành huong dã nâu chín có hoat t ính kích t hích su phóng
t hích yêu t ô gây co t hât ( xuât phát t ù nôi bào) , có t hê là t hromboxane A2 .
( Jour nal of Cardiovascular Pharma cology Sô 33- 1999)
- Hành huong và ung t hu bao t ú : Nghiên cúu t ai Son Ðông, Trung Hoa
do Nat ional Cancer I nst it ut e t ài t ro : Tai Son dông, t ý lê nguòi mâc bênh ung
t hu bao t ú rât cao. . nghiên cúu xem xét cách ån uông cúa 564 bênh nhân bi
ung t hu so vói 1131 nguòi manh khóe. . kêt quá ghi nhân nhùng nguòi ån 3
ounces hành- t ói môi ngày chí có 40% nguy co bi ung t hu so vói nguòi ån môi
ngày 1 ounce. . Trong sô các loai hành và t ói, hành huong scallions có t iêm
nång chông ung t hu manh nhât , ngoài ra khá nång chông ung t hu cùng t ùy
t huôc vào liêu luong hành t ói, càng ån nhiêu càng ít bi ung t hu. Tác dung
chông ung t hu duoc cho là do ó các hop chât chúa sulfur có t rong hành,
tói.( Jour nal of t he Nat ional Cancer I nst it ut e Sô 84- 1992)
Vài phuong t húc sú dung :
§ Tai Trung Hoa : Toàn bô cây hành huong ( Ðai t hông, hay Hô
t hông) dêu dùng làm t huôc. Hành huong duoc xem là có vi cay, t ính
âm t ác dung vào kinh mach t huôc Phê và Vi, có hoat t ính gây dô mô
hôi ( phát hãn) , bô Duong và loi t iêu.
- Ðê t ri cám lanh kèm nhúc dâu và nóng khô : Dùng 10 cú
hành huong, 15 gram dâu hú lên men ( chao) , t hêm 2 chén nuóc.
Ðun nhe dên khi còn 1 chén và uông khi còn âm. `n xong, dâp mên
dê giúp t hoát mô hôi. Hoåc lây 20 cú hành huong, nâu vói gao t hành
cháo, t hêm chút giâm, và uông khi còn vùa nóng. .
- Ðê t ri sung t úc nguc, cång sùa : Dùng cây hành huong, cât
bó lá, giã nát , t hêm chút muôi, dáo dên khô ( sao) . Ðâp khi còn nóng
âm và giù noi nguc dau.
- Ðê t ri mun nhot , mun dâu dinh : Giá nát chùng 10 cú hành
huong, t hêm giâm vùa dú và sao dên khô. Ðâp vào nhot và dùng
bång vái quân lai.
§ Tai Viêt Nam : Hành huong là môt phuong t huôc khá t hông
dung t rong Nam duoc :
- Tr i cám mao, nhúc dâu, nghet mùi : Phuong pháp dân gian là
dùng 30 gram cú hành t uoi, sâc chung vói 10 gram Gùng và uông. .
hay dùng bài t huôc ‘Cháo giái cám’ gôm 3 cú hành t uoi, 3 lát gùng
tuoi, 10 gr am t ía t ô nâu chung t rong 1 t ô cháo nóng, khi ån có t hê
t hêm muôi và 1 t rái t rúng gà. .
- Tr i sung mùi, nghet mùi : Dùng 3 cú hành t uoi, giã nát , t hêm
nuóc t hât sôi vào, hít hoi vào mùi hay chò nguôi, dùng nuóc nhó vào
mùi.
- Ló loét noi chân ( loai eczema) : Giã nát cú hành t uoi, t hêm
nuóc dun sôi, dùng nuóc dê r úa và châm vào vêt loét . .
Tài liêu sú dung :
§ Veget ables as Medicine ( Chang Chao- liang)
§ Herbs and Spices ( J. Kybal)
§ Whole Food Companion ( Dianne Onst ad)
§ Heirloom Veget ables ( Benj amin Wat son)
§ Food Your Miracle Medicine ( Jean Carper)
§ HerbalGr am No 61- 2004
HÀNH TÃM
( Chi ve) :
Mçt l opi hành nên sú dµng
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Gi a dình t huc vât Hành có nhiêu loai khác nhau và môi l oai dêu có
nhùng dác t ính t huc vât cùng nhu t ri li êu t uy t uong cân nhung cùng có
nhùng khác biêt dáng chú ý. Truóc dây t rong ' Thuôc Nam t rên Ðât My' , dê
t óm l uoc chúng t ôi dã t rình bày Hành t ây và Hành t a t rong cùng môt bài
ngän Thât ra còn nhiêu loai Hành. . khác nhu Hành t ám, hành hoa.. . Riêng
hành t ám, t ên goi t ai Hoa Ky là Chives, r ât dê bi nhâm vói He ( Garlic
chives) . .
Hành t ám có nguôn gôc t ai Bäc Á , Bäc Âu châu, và Bäc My, dã duoc
t r ông và sú dung t ù hon 5000 nám. Loài duoc t rông hiên nay rât t uong
cân vói loài moc hoang t ai vùng núi Alpes, nhùng gi ông hoang khác cùng
moc khá nhiêu t ai vùng Bäc Bán câu. . Tai l uc dia Bäc My, Hành t ám dã
duoc ' t hích úng hóa' dê có t r ông t ai t ù khu vuc Nam Canada, xuông t ói
Ðông Nam California. .
Nguòi Siberia có lè là dân t ôc mê hành t ám nhât . . Tr uyên t huyêt kê
räng khi ho nghe t in Alexander Ðai dê ( 356-323 t r uóc Tây Lich) säp t iên
dánh, và dù Alexander còn ó xa mãi hàng ngàn dám, ho dã xin dâng công
phâm vât quý nhât mà ho có, là hành t ám. .dê làm quà mùng dám cuói
cúa Alexander và Công nuong Roxana. . Quà cuói có vé rât hop lý vì hành
tám duoc xem là môt cây t huôc có t ính kích duc !
Tên khoa hoc và các t ên t hông t huòng :
Alli um schoenoprasum t huôc ho t huc vât Alliaceae.
Các t ên t huòng gåp : Hành t râng, Nén ( Viêt Nam) , Chive ( Anh- My) ,
Ciboulet t e, Civet t e ( Pháp) , Schnit t lauch ( Ðúc) , Cebollino ( Tây ban Nha)
Allium là t ên lat inh cù goi gia dình hành- t ói; schoenoprasum phát xuât
tù 2 chù Hy lap- schoinos có nghia là giông cây cói, và prason nghia là t ói.
Ðac t ính t huc vat :
Cây hành t åm t huôc loài t háo nhó, rât giông Hành huong
( A. fist ulosum) , moc cao t rung bình10- 30 cm, có t hê dên 60 cm và t hành
bui cõ 30 cm. Thân hành hay cú màu t râng lón cõ ngón t ay út , duòng kính
2 cm, bao boc bói nhùng vây dai. Lá rât nhiêu, màu xanh luc dâm, móng.
Lá và cán hoa dêu hình t r u, r ông, nhó nhu môt cây t åm ( do dó duoc goi là
hành t åm) . Hoa màu dó- t ím, moc t hành cum hình dâu, mang nhiêu hoa,
có cuông ngân . Hoa t huòng vô sinh nên Hành duoc phát t riên bâng cách
t ách bui. Nên cât lá hành dêu dån : lá sè t iêp t uc phát t r iên và cong cúa
cây vân mêm mai ( môi dot nên cât ngân còn chùng 10 cm, môi mùa hè
có t hê cât t ía 2- 3 dot ) Nhùng cây không cât lá , cong t r ó t hành cúng, và
khi cây bât dâu t r ô hoa, lá hành giám bót mùi huong.
Hành t åm t hích hop vói nhiêt dô t ù 60 dên 70 dô F, dât t hông t hoát
không ú nuóc, có t ính acid nhe. Thòi gian nây mâm t ù 10 dên 14 ngày.
Cây ra hoa vào các t háng 4- 5.
Môt sô chúng dáng chú ý nhu :
- ' Dwarf' Cây t uong dôi nhó hon các loai t hông t huòng, kê cá loai nhó
nhât t ai Ðúc .
- ' Forescat e' ( hay Forsgat e) và ' Grolau' cho hoa màu hông nhat .
- ' Profusion' : chúng dåc biêt có t hê t rông t rong nhà, hoa lâu t àn hon.
Thành phân dinh duõng :
100 gram phân ån duoc ( hành t åm t uoi) chúa :
- Calories
- Chât dam
- Chât béo
- Calcium
- Sât
- Magnesium
- Phosphorus
- Pot assium
- Sodium
- Kèm
- Ðông
- Manganese
- Bet a- Carot ene ( A)
- Thiamine ( B1)
- Riboflavin ( B2)
- Niacin ( B3)
- Pant ot henic acid ( B5)
- Pyridoxine ( B6)
- Folic Acid ( B9)
- Vit C
30
3.27mg
0.73 g
92 mg
1. 60 mg
42 mg
58 mg
296 mg
3 mg
0. 560mg
0. 157mg
0. 373mg
4,353 I U
0. 078mg
0. 115mg
0. 647mg
0. 324mg
0. 138mg
105 mcg
58. 1 mg
Hành t åm chúa các acid amin nhu Alanine, Arginine, Aspar t ic acid,
Glut amic acid, Leucine, Lysine, Phenylalanine, Threonine, Tyrosine. .
Lá chúa t inh dâu gôm nhiêu hop chât loai allyl- disulfid. . , acid hùu co
nhu cit ric acid, ferulic acid, fumar ic acid, caffeic acid. . , st erols nhu
campest erol, flavonoids nhu quecet in, quercet in- 3- bet a- D- glucoside. .
Vê phuong diên dinh duõng và t r i liêu, Hành t åm duoc xem là môt cây rau có
t ính sát t rùng, giúp t ao cám giác t hèm ån (kích t hích vi giác) và t r o t iêu hóa.
Cùng nhu các cây t huôc gia dình Hành- Tói, t ác dung sát t rùng cúa hành t åm
do ó t inh dâu có chúa các hop chât sulphur nhung không manh dê có t hê gây
t r ó ngai cho hê t iêu hóa nhu t ói. Hành t åm có t ác dung kích t hích vi giác,
ngån chån su lên men t rong r uôt , bôi bô gan và bao t ú; t ôt cho t hân và giúp
ha huyêt áp.
Vài phuong t húc sú dung :
Hành t åm rât t huòng duoc dùng t r ong viêc nâu nuóng. Mùi t hom cúa
hành t åm r ât dê bi húy do nhiêt , do dó chí nên t hêm hành t åm ( sông) vào
giai doan chót , t r uóc khi ån. Hành tåm có t hê t hay t hê hành t a ( hành lá) .
Có t hê t ôn t rù hành t åm dê dùng t rong mùa dông lanh bâng cách giù
t rong bao plast ic, dê t rong freezer hay ngâm lá và hoa t r ong giâm. Hoa
hành t åm giù t rong giâm t r âng, dôi sang màu hông nhat r ât dep, dông
t hòi có vi hành t ây nhe rât dê chiu.
Tuy hoa cúa hành t åm có t hê ån duoc, nhung nên t hu hái lúc hoa mói
vùa hé nó, khi hoa nó hoàn t oàn, sè có t r ang t hái so và vi nhat mât ngon.
Phuong pháp làm ' dâm hoa hành t åm ' : 1 pint ( 500 ml hoa hành mói
nó/ 1 quar t ( 1 lit ) dâm t r âng hay dâm r uou vang. Ðê hoa t rong môt keo
miêng r ông. Ðô giâm vào và quây dêu dên khi hêt bot . Giù keo noi t hoáng
mát t rong 2 t uân, sau dó luoc ky dê bó xác hoa kê cá các mánh vun. Giù
dâm ó nhiêt dô t huòng.
Hành t åm t rong Nam duoc : Duoc hoc cô t ruyên Viêt Nam có nhùng
phuong t húc dùng Hành t åm chùa bênh khá dôc dáo nhu :
- Tri cám hàn : Dùng hành t åm giã nát , hòa nuóc uông, và lá hành
tåm, bâm nát vói gùng, boc t rong t úi hay khån, dê ' dánh gió' bên ngoài.
- Tri t rúng phong á khâu: Giã nát chùng 20 cú hành t åm, vât lây nuóc,
dùng lông gà châm nuóc, t hoa vào cô. .
- Tri rân dôc, sâu bo cân : Lây 7 cú hành t åm, nhai nuôt nuóc, lây bã
dâp vào vêt cân t rong khi. . chò câp cúu. .
Tài liêu sú dung :
§The Herb Companion Feb/ Mar 1997
§Whole Foods Companion ( Dianne Onst ad)
§Herbs, An I llust rat ed Encyclopedia ( Kat hi Keville)

( Gar l i c chi v e) :
..t h uçc gi a dình Hành,
nhung có nh i êu diêm k hác bi çt ..
: : : Ds. Trân Viêt Hung : : :
Tai Hoa Ky, He t huòng hay bi nhâm vói Hành t ám, t uy là hai cây rât
tuong cân nhung He, r ât t hông dung t ai Á dông, có nhiêu duoc t ính dác
bi êt hon. .
He hay Garlic chives, Orient al chives. .có nguôn gôc t ai vùng Ðông
Nam Á, và duoc t rông hâu nhu khâp Á châu và duoc dùng làm t huôc t ai
Trung Hoa t ù hàng ngàn nåm. Tai Hoa Ky, he duoc dùng phân lón làm cây
cánh t ô diêm t hêm màu sâc cho các khu vuòn. .
Tên Chinese Chive cùng còn duoc dùng dê goi loai He cho hoa t hom
mùi hành, Chinese leek f lower hay Allium odorum.
(Ðiêm khác biêt giùa hai loài là A. odorum t r ô hoa, nó và t àn t rong suôt
mùa hè - t hu, không nhu A. t uberosum chí t rô hoa vào cuôi hè; ngoài ra lá
A. odorat um khi án có vi dai hon)
Tên khoa hoc và các t ên t hông t huòng :
- Allium t uberosum t huôc ho t huc vât Alliaceae
- Các t ên goi : Garlic chive, Chinese chive ( Anh My)
- Tai Trung Hoa : Cúu t hái ( Jiu cai) , Phiên t hái ( Bian cai= cây rau
phäng) . Zhuang yang cao, qi yang cao, và chang sheng- j iu. .
- Tai Nhât : Nira hay Nira chive.
- Tai các cho t huc- phâm ó Hoa Ky : có dên 4 loai he duoc bày bán
* Chinese hay Garlic chives : Gau choy lá xanh dâm rât t hom
mùi t ói ( loai này là He ( VN) , Nira ( Nhât ) , Ku cai ( Mã lai) .
* Yellow chive hay Chive shoot : Gau wong : lá vàng- xanh, có
t hoãng mùi hành. Ðây là loai he t rông t rong nhà mát , t ránh ánh
sáng måt t ròi dê lá không chuyên sang màu xanh. . còn goi là
blanched Chinese chives.
* Flowering chive : Gau choy fa , lá kêt t hành vòng, có nu hoa
noi ngon Cây he dê dên dô t ruõng t hành hoàn t oàn, giù luôn cá
nu hoa. Cong hoi cúng ó phân duói. Còn có nhùng t ên Gau choy
chow sin.
* Và còn có loai : Gau choy sum : He t ruóng t hành, chí giù
phân lá noi t âm cúa cây.
Ðåc t ính t huc vât :
He t huôc loai cây t hân t háo, luu niên, có t hê moc cao 20- 50 cm, t hân
moc dúng hình t ru. Lá ó gôc t hân, hình dái, phäng- hep, có rãnh, dài 15- 30
cm, r ông 1. 5- 7 mm. Hoa moc t hành t án, màu t râng, ó dâu môt cán hoa
dài 20- 30 cm. Môi t án có dên 20- 40 hoa có mo bao boc. Bao hoa màu
t r âng, gôm nhiêu phiên t huôn. Quá t huôc loai nang quá hình t rái xoan
nguoc chia ra làm 3 mánh, t rong có chúa 6 hat nhó màu den. He t hích hop
vói dât pha cát , cân nhiêu ánh nâng, có khá nång chiu han nhung cùng
phát t riên manh noi dât âm, canh hô ,ao. .
Tuc ngù Anh My ghi : ' Chives next t o roses creat es posies' , do ó nhân
xét là nhùng cây t huôc gia dình hành- t ói chúa nhiêu sulfur nên diêt duoc
các loài nâm moc phá hai lá hoa, nhât là hoa hông, gây ra các dôm den. .
He cùng duoc lai t ao dê có nhùng chúng dåc biêt nhu; Chúng ' Mauve' cho
hoa t ím nhat .
Thành phân dinh duõng và hóa hoc :
- Thành phân dinh duõng : Thành phân dinh duõng cúa He t uong dôi khá
giông vói Hành t åm . 100 gram phân lá ån duoc cung câp:
Calories 32 - 38
Chât dam 20.7 - 33.8 %
Chât béo 3. 4 - 7. 5 %
Car bohydrat e t ông
công
53.8 - 66.7 %
Chât so 8. 8 - 12. 6 %
Các khoáng chât ( t rong
100 gram lá) :
- Calcium 793 - 1,038 mg
- Phosphorus 506 - 512 mg
- Sât 10. 9 - 19. 5 mg
- Pot assium 2, 874 mg
Các vit amins :
- Bet a- Carot ene 40, 000 micro g
- Thiamine 0. 92 - 1. 25 mg
- Riboflavin 0. 75 - 1. 49 mg
- Niacin 5. 75 - 6. 25 mg
- Vit C 400 - 644 mg
- Môt sô nghiên cúu vê t hành phân hóa hoc cúa He ghi nhân :
Trong Hat có các saponins loai spirost anol : Tuberoside J, K và L. . các
hop chât nicot ianoside C, bet a- D- glucopyranoside, daucost erol, adenosine
và t hymidine; môt hop chât chuyên hóa loai Sphingosin : t uber- ceramide;
các oligoglycosides loai pr egnane và furost ane
Toàn cây có chúa các chât dê bôc hoi, t rong dó khoáng 27 hop chât có
chúa sulfur các loai nhu sulfide, disulfides, t r isulfides và t et rasul fides vói
các nhóm hoat t ính et hyl, but yl and pent yl. .
Trong dot non có nhùng lect in loai kêt nôi vói mannose. .
Lá He chúa : t inh dâu dê bôc hoi gân t uong t u nhu hành t åm.
Các nghiên cúu duoc hoc vê He :
- Nghiên cúu t ai ÐH Y Khoa Hong Kong ghi nhân lect in A Tuber osum
( ATL) ly t rích t ù he là môt prot ein chí có môt dây ( monomeric) , có t r ong
luong phân t ú 13 kDa, su sâp xêp các amino acid ó cuôi dây N t uong t u
vói lect in ly t rích t ù hành t ây ( Allium cepa) . Lect in này kêt nôi vói
mannose, có t ác dung kêt t u hông câu dôi vói huyêt câu t hó và có hoat
t ính diêt t ê bào u- buóu ung t hu lá lách ó chuôt và úc chê duoc men
t ranscript ase nghich chuyên noi siêu vi t rùng HI V loai 1. ( Journal of
Pr ot ein Chemist ry Sô 20- 2001) .
- Nghiên cúu t ai Khoa Thuc phâm- Dinh duõng, ÐH Sunchon, Korea ghi
nhân các hop chât S- Met hyl met hanet hiosulfinat e và S- met hyl 2 pr opene-
1- t hiosulfinat e, t rích t ù he có khá nång diêt duoc E. coli O- 157: H7 là vi
khuân gây hu hai t huc phâm ( Biosci ence Biot echnology Bi ochemi st ry Sô
65- 2001)
- Nghiên cúu t ai Viên Duoc liêu, Viên Khoa Hoc Trung Hoa, Shanghai
ghi nhân Tuberosides, ly t rích t ù hat He có t ác dung úc chê dáng kê su
tång t r uóng cúa t ê bào ung t hu loai leukemia dòng HL- 60 ó nông dô I C50
là 6. 8 microg/ ml ( Journal of Asian Nat ural Product s Research Sô 4- 2002)
Vài phuong t húc sú dung :
- Tai Trung Hoa : He duoc dùng rât phô biên dê chùa bênh t rong dân
gian
* Mêt mói, dô mô hôi dêm ; lao luc : Dùng he chung vói t hit
ngao, chem chép. Nâu t hành súp, t hêm dâu dâu phong và muôi dê
tång vi. Có t hê t hêm ít ruou t râng t r uóc khi ån. Chia ra t hành 2- 3 lân
t rong ngày.
* Nuôt phái mánh t húy t inh, mánh sât - t hép vun. . : Dùng 250
gr am he, cât t hành t ùng khúc 30- 50 cm. Ðun dên chín. . Nhai lá he và
nuôt .
* Có cám giác t úc, nghèn noi hoành cách mô : Nghiên lá he lây
nuóc, uông t ùng hóp nhó t hât châm, hay có t hê pha 1 t hìa caphê
nuóc ép t ù lá he vào núa cup sùa, dun dên vùa sôi, nhâp t ùng ngum
khi còn âm.
* Tré em bi rôm sây : Dùng 60 gram he và 60 gram r uou t râng
( hay vodka) . Thái vun he và dáo t rên cháo nóng dên chín. Thêm
ruou t râng, t r ôn dêu. Dùng bång gac t hâm r uou/ he và t hoa noi rôm
sây t rong 10- 15 phút . Thoa môi ngày môt lân t rong 7 ngày liên t uc. .
* Côn t rùng bò vào t ai : lây lá he giã nát , vât lây nuóc, nhó vào
t ai ít giot , côn t rùng sè bò ra.
* Tri bât luc, Ðau lung mói gôi, Bân t inh, Huot t inh :
. Nghiên nát 10- 15 gr am hat he, t hêm vào r uou t râng t heo
tý lê 1 phân hat t rong 5 phân r uou. Ngâm t rong 1 t uân lê. Uông
môi ngày 3 lân, môi lân 15 ml sau khi ån.
. Lây 250 gram lá he và 50 gr am nhân walnut , t hêm ít dâu
mè, dáo khô dên khi chín. Än môi ngày môt luot , và t iêp t uc
t rong 1 t háng. .
He t rong Ðông Y :
Ðông Y hay Y hoc cô t ruyên Trung Hoa dã sú dung Hat He làm t huôc
tù hàng ngàn nåm. Vi t huôc duoc goi là Cúu t ú ( Jiu zi) hay Cúu t hái t ú
( Nhât duoc = Kampo goi là kyùshi và Triêu t iên là picha) .
Nhùng Danh Y t rong Ðông y cô qua nhiêu t hòi- dai dêu ghi nhân t ác
dung cúa Cúu t ú:
* Sách ' Nhât - Hoa Chu gia bán t háo (Ðòi Tông) ghi râng Cúu t ú có t ác
dung t ri duoc ' Mông t inh'.
* Lý t hòi Trân ( Ðòi Minh) : Cúu t ú bô Can, t ro Mach môn t r i duoc
chúng di t iêu nhiêu, t iêu són..
* Cù Hy Ung ( Ðòi Minh) : Cúu t ú vào duocKinh Quyêt Âm Can và Kinh
Thiêu Âm Thân nên t ri duoc Mông t inh, t iêu r a máu. .
* Hoàng cung Tú ( Ðòi Thanh) ghi t rong Bán t háo câu chân môt sô t ác
dung t r i Mông t inh, Di t inh , Bach t roc, Bach dói cúa Cúu t ú. .
Cúu t ú duoc cho là có vi cay/ ngot , t ính âm t ác dung vào các kinh
mach t huôc Thân, Can. Cúu t ú có nhùng khá nång ' ôn t rung, t ro Vi khí,
diêu hòa Tang- phú, ha nghich Khí, cô Thân Tinh , t án ú Huyêt '
* Cúu t ú có t ác dung làm âm Thân, bô Duong, và kiên Tinh nên duoc
dùng dê t ri các chúng bât luc, bân t inh, di t iêu nhiêu lân; huyêt t râng cúa
phu nù, dau lung, lóng gôi. Cúu t ú t huòng duoc phôi hop vói Long côt ( Os
Draconis= Lung gu) và Tô bo ngua ( Tang phiêu diêu = Sang piao xiao) dê
t r i các chúng Suy Thân Duong gây ra bân t inh, huyêt t râng, dái dêm nhiêu
lân. .
* Cúu t ú có t hêm t ác dung làm âm Vi, câm duoc ói múa, dùng t rong
các t r uòng hop Hàn noi Vi.
( Theo DS Bùi Kim Tùng : ' ' Hoa He có t ác dung làm âm Thân cùng làm
âm Bào t rung. Bào t rung là biên cúa Kinh- Mach. . Luc Phú, Ngù Tang dêu
t ho Khí noi dây. Bào t rung là noi giao hôi cúa t iên t hiên Thân Khí và hâu
t hiên Vi Huyêt . Các bô phân t iên âm, hâu âm và co quan sinh duc dêu
t huôc Tang Thân. Hoa He làm manh các co quan này, Khí- Huyêt t hông
suôt nên các bênh t ât dêu t huyên giám. . Các chúng t u huyêt , u xo t ú cung,
u t uyên t iên liêt có t hê do huyêt ú, khí t rê sinh ra. Hoa He dá t hông huyêt
mach ó vùng này. . khiên moi chúng dêu t huyên giám. . ' ' ( Món án Bài t huôc
Quyên 2)
Cùng t heo DS Tùng t hì Hoa He có t hê giúp t ri duoc hôi chúng ' Chân bi
nhúc, t ê nhu kiên bò t rong xuong. . ( Rest less Leg Syndromes) do ó t ác
dung dá t hông Xung mach. .
Tài liêu sú dung :
§Veget ables as Medicine ( Chang Chao- liang)
§Chinese herbal Medicine Mat eria Medica ( Bensky & Gamble)
§Medicinal Plant s of China ( J. Duke & Ed. Ayensu)
§The Oxford Companion t o Food ( Alain Davidson)
§Chinese Veget ables ( Kari Harringt on)
DÀNH DÀNH. .
GARDENI A..
Cây hoa dçp, vj t huôc quý
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Dành dành, t ên goi không mây my miêu cho môt loài hoa huong säc rât
duoc ua chuông t ai Hoa Ky :
Gar deni a. Các nhà buôn bán
Hoa t ai My dã xem Gardenia nhu
môt cây hoa không t hê t hiêu
t rong nhùng bó hoa, t ràng hoa
t r ung bày, hay gân riêng lé t rên
áo. .
Trong sô khoáng gân 200
loài t rong chúng Gardenia, vôn có
nguôn gôc t ai nhùng vùng bán
nhiêt dói ó Á châu và Phi châu,
chí có Gar denia j asmi noides hay
Cape j asmine , là duoc t rông phô
biên t ai My.
Cape j asmine dên vói nuóc
Anh vào nåm 1750, nhung không
mây t hích hop vói phong t hô; và
mãi dên 1757, nhà t rông hoa
James Gordon mói t ìm ra phuong
t húc t rông và gây giông cây này.
Tên j asmine do t ù búc t ranh vè
cúa George Ehret , vì không rõ ' lý lich' cúa cây hoa, dã ghi t ên búc t ranh là
j asminium, kèm t heo môt dâu hói. . vì hoa có vé rât giông vói hoa. . nhài !
Tên Gardenia dê ghi nhó vi Bác si kiêm Thiên nhiên hoc Alexander
Garden ( 1730- 1791) t ai Sout h Car olina ( ban t hu t ín cúa Linnaeus)
Dành dành, ngoài t ên Gardenia j asminoides, còn có nhùng t ên dông
nghia nhu Gardenia florida; Gardenia august a. . t huôc ho t huc vât
Rubiaceae.
Tai Trung Hoa, Dành dành cung câp vi t huôc Chi t ú ( Zhi - zi) , là quá cúa
cây phoi khô. Chi t ú duoc ghi nhân t rong Thân Nông Bán Tháo, xêp vào hang
t huôc t rung däng. Danh Y Truong t r ong Cánh dã ghi chép nhiêu vê các dác
t ính t r i các bênh liên hê dên Ty cúa Chi t ú t rong các sách Thuong Hàn luân
( Shang Han Lun) và Kim Quy Yêu luoc ( Chin Kuei Yao Lueh) . .
Ðåc t ính t huc vât :
Dành dành t huôc loai t iêu môc, t hân nhån cao 0. 5- 2 m, cành mêm, nhó
hình t r u màu xám t ro. Lá dày, moc dôi, hay t ao vòng gôm 3 lá, hình t huôn
dang t rái xoan, có khi bâu duc dài, có mùi nhon t ai dính, cõ 5- 14 cm x 2- 7
cm , màu nâu den bóng ó måt t rên, nhat hon ó måt duói. Phiên lá nguyên
gân lá hình lông chim, nôi rõ. Hoa moc don dôc ó dâu cành hay noi nách lá,
màu t râng rât t hom; Ðài hoa có 5 rång dài. Quá t huôn hình chén, màu vàng,
có dài hoa còn lai ó dính, lón cõ 2. 5- 4. 5 cm x 1. 5- 2 cm, có 6- 7 canh, 2- 5
ngån, khi chín có màu vàng dó. Hat r ât nhiêu, dep. Cây ra hoa vào t háng 4-
11 và cho quá t ù t háng 5- 12.
Dành dành moc hoang t ai các vùng núi t hâp, rùng t hua, ven suôi t rong
các vùng Trung và Nam Trung Hoa nhu Giang Tây, Phúc kiên, Hô Bâc, Hô
Nam, Tây Xuyên và Quê châu. Cây cùng moc khá phô biên t ai Nam Viêt
Nam, Nhât , Ðài Loan và t huòng duoc t rông làm cây cánh.
Tai Hoa Ky, Dành dành duoc t r ông t rong nhà kiêng t ai nhùng vùng khí
hâu khâc nghiêt ( cây không chiu nôi nhiêt dô lanh duói 20 dô F) , và t rông
làm hoa cánh noi vùng khí hâu ôn hoà. Môt sô loài duoc ua chuông nhu :
§ August Beaut y : cao 1- 2 m , r ât nhiêu hoa, nó vào nhùng t háng
5- 10 hay 11; hoa kép, r ât lón.
§ First Love ( Aimée) : Bui t o hon August Beaut y, hoa cùng t o hon.
§ Golden Magic : cao dên 1 m, lan rông 0. 6 m sau 2- 3 nåm. Hoa
khi bât dâu nó màu t râng, sau dôi dân t hành vàng dâm, nó t rong
nhùng t háng 4- 9, cao diêm vào t háng 5.
§ Kimura Shikazaki ( Tú Quý) : moc t hành bui r âm, cao 0. 6- 1 m,
rât giông loài Veichii, kém t hom hon. Mùa nó hoa kéo dài, t ù xuân
sang dên hêt t hu.
§ Myst ery : dây là loài phô biên nhât , hoa t râng kép lón dên10-
12 cm, nó t ù t háng 5- 7, có khuynh huóng moc lan, t ai vùng Tây Nam
Hoa Ky, khí hâu âm hoa nó dên t háng 11. Cây cao dên 2- 3 m.
§ Radicans : Cao 2- 4 m, lá nhó màu xâm, hoa nó vào mùa hè lón
cõ 2. 5 cm. Loài Radicans Variegat a có lá xanh- xám, châm t râng.
§ Veichii : Bui r âm, hoa nhiêu, nó t rong t háng 5- 11, có khi cá
t rong mùa dông nêu dú âm.
Thành phân hóa hoc :
§ Quá chúa :
§ Nhùng glycosides loai iridoid nhu Geniposid, Gardenosid,
Deacet y lasper ulosidic met hyl est er, Scandoside Met hyl est er .
§ Car ot enoids nhu Crocin- l, n- crocet in.
§ Các chât phúc tap khác nhu Shanzhisid, Gardosid, Geniposidic
acid, Gardenin, Ngoài ra còn có nonacosane, bet a- sit ost erol, D-
mannit ol, Chât béo, Tanin, Pect in.
§ Nhùng t erpenoids nhu Gardenat e , 2- hydroxyet hyl gardenamide
A, Jasminoside F
§ Lá chúa môt hôn hop có t ác dung t r i nâm.
§ Hoa chúa nhiêu hop chât phúc t ap t rong dó có acid gardenic,
acid gardenolic B, t inh dâu dê bôc hoi ( 0. 07%) .
Dành dành t rong Ðông Y cô t r uyên :
Ðông Y cô t ruyên dùng quá dành dành làm t huôc duói t ên Chi t ú ( zhi zi)
; hoåc Son chi ( Shan zhi) Nhât duoc goi là sanshi shi ( Tr iêu t iên là ch' i cha) .
Vi t huôc duoc t hu hoach t rong nhùng t háng 9 dên 11 khi quá chuyên sang
màu vàng dó, sau dó phoi duói nâng hay sây ó nhiêt dô t hâp. Vi t huôc có t hê
duoc chê biên t ùy t heo nhu câu diêu t ri : có khi dùng quá t uoi; có khi quá
chín duoc t rân khoáng 30 phút , dun sôi t rong môt t hòi gian ngân tr uóc khi
phoi khô, sau dó duoc cât dôi, bó hat . Quá có t hê duoc rang nhó lúa dên khi
có màu vàng kim loai. Vi t huôc ' Sao Chi t ú' ( Chao zhi zi) là quá duoc sao
dên khi vó ngoài cháy t hành t han.
Chi t ú duoc xem là có vi dâng, t ính hàn; t ác dông vào càc kinh mach
t huôc Tâm, Can, Phê, Vi và Tam Tiêu.
Chi t ú có nhùng dåc t ính :
§ Thanh nhi çt và gi ái dçc : dùng t rong các chúng bênh do Nhiêt
nhu sôt nóng, nguòi búc rúc, không yên, kèm t heo cám giác t úc nguc,
khó ngú : dùng chung vói Giá dâu nành ( dan dou chi= Semen Soj ae
Pr eaparat um) .
§ Gi ái Nhi çt - Thâp: dùng cho các t r uòng hop dau khi di t iêu do
Nhiêt - Thâp t ai Tam t iêu ; Nhiêt t hâp t ai Gan và Túi mât ( t rung t iêu)
gây hoàng dán; Nhiêt t hâp t ai Túi mât và kinh mach Tam t iêu noi måt
ánh huóng dên mùi và mât gây dau miêng hay vùng måt . Dùng chung
vói Hoat t hach (bôt Talc) dê t ri dau và nóng khi di t iêu; dùng chung
vói Nhân t rân Trung Hoa ( Yin chen hao= Art emisia capillar is) và Ðai
hoàng dê t ri Hoàng dán.
§ Luong huyêt và Chí huy êt : Ðê t ri Nhiêt t ai Huyêt vói các
t riêu chúng nhu cháy máu mùi , có màu khi ói, phân hay nuóc t iêu có
máu. Trong các t ruòng hop này Chi t ú t huòng duoc sao bán phân và
dùng chung vói Trâc Bá diêp, Sinh dia ( khi ói ra máu, cháy máu cam)
hoåc vói Có cú ( Bach mao cån) ( khi có máu t rong nuóc t iêu) .
§ Trung Y hiên dai dùng quá dành dành t rong nhùng t oa t huôc t ri
hoàng dán, nóng sôt cao, mât ngú và ói r a máu. Vi t huôc duoc
chính t húc ghi t rong Duoc Ðiên cúa Công Hoà Nhân Dân Trung Hoa.
Dành dành t rong Duoc hoc dân gian :
§ Tpi Ân dç: Dành dành duoc goi là Gandharaj . Toàn cây duoc
dùng dê t ri giun sán, chông co- giât , gây nôn múa, dùng ngoài dê sát
t rùng; Rê dùng t r i các bênh t hân kinh và khó t iêu hóa.
§ Tpi Tr ung Hoa : Quá dùng chông sung, t r i sôt , câm máu. Quá
nhó ( Son chi t ú) t ri bênh phôI , sôt . Quá lón t huòng dùng ngoài, dâp t r í
sung, bi t huong, phóng, chó cân. Rê làm t huôc sâc t ri dau loI , sung
rång, kiêt ly, ho ra máu.
§ Tpi Vi çt Nam : Quá dùng nhuôm màu vàng . Trong Nam Duoc
Thân Hiêu, Danh Y Tuê Tinh dùng dành dành sao chung vói hoa hòe
sao và sân dây dê chùa t hô huyêt . Hoa dùng làm t huôc t ri sung mât .
Vó cây dùng làm t huôc bô, chùa sôt rét , kiêt
Nhùng nghiên cúu mói vê Dành dành :
Tác dµng t r ên Sµ bi ên duõng Mpt :
Nuóc chê phâm Chi- t ú khi cho t hó t hú nghiêm uông : không có ánh
huóng t rên t hành phân cúa mât , nhung khi chích t inh mach lai t ao ra su gia
tång bài t iêt mât kéo dài dên 60 phút . Trong các t hú nghiêm noi nguòi có su
gia t ång rõ rêt vê co t hât t úi mât xây ra sau uông chê phâm 20 dên 40 phút .
Khi cho t hó , dã bi côt ông dân mât , uông nuóc t rích : nông dô bilirubin t rong
màu giám ha , su sut giám này t ùy t huôc vào liêu sú dung. Dich t rích bâng
nuóc có t ác dung manh hon dich t rích bâng alcohol. Dich chiêt Gar denoside,
khi chích cho t hó, t ao su gia t ång múc bilirubin, sau 2 giò, so vói nhóm dôi
chúng, múc bilirubin giám nhe sau 6 giò, và giám rõ rêt sau 24 giò. Khi chích
cho t hó , dã bi côt ông dân mât , dich t rích bâng alcohol, múc bilirubin sut
giám sau 24 giò. ( Comparat i ve Medicine East and West Sô 5- 1977)
Tác dµng t r ên Hç Thân k i nh Tr ung uong :
Khi chích duói da ( SC) cho chuôt , môt dung dich t rích Chi t ú : các nhà
nghiên cúu ghi nhân môt su sut giám các hoat dông cúa hê t hân kinh t u t ri,
mât nhâm , t hu giãn bâp t hit . Tuy nuóc t rích Chi t ú không t hê t rung hòa t ác
dông cúa st rychnin, nhung các t hú vât t hú nghiêm cho dùng Chi t ú giám
duoc t ý lê t ú vong so vói nhóm dôi chúng.
Tác dµng t r ên Hç Ti m- Mpch :
Nuóc sâc quá dành dành , khi cho uông hay chích qua màng phúc t oan
noi t hó, mèo và chuôt , dêu có t ác dung làm ha huyêt áp, t ác dung này kéo
dài khá lâu. ( Am. Jour nal of Chinese Medicine Sô 4- 1976; Sô 5- 1977)
Tác dµng k háng si nh :
Nüuóc sâc quá dành dành có tác dung úc chê ' in vit ro' t rên nhiêu loai
nâm gây bênh nhóm t inea, làm ngung hoat dông cúa ký sinh t rùng schis
t osoma ( in vit ro) , t uy nhiên t ác dung kháng khuân không t hây xây ra khi t hú
t rên các vi khuân khác.
Tác dµng t r ong các t r uòng hqp chân t huong :
Quá dành dành giã nát , nhào vói nuóc và alcol, làm t hành môt khôi nhão
dã duoc t hú nghiêm dùng dâp lên các vêt chân t huong; khôi dâp duoc t hay
dôi môi 3- 5 ngày, và t rong t ruòng hop sung nhiêu t hì duoc t hay cách nhât ;
Trong 407 t ruòng hop diêu t ri, 328 t r uòng hop hêt dau sau 24 giò dâp t huôc,
66 t ruòng hop hêt dau t rong vòng 48 giò, 13 t rong vòng 72 giò. Thòi gian
t rung bình hêt dau là 30 giò, giám sung là 2 ngày ruõi và phuc hôi hoat dông
là 5. 1 ngày.
Khá náng Chông Ox y- hóa :
Crocin, môt chât carot enoid t an t rong nuóc, là môt chât ly t rích duoc t ù
quá dành dành và nhuy hoa cây saffr on. Crocin duoc ly t rích t ù quá dành
dành bâng dung dich acet on 50% sau dó t inh khiêt hóa bâng t rao dôi qua côt
ions. Crocin t inh khiêt ( > 99. 6%) có hoat t ính kháng oxy hóa ó nông dô t uong
dôi t hâp 40 ppm ( Journal of Agricul t ure Food Chemist r y Sô 48- 2000)
Chât màu t r on g Dành dành :
Ngoài phuong diên sú dung làm t huôc, quá dành dành còn duoc dùng
làm phâm màu t u nhiên dùng t rong t huc phâm : Màu vàng Gardenia là chât
phâm t rích t ù quá dành dành bâng alcohol : Chât phâm này chúa crocet in,
gent iobiose, geniposid và genipin ( do t húy giái geniposid) . Nghiên cúu t ai Ðai
hoc Y Khoa Osaka Cit y ( Nhât ) ghi nhân chât phâm này có t hê gây dôc hai vê
måt di t hê ( genot oxic) do ó hoat t ính cúa genipin ( Food Chemist ry Toxicology
Sô 40- 2002) .
Geniposide, vôn không có màu, có t hê duoc t húy giái bâng bet a-
glucosidase dê cho Genipin, genipin khi phán úng vói các aminoacid
( glycine, lysin, phenylalanin) sè cho môt sâc t ô màu lam, bên duói nhiêt , ánh
sáng , và pH , có t hê dùng làm phâm màu cho t huc phâm ( Journal of
Agri cult ural Food Chemist r y Sô 49- 2001) . Các vi- khuân có t rong miêng
Act inomyces naeslundii và Act inomyces viscosus ( là nhùng t ác nhân dóng
góp vào viêc kích khói và gây ra sâu r ång noi nguòi) có chúa bet a-
glucosidase nên t ao ra môt phán úng vói các hop chât t rong quá dành dành
dê cho môt màu xanh t rong nuóc bot . . . ( phán úng này dang duoc nghi ên cúu
dê úng dung t ao môt t huôc t hú t ìm các loai vi khuân có t hê gây sâu ráng. . )
Hopt t ính hp duòng t r ong máu :
Trong sô 4 hoat chât loai glycosides iridoidal ly t rích duoc t ù lá dành
dành : deacet ylasperulosidic acid met hyl est er ( DE) , scandoside met hyl est er
( SC) , geniposide và gardenoside, chí riêng DE có khá nång làm ha duòng
t rong máu noi chuôt bình t huòng; các chât kia hâu nhu không t ác dung dua
dên giá t huyêt cho râng vi t rí cúa nhóm hydroxy rât cân t hiêt cho hoat t ính
ha duòng huyêt .
Tái liêu sú dung :
§ Her bal Emissar ies ( St even Fost er)
§ West ern Garden Book ( Sunset )
§ Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( Bensky)
§ Tù Ðiên Cây t huôc Viêt Nam ( Võ vån Chi)
§ Medicinal Plant s of China ( J Duke & Ed Ayensu)
§ Medicinal Plant s of I ndia ( SK Jain)
Môi nãm HOA ÐÀO nó..
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Câu t ho dåc biêt cúa Vù dình Liên hình nhu dã duoc ghi khâc t rong
t âm t u cúa nguòi Viêt , dê môi khi Xuân vê, Têt dên là hình ánh Ông Ðô già
và Cành hoa Ðào lai hiên ra ngay t r uóc mât . Ðôi vói nhùng nguòi sinh ra
t rong các t hâp niên t ù 40 vê sau, di cu vào Miên Nam nåm 1954, châc chí
biêt dên Ðào qua t hi vån, và Xuân vê t ai Miên Nam chí ruc r õ cành hoa
Mai. . Tai Ðà lat , t uy cùng có dào, nhung dây lai là hoa Anh Ðào, khác vói
cành Ðào ngày xuân t ai Miên Bâc. .
Ngày nay, t ai Hoa Ky. . châc ít nguòi biêt râng. . Ðào moc khâp noi, dú
moi loai hoa don, hoa kép và quá dào ( peach) bán dây cho lai là . . t ù cây
dào ' quý' và hiêm t ai Viêt Nam. .
Tên goi cúa Ðào có t hê gây nhiêu nhâm lân vì t rong t iêng Viêt có khá
nhiêu loai dào nhu Hô dào ( là câyJuglans regia) , Duong dào ( cây Kiwi) ,
Ðào lôn hôt ( cây diêu) , dào Kim cuong ( sim) . . nhung t hât ra, ngay dôi vói
nhùng nhà t huc vât và nhùng nhà duoc hoc. . viêc phân biêt các loai dào
cùng t hât râc r ôi vì giá t r i dinh duõng cùng nhu t ác dung chùa bênh cúa
môi loài. . cùng khác nhau. .
Nhùng cây Ðào dêu t huôc chi t huc vât Prunus, gia dình Rosaceae .
Pr unus duoc chia t hành 2 nhóm chính :
§Nhóm cho quá ån duoc : bao gôm các cây Ðào ( peach,
nect arine) , Hanh nhân ( almond) , Mo ( apr icot ) , Mân (Plum,
Pr une) . . Cherry. . Cây Ðào Viêt Nam = Pr unus persi ca ) t huôc nhóm
peach này. .
§Nhóm cho hoa làm cánh . Nhóm này lai chia t hêm t hành 2
nhóm phu : nhóm phu chí t rông làm cánh, lá xanh quanh nåm, hoa
nó rât dep, t rông ven duòng, bò rào. . ; và nhóm phu vùa cho hoa
lân quá. . ( Cây mai t r âng= Japanese Flower ing plum Prunus mume
t huôc nhóm phu này) . Cây Anh Ðào Nhât = Pr unus cerasoides cùng
có t hê duoc xêp t rong nhóm này. .
Cây Ðào Viêt Nam : Prunus persica = P. vulgari s
Cây duoc xem là có nguôn gôc t ù Trung Hoa, Mông cô, t ù hon 2000
nåm t r uóc và sau dó duoc t rông t ai nhiêu noi t rên t hê giói dê lây quá
( peach) ån. . Cây có hoa dep, nó vào dâu mùa Xuân nên rât duoc ua
chuông t ai Viêt Nam, cât cành câm chung ngày Têt Nguyên dán. .
Ðào dã duoc ghi nhân t rong sách vó và vån chuong Trung Hoa t ù nåm
550 t r uóc Tây lich và duoc dùng làm biêu t uong cho su Truòng sinh, bât
tú. Thuc phâm chính cúa ' bát Tiên' t rong t ruyên Tàu chính là Ðào. Ðào dã
duoc Không Tú ghi t rong kinh sách t ù t hê ký t hú 5 ( t r uóc Tây Lich) .
Truyên Tây Du Ký có kê vê Tôn ngô Không lén vào vuòn dào cúa Tây
Vuong Mâu, ån t rôm dào t iên, loai cây chí sinh quá 3000 nåm môt lân và
chí dành cho Ngoc Hoàng t huóng lãm !
Thi ca Trung Hoa dã có rât nhiêu t ác phâm ca t ung hoa Ðào nhu :
' . . Nhân di ên bât t ri hà xú khú
Ðào hoa y cuu t iêu dông phong. . ' ( Thôi Hô)
Ðào dã t heo chân các doàn t huong buôn, lù hành t ù Trung Hoa dên Ân
dô rôi Ba Tu và phát t riên manh t ai xú này. . Khi La Mã xâm chiêm Ba t u,
dào duoc dåt cho t ên là Malus persica= ' Persia apples' . Vua Claudius dua
Ðào vê t rông t ai Hy lap và rôi khâp Âu châu ( Pháp là quôc gia Âu châu
t r ông nhiêu Ðào nhât ) .
Nguòi Tây ban Nha dua dào vào Mexico cách dây khoáng 400 nåm, và
sau dó cùng t heo chân ho dên vói Florida vào t hê ký 16. Ðào duoc t huân
hóa, và moc hoang rât manh khâp Mexico, Nam và Ðông Nam Hoa Ky,
biên dôi dê có t ên là ' I ndian peaches' . . và các nhà t huc vât dã t ùng nhâm
khi cho r âng Ðào có nguôn gôc t ù Tân luc dia. Nhùng giông Ðào dâu t iên
cho quá có t hit màu dó, dính vói hôt nhu Cr awford, Oldmixon.. r ôi dên t hòi
Nôi chiên, dào dîa phuong bât dâu duoc cho lai t ao vói nhùng giông mói
du nhâp t ù Trung Hoa. Nåm 1850, Charles Downing dã lai t ao Ðào dia
phuong vói giông ' Cling' cúa Trung Hoa dê t ao duoc 2 giông dåc biêt rât
nôi t iêng ' Elber t a' , Redhaven. . nhùng giông này hiên vân rât duoc ua
chuông và ngày nay dã có dên hon 400 chúng loai dào khác nhau.
Hiên nay giông Ðào cho t hit màu t r âng ( whit e- fleshed) dang r ât duoc
ua chuông t ai Hoa Ky, và môt giông Ðào khác cho quá ' dep' hình dang nhu
bánh doghnut cùng dang duoc phát t riên ( dua t heo cách ån cúa các vi
Vua Tàu, có t hê dùng t ay câm quá dê ån phân t hit quanh hôt mà không
phái. . cân cá quá) . Các nhà t r ông t ía t ai Texas, Georgia, New Jersey,
Florida dã nghi duoc phuong t húc t rông các giông cho quá t uy chín nhung
vân dú cúng dê dê t hu hoach, chuyên chó và phân phôi mà không bi hu
hai. .
(Ðào Nect arine : Tên nect ar ine do nguòi Anh dåt ra vào giùa t hê ký 17
dê phân biêt nect arine và peach, cho r âng nect arine là môt t rái cây riêng,
hay là lai t ao giùa dào và mân ( plum) , nhung t hât su chí là su biên dang
gen cúa Ðào. Truóc dây nect ar ine. .duoc nhâp vào Hoa Ky t ù Âu châu
nhung dên giùa t hâp niên 1940- 1950, Fred Anderson t ai California dã t ao
duoc nhiêu giông nect arine có giá t r i t huong mãi cao và Nect arine t r ó
t hành môt cây ån t rái dåc biêt cho Californi a. . hiên có khoáng 150 giông
nect ar ine)
Ðào ( peach) và Nect arine dêu là Prunus persica ( Nect ar ine có t ên
khoa hoc là Pr unus persica var. nucipersica hay var . nect ar ina) , chí khác
biêt nhau ó 1 gene ( Peach có mang gen nên vó có lông. . còn nect arine
t hiêu gen này nên da láng hon)
Hiên nay , t ai Hoa Ky, Ðào là loai t rái cây duoc sán xuât vói sô luong
khá cao, dúng vào hàng t hú ba, chí sau Táo và Cam. Georgia hiên là ' t hú
dô' sán xuât Ðào. .
Ðåc t ính t huc vât :
Cây t huôc loai t iêu môc, cao 8- 10 m, moc lâu nåm. Thân nhån có vó
màu nâu- hông hay xám, phân cành dài và nhiêu, mêm nhån dê uôn. Lá
hình mùi giáo hay bâu duc, hep, dài 8- 15 cm , r ông 2- 3 cm, t huôn ó dâu,
mép lá có r ång cua nhó, dêu, lá màu xanh luc xâm hay nhat t ùy giông;
cuông mánh. Hoa màu hông, moc don dôc, nó cùng môt lúc vói chôi lá;
hoa hâu nhu không có cuông. Các cánh dài hop ó gôc hình chuông. Nhi
khá nhiêu dài bâng cánh hoa. Quá t huôc loai hach, hình câu, duòng kính
50- 70 mm có môt rãnh bên khá rõ, phú lông t o min, khi chín màu dó, mùi
t hom diu, vi ngot . .
Ðào, cây hoa ngày Têt :
Truyên t hông Viêt Nam dã xem viêc t rông dào và t huõng ngoan dào
vào dip Têt Nguyên dán là môt nghê t huât dåc biêt . . Tía dào, bóc vó, cât
ngon. .dê có cành dào nó hoa dúng ngày Têt dòi hói khá nhiêu công doan
và môi công doan cùng r ât công phu chua kê dên t uôt lá, xem nu dê hãm
khi cân hay t húc khi hoa nó muôn. .
Ðào duoc chia t hành nhiêu loai khác nhau :
§Ðào phai : Hoa màu hông, lá màu xanh nhat . .
§Ðào bach : Hoa t hua, màu t r âng. .
§Ðào quá : Hoa hông nhat , cánh don, nhó. .
§Ðào bích : duoc cho là dep nhât : hoa màu dó xâm, dày dåc,
nó sát nhau, cánh kép. Lá màu xanh dâm ( Ðây là giông Prunus
persica var. camelliaf lora) .
Tai các Tiêu Bang miên Tây Bâc Hoa Ky, có t hê có duoc cành Ðào
ngày Têt t uong dôi dê dàng, và có t hê t rông dào vùa lây quá và cành câm
t heo phuong t húc sau :
Ðào ua khí hâu lanh, mát và âm nhung không duoc úng nuóc, nên
chon chô dât t r ông vùa âm vùa cao ráo, dê t hoát nuóc. Tr ông bâng cây
ghép dê hon t ù hat , có t hê mua t häng cây t ù nhà vuòn.
Muôn có cành Ðào nó dúng ngày Têt : nên cât cành ngay khi cây bât
dâu ra chôi non, lân dâu cât t hât nhiêu dê cây dâm ra t hêm nhiêu cành.
Sau dó môi t háng cât t ía môt lân ( t ía nhe, bó các cành yêu) . Ðào sè có
hình dáng khá dep sau khoáng 6 lân t ía. Muôn cây t rô hoa dúng dip xuân
vê, dùng dao t hât sâc cât bó 1 vòng vó noi gân gôc t hân : Lá cây sè
chuyên t ù màu xanh dâm sang xanh nhat và hoi r ù xuông. ( Nêu lá vân giù
màu xanh dâm, cân cât bó t hêm 1 vòng vó ó cao hon, goi là ' t hiên dào) .
Nên t hiên dào vào khoáng t háng 10 ( Oct ober) , và sau dó t uôt lá dê t húc
cây ra nu. . ( t hòi gian t uôt lá t ùy t huôc t hòi t iêt , t huòng t rong khoáng cuôi
t háng 12 ( December) . Khi gân dên ngày nu hoa nhú t o, có t hê phái hãm
bót bâng cách che bót ánh sáng, ngung t uói hay cât bót rê và cât bó vó
quanh t hân dê làm hoa châm nó. .
( Tai Oregon và Washingt on, nên chon các loai Springgold, Elbert a chiu
duoc nhiêt dô lanh khá t ôt )
Ðåc t ính duoc hoc :
Các bô phân cúa Ðào có chúa nhùng hoat chât khác nhau :
§Lá : chúa glucosides khi t húy giái cho hydrocyanic acid
( Amygdalin) , Tanin , Coumadin. , phloret in
§Hoa : chúa glucosides, t rifolin, coumar ins, flavonoids. .
§Quá :
§ phân t hit cúa quá có các sâc t ô nhu lycopen, car ot enoids,
cript oxant hin, zeaxant hin, duòng hùu co, acid hùu co ( t art r ic,
malic. . , chlorogenic) .
§ Hat chúa chât béo ( 50%) , amygdalin, t inh dâu dê bay hoi,
pr ussic acid, choline, acet ylcholine. .
Môt sô bô phân cúa cây Ðào duoc dùng t rong Duoc hoc Tây Phuong
nhu dâu ép t ù nhân hat ( peach kernel oil) , vó cây, lá cây và hat . . Môt sô
t hành phâm duoc bán duói các t ên t huong mai nhu Laet rile, Vit amin B17. .
§ dâu ép t ù nhân duoc dùng làm dâu duoc dung, có hoat t ính kháng
nâm khi t hú in vit ro ( Hindust an Ant ibiot ic Bullet in Sô 32- 1990) .
§ Môt sô bô phân cúa cây nhu vó, lá. .duoc ghi nhân là kích t hích duòng
t iêu hóa.
§ Phloret in, t rích t ù vó và lá có hoat t ính kháng sinh chông lai các vi
khuân gram duong và gram âm.
§ Laet rile hay Amygdalin hay Vit amin B17. . dã t ùng duoc quáng cáo là có
các hoat t ính ngùa và t r i ung t hu. Tuy nhiên các nghiên cúu t huc hiên
tai Nat ional Cancer I nst it ut e dã không chúng minh duoc t ác dung này
( New England Journal of Medicine Sô 306- 1982) và FDA dã câm sú
dung Laet rile vì có t hê gây ngô dôc do cyanide. .
§ Vó, lá, hoa và hat Ðào dêu có t hê gây ngô dôc : Môt hach quá ( pit )
chúa khoáng 2. 6 mg hydrocyanic acid cho môi gram hat . Liêu
hydrocyanic acid gây t ú vong cho nguòi lón là 50- 60 mg, t uong úng
vói chùng 20 gram hach nhân
Giá t ri dinh duõng :
100 gram phân t hit ån duoc (quá t uoi) chúa :
Ðào Nect arine
Calories
Chât dam
Chât béo
Chât so
Calcium
Sât
Magnesium
Phosphorus
Pot assium
Kèm
43
0.70 g
0.09 g
0.64 g
5 mg
0. 11 mg
7 mg
12 mg
197 mg
0. 140 mg
49
0.94 g
0.46 g
0.40 g
5 mg
0. 15 mg
8 mg
16 mg
212 mg
0. 090 mg
Ðông
Manganese
Bet a- Carot ene ( A)
Thiamine ( B1)
Riboflavine ( B2)
Niacin ( B3)
Pant ot henic acid
Pyridoxine
Folic acid
Vit amin C
0. 068 mg
0. 047 mg
535 I U
0. 017 mg
0. 041 mg
0. 990 mg
0. 170 mg
0. 018 mg
3. 4 mcg
6. 6 mg
0. 073 mg
0. 044 mg
736 I U
0. 017 mg
0. 041 mg
0. 990 mg
0. 158 mg
0. 025 mg
3. 7 mcg
5. 4 mg
Vê phuong diên dinh duõng, t uy không phái là loai t rái cây giúp t r uòng
sinh nhu t rong t ruyên Tàu, nhung Ðào và Nect arine duoc xem là các t huc
phâm giúp loi t iêu, long dòm, nhuân t r uòng, giúp làm diu dau. Ðào r ât dê
t iêu hóa, và gây phán úng kiêm manh cho co t hê, kích t hích su bài t iêt các
dich t iêu hóa, giúp làm dep làn da, t ång vé r uc r õ cho da. Do hai t ác dung
loi t iêu cùng nhuân t ruòng, Ðào giúp loai t rù dôc chât khói co t hê nhât là
khi t hân và bàng quang suy yêu. Ðào cung câp luong calories t uong dôi
t hâp, chúa luong nuóc cao hon t áo, lê. . nên có t hê là t rái cây giái khát lý
tuóng .
Ngoái vai t rò t huc phâm, Ðào còn duoc dùng làm my phâm nuôi da r ât
tôt . Có t hê dùng công t húc nuôi da sau dây :
§dùng hôn hop các t rái t uoi gôm Ðào, Ðu dú, Chuôi và Avocado,
môi t hú 50 gr am,
§t r ôn t rong máy blender t hành môt khôi nhão vùa dú, dâp lên
da måt ( nhu facial mask) ,
§giù t rong 30 phút , r ôi r úa sach bâng nuóc âm
§sau dó dùng dâu huóng duong t hoa nhe dêu t rên måt dê giúp
da måt giù duoc vé t uoi mát . .
Khoa dinh duõng mói t ai Trung Hoa dùng dào t uoi dê giúp t ri môt sô
bênh nhu :
§Tri ho, ho do suyên, do t ang phú suy nhuoc : Dùng 3 quá dào
tuoi, bó vó , t hêm 30 gram duòng. Thêm nuóc và nâu t rong bình
kín. Än ( bó hôt ) môi ngày.
§Tri dau do hernia : Dùng 30 gram dào còn xanh và 1 quá xoài
tuoi. Nâu vói nuóc vùa dú dên chín. Än ngày 2 lân : sáng và chiêu.
§Tri Hoat t inh ( Xuât t inh bât t huòng) , Ðô mô hôi dêm : Dùng 30
gr am dào xanh dã phoi khô, sao dên khi khô. Thêm nuóc và 30
gr am Táo t àu. Hâp cách t húy dên chín. Än môi ngày t ruóc khi di
ngú. .
§Tri Huyêt áp cao : Dùng 1- 2 quá dào t uoi, bó vó, bó hôt , ån
môi ngày sáng và chiêu; dông t hòi dùng 30 gr am dào xanh dã phoi
khô, nâu nuóc uông t hay nuóc t rà. .
§(Ðào xanh phoi khô, duoc t hu hái khi quá còn non, bó hôt và
phoi duóí nâng dên khi khô hän)
Ðào t rong Duoc hoc cô t ruyên :
Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa dùng hach quá, dâp võ bó vó lây hat ,
t huòng goi là nhân dê làm t huôc. Vi t huôc duoc goi là Ðào Nhân ( t ao- ren)
Ðào Nhân duoc chép t rong ' Thân nông bàn t háo kinh' duói t ên Ðào-
hach nhân = Tao- ho- j en và xêp vào loai duoc liêu hang t hâp. Sau dó Lý
t hòi Trân dã chép lai t rong Bán t háo cuong muc. ( Nhât duoc, Kempo goi là
t ònin)
Ðào Nhân duoc xem là có vi dâng, t ính bình, có t ác dung ' phá huyêt
ú' , ' khú t ích t rê' , nhuân t áo, hoat t ruòng, loi t iêu và t ác dông vào các kinh
mach t huôc Tâm, Can, Phê, Ðai t r uòng. .
Do hoat t ính phá duoc huyêt ú, Ðào Nhân là môt vi t huôc quan t r ong
dê t ri các chúng bênh liên hê dên huyêt t u nhu rôi loan vê kinh nguyêt ,
dau bung duói, dau do chân t huong, dau ngang suòn. . t u huyêt noi phôi
vá dau bung nôi cuc hòn. . Thuòng duoc phôi hop vói Hông hoa ( hong-
hua= Flos Cart hami Tinct orii) dê t ri bê kinh và båt kinh kèm t heo dau
bung ; phôi hop vói Ðuong quy ( Dang- gui= Radix Angelicae Sinensis) và
Xích t huoc ( Chi Shao= Radix Paeoniae Rubreae) dê t ri dau nhúc do chân
t huong. . Dùng chung vói Ðai hoàng ( da- huang= Radix et Rhizoma Rhei) và
Mang t iêu ( Mang- xiao= Mirabilit um) dê t ri sung ruôt . .
Do t ính nhuân t áo nên dùng dê t ri các chúng bón uât . .
Cây Anh Ðào : Ðào Nhât
Bên canh cây Ðào cho quá, dã t rình bày. , t ai Viêt Nam còn có cây Anh
Ðào hay dúng hon Ðào Ðà lat , cùng cho hoa khá dep vào dip Têt . Anh Ðào
t huòng duoc xem là biêu t uong cho nuóc Nhât , và hoa Anh Ðào Nhât
ngày nay dã duoc lai t ao dê cho hoa rât dep cùng nó dúng lúc xuân vê. .
§Anh Ðào Ðà l qt :
Tên khoa hoc : Pr unus cerasoides
Cây Anh Ðào P. cerasoides có nguôn gôc t ù vùng Hymalaya, Tây
tang sau dó phân bô xuông Trung Hoa, Nhât , Triêu Tiên. . cùng gåp t ai
các vùng núi cao Bâc Viêt Nam và duoc t rông t ai Ðà lat . .
Anh Ðào t huôc loai t iêu môc, cao 5- 10 m; t hân có vó màu xám,
phân cành, nhánh nhiêu, dài và t häng, nhån. Lá nhó, mêm, hình t rái
xoan hay ngon giáo, hoi hep vê phía gôc, mùi ngon, mép lá r ång cua
dài 5- 12 cm, r ông 2. 5- 5 cm, cuông lá nhó và nhån. Hoa màu hông dó
hay hoi t r âng , cánh dài hop t hành ông hep. Tràng hoa dang bàu duc
t huôn. Hoa t rô t ruóc khi có lá. Hoa moc t hành cum gân nhu dang t án,
t huòng moc chung 3 hoa. Quá t huôc loai hach quá, hình câu duòng
kính 10- 12mm màu dó.
Anh Ðào ra hoa vào t háng 12 hay t háng Giêng và có quá t ù t háng
2
§Anh Ðào Nhqt hay Anh Ðào dôi
Tên khoa hoc Pr unus lannesiana
Nguôn gôc t ù Nhât , duoc t r ông nhiêu t ai Viêt Nam và nhiêu nuóc
t rên t hê giói dê làm cây cánh.
Cây cùng t huôc loai t iêu môc, cao 4- 6m, cành nhánh dài, nhån
màu nâu den. Lá t huôn dài có dâu nhon, mép lá khía r ång cua nhó,
dêu, màu xanh nhat . Hoa moc t rên các cành già, có t hê moc don dôc
hay t hành t ùng dôi; hoa lón cõ 3- 4 cm, màu dó hông có huong
t hom. . Ðài hoa có lông min. .
Ngoài ra còn có 1 chúng cho hoa màu t r âng, rât t hom ( P.
lannensiana for m. donarium) .
§An h Ðào Nhqt t qi Vùng Tây Bãc Hoa Ky :
Tai vùng Tây Bâc Hoa Ky, các nhà vuòn dã du nhâp môt sô loài Anh
Ðào Nhât , biên dôi dê cây chí t rô hoa và không kêt quá nhâm muc dích
cho hoa làm cánh. Các cây dào này duoc goi chung là Japanese
Flowering Cherry, có t ên khoa hoc Prunus serrulat a.
Pr unus serrulat a duoc cái biên dê t ao ra nhiêu loai Ðào t ù moc bình
t huòng dên moc t hành t án, moc rù, và moc t hành côt . .
Ðào Nhât moc t häng bình t huòng gôm:
- Prunus ' Accolade' : Hoa kép, màu hông nhat , cây cao dên 8m
- Prunus s. ' Kwanzan' : Hoa kép màu hông dâm, cao dên 10m,
t án r ông 6m.
- Prunus s. ' Shirofugen' : Hoa kép, bât dâu màu hông rôi phai
dân vê t râng, hoa xuât hiên cùng môt lúc vói lá màu dông dó. Cao
chùng 10m.
- Px yedoensis ( Yoshino Cherr y) : Ðây là loai Ðào nôi t iêng,
t r ông t rong vùng Tidal Basin t ai Washingt on DC. Hoa don, lón màu
hông nhat . Cây cao dên 10- 15 m. t án rông dên 10m.
Ðào Nhât moc r ù gôm :
- Prunus s ' Snow Fount ain' : Hoa t r âng, don; cành moc r ù
- Px s. ' Yae- shidar e- higan' : Hoa kép, hông lot .
Ðào Nhât moc t hành t án :
- Prunus serrulat a ' Shirot ae' : Giông dào nôi t iêng ' Mt Fuj i' , moc
t hành dang chiêc ô nguoc. Hoa t râng rât t hom, nó t ù nu màu hông,
sau dó chuyên sang màu hông dó. Ðên mùa Thu, lá dôi sang màu
vàng r ôi dó cam. Moc cao dên 7m, t án r ông dên 12- 15 m. .
Ðào moc t hành t r u :
- Prunus serrulat a ' Amanogawa' ( Ðào Ngân hà) : Hoa màu hông
nhat , moc cao dên 8- 14 m chí rông chùng 1m t hành côt t hâng khá
dep. .
§Duqc t ính cúa Anh Ðào :
Nhât duoc dùng vó Anh- dào làm t huôc vói t ên goi Ouhi. Ouhi
không duoc dùng t ai Trung Hoa. Duoc liêu duoc lây t ù các cây :
Pr unus j amasakura; Prunus yedoenisis
Ouhi duoc xem có nhùng hoat t ính t ri ho và long dòm.
Thành phân hóa hoc cùa vó gôm :
- P. j amarsakura : Eriodyct ylol, Narangenin, Genkwanin,
Glucogen kwanin, Sakuranet in, Sakuranin. .
- P. yedoenisis : Phloridzin, Sakuranin, Tannins.
Tai Viêt Nam, quá Anh Ðào Ðà lat duoc dùng làm t huc phâm và chê
biên t hành ruou Anh Ðào.
Tài liêu sú dung :
§ Taylor' s Guide t o Fruit s and Berr ies
§ The Oxford Encyclopedia of Food and Drink in America ( Smit h)
§ Whole Foods Companion ( Dianne Onst ad)
§ Fruit s as Medicine ( Dai Yin- fang & Liu Cheng- j un)
§ Thuôc Nam t rên Ðât My ( t âp 3)
§ Tap chí Sunset ( Januar y 2005)
HOA HI ÊN
( Cái KI M CHÂM)
Cây hoa gi úp quên .. nôi phi ên .. ?
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Rât hiêm các loài hoa nguôn gôc t ù Á dông , t ró t hành môt cây hoa
chính t ai các vuòn Hoa Ky. . t rong dó có loài hoa dåc biêt Hoa Hiên. . Nguòi
Trung Hoa dá biêt dùng Hoa Hiên làm t huôc và t huc phâm t ù hon 2500
nåm t r uóc. Trong Kinh Thi dã có ghi chép : 'Yên dâc Huyên t háo, ngôn t hu
chi bôi' , và hoa Hiên ( Huyên) dã duoc xem là môt cây t ôt , giúp quên moi
uu phiên. . Có r ât nhiêu chúng dã duoc lai t ao dê cho nhùng cây hoa có t hê
cao t ù 15 cm dên 2m vói r ât nhiêu màu sâc t hay dôi, ruc rõ. . ( ngoai t r ù
màu xanh da t r òi ( blue) và màu t r âng t uyên) . Hôi các nhà t rông hoa Hiên
hay American Hemerocallis Societ y dã hoat dông t ù 1946 và hiên nay có
dên 275 nhà chuyên t rông và hàng ngàn nguòi yêu hoa làm hôi viên vói
khoáng t rên 30 ngàn chúng hoa dú loai và t rong 30 nåm qua. . hoa Hiên
dã lám say lòng khách yêu hoa nguòi My. Môi nåm dêu có ngày Hôi t hi dê
t uyên lua cây hoa dep nhât t rong nåm : Chúng doat giái nåm 2002 là
chúng lai t ao ' Ming Porcelain' , cho hoa màu hông dào nhat . .
Nåm 1753, nhà t huc vât Linnaeus dã dùng t ên lat in Hemerocallis dê
dåt cho hoa Hiên. Mãi dên t hê ký 16, Âu châu mói biêt dên hoa Hiên cúa Á
châu : nåm 1583 Clusius viêt vê hoa Hiên, xuât hiên t ai Hungar y và là môt
cây hoa quý chí duoc t rông t ai nhùng lâu dài cúa giói quý t ôc. Henri Lyt e
là t ác giá dâu t iên viêt vê hoa Hiên t ai Anh ( 1578) . .
Hemerocallis fulva duoc t rông t ai Philadelphia vào 1812. .
Trong vån chuong Trung Hoa, hoa Hiên duoc nhâc nhó nhiêu t rong bài
hát , bài t ho dành cho Không Tú, và hoa duoc Chi Han ( 304 t r uóc Tây lich)
mô t á nhu môt loai rau; sau dó duoc ghi t rong Thân Nông Bán t háo Kinh
nhu môt duoc liêu có t ính loi t iêu, t r i hoàng dán. Trong Bán t háo Cuong
Muc, Lý t hòi Trân ghi nhân r ê cây t án t hành bôt , duoc dùng dê t ri các nhot
noi vú. . và dot non cúa hoa khi nâu có mùi vi nhu hành chín, ngoài ra nuóc
côt ép t ù rê hoa duoc dùng dê t ri ngô dôc do t hach t ín.
Tên khoa hoc và các t ên t huòng goi :
Hemerocallis fulva t huôc ho t huc vât Hemerocallidacea.
Ngoài ra còn có Hemerocallis cit rina; H. minor ; H. lilioasphodelus (
lemon lilly) và H. middendorf.
( Hemerocallis , t ù t iêng Hy lap = Beaut iful for only a day, dê chí hoa
rât chóng t àn, chúng cho hoa nó kéo dái nhât cùng chí duoc. . 72 giò)
Nhùng t ên t huòng goi : Daylil ies bao gôm nhùng t ên nhu Orange
Daylily, Tawny Daylily, Fulvous Dayl ily.
Tai Trung Hoa, Hoa Hiên duoc goi là Vong t háo ( Xuan- cao) , Vong uu,
Huyên t háo, Liêu sâu, Kim châm t hái ( Jin zhen cai) , Hoàng hoa t hái
( Huang- hua- cai)
Tai Nhât : Akinowasuregusa.
Ðåc t ính t huc vât :
Cây hoa Hiên dó (H. fulva) ( Tawny Daylily, Or ange Daylily, Lis rouge)
nguôn gôc t ù Châu Á, t huôc loai t hân t háo da niên, có t hê moc cao dên
1m, có nhiêu rê cú t ròn. Lá nguyên, hình mùi mác hep, dài 30- 60 cm rông
3- 5 cm, màu xanh bóng nôi rõ gân doc, moc t âp t rung ó gôc, xoè ra
t huòng gâp xuông ó phía ngon. Hoa t o hình phêu màu vàng dó, không
t hom, t ù môt t án hoa moc ra 8- 9 hoa, phân nhánh, t uy nhiên hoa chí nó
tùng dôi hay chí môt hoa lé. . Quá t huôc loai nang có hình 3 canh t rong
chúa nhiêu hat màu den bóng.
Cây ra hoa t rong các t háng 6- 8.
Hemer ocal l i s f ul va phân bô rông rái, moc hoang noi t hung lùng, dôi
núi, gân nhùng vùng nuóc, và duoc t rông phô biên t ai Trung Hoa ( ó Son
Tây, Hô Nam, Giang Tây, Triêt giang, Phúc kiên) , Nhât . . nhung cây Tawny
Daylily này ngày nay còn duoc t rông nhiêu t ai Hoa Ky, hon cá t ai Trung
Hoa ! H. fulva duoc các nhà vuòn cho lai t ao t hành nhiêu chúng r ât dep :
H. ful va var. Kwanso :
Hoa lón, cánh kép ( Double Orange daylily)
H. fulva var. flor e-pl eno : Hoa
có cánh vàng dó và có nhiêu dôm dó ó giùa hoa.
H. fulva var. variegat a : Lá
màu xanh có nhùng vach t râng.
H. fulva var. hupehensis :
Hoa màu dó t uoi, có hong màu vàng. .
Hemer ocal l i s ci t r i na : chí cao chùng 1. 2 m, lá dài dên 1 m và rông
hon 2. 5 cm. Hoa màu vàng, t hom mùi chanh, lón chùng 12. 5 cm, nó vê
dêm t rong các t háng 6- 7. Cây moc phô biên t ai vùng núi và ruông lúa t ai
Hô Bâc, Son Tây, Son Ðông, Giang t ô, An huy. . Hô Bâc. . Tú
xuyên..
Hemer ocal l i s mi nor : moc cao khoàng 45 cm, lá móng manh t huôn
hep khoáng 5cmx1. 3cm; Hoa nó vào mùa xuân, màu vàng, t hom, lón
chùng 10 cm. Cây moc t ai vùng dât âm, dôi núi, ven rùng, và duoc t rông
hâu nhu khâp Trung Hoa. Cây cùng moc t u nhiên t ai Nhât , và Ðông
Siberia
Hemer ocal l i s l i l i asphodel us (H. flava) : cây này t huòng duoc goi là
Lemon daylily, Yellow daylily, Lis j aune= Hemerocalle j aune, có nguôn gôc
tù Bâc Châu Á, Cây t hân có, moc t hành bui dây cao chùng 1m. Lá t uong
dôi lón cõ 66 cm x 18 cm, màu xanh bóng, mêm, uôn cong ra. Hoa t âp
t rung t hành t án ( 6- 9 hoa) nó vê dêm, vào múa xuân, màu vàng t uoi dài
chùng 10 cm, rât t hom mùi chanh, kéo dài t ù 20 dên 76 giò ; cùng duoc
t r ông khâp Trung Hoa, moc t rong vùng phía Bâc t hung lùng Sông Duong
tú. .
Hemer ocal l i s mi dden dor f f i : cao chùng 35 cm, lá moc vuon cao dên
66 cm. Hoa màu cam, t hom dài chùng 7. 5 cm, nó vào cuôi xuân; moc
t rong vùng núi cao t ai Bâc Trung Hoa, Triêu t iên, Vùng biên giói Nga và
Nhât .
Thành phân hóa hoc :
- Rê chúa các alkaloids nhu Colchicine, Hemerocallin, Friedelin,
Obt usifolin. . ; các hop chât loai ant hraquinones nhu kwanzoquinones A, B,
C , Chrysophanol, Rhein. .
Trong cây còn có Asparagine, các vit amin A, B và C ; Bet a- sit ost erol-
D- glucoside, Trehalase. . ; nhiêu khoáng chât , luong cao nhât là sât .
Ngoài ra còn có các saponines loai st eroid : Hemeroside A và B. .
Duoc t ính và công dung :
Duoc hoc Trung Hoa cô t ruyên dùng Hoa và Rê hoa Hiên làm t huôc.
Rê duoc t hu hoach t rong các t háng 7- 9 sau khi cây t r ô hoa.
Hoa ( nu hoa phoi khô) duoc xem là có vi ngot , t ính hàn ; t ác dung
vào kinh mach t huôc Phê và Ðai t ràng.
Hoa duoc xem là môt t huôc ' mát ' dùng t r i buôn nôn, ói múa, chông
co- giât , giám sôt , ha nhiêt , và dùng làm diu dau khi sanh nó. Hoa cùng có
t ác dung làm yên ngù t ang, t ao khoan khoái t rong lòng.
Rê: có vi dâng, t ính hàn t ác dung vào Ty và Phê.
Rê hoa Hiên duoc dùng dê t ri phù ( giù nuóc) , khó t iêu t iên, nuóc t iêu
duc, vàng da, sung gan, sung t hân, t iêu ra máu, cháy máu cam. . phân có
máu, xuât huyêt t ú cung.
Rê t uoi nâu vói t hit heo duoc dùng làm t huôc giúp gia t ång t ê bào máu
bôi duõng co t hê khi dang duõng bênh.
Rê t uoi, xay t hành bôt nhão, dùng dê dâp lên noi sung ó vú ( mast it is) .
Lá và Rê ( khô) duoc sâc vói nuóc vo gao, làm t huôc t ri phù t hùng.
Rê khô ( 30 gr am) sâc chung vói Gùng t uoi ( 8- 10 lát ) , dùng vói r uou
t r âng ; hay r ê khô ( 30 g) nâu chung vói Môc nhi ( 10 g) dê t ri phân có
máu.
Ðê t ri vàng da ( Hoàng dán) , Rê t uoi r úa sach duoc nhôi vào bung gà
mái, rôi quay liu riu , t rong 3 giò, ån môi ngày môt lân hay ån cách nhât .
Ðçt non : có vi hoi ngot , t ính mát dùng dê giúp loi t iêu, loai' nhiêt
t hùng' , phá duoc ú t âc, dau t úc noi nguc, t ri hoàng dán và t iêu ra
máu. Liêu dùng t ù 15- 30 = gram dot t uoi.
Nhùng nghiên cúu khoa hoc vê Hoa Hiên :
Duoc hoc Trung Hoa ngày nay, dua t rên các phuong t húc sú dung cô
t ruyên, dùng hoa Hiên dê t ri sung, u nhot noi vú, dang t âp t rung nghiên
cúu vê t ác dung t r i u- buóu cúa các alkaloids t rong Rê hoa Hiên.
Nghi ên cúu t pi ÐH Mi chi gan , Lansi ng :
Theo nghiên cúu công bô t rên Life Science sô 74 ngày 20 t háng 2,
2004 các nhà nghiên cúu t ai Nat ional Food Safet y and Toxicology Cent er
(ÐH Michigan) dã ly t rích t ù Rê Hemerocallis fulva các hop chât loai ant hra
quinones : nhóm mói nhu các kwanzoquinones A - > G và nhùng chât dã
biêt nhu 2 - hydr oxychrysophanol, rhein. . Nhùng chât này dã duoc t hú
nghiêm vê hoat t ính ngån chån su phát t riên cúa các dòng t ê bào ung t hu
noi nguòi. Kêt quá cho t hây : Kwanzoquinones A- C và E, kwanzo quinone
A và B monoacet at es, 2- hydroxychr ysophan và rhein dêu úc chê t ång
t r uóng cúa t ê bào ung t hu vú, ruôt già và phôi khi dùng ò nông dô GI 50
giùa 1. 8- 21. 1 microg/ mL. Tác dung cúa các ant hr aquinones t rên giám bót
khi dùng chung vói các Vit amin C và E, t rên t ê bào ung t hu vú, nhung lai
gia t ång t rên t ê bào ung t hu ruôt .
Các nhà nghiên cúu t ai Lansing cùng t ìm hiêu vê hoat t ính chông sung
( kháng viêm) và t r i hoàng dán ( vàng da) cúa lá cây hoa Hiên : Lá t uoi khi
t rích bâng met hanol cho môt sô hop chât có t ác dung úc chê phán úng
peroxyd hóa các lipid. Trong sô các chât chiêt duoc nhu t et rahydro-
dexoxy- pinnat anine, pinnat anine, roseoside, phlomur oside, lariciresinol,
adenosine, quercet ine- glucosides. . các chât roseoside và lar iciresinol có
hoat t ính kháng oxy hóa khá manh và chông sung rõ rêt ( Life Science sô
75- 25 t háng 6, 2004) .
Tác dµng t r ên gi âc ngú :
Nghiên cúu t ai Nhât t rên Hoa ( làm khô và dông lanh) , dùng chuôt t hú
nghiêm ghi nhân có su t hay dôi t rong các làn sóng giâc ngú châm, gia
tång t rong giai- doan t ôi, so vói nhóm dôi chúng ( Psychiat r y Clinical
Neuroscience Sô 52- 1998)
Hopt t ính k háng si nh :
Môt sô nghiên cúu vê t ác dung kháng sinh cúa r ê H. cit rina duoc t hú
nghiêm t ai các bênh viên Trung Hoa, chú t rong vê khá nång t r i lao phôi
nhung dôc t ính cao cúa r ê khiên viêc sú dung gåp nhiêu t ró ngai.
Hoa Hiên dùng làm t huc phâm :
Tai Trung Hoa, Hoa hiên loai Hemerocallis cit rina duoc dùng làm rau
duói các t ên goi Hoàng hoa t hái ( Huang- hua cai) , Kim châm t hái ( Jin zhen
cai) hay Mông xuân t háo (meng xuan cao) . . Chí nu hoa hay hoa vùa nó có
t hê ån duoc, còn r ê không ån duoc vì có dôc t ính. Cánh hoa có t hê dùng
t rang t rí cho món ån hay ån chung vói các rau khác t rong dia salad.
Cái kim châm ( nu hoa) là môt t rong nhùng món ån ' dåc biêt ' t ai các
Nhà hàng Trung Hoa, do t ính nhày và vi ngot . Kim châm có t hê phoi khô
và duoc bán t ai các Cho Thuc phâm Á dông chung vói Nâm môc nhi. Kim
châm khô có t hê t ôn t rù lâu dái, khi sú dung cân ngâm t rong nuóc âm
chùng 30 phút .
( Nên chú ý , kim châm khô bán t rong gói có t hê gôm cá nu hoa cúa
Lilium t igr inum= Tiger lily) , vi không ngot bâng Hemerocallis nhung có t hê
dòn và dai hon. Ngoài ra, kim châm Nhât , làm t ù nu hoa Funkia ovat a
( Japanese daylily) , có mùi t hom hon. )
Nu hoa và dot cây non có vi t uong t u nhu su phôi hop giùa mång
aspar agus, nâm và dâu gr een bean. Nên hái nu hoa môt ngày t r uóc khi
hoa nó , và ån ngay t rong ngày. Có t hê giù dông lanh bâng cách nhúng
nhanh vào nuóc âm t rong 3 phút , r ôi làm lanh. . nhanh.
Nên chú ý : t uy nu hoa có t hê dùng làm t huc phâm nhung rê duqc
x em l à dçc và k hôn g nên ãn. Liêu cao gây ra mât kiêm soát t iêu t iên,
ngung t hó, nó dông t ú mât và có t hê mù. Trung duoc cô t ruyên câm dùng
quá 30 gram rê khô môt lân vì gây hu mât .
Tài liêu sú dung :
§ Her bal Emissaries ( St even Fost er & Yue ChongXi)
§ The Oregonian ( Home and Gar den May 21,1998)
§ Garden Showcase ( July 2002)
§ Medicinal Plant s of China ( James Duke & Edward Ayensu)
Hoa HÒE
V| t hu ôc câm máu
Hy vçng mói cho
Bçnh nhân sung gan do Si êu vi C ?
: : : DS
Tr ân
Vi çt
Hung
: : :
Tro
ng
bài
'
Th
áo
môc t rong cô ván Viêt Nam' , ( Nguyêt San Viêt Nam Canada) nhà ván
Vó Ky Ðiên dã viêt vê môt sô cây có, t rong dó Ông dã chú ý dên môt
cây hoa, duoc nhäc nhó khá nhiêu t rong Truyên Kiêu cúa Nguyên
Du: dó là Cây Hòe.
Tiêng sen sé dông giâc hòe
Bóng t r áng dã xê hoa lê lai gân
hay
Thùa gi a chäng nêt nàng Vân
Môt cây cù môc, môt sân quê hòe
và .
Sân hòe dôi chút t ho ngây
Trân cam ai ké dõ t hay viêc mình
Trong Luc Vân Tiên, cu Nguyên dình Chiêu cùng viêt :
Buôn t rông dám liêu, duòng hòe
Tông Sophor a ( Hòe) t huôc ho t huc vât Papillionaceae ( Fabaceae) gôm
khoáng 50 loài có t hê là t iêu môc hay bui, phân bô khá r ông rãi t ai các vùng
khí hâu ôn dói Bâc bán câu, t uy nhiên cùng có nhùng loài riêng moc t ai Úc và
Tân Tây Lan. Ða sô Sophora là nhùng cây moc t hoáng, phân cành nhiêu, lá
kép hình lông chim, moc cách và có hoa moc t hành cum dang hoa dâu, nó
vào mùa xuân hay hè. .
Tên Sophor a phát xuât t ù t ên goi cúa cây t heo t iêng Á Râp sufayra là t ên
goi chung cho các cây t huôc gia dình dâu.
Nhùng cây dáng chú ý t rong t ông
Sophora :
§ Sophor a chrysophylla : loài dåc t rung
cúa Hawaii, moc t hành bui r âm cao
dên 3 m. Hoa màu vàng t uoi.
§ Sophor a flavescens ( Xem phân duói)
§ Sophor a j aponica : ( Xem phân duói)
§ Sophora microphylla : gôc t ù Tân
Tây Lan, t huôc loai t iêu môc, lá xanh
quanh nåm, moc cao dên 5m. Lá
giông nhu loai ráng, hoa vàng xâm
moc t hành chúm dây dåc.
§ Sophor a secundiflora = Mescal bean,
Coral bean, Texas Mount ain Laurel ,
loài dåc t rung cúa Bâc My, moc cao dên 8m, hoa màu xanh- t ím, hat
màu dó, duoc t hô dân dùng t rong các nghi t húc t ôn giáo do dåc t ính
gây áo giác cúa hat ( chúa cyt isine có hoat t ính nhu nicot ine t rong
t huôc lá)
§ Sophor a t et rapt era : hay Kowhai = New Zealand laburnum. Hoa duoc
dùng làm hoa biêu t uong ( emblem) cùa Nuóc New Zealand. Moc cao
dên 12m, hoa màu vàng t uoi , r ât dep.
§ Sophora t onkinensis : loài dåc t rung cúa Bâc Viêt nam ( Xem phân
duói) .
§ Sophor a t oment osa hay Silverbr ush : Hòe lông , cùng gåp t ai Viêt
nam. Hoa màu vàng xám
Các cây hoè dùng làm t huôc :
Trong nhóm Sophora có 3 cây duoc dùng làm t huôc t rong Duoc hoc cô
t ruyên Trung Hoa, Nhât , Viêt Nam, và duoc dùng dê t ri nhùng bênh khác
nhau t ùy t ùng cây.
1. Hoè ( Sophora j aponica) :
Các t ên khác : Japanese
pagoda t ree, Chinese
scholar t ree, Arbre des
pagodes ( Pháp) .
Cây duoc t rông t ù lâu dòi
tai Nhât , Trung Hoa và các
quôc gia Ðông Nam Á,
duoc xem là có nguôn gôc
tai Trung Hoa, Triêu Tiên.
Tai Viêt Nam cây t huòng
gåp t ai miên Bâc, và miên
Trung, hiên duoc t rông
t hêm t ai Cao Nguyên
Trung phân.
Cây t huôc loai t rung bình,
cao 5- 6 m ( có t hê dên 20
m) Thân nhån màu xanh
luc nhat có nhùng dôm
t r âng khi già t r ò t hành
xám. Lá kép hình lông chim lé, moc so le, gôm 9 dên 17 lá chét ( hay
lá phu) moc dôi. Cuông chung mánh, måt t rên có rãnh. Lá chét hình
bâu duc t huôn, dài 30- 40 mm rông 10- 15 mm; måt t rên xanh luc
xâm, måt duói xám nhat , nhám và có lông. Hoa nhó có cánh cò lón lât
ra phía sau , màu t râng hay vàng- xanh nhat , có mùi t hom, moc t hành
chùm ó dâu cành. Màu hoa phai dân sau khi nó và rung sau vài ngày.
Quá dâu dài 5- 8 cm, t hât eo ó giùa các hat t hành môt chuôi , khi khô
màu nâu den, nhån nheo, chúa t ù 4- 6 hat hình bâu duc, hoi det , den
bóng. Cây t r ô hoa vào các t háng 5- 8, ra quá vào t háng 9- 10
Gô, vó t hân và quá cung câp môt loai phâm màu vàng ( dùng nhuôm
to t ai Trung Hoa)
Có nhùng ' chúng t r ông' = cult ivars dåc biêt nhu :
§ Pendular = Weeping pagoda t ree ( Hòe rù) có cành rù xuông, t huòng
t huôc loai cây ghép, rât ít khi t r ô hoa. Moc cao chùng 3m
§ Tort uosa có cành cong queo
§ Violacea , hoa màu t ím lilac.
§ Columnar is, t án hep moc t hành hình t háp.
Cây t uy có t hê moc t ai Âu châu, t rô hoa vào cuôi hè nhung không cho
quá. Tai nhùng vùng có mùa hè t hiêu nóng, âm, cây khó t rô hoa.
2. Hòe Bâc Viêt Nam ( Sophora
t onkinensis= S. subprost rat a)
Các t ên khác : Quáng dâu, Son
dâu, Pigeon pea
Ðây là loài Hòe dåc t r ung cúa Bâc
Viêt nam, chí gåp t ai nhùng vùng
Nam Trung Hoa, và Bâc Viêt cho
dên Ðà Nång.
Cây moc t hành bui, cao 1- 2 m t hân
hình t r u, có lông mêm. Lá kép moc
so le, có 11 dên 15 lá chét moc dói.
Lá chét dây, t huôn hay hình bâu
duc dài 3- 4 cm, rông 1- 2 cm, måt
t rên nhån và óng ánh, måt duói có
lông. Cum hoa moc t hành chùm ó
nách lá. Ðài hoa hình chuông, bên
ngoài có lông. Tràng hoa mâu vàng.
Quá dài- 4 cm, có lông, t u mó, có
chúa hat hình t rúng, den bóng.
3. Dã hòe hay Khô sâm ( Sophora flavescens = Yellow Pagoda t ree)
Tên khác : Khô côt
Có nguôn gôc t ai Nhât , Trung Hoa, Siberia và Kor ea. Cây moc t hành
bui cao dên 1. 5m. Rê hình t ru dài, vó ngoài màu vàng- t râng. Lá kép
hình lông chim dài 25 cm mang t ù 15- 40 lá phu , hep t huôn hình mùi
mác 2- 5 cm. Hoa màu vàng- xanh nhat , dôi khi t ím, moc t hành chùm ó
nách lá. Quá dâu dài khoáng 8- 12 cm, duòng kính 5- 8mm, có mó
t huôn, chúa 3- 7 hat hình câu, màu den.
Thành phân hóa hoc :
Hpt Hòe ( Sophora j aponica) chúa các hop chât :
§ Các Alkaloids loai Quinolizidin ( 0- 0. 04%) nhu Cyt isine, N- met hyl
cyt isine, Mat r ine, Sophocarpine. .
§ Các Flavonoids ( 1.75%) nhu Rut in ( có t hê dên 0.5%) ,
Sophorine
§ Các Pol ysaccharides nhu galact omannans : Thành phân cúa các
galact omannan t hay dôi t ùy t heo phuong pháp chiêt xuât , dùng
nuóc lanh hay nuóc nóng; su khác biêt do ó t ý lê giùa mannose
và galact ose ( PubMed- PMI D : 15553793)
§ Dâu béo ( 6. 9- 12. 1%)
§ Prot eins ( 17. 2- 23 %) .
§ Các khoáng chât : 100 gram hat chúa 265mg Calcium, 272mg
Phosphorus, 1, 066 mg Pot assium
Hoa Hòe chúa nhiêu rut in ( có t hê dên 34%, nhât là t rong nu hoa chua
nó) , ngoài ra còn có các saponins khi t húy phân cho bet ulin, sophoradiol,
sophorin A, B và C.
Vó quá có flavonoids ( 10%) gôm cá các chât chuyên hóa nhu genist ein,
sophoricoside ( hay genist ein- 4' - glucoside) , sophorabioside ( phân biose gôm
glucose và rhamnose) , kaempferol, rut in. . ; Sophorose
Rê cây có : ( D,L) - Maackian, Amhydropisat in, Pt erocarpane, Sophoj a
ponicin, Flavonoids. .
Tr ong Rê cúa Sophor a t onk i nensi s ( Son dâu) có các alkaloids
( 0.93%) loai quinolizidine nhu : cyt isine, sophocarpine, mat rine, lehmannine,
sophoranol, oxymat r ine và oxysophocarpine; ngoài ra còn có anagyrine,
sophoranochromene, sophoradin, genist ein maackian. . các saponins loai
t rit erpenoid nhu sophor- neoanochromone. .
Tr ong Rê cúa Sophor a f l avescen s có :
§ Các flavonoids t huôc nhóm pr enylflavonoids và
lavandulylflavonoids nhu 9- pr enylkempferol , kushenol X,
norkur arinone, leachianone A, kushenol C, maackiain. . ( Plant a
Medica Sô 71- 2005)
§ Các alkaloids loai mat rine nhu mat rine, sophoridine,
sophocarpine, lehmannine, sophoramine, oxymat r ine,
oxysophocarpine, cyt osine và aloperine
Các nghiên cúu khoa hoc vê Hòe :
Hopt t ính câm máu :
Hoa Hòe dã duoc sú dung lâu dòi t rong Duoc hoc cô t ruyên Trung
Hoa, Ân dô, Viêt Nam dê làm t huôc câm máu.
Nghiên cúu t ai Viên Duoc liêu Trung Hoa Bâc Kinh) t ìm hiêu vê hoat
t ính câm máu cúa Hòe ( S. j aponica) duói các dang chê biên khác
nhau nhu dang hoa t uoi, hoa sao, và t hiêu t hành t han, các dang
chiêt và t inh chê bao gôm rut in, quercet in và t annins. Kêt quá ghi
nhân : khi cho t hú vât t hú nghiêm uông t rong 5 ngày liên t uc , Thòì
gian chây máu ( bleeding t ime= BT) , Thòi gian dông máu ( coa
gulat ion t ime= CG) , Ðô t hâm t hâu vi mach ( Capillary
permeabilit y= CP) dêu giám ha noi chuôt t hú nghiêm. Thoì gian
pr ot hrombin ( PT) cùng giám. Cà 3 dang chê biên dêu làm t ång luong
fibrinogen. Ngoài ra các dang chiêt dêu giúp t ång sô dêm t iêu câu .
Dang sao dên vàng duoc xem là có hoat t ính manh nhât ( PubMed,
PMI D: 15609601)
Hopt t ính chông ung t hu cúa Sophor a t on k i nensi s :
Liêu 60 gr am/ kg Rê S. t onkinensis có hoat t ính khá rõ t ri ung t hu cô
tú cung noi chuôt t hú nghiêm, có t ác dung úc chê chông Sarcoma
180. Hoat t ính hóa chât tr i liêu cúa oxymat rine manh gâp 7. 8 lân so
vói Mit omycin C. Khi t hú dùng dê t ri các t r uòng hop ung t hu máu loai
Acut e lympho cyt ic hay granulocyt ic, duoc liêu cho t hây có hoat t ính
úc chê dehydrogenase và su hô hâp cúa t ê bào.( Chinese Herbal
Medi cine Mat eria Medica- Dan Bensky & A. Bensky) .
Tác dµng k háng si nh cúa S.t onk i nensi s :
S. t onkinensis có hoat t ính kháng sinh manh chông lai vi t rùng lao
( Mycobact erium t uberculosis) , St aphylococcus ( dåc biêt là
St aphylococ cus aureus dã kháng met hicillin, chông lai các nâm gây
bênh nhu Epidermophyt on và Candida albicans. ( Journal of
Et hnopharmacology Sô 50- 1996)
Hopt t ính chông Si êu vi t r ùn g cúa Sophor i di ne :
Sophor idine, ly t rích t ù Dã hòe ( Khô sâm) - Sophora flavescens có
hoat t ính chông siêu vi t rùng Coxsackievirus B3 ( CVB3) , là t ác nhân
chính gây sung co t im ( myocardit is) câp t ính và kinh niên, hoat t ính
này do ó t ác dông t rên t iên t rình chuyên biên cyt okine noi t ê bào co
t im ( Li fe Sciences Sô 22 ( Nov) - 2005)
Tác dµng chông l opn nhjp t i m cúa Sophor a f l avescens :
Khô sâm duoc dùng t ai các Bênh viên Trung Hoa làm t huôc t r i loan
nhip t im. Thuôc có t ác dông làm châm nhip t im, gia t hòi gian chuyên
dân noi t im và gây giám phán úng kích úng co t im. Các hoat t ính này
không bi ánh huóng bói các t ác nhân at r opin nor- bet a- adrenergic.
Khi chích cho mèo, qua t inh mach, dung dich 100% S. flavescens liêu
1 ml/ mg cho t hây có su giám nhip t im dông t hòi vói su gia t ång luu
luong máu qua dông mach vành. Các nghiên cúu ghi nhân d- mat rine
có t ác dung chông loan nhip t im noi t hú vât do hoat dông úc chê t ruc
t iêp bâp t hit t im; hoat t ính chông loan nhip có t ác dông t rên các loai
loan nhip gây ra bói aconit ine, chlorure barium, hay do côt t hât dông
mach vành. . ( The Pharmacology of Chinese Her bs- Kee Chang Huang)
Hopt t ính báo vç Gan cúa Oxymat r i ne, t r ích t ù Sophor a f l avescens
:
Oxymat r ine, ly t rích t ù S. f lavescens có t ác dung báo vê t ê bào gan
chông lai nhùng hu hai gây ra do các gôc t u do và các cyt okines t ao
phán úng sung viêm. . Càc hu hai này do hiên t uong apopt osis làm
cho các t ê bào t u húy, có t hê dua dên sung gan mãn t ính. Khi chích
cho chuôt t hú nghiêm ( có dôi chúng) Oxymat r ine 30 phút t ruóc khi
gây cho chuôt bi làm nghèn gan, kêt quá ghi nhân sô t ê bào bi hu
hai giám t hiêu, ALT va AST cùng giám ha dáng kê ( ALT 61% ; AST
73%) . Oxymat rine ngån chån t iên t rình apopt osis bâng cách t ác
dông vào Fas và các ligand Fas ( World Journal of Surgery Sô 29
( Nov) 2005)
Tác dµng chông Si êu vi gây Sung gan cúa Ox ymat r i ne :
Oxymat r ine dã duoc nghiên cúu vê hoat t ính chông Siêu vi t rùng gây
sung gan loai C t ai các bênh viên Trung Hoa t ù 1999. Khi chích cho
các bênh nhân bi sung gan do Siêu vi B, liêu 600mg/ ngày : sô luong
siêu vi t rùng giám ha và t ình t rang so gan cùng duoc cái t hiên.
Oxymat r ine duoc ghi nhân là có t ác dung chông su t ái lâp
( replicat ion) cúa siêu vi HCV khi t hú t rong phòng t hí nghiêm t rên môi
t r uòng cây t ê bào ( Chinese Journal of Li ver Diseases Sô 9- 2001) .
Thú nghiêm t ai Trung Tâm Tr i liêu bênh Gan cúa BV Amoy ( 2002)
t rên 30 bênh nhân Sung gan di Siêu vi B, cho chích 400 mg/ ngày
t rong 3 t háng ghi nhân luong vi t rùng giám r ât rõ và gan duoc t ái t ao
. Thú nghiêm, có dôi chúng, mù dôi, nåm 2004 t rên 216 bênh nhân
sung gan do siêu vi loai B dùng oxymat rine, chích hay uông, t rong
24 t uân cho t hây kêt quá rât t ôt ( World Journal of Gast roent erol ogy
Sô 10- 2004) . Thú nghiêm kê t iêp r ông rãi hon, t rên 144 bênh nhân
sung gan do siêu vi B hay C, chia t hành 2 nhóm, dôi chúng bâng
placebo, cho uông 900 mg oxymat r ine/ ngày t rong 52 t uân dua dên
kêt quá là luong siêu vi t rùng B hay C dêu mât hän ( negat ive) khi
t hú nghiêm và luong ALT cúng t r ó vê múc bình t huòng. Sinh t hiêt t ê
bào Gan cùng cái t hiên ró rêt . Ngoài ra , t rong môt nghiên cúu khác,
so sánh hoat t ính cúa oxy mat r i ne ( dùng chích) và I FN- a cho t hây
oxymat r ine có t ác dung t uong duong vói ìnt erferon t rong viêc làm
giám luong siêu vi mà không gây nhùng phán úng phu dôc hai
( Chinese Jour nal of Digest ive Disorders Sô 5- 2004) . Måt khác khi
dùng oxymat rine chung vói lamivudine dê t r i sung gan do siêu vi, kêt
quá t ri liêu t uong duong vói viêc dùng int erferon chung vói
lamivudine.
Các hqp chât úc chê Monoami ne Ox i dase t r ong Rê Soph or a
f l avescens
Dich chiêt t ù Rê Sophora flavescens bâng met hanol có hoat t ính úc
chê MAO noi óc chuôt t hú nghiêm. Trong dich chiêt này có 2
flavonoids là formononet in, kushenol F và các hop chât oxymat rine,
t rifolirhizin và bet a- sit ost er ol. Hai chât có t ác dông I MAO là
formononet in ( úc chê MAO- B ó nông dô I C50= 11. 0 microM và úc
chê MAO- A , I C50= 21. 2 microM) Kushenol F cùng úc chê MAO- B ó
I C50= 63.1 và MAO- A ó I C50= 103.7 microM. ( PubMed : PMI D
15789750)
Tác dung duoc hoc cúa Rut i n :
Nu hòe là môt t rong nhùng nguyên liêu chính dùng dê ly t rích Rut in. Tý
lê rut in t rong nu hòe khá cao, có t hê dên 34%. Môt sô hoat t ính sinh hoc cúa
hòe là do ó rut in.
Rut in còn duoc goi duói khá nhiêu t ên nhu Eldr in, Oxerut in, Quercet in- 3-
rhamnoglucoside, Quercet in- 3- rut oside, Rut osise, Sclerut in, Sophorin. .
Rut in duoc xem là môt chât chông oxy- hóa, môt chât t hu nhåt các gôc t u
do và là môt chât phúc hóa sât ( I ron chelat or) . Rut in có t ác dung làm giám
su dê võ cúa vi mach và giám dô t hâm t hâu cúa mach máu, gia t ång su bên
châc cúa mach máu do dó có t ác dông báo vê ngån ngùa huyêt áp cao, câm
máu. Môt sô nghiên cúu khoa hoc ghi nhân rut in có t hê giúp báo vê co t hê
chông lai t ác dung gây hai cúa asbest os ( Free Radical Biology Medici ne Sô
21- 1996) . , giúp co t hê chông các t ác dông gây dôc hai cho t ê bào cúa LDL dá
bi oxyhóa ( Brit ish Journal of Pharmacology Sô 116- 1995) , báo vê bao t ú
chông lai t âc dông cúa et hanol ( Genet ic Pharma cology Sô 25- 1994) .
Khi dùng t hêm t rong chê dô ån uông, Rut in cho t hây có t ác dung báo vê
DNA chông lai các hu hai gây ra bói các hóa chât dôc gây ung t hu gan.
Rut in còn duoc dùng chung vói t rypsin và bromelain dê t ri sung xuong
khóp ( ost eoart hrit is) : Trong môt t hú nghiêm, mù dôi, có kiêm soát bâng
placebo, 73 bênh nhân bi sung và dau dâu gôi loai ost eoar t hit is, duoc cho
dùng Phlogenzym ( chúa 100 mg r ut in, 48 mg t rypsin và 90 mg bromelain)
hay diclofenac ( Volt aren) 50 mg, môi ngày 3 lân t rong t uân t hú 1, sau dó
ngày 2 lân t rong các t uân t hú 2 và 3. Kêt quá ghi nhân hiêu úng t uong
duong noi cá 2 nhóm( Clinical Drug I nvest igat i on Sô 19- 2000)
Khi t húy giái, Rut in cho môt genin là Quercet in , môt phân t ú glucose và
môt phân t ú rhamnose. Quercet in có hoat t ính làm châm nhip t im, gây giãn
nõ dông mach vành và t ång t hê t ích t âm t hu.
Quercet in là môt flavonol dã duoc nghiên cúu khá nhiêu vê hoat t ính
chông ung t hu. Trong 73 nghiên cúu, quercet in cho t hây có khá nång úc chê
su t ång t r uóng cúa môt sô dòng t ê bào ung t hu nhu ung t hu bao t ú ( FEBS
Let t er Sô 260- 1990) , ung t hu máu ( Brit i sh Journal of Heamat o logy Sô 79-
1991) . Liêu t ác dông cúa Quercet in duoc ghi nhân là 1- 50 microM.
Hoè t rong Duoc hoc cô t r uyên phuong Ðông :
Duoc hoc cô t ruyên Phuong Ðông phân biêt các vi t huôc :
1. Hoài hoa mê ( huai hua mi) ( Flos Sophorae Japonica I mmat urus)
§ Ðuoc dùng t ai Trung Hoa t ù khoáng nåm 600 Tây lich.
§ Vi t huôc là nu hoa cùa Sophor a j aponica, t hu hoach vào mùa hè
t r uóc khi hoa nó hoàn t oàn. Cây duoc t r ông t rong các vùng Liêu
Ninh, Hô Bâc, Hô Nam, Son Ðông, An Huy. Tai Nhât , vi t huôc
duoc goi là kaikamai và t ai Triêu Tiên là koehwami.
§ Hoài hoa mê duoc cho là có vi dâng, t ính hàn và t ác dông vào
kinh mach t huôc Can và Ðai t r uòng.
§ Hoài hoa mê có các t ác dung :
§ ' Luong huyêt ' và ' câm máu' , dùng t r i các chúng liên hê
dên ' Nhiêt - Thâp' t ai Ðai t r uòng có xuât huyêt , nhât là các
chúng chây máu do Tr i, và t iêu ra máu; cùng dùng dê t ri
t hô huyêt ( ói ra máu) , khái huyêt ( ho ra máu) .
§ Thuòng duoc phôi hop vói Trâc bá diêp ( ce- bai-
ye) = Cacumen Biot ae Orient alis dê t ri t iêu, t iêu ra máu,
xuât huyêt t ú cung, t hô huyêt và cháy máu mùi. .
2. ' Luong Can' , dùng t r i dau mât sung dó, chóng måt xây xâm do Can
nhiêt gây ra.
Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa còn sú dung các dang chê biên hoa hoè
vào các muc t iêu khác nhau :
- Nu hòe t uoi dê giúp làm sáng mât ;
- Hòe sao, t hiêu dê câm máu và sao t âm mât dê bô Phê.
- ( Quá Hòe hay Hoài giác = Fruct us Sophorae Japonicae, duoc cho là
có hoãt t ính câm máu kém hon nu hoa, nhung lai t hanh nhiêt t ôt hon
nên t huòng duoc dùng dê t ri các cuc t ri sung. Quá có t ính ' giáng Khí'
nên t ránh dùng khi có t hai)
Tai Viêt Nam hoa và quá hoè duoc dùng dê làm t huôc câm máu, t r i sôt
xuât huyêt , huyêt áp cao, t r i sung dau. .
3. Son dqu cãn ( Shan- dou- gen) = Radix Sophor ae Tonkinensis
§ Vi t huôc là Rê cây Hoè Bâc Viêt ( Sophora t onkinensis = Sophor a
subprost rat a) ,
§ Son dâu cån duoc chép t rong Thái Báo bán t háo t ù nåm 973
§ Nhât duoc : Sanzukon ; Triêu t iên : Sant ugún.
§ Son dâu cån duoc cho là có vi dâng, t ính hàn, t ác dông vào kinh mach
t huôc Phê, Ðai t r uòng.
§ Son dâu cån có các t ác dung :
§ Thanh nhiêt , Trù dôc do Hóa bôc lên và t ri các chúng sung và dau
hong.
§ Thuòng duoc phôi hop vói quá Nguu bàng ( Niu bang zi) = fruct us Arct ii
Lappae và Rê Kiêt cánh ( j ie geng) = Radix Plat ycodi Grandiflori dê t ri
các bênh vê cô hong.
§ Thanh ' Phê' : t ri ho do Phê- nhiêt . Tr i các chúng hoàng dán do Nhiêt -
Thâp
§ Tai Viêt Nam : Hoè Bâc viêt duoc dùng t ri sung cô hong, sung chân
rång bâng cách sâc uông.
4. Khô sâm ( Ku shèn)= Radix Sophor ae Flavescent is.
§ Vi t huôc là Rê Sophora flavescens, duoc ghi t rong Thân Nông Bán
t háo.
§ Nhât duoc : Kuj in ; Triêu t iên : Kosam.
§ Khô sâm duoc xem là có vi dâng, t ính hàn, t ác dông vào kinh mach
t huôc Tâm, Can, Bàng quang, Ðai và Tiêu t r uòng.
§ Khô sâm có dåc t ính :
§ Thanh nhìêt và khú Thâp t huòng dùng t r i các chúng kiêt ly, huyêt
t r âng cúa phu nù, hoàng dán , sung dau.
§ Trù Phong, Diêt t rùng, t r i ngúa : dùng t rong các t r uòng hop ló ngúa
ngoài da do nhiêt - t hâp; t r i ngúa ngáy noi bô phân sinh duc.
§ Thanh nhiêt và giúp t iêu, t ri các chúng bât ôn do Nhiêt - t hâp noi Tiêu
t r uòng, di t iêu dau gât .
§ Liêu t huòng dùng 3- 15 gram, có t hê dên 30 gr am nêu chê biên t hành
dang savon hay t huôc t hoa ngoài da.
§ Tai Viêt Nam : Khô sâm duoc dùng dê t ri kiêt ly, chây máu t rong ruôt ,
di t iêu ra máu. Nuóc sâc Rê dùng r úa t r i ngúa ngoái da. Bôt r ê t án min
dùng t r ôn vói gluose và acid boric dê t ri sung âm dao do nhiêm
Trichomonas. .
Ðôc t ính và Ðô an t oàn :
Theo Chê Duoc Thu cúa Công Hòa Nhân Dân Trung Hoa, liêu t ôi da khi
dùng Rê Khô sâm hay Rê Son dâu, dùng uông, cho nguòi lón là 9 gram/
ngày. Liêu gây dôc là 30 gram. Liêu cao Khô sâm có t hê gây hu hai t hân kinh
co giât , nhât là noi t r é em.
Liêu LD50 cúa Oxymat r ine duoc xác dinh là 521mg/ kg ( t heo Zhu
Youping t rong Chinese Mat eria Medica: Chemist ry, Pharmacology and
Applicat ions)
Tài liêu sú dung :
§ Nat ural Medicines Comprehensive Dat abase ( Pharmacist ' s Let t er)
§ Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( Dan Bensky & Andrew
Gamble)
§ The Phar macology of Chinese Herbs ( Kee Chang Huang)
§ Medicinal Plant s of China ( J. Duke & Ed Ayensu)
§ Oxymat r ine, Updat e on Clinical Eff ect s and Safet y ( S. Dhar mananda)
§ The A- Z of Garden Plant s ( Bay Book)
§ Encyclopedia of Herbs ( Deni Bown)
LAN HUÇ ( AMARYLLI S)
Cây hoa..t r ong héo ngoài t uoi ?
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Ca dao Viêt Nam có nhi êu câu nói dên Lan Huê, dành dê dánh dâu
nhùng môi t ình không t ron ven, xa nhau nhung vân t huong nhó :
' Lan Huê sâu ai Lan Huê héo
Lan Huê sâu t ình. . t rong héo ngoài t uoi. . '
Nhac sì Pham Duy dã dua câu ca dao này vào bán nhac ' Thuong hoài
ngàn nám' phôi hop vói câu :
' Tóc mai soi vän soi dài
Lây nhau chäng dáng. . t huong hoài ngàn nám'
Ngoài ra ca dao cùng viêt :
' Uóc gì Lan Huê dâm chôi
Uóc gì quân t ú sánh nguòi t huyên quyên. . '
Theo t ruyên t hân t hoai Hy lap : Amar yllis là t ên cúa môt nàng t iên
t ri nh bach, nhút nhát và e t hen nhung có môt quyêt t âm rât cao. Nàng
dem lòng yêu Alt eo, môt chàng chán cùu dep t rai nhung t âm hôn lai sät
dá và Nàng t hê räng sè chung t húy cùng chàng. . Nhung t ình yêu lai không
don gián. . Chàng t uy hò hùng vói t ình nàng nhung cho bi êt chàng chí t hích
có duoc bông hoa mói, chua bao giò có t rên t rái dât ! Sau khi hói ý Thân
Delphi c Oracl e, Amar yll is dã dùng môt mùi t ên bäng vàng t u dâm t hâu t im
mình ngay t r uoc cúa nhà Alt eo. Nàng t u dâm xuôt 30 dêm, dê máu t ù t im
nhó dài t rên chiêc áo choàng t r äng. . và sau cùng Alt eo dành mó cúa dê t ìm
t hây môt bông hoa dó t häm. . moc ra t ù máu cúa t im nàng Amar yllis. .
Amar yllis t ai Hoa Ky là t ên goi môt loài hoa r uc rõ nhât t rong nhóm
hoa có hình loa- kèn ( t rumpet ) , hoa nó gân nhu t huòng xuyên t rong các
ngày lê nên r ât duoc ua chuông. .
Tuy goi là Amar yllis, nhung t hât ra các cây hoa ( cú) , gôc t ù Nam My
này là Hippeast rum. Amar yllis chính t húc, gôc t ù Nam Phi.. còn goi là
naked ladies, là môt cây hoa tr ông ngoài t ròi. . Hippeat rum và Amar yllis
dêu t huôc gia dình t huc vât Amaryllidaceae.
§ Amar yllis belladonna ( = Brunsvigia rosea) ; Belladonna lily, Naked Lady
. Cây hoa chiu duoc t hòi t iêt mát lanh cúa các t iêu bang Washingt on
và Oregon. Nó vào t háng 8, hoa moc t hành chùm 4- 12 hoa, màu hông
, r ât dep và t hom.
§ Hippeast rum, có rât nhiêu dang lai t ao, duoc bán duói t ên Giant
amaryllis hay Royal Dut ch amaryllis ( t uy không t r ông t ai Hòa lan) .
Nhùng chúng t r ông ngoài vuòn hoa t huòng nó vào mùa xuân; còn
nhùng chúng t r ông t rong nhà, hoa nó sau vài t uân vùi cú xuông dât . .
( Muôn amaryllis nó t heo ý t hích, cân giù cú noi âm và t ôi dên khi có
rê, sau dó vùi và chuyên cây vào noi bóng mát , không khí không quá
khô. Tuói nhiêu khi cây vùa có lá. Khi hoa dá nó chí t uói phân nhe hai
t uân môt lân)
§ Vài chúng hippeast r um dåc sâc t ai Hoa Ky : ' Candy cane' ; ' Lady Jane'
( hoa màu dó salmon, soc tr âng) ; ' Picot ee' ( hoa t r âng, viên dó) ' Whit e
peacock' ( hoa t r âng, dôi, r ât t hom)
Ðåc t ính t huc vât :
Hi ppeast r um equest r e ( Lan Huç, Loa kèn dó, Náng Tr uòng Son)
Cây có nguôn gôc t ù Nam My. Cån hành loai cú hình câu, lón, màu
nâu, có phân cô ngân. Lá moc t hành 2 hàng, 4- 5 cái, dây dåc sau khi
hoa t àn. Lá hình giái hep, t huôn nhon ó dính. Cum hoa moc t ù dính cú,
giùa dám lá, t rên môt cuông chung mâp, t ròn, t häng, màu xanh bóng,
dài 30- 40 cm, dính mang 2- 5 hoa. Hoa khá lón có cuông ngân. Cánh
hoa dính lai t hành ông ngân, màu dó t uoi, có vây. Quá t huôc loai nang,
hình câu.
Các chúng lai t ao có hoa màu sâc khác nhau nhu :
- H. equest re var. alba : Hoa màu t r âng.
- H. equest re var. splendes : Hoa màu dó, cuông dài.
- H. equest re var. fulgidum : Hoa màu vàng cam t uoi, mép cánh có
viên t r âng.
- H. equest re var. maj or : Hoa lón màu vàng cam t uoi, gôc cánh hoa
màu xanh.
Hi ppeast r um r et i cul at um ( Lan Huç mpng)
Cây có nguôn gôc t ù Brazil, duoc du nhâp vào Viêt Nam, duoc t rông
khá phô biên t ai Ðà Lat . Cú hành gân nhu hình câu có cô ngân noi
dính. Lá xuât hiên cùng lúc hoa nó, dang t huôn dài. Lá dây có gân nôi
rât rõ, t o, màu xanh bóng. Hoa moc t hành cum dang t án t r ên môt
cuông chung t o, mâp moc t häng dài 30- 40 cm; dính mang 3- 6 hoa. Hoa
lón dên 30 cm, có cuông dài, cánh hoa màu hông có các soc dó doc
t heo t hân.
Thành phân hóa hoc :
§ Cú Amar yllis belladonna chúa các alkaloids loai lycorine nhu amar belli
sine, lycorine, pancracine, vit t at ine, 11- hydr oxyvit t at ine và
hippeast r ine. Ngoài ra còn có acet ylcaranine, ambelline. .
Các alkaloids này có t ính kháng sinh ( Phyt ochemist ry Sô 65- 2004) .
§ Cú Hippeast rum có chúa các lect ins có hoat t ính gây kêt t u vói nhiêu
mannans cúa nâm men, nhung không kêt t u alpha- D- glucans ( nhu
dext rans và glycogen)
§ Cú Hippeast rum vit t at um ( Lan Huê Barbados= Barados lily) chúa các
alkaloids Galant hamine, haemant hamine, hippacine, hippadine,
hippa gine hippeast r ine, lycorine, t azet t ine, vit t at ine. . và flavonoids
nhu kaempferol- 3- O- glycoside ( Et hnobot anical dat abases - J. Duke)
Duoc t ính và cách dùng :
Các alkaloids t rong Lan Huê dang duoc nghiên cúu vê môt sô t ác dông
duoc hoc. Trong sô các alkaloids, lycorine ( t ên cù Nar cissine) là chât duoc
chú ý nhât . Narcissine duoc cô lâp vào 1578, là môt alkaloid r ât bên. Ðên
1920, nar cissine duoc chúng minh là có cùng câu t rúc vói lycorine, t rích t ù
Lycor is radiat a, và t ù dó t ên nar cissine bi bó.
Lycor ine là môt alkaloid loai isoquinolone ( chuyên hóa t ù phena
t hridine) , có phân t ú luong 287. 32, có các hoat t ính sinh hoc loai chol ino
mimet ic; úc chê hoat t ính sinh hoc cúa men acet ylcholinest erase.
Các hopt t ính cúa Lycor i ne :
§Tác dung chông siêu vi t rùng : Lycorine có hoat t ính úc chê
hoat dông t ái lâp cúa siêu vi t rùng HI V- 1, khi t hú t rên dòng t ê bào
MT4. ( Plant a Medica Sô 70- 2004) . Lycorine úc chê su phát t riên cúa
siêu vi t rùng cor onavirus gây bênh SARS ( Severe Acut e Respirat ory
Syndrome) ó liêu EC50 ( Effect ive Concent rat ion) = 15. 7 + / - 1. 2 nM
và dang duoc nghiên cúu t hêm dê làm t huôc t ri SARS ( Ant iviral
Research Sô 67- 2005)
§Tác dung chông sung- viêm : Lycorine úc chê su sán xuât TNF-
alpha ( t umor necrosis fact or) noi các dai t huc bào cúa chuôt t hú
nghiêm; úc chê t iên t r ình sinh t ông hop prot eins. Vì TNF- alpha là
môt chât cyt o kine cån bán diêu hòa t iên t rình sung viêm nên
lycorine có t riên vong duoc dùng làm t huôc chông sung, t ri t hâp
khóp ( PMI D : 11218731)
Galant hamine, cùng là môt chât úc chê cholinest erase, dã duoc dùng
dê t ri bênh Alzheimer ( xem bài Thúy t iên) .
Hopt t ính chông ung t hu :
Hai alkaloids acet ylcar anine và ambelline, ly t rích t ù cån hành
Amar yllis belladonna có hoat t ính diêt t ê bào ung t hu leukemia khi t hú
t rên dòng t ê bào P- 388 lymphocyt ic leukemia ( noi chuôt ) ( Journal of
Nat ural Pr oduct s Sô 47- 1984)
Lan Huê t rong Ðông duoc :
Theo Ðông duoc: Cú có vi ngot cay, t ính âm có dôc, có t ác dông ' t án
ú, t iêu t hùng.
Thân hành duoc dùng giã nát dâp câm máu và t r i t ôn t huong khi t é
ngã.
Tài liêu sú dung :
§ Pharmacodynamic Basis of Herbal Medicine ( Manuchair Ebadi) .
§ The A- Z of Garden Plant s ( Bay Books)
§ Phyt ochemical and Et hnobot anical Dat abases ( James Duke)
Tù Cây hoa DA HÇP
.. dên v| t huôc HÂU PHÁC
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
Magnolia , t huôc Gia dình t huc
vât Magnoliaceae là môt trong
nhùng cây hoa r ât duoc ua chuông
tai Hoa Ky. Gi ông Magnolia có
khoáng 128 loài, da sô là nhùng cây
có lá xanh quanh nám. Magnolia moc
tu nhiên t ai Á châu, Ðông Nam Hoa
Ky, Nam My. . nhung chí có 6 loài là
t hô sinh t ai My. Magnolia có t hê là
môt cây loai dai t hu cao dên 30m
hoác moc t hành bui phân nhánh
nhiêu t hân có t hê cao dên 15m ,
nhung t hông t huòng chí cao khoáng
3- 6 m. Magnolia cho hoa rât dep,
t hom và màu säc t hay dôi t ùy loài : t ù t räng dên hông, dó , dó dâm và t ù
vàng nhat , vàng chanh dên vàng t uoi. Trong sô các loài cho hoa dep còn có
nhùng l oài cung câp nhùng duoc li êu dáng chú ý. .
A. Cây hoa Magnolia :
Khi nói dên Magnolia, các nhà t r ông hoa t ai Cal ifornia và Arizona nghì
ngay dên Magnolia grandifolia vì dây là cây hoa r ât phô biên, lá t uoi, hoa t o,
dep, chiu duoc nóng nhiêt và dât âm nhung cùng cân su chám sóc. ; t uy duoc
xem là cây t rông bên ven duòng hay t rên t hám có, nhung r ê t huòng làm
hóng duòng di. . và bóng cây làm có moc không dêu. .
Trong sô nhùng Cây Magnolia duoc t rông làm cây hoa cánh có nhùng cây
rât nôi t iêng dáng chú ý nhu :
§ Magnolia grandi flora = M. foet ida ( Da Hop hay Sen Ðât ) , còn có
nhùng t ên khác nhu Bull Bay, Magnolia à grande fleurs.
Cây có nguôn gôc t ù Nam My, duoc t rông khá phô biên t ai Bâc Á châu, kê
cá Viêt Nam ( t ai các t ính miên Bâc và Trung) . Cây t huôc loai t hân môc, lá
xanh quanh nåm, phân cành nhiêu. Cành non và chôi có lông. Lá t huôn
hình bâu duc, dày, màu xanh dâm, måt t rên nhån bóng, måt duói có lông
màu nâu xám. Hoa lón, màu t râng, t hom Cánh hoa 1- 12 chiêc lón, dày
lõm nhu lòng t huyên, xêp úp sát nhau, mó xoè rông, nhiêu nhi. . Hoa nó
vào mùa hè t hu, rât t hích hop noi vuòn cánh.
§ Magnolia coco = M. pumila ( Da hop nhó hay Trúng gà nhó)
Cây nguôn gôc t ù Trung Hoa, t rông làm cánh noi dên, chùa. . Cây t huôc
loai bui cao 1- 4 m, phân cành nhiêu. Lá hình t rái xoan, t huôn, nhon cá hai
dâu, nhån, màu xanh bóng ó måt t rên, xanh nhat pha vàng ó måt duói.
Hoa moc don dôc ó nách lá, có cuông cong lón. Cánh hoa lúc non hoi xanh
sau t hành t râng. Hoa r ât t hom , nó quanh nåm. .
§ Magnolia sieboldi i :
Nguôn gôc t ù Nhât , duoc nhâp vào Hoa Ky nåm 1897, dôi khi còn duoc goi
là M. parviflora hay Oyama Magnolia. Cây t huôc loai bui nhó, cao 3- 4m, nu
hoa moc t häng, sau dó nó hình cái chén 7, 5- 10 cm hoa t râng, mùi huong
ngot ngào. Hoa có t hê nó kéo dài t ù giùa t háng 7 sang cuôi t háng 8. Rât
duoc ua chuông t ai các Tiêu bang Tây- Bâc.
§ Magnolia denudat a ( M. hept apet a) :
Nguôn gôc t ù Trung Hoa, còn goi là Yulan Magnolia, t huôc loai cây r ung lá,
cao dên 10m khi t r uóng t hành, t huòng ôn dinh sau 15 nåm, cành phát
t riên rât hài hòa và là môt t rong nhùng loài magnolia cho hoa sóm, hoa nó
vào t háng Ba, lón cõ 15 cm dang chén chalice, cánh hoa màu vàng xanh
khi mói nó và sau dó nhat dân chuyên sang màu t râng. Quá màu nâu, dài
chùng 10- 12cm, chín vào mùa t hu cho t hây nhùng hat màu dò xâm. Yulan
Magnolia duoc t r ông t ai Trung Hoa t ù hon 2000 nåm, t ai các sân chùa và
là biêu t uong cho su t inh khiêt .
§ Magnolia acuminat a :
Còn duoc goi là Cucumbert ree magnolia, có t hê moc cao dên 12m, Hoa
t hom, nhó cõ 5- 10 cm, màu vàng rât dep. Cây duoc cho lai t ao vói
M. denudat a dê có nhùng chúng cho hoa lón, rât dep nhu ' But t erflies' ( hoa
vàng lón 12 cm) , ' Elizabet h ( hoa vàng , 18 - 20cm)
§ Magnolia st ellat a :
Còn goi là St ar magnolia, môt t rong nhùng magnolia rât duoc ua chuông
tai Hoa Ky, t huôc loai cho hoa nó sóm. Moc t hành dang bui cao khoáng 6-
7 m. Hoa t hom ngot ngào màu t r âng nhung cùng có nhùng chúng cho hoa
hông nhat . .
B. Magnolia : Vi t huôc
Nhùng cây Magnolia chính dùng
làm t huôc gôm :
§ Magnolia officinalis ( hay
M. biloba) : Vó duoc dúng
làm t huôc goi là Hâu Phác
( Hou Po) : M. officinalis, t huôc loai cây r ung lá, moc rât lón, vó t hân
màu t ím nâu, cao dên 25m; Lá moc so le có cuông t o, phiên lá
t huôn lón khoáng 20- 40 cm X 10- 20 cm. Hoa màu t r âng cream
( t rung bình sau 15 nåm) , t hom , cõ 15- 2, 5 cm. Quá loai kép hình
t r úng dài 10- 12 cm ( loài M. biloba chí khác ó diêm : lá lõm xuông
chia làm 2 t hùy)
§ Magnolia lili flora, M. biondii và M. denudat a : Nu hoa phoi khô dùng
làm t huôc duói t ên Tân Di hoa ( Xin Yi Hua) : M. liliflora, còn goi là
Lily Magnolia, cây r ung lá, cao dên 4m cho hoa phía t rong màu
t r âng, bên ngoài t ím nhat , nó mùa xuân sang dên hêt mùa hè.
I . Thành phan hóa hoc
Các hoat chât chính t rong Vó cây Magnolia officinalis là nhùng t inh dâu
và al kaloids :
1. Thành phân t inh dâu ( 1%) chính ( t huôc loai nhùng hop chât
phenoli c) Magnolol ( 0. 03%) , Allylmagnolol, Machiolol,
Tet rahydr omagnolol, I somagnol ol và Honokiol.
2. Alkaloids chính : Magnocurarine( 0. 07%) , Maghoflorine và
Tubocu rarine.
Các hoat chính t rong Nµ hoa Magnolia liliflora và M. biondii .. là t inh dâu
t rong dó có Eugenol, Safr ole. Cineol, alpha- pinene, Chavicol met hyl
Pinoresinol dimet hyl et her, Cit rol và Anet hol . . Riêng t rong M. biondii còn có
Fargesin và t rong M. lilif lora có các flavonoids glycosides ; Trong khi dó Lá có
chúa các alkaloids: Salicifoline và Magnocurarine. .
Trong l á cúa M. grandiflora có nhùng Sesquit erpinoids phúc t ap nhu
Magnograndiolide. .
Trong l á cúa M. obovat a có nhùng alkaloid loai apomorphine có hoat t ính
kháng t iêu câu nhu N- acet ylanonaine, N- acet ylxylopine, N- formyl anonaine,
Liriodenine và Lanuginosine. .
I I . Ðac t ính Duoc hoc :
Có nhiêu nghiên cúu vê dåc t ính duoc hoc cúa các hoat chât t rong
Magnolia officinalis , nhât là cúa Magnolol và Honokiol :
1. Tác dµng k háng si nh :
Nghiên cúu t ai ÐH Y Khoa Kaohsung, Ðài loan ghi nhân hoat t ính
kháng sinh cúa Honokiol và Magnolol, ó nông dô t ôi t hiêu úc chê ( MI C = 25
microg/ mL) chông lai các vi khuân Act inobacillus act inomycet em conco
mit ans, Porphyromonas gingivalis, Prevot el int ermedia, Micrococcus lut eus và
Bacillus subt ilis , nhung không có t ác dung kháng sinh ( MI C> or= 100
microg/ mL) dói vói Shigella Flexneii, P. vulagar is, E. coli.. Các t hí nghiêm cho
t hây t uy Honokiol và Magnol ol không manh bäng Tet racy cline, nhung có
nhùng t ác dung di êt t rùng rõ rêt vói các vi khuân gây bênh nha chu.
( Phyt ot her apy resear ch Sô 15/ 2001- PubMed : 11268114) .
2. Tác dµng báo vç báp t hjt Ti m cúa Honok i ol :
Honokiol duoc cho là có t iêm luc manh hon alpha- t ocopherol dên
1000 lân t rong viêc úc chê l ipid peroxidat ion noi t y t hê cúa chuôt . Nghiên cúu
tai Khoa Gây mê, BV Taipei Vet erans General Hospit al, Taiwan trên chuôt dã
gây mê bâng uret hane, cho t hây Honokiol ó nhiêu liêu t hú nghiêm khác nhau
có nhùng khá nång báo vê bâp t hit t im chông lai các t ôn t huong do nghèn
mach và cùng loai t r ù duoc su rôi loan nhip noi t âm t hât khi có su nghèn t im.
( Pl ant a Medica Sô 62- 1996- PubMed 9000881)
3. Hopt t ính chông nâm cúa Magnol ol và Honok i ol :
Magnolol và Honokiol là hai hop chât loai neolignan co hoat t ính
chông môt sô nâm gây bênh noi nguòi nhu Trichophyt on ment agrophyt es,
Microsporiun gypseum, Epidermophyt on floccosum, Aspergillus niger,
Crypt ococcus neoformans và Candida albicans ó nông dô t ôi t hiêu úc chê MI C
( minimum inhibit ory concent rat ions) t rong khoáng 25- 100 microg/ ml
( Archi ve of Pharmaceut ical Research Sô 23-2000- PubMed 10728656
4. Tác dµng t po apopt osi s noi co t r on hç t i m mpch :
Magnolol duoc nghiên cúu vê t ác dung t rên t iên t rình t ao chuong
t rình cho t ê bào t u hùy ( apopt osis) noi các t ê bào co t ron hê t im mach
( vascular smoot h muscle cells= VSMCs) noi chuôt : Magnolol làm gia t ång
hoat t ính caspase- 3 và caspase- 9 dông t hòi giám t iêm luc t y t hê ( Delt apsi
( m) . Nông dô các t ê bào B- cell leukemia/ lymphoma- 2 ( Bcl- 2) sut giám t uong
úng vói nông dô magnolol sú dung . Kêt luân ghi nhân Magnolol t ao ra t iên
t rình apopt osis noi VSMs qua duòng t u húy cúa mi t ochondria, hiêu úng này
duoc t rung chuyên bäng su gây giám diêu hòa nông dô prot ein Bcl- 2, xây ra
cá in vit ro lân in vivo. Do dó Magnolol duoc xem là có t i êm náng dùng làm
t huôc mói chùa at herosclerosis và re- st enosis. ( PubMed 12898128- Nat i onal
Defence Med Cent er- Taiwan July 2003)
5. Hopt t ính chông sung vi êm cúa Honok i ol t r ên các t ê bào
neut r ophi l s :
Nghiên cúu t ai ÐH Y Khoa Nat ional Yang- Ming, Ðài Bâc Taiwan ghi
nhân Honokiol có khá nång báo vê chông lai các t huong t ôn do nghèn máu
noi não, cùng vói t ác dung úc chê su t ao t hành các loài - phàn úng oxy noi
các neut rophils bâng cách diêu hóa các hê t hông men sinh hoc liên hê dên
các t iên t rình phán úng vói oxygen nhu các men NADPH oxidase,
myeloperoxidase, Cyclooxygenase và GSH peroxidase. . ( Eur opean Journal of
Pharmacology Sô t háng 8- 2003) .
Theo Kee Chang Huang ( The Pharmacology of Chinese Herbs) :
Magnolol có hoat t ính chông sung, có t hê làm giám múc pr ost aglandin E2
( PGE- 2) và leukot rien- B4 ( LTB4) t rong dich phôi cúa chuôt dông t hòi úc chê
duoc su t ông hop t hromboxane-B2( TXB2) . Trong nhùng nghiên cúu t rên
chuôt bình t huòng và chuôt dã bi cât bó t uyên adr enal, Wang J. P ghi nhân
magnolol có t ác dung chông sung và chí t hông noi cà hai loai chuôt , do dó
hiêu úng chông sung không phái là do gia t ång hoat dông cúa cort i cost erone
hay do ó su t iêt các hormone loai st eroid t ù t uyên nang t huong t hân, mà có
lè do ó su làm giám nông dô các chât t rung chuyên eicosanoid.
6. Tác dµng úc chê gi ai dopn met ast asi s cúa buóu ung t hu :
Nghiên cúu t ai ÐH Duoc Gifu, Nhât ( Tháng 9 nåm 2003) cho t hây
Magnolol có hoat t ính kháng met ast asis khá manh. Khá nång duoc t hú
nghiêm t rên các t r uóng hop ung t hu gan và t y t ang kiêu mâu dùng các t ê
bào lymphoma L5178Y- ML25 và t r uòng hop ung t hu phôi dôt biên dùng t ê
bào melanoma B16- BL6 : khi chích qua màng phúc t oan chuôt t hú nghiêm
các liêu magnolol ( 10 mg/ kg) t r uóc và sau khi cây t ê bào ung t hu cho t hây
magnolol úc chê duoc met ast asis t ê bào ung t hu phôi, ngån chån duoc su
sinh sán cúa các t ê bào ung t hu. . ( Phyt ot herapy Sô 17- 2003)
7. Khá náng t r j bên h Ki êt l y do ami b :
Vó Magnolia duoc dùng lám t huôc dê t ri kiêt ly amib t ai các BV Trung
Hoa : t rong môt t hú nghiêm t rên 46 bênh nhân : 43 khói bênh hoàn t oàn, 2
t huyên giám, da sô các t riêu chúng mât dân sau 3 ngày dùng t huôc và kêt
quá t hú nghiêm âm t ính ( hêt amib t rong phân) sau 5 ngày diêu t ri.
8. Ðçc t ính và dç an t oàn :
Dùng quá liêu có t hê gây ra t ê liêt hô hâp : Liêu LD50 noi chuôt nhât
là 6. 12 + / - 0. 04 g/ kg ( khi chích qua màng phúc t oan) . Và noi mèo là 4. 25 +
/ - 1. 5g/ kg ( chích t inh mach)
C. Magnolia t rong Ðông Y :
Ðông Y cô t ruyên sú dung Magnolia dê chê biên t hành 2 vi t huôc chính Hqu
phác và Tân Di hoa
1. Hpu phác : ( Hou po)
Hâu phác là vó Magnolia officinalis hay M. bilola , t hu hoach noi các
cây t ù 15- 20 nåm t uôi, t rong các t háng 4- 6, phoi khô. ( Tai Trung hoa :
Magnolia moc nhiêu ó Tú xuyên, Hô bâc, Triêt giang, Giang t ây. . )
Vi t huôc dã duoc ghi t rong Thân nông bán t háo ( Nhât duoc goi là
Koboku, Ðai hàn goi là mubak) .
Hâu phác duoc xem là có vi dâng, cay; t ính âm t ác dông vào các kinh
mach t huôc Ðai t ràng, Phê, Ty và Vi. .
Hâu phác có nhùng t ác dung :
§ Khói dông su di chuyên cúa ' Khí ' , biên dôi ' Thâp' , phá ' Ú' : duoc dùng
khi Thâp gây rôi loan noi Ty và Vi hay t rung t r uòng hop t huc phâm bi
ú gây ra các t riêu chúng nhu dau t úc nguc, bung duói, có cám giác
dày bung, ån không ngon, ói mùa và t iêu cháy. Hâu phác duoc phôi
hop vói Khuong t ruât ( cang- zhu= Rhizoma At ract ylodis) và Trân bì
( chen- pi= Pericarpium Cit ri Ret iculat ae) dê t r i các chúng dày, cúng
bao t ú, o chua acid, buôn nôn và ói múa. Nêu dau bung do ån không
t iêu, Hâu phác duoc dùng vói Chí kê ( zhi- ke= Fruct us Cit ri Aurant ii) .
§ Làm âm và biên dôi 'Ðòm' , dân các nghich Khí xuông : dùng dê t ri khò
khè, do ó Ðòm ú t âc, ho và t úc nguc. Hâu phác dùng chung vói Táo
nhân và Ma hoàng.
Hoa Magnolia officinalis hay Hâu phác hoa (hou po hua) duoc xem là
có vi cay, t ính âm và t hom. Có nhùng t ác dung t r i liêu nhu vó nhung yêu hon
và t ác dông chú yêu vào Thuong t iêu và Trung t iêu và diêu hòa Can Khí,
t huòng dùng dê t ri các chúng dau t úc nguc, dau bao t ú do mât quân bình
giùa Can và Vi. Liêu dùng t ù 3- 6 gr am.
2. Tân Di hoa ( Xin yi hua) ( Barbarian Bud)
Vi t huôc là nµ hoa cúa các cây Magnolia lilif lora, M. biondii hay M.
denudat a, t hu hái vào dâu mùa xuân khi hoa chua nó hoàn t oàn. Nhât duoc
goi vi t huôc là Shini và Triêu t iên là Sinihwa.
Vi t huôc, ghi chép t rong Thân Nông Bán t háo, duoc xem là có vi cay,
t ính âm t ác dông vào các kinh mach t huôc Phê và Vi, có nhùng t ác dung :
§ Truc duoc Phong- Hàn và làm t hông t hoát duòng t hó qua mùi : t huòng
duoc dùng dê t ri các t r uòng hop nghet mùi, cháy nuóc mùi, không
ngúi t hây mùi, và các chúng nhúc dâu liên hê
Tác dung t r i liêu t ùy t huôc t hêm vào các duoc t háo cùng sú dung nhu Tê
Tân, Bac Hà, Hoàng Câm. .
§ Tai Trung Hoa, ngoài nhùng dang t huôc viên và t huôc sâc, vi t huôc còn
duoc chê t ao duói dang dâu t hoa, t huôc xông.
Tài liêu sú dung :
§ Chinese Herbal Medicine Mat er ia Medica ( D. Bensky) .
§ The Phar macology of Chinese Herbs ( Kee Chang Huang)
§ Orient al Mat eria Medica ( Hsu)
§ Medicinal Plant s of China ( J.Duke & A Ayensu)
§ Chinese Nat ural Cures ( Henry Lu)
§ Các t ap chí : Nat ional Gardening ( April 1998) , Garden Gat e Sô
43/ 2002) .The Oregonian ( May 1997 & March 2003)
Nêu MAI k hông nó..
Anh dâu bi êt Xuân v ê hay chua..
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Cùng vói Ðào, Mai duoc xem là môt cây hoa biêu t uong cho mùa Xuân
và là môt cây hoa . . không t hê t hiêu dê chung t rong nhà , bày bên bàn t hò
môi khi Têt dên ( nhât là t ai miên Nam Viêt Nam) . .
Hoa mai duoc xêp hang dúng dâu t rong 't ú hùu' : mai, lan, cúc, t rúc. .
bôn loai cây duoc xem là quý, là ' ban' vói Nguòi và cùng duoc các vån
nhân, nghê si vinh t ho, vè hoa nhiêu nhât . .
Hoa mai t huân khiêt và t hanh t ân dã duoc dùng làm biêu t uong cho
nguòi quân t ú, ngoai diên khâc khô, nhung t âm hôn sâu sâc, có dôi chút
lãng man. . Cao bá Quát dã t ùng viêt : ' Nhât t hân. . dê t hú bái mai hoa' ( Ðòi
nguòi, chí cúi dâu t ruóc . . hoa Mai. . )
Thi ca Viêt Nam dã có rât nhiêu bài t ho vinh hoa Mai và cành Mai nhu
' Hoa mai bac vì t ráng t ó
Bóng t rúc t hua bói gió lay. . '
( Nguyên bính Khiêm)
' Mai côt cách, t uyêt t inh t hân. . '
( Nguyên Du)
' Trung hiêu ven t ròn hai khôi ngoc. .
Thanh cao phô t r äng môt cành . . mai '
( Tán Ðà: Tu vinh)
' Em dúng nuong mình duói khóm . . mai
Vin nhành suong dông. . lê hoa r oi.. '
( Thê Lù)

' Gon t r äng ngàn mai t hoáng gió xuân
Màu t rinh e lê gi ó ân cân..'
( Vù hoàng Chuong : Tho Say)
Vån chuong và nghê t huât hôi hoa cúa Trung Hoa dã xem Mai nhu
biêu t uong cúa su cao quý, t rân t rong :
Các nhà danh hoa nhu Trong Nhân dã vè mai bâng muc nuóc, dê lai
nhùng búc t ranh den t râng t uyêt dep ; Vuong Ðiên ( t hòi Minh) chuyên vè
vê Mai Tây Hô ( Hàng châu) . . và t rong lua Hàng châu cùng t iêm ân nhùng
cành Mai. .; Thach Ðào luôn có Mai t rong các búc vè t ruyên t hân và dåc
biêt nhât có lè là Tông huy Tôn ( 1108- 1135) , môt nhà Vua. . ham choi dên
mât cá ngai vàng. . Vua chí mê nhan sâc và. . hoa Mai, dã dê lai búc t ranh
dôc dáo ' Két ngù sâc dâu t rên cành Mai' , duoc xem là báu vât và hiên
duoc t rung bày t ai Viên Báo Tàng Nghê t huât Bost on. . nhu môt biêu t uong
cho nghê t huât hôi hoa cô diên Trung Hoa.
Các t hi si Trung Hoa dã có nhùng bài t ho t uyêt t ác nhu :
' . . Mac vi xuân t àn, hoa lac t ân
Tiên dình t ac da nhât chi mai. . '
( Mãn Giác Thiên su)
( Chó ngai xuân t àn hoa r ung hêt .
Ðêm qua, sân t ruóc môt cành mai)
hay
' Kim ha hà nhân xuy ngoc dich
Gi ang t hành ngù nguyêt . . lac mai hoa'
và biêt bao bài khác nùa. .
Vê phuong diên t huc vât và duoc hoc, t ên goi dành cho Mai nhu Mai
vàng, Mai Tú quý, Mai châm t húy.. Bach mai. . bao gôm nhiêu cây t huôc ba
gia dình t huc vât khác nhau .
1- Mai vàng =
Huynh mai
Tên khoa hoc :
Ochna int egerri ma,
ho t huc vât
Ochnaceae.
Còn duoc goi là
Lap mai ( lap hay sáp
ong, màu vàng t uoi
cúa hoa duoc so
sánh vói màu sáp,
có t huyêt cho râng. .
lap nguyêt là t háng
chap, và lap mai là
loai mai cho hoa nó
vào môt lân vào t háng chap)
Ðây là cây hoa dåc t hù, biêu t uong cho Têt t ai miên Nam Viêt Nam.
Cây moc hoang dai t rong các khu rùng miên Trung và miên Nam Viêt
Nam, rât dê t rông t ù Quáng Tri dên Cà Mâu. Vùng biên giói Lào- Viêt
( Thuòng dúc- Quáng Nam) có nhùng r ùng mai r ât lón.
Mai vàng duoc xem là loài cây cúa Ân dô, Miên diên, Bán dáo Mã lai và
Ðông duong. . cây t hích hop vói các vùng r ùng còi và rùng t hua, âm ó cao
dô duói 1200m
Sách sú Viêt ghi chép, t hòi Ðuòng nguòi Viêt t ai Giao châu dã phài
t iên công cho Tàu cây Mai vàng vào môi dip Têt ( ?)
Cây t huôc loai t iêu môc, t rung bình, cao 3- 7 m, phân cành nhánh
t hua, dài. Lá don không lông, moc cách, màu xanh nhat bóng, mêm, mép
lá có rång cua nhó. Hoa moc t hành cum , t ao chùm nhó ó nách lá, có
cuông ngân. Hoa có 5 cánh dài màu xanh bóng, không khép kín dê che nu.
Tràng hoa móng t ù 5- 10 màu vàng t uoi ( hiên nay các nhà vuòn dã t ao
duoc nhiêu giông mai có hoa có dên 20 cánh t ràng) , dê rung . Hoa có
nhiêu nhi, bâu hoa có 3- 10 múi, môi múi là môt noãn. Quá t huôc loai hach
quá. . Cây ra hoa t rong các t háng 1- 4
Tai Viêt Nam còn có loài Mai vàng t hom ( Ourat ea lobopet ala, ho
Ochnaceae) , moc t hành bui, hoa vàng rât t hom, t huòng gåp t ai các t ính
miên Trung.
Mai vàng ít duoc sú dung làm duoc liêu, t uy nhiên vó t hân cùng duoc
dùng làm t huôc bô, ngâm ruou dê t r o giúp t iêu hóa. Lá non duoc dùng ån
sông t hay rau t ai Lào và Kampuchea.
Nhùng nghiên cúu mói t ai ÐH Chulakongkorn ( Bangkok, Thái Lan) ghi
nhân t rong vó non cúa Mai vàng có nhùng flavonoids nhu 6'' - hydro
xylophirone B và bet a- glucoside cúa chât này. . ( Journal of Nat ur al Product s
Sô 65- 2000) ; t rong lá cùng có nhiêu flavonoids khác goi chung duói t ên
ochnaflavones ( Phyt ochemist r y Sô 56- 2001) .
Nghç t hupt t huóng Mai dón Têt :
Nguòi yêu hoa, nhât là t ai miên Nam Viêt Nam, vân t hích duoc t huóng
lãm môt cành mai nó dep và không héo rung t rong t r on 3 ngày Têt .
Phuong t húc chåm sóc Mai dã duoc nâng lên hàng nghê t huât câu ky,
muôn có cành Mai vùa ý phái qua nhiêu công doan nhu :
§ Tr ây l á Mai : Khoáng t ù 14- 15 t háng Chap ( Âm lich) dã cân t rây lá
nhùng cành nào chua ra lôc ( nu con chua xuât hiên t ai các nách
lá) ; t ù 18- 19 cân t rây lá nhùng cành dã ra lôc. Ngày 23, các cành
mai cân bung mày , dê lô các chùm nu nhó.
§ Thúc Mai : Nhùng cây Mai ra nu châm, nu hoa còn quá nhó : cân
t húc cho mai nó bàng phân urê ( 5 gram t rong 20 lít nuóc)
- Nêu nu mai chua lón bâng hat dâu xanh vào ngày 25 : cân t uói
ngày 2 lân.
- Nêu nu hoa không bâng hat bâp vào ngáy 27, cân t uói ngày 3
lân.
- Nêu nu chua bâng hat dâu phong vào ngày 29, cân t uói ngày 4
lân.
§ Mai cãt cành : Nên cât cành Mai vào buôI chiêu, cât xong ngâm
ngay vào nuóc. Ngày hôm sau nên ho gôc cât dên cháy xém, dên
khi nu hoa rù xuông, r ôi dem ngâm nuóc, phoi suong qua dêm. .
Sáng hôm sau, cành sè phuc hôi. .
Nêu Mai châm nó ( dên ngày 30, cành câm bình, chua có nu) có t hê
dùng nuóc pha chê t heo 70% nuóc lanh + 30% nuóc sôi, dê câm cành ,
giúp kích t hích cành mau t ao nu hoa. .
( t heo Lê t hanh Hùng, Viet Tide Xuân Giáp Thân)
2- Mai Tú Quí =
Mai dó
Tên khoa hoc :
Ochna at ropurpurea,
ho t huc vât
Ochnaceae
Cây t huôc loai
t iêu môc, cao 1- 5m.
Thân ít phân nhánh,
t án t hua nhung lá
moc xum xuê. Cành
non màu hung dó. Lá
cúng, dày, hình bâu
duc, màu xanh bóng;
mép lá có rång cua
không dêu, rång có
t hê có 1 gai nhon
nhó. Hoa moc t hành
cum, t uy ít hoa. Hoa
nhó lúc dâu màu vàng, có 5 cánh dài màu xanh, cúng, sau dó hoa chuyên
sang màu dó t ía. Tràng hoa mau r ung. Hoa có nhiêu nhi. Quá có nhân
cúng xêp t ù 1 dên 5 chiêc không cuông quanh dê hoa. Quá ó lai khá bên
t rên cây.
Mai Tú Quí duoc ua chuông do hoa dep và quá khá dåc sâc. Ðuoc goi
là ' t ú quí' ( bôn mùa) vì cây có quá gân nhu quanh nåm. .
Tai vùng Tây Bâc Hoa Ky có loài Ochna serrulat a ( Ochna mult iflora) có
nhùng dåc t ính t uong t u nhu Mai Tú Quí Viêt Nam. Cây duoc goi là Bird' s
eye bush hay Mickey mouse plant . Cây moc t hành bui cao t ù 4- 8 ft . Lá
t huôn dài, có 2. 5- 7. 5 cm, bóng, mép có rång cua dêu, mùa xuân màu
dông nhat , sau dó chuyên sang xanh dâm. Hoa nó sóm vào mùa hè, nhó.
Khi cánh t ràng màu vàng rung, cánh dài chuyên sang màu dó, rôi sau dó 5
hay 6 quá nhó màu xanh nhô lên t ù vùng t rung t âm màu dó, và quá dôI
sang màu den, t uong phán vói cánh dài vân giù màu dó ( lúc này hoa có
dang mât hay t ai cúa chuôt )
3- Mai châm t húy = Mai chiêu
t húy
Tên khoa hoc : Wright ia
reli ogi osa, t huôc ho t huc vât
Apocynaceae
Cây có nguôn gôc t ai Ðông Nam Á, duoc t r ông làm cây cánh t ù lâu dòi
tai miên Nam Viêt Nam.
Cây t hân môc, xù xì, phân nhiêu cành nhó, mánh có lông mêm, dê
uôn và t ía. Lá móng, hình t huôn, hay t rái soan nhon ó dính, gân nhu
không cuông, màu xanh bóng, dài 3- 6 cm, rông 1- 2. 5 cm . Hoa moc t hành
cum, dang xim t hua. Hoa nhó màu t râng có cuông dài moc chúc xuông, có
mùi huong r ât t hom, t hoáng nhe mùi hoa nhài. Môi hoa cho môt quá t huôc
loai quá dai dôi màu xanh den, có khía doc, dang dài hep 10- 12 cm, r ông
3- 4 mm cùng moc buông t häng xuông. Hat t huôn dài , cô 6 mm, có lông
mêm.
Cây có t hê duoc t r ông bâng hat hay chiêt cành, moc r ât khoé, có t hê
búng gôc dê vài ngày t r ông lai vân duoc và chiu duoc cá han lân úng.
Các nhà vuòn dã t ao duoc môt chúng có lá nhó dê t rông t rong châu :
Câm mai ( Wright ia religiosa var. microphylla) .
Cây ít có giá t ri vê måt duoc liêu, t uy nhiên t ai Kampuchea, hoa duoc
dùng uóp làm nuóc phép t ai các Chùa.
4- Mai t râng =
Bach mai
Tên khoa hoc :
Pr unus mume, ho
t huc vât Rosaceae.
Ðây là cây Mo
Nhât = Japanese
apr icot .
Cây có nguôn gôc
tù Nhât , duoc t rông
khá r ông rãi t ai Trung
Hoa và Bâc Viêt Nam
dê làm cây cánh, cât
cành chung t rong
bình vào dip Têt .
Cây t huôc loai t iêu môc, cao 4- 6 m. Vó t hân màu xám hay xanh luc
nhat , t hân phân nhánh ngang nhiêu, mánh, vuon dài, xân xùi và dê uôn.
Lá hình bâu duc hay t rái xoan r ông, có cuông dài có rång nhó , dêu, có
lông xám. Hoa moc don dôc, có cuông rât ngân. Tràng hoa máu t râng hay
hông nhat , dang bâu duc, mêm mai. Hoa có mùi t hom t huòng xuât hiên
t r uóc lá. Quá hình câu, 2- 3 cm, màu vàng xanh t rong có hach cúng
Có chúng r ât dåc biêt : P. mume var albo plena cho hoa có cánh kép,
nu lúc dâu hông nhat sau dó chuyên sang màu t râng rât dep.
Bach mai, t uy là loai hoa quý và hiêm t ai miên Nam Viêt nam, nhung
rât dê t ìm t ai Hoa Ky, cây duoc goi là Japanese flowering apr icot . Tai
California có nhùng giông cho hoa rât dep nhu :
§' Rosemar y Clar ke' : Hoa kép màu tr âng vói cánh dài màu dó.
Hoa nó r ô vào dip dâu nåm Duong lich. .
§' Bonit a' : Hoa gân nhu kép màu hông dó
§' Peggy Clarke' : hoa kép, hông xâm, nhuy rât dài, cánh dài
màu dó.
§' W. B Clarke' : Hoa kép màu hông , cây moc r ù. .
Duoc t ính cúa Mai t r âng :
Bach mai duoc xem là môt vi t huôc cúa Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa
và Nhât , t uy nhiên t ai Nhât dã có nhiêu nghiên cúu khoa hoc dáng chú ý
vê các hoat chât cúa Bach mai.
Bach mai t rong Duoc hoc cô t r uyên :
Tù Bach mai, Ðông Y t ao duoc 2 vi t huôc :
Bqch mai hoa (Pai- mei hua) : Bàn t háo cuong muc còn goi là Lu- o-
mei. Vi t huôc là nu hoa, t hu hái khi hoa mói hé nu, chua nó hän.
Bach- mai hoa duoc xem là có vi chua/ chát , t ính bình , t ác dông vào
các kinh mach t huôc Can và Phê : có t ác dung ' khai uât hòa t rung' Bach-
mai hoa làm diu duoc ' Nhiêt Khí' t ai Can, t an dóm dong. . duoc dùng dê t ri
dau vùng t huong vi do ' Can uât ' , ån mât ngon hay choáng váng, chóng
måt . Liêu dùng 2. 4 dên 4. 5 gram môi ngày.
Ô mai ( Wù mei) : Ô- mai duoc ghi chép t rong ' Thân nông bán t háo
kinh' và duoc chê biên t ù quá khi còn xanh, bó hôt và hun khói dên khi
khô. Màu cúa quá sè dôi t hành den dê duoc goi là Ô- mai.
Nhât duoc ( Kempo) goi vi t huôc là Ubai.
Tai Trung Hoa, vi t huôc duoc chê biên t ù quá t hu hái vào t háng 5 t ù
các cây t rông t ai Tú Xuyên, Triêt Giang, Phúc kiên. .
Ô- mai có khà nång :
- Ngån chån su t hât t hoát cúa Phê ' Khí' , làm ngung ho ( chí khái) , t ri
duoc các bênh ho kinh niên do ' Phê hu' , t huòng duoc phôi hop vói Hanh
nhân= Xing ren ( Semen Pruni Armeniacae) , Bán- ha= ban- xia ( rhizoma
Pinelliae Ternat eae) và Anh t úc xác= Ying- su- ke ( vó quá t huôc
phiên= Pericarpium Papaveris Somniferi) .
- Tác dông t rên ruôt , giúp ngung t iêu chây : t ri duoc các chúng t iêu
chây kinh niên khó câm và cá khi có máu t rong phân, kiêt ly. Có t hê phôi
hop vói Hoàng liên= Huang lian ( Rhizoma copt idis) và Hoàng câm= Huang
qin ( Radix Scut ellar iae Baicalensis) dê t ri t iêu chây , kiêt do 'Nhiêt - Thâp' ;
su phôi hop này cùng dùng dê t ri ho khan, khát khô hong do các chúng
' nôi nhiêt ' gây ra do loan t ân dich vì kiêt kinh niên.
- Tái t ai ' t ân dich' và t ri 't iêu khát ' : t ri 't iêu khát ' ( t iêu duòng) do
' Nhiêt suy' chung vói ' Khí và Âm suy', dùng phôi hop vói Mach môn
dông= Mai- men dong ( Tuber Ophiopogonis Japonici) , Thiên hoa phân=
Tian hua fen ( Radix Trichoxant his Kiri lowii) và Cát cån ( Rê sân dây) = Ge-
gen ( Radix Puerariae) . Ðây là môt phuong t húc t ri t iêu duòng cúa Ðông
duoc.
- Tông xuât giun- lãi, làm giám dau. Tri dau bung và buôn nôn do sán-
lái. Thuòng phôi hop vói Bìng lang ( hat cau) = Bing- lang ( Se men Areca
cat echu)
Câm máu : t ri phân có máu, và xuât huyêt t ú cung t rong các chúng
' huyêt nhuoc' gôm cá khô miêng, ló miêng và ' t áo' khát . Thuòng phôi hop
vói Ðuong quy= Dang gui ( Radix Angelicae Sinensis) , Bach t huoc = Bai
zhao ( Radix Paeoniae Lact iflorae) và A giao= E- j iao ( Gelat inum Corii)
Nhùng nghiên cúu khoa hoc vê Bach mai :
Ða sô các nghiên cúu vê Bach mai duoc t huc hiên t ai Nhât và Trung
Hoa.
Thành phân hóa hçc :
- Hoa : chúa các flavonoids, các flavonol oligoglycosides loai rut in
phúc t ap, các duòng hùu co loai sucrose polyacylat ed nhu prunose I và I I . .
- Hat : chúa các hop chât phúc t ap loai polysaccharides ( bao gôm các
duòng hùu co nhu arabinose, xylose, rhamnose, galact ose, galac t uronic
acid. . ) , các men loai aminopept idase. . , glucosides cyanogenic nhu
pr unasin, amygdalin. .
- Quá có nhiêu acid hùu co nhu malic, cit ric, t ar t aric, succinic acid. . ,
vit amins, t annic acid, ceryl alcohol, st erols nhu bet a- sit ost erol. . ,
t erpenes. . , furfural nhu mumeferal.
Các k êt quá nghi ên cúu :
- Hoat t ính cúa aminopept idase t rích t ù hat Pr unus mume ( Journal of
Bi ochemist r y ( Tokyo) Sô 89 ( Jan) , 1981) . Aminopept idase, ly t rích , phân
doan bâng ammonium sulfat e và t inh khiêt hóa qua sâc ký, loc bâng gel,
tù P. mume. . có t rong luong phân t ú khoáng 56, 000 có khà nång t húy giái
môt sô các hop chât có nhùng nhóm amino-acid t u do, nhât là các hop
chât có dây nhánh chúa các nhóm hydrophobic. Men này bi úc chê bói p-
chloromer curibenzoat e và các kim loai nång. .
- Hoat t ính cúa các polysaccharides t rích t ù hat Prunus mume ( Biology
and Pharmacy Bul let in Sô 17- 1994) . Các phân polysac char ides t rích duoc
tù P. mume qua các dung môi nhu nuóc lanh, nuóc nóng, dung dich
sodium hydr oxyde.. có nhùng hoat t ính sinh hoc nhu úc chê biên chúng
gen, kích úng các hoat dông miên nhiêm, kích úng t iên t rình t ao cuc dông
t rong huyêt t hanh. .
- Hoat t ính t rên dô nhót cúa máu ( noi nguòi) ( Li fe Science Sô 27
( Dec) - 2002) . Nghiên cúu dùng bainiku- ekisu, nuóc ép cô dåc t ù quá
Pr unus mume ghi nhân nuóc ép này có t ác dung báo vê Hê Tim- mach do
các hoat dông chông oxy- hóa và úc chê su kích hoat men kinase, úc chê
su chuyên hoat t hu t hê EGF gây ra do Angiot ensin I I .
- Tác dung kháng sinh : Nuóc sâc quá P. mume cho t hây có các hoat
t ính úc chê ' in vit ro' chông lai các chúng vi t rùng nhu St aphylo coccus ( kê
cá S. aureus) , St rept ococcus pneumoniae, Corynebact e rium dipht eriae,
Pseudomonas aeruginosa, Salmonella t yphi, Shigella sonnei. . Hoat t ính
này có lè do õ t ính acid cúa nuóc sâc .
- Tác dung t r i kiêt ly : Nuóc t rích t ù P. mume, và Có cú duoc dùng t r i
50 t ruòng hop kiêt ly do ký sinh t r ùng amib. . 48 t ruòng hop khói bênh sau
3 ngày ( t ât cá các t r iêu chúng nhu nóng sôt , buôn nôn, ói múa, dau
bung. . dêu duoc t ri khói) ( Dan Bensky- Chinese Herbal Medicine Mat eria
Medica) .
- Tác dung t r i giun sán : Nuóc sâc P. mume r ât hùu hiêu dê t ri giun-
sán. 20 t ruòng hop giun móc dã duoc t hú nghiêm , cho uông t rong 5- 23
ngày. Khi t hú phân dê kiêm soát 14 t r uòng hop âm t ính hoàn t oàn. Hoat
t ính này do ó t annic acid và hop chât prudomenus t rong quá ( Kee Chang
Huang- The Pharmacoly of Chinese Herbs)
Bach mai t rong dinh duõng và duoc hoc dân gian :
Duqc hçc dân gi an :
Quá Bach mai, không ån t uoi duoc vì vi chua và chát , nhung duoc
dùng t r ong dân gian dê t ri môt sô bênh nhu :
- Nóng t rong nguòi, khát nuóc nhiêu, ån không t iêu : Dùng 2 quá t uoi
hay 1 quá mai muôi, nghiên nát , t hêm duòng. . dô nuóc sôi vào, và uông
khi nguôi ( loai nuóc.. xí mui) .
- Môt sô bênh ngoài da :
- Mun nhot : Lây ô- mai hun khói, sao t r ên nôi dât dên khi vó
ngoài cháy den, t án t hành bôt và r âc t rên mun ló.
- Nâm ån chân : Dùng 3 quá t uoi, hay 2 quá ô- mai muôi, nghiên
nát ; t hêm 3 gram vó luu. Sâc chung và rúa chân ngày 3- 4 lân.
- Mun cóc, mun chai : Dùng 250 gram ô mai hun khói, nâu t rong
nuóc dên chín, bó nuóc, bó hôt . . cô dåc nuóc dên khi t hành khôi
nhão, t hêm chút muôi và giâm. Ðâp môi ngày vào mun cóc, mun
chai. .
- Váy nên ( Psor iasis) : Dùng 250 gram ô- mai hun khói, t hêm
nuóc, chung dên khi loai bó duoc hôt , cô dåc t hành khôi nhão. . uông
môi ngày 3 lân, môi lân 9 gr am. Có t hê dâp t hêm vào vêt t huong.
Các chê phâm t ù Bpch mai t pi Nhpt :
Tai Nhât , quá Bach mai hay Ume , không t hê ån t uoi do gây ra khó
chiu cho bao t ú vì chúa pr ussic acid, duoc chê biên t hành nhiêu t hành
phâm nôi t iêng t rên t hê giói nhu Umeboshi ( bach mai muôi và bach môi
hun khói dên khô) , mút , Umeshu ( ruou bach mai)
Tài liêu sú dung :
§Thuôc Nam t rên dât My ( Tâp 3)
§Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( D. Bensky)
§Whole Food Companion ( Dianne Onst ad)
§Orient al Mat eria Medica ( Hsu)
§Fruit s as Medicine ( Dai Yin- fang)
§Sunset West ern Garden Book
MÂU ÐON ( Peony)
Phú quý chi hoa
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
As quickl y as whit e mil k wi t h rennet t hickens
li kewise t he bl ood in t he wounds of Ares
became, Because of Paeon´s herbs.
( HOMER)
'Cú phép gi a hình, ba cây châp lai môt cành Mâu don´
( Kiêu)
Mâu don (Peony) là môt cây hoa t huòng bi nhiêu nguòi nhâm vói
Thuoc duoc ( Dahlia) . Thât ra dây là hai cây hoa r iêng biêt t huôc hai ho
t huc vât khác hän nhau. Su nhâm lân là do t ên goi bäng t i êng Hán cúa
Mâu don : Mâu don hay Mudan cung câp nhùng duoc liêu Bach t huoc
( Bai- shao) và Xích t huoc ( Chi shao) , do dó t ai Trung Hoa, cây còn duoc
goi là Shao- yao, dê bi phiên âm t hành. . Thuoc duoc.
Cây hoa Mâu don vói vé dep quý phái, t huôc môt gia dình hoa gôm 33
loài khác nhau, nguôn gôc t ai Âu châu, Trung Hoa và Bâc My. Mâu don là
môt cây hoa rât duoc ua chuông, t rông khá phô biên t ai khâp các vuòn
hoa t rên t hê giói nhât là Trung Hoa.
Tông Paeonia có t hê phân loai t hành 2 nhóm:
- Mâu don môc ( t ree peony) , phân lón phát xuât t ù P. suffrut icosa
- Mâu don bui ( herbaceous peony) , t ù P. lact iflora
Tên Mâu don= Peony xuât phát t ù Paeon, Thây t huôc cúa các vi Thân
t rong Thân t hoai Hy Lap, và là vi Thân chùa bênh. Nù t hân Let o, me cúa
Thân Apollo dã t ång cho Paeon cây hoa mâu don t rông t ai Núi Olympus và
Ông dã dùng mâu don dê t ri vêt t huong cho Diêm vuong Plut o và cho
Thân Chiên t ranh Ares . . nhu Homer dã ghi lai t rong t ác phâm I liad. Tài
chùa bênh cúa Paeon dã gây ra su ganh t y cúa Aesculapius ( Thân Y khoa,
vôn là su phu cúa Paeon). Aesculapius t ìm cách giêt Paeon, và Plut o dã
cúu Paeon bâng cách biên ông t a. . t hành cây Mâu don. .
Nguòi Hy lap xem Mâu don nhu môt cây hoa ‘t hiêng liêng’, có nång luc
ngùa duoc ma quí. . Tai nhiêu vùng Âu châu, hat Mâu don duoc t hu nhåt
và kêt lai vói nhau t hành vòng hat deo t rên cô dê t rù ma quí. Rê phoi khô
và khâc t hành bùa t rù ma. . và sau dó duoc mài, got t hành hat t ròn dê làm
t ràng hat t rong Thiên chúa giáo. .
Mâu don dã duoc t r ông làm cây cánh t ai Trung Hoa t ù khoáng nåm
900 t r uóc Tây lich. Truyên t huyêt vê Mâu don cùng có nhiêu diêu lý
t hú. . Tr ong dòi nhà Ðuòng, Nù hoàng Võ Tâc Thiên dã ra lênh cho moi loài
hoa. . phái nó cùng môt ngày. . và ngày dó dang t rong mùa Ðông bång giá.
Hôm sau, moi loài hoa dêu nó, ngoai t r ù Mâu don khiên Nù hoàng nôi
giân, và ra lênh. . phat Mâu don, duôi hoa ra khói Tr uòng An, dây vê Giang
Nam ( do dó Mâu don còn có t ên là Giang nam hoa. . )
Tai Bâc Kinh, noi Công viên Trung Son có t rông rât nhiêu giông Mâu
don quý và nôi t iêng nhu Bach du (bai- yu) ( hoa t räng) ; Nguy t ú (wei- zi
( hoa t ím) ; Diêu hoàng ( Yao- huang) ( hoa vàng nhat ) . . và hàng nåm cú dên
dô Xuân vê, nguòi Bâc Kinh rú nhau dên Trung Son dê t huóng ngoan Mâu
don ( t rong Chinh phu ngâm có các câu ' xây nhó khi cành Diêu dóa Nguy
; t ruóc gió xuân vàng t ía sánh nhau´ dê ghi nhân su kiên ho Diêu t ìm
duoc giông mâu don vàng= Diêu hoàng, và ho Nguy t ìm duoc Nguy t ú là
giông mâu don hoa t ím. . )
Mâu don duoc dua t ù Siberia vào Âu châu vào khoáng nåm 1558. Nhà
t huc vât gôc Ðúc, Pet er Simon Pallas ( 1741- 1811) , nguòi nghiên cúu
nhiêu vê t huc vât t ai Nga, dã mô t á loài P. lact iflora lân dâu t iên vào nåm
1776. Ðên 1805, P. lact iflora dã do Sir Joseph Banks dem dên Anh Quôc và
sau dó vói nhiêu giông du nhâp t ù phuong Ðông, Mâu don dã t r ó t hành
cây hoa rât duoc ua chuông vào giùa t hê ký 19. . Tai Hoa Ky, Mâu don dã
duoc t rông t ai Virginia t ù 1771..
Mâu don dã t ù Trung Hoa dên Triêu Tiên và Nhât vào khoáng t hê ký
6- 8, và t ai Nhât do các ky t huât gây giông rât t hân t rong, loài Mâu don
môc t ai Nhât dã t hay dôi khác hän loài gôc t ù Trung Hoa ( hoa có nhiêu
mâu sâc hon và chiu dung t hòi t iêt manh hon)
Ðåc t ính t huc vât :
Ngoài 2 loai chính P. lact ifl ora và P. suffut icosa còn có nhùng loai khác
tuong dôi quan t rong vê phuong diên duoc hoc nhu P. offi cinalis. . hay vê
phuong diên cây làm cánh nhu P. emodi, P. mlokosewi t schii . .
Truóc dây Paeonia duoc xêp vào ho t huc vât Ranunculaceae, nhung
nay t u có môt ho riêng : Paeoniaceae. .
1- Paeonia suffrut icosa :
Còn goi là Tree peony,
Mout an peony
Cây t huôc loai t hân t háo,
luu niên, sông lâu phát t riên
t hành bui cao dên 2m. Thân
min không lông. Rê phát t riên
t hành cú. Lá kép hai lân, måt
t rên xanh dâm, måt duói t r âng
nhat . Hoa khá lón, duòng kính
15- 20 cm, moc ó ngon các
cành nhánh, có mùi t hom,
t huòng moc t hành dôi. Hoa có
nhiêu cánh màu t r âng, dó t ía
hay vàng. Nhi vàng, khá nhìêu.
Quá loai dai. Cây t rô hoa vào
các t háng 5- 7, kêt quá t rong
các t háng 7- 8. .
Các chúng cult ivars duoc
ua chuông t ai Hoa ky nhu ‘Alice
Harding’ ( cây lùn, hoa vàng- chanh) ; ‘Anna Marie’ ( hoa màu t ím nhat , chiu
dung t ôt ) ; ‘Black Pant her’ ( hoa dó xâm, lá dep) ; ‘Chinese Dragon’ ( hoa
t hom, màu dó dâu, lá có ánh nâu dông) , ‘Gauguin’ ( hoa có màu sâc pha
t rôn) . .
2- Paeonia
lact iflora = P.
albiflora
Các t ên khác :
Bach t huoc ( hay bi
goi. . nhâm là Thuoc
duoc= Dahlia)
- Chinese peony,
Common garden
peony
Cây loai t háo, luu niên, cao 50- 80 cm. Thân min, không nhám. Lá moc
so le chum t ùng dôi hay chum ba, chia t ùng doan không dêu. Lá hình t rái
soan hay mùi giáo, dài 8- 12 cm, rông 2- 4 cm. måt t rên xanh bóng. Phiên
lá có t hê nguyên không r ång hay xé t hùy noi mép. Hoa r ât lón, moc don
dôc, t hom mùi hoa hông. Trên môi t hân mang hoa, có 1- 7 hoa, r ông 10-
12 cm. Ðài hoa có 6 phiên, các cánh hoa xêp t rên môt hoåc hai dây, t r uóc
khi nó máu hông, rôi chuyên dân sang t r âng. . Quá có 3- 5 lá noãn. .
Trên t huc t ê có dên hàng t r åm chúng t r ông ( cult ivar s) , phát xuât t ù P.
lact iflora. .
Nhùng nhà ‘choi hoa’ peony có nhùng cách phân loai hoa. . khác t huòng
- Japanese peonies : Hoa có nhiêu cánh, moc quanh t hành 1- 2 hàng,
õ giùa là chùm nhi có t hê vàng, dó hay hông. . Cult ivar s dep nhât là ‘Sun
Glory’ có mùi t hom, cánh hông nhat nó quanh chùm t ua nhi vàng. .
- Bomb peonies : Hoa có nhiêu cánh hoa t ao nhiêu hàng quanh chùm
nhi, chum lai nhu dang pom- pom. Cult ivars nôi t iêng nhât là ‘Bridal
Shower’, cánh hoa t r âng, nhi phon phót vàng. .
- Các dang khác nhu Anemone, Crown- t ype. .
3- Paeoni a officinalis :
Các t ên goi khác : European peony, Piney ( Anh) , Pivoine ( Pháp) . .
Ðây là giông Mâu don, dåc t rung cúa Âu châu, duoc xem là duoc t háo
do nguòi Hy lap sú dung t ù t hòi xa xua.
Cây moc cao dên 60 cm, Rê phình t hành cú; Lá màu xanh bóng, sé
t hành nhiêu t hùy; Hoa moc don dôc, màu dó t hâm, giông nhu hoa hông,
lón chùng 10 cm duòng kính, có t ù 5 dên cánh, và nhiêu nhi vàng
Các loài phu nhu humilis có hoa màu t hay dôi t ù hông nhat dên dó.
Các nhà vuòn lai t ao t hành nhiêu cult ivars, rât duoc ua chuông dê
t r ông làm cây cánh nhu :
- ‘Alba Plena’ hoa kép, màu t râng. .
- ‘Rosea Plena’ hoa kép, màu hông. .
- ‘Rubr a Plena’, hoa kép, màu dó t hâm. .
4- Paeonia emodi :
Nguôn gôc t ù Ân dô, moc cao dên 1m. Hoa don dôc, màu t r âng. .
Thành phân hóa hoc :
- P. l act iflora :
Rê cú chúa :
- Các hop chât loai monot erpene glycoside nhu Paeoniflorin ( có t hê
dên 5.8%) , oxypaeoniflorin, benzoylpaeoniflorin, albiflorin, albiflo rin R1,
paeonolide. .
- Tinh bôt
- Tannins ( 0. 4%) , Gallic acid, Hop chât pent agalloyl- glucose, decagal
loyl- glucose
- Tinh dâu. .
- Các khoáng chât nhu Calcium ( 0. 4%) , Pot assium ( 0. 07%) , Ðông
( 6ppm) , Sât ( 47ppm) , Magnesium ( 990ppm) , Mamganese , Sodium, Kèm
( 24ppm)
Hoa chúa Bet a- glucogallin, glucogallin, bet a- sit ost erol, paeonidin,
kaempferol, pent acosan. .
Lá chúa nhiêu flavonoids nhu kaempferol, quercet in, quercimerit rin. .
- P. suffrut icosa :
Vó rê chúa paeonolide ( = paeonol glucose- arabinose) , paenoside ( =
paeo nol- glucosise) , paeonol, paeoniflorin, oxypaeoniflorin, galloyl-
paeoniflo rin, các suffrut icosides A, B, C, D và E ; Acid hùu co nhu benzoic
acid, Phyt ost erols nhu bet a- sit ost erol, campest erol; glucoside. . ; Khoáng
chât nhu Calcium ( 0.17%) , Ðông, Sât , Pot assium ( 0.06%) , Manganese,
Magnesium. . ; Tannins
Hoa có Apigenin- 7- glucoside; Apigenin- 7- r hamnoglucoside;
Kaempferol 3, 7 diglucoside ; Kampferol- 3- bet a- glucoside
- P. offici nalis :
Hoa chúa các sâc t ô ant hocyanin, dåc biêt nhât là paeonin
( = paeonidin- 3, 5- diglucoside; các flavonoids nhu kaempfer ol; t annins ( loai
gallot annins cùng gåp t rong lá và r ê)
Rê chúa các monot erpenes, nhiêu nhât là monot erpene est er
glucosides loai pinane , nhu paeoniflorine ( 1. 5 dên 3. 5 %) ; t annins. . ; acid
hùu co nhu benzoic acid, met arabinic acid. .
Hat có ar abinic acid, paeonibrown, pect in, peregr inine, resinic acid
Mâu don t rong Duoc hoc Tây Phuong
Ngay t ù t hòi Dioscorides và Theophr ast us, mâu don dã duoc dùng dê
t r ù ác mông, t r i cuông dông ( hyst eria) và t ri dau vùng t ú cung. Rê khô
duoc cho sán phu dùng ngay sau khi sanh dê giúp dây nhau ra và chóng
phuc hôi. Culpeper khuyên dùng rê t uoi dê t ri kinh phong và hat dê giúp
tây uê sán phu. . Culpeper phân biêt 2 loai : peony duc, hoa màu dó- t ím, lá
không sé, hat den và nâu xâm; và peony cái, hoa dó dâm, t hom, hat den. .
Duoc hoc Tây Phuong sú dung hoa P. officinalis làm t huôc ( Paeoniae
flos) . Hoa phoi khô nhanh, cân giù duoc màu dó. Vi t huôc duoc ghi t rong
DAC ( Ger man Drug Codex Supplement t o t he Pharmacopoeia) .
- Hoa t huòng chí dùng t rong các phuong t huôc dân gian dê t ri ‘kinh
phong’, gout và nhùng r ôi loan t iêu hóa.
- Trong khoa Homeopat hy, duoc liêu duoc dùng t r i các vêt nút noi
hâu môn, t ri, sa t inh mach. nhúc dâu, dau quån t hât noi bung kèm t heo
run r ây và lo so. Vi t huôc duoc goi là paeonia, bào chê t ù rê t uoi.
- Theo German Commission E ( Banz no. 85, published May 5, 1998) :
Hoa dùng t r i các bênh ngoài da và màng nhây, vêt nút liên quan vói
t r i, gout , t hâp khóp, và các bênh vê hô hâp. Rê dùng t r i co- giât liên hê
dên duòng t iêu hóa, bênh t hân kinh. .
Các nghiên cúu khoa hoc vê Paeoni a :
- Các t hú nghiêm t rên t hú vât ghi nhân hoa và r ê P. offici nal is có t ác
dung gây co t hât co t r on t ú cung khá manh, làm giám dô cuòng co ruôt ,
bao t ú và gây ha huyêt áp. Tác dung chí t hông và chông co giât không
duoc chúng minh rõ rêt ( PDR for Herbal Medicines 3
r d
Ed. )
Theo Dan Bensky, các nghiên cúu duoc luc hoc t rên P. suffrut icosa ghi
nhân :
- Tác dung kháng sinh : dich chiêt t ù Vó P. suffrut icosa có hoat t ính úc
chê ‘in vit ro’ chông các vi khuân gây bênh nhu St aphylococcus aureus,
Bacil lus subt ilis, và Salmonella t yphi. .
- Tác dung t rên Hê t im- mach : Khi chích qua t inh mach dich chiêt vó
P. suffut icosa bâng nuóc cho chó, mèo và chuôt t hú nghiêm dã bi gây mê:
huyêt áp giám ha, cá hai hop chât có và không có paeonol dêu có t ác dung
này. Khi cho chó và chuôt , dã bi gây huyêt áp cao, uông nuóc t rích, huyêt
áp giám ha dân dân. Paeonol gây giám phù chân noi chuôt và cùng làm
giám dô t hâm t hâu vì mach.
Cùng t heo Dan Bensky, P lact i flora có các hoat t ính sinh hoc :
- Tác dung t rên co t r on : Noi t hó , liêu t uong dôi cao mói gây duoc
phán úng chông co giât , và Paeoniflorin là chât có t ác dông manh nhât
t rên ruôt cúa chuôt và bo t hú nghiêm. Paeoniflorin cúng có t ác dông dôi
nghich vói oxyt ocin t rong hoat t ính t rên co t ú cung.
- Tác dông noi hê t im mach : Paeoniflorin gây ha huyêt áp noi bo , t ác
dông này t ùy t huôc và0 liêu sú dung; paeoniflorin gây gia t ång luu luong
máu qua dông mach vành khi t hú t rên chó, hoat t ính này yêu hon
nit roglycerin.
- Hoat t ính chông sung : Paeoniflorin có t ác dông chông sung nhe và
có chúc nång bào vê chông ung loét gây ra do st ress noi chuôt bach. Tuy
nhiên, paeoniflorin lai gây t ång bài t iêt acid noi bao t ú và giúp ån ngon
miêng.
- Dich chiêt P. rubrae có hoat t ính kháng sinh ‘in vit ro’ khá manh
chông lai các vi khuân Shigella sonnei, S. aureus, Siêu vi herpes zost er và
môt sô nâm gây bênh.
Theo Kerry Bone ( Clinical Appli cat i ons of Ayurvedic and Chinese
Herbs) Paeoniflorin và các chât dân xuât có nhùng hoat t ính duoc hoc :
- Cái t hiên Nhân t húc và Chông co- giât : Khi cho chuôt dùng liêu
uông 1mg/ kg paeoniflorin, khá nång t ìm duòng qua các ‘mê lô’ cúa chuôt
bi cho uông scopolamine, duoc cài t hiên, hoat t ính này có lè do ó t ác dông
vào hê alpha- 1- adr energic. Liêu rât nhó 0. 01 mg/ kg giúp cài t hiên nhân
t húc noi chuôt dã lão hóa. Albiflorin, pent agalloylglucose và dich chiêt
Paeonia bâng nuóc, khi cho uông, dêu úc chê t ác dông gây co giât cúa
pent ylenet et razole noi chuôt .
- Hoat t ính t rên Chúc náng cúa kích t hích t ô loai St eroid :
Paeonoflorin kêt nôi r ât ít vào các t hu t hê est r ogen và androgen, không
kêt nôi vào t hu t hê progest erone. Paeniflorin gây giám sán xuât
t est ost erone noi buông t r úng chuôt , do can t hiêp vào t iên t rình t ông hop
t est ost erone.
- Thú nghiêm lâm sàng vê Hoat t ính cùa Peonia :
Paeonia và Cam t háo dã duoc dùng phôi hop dê t ri các chúng bê kinh
và båt kinh noi phu nù t ai Nhât và Trung Hoa :
- Tám phu nù hiêm muôn, kinh nguyêt hiêm, androgen quá cao dã
duoc t hú nghiêm cho dùng hôn hop paeonia/ cam t háo dê làm giám nông
dô t est ost erone t rong máu, gây r ung t r úng. . Kêt quá ghi nhân 7 bênh nhân
có múc t est ost erone vê múc bình t huóng, 6 bênh nhân có t rúng r ung. . và 2
t rong 6 nguòi sau dó dã t hu t hai ( Act a O/ B Japan Sô 34- 1982) .
- 34 phu nù Nhât bi các t riêu chúng ‘polycist ic ovary syndr ome’
( PCOS) dã duoc diêu t ri bâng hôn hop Paeonia/ Cam t háo : 7. 5 mg/ ngày
t rong 24 t uân : Nông dô t est ost erone t rong máu và t est ost erone t u do
giám sut rõ r êt sau 4 t uân. Tuy nhiên sau 12 t uân, luong t est ost erone chí
xuông t hâp noi các bênh nhân dã t hu t hai. Sau 24 t uân, t ý lê LH/ FSH cúng
giám ha noi nhóm uông t huôc ( I nt ernat ional Journal of Fert ilit y
Menopausal st udi es Sô 39- 1994)
Các nghiên cúu khác :
- Nghiên cúu t ai Ðai Hoc Y Khoa Ðài Chung ( Taiwan) ghi nhân
Paeonol ( t rích t ù vó P. suffrut icosa và t ù rê P. lact iflora) có các hoat t ính
giúp giám nghèn mach máu não và suy t hoái t hân kinh noi chuôt t hú
nghiêm do t ác dông ngån cán và t hu nhåt các anion superoxide, úc chê su
kích khói microglia noi chuôt bi gây nghèn mach ( Journal of
Et hnopharmacology Sô Feb- 2006)
- Nghiên cúu t ai Ðai hoc Y Khoa An Huy ( Trung Hoa) ghi nhân các
glucosides t ông công t rích t ù P. lact iflora có hoat t ính chån duoc sung
xuong khóp loai adj uvant ar t hrit is noi chuôt và can t hiêp vào t iên t rình
hoat dông cúa các cyt okine t rong các chúng bênh sung dich khóp xuong
( I nt ernat i onal I mmunopharmacology Sô 5- 2005) .
- Nghiên cúu t ai Ðai Hoc Ulsan ( Nam Triêu t iên) ghi nhân Paeoni
florin, chiêt t ù P. lact iflora bâng met hanol, có t ác dung làm ha cholest erol
tông công, ha LDL và Triglycerides ( t hú t rên chuôt ) khi cho dùng nông dô
200 và 400 mg/ kg môi ngày t rong 4 t uân liên t iêp ( Fit ot erapia Sô 1-
2004) .
- Nghiên cúu t ai Khoa hóa duoc, Truòng Duoc t huôc Ðai Hoc Y Khoa
Ðài Bâc ( Taiwan) ghi nhân Paeoniflorin và 8- debenzoylpaeoniflorin t rích t ù
rê khô P. lact iflora, gây hiêu úng ha duòng t rong máu noi chuôt bi gây t iêu
duòng bâng st rept ozocin. Hoat t ính này lên cao nhât 25 phút sau khi cho
dùng t huôc. Noi chuôt bình t huòng, liêu 1mg/ kg dã dú gây ha duòng-
huyêt , và nông dô insulin t rong plasma không t hay dôi. . Co chê hoat dông
cúa paeoniflorin duoc cho là làm gia t ång viêc sú dung glucose cúa co t hê
( Pl ant a Medica Sô 63- 1997) .
- Hoat t ính chông oxy- hóa : Thú nghiêm t ai t r uòng Duoc, Ðai Hoc
Kangwon ( Korea) ghi nhân dich chiêt t ù rê P. lact iflora bâng et hanol có
chúc các hoat chât gôm cá gallic acid và met hyl gallat e có các t ác dông
t hu nhåt các gôc t u do gây ra bói DPPH ( 1, 1- diphenyl- 2- picryl hydrazine
và có hiêu úng úc chê peroxyd hóa lipid, giúp báo vê chông lai các hu hai
DNA cúa t ê bào ( Archi ves of Pharmacy Resear ch Sô 28- 2005)
* Mâu don t rong Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa :
Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa sú dung Paeonia dê làm t hành nhùng
vi t huôc khác nhau :
- Paeonia suffrut icosa cung câp vi Mâu don bì ( mu- dan- pi) , ghi t rong
Chê duoc t hu cúa Công Hòa Nhân dân Trung Hoa.
- Paeonia lact ifl ora cung câp các vi Bach t huoc ( bai- shao) và Xích
t huoc ( chi- shao)
Mâu don bì dã duoc ghi chép t rong Câm Nang Trân Châu cúa Tr uong
Nguyên Tô ( Zhang Yuan- Su) vào t hòi nhà Kim ( Thê ký 12) . Các Danh Y cô
Trung Hoa nhu Ngô Phô Thuc, Nhân Quyên ( dòi Ðuòng) , Lý t hòi Trân, Cù
hy Ung ( dòi Minh) và Truong t r ong Cánh. . dêu bàn luân vê các phuong
t húc sú dung Mâu don bì t rong r ât nhiêu t hang t huôc. .
A- Bach t huoc và Xích t huoc :
Cây paeonia lact iflora t huòng duoc goi là Thuoc duoc = Shaoyao khi
chua phân biêt t hành Bach t huoc hay Xích t huoc. Yao hay duoc có nghia là
vi t huôc và Shaoyao là vi t huôc làm t ù cây Thuoc.
Cá 2 vi t huôc Bach t huoc và Xích t huoc dêu duoc ghi t rong Chê Duoc
t hu cúa CHND Trung Hoa.
- Theo Advanced Text book on Tradit ional Chinese Medicine and
Pharmacology ( Tài liêu giáng dây vê Ðông duoc chính t húc cúa Trung
Quôc) t hì Xích t huoc là r ê nguyên ven cúa cây còn giù nguyên vó dày
màu dó ; và Bach t huoc là phân r ê dã bóc vó . Cách chê Bach t huoc duoc
ghi chép nhu sau : ’Rê cú cùa nhùng cây t ù 3- 4 t uôi duoc dào lên, t hu
hoach t rong mùa hè- t hu, r úa sach, cât bó các r ê nhõ, phân vó duoc cao
sach, nâu so t rong nuóc sôi, rôi phoi nâng. . ’
- Theo St even Fost er &Yue ChongXi ( Herbal Emissaries) t hì Rê cây P
lact iflora nuôi t r ông, sau khi cao bó vó, duoc goi là Bach t huoc. Rê các cây
P. lact iflora và P. veit chii moc hoang , giù nguyên vó duoc goi là Xích
t huoc
Bach t huoc (Bai- shao)
Vi t huôc duoc t hu hoach vào mùa hè t hu t ù P. lact iflora, loai t ôt nhât
là cây t rong vùng Triêt giang, An Huy, Tú Xuyên.
Nhât duoc ( Kampo) goi vi t huôc là byakushaku ; Triêu t iên là
paekchak.
Bach t huoc duoc xem là có vi dâng/ chua ; t ính ‘hàn’, t ác dông vào
kinh mach t huôc Can và Ty.
Bach t huoc có nhùng dåc t ính :
- Duõng huyêt , diêu hòa kinh nguyêt : Tr i các chúng ‘huyêt nhuoc’
nhu kinh nghuyêt không dêu, huyêt t râng, xuât huyêt t ú cung. Ðây là môt
t rong nhùng vi t huôc chính dê t ri bênh phu khoa. Dùng phôi hop vói
Ðuong Quy ( Radix Angelicae Sinensis) và Sinh dia ( Radix Rehmanniae
Glut inosae) dê t ri chóng måt , mât mò, kinh nguyêt không dêu liên hê dên
huyêt nhuoc và huyêt ú ; t hêm Mach môn dông ( Tuber Ophipogonis
Japonici) dê t ri ù t ai, mât mò, t ê dâu ngón t ay- chân, co giât bâp t hit gây
ra do Âm Can suy nhuoc. .
- An ‘Duong Can’, làm giám dau nhât là dau t úc noi nguc, canh suòn,
noi hông gây ra do Can Khí ú t âc hay do mât quân bình giùa Can và Ty.
Nói chung, vi t huôc duoc dùng dê ‘An và Bô Can’, làm ngung các con dau
t hât noi bung, t r i dau nhúc co rút t ay chân. . t r i nhúc dâu, chóng måt do
Duong t hång t ai Can. Có t hê phôi hop vói nhiêu vi t huôc khác nhu Cúc
hoa, Câu dâng khi t r i nhúc dâu; hay phôi hop vói Hoàng câm và Hoàng
liên dê t r i kiêt ly do Nhiêt - Thâp. .
- Báo t oàn Âm và diêu hòa Vinh- Vê : t ri huyêt t râng và bân t inh cùng
các chúng suy nhuoc do Phong- Hàn ngoai nhâp ( phôi hop vói Quê chi) ;
dùng t r i Âm suy do Duong t hång noi biêu gây ra dô mô hôi dêm
Xích t huoc ( Chi- shao)
Vi t huôc có t hê lây t ù Rê Paeonia vieichii ( t r ông t ai Tú Xuyên, Vân
Nam, Thanh Hái. . ) hay P. lact iflora. Tai môt sô vùng t ai Trung Hoa, có t hê
dùng r ê cúa P. obovat a. Vi t huôc t hu hoach vào mùa Xuân hay mùa Thu.
Nhât duoc goi là sekishaku ; Triêu t iên : Chokchak.
Vi t huôc duoc xem là có vi chua/ dâng ; t ính hàn nhe, t ác dông vào
kinh mach t huôc Can, Ty.
Xích t huoc có nhùng dåc t ính :
- Bô huyêt , Phá huyêt ú : giúp t ri các bênh kinh nguyêt không dêu,
båt kinh, dau bung, có khôi u noi bung. Cùng giúp t r i sung và dau do chân
t huong, mun nhot sung t ây gây dau nhúc (dùng chung vói Xuyên Khung)
- Thanh Nhiêt và Luong Huyêt dùng t r i các chúng Nhiêt nhâp vào
Huyêt gây sôt nóng, luõi dó, da có dôm dó, xuât huyêt . .
- Thanh Can- hóa giúp t r i mât sung, dó, dau nhúc. .
B- Mâu don bì :
Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa dùng vó cây Paeonia suffrut icosa làm
t huôc duói t ên Mâu don bì ( Mu- dan- pi) .
Duoc liêu duoc t hu hoach t rong các t háng 10- 11 t ù các cây dã duoc 3-
5 nåm. Loai t ôt nhât là t ù các cây t rông hay moc hoang t ai an Huy, Hô
Nam, Tú Xuyên, Son Ðông, Quê Châu. .
Duoc hoc Kampo Nhât goi duoc liêu là bot anpi và Triêu Tiên goi là
mokt anp´i.
Mâu don bì duoc xem là có vi cay/ dâng, t ính hàn và t ác dông vào các
kinh mach t huôc Tâm, Can và Thân.
Mâu don bì có nhùng dåc t ính:
- ‘Thanh Nhiêt ’ và ‘Luong Huyêt ’ : t r i duoc các chúng Nhiêt nhâp vào
huyêt t rong các bênh ôn- nhiêt nhu chây máu mùi, dòm có máu, t hô huyêt
và cá nhùng t r uòng hop kinh nguyêt quá nhiêu do nhiêt - huyêt gây ra.
Trong các t r uòng hop này Mâu don bì duoc dùng chung vói Xích t huoc.
- ‘Thanh Hóa’ t rong các chúng ‘Suy nhuoc’ nhu ‘Âm suy’ t rong các
bênh Xuong côt sau khi nhiêm ôn- nhiêt mà không dô mô hôi ( dùng chung
vói Thanh hao= Art emisiae Annuae) .
- ‘Bô Huyêt ’, phá ‘huyêt ú’ : t rong các chúng Huyêt ú t ai Can dua dên
båt Kinh nguyêt , khôi u noi bung. . ( dùng chung vói Táo nhân) .
- Thanh duoc Hóa t hång noi Can gây các chúng nhúc dâu, dau mât ,
dau ngang lung, kinh nguyêt ít . . ( dùng chung vói Cúc hoa t rong các chúng
dau mât . . )
- Trù mú, chông sung : Dùng ngoài da t r i các chân t huong gây sung
nhúc, hay dùng t rong dê t ri sung ruôt . . ( dùng chung vói Kim Ngân hoa và
Liên kiêu.)
Tài liêu sú dung :
§Phyt ochemical and Et hnobot anical Dat abases ( J. Duke) .
§Her bal Emissaries ( St even Fost er & Yue ChongXi)
§Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( D. Bensky & A.
Gamble)
§Clinical Applicat ions of Ayurvedic And Chinese Her bs ( Kerry
Bone)
§Garden Gat e No 2
§Encyclopedia of Herbs ( Deni Br own)
MI MOSA
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
Mi mosa hay hoa Tri nh nù ( t rong t ho cúa Huy cân và nhac cúa Trân Thiên
Thanh) còn duoc goi là cây Mäc cõ hay Xâu hô , có nguôn gôc t ù My châu
nhiêt dói, lan t ruyên dên nhiêu noi t ai Á châu và Phi châu nhiêt dói. Cây moc
hoang dai t ai Viêt Nam, noi ven duòng, bui có. .
Tên Mi mosa có t hê gây nhâm lân vói cây Keo t ròn ( Acacia podal yriaefolia) ,
t huòng gáp t ai Nam Viêt Nam nhât là Ðà lat , là môt cây loai t iêu môc, hoa
màu vàng t uoi ( t rong t ho cúa Nhât Tuân) . .
Tên khoa hoc và các t ên t huong gap :
§ Mimosa pudica t huôc ho t huc vât Fabiaceae
§ Tên t huòng gåp : Shameplant , Touch- me- not , Hàm t u t háo ( Trung
Hoa) , Sensit ive ( Pháp) Sensi t iva( Tây ban Nha) , Adormidera; Feuilles
Hont e, Hont e ( Pháp) ; Memalu ( Modest y) , Put eri malu ( Modest Pr ince)
; Sinnpflanze
Ðac t ính t huc vat :
Mimosa pudica t huôc loai t háo nhó, t hân phân nhánh nhiêu, có gai
hình móc. Lá kép hình lông chim chån, hai lân nhung cuông phu xêp lai
nhu hình chân vit , khi khè dung vào sè cup lai. Môi lá mang 15- 20 dôi lá
chét . Hoa màu t ím dó, nhó, moc t âp hop t hành hình dâu, có cuông chung
dài ó nách lá. Quá moc t hành cum hình ngôi sao. Quá có chô t hât lai giùa
các hat và có nhiêu lông cúng.
Lá mâc cõ có môt dåc t ính ky diêu là khép lai r ât nhanh và sau dó cup
cá cành xuông khi bi dung dên. Ðåc t ính này dã duoc các nhà nghiên cúu
Nhât giái t hích là do ó t ác dông cúa môt hop chât prot ein loai
gelsolin/ fragmin t rên suòn act in cúa cây, hoat t ính này t ùy t huôc vào
Ca( 2+ ) ( Journal of Biochemist ry ( Tokyo) Sô 130- 2001) .
Thành phan hóa hoc :
Lá Mimosa pudica chúa
- Alkaloid : Mimosine ( hoat chât chính) , norepinephr ine, crocet in,
crocet in- dimet hyl et her. Mimoside ( glucosi de)
- Acid béo nhu Linoleic, linolenic, oleic, palmit ic, st ear ic acid. .
- St erol t huc vât : Sit ost erol. .
- Ðuòng hùu co : D- xylose, D- glucuronic- acid.
- Acsorbic acid
- Flavonoids, Chât nhày ( mucilage)
- Khoáng chât : dåc biêt nhât là selenium
Duoc t ính và cách su dung :
Mimosa hâu nhu không duoc sú dung t rong Y- duoc Tây Phuong,
nhung duoc dùng t ai Nhât , Ân dô và Trung Hoa. . Tai Viêt Nam, cây cùng là
duoc liêu t rong nhùng bài t huôc Nam khá dåc biêt . .
Tqi Tr ung Hoa : Rê phoi khô duoc goi là Hàm Tu t háo hay Han- shou-
cao duoc dùng dê t ri bênh t hân kinh, và có dåc t ính an t hân. Liêu t huòng
dùng là 5- 7 g duói dang t huôc sâc. Phu nù có t hai không nên dùng. Cây
cùng dùng dê t ri vêt t huong do chân t huong và dê câm máu. ( Kee Chang
Huang- The Pharmacology of Chinese Herbs) .
Theo Ðông Y cô t ruyên, Hàm t u t háo có vi ngot , t ính hàn nhe, hoi dôc
có t ác dung an t hân, diu dau, chí khái ( t r i ho) , long dòm, loi t iêu.
Tqi Vi çt Nam : Cây t huòng duoc dùng dê t ri suy nhuoc t hân kinh,
mât ngú, sung phê quán, sung gan, sung ruôt non, phong t hâp, t ê bai. Rê
duoc dùng t r i sôt rét , kinh nguyêt hiêm. .
- Ðê t ri suy nhuoc t hân kinh, mât ngú : có thê dùng riêng mâc cõ ( 15
g) hay phôi hop vói Cúc bac dâu, Chua me dât ( môi t hú 15 gr am) , sâc
uông buôi t ôi khi di ngú.
- Ðê t ri dau t hât ngang lung, nhúc mói gân côt : Rê mâc cõ rang xong
tâm r uou, sao vàng sâc uông ( 15- 20 gram) hoåc phôi hop vói Cúc t ân ô,
Rê dinh lång, Cam t háo dây..
Tqi Ân dç : Mâc cõ hay chhuimui, laj want i ( Phan ngù : laj j o) . Rê
dùng t r i kiêt ly, nóng sôt , dau buôt khi di t iêu, sung dau nuóu rång. Lá dê
t r i vêt t huong sung t ây, bi gai dâm, phù chân. .
Các nghiên cúu Duoc hoc vê mimosa :
Hoqt t ính chông nçc r ãn dçc:
Khá nång t rung hòa noc rân dôc cúa mimosa duoc nghiên cúu khá sâu
rông t ai Ân dô. Nghiên cúu t ai ÐH Tezpur ( Ân dô) nåm 2001 ghi nhân các
dich chiêt t ù rê khô mimosa pudica có khá nång úc chê các dôc t ính t ác
hai cúa noc r ân hô mang Naj a kaout hia. Su úc chê bao gôm các dôc hai
gây ra cho bâp t hit , cho các enzy mes. Dich chiêt bâng nuóc có t ác dung
manh hon dich chiêt bâng alcohol ( Journal of Et hnopharmacology Sô 75-
2001) . Nghiên cúu bô t úc t ai ÐH Mysor e, Manasa gangot r y ( Ân dô) chúng
minh duoc dich chiêt t ù rê cây mâc cõ úc chê duoc su hoat dông cúa các
men hyaluronidase và prot ease có t rong noc các rân dôc loai Naj a naj a,
Vipera russelii và Echis car inat us ( Fit ot erapia Sô 75- 2004) .
Hoqt t ính chông co gi qt :
Nghiên cúu t ai Depar t ement des Sciences Biologiques, Facult é des
Sciences, Universi t é de Ngaounder e ( Cameroon) ghi nhân dich chiêt t ù lá
cây mâc cõ khi chích qua màng phúc t oan (I P) cúa chuôt ó liêu 1000 dên
4000 mg/ kg t rong luong co t hê báo vê duoc chuôt chông lai su co giât
gây ra bói pent ylent et razol và st rychnin t uy nhiên dich này lai không có
ánh huóng dên co giât gây ra bói picrot oxin, và có t hêm t ác dung dôi
kháng vói các phán úng vê t âm t hân gây ra bói N- met hyl- D- as part at e
( Fit ot erapia Sô 75- 2004) .
Hoqt t ính chông t r âm cám ( ant i depr essant )
Nghiên cúu t ai ÐH Veracr uz ( Mexico) ghi nhân nuóc chiêt t ù lá khô
mimosa pudica có t ác dung chông t râm cám khi t hú t rên chuôt . Thú
nghiêm cùng dùng clomipramine, desipr amine dê so sánh và dôi chúng vói
placebo ( nuóc muôi 0. 9 %) . Liêu sú dung cùng duoc t hay dôi ( dùng 4
luong khác nhau t ù 2mg, 4mg, 6mg dên 8 mg/ kg) . Chuôt duoc t hú bâng
t est buôc phài boi. . Hoat t ính chông âu lo duoc so sánh vói diazepam, t hú
bâng t est cho chuôt chay qua các duòng di phúc t ãp ( maze) . Kêt quá ghi
duoc : clomipramine ( 1. 3 mg/ kg, chích I P) , desipr amine ( 2. 14mg/ kg I P)
và Mâc có ( 6. 0mg/ kg và 8. 0 mg/ kg I P) làm giám phán úng bât dông t rong
t est bât chuôt phái boi. .M. pudica không t ác dung t rên t est vê maze. Các
nhà nghiên cúu cho râng hoat t ính cúa Mâc cõ có co chê t uong t u nhu
nhóm t r i t râm cám loai t ricyclic ( Phyt omedicine Sô 6- 1999) .
Tác dµng t r ên chu ky r µng t r úng :
Nghiên cúu t ai ÐH Annamalai, Tamilnadu ( Ân dô) : Bôt rê mimosa
pudica ( 150 mg/ kg t rong luong co t hê) khi cho uông qua duòng bao t ú,
làm t hay dôi chu ky oest rous noi chuôt cái Rat t us norvegicus. Các t ê bào
loai có hach ( nucleat ed và cornified) dêu không xuât hiên. Chât nhày chí
có các leukocyt es. . dông t hòi sô luong t r úng bình t huòng cùng giám di r ât
nhiêu, t rong khi dó sô luong t r úng bi suy t hoái lai gia t ång. ( Phyt ot herapia
Research Sô 16- 2002) .
Hoqt t ính l àm hq duòng t r ong máu :
Dich chiêt t ù lá mâc cõ bâng et hanol, cho chuôt uông, liêu 250 mg/ kg
cho t hây có t ác dung làm ha duòng t rong máu khá rõ rêt ( Fit ot erapia Sô
73- 2002) .
Tài liêu su dung :
§ Medicinal Plant s of I ndia ( S.K Jain)
§ Tù diên Cây t huôc Viêt Nam ( Võ vån Chi)
§ Handbook of Medicinal Herbs ( J. Duke)
§ The Phar macology of Chinese Herbs ( Kee Chang Huang)
SEN
Cây hoa t húy si nh dpc bi çt
môi bç ph pn chüa mçt bçnh
::: DS Trn Vit Hng :::
Sen có khá nhiêu t uong quan vói các Tôn giáo
nhu Phât giáo, Ân giáo. . : Sen duoc xem là môt
' t hánh vât ' ( sacred lot us) t ai Trung Ðông và Ðông Á!
Phât Thích Ca dã dùng hoa sen dê phú du diêu
pháp t rong dân gian, phép huyên diêu này dã t r ó t hành kinh Phât là Diêu
Pháp Li ên Hoa Ki nh. Phuong t húc t ung ni êm Kinh Liên Hoa là môt t rong 5 t hú
tung niêm cúa Nhà Phât . . Noi Tình Thô, Phât Di Ðà lây hoa sen làm chô ó,
nên Tình Thô còn duoc goi là hoa sen. Phât Li ên Hoa Quan Âm là môt Ðúc
Phât t rong 33 vi Quan Âm. Trong Phât giáo, t òa sen hay dài hoa sen (li ên
dài) còn duoc goi là Phât t òa. Ðúc Thích Ca Nhu Lai ngu t rên t òa sen goi là
Li ên Hoa Tam mat . . Vi t hê ngôi t hiên dác bi êt nhât cúa Phât giáo là ngôi ki êt
gi à hay ' Lot us posit ion = Vi t hê hoa sen' , dây là vi t hê ngôi bät chéo chân,
bàn chân ngúa huóng lên t rên, dát t rên dùi dôi diên, dây là môt vi t hê khó
ngôi, nhung lai là môt vi t hê dác biêt vì không bi ngã khi di vào giâc ngú!
Chùa Môt côt ( Diên Huu) t ai Bäc Viêt Nam dã duoc Vua Lý Thánh Tông
cho xây cât vào nám 1049 dua t heo hình t uong hoa sen nó t rên mát hô. .
Vói Phât giáo, Sen t uong t r ung cho su t inh khiêt và Hôt sen t uong t r ung
cho Truòng t ho.
Theo huyên t hoai Ân Giáo, hoa sen ngàn cánh t uong t r ung cho mát t ròi
nôi l ên t ù dai duong vù t ru và là bi êu t uong su sinh sán linh t hiêng cúa Thân
Brahma. . t hoát ra t ù môt bông sen vàng. . Nám cánh hoa bi êu t uong cho 5 gi ai
doan cúa Bánh xe Ân giáo vê Ðòi sông : Sanh ra, Lón lên, Lâp gia dình, Nghí
ngoi sau t hòi gian làm viêc và. . Chêt
Thân t hoai Hy lap kê räng : Nàng Lot is xinh dep, con gái cúa Thân
Posei don dã duoc bi ên t hành môt cây sen dê báo vê Nàng chông ké si t ình
Pr iapus ( biêu t uong cho khá náng t ình duc cúa nam giói) .
Tai Trung Hoa, Sen duoc xem là biêu t uong cho Vé dep cúa Phu nù, Và
Môt t rong Bát t iên cúa Thân t hoai Trung Hoa. . là Hà t iên cô (Ho- hsien-
ku) . . luôn luôn có môt dóa sen bên canh. .
Sen cùng có môt vi t rí dåc biêt t rong Vån chuong Viêt Nam :
' Trong dâm gì dep bäng Sen
Lá xanh bông t r äng lai chen nhuy vàng
Nhuy vàng, bông t räng, lá xanh
Gân bùn mà chäng hôi t anh mùi bùn ( Ca dao)
Hoa Sen duoc xem nhu môt loài hoa mang nhùng dåc t ính t iêu biêu cho
nguòi quân t ú : dáng hoa dúng t häng, moc t ù chôn bùn nho nhung mùi lai
t hom t ho.
Trong t r uyên Kiêu cúa Nguyên Du, có nhùng câu :
' Gót sen t hoán t hoät dao ngay mé t uòng'

' Tiêng sen sé dông giâc hoè' . .

' Sen vàng l ãng dãng nhu gân nhu xa' ...
Các t ù ' gót sen' , ' t iêng sen' và ' sen vàng' có lè do t ù diên t ích ' gót sen
vàng' dùng dê chí buóc di cúa nguòi phu nù
Sen, có t ên khoa hoc là Nel umbo nuci f er a t huôc ho t huc vât
Nelumbonaceae
Tên t rong Anh ngù là Sacr ed Lot us, East I ndian Lot us, Lot us lily . .
Nelumbo là t ên cúa Sen bâng t iêng Singhalese ( Sri Lanka) và nucifera
nghia là ' có hôt ' . Tên Anh ngù Lot us do t ù t iêng DoThái Lot , nghia là myrrh (
môt loai huong)
Cây Sen có nguôn gôc t ù các nuóc Châu Á nhiêt dói nhu Ân dô, Pakist an,
Malaysia , Trung Hoa. . Tai Viêt Nam cây moc t rên khâp noi t rong nuóc t rong
các hô ao, dâm nhiêu bùn. Tai Nam Viêt Nam, Ðông Tháp có lè là vùng có
nhiêu sen nhât . ( Tai Hoa Ky có loài sen American lot us= Nelumbo lut eum ,
hoa màu vàng và lá nhó hon Sen Á châu, còn có nhùng t ên nhu wat er-
chinquapin, wat er- nut , duck acorn gåp t ai các Tiêu bang phía Ðông- Nam, t ù
Florida sang dên Texas. Hat và Rê Sen My dã t ùng duoc t hô dân dùng làm
t huc phâm) .
Cây Sen có t hân hình t r u ( ngó sen) và rê mâp ( cú sen) sông lâu nåm. Lá
gân nhu t ròn, moc t rái t rên måt nuóc, t r ên môt cuông dài, lá màu xanh
bóng, nôi gân rât rõ. Hoa t o t rên cuông dài, có nhiêu cánh hoa mêm, xêp t óa
t ròn dêu, màu hông , t r âng ( còn goi là Lot us magnolia= N. alba) hay vàng
t ùy chúng loai. Hoa có nhiêu Nhi ( Tua sen) màu vàng và nhùng lá noãn r òi,
nhùng lá noãn này sau dó t hành quá gân t rên môt dê hoa hình nón nguoc
màu xanh (guong sen) . Môi quá chúa 1 hat . Hat t huôc loai bê quá t rong có
môt chôi mâm ( Tâm sen)
Thành phân dinh duõng
Hat sen và r ê cú sen t huòng duoc dùng làm t huc phâm t ai Á châu :
Rê cú Sen ( Lot us root ) : 100 gram phân ån duoc chúa :
Ngó sen t uoi
Ngó sen nâu
chín
- Calories 56 66
- Chât dam 2.60 g 1.58 g
- Chât béo 0.10 g 0.07 g
- Chât so 0.80 g 0.85 g
- Calcium 45 mg 26 mg
- Sât 1. 16 mg 0. 90 mg
- Magnesium 23 mg 22 mg
- Phosphorus 100 mg 78 mg
- Pot assium 556 mg 363 mg
- Sodium 40 mg 45 mg
- Thiamine ( B1) 0. 160 mg 0. 127 mg
- Riboflavine ( B2) 0. 220 mg 0. 010 mg
- Niacin ( B3) 0. 400 mg 0. 300 mg
- Ascorbic acid
( C)
440 mg 27. 4 mg
Hpt Sen : 100 gr am phân ån duoc chúa :
Hpt t uoi Hpt k hô
- Calories 89 332
- Prot ein 4. 13 g 15.41 g
- Chât béo 0.53 g 1.97 g
- Chât so 0.65 g 2.42 g
- Calcium 44 mg 163 mg
- Sât 0. 95 mg 3. 53 mg
- Magnesium 56 mg 210 mg
- Phosphorus 168 mg 626 mg
- Pot assium 367 mg 1368 mg
- Sodium 1 mg 5 mg
- Bet a- carot ene
( A)
13 I U 50 I U
- Thiamine ( B1) 0. 171 mg 0. 640 mg
- Riboflavine ( B2) 0. 040 mg 0. 150 mg
- Niacin ( B3) 0. 429 mg 1. 699 mg
Thành phân hóa hoc :
Thành phân hóa hoc t hay dôi t ùy t heo phân cúa cây :
Lá Sen : chúa nhiêu alakaloids ( t ý lê t oàn phân t ù 0. 2- 0. 5 %) t rong dó
có Nuciferin ( 0. 15%) và Roemerin, Coclaurin, d- l armepavin, O-
nornuciferin, Liriodenin, Anonain, Pr onuciferin, Anneparine. các acid hùu co
( nhu gluconic acid, cit ric acid, malic acid, succinic acid. . ) , t anins, Vit amin C. . ,
các flavonoids ( nhu quercet in, isoquercit rin. . )
Ngó Sen : chúa Tinh bôt ( 75%) , Asparagin ( 8%) , Arginin, Trigonellin..
Hpt Sen : ngoài t hành phân dinh duõng t rên còn có nhùng alkaloids nhu
Lot usine, Demet hyl coclaur ine, Li ensinine, I so- liensinine..
Tâm Sen : chúa alkaloids ( t ý lê t oàn phân khoáng 0.89- 1.12 %) ngoài 5
alkaloids chính liensi nine, isoliensinine, nef erine, lot usine, met hylcor ypaline
còn có nuciferine, bisclaurine. .
Guong Sen : chúa 4.9 % chât dam, 0. 6 % chât béo , 9% carbohydrat e..
Tua nhj Sen : có nhiêu flavonoids, t annins. .
Nhùng nghiên cúu Duoc hoc vê Sen :
1. Tính Chông Ox y- hóa và t i êu di çt gôc t µ do : Các
polyphenols t rong Sen có hoat t ính úc chê t ác dung cúa 1, 1-
diphenyl- 2- picrylhydr azyl ( DPPH) , là chât sinh gôc t u do. Nghiên
cúu t ai Phân khoa Y- hoc Tu nhiên t ai ÐH Duoc Toyama ( Nhât ) ghi
nhân Sen và Ðô t rong là nhùng cây có t ác dung khá manh. Các
polyphenols, cô lâp t ù nhùng cây này nhu Procyanin B- 3, ( + ) -
cat echin, met hyl gallat e, quercet in, quercet in- 3- O- bet a- D- glucoside,
quercet in- 3- O- bet a- galact oside, quer cet in- 3- O- rut inose và
kaemferol . . t iêu diêt gôc t u do sinh ra bói DPPH rât manh. ( Cho EJ
và các Csv, Phyt omedicine 10/ 03) . Nghiên cúu t ai Phân khoa Thuc
phâm và Ky t huât sinh hoc t ai Ðai Hoc Quôc gia Pukyong ( Nam
Hàn) ghi nhân dich chiêt bâng met hanol t ù Tua nhi sen ( Râu nhi
duc) , có chúa nhùng flavonoids, có hoat t ính chông oxy- hóa rât
manh t rong hê t hông t hú nghiêm Peroxyd nit ric và hoat t ính cao
hon múc bình t huòng ( marginal) t rong hê t hông DPPH ( Archives of
Pharmaceut ical Research 04/ 2003) .
2. Tác dµng báo vç Gan và dçn spch gôc t µ do : Trung
t âm Nghiên cúu Y- Duoc , ÐH Wonk wang ( Nam Hàn) nghiên cúu
dich chiêt et hanol t ù sen ghi nhân khá nång don sach gôc t u do khá
manh vói múc úc chê ó nông dô 6. 49 mcg/ mL ( t hú nghiêm t rên Hê
t hông DPPH) ; Dich chiêt et hanol cùng t ác dung lên t ê bào gan : úc
chê su gia t ång enzym gan và d6o dôc hai cho t ê bào gan gây ra bói
CCl4 và cùng úc chê t ác dông dôc hai gây ra bói alpha- t oxin B1 (
t ác dông này t ùy t huôc vào liêu luong sú dung) . Tính chât báo vê
gan này có t hê do ó khá nång chông oxy- hóa ( Phyt omedicine
03/ 3003) .
3. Tính hp nhi çt cúa t hân Sen : Nghiên cúu cúa Phân
khoa Duoc ÐH Jadavpur ( Ân dô) cho t hây dich chiêt bâng et hanol
t hân sen khi t hú ó chuôt vói t hân nhiêt bình t huòng và khi bi gây
sôt do nâm môc ( Dich t reo nâm môc duoc chích duói da , liêu 10
mg/ kg sè làm t ång nhiêt dô ó hâu môn sau khi chích 19 giò) . Kêt
quá ghi nhân dich chiêt t hân sen ó liêu cho uông 200 mg/ kg làm
giám t hân nhiêt bình t huòng 3 giò sau khi uông ; liêu 400 mg/ kg
ggiám t hân nhiêt dên 6 giò sau khi uông. Trong t r uòng hop gây sôt
bâng nâm môc : cá 2 liêu dêu làm giám t hân nhiêt dên 4 giò sau khi
uông. Hoat t ính ha nhiêt có kêt quá t uong duong vóI
acet aminophen ó liêu 150 mg/ kg ( Phyt ot herapy Research 06/ 2000) .
4. Tác dµng t r ên Hç Ti êu hóa : Dich chiêt t ù Rê sen duoc
dùng làm t huôc chông t iêu cháy, t hú nghiêm t rên chuôt bi gây ra
t iêu cháy bâng Prost aglandin E- 2 : Ó nhùng liêu luong 100, 200,
400 và 600 mg/ kg cho kêt quá là giám sô lân di t iêu, giám dô âm
cúa phân và giám nhu dông ruôt ( t ông phân ra ngoài ) ÐH Nông
nghiêp Bangladesh t rong Bangladesh Med Res Council Bul let in
04/ 1998) .
5. Tác dµng Hp duòng t r ong máu : Nghiên cúu t ai Phân
khoa Ky t huât Duoc. ÐH Jadavpur ( Ân) Cho chuôt t hú nghiêm bi
gây t iêu duòng bâng st rept ozocin uông dich chiêt Cú sen bâng
et hanol cho t hây múc glucose t rong máu sut giám dáng kê ( so vói
nhóm dôi chúng) chúng t ó dich chiêt cú sen có khá nång cái t hiên
múc dung nap glucose ( glucose t olerance t est ) và t ång cuòng t ác
dung cúa insulin chích vào chuôt . So sánh vói t olbut amide : t ác
dung cúa dich chiêt bâng 73% ( ó chuôt bình t huòng) , và bâng 67 %
(ó chuôt bi gây t iêu duòng) ( Journal of Et hnopharmacology
11/ 1997) .
6. Tác dµng chông sung vi êm : Tính chông viêm cúa dich
chiêt cú sen bâng met hanol, cúa bet ulinic acid và cúa các t rit erpen
st eroids ( cô lâp t ù cú sen) duoc t hú nghiêm t rên chuôt bi gây phù
chân bâng carrageenin và serot onin. Kêt quà ghi nhân dich chiêt
bâng met hanol ò liêu 200 mg/ kg và 400 mg/ kg, bet ulinic acid ó liêu
50 mg/ kg và 100 mg/ kg : có hoat t ính chông viêm dáng kê, t ác
dung manh t uong duong vóI phenylbut azone và dexamet hasone
( Plant a Medica 08/ 1997) .
7. Tác dµng t âm t hân cúa Cú sen : Nghiên cúu cúa Phân
khoa Ky t huât Duoc ÐH Jadavpur : Thú nghiêm t rên chuôt bâng
dich chiêt cú sen bâng met hanol cho t hây có su giám hoat dông t úc
t hòi, giám t ính t hám hiêm ( explorat or y behavior) , giám t hu giãn co
và t ång cuòng t ác dung gây ngú cúa pent obarbit al ( Jouernal of
Et hnopharmacology 11/ 1996) .
8. Tác dµng cúa Nef er i ne t r ên dç kêt dính cúa t i êu câu
: Nghiên cúu cúa Phân khoa Duoc ÐH Y Khoa Tongj i - Vù hán ( Trung
Hoa) . Neferine là môt alkaloid loai dibenzyl isoquinolein t rích t ù sen
, có t ác dung làm ha huyêt áp. Tác dung cúa Neferine t rên su kêt
dính t iêu câu và su cân bâng t ý lê t hromboxan/ prot aglandin ( TXA-
2/ PGI - 2) và t ý lê cAMP/ cGMP duoc nghiên cúu bâng các phuong
pháp do dô duc ( t urbidimet ry) và radio- immunoassay ( RI A) .
Neferine úc chê dáng kê su kêt dính t iêu câu ( t hú t rên t hó) gây ra
bói ADP, Collagen, Arachidonic acid và Yêu t ô kích hoat t iêu câu
( PAF= Plat elet act ivat ing fact or ) vói I C50 t heo t hú t u là 15, 22, 193
và 103 micromole/ lit . Niferine t ång 6- ket o- PGF 1 alpha và cAMP
t rong t iêu câu t heo liêu luong, nhung úc chê TXA- 2 do t iêu câu sinh
ra khi bi kích t hích bói ar achidonic acid. Niferine không có t ác dung
dáng kê vóI cGNP. Các kêt quá t rên dua dên dê nghi co chê
Neferine t ác dung kêt dính t iêu câu liên hê dên các cân bâng TXA- 2/
PGI - 2 và cAMP/ cGMP.
9. Tác dµng ó Ti m :
§ Neferine ánh huóng dên hoat dông co-diên t im ( ghi bâng
t âm diên dô ) cúa mèo bi dánh t huôc mê. Niferine là alkaloid t rích
tù t im sen, có hoat t ính chông r ôi loan nhip t im. Niferine ó liêu 1- 10
mg/ kg, chích t ích mach, làm giám ( t heo liêu luong) biên dô t hê
dông t ác môt pha ( Monophasic act ion pot ent ial amplit ude) , kéo dài
t hòi gian t hê dông t ác môt pha ( monophasic act ion pot ent ial
dur at ion) và làm giám áp huyêt ; Tác dung này giông nhu Quinidine.
§ Tác dung cúa Neferine qua hiêu sô diên t hê màng co t im
ó chuôt albino và ó hach t âm nhi ( ?) noi t ê bào co t im chuôt mói
sinh cùng duoc nghiên cúu vê upst roke velocit y, dàn áp giao dông
t ác dông diên t hê do ouabaine gây ra.
§ Theo Kee Chang Huang ( The Pharmacology of Chinese
Herbs) t hì Neferine có t ác dung làm giãn nó mach máu, t ác dung
này không t ùy t huôc vào Yêu t ô t hu- giãn nôi mac ( endo t helium-
relaxing fact or= NO) nhung liên hê mât t hiêt vói su chån alpha
( alpha- blockinh) và hoat t ính chån luông Ca2+ ( Calcium- channel
blocking) . Ngoài ra Liensinine, môt alkaloid khác t rong sen , có
nhùng hoat t ính làm ha huyêt áp và chông loan nhip t im. Liensinine
làm giám dô co t hât cúa bâp t hit t im bâng cách gây ra su kéo dài
t iêm luc hoat dông cúa APD t rên bâp t hit . Tác dung chông loan nhip
có t hê manh hon cá quinidine.
10. Ðçc t ính, Chông chí djnh và Tác dµng phµ : Theo
James Duke t rong Handbook of Medicinal Herbs cùng nhu t rong các
sách duoc t háo Ðông Y : Hat sen chông chí dinh khi bi t áo bón và
t r uong da dày. Chua biêt duoc nhùng phán úng phu hay nguy hai
nêu dùng t heo dúng liêu luong t r i liêu ( t ù 4- 6 gr am bôt hat sen
khô) . Oxoushin sunine có t ính dôc hai cho t ê bào u- buóu loai
car cinoma vùng mùi- hâu ( nasopharynx)
Sen t rong Ðông Y
Duqc hçc cô t r uyên Tr ung Hoa dùng t ât cá các bô phân cúa cây Sen
dê làm t huôc :
§ Lá Sen ( Folium Nelumbinis) hay Hà diêp ( He- ye) , Nhât
duoc : kayo. Hàn duoc : Hayôp
§ Hat Sen ( Semen Nelumbinis) là phân màu t r âng bên
t rong vó cúa quá, sau khi t ách bó chôi mâm, duoc goi là Liên t ú
( Lian- zi) . Nhât duoc : Renshi. Hàn duoc : Yôncha.
§ Tâm Sen ( Plumula Nelumbinis) , mâm xanh ó chính giùa
hat , hay Liên t ú t âm ( Lian- zi xin) . Nhât duoc : Renshin. Hàn duoc :
Yônsim.
§ Tua nhi Sen ( St amen Nelumbinis) hay Liên t u ( Lian xù)
§ Guong Sen ( Recept aculum Nelumbinis) , dê hoa sau khi
dã lây hêt hat ( t huòng phoi khô) , hay Liên phòng ( Lian fang) . Nhât
duoc : Renbo. Hàn duoc : Yônbang)
§ Ðôt ngó sen ( Nodus Nelumbinis Rhizomat is) hay Ngâu t iêt
( Ou j ié) . Nhât duoc : Gùset su. Hàn duoc : uj ôl.
Duoc t ính t heo Ðông Y và Phuong t húc sú dung :
§ Lá sen ( Hà di çp) :
§ Theo Ðông y, có vi dâng, t ính bình , không dôc t ác dung vào các
kinh mach t huôc Can, Ty và Vi. Hà diêp t uy không duoc chép t rong
Thân Nông Bán Tháo nhung duoc Lý t hòi Trân ghi t rong Bán t háo
Cuong muc. Tính chât : ' Thanh t hú, Loi Thâp, Tán Ú, Chí Huyêt '
§ Hà diêp t r i duoc các chúng do Ha Nhiêt gây ra : dô mô hôi quá
dô, nuóc t iêu duc và t iêu cháy vói chúng ' hoá vuong hay t huc hoá'
( t iêu cháy ra máu) . Lá Sen t ång và giúp t hông t hoát ' Duong' Khí t rì
t r ê, ú dong noi Ty, nhât là t iêu cháy do Nhiêt ú t ai Ty- Vi.
§ Hà diêp có t ác dung câm máu, t r i duoc ói ra máu : dùng giã nát ,
dâp vào vêt t huong. Muôn t r i nóng sôt nhanh Hà diêp duoc dùng phôi
hop vói Ðâu ván t râng ( Bach biên dâu = Bian- dou , Semen Dolichor is
Lablab) .
§ Tác dung cúa Hà diêp có t hê bi giám bót nêu dùng chung vói
Phuc linh ( Fu- ling= Sclerot ium Poriae Cocos) .
§ Liêu dùng : 9- 15 gr am lá t uoi môi lân, nên chon lá t uoi ( Tiên hà
diêp = Xian he- ye) , lón và còn nguyên ven, t hu hái t rong các t háng t ù
6 dên 9.
§ Ðôt ngó sen ( Li ên Ngâu t i êt ) :
§ duoc xem là có vi ngot / chát , t ính hàn, t ác dông vào các kinh
mach t huôc Phê, Vi và Can.
§ Ngâu t iêt có khá nång rât t ôt dê t ri các bênh vê Máu nhât là
t rong các bênh xuât huyêt do ó t ác dung ' Phá ú' , làm t an cuc huyêt , t r i
duoc ho ra máu, ói múa r a máu, cháy máu cam. .
§ Tác dung câm máu gia t ång, giúp ngung ho ra máu nhanh hon
khi duoc dùng chung vói Sinh dia ( Sheng- di- huang = Radix Rehmaniae
Glut inosae) , A giao ( e- j iao= Gelat inum Corii Asini) và Xuyên bôi mâu
( Chuan bei mu= Bulbus Frit illar iae Cirrhosae) .
§ Liêu dùng : Tù 9- 15 gram duoc liêu khô hoåc 30- 60 gram duoc
liêu t uoi, duoc liêu t ôt có nôt sân dâm màu, có r ê nhó bám t heo. Muôn
diêu hòa khí huyêt nên dùng t uoi hay xay t hành nuóc uông; muôn
câm máu t hì cân sao t ôn t ính t ruóc khi dùng.
§ Guong sen ( Li ên phòn g) :
§ duoc xem là có vi dâng/ chát , t ính âm, t ác dung vào các kinh
mach t huôc Ty, Thân và Can.
§ Ðài sen làm t an duoc máu huyêt ú dong và câm máu nhât là
t rong các t r uòng hop xuât huyêt t ú cung và có máu t rong nuóc t iêu.
§ Ðài sen giúp an vi, ôn dinh bào t hai, giúp t ránh duoc hu
t hai, . Ðài sen cùng phân t án duoc ' Nhiêt ' giúp t r i nóng, cám do 'Hoá
vuong, Nhiêt cao' .
§ Dùng chung vói Í ch mâu ( Yi- mu- cao= Leonuri het erophylli) dê t ri
kinh nguyêt quá nhiêu ( rong kinh) .
§ Dùng chung vói Ðuong qui ( Dang- gui+ radix Angelica Sinensis) ,
Thuc dîa ( Shu di- huang= Radix Rehmaniniae Glut inosae Conquit ae) và
Trúc nhu ( Zhu- r u = Caulis Bambusa) dê t ri và ngùa hu t hai.
§ Liêu dùng : Tù 3 dên 9 gr am : Dùng t uoi dê t ri ' Ha Nhiêt ' . Duoc
liêu t ôt có màu t ím dó, lón.
§ Hpt sen ( Li ên t ú hay Li ên nh µc) :
§ duoc xem là có vi ngot / chát , t ính Ôn, t ác dung vào các kinh
mach t huôc Thân, Tâm và Ty. Hat sen có nhùng t ác dung : ' Bô Ty,
Duõng Tâm, Sáp Truòng, Cô Tinh'
§ Bô Ty và câm t iêu cháy : chú t ri các t ruòng hop Ty suy dua dên
t iêu cháy và ån mât ngon, t huòng duoc dùng chung vói Son duoc
( Hoài son) = Cú mài và Bach t ruât .
§ Bô Thân và Kiên t inh : t ri duoc các t r uòng hop di t inh ( xuât t inh
sóm) và bân t inh do ' Thân suy' , cùng dùng dê t ri các chúng xuât huyêt
noi t ú cung và huyêt t râng cúa phu nù . Ðê t ri bât luc, t hiêu t inh t rùng
: hat sen duoc dùng chung vói Sa- Uyên Tât lê ( Sha yuan j i
li= Ast ragali) và Kê t hiêt ( qian- shi= Euryales Ferocis) .
§ Bôi bô Tâm- t hân : an dinh t âm t r í, t ri duoc hôi hôp- âu lo hay
gât góng, khó t ính, mât ngú. Tác dung rât công hiêu t rong các t ruòng
hop mât quân bình giùa Tâm và Thân. Ðê t ri các t r uòng hop mât ngú
nhe, hôi hôp , dê nóng giân hay t r ùng hop xuât t inh khi ngú ( mông
t inh) kèm t heo khát nuòc, nuóc t iêu nóng. . do ' Hóa vuong t ai Tâm' :
hat sen duoc dùng chung vói Bách hop ( Bai- he) , Ý di nhân ( Yi- yi ren=
Hat bo- bo) và Sa sâm ( Sha- shen) . Liêu dùng : môI i lân 6- 15 hat .
Không nên dùng hat sen t rong các t r uòng hop dây bung và t áo bón.
§ Nhj sen ( Li ên t u) :
§ t ác dông vào các kinh mach t huôc Tâm và Thân .
§ Tính chât : ' Sáp Ti nh, Í ch Thân, Thanh Tâm, Chí Huyêt ' , có khá
nång giúp gia t ång sán xuât t inh- khí, kiêm soát các t r uòng hop xuât
huyêt ; bô ' Thân' và ha ' Tâm hoá' .
§ Nhi sen có t hê t ri duoc kiêt ly, mông t inh và di t iêu nhiêu ban
dêm.
§ Liêu dùng : 5- 9 gram nhi t uoi.
§ Tâm sen ( Li ên t ú t âm) :
§ duoc xem là có vi dâng, t ính Hàn ,
§ t ác dung dôc nhât vào các kinh mach t huôc Tâm, vói khá nång
làm t án ' Tâm nhiêt ' ;
§ t huòng duoc dùng dê t ri các t r uòng hop t hô huyêt , ho ra máu.
§ Liêu dùng : 1. 5- 6 gram.
§ Cuông l á Sen ( Ramulus Nelumbinis) ,
§ có khá nång làm t an ' t à Khí' ú t âc noi nguc,
§ giúp t ri các chúng ho, t úc nguc do Hóa vuong xâm nhâp Phê
kinh.
§ Ngó sen ( Li ên ngâu) :
§ Giái t r ù phiên muôn.
§ Tính chât ' Tráng Duong, An Thân' .
Môt sô bài t huôc :
§ Tr à Lá sen : Dùng môi lân 10 gr am lá sen khô, pha t hành 1
t ách t rà nóng. Dùng dê giái nhiêt , t ri di t inh, t iêu mõ.
§ Tr à gi ám béo :
§ Lá sen ( 60 gram) ,
§ Son t rà ( Crat aegus pinnafit ada) t uoi ( 10 gram) ,
§ Hat Ý di ( 10 gram) ,
§ Vó quât ( 10 gram) .
§ Nghiên chung t hành bôt , rót nuóc sôi vào, hãm, uông t hay t rà
môi ngày 1 t hang, uông t rong 100 ngày.
§ Li ên ngâu t r à nhan phuong : Bài t huôc giù nhan sâc bâng
ngó sen :
§ Hat sen ( 9 gram) ,
§ Hoa sen ( 7 gram) ,
§ Ngó sen ( 8 gr am) .
§ Phoi các duoc liêu t rong bóng râm, nghiên t hành bôt , rây ky,
t r ôn dêu, dung t rong lo kín. Môi ngày uông 2 lân, sáng- t ôi, khi bung
dói, môi lân 1 gr am hòa t rong nuóc sôi. Dùng cho nguòi béo phì và
dung nhan sút kém.
Môt sô phuong t húc dinh duõng dùng Sen dê t r i bênh :
Tai Trung Hoa, Sen duoc dùng t rong môt sô phuong t húc dinh- duõng dê
t r i bênh :
§ Thuôc bô cho nguòi cao ni ên, Sán phµ sau k hi sanh :
§ Ðun sôi 30g quá sen ( hat sen còn cá vó) ,
§ 30 gram duòng phèn chung vói 30 gram r uou t râng; sau dó
t hêm 1 t r úng gà , làm t hành súp.
§ Än môi ngày vào buôi t ôi t rong 1 t háng. ( Henry Lu t rong
Chinese Nat ural Cure) .
§ Ðê t r j án k hông ngon , t i êu cháy : nên dùng bôt hat sen hay
nâu chung hat sen, phuc linh vói gao t é và ån vói duòng phèn ( Liu-
Jil in t rong Chinese Diet ar y Therapy)
§ Cháo hpt sen : Dùng dê t ri mât ngú, cång t häng t inh t hân, bót
t iêu ban dêm.
§ Hat sen ( 3/ 4 cup) ,
§ gao nâu ( 1 cup 1/ 2) ,
§ Nuóc ( 8 cups) .
§ Nâu dên chín nhù hat sen. Có t hê t hêm duòng phèn, mât ong dê
làm t hành chè ngot ( Daniel Reid t rong A handbook of Chinese Healing
Herbs)
Tài liêu sú dung chính :
§ Trang Web sit e : PubMed ( Thu viên Quôc gia Hoa Ky)
§ Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( Bensky/ Gamble)
§ The Phj armacology of Chinese Herbs ( Kee Chang Huang)
§ Handbook of Medicinal Herbs ( J. Duke)
§ Nat ural Medicines Comprehensive Dat abase ( Pharmacist ' s let t ers)
§ Whole Foods Companion ( Dianne Onst ad) .
§ Chinese Veget able ( Geri Har ringt on)
§ The Oxford Companion t o Food ( Alan Davidson)
HOA SÚ
: : : DS Trân Viêt Hung : : :
Hoa Sú hay goi dúng hon là Sú cùi, t ai miên Nam Viêt Nam; còn duoc goi
là hoa Ðai t ai miên Bäc. ( Cây Ngoc Lan, Michelia champaca cùng duoc goi là
hoa Sú ! ) . Hoa Sú có mùi t hom dê chiu dã là nguôn cám húng cho các nhac
sì và t hi sì, t huòng goi nhó cho nhùng môi t ình dep nhung. . dang dó ?
Nhac sì Hoàng Phuong, t rong bài ' Hoa Sú Nhà Nàng' dã viêt :
' Ðêm dêm ngúi mùi huong, mùi hoa sú nhà nàng
Huong nông hoa t ình ái, dâm dà dây dó goi t ên
Nhà nàng cách gân bên, giàn hoa sú quanh t uòng
Nhìn sang t rôm nhó t huong t hâm, mo ngày mai lúa dôi. . '
Và t hi sì Cao Nguyên , t rong bài ' Hoa Sú Träng' :
' Hoa sú t räng nu xòe vòi nám cánh
nám ngón t ay em chum mó hoa lòng. . '
hay t ha t hiêt hon :
' Goi t ình l ên bäng màu hoa sú t räng
môi yêu t hom diu nhe gi ùa dêm nông. . '
Hoa sú, Plumeria ( còn goi là Frangipani) , t huôc ho t huc vât Apocynaceae
có nguôn gôc t ù Trung My. Tông Plumeria gôm 7 loài, cho hoa có mùi t hom
ngot ngào, khó quên. Hoa sú duoc Phât gíáo xem là biêu t uong cho Vinh cúu
vì cành cây, dù cho dã bi cât , vân t iêp t uc. . t r ô hoa.
Trong chuyên hái hành nôi t iêng cúa Columbus vào nåm 1492, nhà t huc
vât Mercut io Frangipani là nguòi Âu châu dâu t iên dã ghi nhân duoc mùi
t hom dåc biêt cúa hoa Sú, và sau dó nguòi Ý dã t rích duoc huong liêu t ù hoa
Sú dê dåt t ên là ' mùi huong Frangipani' , giông nhu mùi hoa nhài.
Plumeria là môt loài cây nhiêt dói, có nhùng giông cho hoa có màu sâc
khác nhau:
- Pl umer i a obt u si f ol i a ( = P. acuminat a) = Cây sú hoa t r âng.
Singapor e plumeria
Cây có
nguôn gôc
tù Mexico,
duoc t r ông
rông rãi t ai
các nuóc
nhiêt dói.
Tai Viêt
Nam, cây
duoc t r ông
phô biên ó
các dình,
chùa và
công viên.
Cây t huôc
loai t hân
môc, t rung bình 2- 3 m nhung có t hê cao dên 7m, phân cành dài,
cành cong queo, xù xì. Thân có vó màu t râng- xám, xôp. Lá t huôn
dài15 cm, r ông 5 cm, phân giùa r ông và t hu hep ó cá hai dâu.
Phiên lá màu xanh bóng, nhån có các gân hình lông chim nôi rõ,
màu t râng. Lá xêp sát nhau t hành vòng noi ngon cành, khi rung
dê lai nhùng seo lón t rên cành. Hoa lón chùng 5cm, moc t hành
cum t rên môt cuông chung. Cuông hoa mâp, dài 30- 50 cm, có
nhiêu vêt seo do hoa r ung di. Cánh hoa dây, xêp vån ( khi chua
nó) , màu t râng ó giùa màu vàng. Quá loai dai dài 10- 15 cm, ít
gåp, chúa hat có cánh móng. Hoa có mùi t hom, nó quanh nåm. .
Chúng t r ông P. acuminat a var. t ricolor cho hoa màu t r âng, mép
màu hông và t rung t âm màu vàng.
- Pl umer i a
r ubr a = Cây sú hoa dó
( West I ndian Red
Jasmine)
Cùng có
nguôn gôc
tù Mexico,
Guyana.
Cây t hâp
hon Sú hoa
t râng, cành
chia nhánh
nhiêu, moc
xòe t hành
các t âng
t hâp. Lá t huôn dài khoáng 20- 40 cm, nhon ó dính; Lá màu xanh
bóng, xêp sát nhau ó dâu cành, r ung vào mùa khô. Hoa lón chùng
5- 7 cm, moc t hành cum ó dâu cành t rên môt cuông chung, dài.
Cánh hoa màu dó khá dây. . Môt sô chúng duoc t huân hóa dê t rông
duoc t ai Nam California.
- Pl umer i a hypol eu ca = Cây sú hoa vàng
Tuong t u nhu cây sú hoa t r âng, nhung hoa có cánh màu vàng
dâm
Thành phân hóa hoc :
Hoa chúa
Tinh dâu dê bôc hoi ( chùng 0.05 %) t rong có cit ronellol, far nesol,
geraniol, l- ( + ) bornesit ol, linalol, phenyl- et hyl alcohol.
Các flavonoids nhu kaempferol, kaempferol-glycoside, quercet in,
quercet in- glycoside. . , quercit rin, rut in. .
Vó t hân có bet a- sit ost erol, các iridoids nhu fulvoplumierin ( 0. 25%) , al
lamcin và allamandin ; plumieride ( 6%) ; p- benzoquinone. . ; lignan loai
liriodendr in. .
Rê chúa bet a- dihydroplumericic acid, bet a- dihydroplumericine, isoplume
ricine, plumer icine.
Nhµa chúa acet yl- luoeol, alpha và bet a- amyrin, cerot ic acid, lupeol, lupe
ol- acet at e, oxymet hyl- dioxycinnamic acid, plumieric acid. .
Lá chúa khoáng 5.6 % pect in
Tác dung duoc hoc :
Hopt t ính di çt bào :
Nghiên cúu t ai t r uòng Duoc, ÐH I llinois ( Chicago) , USA ghi nhân các
iridoids t rích bâng pet roleum- et her và chlorofor m, t ù vó cây Sú hoa dó
( Plumeria rubra) , t hu hoach t ai I ndonesia có các hoat t ính diêt t ê bào ung
t hu các loai lymphocyt ic leukemia ( P- 338) noi chuôt và môt sô dòng t ê bào
ung t hu ( vú, ruôt , fibrosarcoma, phôi, melanoma, KB) noi nguòi. . ( Jour nal of
Nat ural Pr oduct s Sô 53 ( Nov- Dec) - 1990.
Môt nghiên cúu khác cùng t ai Truòng Duoc I llinois, Chicago ghi nhân
các chât cô lâp loai glycosidic t ù ruôt t hân cây sú dó nhu plumericin, iso
plumericin có các hoat t ính diêt nhuyên t hê, diêt vi t rùng. . ( Journal of
Et hnopharmacology Sô 33- 1991) .
Hopt t ính chông bi ên chúng ( Ant i mut ageni c) :
Nghiên cúu t ai Viên Hóa hoc, ÐH Khoa Hoc, Viên ÐH Philippines t ai
Quezon Cit y ( Phi) ghi nhân các chât St igmast - 7- enol, Lupeol car boxylic acid
và Ur solic acid t rích t ù lá t uoi cây Sú hoa t râng ( P. acuminat a) bâng et hanol
có hoat t ính chông biên chúng khi t hú t rên chuôt : ó liêu 2 mg/ 25 gr am
t r ong luong chuôt , các chât này làm giám sô luong các t ê bào MPCE
( micronuckeat ed polychromat ic eryt hrocyt es) gây ra biên chúng bâng
mit omycin C. Tý lê hoat dông duoc ghi t heo t hú t u là 75, 80 và 57%
( Mut at ion Research Sô 361 ( Dec) - 1996) .
Hopt t ính chông HI V
Nghiên cúu t ai Truòng Duoc I llinois ( Chicago) , ghi nhân hoat chât loai
iridoid: fulvoplumierin t rích t ù Sú có khá nång úc chê men reverse
t ranscript ase cúa siêu vi HI V- 1 noi nguòi ( Journal of Nat ural Product s Sô 54
( Jan- Feb) - 1991)
Sú t rong duoc hoc dân gian :
Phu nù vùng Car i bbean dùng hoa dê làm t hom t óc, uóp t hom quân áo,
chån màn.
Tpi Tr ung Mÿ : vó Plumeria rubra duoc dùng dê t ri lâu mú. Lá giã nát ,
dâp t r i bâm dâp, chân t huong; mú nhua dùng làm t huôc t hoa bóp t r i phong
t hâp.
Theo Duqc hçc Tr ung Hoa : Hoa cúa Plumeria rubra var. acut ifolia còn
goi là Kê dán hoa ( Jì- dan hua)
- Hoa sú có vi ngot , t ính bình, có các t ác dung ' t hanh Nhiêt ' , loi t iêu,
hòa Vi và nhuân t ràng, bô phôi
- Vò có vi dâng, t ính mát có t ác dung t hanh nhiêt , t á ha, t iêu t hùng và
sát t rùng. Dùng kích t hích, diêu kinh, t ri nóng nhiêt , nhuân t ruòng.
- Lá có t ác dung hành huyêt , t iêu viêm, dùng giá nát dâp t rên vêt
t huong.
- Quá có t hê gây t r uy t hai.
- Nhua có t ính dôc, gây sô. .
Tpi Ân dç :
- Plumeria acuminat a ; t iêng Hindi là golainchi. Tiêng Phan : kshir
champa. Vó dùng sâc làm t huôc t ri nóng sôt , gây sô, t r i bênh hoa liêu, t hoa
t r i herpes. Nhua gây sô t ri sung loi. Rê gây sô rât manh.
- Plumeria alba : Nhua dâp t rên vêt ló loét , t ri chây rân và herpes, gây
sô. Hat dùng dê câm máu.
- Plumeria rubra : Nhua t r i dau, sung rång. Hoa làm t huôc ho, t r ù dàm
Tài liêu sú dung :
§ Phyt ochemical and Et hnobot anical Dat abases ( J. Duke)
§ Medicinal Plant s of China ( Duke & Ayensu)
§ Medicinal Plant s of I ndia ( Jain & DeFilipps)
§ The A- Z of Garden Plant s ( Bay Book)
VI OLET
hoa Pensée t ím hay HOA TÍ M :
nµ hoa cúa Sµ e- âp
::: DS Trân Vi çt Hung :::
Ref or m t he er r or s of t he Spr i ng
Mak e t hat t ul i ps may have shar e
of sw eet ness, seei ng t hey ar e f ai r
An d r oses of t hei r t hor ns di sar m' d,
But most pr ocu r e
Th at vi ol et s may a l onger age endur e
Andr ew Mar vel l ( 1621- 78)
Violet t e vói huong t hom ngot ngào t r òi ban cho, nu hoa bé nhó
nâp duói l á che, là biêu t uong cho su e- âp và khi êm t ôn. Cây
viol et t uy t rô hoa nhung hoa nó ngän ngày, t ai khäp môi khu
rùng, cánh dông, doc bò rào t rong suôt mùa Xuân. Có rât nhiêu
t ruyên t huyêt cùng nhu chuyên cô t ích kê vê cây hoa bé nhó này :
Môt t ruyên t hân t hoai Hy lap kê räng : Nàng t iên nhó bé I ant his cô
chay t rôn su sån duôi mê say cúa Thân Apollo. . nàng chay ân nâp
vào r ùng và t ìm su che chó cúa Nù t hân Diana, Diana khuyên
nàng nên t rôn t hât ky t ai môt noi mà Apollo. . không t hê t ìm dên
duoc và Diana dã biên nàng t hành môt nu hoa Violet dê giúp nàng
t hoát duoc Apollo. . '
Môt t ruyên khác t hì cho räng : Hoa Violet duoc t ao ra dê dành cho
Nàng I o, nguòi yêu cúa Thân Zeus, và dê ca ngoi su kiêu diêm cúa
I o hoa Violet duoc dåt t ên t heo I o ( t iêng Hy lap nghia là màu t ím) .
Viol et còn là bi êu t uong cúa su ngay t häng và t rung t hành. Ván
hào Shakespeare rât t hích violet , nên dã dùng hoa dê biêu t uong
cho su khiêm t ôn và bên vùng t rong Tình yêu. Trong t hói Trung
Cô, t ai Âu châu viol et là bi êu t uong cho su khiêm t ôn cúa Chúa
Cúu Thê. . hoa duoc t rông rât nhiêu t rong vuòn cúa các t u viên dê
báo vê nhà dòng t ránh các su ác.
Tràng hoa vi olet deo quanh cô sè gi úp báo vê nguòi deo t ránh bi
lùa gat và mê hoác. Nguòi Hy- lap và La mã ngày xua deo hoa dê
t r ù mùi r uou, ngùa . . say ( ?) .
Hoa violet rât duoc ua chuông t ai Âu châu nhât là t ai các nuóc
quanh Ðia Trung Hái. Tai Toulouse ( Pháp) , t rong t hòi t roubadours,
hoa l à phàn t huóng cho nhùng nguòi doat giái vê làm t ho, và t ai
mi ên Nam nuóc Ðúc, t rong t hói Trung cô, khi hoa bät dâu nó vào
dâu xuân, có nhùng buôi khi êu vù duoc t ô chúc dê án mùng. Hoa
viol et là môt vât biêu t uong t ình yêu giùa Napoleon Bonapart e và
Nàng Josephine. . hoa sau dó là vât biêu hiên chính t ri cúa
Napol eon. Ông còn t ên hiêu là Caporal Viol et t e vì r ât t hích hoa
viol et , nhùng nguòi t heo Ông dã deo hoa dê biêu lô su úng hô khi
Ông bi luu dày ó dáo Elba. . và khi Ông t ró vê câm quyên, duòng
phô Paris dã gän dây hoa Violet t rong ngày diên hành.
Tên khoa hoc và các t ên t huòng goi :
Viola odorat a t huôc ho t huc vât Violaceae
Viola, là t ên lat inh dåt cho cây và có lè do t ù t iêng Hy lap ion ( = màu
t ím) Tù Viola, dä có t ên , Violet ( t iêng Pháp, hoa Violet t e) ; odorat a nghia là
có mùi t hom. Cây còn duoc goi là Garden Violet , sweet violet ..
Sweet Violet có lé là loài hoa t rong nhóm viola dai duy nhât t ai Anh mà
có mùi t hom.
Ðåc t ính t huc vât :
Cây t huôc loai t háo da niên,
sông dai, có t hân rê phân nhánh
và moc bò t ao ra nhùng chôi duói
måt dât . Các lá xuât hiên cùng
môt lúc vói hoa, lá nhó cõ 2- 4 cm
hình t im hay t rái xoan, mép lá có
rång. Hoa màu t ím sâm có khi
t r âng pha lân xanh da t r òi , có 5
cánh hoa hình t im, có mùi t hom.
Cây t r ô hoa t rong các t háng 3- 4 và t háng 8. Hoa violet nó rât t ôt khi
t r ông ó nhùng noi có bóng mát môt phân và dât có âm dô cao. Cây cân
nhiêt dô mát ban dêm dê t rô hoa. Violet phát t riên bâng nhùng cành bò lan
và bâng hat ( t hât ra có 2 loai hoa : loai hoa có 5 cánh, nó vào mùa xuân,
và loai hoa khép kín = cleist ogamous, không có cánh hoa nhung chúa hat t u
t hu phân) .
Có khoáng t rên 600 chúng violet , t rong dó có :
Chúng ' The Czar ' cho hoa màu t ím sâm; chúng ' Baronne Alice de
rot hschild' cho hoa màu t ím- xanh và chúng ' Madame Armandine Pages' lai
cho violet . . màu hông ! ( Tai Hoa Ky có riêng môt Hôi nhung nguòi yêu hoa
Violet , có môt websit e riêng : www. sweet violet s. com )
Thành phân hóa hoc :
Hoa violet chúa môt hôn hop t inh dâu dê bôc hoi, sâc t ô loai
ant hocyanine, chât nhày, các pept ids macrocyclic goi chung là cyclot ides
( t rong dó có vodo M, vodo N. . )
Lá và t oàn t hân chúa saponins, glycosides nhu violarut in, các acid hùu
co, met hylsalicylat e
Duoc t ính :
Violet dã duoc xem là môt vi t huôc t ù t hòi Cô hy lap : Hippocrat es dã
dùng violet dê t ri nhúc dâu, dâu óc quay cuông do. . say r uou, mât mò, buôn
bã, uu t u, sung t úc nguc. Pliny cho r âng violet giúp dê ngú, bôi bô bâp t hit
t im, và giái t r ù su t úc giân. Nguòi Á râp dùng violet t r i t áo bón, sung yêt
hâu, mât ngú, yêu gan. .
Nhùng phuong t húc sú dung t rong dân gian ngày nay cùng phù hop vói
t ruyên t hông xua : Các saponins và chât nhày t rong hoa khiên violet là
phuong t huôc rât t ôt t ri ho, ngúa t rong cô, ho gà và ho t úc nguc . Si- rô
violet là t huôc t ri ho cho t r é em r ât t ôt . Có t hê dùng violet làm t huôc súc
miêng, t r i dau hong và sung chân rång. Chât nhày t rong hoa giúp làm diu
bao t ú, ruôt . Sirô có t hê dùng làm t huôc nhuân t ruòng cho t r é em. Ðåc t ính'
làm mát ' cùa hoa khiên hoa có t hê dùng t rong các t r uòng hop nóng sôt ,
sung dau. . nhât là các salicylat es giúp t ri dau và sung r ât công hiêu.
Khoa Homeopat hy dùng Viola odorat a dê t ri các chúng ho khó t hó, co
giât t úc nguc, ho gà và các bênh vê hô hâp liên hê dên âu lo, phiên muôn.
V. odorat a cùng dùng dê t ri nhúc dâu vói cám giác dau nóng noi t rán, dau
phía t rên chân mày và choáng váng. . t r i phong t hâp và dau t rong xuong
côt .
Khoa Aromat herapy dùng Violet cho nhùng nguòi r ut rè, e t hen, dê cám
xúc, châm hòa dông vói dám dông do ó bán t ính e- lê, nhút nhát . . Tinh dâu
violet giúp mang lai t u t in, khiên dê hòa dông không so mât bán nång, giúp
cói mó. .
Nghiên cúu t ai ÐH Uppsala, Thuy Ðiên ghi nhân các cyclot ides t rích
duoc t ù Viola arvensis và Viola odor at a có nhùng t ác dung diêt duoc t ê bào
u- buóu dôc :
Các cyclot ides duoc dåt t ên là var v A, varv F và cycloviolacin 02 có khá
nång diêt 10 dòng t ê bào ung t hu noi nguòi. . Cyclot ides t uong dói có hoat
t ính sinh hoc khá bên, nên dang duoc t hú nghiêm dê có t hê dùng làm t huôc
t r i môt sô loai ung t hu ( Molecular Cancer Therapy Sô 1- 2002)
Vài phuong t húc sú dung :
Hoa Violet r ât t hom, có vi ngot , nên có t hê dùng. . làm keo, hay bày
t hêm vào các món salad. Hoa, kêt t inh t rong duòng, duoc bán t ai các t iêm
bánh bên Âu châu. Ngoài ra cùng có Violet kêt t rong chocolat . Cùng có t hê
ngâm hoa và lá t rong nuóc lanh, t ao t hêm huong vi cho nuóc giái khát .
Trên t hi t ruòng có bán các loai t rà violet , bánh pudding có nhôi hoa, cà rem
, mút t rái cây có violet . .
Có t hê t u pha chê môt sô t hành phâm nhu sau :
- Nuóc ngâm hoa : Ngâm 1 t hìa ca phê cây t án vun t rong 1/ 2 cup
nuóc. Luoc bó bã.
- Nuóc sâc : Ðun sôi 1 t hìa canh cây t án vun t rong 1/ 2 cup nuóc, nên
ngâm bôt cây t rong nuóc vài giò t ruóc khi dun.
- Sirop violet : Ðô 1 qt . Nuóc dun sôi t rên môt luong t uong duong hoa
dã nhôi chåt . Ngâm t rong 10 t iêng, Luoc bó xác. Ðun nuóc lây duoc ó
lúa nhó, r ôi t hêm môt dot hoa mói. Ngâm nhu t ruóc. . Tiêp t uc làm 2- 3
dot . . Sau cùng dun nóng nuóc t hu duoc, dê nguôi và t hêm mât ong
dên khi có si- rô t hích hop.
Tài liêu sú dung :
§ The I llust rat ed Encyclopedia of Herbs ( Sar ah Bunney)
§ Whole Foods Companion ( D. Onst ad)
§ The Herb Book ( John Lust )
MÁNG CÂU XI ÊM
Mçt t r ái cây hüu dµn g
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
Gi a dình Na hay Mãng câu có môt sô cây cho quá án khá ngon và có
t hêm các duoc t ính khá dác biêt . . . Các cây dáng chú ý gôm Na, Mãng câu
xiêm, Bình bát . . . và ngay t ai Hoa Ky còn có nhùng cây lai t ao dê cho nhùng
loai quá, không gáp duoc t ai Viêt Nam nhu At emoya. .
Mãng câu xiêm là môt t rái cây nhiêt dói r ât t hông dung t rong vùng Nam
My và Ðông Ân ( West I ndies) . Ðây cùng là môt t rong nhùng cây dâu t iên
duoc dua t ù My châu vê luc dia ‘Cuu Thê- gi ói’, và mãng câu xiêm sau dó
duoc t r ông rông rãi suôt t ù khu vuc Ðông- Nam Tr ung Hoa sang dên Úc và
nhùng vùng bình nguyên t ai Ðông và Tây Phi châu. .
Tên cúa cây có lè có nguôn gôc t ù t iêng Hòa lan Zuurzac, cúng duoc goi
t rong vùng Ant illes ( t huôc Hòa lan) và t ai I ndonesia. Tên Mã lai durian
Belanda cùng có nhùng chi t iêt t hú vi : danh t ù Belanda ( có nghia là nguòi
Hòa lan) duoc dùng t ai Mã lai dê chí nhùng gì t ù ngoai quôc, t huòng t ù Hòa
lan dua dên Mã, và vó ngoài da cúa mãng câu sân sùi. Có vé có gai. . nên
duoc cho là t huôc nhóm ‘sâu riêng’ ( ! )
Tên khoa hoc, t ên t hông t huòng và Ðåc t ính t huc vât :
- Tên khoa hoc : Annona mur icat a t huôc ho t huc vât Annonaceae.
‘Annona, phát xuât t ù t ên t ai Hait i, anon, nghia là t hu- hoach cúa nåm
‘muricat a’ có nghia lá måt bên ngoài sân lên, có nhùng mùi nhon.
- Các t ên t hông t huòng : Soursop ( Anh- My) , Guanabana, Graviola,
Brazilian Paw Paw, Corossolier ( Pháp) , Guanavana, Durian benggala Nangka
londa. .
- Mãng câu xiêm t huôc loai t iêu môc, có t hê cao 6- 8 m. Vó t hân có
nhiêu lô nhò màu nâu. Lá hình t rái xoan, t huôn
t hành ngon giáo, moc so le. Lá có mùi t hom.
Phiên lá có 7- 9 cåp gân phu. Hoa moc don dôc ó
t hân hay nhánh già; hoa có 3 lá dài nhó màu
xanh, 3 cánh hoa màu xanh- vàng, và 3 cánh
t rong màu vàng. Nhi và nhuy hoa t ao t hành 1
khôi t ròn. Quá t huôc loai quá mong kép, lón,
hính t rùng phình dài 20- 25 cm, màu xanh luc
hay vàng- xanh, khi chín quà múc sè dôi sang
vàng. Quá có t hê kêt t ai nhiêu vi t rí khác nhau
t rên t hân, cành hay nhánh con, và có t hê cân
nång dên 5kg ( 15 lb) . Vò rât móng, bên ngoài có
nhùng nôt phù t hành nhùng múi nhó nhon hay
cong, chúa nhiêu hat màu den. Quá t huòng duoc
t hu hái lúc còn xanh, cúng và ån ngon nhât vá
lúc 4- 5 ngày sau khi hái, lúc dó quá t ró t hành
mêm vùa dú dê khi nhân nhe ngón t ay vào sè có
môt vêt lõm. Phân t hit cúa quá màu t r âng chia t hành nhiêu khôi chúa hat
nhó. Máng câu xiêm duoc t rông nhiêu t ai nhùng t ính phía Nam Viêt Nam.
Thành phân dinh duõng và hóa hoc :
100 gram phân t hit cúa quá, bó hat , chúa :
Calories
Chât dam
Chât béo
Chât so
Calcium
Sât
Magnesium
Phosphorus
Pot assium
Sodium
Bet a- Carot ene ( A)
Thiamine ( B1)
Riboflavine
Niacin
Pant ot henic acid
Pyridoxine
Vit amin C
53- 61.3
1 g
0.97 g
0.79 g
10. 3 mg
0. 64 mg
21 mg
27. 7mg
287 mg
14 mg
2 I U
0. 110 mg
0. 050 mg
1. 280 mg
0. 253 mg
0. 059 mg
29. 6 mg
Lá Annona muricat a chúa các Acet ogeni ns loai monot et rahydr ofurane
nhu Annopent ocins A, B và C; Cis và Trans- annomuricin- D- ones( 4, 5) ,
Muricor eacin, Muricohexocin. . ngoài ra còn có t annins, chât nhua resin. .
Quá chúa các alkaloids loai isoquinoleine nhu : annonaine, nornuciferine
và asimilobine .
Hat chúa khoáng 0.05 % alcaloids t rong dó 2 chât chính là muricin và
mur icinin. Nghiên cúu t ai ÐH Bâc Kinh ( 2001) ghi nhân hat có chúa các
acet ogenins : Muricat enol, Gigant et rocin- A, - B, Annomont acin, Gigant e
t ronenin. . Tr ong hat còn có các hôn hop N- fat t y acyl t rypt amines, môt lect in
có ái luc manh vói glucose/ mannose; các galact omannans. .
Vài phuong t húc sú dung :
Mãng câu xiêm duoc dùng làm t huc phâm t ai nhiêu noi t rên t hê giói.
Tên soursop , cho t hây quá có t hê có vi chua, t uy nhiên dô chua t hay dôi, t ùy
giông, có giông khá ngot dê ån sông duoc, có giông phái ån chung vói duòng.
Quá chúa nhiêu nuóc, nên . . t huòng dùng dê uông hon là ån ! Nhu t ai Ba t ây
có món Champola , t ai Puert o Rico có món Carat o là nhùng t húc uông t heo
kiêu ‘nuóc sinh t ô’ ó Viêt Nam : máng câu xay chung vói sùa, nuóc.. ( t ai
Philippines, còn pha t hêm máu xanh, dó nhu sinh t ô pha si- rô ó Viêt Nam)
Mãng câu xiêm ( lá, rê và hat ) duoc dùng làm t huôc t ai r ât nhiêu noi t rên
t hê- giói, nhât là t ai nhùng quôc gia Nam My :
- Tai Peru, t rong vùng núi Andes, lá mãng câu duoc dùng làm t huôc t ri
cám, xô mùi; hat nghiên nát làm t huôc t rù sâu bo; t rong vùng Amazon, vó
cây và lá dùng t ri t iêu duòng, làm diu dau, chông co giât . .
- Tai Guyana: lá và vó cây, nâu t hành t rà duoc giúp t r i dau và bô t im.
- Tai Bat ây, t rong vùng Amazon : lá nâu t hành t rà t ri bênh gan; dâu ép
tù lá và quá còn non, t rôn vói dâu olive làm t huôc t hoa bên ngoài t r i t hâp
khóp, dau sung gân côt .
- Tai Jamaica, Hait i và West I ndies : quá hay nuóc ép t ù quá dùng t r i
nóng sôt , giúp sinh sùa và t r i t iêu cháy; vó t hân cây và lá dùng t ri dau nhúc,
chông co- giât , ho, suyên. .
- Tai Ân dô, cây duoc goi t heo t iêng Tamilnadu là mullu- chit t a : Quá
dùng chông scorbut ; hat gây nôn múa và làm se da.
- Tai Viêt Nam, hat duoc dùng nhu hat Na, nghiên nát t rong nuóc, lây
nuóc gôt dâu dê t ri chí r ân. Môt phuong t huôc Nam khá phô biên dê t ri huyêt
áp cao là dùng vó quá hay lá Mãng câu xiêm, sâc chung vói Rê nhàu và rau
cân t hành nuóc uông ( bó bã) môi ngày.
Duoc t ính cúa Mãng câu xiêm :
Các nhà khoa hoc dã nghiên cúu vê duoc t ính cúa Mãng câu xiêm t ù
1940 và ly t rích duoc nhiêu hoat chât . Môt sô các nhgiên cúu so khói duoc
công bô t rong khoáng t hòi gian 1940 dên 1962 ghi nhân vò t hân và lá mãng
câu xiêm có nhùng t ác dung làm ha huyêt áp, chông co- giât , làm giãn nó
mach máu, t hu giãn co t ron khi t hú t rên t hú vât . Ðên 1991, t ác dung ha
huyêt áp cúa lá mãng câu xiêm dã duoc t ái xác nhân. Các nghiên cúu sau dó
dã chúng minh duoc là dich chiêt t ù lá, vó t hân, r ê, chôi và hat mãng câu
xiêm có nhùng t ác dung kháng sinh chông lai môt sô vi khuân gây bênh, và
vó cây có khá nång chông nâm. .
Hoat t ính cúa các acet ogenins :
Trong môt chuong t rình nghiên cúu vê duoc t háo cúa Nat ional Cancer
I nst it ut e vào nåm 1976, lá và chôi cúa mãng câu xiêm duoc ghi nhân là có
hoat t ính diêt các t ê bào cúa môt sô loai ung t hu. Hoat t ính này duoc cho là
do ó nhóm hop chât , dåt t ên là annonaceou s acet ogeni ns.
- Các nghiên cúu vê acet ogenins cho t hây nhùng chât này có khá nång úc
chê rât manh Hôn hop phúc t ap I ( Complex I ) ó t rong các hê t hông chuyên
vân elect ron noi t y t hê ( mit ichondr ia) kê cá cúa t ê bào ung t hu : các cây cúa
gia dình Anonna có chúa nhiêu loai acet ogenins hoat t ính rât manh, môt sô
có t ác dung diêt t ê bào u- buóu ó nông dô EC50 rât t hâp, ngay ó 10- 9
microgram/ mL.
Truòng ÐH Purdue là noi có nhiêu nghiên cúu nhât vê hoat t ính cúa gia
dình Annona, vá giù hàng chuc bán quyên vê acet ogenins, và công bô khá
nhiêu t hí nghiêm lâm sàng vê t ác dung cúa acet ogenins t rên ung t hu, diêt
buóu ung dôc :
- Môt nghiên cúu nåm 1998 ghi nhân môt loai acet ogenin t rích t ù Mãng
câu xiêm có t ác dung chon lua, diêt duoc t ê bào ung t hu ruôt già loai
adenocarcinoma, t ác dung này manh gâp 10 ngàn lân adriamycin.
- Theo các kêt quá nghiên cúu t ai Pur due t hì : ‘các acet ogenins t ù
annonaceae, là nhùng acid béo có dây carbon dài t ù 32- 34, phôi hop vói môt
don vi 2- propanol t ai C- 2 dê t ao t hành môt vòng lact one. Acet ogenins có
nhùng hoat t ính sinh hoc nhu chông u- buóu, kích úng miên nhiêm, diêt sâu
bo, chông prot ozoa, di êt gi un sán và kháng sinh. Acet ogenins là nhùng chât
úc chê rât manh NADH : Ubiqui none oxidoreduct ase, vôn là môt enzym cán
bán cân t hiêt cho compl ex I düa dên phàn úng phosphor yl- oxid hóa trong
mi t ochondria. Acet ogenins t ác dung t r uc t iêp vào các vi t rí ubiquinone-
cat alyt ic näm t rong compl ex I và ngay vào men glucose dehydrogenase cúa
vi t rùng. Acet ogenins cùng úc chê men ubiquinone- kêt vói NADH oxidase, chí
có noi màng plasma cúa t ê bào ung t hu . ( Recent Advances in Annonaceous
Acet ogenins- Purdue Universit y - 1997)
- Các acet ogenins : Muricoreacin và Muricohexocin có nhùng hoat t ính
diêt bào khá manh t rên 6 loai t ê bào ung t hu nhu Ung t hu prost at e loai
adenocarcinoma ( PC- 3) , Ung t hu lá lách loai car cinoma ( PACA- 2) ( ÐH
Pur due, West LaFayet t e, I N- t rong Phyt ochemist ry Sô 49- 1998)
- Môt acet ogenin khác : Bullat acin có khá nång diêt duoc các t ê báo ung
t hu dã kháng duoc nhiêu t huôc dùng t rong hóa- chât t r i liêu, do ó hoat t ính
ngån chân su chê t ao Adenosine t riphosphat e ( ATP) cân t hiêt cho hoat dông
cúa t ê bào ung t hu ( Cancer Let t er June 1997)
- Các acet ogenins t rích t ù lá : Annomut acin, cùng các hop chât loai
annonacin- A- one có hoat t ính diêt duoc t ê bào ung t hu phôi dòng A- 549
( Jour nal of Nat ural Product s Sô Tháng 9- 1995)
Các duoc t ính khác :
- Các alkaloid : annonaine, nornuciferine và asimilobine t rích duoc t ù
quá có t ác dung an t hân và t r i dau : Hoat t ính này do ó khá nång úc chê su
nôi kêt cúa [ 3H] r auwolscine vào các t hu t hê 5- HT1A nâm t rong phân yên
cúa não bô. ( Journal of Pharmacy and Pharmacology Sô 49- 1997) .
- Dich chiêt t ù quá bâng et hanol có t ác dung úc chê duoc siêu vi t rùng
Herpes Simplex ( HSV- 1) ó nông dô 1mg/ ml ( Jour nal of Et hnophar macology
Sô 61- 1998) .
- Các dich chiêt bâng hexane, et hyl acet at e và met hanol t ù quá dêu có
nhùng hoat t ính diêt duoc ký sinh t rùng Leishmania braziliensis và
L. panamensis ( t ác dung này còn manh hon cá chât Glucant ime dùng làm t iêu
chuân dôi chiêu) . Ngoài ra các acet ogenins cô lâp duoc annonacein,
annonacin A và annomuricin A có các hoat tính gây dôc hai cho các t ê bào
ung t hu dòng U- 937 ( Fit ot herapia Sô 71- 2000) .
- Thú nghiêm t ai ÐH Universidade Federal de Alagoas, Maceio- AL, Ba
Tây ghi nhân dich chiêt t ù lá bâng et hanol có khá nång diêt duoc nhuyên t hê
(ôc- sò) loài Biomphalaria glabrat a ó nông dô LD50 = 8. 75 ppm, và có t hêm
dåc diêm là diêt duoc các t u khôi t r úng cúa sên ( Phyt omedicine Sô 8- 2001) .
- Môt lect in loai glycopr ot eine chúa 8% car bohydrat e, ly t rích t ù hat có
hoat t ính kêt t u hông huyêt câu cùa nguòi, ngông, ngua và gà, dông t hòi úc
chê duoc su t ång t r uóng cúa các nâm và môc loai Fusarium oxysoporum,
Fusarium solani và Collet ot richum musae ( Journal of Prot ein Chemist ry Sô
22- 2003)
Mãng câu xiêm và bênh Parkinson :
Tai vùng West I ndies t huôc Pháp, nhât là õ Guadaloupe có t ình t rang xây
ra bât t huòng vê con sô các bênh nhân bi bênh Par kinson, loai kháng- levo
dopa : nhùng bênh nhân này dêu t iêu t hu môt luong cao, và t rong môt t hòi
gian lâu dài Soursop hay Mãng câu xiêm ( A.mur icat a) .
- Nhùng nghiên cúu so khói t rong nåm 1999 ( công bô t rên t ap chí
Lancet Sô 354, ngày 23 t háng 10 nåm 1999) t rên 87 bênh nhân dua dên kêt
luân là rât có t hê có su liên hê giùa dùng nhiêu mãng câu xiêm, vôn có chúa
các alkaloids loai benzylt et rahydroi soquinoleine dôc hai vê t hân kinh. Nhóm
bênh nhân có nhùng t riêu chúng Parkinson không chuyên biêt ( at ipycal) ,
gôm 30 nguòi dùng khá nhiêu mãng câu t rong cách ån uông hàng ngày. .
- Nghiên cúu sâu rông hon vào nåm 2002, cùng t ai Guadeloupe, nhâm
vào nhóm bênh nhân Parkinson ( at ypical) cho t hây khi t ách riêng các t ê bào
t hân kinh ( neuron) loai mesencephalic dopaminergicvà cây t rong môi t r uòng
có chúa dich chiêt t oàn phân rê mãng câu xiêm, hoåc chúa các hoat chât cô
lâp nhu coreximinine, ret iculine , có các kêt quá nhu sau :
Sau 24 giò t iêp xúc : 50% các t ê bào t hân kinh cây bi suy t hoái ó nông
dô 18 microg/ ml dich chiêt t oàn phân; 4. 3 microg/ ml coreximine và 100
microg/ ml ret iculine.
Nghiên cúu này dua dên kêt luân là nhùng alkaloids t rích t ù Mãng câu
xiêm có t hê có t ác dung diêu hop chúc nång cùng su t hay dôi dê sinh t ôn cúa
các t ê bào t hân kinh dopaminergic t rong các t hú nghiêm’ in vit ro’; và rât có
t hê có nhùng liên hê t ác hai giùa viêc dùng mãng câu xiêm ó luong cao và
liên t uc vói nhùng suy t hoái vê t ê bào t hân kinh. Do dó bênh nhân Parkinson,
do yêu t ô an t oàn .. nên t ránh ån mãng câu xiêm ! ( Movement Disor ders Sô
17- 2002) .
Ðôc t ính và Liêu luong :
Theo t ài liêu cúa Herbal Secret s of t he Rain For est :
- Liêu t ri liêu cúa lá ( cùng chúa luong acet rogenins khá cao, so vói r ê
và hat ) là 2- 3 gram chia làm 3- 4 lân/ ngày. Trên t hi t ruòng Hoa Ky có môt sô
chê phâm , mang t ên Graviola , duói các dang viên nang ( capsule) và t huôc
t inct ure.
- Không nên dùng các chê phâm làm t ù Lá, r ê và hat Mãng câu xiêm (
phân t hit cúa quá không bi han chê) t rong các t r uòng hop :
- Có t hai : do hoat t ính gây co t hât t ú cung khi t hú t rên chuôt . .
- Huyêt áp cao : Lá, Rê và Hat có t ác dung gây ha huyêt áp, úc chê t im,
nguòi dùng t huôc t ri áp huyêt cân bàn vói BS diêu t ri.
- Khi dùng lâu dài các chê phâm Gr aviola có t hê gây các rôi loan vê vi
sinh vât t rong duòng ruôt .
- Môt sô t ruòng hop bi ói múa, buôn nôn khi dùng Graviola, t rong t r uòng
hop này nên giám bót liêu sú dung.
- Không nên dùng Graviola chung vói CoEnzyme Q 10 ( môt t rong nhùng
co chê hoat dông cúa acet ogenins là ngån chån su cung câp ATP cho t ê bào
ung t hu, và CoEnzym Q. 10 là môt chât cung câp ATP), uông chung sè làm
giám công hiêu cúa cá 2 loai.
Tài liêu sú dung :
- Whole Foods Companion ( D. Onst ad)
- The Oxford Companion t o Food ( A. Davidson)
- Medicinal Plant s of I ndia ( Jain & DeFil ipps)
- Herbal Secret s of t he Rain Forest ( Leslie Taylor)
- Các t ài liêu cúa PubMed.
- Các t ài liêu cúa Rain-t ree.com/ graviola ht m.
- Tù diên Cây Thuôc Viêt Nam ( Võ vån Chi)
Gi á t r | di nh duõn g v à duqc t ính
cúa
MÃNG CÇT
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
(Tranh ve cua Dr. M.J. Dij kman )
Mång cut , môt t rái cây nhiêt dói dã duoc giói t iêu- t hu Âu- My dánh giá là
môt t rong nhùng t rái cây ngon nhât , Jacobus Bont ius dã goi mång cut là
‘Hoàng hâu cúa các loai t rái cây ( Queen of fruit s) ’, mà nêu có dip gåp duoc
quá t uoi t hì hãy t hú ngay, dùng chân chù. . Bên canh gíá t ri dinh duõng cao,
Mång cut còn là môt nguôn cung câp duoc liêu dê t ri bênh khá dôc dáo,
nhùng nghiên cúu mói dã nhâm vào khá nång t r i ung t hu cúa cây. .
Tên khoa hoc và các t ên t hông t huòng :
Garcinia mangost ana t huôc ho t huc vât Clusiaceae ( Gut t ifereae)
- Các t ên goi khác : Mangost een ( Anh- My) , Mangoust an ( Pháp) , Son
t rúc t ú ( Trung Hoa) , Mangkhut ( Thái lan)
Giông Garcinia duoc dåt t ên dê ghi nhó nhà t huc vât hoc Laur ence
Garcia, nguòi dã suu t âp các mâu cây có và sông t ai Ân dô vào t hê ký 18.
Mangost ana và t ên Anh ngù mangost een dêu phát xuât t ù t ên Mã lai cúa cây
: mangust an.
Ðåc t ính t huc vât :
Mång cut có nguôn gôc t ù Mã lai và I ndonesia, duoc t rông t ù hàng chuc
t hê ký , cây dã duoc Thuyên t ruóng Cook mô t á khá chi t iêt t ù nåm 1770, và
duoc dua dên Sri Lanka vào nåm 1800 , duoc t rông t ai Anh t rong các nhà
kiêng ( gr een house) t ù 1855, sau dó dua dên West I ndi es t ù giùa t hê ký 19.
Ðây là môt loai cây dòi hói diêu kiên t hô nhuõng khât khe cân khí hâu nóng
và âm, cây t ång t r uóng rât châm, sau 2- 3 nåm cây chí cao dên dâu gôi, chí
bât dâu cho quá sau 10- 15 nåm. . Cây dã duoc các nhà t r uyên giáo du nhâp
vào Nam Viêt Nam t ù lâu, t r ông nhiêu nhât t ai Lái t hiêu, Thú dâu môt . . ( Viêt
Nam dã có lúc là noi có nhùng vuòn mång cut lón nhât t hê giói, vói nhùng
vuòn rông hàng chuc mâu, có hàng ngàn cây, môi cây cho duoc t ù 700 dên
900 quá. Cây hiên duoc t rông nhiêu t ai Thái lan, Kampuchea, Myanmar ( Miên
diên) , Sri Lanka và Philippines. .
Hiên có khoáng 100 loài khác nhau duoc nuôi t r ông.
Mång cut t huôc loai cây t o, t rung bình 7- 12 m nhung có t hê cao dên 20-
25 m, t hân có vó màu nâu- den xâm, có nhua ( r esin) màu vàng. Lá dày và
cúng, bóng, moc dôi, måt t rên cúa lá có màu xâm hon måt duói, hình t huôn
dài 15- 25 cm, r ông 6- 11 cm, cuông dài 1. 2- 2. 5 cm. Hoa da t ính t huòng là
hoa cái và hoa luõng t ính. Hoa moc don dôc hay t ùng dôi . Hoa loai luõng
t ính màu t râng hay hông nhat , có 4 lá dài và 4 cánh hoa, có 16- 17 nhi và
bâu noãn có 5- 8 ô. Quá hình câu t ròn , duòng kính chùng 4- 7 cm, có mang
dài hoa còn t ôn t ai; vó quá màu dó nâu, dai và xôp. Quá chúa 5- 8 hat :
quanh hat có lóp áo boc màu t râng có vi ngot , t hom và khá ngon. .
Cây t r ô hoa vào t háng 2- 5, ra quá t rong các t háng 5- 8. .
( giông Garcinia còn gôm môt sô cây t uong cân, da sô moc t rong vùng
Ðông- Ân= West I ndies, t rong dó có t hê kê Garcinia cambogia hay Búa,
Garcinia cowa cung câp quá Cowa- Mangost een lón hon và có khía màu vàng
apricot , vi chua; Garcinia indica hay Cocum= Conca cho quá chua, áo hat
màu t ím, dùng làm giâm, hat ép lây dâu. . )
Thành phân dinh duõng :
100 gram phân ån duoc ( quá t uoi) chúa
Calories
Chât dam
Chât béo
Chât carbohydrat es
Chât so
Calcium
Sât
Phosphorus
Thiamine ( B1)
Vit amin C
60 - 63
0. 5 - 0. 60 g
0. 1 - 0. 60 g
10 - 14.7 g
5. 0 - 5. 10 g
0. 01 - 8 mg
0. 20- 0. 80 mg
0. 02- 12. 0 mg
0. 03 mg
1 - 2 mg
( ngoài ra còn có Pot assium, Niacin. . . )
Quá mång cut t huóng duoc ån t uoi, khía quanh quá, bé dôi t heo duòng
khía, dê ån các múi t râng, bó hôt t rong, có vi ngot , mong nuóc. Tai dáo
Sulu có giông mång cut vi hoi chua, duoc dùng làm mút t rôn vói duòng t hô.
Tai Mã Lai, quá chua chín hän duoc dùng làm mút halwa manggis
Mång cut r ât mau hu, có t hê giù 2- 3 ngày ó nhiêt dô bình t huòng,
khoáng 1 t uân t rong t ú lanh nhung không t hê giù t rong t ú dông lanh
( freezer)
Thành phân hóa hoc :
Thành phân hóa hoc t hay dôi t ùy t heo bô phân :
- Lá chúa nhiêu xant hones loai di và t ri hydr oxy- met hoxy (met hyl,
but yl. . )
- Gô t hân có maclurin, 1,3,6,7- t et rahydroxy xant hone và xant hone-
glucosides. .
- Vó quá : có chrysant hemin, t annins ( 7- 13 %) , các hop chât dâng loai
xant hones nhu mangost in ( gôm cá 3- isomangost in, 3- isomangost in
hydrat e, 1- iso mangost in, alpha và bet a mangost in, gamma- mangost in,
nor- mangost in.. ) , garcinones A, B, C; kolanone; các xant hones nhu BR-
xant hone- A, - B. .
- Áo hat : calabaxant hone, demet hyl calabaxant hone, mangost in. .
- Nhua : chúa xant hones có nhùng hoat t ính kháng sinh, chông sung và
kháng nâm, dåc biêt là môt hop chât loai biphenyl geranylat ed ( Nat ural
Pr oduct s Tháng 4- 2005)
Duoc t ính :
1- Y duoc dân gian :
- Tai Thái Lan : Vó mång cut khô duoc dùng dê t ri t iêu cháy, chùa
vêt t huong. Ðê t ri t iêu cháy, vó khô duoc nâu vói nuóc vôi, chât lây nuóc dê
uông. .
- Tai Viêt Nam : Vó quá duoc sâc dùng uông dê t ri t iêu cháy, kiêt ly
; Nuóc sâc duoc dùng dê rúa vê sinh phu nù. .
- Tai Ân dô : Cây duoc goi là mangust an, vó dê t ri t iêu cháy. . Lá nâu
dê xúc miêng, t r i ló t rong miêng. .
2- Các nghiên cúu duoc hoc vê Mång cut : ( t heo Thai Medicinal Plant s)
- Tác dung úc nén Hê t hân kinh t rung uong : Mangost in, môt hop
chât loai xant hone và các chât chuyên hóa t ao ra nhung phán úng úc chê
t hân kinh t rung uong gây các t riêu chúng nhu sup mi mât ( pt osis) , diu dau,
giám hoat dông cúa t hân kinh vân dông, t ång cuòng hoat t ính gây ngú và
gây mê cúa pent obarbit al. .
- Tác dung t rên Hê Tim mach : Mangost in- 3, 6- di- O- glucoside t ao ra
các hiêu úng r ó rêt t rên hê Tim- mach cúa êch và chó : Gây kích t hích co t im,
tång huyêt áp noi t hú vât t hú nghiêm. Cá hai t ác dung này dêu bi úc chê môt
phân bói propranolol. .
- Tác dung chông sung, viêm : Mangost in, 1- isomanfost in và
mangos t in t riacet at e có nhùng hoat t ính chông sung khi dùng chích qua
màng phúc mô hay khi cho uông noi chuôt bi gây phù chân bâng
car rageenan, hay bâng cây cuc bông gòn duói da. . Các chât này không có
hiêu úng ôn dinh màng t ê bào. . Các hoat t ính chông viêm này duoc giái t hích
là do ó úc chê hoat dông cúa men I KK ( inhibit or kappaB kinase) do dó ngån
duoc su chuyên mã ( t ranscript ion) gen COX- 2 và gây giám bài t iêt PGE( 2) là
t ác nhân chính t rong t iên t rình gây sung. ( Molecular Pharmacology Tháng 9-
2004) . Gamma- mangost in, môt xant hone loai t et raoxygenat ed diprenylat ed,
có hoat t ính úc chê t uong t ranh hoat dông cúa cá COX- 1 lân COX- 2 ó liêu
I C50= 0. 8 và 2 micro M ( Biochemist ry Pharmacology Tháng 1/ 2002)
- Tác dung chông ung loét bao t ú : Mangost in có hoat t ính chông
ung loét khi t hú t rên chuôt .
- Hoat t ính kháng sinh : Có nhiêu nghiên cúu ghi nhân khá náng
kháng sinh cúa vó máng cut ..Các vi khuân t hú nghiêm t huôc nhóm gây kiêt
ly nhu Shigella dysent eriae, Sh. Flexneri, Sh. Sonnei và Sh. Boydii. . hoåc
t huôc nhóm gây t iêu cháy nhu Escherichia coli, St rept ococcus feacalis, Vibr yo
cholerae. .
Hôn hop t hô 5 loai xant hones, t rích t ù vó mång cut ( mangost in, bet a-
mangost in, gamma- mangost in, gar t anin và 8- deoxygart anin) có t ác dung úc
chê su t ång t ruóng cúa S. aur eus.
Mangost in úc chê S. aur eus ( cá chúng bình t huòng lân chúng kháng
penicillin ó nông dô t ôi t hiêu ( MI C= Minimal inhibit ory concent rat ion là 7.8
mg/ ml..
Alpha, bet a- mangost in và Garcinone B có t ác dung úc chê su t ång t r uóng
cúa Mycobact erium t uberculosis ó nông dô MI C= 6. 25 mcg/ ml
Dich chiêt vó mång cut bâng et hanol có t iêm nång úc chê duoc prot ease
cúa HI V- 1. Hoat t ính này duoc xác dinh là do mangost in ( I C50= 5. 12 + / -
0. 41 microM) và gamma- mangost in ( I C50= 4. 81 + / - 0. 32 microM) ( Plant a
Medica Tháng 8- 1996)
- Hoat t ính kháng nâm : Mangost in kháng duoc Trichophyt on ment a
gr ophyt es, Microsporum gypseum và Epidermophyt on floccosum ó nông dô 1
mg/ ml nhung không t ác dung t rên Candida albicans. . Nghiên cúu t ai Trung
t âm Nghiên cúu Nông nghiêp Madras ( Ân dô) ghi nhân xant hones t rích t ù vó
mång cut có hoat t ính chông các loai nâm gây bênh Fusar ium oxysporum
vasinfect um, Alt ernaria t enuis và Dreschler a oryzae.
- Tác dung diêt cá : Dich chiêt bâng nuóc vó mång cut cho t hây có
t ác dung diêt cá rô phi ( Tilapia = Oreochr omis nilot icus) ó nông dô 1, 000
ppm.
- Hoat t ính chông ung t hu :
Có khá nhiêu nghiên cúu vê t ác dung cúa các xant hone t rích t ù vó
mång cut t rên các t ê bào ung t hu :
- Nghiên cúu t ai Vet erans General Hospit al, Ðài Bâc ( Trung Hoa
Dân quôc) ghi nhân Garcinone E, môt chât chuyên hóa xant hone t rích t ù vó
mång cut có hoat t ính diêt bào t r ên t ê bào ung t hu gan loai hepat ocellular
car cinomas, ung t hu ruôt và ung t hu phôi ( Plant a Medica Sô 11- 2002) .
- Nghiên cúu t ai Bô môn Sinh hoc vê Duoc Phân t ú t ai ÐH Duoc
Tohoku ( Nhât ) ghi nhân các xant hones t rong vó mång cut môt sô hoat t ính
gây apopt osis ( t iên t rình t ê bào duoc mã hóa dê t u húy diêt ) t rên các t ê bào
ung t hu loai pheochr omocyt oma noi chuôt : Alpha- mangost in duoc cho là có
khá nång úc chê duoc men Ca( 2+ ) - ATPase là men gây ra apopt osis qua các
lô t rình noi mi t ochondria ( Journal of Pharmacology Sciences ( Tháng 5/ 2004)
- Nghiên cúu t ai Bô Môn Vi t rùng Hoc, ÐH Duoc Khoa, Viên ÐH
Mahidol ( Bangkok- ThaiLan) cho t hây dich chiêt vó mång cut bâng met hanol
có hoat t ính khá manh ngån chån duoc su phát t riên, có t iêm luc oxy- hóa
manh, và gây apopt osis noi t ê bào ung t hu vú cúa nguòi ( loai SKBR3)
( Jour mnal of Et hnopharmacology Tháng 1/ 2004)
- Nghiên cúu t ai Truòng Y Khoa, ÐH Ryukyus ( Okinawa- Nhât ) cho
t hây alpha- mangost in t hô có t iêm luc úc chê duoc su t ång t r uóng, phát t riên
cúa các t ê bào ung t hu ruôt loai ‘preneoplast ic’ noi chuôt t hú nghiêm ( Asian
Pacific Journal of Cancer Tháng 10/ 2004)
- Nghiên cúu t ai Viên Ky t huât Sinh hoc Gifu ( Nhât ) ghi nhân càc
xant hone t rích t ù vó mång cut , nhât là alpha- mangost in, có t ác dung úc chê
duoc su t ång t r uóng cúa t ê bào ung t hu máu noi nguòi ( dòng t ê bào ung t hu
HL60) . Liêu úc chê hoàn t oàn là 10 microM ( Jour nal of Nat ural Product s
Tháng 8/ 2003)
Tài liêu sú dung :
- Thai Medicinal Plant s ( Norman Farnswort h & Nunt havan Buniapra
phat sara) .
- Tù diên Cây t huôc Viêt Nam ( Võ ván Chi)
- Whol e Foods Companion ( Dianne Onst ad)
- The Oxford Compani on t o Food ( Alain Davidson)
Mo l ông, Mo t am t hê..
nhüng cây r au gi a v j vói nhüng dpc t ính . . t hú vj. .
: : : DS Tr ân Vi çt Hung : : :
Mo t ròn , Mo t am t hê và Mo leo là nhùng cây rau. . không t hê t hiêu
dôi vói giói t hích nhâu. . t hit cây. Gi ói nhâu t huòng không phân
bi êt lá mo vì ' Mo nào cùng . . là mo' , nhung t hât ra có dên 3 loai mo
hoi t uy cùng gia dình t huc vât Rubiacea nhung hoi khác nhau ó
môt vài dác t ính t huc vât và t r i li êu. Mo lông còn duoc goi là Mo
t am t hê , t rong khi dó Mo t ròn còn có biêt danh là Cây ' t húi dit ' và
Mo leo dang duoc nghiên cúu vê môt sô duoc t ính dác biêt . .
Ðåc t ính t huc vât cúa các loai mo :
Mo t am t hê :
Mo t am t hê hay Mo lông, Paederia lanugi nosa, là môt loai dây leo rât
manh , mùi hång. Nhánh t ròn có lông. Lá t o hình t im; måt duói úng dó có
lông min. Cuông lá dài 3- 6 cm. Hoa moc t hành cum, hình chùy ó nách lá
hay ó ngon. Lá hoa t r âng, miêng t ím. .
Mo t am t hê duoc t r ông làm gia vi khâp noi t ai Viêt Nam.
Mo t r òn :
Mo t ròn hay Thúi dit , Paederia foet ida, dây leo bâng t hân cuôn. Lá
móng moc dôi, hình bàu duc lón có 5cm x 2. 5 cm, nhon ó chóp, t ròn ó
gôc, không lông . Hoa màu t ím nhat hay t ím xâm, không cuông, moc
t hánh chùy dài dên 35cm ó nách lá hay ó ngon. Quá dep màu dó hay den.
Toàn dây khi vò có mùi r ât t hôi. Rê hình t ru.
Cây moc hoang, cùng duoc t rông làm gia vi và t huôc t ai nhiêu noi ó
Viêt Nam, Ân dô, Ðông Nam Á..
Mo l eo : ( Chi ck en- dung cr eeper )
Mo leo, Paederia scandens, cùng là loai dây leo, sông nhiêu nåm, dài
3- 5 m, có mùi t hôi. Lá không lông , màu xanh luc, cuông dài 1- 2 cm,
phiên lá lón 5- 11 cm x 3- 7 cm, gôc lá t ròn. Chùy hoa moc ó nách lá hay ó
ngon. Hoa có dài nhó, ông t ràng t o màu t ím. Cánh hoa nhån màu vàng
ngà. . Quá t ròn màu vàng chúa 2 nhân dep màu den . Cây duoc dùng làm
t huôc t ai Trung Hoa vói t ên Kê t hí däng.
Duoc hoc Ayurveda ( Ân dô) dùng chung 2 loai P. foet ida và P.
scandens .
Thành phân hóa hoc :
Các nhà nghiên cúu Ân dô và Bangladesh nghiên cúu khá nhiêu vê
t hành phân hóa hoc và duoc t ính cúa Paederia foet ida :
1. Ti nh dâu : Mùi t hôi cúa cây duoc cho là do ó Met hyl
mercapt an. Tinh dâu t rích t ù chôi, lá và hoa chúa phân chính là
Linalool, chung vói alpha- t erpineol và geraniol. Lá và chôi cùng còn
chúa Hent riacont ane, hent ri acont anol và ceryl alcohol, 2, 3-
di hydrobenzo furan, benzofuran và các hop chât chúa sulphur nhu
di met hylsulphide và dimet hyl t ri sulfi de.
2. Gl ucosi ds loai I ridoid nhu Asperuloside, Paederoside,
Scandoside. .
3. Tr i t er penoi ds và Saponi ns nhu Ur soli c acid,
Epi friedelinol, fri edelin. Lá và chôi chúa Sit ost erol , St igmast erol và
Campestrol .
4. Qui nones : Embellin.
5. Các al k al oi ds : Alpha- Paederi ne và Bet a- Paederine.
6. Các aci d béo : Lá chúa hôn hop acid béo gôm các acid
capric, lauri c, myrist ic, arachidic và palmit i c. .
7. Lá chúa nhiêu Car ot ene ( 3.6 mg/ 100g lá và Vit amin C
( 100 mg/ 100)
8. Thành phân pr ot ei n t rong lá ( 44.6%) : Argini ne 4.9 ;
Hi st idine 2. 1 ; Lysine 3. 8 ; Tyrosi ne 5. 1 ; Trypt ophan 1. 9 ;
Phenylalanine 6. 8 ; Cyst ine 1. 4 ; Met hionine 2. 1 ; Threonine 4. 3. .
Các nhà nghiên cúu Viêt Nam ( Ðång ngoc Quang, Nguyên xuân
Dùng) dã phôi hop vói các nhà nghiên cúu Nhât ( T. Hashimot o, M
Tanaka. . ) t ai Ðai hoc Tokushima Bunri xác dinh duoc công t húc cúa 4 chât
glucosides loai iridoid t rong cây paederia scandens, t hêm vào vói 5 chât dã
duoc biêt t ù t ruóc ( paederoside, asperuloside, paederosidic acid,
asperulosidic acid và geniposide. . ) ( Phyt ochemist r y July- 2002)
Ðåc t ính duoc hoc :
Hoqt t ính chông sung ( k háng vi êm) :
Dung dich t rích bâng et hanol 50% lá P. foet ida ( sau khi dã loai chât
béo) cho t hây có hoat t ính chông sung t rong môt sô các t hú nghiêm t rên
chuôt bi gây sung phù bâng carrageenan, hist amin và dext ran. Hoat t ính
này t ùy t huôc vào liêu luong sú dung và t ång manh khi dùng bâng cách
t iêm qua màng phúc- t oan. Trong t hú nghiêm noi chuôt bi gây sung màng
phôi bâng carrageenan, dung dich t rích có t ác dung làm giám khôi luong
chât t iêt ra t ù màng phôi và ngån chån su di chuyên cúa các bach câu vê
vi t rí bi sung. Có su cái t hiên t rong t iên t rình t ông hop các kháng t hê
( Fit ot era pia Sô 65- 1994) . Nghiên cúu khác ( Journal of
Et hnopharmacology June 1994) ghi nhân phân t rích bâng but anol t ù lá có
t ác dung chông sung r ât rõ, t ao ra môt su úc chê rõ r êt t rên hiên t uong
tao t hành các mô t ê bào có hat noi chuôt bi cây các cuc bông gòn. Dung
dich t rích này cùng làm giám hoat dông cúa aspart at e t ransaminase noi
gan ( nhung không xây ra noi huyêt t hanh) . Tác dung úc chê su gia t ång
nông dô cúa các oromucoid t rong máu cho t hây P. foet ida có t hê có khá
nång chông phong t hâp khóp.
Tác dµng Chông t hâp khóp :
Trích t inh Paederia foet ida dã duoc t hú nghiêm vê t ác dung t rên các
vêt ló kiêu sung xuong khóp gây ra noi khóp xuong dàu gôi cúa t hó bâng
ananase : kêt quá ghi nhân có su t hay dôi t rong t iên t rình suy t hoái cúa
sun noi khóp gây ra bói ananase. Nghiên cúu' in vit ro' dùng xuong phôi gà
t r i bâng ananase cho t hây t rích t inh P. foet ida ( liêu 10 mg/ ml môi t r uòng)
giúp cái t hiên su t ång t r uóng cúa xuong nuôi t rong môi t r uòng này.
( I ndi an Journal of Medical Resear ch Sô 57- 1969) .
Hoqt t ính chông Gi un sán :
Dung dich t rích bâng nuóc, khi cho uông, có t ác dung r ât hùu hiêu
chông lai các loài giun- sán St rongyloides, Trichost rongylus, và
Haemonchus. . Tác dung yêu hon t rên các loài Bunost omum và Monezia. .
khi cho dùng cho bê , uông liên t iêp t rong 2 ngày. .( I ndian Vet eri nary
Jour nal Sô 47- 1970) .
Hoqt t ính báo vç Gan :
Dung dich t rích bâng met hanol cho t hây có t ác dung báo vê gan t uong
dói nhe ( I ndian Journal of Nat ural Product s Sô 9- 1993) .
Khá nãng Chông co- gi qt ( ant i spasmodi c) , Chông Ung t hu
Dung dich t rích et hanol 50% có t ác dung chông co giât noi ruôt cúa bo
t hú nghiêm. Dung dich này cùng úc chê duoc su phát t riên cúa các t ê bào
ung t hu loai car cinoma noi ông t huc- quán. .
Glycoside loai I ridoid : Paederoside có khá nång úc chê su khói hoat
cúa siêu vi t rùng Epst ein- Barr, ngån chån duoc su khói dông cúa các buóu
ung t hu ( Cancer let t er Apr 1996) .
Ðçc t ính :
Li êu LD50 cúa dung dich t rích t ù lá bäng et hanol 50% duoc xác dinh là
1200 mg/ kg noi chuôt ( I ndian Journal of Experiment al Biology Sô 6- 1968) .
Phân t an t rong nuóc duo xem là an t oàn t ói múc 2g/ kg, dùng uông hay
chích qua màng phúc t oan, noi chuôt .
Mo Tam t hê t r ong Y- duoc dân gian :
Y- duqc hçc dân gi an Vi çt Nam dùng Mo t am t hê và Mo t r òn
( không phân biêt ) dê t ri môt sô bênh nhu :
Kiêt ly : di t iêu ra máu, phân có chât nhày.. hay di t iêu t hât t huòng :
t iêu cháy phân lôn nhôn. . Lây lá mo t am t hê hay mo t ròn ( 30 gram) , lá
tuoi, t hái nhuyên, t r ôn vói 1 lòng dó t rúng gà ( bó lòng t r âng) , t rái móng
t rên lá chuôi, gói lai r ôi lót t hêm môt lân lá chuôi, dåt t rên cháo, rang hoåc
nuóng cho chín ( không dùng mõ) t heo kiêu dúc t rúng. Än môi ngày 2 lân
t rong 3 ngày liên t iêp. .
Tri gi un kim và gi un dúa : Dùng lá mo t am t hê t uoi giá nát , ån sông
hay vât lây nuóc uông, ån hoåc uông vào sáng sóm t rong 3 ngày liên t iêp.
Ðê t ri giun kim, lây khoàng 30 gram lá t uoi, giã nát t rong 50 ml nuóc, vât
bó bã, dùng nuóc côt dê bom vào hâu môn t ruóc khi ngú, giù khoáng 20
phút .
Tri sung t ai, cháy nuóc vàng : Dùng lá mo t uoi, nuóng r ôi nhét vào t ai.
Tri t hiêu sùa : Lãy lá mo t uoi, nhôi vói bôt gao nêp, t hêem ít nuóc,
nhôi r ôi hâp nóng dâp lên hai vú, 1 giò sau cho con bú.
Mo l eo t r ong Ðông Y cô t r uyên :
Ðông Y cô t ruyên dùng Paederia scandens làm t huôc, dåt t ên là Kê t hí
dâng ( Chi- shih- t eng) , do ó mùi hôi nhu phân gà cúa cây. Cây duoc ghi
chép t rong Chih wu ming shih t u cao, duoc cho là có vi ngot , t ính bình vói
nhùng t ác dung : giái t r ù dôc, khu phong loi t hâp, khú nhiêt , t án hàn và
t án dòm. . nên duoc dúng t rong các bênh cám lanh, ho, t iêu cháy do
phong- t hâp, nhiêt ú t ù các t huc phâm không t iêu, kiêt ly
Tai Vân Nam, lá Kê t hí dâng dùng t r i phong t hâp, giúp t ång khá nång
sinh sán, t ri t ê liêt .
Mo t am t hê t r on g Duqc hçc Ayur veda :
Theo Duoc hoc Ân dô, P. foet ida ( t ên Hindi là peet hlaha, gandhali ; t ên
Phan là prasarani ) duoc dùng dê t ri t hâp khóp. Lá, duoc giã nát , dâp vào
bung dê t ri dây hoi và t r i ung loét do herpes. Rê dùng t huôc gây nôn, dich
ép t ù rê dùng t r i sung lá lách, dau t úc nguc và sung gan. Quá ngùa sâu
rång.
Theo Duoc hoc Ayurveda t hì cây có t ác dung giúp cân bâng ' vat a'
Tài liêu sú dung :
§ Orient al Mat eria Medica ( Hong- Yen Hsu)
§ Tù diên Cây t huôc Viêt Nam ( Võ vån Chi)
§ Maj or Herbs of Ayurveda ( E. Williamson)
§ Medicinal Plant s of I ndia ( SK Jain & R. DeFilipps)
§ Medicinal Plant s of China ( J.Duke & Ed Ayensu)
NGÁI HOA VÀNG
hay
THANH HAO :
nguôn duqc l i çu mói dê t r j Sôt Rét
::: DS Trân Vi çt Hung :::
Môt t rong nhùng cây có t huôc loai lá xanh, cho hoa rât dep duoc
ua chuông t ai Hoa Ky t rong nhùng nám gân dây là cây Sweet Annie :
cây phát tri ên manh tai nhùng vùng dât hoang dên múc duoc xem
là. . loài cây dai ( weed) cân nhô bó. . Lá khô duoc dùng t rang t rí t ai
Hoa Ky: t huòng xêp t rong nhùng t ràng hoa t uoi và khô. .dê t rung
bày. . Toàn cây lai l à môt vi t huôc t rong Ðông Y cô t ruyên t ai Trung
Hoa : THANH HAO ( Qing- hao) và Qing- hao ngày nay dã t r ó t hành
môt nguôn duoc li êu dây húa hen t rong viêc diêu t ri bênh sôt rét . .
I - L|ch sú và Ðqc t ính t hµc v qt :
Gia dình Art emisia, t huôc Ho t huc vât Composit ae ( Ast eraceae) gôm
khoáng 300 loài cây có, bui hâng niên, luõng niên hay luu niên moc t u
nhiên t rong nhùng vùng khô cúa Bâc Bán câu. Nam My chí có vài loài, còn
Nam Phi. . chí có môt loài duy nhât . Linnaeus dã dåt t ên cho cây là
Art emisia annua t ù 1753. Tên Art emisia duoc cho là dê ghi nhó nhà nghiên
cúu Y hoc và Thuc vât Art emisia, phu nhân cúa Mausolus, nguòi cai t ri
vùng Caria ( 350- 353 BC) , và Art emisia là t ên t ù Art emis, Nù t hân Hy lap
cai quán Ðòi sông hoang dã ( t uong úng vói Diana, t rong t hân t hoai La Mã)
, em gái song sinh cúa Apollo; còn annua là dê chí cây t huôc loai hâng
niên ( annual) . . Art emisia dên Hoa Ky có lè do. . di lac t rên nhùng chuyên
t huong t huyên. .
Tai Trung Hoa, viêc sú dung Qing- hao dã duoc ghi chép t rong t âp sách
Ngù t hâp nhi bênh phuong, t ìm duoc t rong nhùng cô mô t hòi Hán ( 168
BC) , dùng làm t huôc chùa bênh Tri. . Sách t huôc Zhou Hou Bei Ji Fang cúa
Danh Y Ge- hong ( Câp Hông ?) nåm 340 là sách t huôc dâu t iên dùng Qing-
hao dê t ri sôt rét . . Cây sau dó cùng duoc chép t rong Bán t háo Cuong muc
cúa Lý t hòi Trân. .
THANH HAO, ngoài t ên Sweet Annie, còn duoc goi t ai Hoa Ky duói
nhùng t ên nhu Sweet sagewor t , Annual wormwood, Sweet wormwood. .
THANH HAO có nguôn gôc t ù vùng Ðông Nam Âu châu qua Tr ung Hoa,
Nhât , Siberia, Korea, Ân dô và Tây Á. . Cây sau dó t hích úng vói vùng Trung
và Nam Âu, moc hoang dai t ai Trung Hoa, nhung t rong khoáng 20 nåm
gân dây dã duoc nuôi t r ông. . ngay cá t ai Hoa Ky ( t rong nhùng t iêu bang
nhu Alabama, Tennessee, Arkansas, Missouri và Kansas. )
THANH HAO t huôc loai cây t háo moc hâng nåm, có mùi t hom, cao dên
1m, t hân có rãnh. Lá có phiên xoan, kép 2- 3 lân, có t hê dài dên 10 cm.
Các lá t hâp và lá giùa t huôc loai 3 lân kép, lá cao chí 1- 2 lân kép. Hoa
hính ông nhó, màu vàng- xanh : hoa phía ngoài là hoa cái; phía t rong
luõng t ính, lón cõ 1. 5 cm duòng kính. Cây t rô hoa vào t háng 6- 11, ra quá
vào t háng 10- 3.
I I - Thành phân hóa hoc :
THANH HAO, cùng nhu nhùng cây khác t rong loài Art emisia chúa t rong
t hành phân môt sô các t inh dâu dê bôc hoi ( chúng t r ông t ai Trung Hoa
chúa khoáng 4.0 %, t rong khi dó chúng t ai Viêt Nam chúa 1.4 %) .
- Thành phân t inh dâu :
* Chúng Trung Hoa : chúa phân chính là monot erpenes nhu
ar t emisia ket one ( 64 %) , ar t emisia alcohol ( 8 %) , myrcene ( 5 %) ,
alpha- guaiene ( 5 %) và camphor.
* Chúng Viêt Nam chúa nhiêu monot er penes và sesquit erpenes nhu
camphor ( 22 %) , germacrene D ( 18 %) , bet a- caryophyllene ( 6 %) ,
t rans- bet a- farnesene ( 4 %) và cineol ( 3%) .
Chât t ác dung chính cúa cây là Art emisinin , t huôc loai sesqui t erpene
lac t one có nhóm hoat t ính peroxyde : chúng Trung Hoa chúa t ù 0. 01- 0. 5
% ar t emisinin. Ar t emi si ni n ( còn goi là quinghaosu, ar t eannuin,
huanghuahaosu, QHS ) k hông t ìm t hây duqc t r ong các l oài ar t emi si a
k hác, ngopi t r ù Ar t emi si a l ancea ( Journal of Nat ural Pr oduct s Sô 47-
1984 và sô 54- 1991) . Art emisinin không t rích bâng nuóc hay et hanol,
nhung duoc t rích t rong phân hòa t an bâng dung môi hùu co ó nhiêt dô sôi
t hâp.
- Các sesquit erpenes khác dáng chú ý nhu Art enannuic acid,
Art eannuin B, Trans- pinocarveol, Bet a- Selinene. . .
- THANH HAO cùng chúa các flavonoids t rong dó có 2 chât flavonols có
t ác dung dác bi êt : Chrysosplenol- D và Chrysosplenet in. , ngoài ra còn có
các flavones có nhóm met hoxy nhu Cast icin, Art emet in, Cirsilineol
I I I - Ðåc t ính Duoc hoc :
A- Hoçt t ính chöng Söt rét :
THANH HAO (qing-hao), t oàn cây Art emisia annua, dã duoc ghi chính t huc t rong Duoc
diên Trung Quöc 1985, và dã duoc nhiêu nhà nghiên cuu t rên t hê giói chú t rong vào kha
nang t ri söt rét cua cây. Trong nhung t hap niên 70 và 80, Trung Hoa dã t ap t rung nghiên cuu
vê Qing-hao : ly t rích duoc Art emisinin vào 1972, Art emisinin sau dó duoc t öng hop tai Thuy
si, Trung Hoa và Hoa Ky, nhung giá t hành cao hon là t rích tu cây. Art emisinin dã duoc nghiên
cuu , ngoài Trung Hoa, t ai Viên Nghiên cuu Walt er Reed ( Luc Quân Hoa Ky), t ai UNDP/ World
Bank/ WHO (Chuong t rình Nghiên cuu Bênh Nhiêt dói). .và nhiêu noi khác t rên giói nhu Pháp,
Ðuc.. và ca Viêt Nam
Art emisinin cho t hay có t ác dung uc chê su töng hop prot ein noi ký sinh t rùng
Plasmodium falciparum lúc chúng dang ó t rong höng huyêt cau (Biochem.Pharmacol Sö 32-
1983). Hoat t ính chöng söt rét , in-vit ro cua Art emisinin t rên P.falciparum duoc ghi nhan là
tuong duong noi các chung ký sinh t rùng chua hoac dã kháng- chloroquin. Khi chích duói da
cho chuöt bi nhiêm Plasmodium berghei, art emisinin có t ác dung gây huy hoai các co phan và
nhân cua ký sinh t rùng (Ann Trop.Med Parasit ol Sö 79-1985). Noi khi bi nhiêm Plasmodium
inue, art emisin gây ra su phù t ruong t y t hê cua ký sinh t rùng.
Khi so sánh vói mef l oqui ne t rong vi çc diêu t rj các bçnh nhân bj nhi êm
P.f al ci parum dã kháng chl oroqui n: art emi si ni n có t ác dµng nhanh hon và úc chê
mçnh hon t rên sµ t ruóng t hành cúa ký si nh t rùng (Lancet Aug 8,1982).
Trong möt t hu nghiêm t rên 527 bênh nhân nhiêm P. falciparum, khi cho chích I M nhu
dich art emisinin t rong dau, ký sinh t rùng bi diêt va biên mat rat nhanh, tý lê t ái xuat hiên rat
t hap. Tuy nhiên , t rong t hu nghiêm khác noi 738 bênh nhân nhiêm P. vivax, t huöc viên diêt
ký sinh t rùng nhanh nhat và dung dich I M t ao t ý lê t ái hiên t hap nhat . Ðiêm dáng chú ý nhat ,
lá noi 141 bênh nhân bi söt rét t ai não (cerebral malaria) : 131 nguoi lành bênh khi cho dùng
art emisinin I M hay dua qua duong mui.Trong các t ruong hop söt rét não, art emisinin loai ký
sinh t rùng khói máu nhanh hon là chloroquine và quinine . Không t hay nhung phan ung phu
noi t at ca 2089 bênh nhân dùng art emisinin (Tropical Disease Bullet in Sö-1980).
vê phuong diên duoc-luc hoc : Art emisinin duoc hap thu khá nhanh sau khi uöng (
khoang 45 phút ), nhung không hoàn t oàn, t ý lê sinh kha dung so vói chích I M là 32 %. Thói
gian ó t rong máu, khi dùng uöng , t rung bình là 3.4 gio so vói 10.6 gio khi dùng I M.
Ðê t öi uu hóa viêc diêu t ri söt rét , Art emisinin dã duoc t hu phöi hop vói các t huöc t ri söt
rét khác :
- Noi loài gam nham bi nhiêm P. berghei : t hu nghiêm in vivo ghi nhan Art emisinin:
- - cöng luc vói mefloquine, t et racycline và spiramycin.
- - t ang cuong hoat t ính cua primaquine
- - cöng t hêm t ác dung vói chloroquine.
- - döi kháng các hoat t ính cua dapsone, sulfadiazine, pyrimet hamine,sulfadoxine và
Fansidar.
- Các t hu nghiêm in vit ro t rên P. falciparum cho t hay art emisinin cöng luc vói
mefloquine,t et racycline, nhung lai döi kháng vói chloroquine và pyrimet hamine.
Nöt dac diêm dáng chú ý khác là su dung t rích t inh A.annua t hay vì Art emisinin t inh
khiêt lçi có t ác dµng di çt P. f al ci parum mçnh hon hoac có t hê dùng Art emisinin phöi hop
vói các flavones cua cây.. (Plant a medica Sô 55-1989).Viên nang chua Art emisia annua cho
t hay có hoat t ính gap 3.5 lan so vói Art emisinin t ron viêc t ru ký sinh t rùng noi chó.(J Parasit ol
Parasit Dis Sö 10-1992)
Các nghiên cuu t ai Anh dã giai t hich co chê t ác döng cua Art emisinin:
- Art emisinin phan ung vói hemin, và vói su hiên diên cua màng tê bào höng cau..dua
dên su oxy hóa prot ein t hiols : Vì ký sinh t rùng söt rét có nhiêu hemin..nên art emisinin có t hê
t ác döng chuyên biêt vào ký sinh t rùng. Co chê t ác döng có le göm 2 giai doan : Giai doan
t hu nhat , khói döng, sat t rong co t hê ký sinh t rùng xúc t ác su phân cat cau peroxide nöi bào
và t ao ra các göc t u-do; giai doan 2, có phan ung alkyl-hóa, các göc t u do chuyên hóa t u
art emisinin t ao các nöi covalent vói prot ein cua ký sinh t rùng (Trans Royal Soc Trop Med
Hygiene Sö 88-1994.
- Rat nhiêu nghiên cuu và t hu nghiêm lâm sàng vê Art emisinin dà duoc t huc hiên t ai
Thái Lan (1994, t rên 1000 bênh nhân), Viêt Nam (1993 t rên 600 bênh nhân ; 1994 t rên 450
bênh nhân..) dua dên kêt luan là liêu t öi uu t huöc uöng, duoc xác dinh là 50 mg
art emisinin/ kg , dùng liên t uc t rong 3 ngày. Art emisinin có hoat t ính dac biêt t rong các t ruong
hop söt rét cap tính; và không có t ác dung ngua bênh.
B- Tác dµng chöng các Ký si nh t rùng và vi t rùng khác :
Art emisinin còn có kha nang diêt các ký sinh t rùng khác nhu:
- Giun móc Schist osoma j aponicum , t hu noi chuöt và thó .
- Ký sinh t rùng Clonorchis sinensis, noi chuöt
- Art emisinin uc chê su tang t ruóng cua ký sinh t rùng t rong các môi t ruong nuôi cay
Pneumocyst is carinii.
- Art emisinin và các chat chuyên hóa cho t hay có hoat t ính chöng lai ký sinh t rùng
Leishmania maj or , in vit ro và in vivo. Các hop chat này hoat döng ó ca hai dang uöng và
chích (Parasit ology Sö 7-1993)
- Nöng dö Art emisinin töi t hiêu dê uc chê su tang t ruóng cua các vi t rùng Gram duong
(St aphylococcus aureus,St rept ococcus faecalis) và các vi t rùng Gram âm (Klebsiella
,Ent erobact er, Shigella dysent eriae, E. coli) duoc xác dinh là cao hon 32 microgram/ mL.
- Nghiên cuu t ai ÐH Colorado St ate Universit y, Fort Collins nam 2002 ghi nhan các
flavonols Chrysosplenol D và Chrysoplenet in có hoat tính t ang cuong t ác dung cua Berberine
và Norfloxacin chöng lai các chung St aphyloccoccus aureus dã kháng nhiêu t ru sinh khác
(Plant a Medica Sö 68-Dec 2002)
C- Nhüng hoçt t ính Mi ên nhi êm :
- Art emisinin gia t ang hoat döng t huc bào nhung lai uc chê su biên döi t ê bào lympho.
Liêu t hap kích ung hoat döng cua hê miên nhiêm nhung liêu cao lai có t ác dung uc chê hoat
döng và dè nén chuc nang cua tuy söng.
- Art emisinin và 2 chat chuyên hóa t öng hop khác cho thay có hoat t ính uc chê rõ rêt các
dáp ung t hê dich noi chuöt , nhung không làm t hay döi dáp ung quá man loai t rì hoãn döi vói
mit ogens. Art emisinin cung có hoat t ính uc chê miên nhiêm loai có t ính chon lua, do dó có
t hê có kha nang t ri duoc bênh lupus (syst emic lupus eryt hemat osus) .(I nt er national Journal
of I mmunology Sö 385-1990) : Trong nhung nghiên cuu diêu t ri Lupus (SLE) lâu dài , kêt qua
ghi nhan liêu dùng 0.3 g art esiminin möi ngày (tuong ung vói 50 gram cây tuoi) dua dên kêt
qua t huyên giam rõ rêt sau 50 ngày dùng t huöc.
- Art esiminin làm t ang t hêm dáp ung miên nhiêm loai do t ê bào T lympho làm t rung gian
, noi chuöt bình t huong, döng t hoi gia t ang su t ái t ao miên nhiêm noi chuöt duoc ghép t uý
söng
D- Tác dµng chöng Ung t hu :
Chat chuyên hóa, bán t öng hop t u Art emisinin, Art esunat e (ART) (còn goi là art esunic
acid, dihydroqinghaosu hemisuccinat e, ngoài t ác dung diêt duoc các ký sinh t rùng P.
falciparum và P. vivax, dã duoc nghiên cuu t ai Ðuc vê kha nang diêt t ê bào t rên 55 loai t ê
bào ung t hu t rong Chuong Trình Phát t riên Tri liêu cùa Viên Ung Thu Quöc Gia Hoa Ky. Kêt
qua cho t hay ART có hoat tính manh nhat diêt duoc các t ê bao leukemia và t ê bào ung t hu
ruöt già , hoat t ính t uong döi yêu vói các tê bào ung t hu phöi và t rung bình vói các tê bào
ung t hu melanoma, ung t hu vú, buöng t rung, t uyên nhiêp hö..Ðiêm dac biêt quan t rong là
khi so sánh vê döc t ính, ART t uong döi ít döc hai hon các t ác nhân hóa hoc dang duoc su
dung , và van có t ác dung t rên các t ê bào CEM leukemia da kháng doxorubicin, vincristin,
met hot rexat e.. (I nt ernational Journal of Oncology Sö 18 (April )2001 .
I V- THANH HAO t rong Ðông Y cô t r uyên :
THANH HAO (Qing-hao) , (Nhat duoc goi là Seiko)dã duoc dùng t u lâu doI t rong Ðông Y
cö t ruyên : Duoc liêu là t oàn cây duoc t hu hái vào mùa hè t ruóc khi t rö hoa, Cây duoc t röng
hay moc hoang t ai các vùng Hö Bac, Son Ðông, Phúc kiên..
Qing hao có vi dang, tính hàn t ác döng vào các kinh mach t huöc Than, Can và Bàng
Quang, và duoc cho là có nhung dac t ính:
- Thanh Nhiêt , giai t hu : t ri các chung söt nhe, nhuc dau, choáng váng và t uc
nguc; t huong duoc phöi hop vói dau ván (bach biên dau= bian dou, Dilichoris Lablab) và
böt t alc= hoat t hach dê t ri söt không dö mö hôi (nhu t rên).
- Tru chung, t riêt nguoc : t ri các chung söt do suy huyêt hay du chung cua söt ,
nhat là söt ban dêm, lanh ban sáng..không mö hôi .
- Luong Huyêt , Chi huyêt : t ri nöi man dó, chay máu mui do Nhiêt noi Huyêt : dùng
chung vói Biêt giáp (mu rùa) và Sinh dia dê giúp t hanh nhiêt tai nhung bö phan t huöc
Âm.
Tài liêu sú dung:
§ Herbal Emissaries ( S. Fost er & Yue Chongxi)
§ Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( D. Bensky)
§ Nat ural Medicines Comprehensive Dat abase ( Pharmacist s let t er) .
§ Medicinal Plant s of China ( J. Duke & E.Ayensu)
§ Tù diên Cây t huôc Viêt Nam ( Vù vån Chi)
§ Clinical Applicat ions of Ayurvedic and Chinese Herbs ( K. Bone)
§ PubMed : www. ncbi. nlm. nih. gov
§ The Merck I ndex ( 12t h Edit ion) .
NGÒ GAI
mçt cây r au 't hom' dpc bi çt
: : : Ds Tr ân Vi çt Hung : : :
Có khá nhiêu loai rau `t hom' duoc nguoi Viêt goi duói tên Ngò. Ngoai t ru nhung t ên chung
duoc nhiêu nguoi chap nhan nhu Ngò t ây, Ngò t a, nhung t ên khác t hay döi t ùy tung dia phuong
: Ngò gai còn duoc goi là Mùi gai, mùi t au.. Ngò om có noi chi goi là Rau om..
Cùng vói nhiêu loai rau `t hom' nhu Rau ram, Húng quê, Húng chanh, Mo t am t hê..Ngò gai
cung t heo chân nguoi Viêt ty nan dên Hoa Ký và góp phan vào nhung nét dac t hù cua nghê
t huat an uöng da dang t rên dat My..nhat là t rong nhung t ô Phó, tô canh chua..
Ngò gai, Eryngium foet idum, t huöc ho t huc vat Apiaceae, duoc goi tai miên Bac Viêt Nam
duói t ên Mùi t àu, mùi gai..Tai Trung Hoa, rau có t ên Thích Nguyên t uy (Ci-yan sui), Duong
Nguyên t uy (Yang yan sui) và Son Nguyên t uy (Shan yan sui). Tai Thái Lan ,rau t ên là pak chee
farang (cây ngò ngoai quöc) . Tai Hoa Ky, rau có khá nhiêu t ên, t u t ên göc tai Trung My nhu
Culant ro ( dung nham vói cilant ro), St inkweed dên t ên t uong hình nhat là Saw leaf herb . Tên t ai
Pháp : Chardon et oile (st ar t histle) hay Chardon ét oile..fet ide , tai Ðuc : St inkdist el..Tai Mexico,
rau có nhung t ên Culant ro de burro, Culant ro de coyot e.
Ngò gai t huöc loai cây t hân t hao moc t hang dung, luong niên. Rê hình t hoi; t hân có khía,
cao 20-40 cm, toàn cây có mùi khá hang. Lá moc tai göc, hình mui mác t huôn dài, nhan, lón co
10-20 cm x 2-3.5 cm. Lá không có cuöng, mép khía vói nhiêu rang cua có gai. Lá t rên t hân, càng
lên càng nhó dan, có nhiêu rang cua hon và gai sac hon. Hoa moc t hành cum re làm ba, röi chia
t hành xim. Hoa không cuöng, cánh hoa màu t rang-xanh. Qua nhó co 2 mm, det .
Ngò gai có nguön göc tu Trung My : Gia dình Eryngium có khoang 50 loài, göm dên 187
giöng t rong dó Ngò gai có mùi..có t hê gây khó chiu vói möt sö nguoi, nên t huong bi xêp vào loai
cây dai. Cây chiu duoc khí hau lanh, có t hê t röng bang gieo hat , t hoi gian nay mam có t hê kéo
dài, cây t hích hop vói dat am, t hoáng không bi úng..
Thành phân hóa hoc :
1- Thành phân di nh duõng :
100 gram lá ngò gai chua :
- Calories.............................31
- Chat dam ..........................1.24 g
- Chat béo.. ..........................0.20 g
- Các khoáng chat :
- Calcium ........................49 mg
- Magnesium....................17 mg
- Phosphorus....................50 mg
- Pot assium....................414 mg
- Các Vit amins : B1 (0.010 mg); B2 (0.032mg); B6 (0.047 mg); Vit amin C (120 mg).
2- Hoçt chãt :
Hoat chat chính t rong Ngò gai là nhung t inh dau dê bay hoi (0.02-0.04%) t rong dó có các
Pyranocoumadins, các monot erpenes glycosides loai cyclohexanol, các aldehyd nhu 2,4,5-
t rimet hylbenzaldehyde, decanal, furfural.. Ngoài ra còn có alpha-pinene, p-cymene; các acid huu
co nhu benzoic acid, capric acid.. ; các flavonoids.
Nhóm hoat chat t hu nhì mói duoc nghiên cuut rong phan t rích bang hexane là nhóm
t erpenic chua alpha-cholest erol, brassicast erol, campe st erol, st igmast erol (phan chính, chiêm
dên 95%), clerost erol, bet a-sit o st erol, delt a 5-aveast erol..
Trong Rê có các Saponins loai t rit erpene, các est ers cua caffeic acid...
Duoc t ính và Công dung :
- Ngò gai duoc dân quê miên Ðông Nam Hoa Ky t röng gan cua ra vào vì cho rang mùi
hang cua cây duöi duoc ran.
- Nguoi Viêt , Trung My dùng làm gia vi, t ang huong vi cho càc món an nhu Phó, Canh chua
, Sofrit o (Mê). Khác vói ngò t ây và ngò t a, t huong mat mùi khi khô, ngò gai khô van giu duoc
mùi hang.
Ðông Y cö t ruyên :
Theo Ðông Y, Ngò gai có vi cay, hoi dang; t ính am, tác dung vào các kinh mach t huöc t huöc
Phê vói các t ính cách `So Phong, t hanh Nhiêt', Kiên t y, Hành Khí, Tiêu t hung.
- Ðê t ri cam mao, dau nguc, ho và t re em lên sói : Dùng 10-15 gram lá ngò gai, sac
t rong nuóc am và uöng.
- Ðê t ri an không t iêu, an mat ngon : Uöng 15 gram nuóc sac lá ngò gai, hoac an lá
tuoi t rön vói dau mè. Có t hê dùng vói Cam t hao nam dê giúp dê t iêu.
- Tri sung dau t é ngã : xay 15 gram lá, lay nuóc cöt, t rön vói ruou t rang và uöng.
Ðap phan bã t rên vêt t huong.
- Phu nu dùng phöi hop vói Bö kêt dê t ao mùi t hom khi göi dau.
Nhùng nghiên cúu mói vê Ngò gai :
- Rê ngò gai có kha nang t ri các chung sung bàng quang, san t han và sung duong t iêu.
Cách dùng : Rê phoi khô, t án t hành böt , làm t hành t rà duoc; dùng 1 t hìa cà phê böt rê, t rong
30-40 ml nuóc, dun sôi, uöng möi ngày 2-3 lan. Tác dung này duoc xem là do nhung est er cua
caffeic acid nhu chlorogenic acid t rong rê.
- Tác dµng chöng sung vi êm cãp t ính và ki nh ni ên : Nghiên cuu t ai Khoa Duoc Ðai
hoc Universidad de Sevilla (Tây Ban Nha) ghi nhan kha nang chöng sung cua phan t rích bang
hexane tu lá ngò gai t rên chuöt : t ai bi gây sung phù bang 12-0-t et radecanoylphorbol acet at e
(TPA) . Tác dung chöng sung manh hon st igmast erol và t uong döi hiêu nghiêm t rên các chung
sung dó t ai chö (Phyt ot herapy Research Sö 13-1999)
Tái liêu sú dung :
- Duke's Phyt ochemical and Et hnobot anical Dat abases.
- Exot ic Herbs (Carol Seville)
- Veget able as medicine (Chang Cao-liang & Li Bao-zhen)
- Cây t huöc quanh t a (Lê Quý Nguu & Tran Huu Ðuc)
- Medicinal Plant s of East and SE Asia (MI T Press)
OI
Giá tr dinh dng

c tính ca I
' Ôi chua án duqc sao gçi ôi gi à
Tr ách nguòi quân t ú gi ái mà ch o t hông'
( Ca dao)
::: DS Trân Vi çt Hung :::
Nguòi Viêt miên Nam Viêt Nam, nhât là nhùng nguòi sinh sông t rong
vùng Châu t hô sông Cúu Long hoác qua lai nhùng bên phà My Thuân, Cân
Tho. . không t hê nào quên nôi môt t rái cây t hân yêu : dó là t rái ôi. . nhât là
Ôi xá li, mùi t hom vi ngot dác biêt rât ít hôt . . Vói dân nhâu chí cân vài lát
ôi hay xoài châm vói mäm ruôc. . là dú di bay vài xi dê. .
Ôi cùng t heo chân nguòi Viêt t rên buóc duòng t ha huong, nhung Ôi t ai
Hoa Ky ( t uy ôi có nguôn gôc t ai Châu My) lai không hän là nhùng t rái ôi
ngày xua. .
Tên khoa hçc và các t ên t hông t huong :
- Tên khoa hoc : Psidium guaj ava t huöc ho t huc vat Myrt aceae
- Các t ên t hông t huong : Guava (Anh-My); Goyave (Pháp) ; Guayabana (Mê); Goiaba
(Brazil)
Tên Psidium do tiêng Hy lap psidion = qua luu dê mô ta qua có nhiêu hat nhó giöng nhu
qua cây luu. Guaj ava phát xuat t u t ên goi t ai Hait i 'guaya vu' và t ên Anh ngu cung t u dó mà
ra.
Ljch sú và Ðçc t ính t hµc vçt :
Oi duoc xem là có nguön göc tai Peru và Brazil (hiên van là noi t röng nhiêu öi nhat t hê
giói), sau dó t ró t hành cây t huong mai quan t rong t ai Hawaii, Úc, An dö, Mexico và các nuóc
Ðông Nam Á. Tai My, öi duoc t röng nhiêu nhat tai các Tiêu bang Florida và California..
Oi dã duoc t huan hóa t ai Peru tu hàng ngàn nam t ruóc (có t hê tu nam 800 t ruóc Tây
Lich). Các khai quat khao cö tai các cö mö dã t ìm t hay hat öi t ön t ru chung vói hat dau, bap
và bau bí. Tai vùng Amazon, öi duoc chim và khi mang hat di khap noi, t ao nhung rung öi, có
nhung bui cao dên 20m (t rong khi öi t röng, chi ó muc 10 m cao)
Nguoi Âu châu biêt dên öi khi ho dat chân dên Hait i và dùng ngay t ên goi cua dân Hait i
dê chi t rái cây ngon ngot này. Càc t huy t hu Tây ban Nha và Bö dào Nha da dem cây khi khap
noi..Oi có le chi dên Hawaii vào dau t hê ký 18 và sau dó dên các hai dao t rong Thái Bình
Duong..
Có khoang 100 loài psidium, moc t hành bui hay t iêu möc. Loài duoc t röng röng rai nhat
là P. guaj ava. Ngoài ra loài P. guineense (Oi Brazil) duoc cho lai tao vói P. guaj ava dê cho loài
öi có kha nang chiu dung t hoi tiêt lanh, cho t rái t uy nhó nhung lai nhiêu hon.Möt sö loài dáng
chú ý nhu P.lit t orale var.lit torale (yellow st rawberry guava) cho t rái t uong dói lón, ngo, vàng ;
loài P.lit t orale var. longipes (red st rawberry guava) cho t rái màu dó tím, có vi dâu t ây..
Psidium guaj ava (guava, yellow guava, apple guava) t huöc loai cây t rung bình cao 5-
10m. Thân có vó nhan, móng, khi già bong tung mang, màu nâu dó. Cành khi non hình
vuông có nhiêu lông mêm, khi già hình t ru và nhan. Lá moc döi, hình t rái xoan hay t huôn, dài
chung 15 cm röng 3-6 cm, phía göc có t hê t ù hay hoi tròn, gân lá nöi rõ ó mat duói và phu
möt lóp lông min. Cuöng lá ngan chung 3-5 mm. Hoa mau t rang, duong kính chung 2.5 cm,
có nhiêu nhi, có t hê moc don döc hay t u 2-3 hoa t hành cum ó nách lá. Hoa nó vào dau mùa
hè. Qua mong, hình cau hay dang qua lê, dài dên 10 cm, chua rat nhiêu hat nhó. Ðài hoa còn
tön tai t rên qua. Cây bat dau cho qua sau 2 nam t uöi.
Nöt sö chung duoc t röng t ai Hoa Ky nhu :
- 'Beaumont ' : göc t u Oahu (Hawaii) qua t ròn, t o, t hit màu höng nhat , vi hoi chua.
- ' Red I ndian', göc t u Florida-1945 : qua vàng nhat , rat t hom, t hit höng nhat khá ngot .
Nöt sö chung khác, duoc dua t u các nuóc nhiêt dói vào Hoa Ky nhu :
- Hong Kong Pink': Trái co t rung bình, t hit màu höng nhat .
- I ndonesian Seedless' Trái t o, nhiêu nuóc, t hit t rang, chac khá ngon, ít höt , có le là Oi
xá li tai Viêt Nam.
Psidium lit t orale var. longipes = P. cat t leianum (purple st rawberry guava, moc cao chung
7m, t hân cò vó min và láng; Lá t ròn. Hoa t rang moc don döc. Qua nhó chung 2.5- 4 cm, lúc
non màu dó nhat sau dó chuyên dan sang dó-t ím và den khi chín han, có mùi rat t hom, t hit
t rang, vi vua chua vua ngot nhu dâu t ây. Loài lai tao 'lucidum' cho t rái màu vàng.
Ngoài nhung giöng Oi t röng lay qua an, làm mut hay nuóc giai khát còn có nhung giöng
dac biêt t röng làm cây canh nhu Oi t àu hay Oi lùn Psidium pumila, cung có nguön göc t u
Trung My, t huöc loai t iêu möc, cao 2-4 m nhung t huong làm cho nhó lai dê t röng t rong chau
canh. Thân mêm, dê uön, vó t hân móng, bong t ung mang. Cành phân nhánh dài, manh. Lá
nhó, t huôn dài màu xanh bóng, mêm; mép lá nhan nheo nhu gon sóng; gân lá nöi rõ. Cuöng
lá t uy ngan nhung làm lá ru. Hoa nhó màu t rang, moc don döc ó nách lá, có 5 cánh t ràng
mêm và dê rung, rat nhiêu nhi. Qua hình cau, hiêm gap.
Thành phân di nh duõng cúa quà :
100 gram phan an duoc chua :
- Calories 36- 50
- Chât dam 0. 9- 1. 0 g
- Chât béo 0. 1- 0. 5 g
- Chât so 2. 8- 5. 5 g
- Calcium 9. 1- 17 mg
- Sât 0. 30- 0. 70 mg
- Magnesium 10- 25 mg
- Phosphorus 17. 8 - 30 mg
- Pot assium 284 mg
- Sodium 3 mg
- Kèm 0. 230 mg
-Ðông 0. 103 mg
- Manganese 0. 144 mg
- Bet a Carot ene ( A) 200- 792 I U
- Thiamine ( B1) 0. 046 mg
- Riboflavine ( B2) 0. 03- 0. 04 mg
- Niacin 0. 6- 1. 068 mg
- Pant ot henic acid 0. 150 mg
- Pyr idoxine 0. 143 mg
- Ascorbic acid ( C) 100- 500 mg
Qua öi duoc xem nhu möt t rái cây bö duong, nguön cung cap các vit amin A và C (t ùy
giöng 100 gram có t hê cho dên 1 gram Vit amin C), da sö vit amin t ap t rung t rong phan t hit
sát vói lóp vó móng bên ngoài qua. Oi duoc dùng an söng hay chê tao t hành bánh nhão
(cust ard), kem và nuóc giai khát, t hach j elly. Tai vùng Châu My Lat in có món t ráng miêng
t hông dung Cascos de guayaba làm bang t rái öi, bö dôi, bó ruöt , nau chín t rön chung vói
cream cheese.
Thành phân hóa hçc :
Tùy bö phan, t hành phan hóa hoc có t hê t hay döi :
1- Lá chua:
- Tanins (7-10%) göm gallot annins, ellagic acid và các chat chuyên hóa, các t annins có
t hê t huy giai duoc.
- Tinh dau (0.31%) t rong dó có aromadendrene, bet a-bisabolene, caryophyllene,
nerolidiol, selinene, dl limonene, các alcohol t hom..
- Các acid huu co nhu mast inic acid, oleanolic acid, oxalic acid, guaij a volic acid,
guaj anoic acid, crat egolic acid, psidiolic acid..ursolic acid
- St erols nhu bet a-sitost erol..
- Flavonoids nhu Quercet in
( t rong lá non và búp có khoang 7-10% t anins loai pyrogallic và 3% nhua).
2- Hoa chua ellagic acid, guaij averin, leucocyanidin, oleic acid, quercet in
3- Quà (ngoài t hành phan dinh duong, còn có)
- Các duong huu co (7%) nhu Fruct ose, glucose, galact ose, sucrose..
- Các t inh dau t ao mùi t hom t huöc các nhóm aldehyd và alcohol nhu et hyl acet at e,
but yrat e, humulene, myrcene, pinene..cinnamic acid
- Các acid huu co
- Các sac t ö loai chlorophyll, ant hocyanidin
- Pect ins, pect in met hylest erase
4- Rê và Vó t hân có arj unolic acid, gallic acid, leucocyanidin, quercet in..
Các nghi ên cúu khoa hçc và duçc hçc :
Ða sö các nghiên cuu khoa hoc và duoc hoc duoc t huc hiên t ai các Viên khao cuu, các
Ðai hoc tai Nam My. Tai Á Châu, Thái Lan là quöc gia chú t rong nhiêu nhat vê duoc t ính cua
Oi.
- Tác dµng t rj t i êu chãy:
Tác dung t ri t iêu chay cua lá öi dã duoc công nhan t rong nhiêu nghiên cuu lâm sàng,
duoc hoc. Lá öi duoc chính t huc ghi t rong Duoc diên Hòa Lan, dùng làm t huöc t ri tiêu chay :
Trong möt nghiên cuu lâm sàng vê t ác dung t ri t iêu chay noi 62 t re em bi tiêu chay,
sung ruöt do siêu vi (rot aviral ent erit is), t hoi gian lành bênh ghi nhan là 3 ngày (87.1%), rút
ngan t uong dói ró rêt so vói nhóm dói chung (Zhongguo Zhong Xi Jie He Za Zhi Sö 20-2000).
Nghiên cuu khác tai ÐH Universade Feral do Rio de Janeiro (Ba Tây) ghi nhan liêu nuóc
chiêt t u lá öi 8 microgram/ ml có hoãt tính chöng lai simian rot avirus gây tiêu chay (82.2%)
(Journal of Et hnopharmacology Sö 99-2005)
Nöt nghiên cuu , mù dôi , t huc hiên tai Thái Lan , dùng böt lá öi so sánh vói t et racycline
dê t ri 122 nguoi t iêu chay (64 nam, 58 nu) t uöi 16-55. Liêu dùng cho böt lá öi và t et racycline
là 500 mg, möi 6 gio t rong 3 ngày. Kêt qua tuong duong cho ca 2 nhóm dùng böt lá öi và
t et racycline (Thu nghiêm T-t est có kêt qua t uong duong) (Thai Medicinal Plant s t rang 206)
Trên PubMed có liêt kê khá nhiêu nghiên cuu vê t ác dung t ri t iêu chay cua lá öi..
- Tác dµng t rj bçnh duong ruçt :
Oi còn có möt sö dac tính duoc hoc giúp bö xung cho tác dung t ri t iêu chay. Các
flavonoids loai quercetin t rong lá có hoat t ính t rên su bài t iêt acetylcholine t rong ruöt (t heo
kiêu morphine), kích t hích co t ron ruöt. Hoat tính này do ó t ác döng cua quercet in ngan chan
càc ions Calcium và uc chê các enzyme liên hê dên su töng hop prost aglandins.. giúp giam
nhung con dau bung do co t ron cua ruöt co t hat . Ngoài ra lá öi còn t ác döng vào su t ái-hap
t hu nuóc noi ruöt . Các lectins t rong lá öi có t hê gan vào E. coli (vi khuan t huong gây ra tiêu
chay), ngan chan vi khuan hap t hu vào vách t rong cua ruöt và do dó ngan ngua duoc su
nhiêm t rùng ruöt .
- Tác dµng kháng si nh, kháng si êu vi và di çt nãm gây bçnh :
Hoat t ính kháng vi t rùng cua lá öi duoc liêt kê t rong Fit ot erapia Sö 73-2002.
§Các t rìch t inh t u lá và vó t hân có t ác dung sát t rùng (in vit ro) t rên các vi khuan
nhu St aphylococcus, Shigella, Salmonella, Bacillus, E. coli, Clost ridium và
Pseudomonas..
§Dich chiêt tu lá bang nuóc muöi 1: 40 có t ác dung diêt trùng t rên
St aphylococcus aureus .
§Nuóc ép t uoi t u lá ó nöng dö 66% có hoat t ính diêt siêu vi Tobacco mosaic.
§Nuóc t rích tu lá ngan chan duoc su tang t ruóng cua các nam Trichophyt on
rubrum, T. ment agrophyt es và Microsporum gypseum..
Nöt nghiên cuu t ai University of Pet ra, Amman (Jordanie) ghi nhan t ác dung ngan chan
su phát t riên các mun t rung cá gây ra bói các vi khuan loai Propionibact erium acnes. Hoat
t ính duoc so sánh vói dau t ràm (t ea t ree oil), doxycycline và clindamycin..và dùng phuong
pháp do vùng uc chê bang dia tam hoat chat (disk diffusion met hod). Vùng uc chê cua dich
chiêt lá öi duoc xác dinh là 15.8-17.6 mm (kháng P. acnes) và 11.3-15.7 mm (kháng S.
aureus).. Tuy không bang các t huöc t ru sinh doxycycline và clindamycin nhung có t hê huu
dung t rong các t ruong hop bi mun t rung cá và không dùng duoc kháng sinh (American
Journal of Chinese Medicine Sö 33-2005)
- Tác dµng t rên Hç Ti m Mçch :
Nghiên cuu t ai ÐH Universidade Federal de Sergipe, Sao Crist ovao (Ba Tây) ghi nhan
dich chiêt t u lá öi có nhiêu hoat t ính t rên hê Tim mach và có t hê huu dung dê t ri các t ruong
hop Tim loan nhip (Brazilian Journal of Medecìne & Biological Reseach Sö 36-2003). Lá öi có
t ác dung 'kháng oxyhóa có loi cho tim, bao vê tim, và cai t hiên các chuc nang cua t im. Trong
2 t hu nghiêm, không chon t ruóc döi t uong, t ai Viên Nghiên cuu Tim Mach, ghi nhan viêc
dùng möi ngày 450 gram öi t uoi t rong 12 t uan liên tuc, giúp ha huyêt áp t rung bình là 8
diêm. giam duoc muc dö cholest erol 9%, giam t riglycerides duoc 8% và t ang HDL duoc 8%.
Hoat t ính duoc cho là do Oi chua nhiêu pot assium và nhiêu chat so có t hê t an duoc (t uy
nhiên sö luong öi can an hang ngày lên t ói 450-900 gram và can an liên t uc..nên khó có t hê
t heo duöi viêc t ri liêu ! )
- Tác dµng Hç duong t rong máu :
Nghiên cuu t ai Korea Research I nst it ut e of Bioscience and Biot echno logy, Daej eon (Nam
Triêu Tiên) ghi nhan hoat t ính uc chê men prot ein t yrosine phosphat ase 1B (PTP1B) cua dich
chiêt lá öi. Hoat tính này cho t hay nuóc lá öi có t ác dung t ri t iêu duong loai 2 (khi t hu t rên
chuöt loai Lepr(db), liêu 10 mg/ kg gây ha glucose t rong máu khá rõ rêt ) (Journal of
Et hnopharmacology Sö 96-2005).
Trong möt nghiên cuu t ai Taiwan t rên chuöt , nuóc ép tu qua tuoi chích qua màng phúc
t oan vói liêu 1.0g/ kg giúp làm ha duong t rong máu t ao ra bói alloxan. Hoat t ính ha duong
này không kéo dài và yêu hon chlorpropamide , met formin rat nhiêu nhung an öi t uoi cung có
t hê huu ích cho nguoi t iêu duong (American Journal of Chinese Medicine Sö 11-1983)
Nghiên cuu t ai ÐH Put ra, Malaysia t rên chuöt vê t ác dung làm ha glucose t rong máu cua
qua öi : 40 chuöt duc duoc chia t hành 4 nhóm t rong dó có các nhóm : döi chung không
bênh, döi chung bi gây t iêu duong, nhóm dùng nuóc öi và nhóm t ri bang glibenclamide. Thu
nghiêm kéo dài t rong 5 t uan. 3 nhóm chuöt bi gây t iêu duong bang st rept ozot ocin. Trong t hoi
gian t hu nghiêm, các nhóm döi chung chi duoc cho an bình t huong; nhóm bênh t iêu duong
dùng öi duoc cho an t hêm möi ngày 0.517 g öi, nhóm tiêu duóng dùng glibenclamide 5mg/
kg möi ngày. Kêt qua cho t hay có su giam ha nöng dö glucose t rong máu noi chuöt dùng öi
tu các t uan 3 (12.3%), t uan 4 (24.79%) và t uan 5 (7.9%) so vói nhóm döi chung. So sánh
vói nhóm dùng t huöc glibenclamide, t ác döng t rung bình tuong dói khác biêt ó t uan 4
(p= 0.029), nöng dö glucose t rong máu t hay döi 25.88 %
Các t ác gia kêt luan : Oi t uoi , chua luong cao các chat so (hòa t an và không hòa t an) có
t hê giúp ha t iêu duong möt cách an t oàn.. (Asia Pacific Journal of Clinical Nut rition Sö 13
(Suppl)-2004)
Các phuong t húc sú dµng t rong dân gi an :
Các t hành phan cua cây öi nhu lá, rê, vó t hân duoc su dung khá phö biên làm t huöc tai
nhiêu noi t rên t hê giói, kê ca Viêt Nam.
- Tçi Vi çt Nam : Theo Y hoc dân gian, Oi có vi chát , hoi ngot, t ính bình. Các phan dùng
làm t huöc göm lá, vó t hân , t hu hái và phoi nang cho khô, cat giu dê dùng khi can.Thuong
dùng 15-30 gram lá duói dang t huöc sac. Oi có t ác dung t hu liêm (làm san da), cam t iêu
chay, chöng sung t ay và cam máu; Oi duoc dùng dê t ri các chung dau bung, t iêu chay do
t iêu hóa yêu, sung ruöt , kiêt ly do nhiêm t rùng (có t hê dùng lá dã phoi khô, t án t hành böt
hay sac lá t uoi lay nuóc uöng). Oi còn duoc dùng t ri chan t huong, ngua ngoài da (giã nhuyên
lá t uoi, dap lên vêt t huong). Möt phuong t huc t ri zona( giòi an) là lay 100 g lá búp non, t rön
vói 10 g phèn chua, 1 g muöi, gia nát chung, t hêem nuóc vua du t hành khöi nhão, t hoa
ngoài.
- Tçi Än dç : Theo Y hoc Ayurvedic, Oi hay Amrud, (t iêng Phan= Mansala) : Vó cành
dùng t ri t iêu chay, dau bung, dau bao tu; Lá dê t ri ho và ló t rong miêng. Qua, sau khi bó höt,
có t ác dung nhuan t ruong.
- Tçi Trung Hoa : Y hoc cö t ruyên không xem Oi là vi t huöc, nhung t ùy dia phuong,
viêc dùng öi t ri bênh cung khá phö biên. Oi duoc goi là Phan t hach luu.(Fan Shi liu) hay Phan
dào(Fan-t ao) (Phan= t u ngoai quöc dên)
* Lá öi duoc xem là có t ính bình, vi ngot ; dùng dê ngua kiêt ly, t ri t iêu chay bang
cách dun 50 g lá t uoi t rong 250 ml nuóc dên sôi, uöng t rong ngày chia làm nhiêu lan. Khi
bi t huong, nhai vài lá öi t uoi, dap dê cam máu.
* Qua öi duoc xem là có t ính am, vi ngot; dùng t ri t iêu chay, t iêu duong và t ri
Ðê t ri t iêu duong : xay 90 g öi t uoi bang blender, lay nuóc cöt , uöng ngày 3 lan
t ruóc bua an.
Ðê t ri Tri : Ðun 500 g t rái t uoi vói 1 lít nuóc, dên khi cô dac, t hoa và rua búi t ri
möi ngày 2-3 lan. Có t hê dùng phuong t huc này dê t ri ngua ngoài da.
- Tçi Thái Lan : Oi hay Farang, Chumpo cung duoc dùng dê t ri t iêu chay (Búp lá non
duoc sao dên vào, röi sac lay nuóc uöng, Qua non cat t hành lát , nau lay nuóc uöng). Ngoài
ra lá duoc dùng dê che bót mùi ruou, t ri sung loi, vêt thuong lâu lành..
- Tçi các quöc gi a Trung và Nam Mÿ nhu Brazil, Peru, Cuba.. Thö dân da dùng nuóc
sac tu lá hay vó t hân dê t ri t iêu chay, xúc miêng t ri dau cö hong và diêu hòa kinh nguyêt . Lá
tuoi dùng nhai khi chay máu noi chân rang, hoi t hó khó chiu. Lá còn dùng nau lay nuóc giúp
vê sinh phu khoa, t ri huyêt t rang và giúp làm san chac vách bö phan sinh duc sau khi sanh
nó. Hoa nghiên nát , dap t ri dau mat, chói nang..
Ghi chú :
Tai các Cho Thuc pham Hoa Ky có bán nhung t rái cây, cung goi là Guava, hình dang rat
giöng vói Oi, cung lón co 2.5-7.5 cm duong kính, còn goi là Pineapple guava hay Feij oas. Trái
này không liên hê dên nhóm Oi, t uy cùng gia dình t huc vat Myrt aceae.
Cây Feij oa, t ên khoa hoc Feij oa sellowiana cho qua, khác vói öi ó chö t hit nhão nhu
t hach (xu-xoa), không cung chac nên phai an bang cách xúc bang muöng. Feij oa cung phát
xuat t u Nam My và dac biêt là cung nhu Kiwi, phát t riên t öt nhat t ai Tân Tây Lan. Feij oa duoc
t röng nhiêu t ai California và t uy chua nhiêu Vit amin C, Feij oa không có các t ính chat t ri liêu
nhu Oi.
Tài l i çu sú dµng :
§ The Oxford Companion t o Food (Alan Davidson)
§ Fruit s as Medioine (Dai Yin-Fang & Liu Cheng-j un)
§ Uncommon Fruit s & Veget ables (Elizabet h Schneider)
§ Encyclopedia of Herbs (Deni Brown)
§ Thuöc Nam Trên Ðat My (Tap 2)
§ Tu diên Cây Thuöc Viêt Nam (Võ van Chi)
§ Thai Medicinal Plant s (Farnswort h & Bunyapraphat sara)
§ Tropical Plant Dat abase (Rain-Tree Nut rit ion Co)
Cú RI ÊNG
Con chó khóc dúng khóc ngôi
Bà oi di cho mua t ôi . .dông Riêng
: : : Ds Tr ân Vi çt Hung : : :
Tuy cùng ho t huc vât Zingiberaceae nhu Gùng và Nghê, nhung Riêng
ít duoc biêt dên vê phuong di ên duoc hoc mà chí nôi t iêng t rong vai t rò gia
vi. . cho món án ' Môc t ôn´. . và cho món Nem Tré cúa mi ên Trung. .
Tai Thái Lan, Riêng t huòng duoc án sông và t rôn t rong rau vói t ên
Krachai, Kra. . , sät móng ngâm t rong nuóc, t hêm duòng dê làm món giái
khát Khing. Nguòi I ndonesia t hích dùng Riêng hon ( t ên là Kencur hay
Lengkuas) , ho t hay cho Gùng t rong nhiêu món án dân t ôc.
Tông Alpinia có khoáng 200 loài, duoc cho là có nguôn gôc t ai Á và Úc
châu. Riêng t huôc ( A. officinarum) chiêm vi t rí khá quan t r ong t rong viêc
dùng làm cây t huôc, dã duoc dùng t r ong các nên duoc hoc cô t ruyên Ân
dô ( Auyrvedic) , Trung Hoa t ù t hòi xa xua ( 500 nåm t r uóc Tây lich) , và Âu
châu t ù t hòi Trung cô. Nhà t hám hiêm Mar co Polo dã ghi chép vê Riêng,
cho r âng cây dã duoc t rông t ù t hê ký 13 t ai Java. Riêng nêp ( A. galanga) ,
cú t uy lón hon nhung lai ít cay hon, t huòng dùng làm gia vi ( Nhóm Riêng
Á dông khác hän vói loai Galingal Âu châu = Sweet Galingale = Cyperus
longus , r ê chùm có mùi t hom cúa hoa violet , dùng t rong ky nghê huong
liêu) .
Tinh dâu Alpinia galanga còn duoc dùng làm chât phu gia t rong ky
nghê Nuóc giái khát , Ruou nhu Chart r euse. Nu hoa và hoa dùng làm t huc
phâm Dich chiêt duoc t hêm vào các loai ruou có nông dô alcohol t hâp. . dê
tao cám giác. . r uou manh hon.
Tên khoa hoc và các t ên t huòng goi :
- Alpi nia officinarum = Lesser Galangal
Các t ên t hông t huóng : Cat arrh Root , Chinese Ginger, Siamese
Ginger, Thai Ginger, Chinese Root , Colic Root , Gargaut , I ndia Root .
Galangt wur zelst ock ( Ðúc) , Cao luong khuong, Romdeng ( Cambodia)
Lenkuas ( Mã lai)
- Alpi nia Galanga = Great er Galangal
Các t ên khác : Ðai
luong khuong
Ðåc
t ính
t hu
c
vât
:
-
Riên
g
t huô
c
( Alpi
nia officinarum)
Cây t huôc loai t hân t háo, luu niên, moc t häng cao 1- 1. 5 m. Thân r ê
moc bò ngang, hình t ru màu dó nâu lón chùng 1- 2 cm duòng kính, dài 3- 6
cm, chia t hành nhiêu dôt không dêu nhau, phú nhiêu vây. Lá không
cuông, có be t huôn dài, hình mác lón dên 40 cm, moc t hành 2 dãy. Hoa
màu t râng dang hoa lan, t âp hop t hành chùm t hua ó ngon, cánh môi t o có
vân dó. Quá hình câu có lông. Cây t rô hoa vào t háng 5.
- Riêng nêp ( Alpinia galanga)
Cây t huôc loai t háo, cao 1- 2 m. Thân cõ 5- 7 mm, t hân r ê t o 2- 3 cm có
mùi t hom. Lá hình mùi giáo nhon, t hót lai noi gôc, dài 30- 40 cm, rông 7- 8
cm, không có lông. Chùy hoa dài 15- 30 cm, rông 8- 10 cm, nhiêu hoa.
Chùy có lông nhung và nhánh nhiêu, sát nhau. Cuông hoa moc dúng, có
lông. Hoa màu t r âng, có vach hông, dài 20- 25 mm; t ràng hoa có ông ngân
Cánh hoa hình giáo t ù, dài 10- 15 mm; cánh môi hình giái xoan nguoc ,
phiên môi chia 2 t hùy ó chóp. Quá mong, hình câu hay hình t rúng dài
12mm x 6 mm, màu dó nâu chúa 3- 5 hat . .
- Môt sô loài Riêng khác :
§ Riêng t àu ( Alpinia chinensis) = Hoa son khuong. Loài dåc biêt
tai Nam Trung Hoa, Lào và Viêt Nam. Cây cao khoáng 1m.
§ Riêng âm ( Alpinia zerumbet ) = Ðai t háo khâu, còn goi là Riêng
dep Se nuóc, t huòng t r ông làm cây cánh vì cho hoa rât dep,
màu vàng có soc dó.
Thành
phân hóa hoc :
- Alpinia officinarum : chúa
- Tinh dâu dê bôc hoi : gôm cineole, eugenol, pinene, met hyl
cinnamat e, camphor; hop chât chính là nhùng sesquit erpenes
hydrocar bon, sesquit erpene alcohol. ; các hop chât hept one
- Các diarylhept anoids : dang hôn hop duoc goi chung là galangol, bao
gôm nhùng chât có vi cay.
- Gingerole : hop chât cay loai phenyl alkanones. .
- Tanins ; Các hop chât loai phenylpr opanoids
- Flavonoids nhu Galangin, Galangin- 3- met hylet her, Kaempferide,
Kaempferol- 4’- met hylt her.
- St erols nhu bet a- sit ost erol
Thành phân dinh duõng :
100 gr am cú Riêng ( Alpinia galanga) chúa :
- Calories 362
- Chât dam 7. 1 g
- Chât béo 2. 8 g
- Carbohydrat es t ông công 83 g
- Calcium 220 mg
- Phosphorus 178 mg
- Sât 14. 9 mg
- Bet a- carot ene ( A) 10, 780 microgram
- Thiamine 0.35 mg
- Riboflavin 0.14 mg
- Niacin 7.09 mg
- Vit amin C 184 mg
Duoc t ính và các nghiên cúu khoa hoc :
Kommission E cúa Ðúc ghi nhân Gùng duoc châp t huân làm t huôc t ri
khó t iêu và giúp kích t hích t hèm ån, liêu dùng duói dang t huôc ruou là 2- 4
gr am và duói dang bôt Rê khô là 2- 4 gram.
- Hoat t ính chông nôn múa ;
Nghiên cúu t ai ÐH Meij i Pharmaceut ical ( Khoa Duoc liêu) - Tokyo ghi
nhân Riêng ( A. officinarum) có chúa 8 hop chât có khá nång t r i ói múa khi
t hú t rên gà con bi gây nôn ói bâng sulfat e dông. ( Journal of Nat ural
Pr oduct s Sô 65- 2002) .
- Tác dung ngùa ung t hu :
Nghiên cúu t ai Truòng Duoc, ÐH Kangwon Nat ional Universit y, Chun
chon ( Nam Hàn) ghi nhân các flavonoids t rong Riêng nhât là Galangin có
nhùng hoat t ính chông- oxyhóa và t hu nhåt các gôc t u do gây t ác hai cho
tê bào, do dó có t hê t ác dông t r ên su hoat dông cúa các hê t hông phân
hóa t ô và ngùa t ác hai cúa các chât gây ung t hu. ( Mut at ions Research Sô
488- 2001) . Hoat t ính chông oxyhóa cùng duoc t hú nghiêm t rên hê t hông
tu oxyhóa met hyl linoleat e.
Các dit erpene t rong A. galanga có t ác dung chông u- buóu khi t hú t rên
chuôt ( Plant a Medica Sô 54- 1988)
- Tác dung làm ha Cholest erol và ha t riglyceride :
Cú Riêng ( A. officinar um) chúa các flavonoids nhu 3- met hylet her-
galangin và các hept anone có hoat t ính úc chê lipase t uy t ang gây ha
cholest erol và lipid t rong máu. Nghiên cúu t ai ÐH Kyung Hee , Seoul ( Nam
Hàn) ghi nhân chât Hydr oxy-Phenyl- Hept anone ( HPH) t rong Riêng úc chê
lipase t uy t ang ó nông dô I C50 = 1. 5 mg/ ml. HPH giúp ha t riglyceride
t rong máu noi chuôt bi gây cao mõ t rong máu bâng dâu bâp và cùng làm
ha cholest erol noi chuôt bi gây mõ cao bâng Trit on WR- 1339 ( Biol ogical &
Pharmaceut ical Bullet in Sô 27- 2004)
- Hoat t ính kháng viêm :
Chât diarylhept anoid t rong Riêng có hoat t ính kháng viêm khi t hú t rên
các t ê bào dòng dai t huc bào RAW 264. 7 cúa chuôt và t rên t ê bào don
hach máu ngoai vi cúa nguói. Co chê chông viêm này do t ác dung úc chê
su t iêt lipopolysacchar ides, úc chê các kinase kích khói mit ogen. ( Journal
of Pharmacology and Experiment al Therapies Sô 305- 2003)
- Hoat t ính kháng sinh :
Dich chiêt t ù Rê cú A.officinarum có hoat t ính kháng sinh ‘in vit ro’, úc
chê su t ång t ruóng cúa các vi khuân ant hrax, St rept ococcus hemolyt icus,
và nhiêu chúng St aphylococcus, Corynebact erium dipht eriae ( Chinese
Herbal Medicine Mat er ia Medica- D. Bensky) .
Hop chât acet oxychavicol acet at e, t rích t ù A. galanga có hoat t ính
kháng nâm( Plant a Medica Sô 51- 1985)
Cú Ri êng t rong Duoc hoc Ðông Phuong :
Ngoài vai t rò dùng làm gia vi, Riêng còn duoc duoc dùng làm t huôc t ai
nhiêu quôc gia Á châu :
1- Trung Hoa :
Duoc hoc cô t ruyên Trung Hoa phân biêt 2 loai riêng t hành 2 vi t huôc
khác nhau :
- Cao luong khuong ( Kao- lian- chiang) là rê cú Alpinia officinarum.
Vi t huôc dã duoc ghi t rong Danh Y Bi êt luc, và t huòng dùng nhùng cú
dã t r ông t ù 4- 6 nåm, t hu hoach vào cuôi mùa hè.
( Goi là Cao- luong khuong= Gùng Cao luong, vì cây duoc ghi nhân dâu
t iên t ai Kaolianchun t rong vùng Ðông Bâc Moumingshien ( Quáng Ðông)
Cao luong khuong duoc xem là có vi cay, t ính nóng, t ác dông vào các
kinh mach t huôc Ty và Vi; có t ác dung ‘ôn t rung, t án hàn’, ‘hành khí chí
t hông’ giúp làm âm vùng ‘t rung t iêu’, giám các cám giác dau, nhât là các
con dau bung, dau bao t ú dua dên ói múa, nâc cuc và nhùng chúng t iêu
chây do lanh bung.
- Ðê t ri dau bung gây nôn múa : Riêng duoc dùng chung vói Gùng và
Quê.
- Ðê t ri dau bung do cám lanh : Riêng dùng chung vói Huong phu ( Có
cú) .
- Ðê t ri nâc cuc : Riêng dùng vói Ðáng sâm ( Codonopsis Pilosulae) và
Phuc linh ( Por ia cocos) .
- Hông dâu khâu ( Hon- dou- kou) là quá cúa Alpinia Galanga, phoi khô
Vi t huôc có t ác dung t uong t u nhu riêng t uoi, vi cay, t ính nóng; nhung
còn di t hêm vào kinh mach t huôc Phê, giúp làm t iêu hàn ‘Khí’ xâm nhâp
vào bao t ú, giúp t ång cuòng t iêu hóa và bô duõng Ty- Vi, t r i t iêu cháy, o
chua và ói nguoc.
2- Ân dô :
Riêng duoc dùng t ù lâu dói t rong Duoc hoc cô t ruyên Ân dô :
- Alpinia officinar um : Tên Hindi là Kulinj an, duoc dùng làm t huôc gây
hung phân, kiên vi và t ro t iêu hóa.
- Alpinia galanga : Tên Hindi là kulanj an hay barakulanj an ; t iêng
Phan sugandhvach, dùng làm t huôc gây hung phân, t ráng duong ( kích
duc) , t r i phong t hâp khóp xuong, bênh duòng hô hâp và làm t huôc bô kích
t hích t iêu hóa, giúp gây t rung- t iên.
3- Viêt Nam :
Tai Viêt Nam, nhiêu loai Riêng dã duoc sú dung t rong các phuong
pháp t r i liêu bâng t huôc Nam :
- Alpinia galanga hay Riêng nêp, r iêng âm là loài chính t huòng dùng
làm gia vi, làm t huôc giúp manh t y- vi, t r uc phong t à, chúa các chúng ån
không t iêu, dây bung, nôn múa, t iêu cháy.
- Alpinia officinarum hay Riêng t huôc, t uy cùng dùng làm gia vi nhung
ít t hom hon riêng nêp. Riêng t huôc t huòng duoc dùng dê t ri các chúng dau
vùng t huong vi, nôn múa( dùng chung vói Gùng và Bán ha) , kém t iêu
hóa; t r i các chúng dau, loét bao t ú ( dung chung vói Có cú) . Nuóc ép t uoi
duoc dùng t hoa t ri lang ben.
Ghi chú : Trong t ông Alpinia còn có các cây Í ch t rí = Alpinia
oxyphylla , và cây Tháo khâu = Alpinia kat sumadai t uy t rong nhóm cây
Riêng, nhung duoc sú dung khác hän vê phuong diên t ri liêu. Xin xem bài
viêt riêng vê các cây này. .
Tài liêu sú dung :
- Medicinal Plant s of China ( Duke & Ayensu)
- Medicinal Plant s of I ndia ( SJ Kain & Rober t DeFil ipps)
- Encyclopedia of Herbs ( Deni Bown)
- Chinese Herbal Medicine Mat eria Medica ( Dan Bensky)
- Pr ofessional’s Handbook of Complement ary & Alt ernat ive Medicine
( Char les W. Fet row)
Roi hay Mân :
môt trái cây khá dåc biêt
________________________
___________________________
_____________________________
::: Ds Tr ân Vi çt Hung :::
Nan, nêu goi t heo t iêng Miên Nam hay Roi, goi t heo miên Bac Viêt Nam là möt t rái cây
nhiêt dói, có nhiêu dac t ính khá t hú vi.
Nhóm Man này t huöc gia dình t huc vat Myrt aceae, t heo sách vo My t hì nên goi chung duói
t ên goi t ai An dö / Mã lai là j ambu. Cây có nguön göc tu Ðông Nam Á hay luc dia An cho qua có
hình dang nhu t áo nhung..an lai khác han.
Nhùng cây dáng chú ý gôm :
Cây Roi ( Lý, Mçn
bö dào ) : Syzygium
j ambos . Ðây là cây duoc
cho là man 'chính t höng' ;
t ên Anh-My là Rose apple,
Malabar plum. Mê :
Pomarrosa. Cây t huöc loai
t hân möc, cao t rung bình
10-12m. Lá hình mui giáo,
t hon hep noi göc, t hon dài
và manh ó phía dau, lón
co 13-20 cm x 3-5 cm,
cuöng ngan. Hoa khá lón
màu t rang hay xanh nhat ,
moc t hành chùm ó ngon.
Qua mong, gan nhu hình
cau, có khi dang qua lê,
duong kính 30 cm, xöp, da ngoài vàng nhat , höng, bóng nhu t hoa sáp và dính t heo möt dài hoa
xanh. Qua t uy ít nuóc nhung t hoang mùi t hom hoa höng, t rong có 1-2 hat màu xám. Hat roi
nên khi lac hat nghe nhung t iêng luc cuc bên t rong. Cây phân bö t rong các vùng An-Mã,
I ndonesia, rat phö biên t ai Nam Viêt Nam
Cây Roi dó ( Mçn huong
t àu) : Syzygium
samarangense. Tên Anh-My
Java rose apple, Samarang
rose apple. Mê : Mammey
Pomorrosa Cây t hân möc cao
5-15 m nhánh khi còn non hoi
vuông. Phiên lá lón hình t huôn
bau duc co 10-25 cm x 6-12
cm, cuöng dài 4-8 mm. Hoa
moc t hành ngù 5-30 hoa o
ngon hay nách lá dã rung. Hoa
màu vàng t rang , duong kính
3-4 cm, dài hoa có öng dài 1.5
cm, cánh hoa chung 10-15
mm. Qua mong màu dó , có
khi t rang, xanh.. có dang
chuông úp nguoc dài 3-6 cm
t rong có chua 1-4 hat màu nâu. Loai qua màu dó có vi ngot hon, da rat móng, t hit t rang và
xöp..Göc t u Java (I ndonesia) Cây duoc t röng rat phö biên t ai Ðông Nam Á kê ca Viêt Nam, và
ngày nay t ai Nam và Trung My.
Giöng man dó duoc goi là
Champoo t ai Thái lan.
Cây diêu dó : Sygygium
malaccense Tên Anh-My : Malay
rose apple Cây t hân möc nhó 4-10
m. Lá hình ngon giáo, t huôn, nhon
sac ó göc và ó dau, lón 13-30 cm x
4-10 cm. Lá khá dài, xanh nhat ,
mat t rên hoi bóng. Cuöng dài 4-10
mm. Hoa không cuöng, màu höng dó, moc t hành xim 2-8 hoa. Qua lón co qua lê, màu dó xam
hình t rung nguoc co 8cm x 5-6 cm mang t hùy cua dai hoa còn t ön lai. Vó qua bóng , có khi có
soc t rang, nhiêu nuóc khá ngot . Hat to, t ròn.
Cây moc hoang t ai các dao vùng Thái bình Duong t u t hoi xa xua, và giu vai t rò quan t rong
t rong Truyên t huyêt t ôn giáo Fij i, nguoi Hawai dùng t hân cây dê tac t uong t han. Hoa duoc dành
dê t ê Nu Than Pele cai t ri các núi lua. Göc tu bán dao Mã lai, nay duoc t röng nhiêu tai An, Nam
Trung Hoa, Hawaìi.(t ên dia phuong là ohia ai0
Cây roi nuóc hay Mçn nuóc : Sygygium aqueum . Tên Anh-My Wat ery rose apple hay
Wat er apple : Qua có dang chuông không dêu, phình to hon phía dáy, màu t hay döi t u t rang dên
höng nhat , t hit dòn mong nuóc và khá t hom ngot, t rong chua nhiêu höt . Phát xuat tu vùng Nam
An dö, cây rat phö biên t ai Ma lai. Tai I ndonesia giöng man này duoc chê tao t hành si-sô mang
t ên Roej ak.
Thành phân dinh duõng và hóa hoc :
100 gram phan an duoc chua :
Mqn bô dào Mqn diêu dó
- Calories 56 n/ a
- Chât dam 0. 5 - 0. 7 g 0. 5 - 0. 7 g
- Chât béo 0. 2 - 0. 3 g 0. 1 - 0. 2 g
- Chât so 1. 1 - 1. 9 g 0. 6 - 0. 8 g
- Calcium 29. 0 - 45. 2 mg 5. 6 - 5. 9 mg
- Sât 0. 45 - 1. 2 mg 0. 2 - 0. 82 mg
- Ðông vêt 0. 6 ppm
- Magnesium 4 mg n/ a
- Phosphorus 50 mg
- Sodium 34. 1 mg
- Bet a- carot ene
( A)
123 - 235 I U 3 - 10 I U
- Thiamine ( B1) 0. 01 - 0. 19 mg 15 - 39 mcg
- Riboflavine 0. 028 - 0. 050 mg 20 - 39 mcg
- Niacin 0. 521 - 0. 80 mg 0. 21 - 0. 40 mg
- Ascor bic Acid 3 - 37 mg 6. 5 - 17. 0 mg
- Lá S. j ambos chua t inh dau dê bay hoi t rong có dl-alpha pinen (27%) và l-limonene
(24%), và möt sö monot erpen khác; t anins, oleoresin.
- Rê và Hat S. j ambos chua alcaloid j ambosin và acid hydrocyanic.
Nhùng nghiên cúu khoa hoc vê Mân :
§ Nghiên cuu t ai Khoa Duoc liêu Ðai hoc Louvain Bi ghi nhan Dich chiêt tu Vó cây Man bö
dào (S. j ambos) có t ác dung kháng sinh : Dich chiêt bang nuóc và bang acet one có kha
nang uc chê các vi khuan St aphylococcus aureus, Yersinia ent erocolit ica, và các vi-khuan
st aphyloccocus phan ung âm vói coagulase. Hoat t ính này duoc cho là do ó hàm luong
t annins khá cao t rong vó cây (77% khi t rích bang nuóc và 83 % khi t rích bang acet one).
(Journal of Et hnopharmacology Sö 71-2000).
§ Nghiên cuu t ai ÐH I nt er American Universit y of Puert o Rico , San Juan ghi nhan dich
chiêt bang et hanol t u lá man Bö dào có kha nang uc chê su tang t ruóng cua
Mycobact erium smegmatis ó nöng dö 50 mcg ( dùng dich chiêt 12%) (Puert o Rico Healt h
Sciences Journal Sö 17-1998).
§ Nan Ðiêu (S. malaccense) có chua möt sö hoat chat loai flavan-3-ol, các t annins loai
cat echin, và các flavonol rhamnosides nhu mearn sit rin, myricit rin và quercit rin. Các
flavan có t ác dung chöng sung do uc chê các cyclo-oxygenase-1 . Tác dung uc chê này
có t hê so sánh vói indomet hacin ( I C50 cua dich chiêt tu man là 3.3 dên 138 micro M, so
vói I C50 cua indomet hacin là 1.1 microM) (Plant a Medica Sö 64 -1998).
§ Lá Man huong t àu (S. samarangense) chua alpha và bet a-carot ene lupeol, bet ulin, acid
epi-bet ulinic và möt sö hoat chat loai dimet hyl chalcone và dimet hylflavanone, các st erols
nhu bet a-sit ost erol, bet a-D-sit ost erylglucoside. Bet ulin và dimet hyldihydrochalcone có
hoat t ính uc chê men prolyl endopeptidase. (Viên Hóa hoc-ÐH Philippines Quezon Cit y -
Nat urforsch Sö 59-2004)
Vài phuong t húc sú dung :
Tçi Trung Hoa : Man bö dào hay Pu-t ao, Shui pu-t ao duoc xem là có tính 'am', qua có tính
t hanh-huyêt và t hu-liêm.
- Ðê t ri Nac cuc không ngung : Án liên t uc 30-60 gram man (bó höt ), ngung chung 2
t iêng, röi t iêp tuc an.
- Ðê t ri Yêu phöi, ho vì Phong t à xâm nhap : Dùng 60 gram qua tuoi, hap chín vói 15
gram duong (t hêm 200 ml nuóc), bó höt, nghiên nát và an ngày 2-3 lan.
- Ðê t ri Ðau bao tu và t iêu chay do sung ruöt : Dùng 60 gram qua, nghiên nát ca höt .
Chung dên chín. Án möi ngày 3 lan.
- Ðê t ri Tri, Chay máu : Dùng 60 gram qua (phan t hit ), 30 gram höt . Rang höt dên khi
vàng. Thêm phan qua, t hêm nuóc vua xap và nau lua nhó. Uöng ngày 2 lan : sáng và
töi.
- Ðê t ri Tiêu duong : Dùng 30 gram höt , sao dên vàng röi t án t hành böt . Nau nhó lua
dên chín t rong nuóc..Uöng sáng và t öi.
- Ðê t ri Vêt t huong chay máu : Dùng hat rang dên khi bên ngoài t hành t han nhung
bên t rong van còn màu vàng-nâu. Tán t hành böt và rac t rên vêt t huong.
Tçi I ndonesi a : Lá S. j ambos duoc dùng dê t ri t iêu chay, kiêt ly , nóng söt.
Tçi Vi çt Nam : Lá duoc dùng sac dê chua nhung bênh duong hô hap.
Tçi Än dç : Man S. j ambos duoc goi là Gulabj am. Lá nau lay nuóc t ri dau mat, Qua dùng
chua dau gan. Vó làm t huöc t hu liêm
Tài liêu su dung
- Fruit s as Medicine (Dai Yin-fang & Liu Cheng-j un)
- Medicinal Plant s of I ndia (J. Cain)
- The Food Companion ( Dianne Onst ad)
- The Oxford Companion to Food (Alain Davidson)
Sâu r i êng..
t r ái cây mà mùi vj gây nhi êu. . t r anh l u pn. .
: : : Ds Tr ân Vi çt Hung : : :
Sau riêng là möt t rái cây nhiêt dói vói möt mùi huong dac biêt gây nhiêu bàn cãi không nhung
cho nguoi Tây Phuong mà còn là van dê gây nhuc dau cho Chính quyên t ai möt sö quöc gia
nhu..Singapore..
Sau riêng là möt t rong nhung..cây söng lâu doi nhat t ai các khu rung nhiêt dói Ðông Nam Á,
nhat là t ai Borneo và nhung dao t huöc Quan dao Mã lai. Qua phát t riên day du có t hê lón t u
bang möt qua buói dên möt qua bóng dê choi bóng-chuyên, có t hê t ròn hay bau duc, nang t rên
5 pounds..
Ngay t ai các nuóc Ðông Nam Á..cho dên Philippines..nhung nguoi ua t hích Sau riêng dã có
nhung nhan xét rat t rái nguoc nhau vê qua này..
Tai Mã lai, Thái lan, I ndonesia và Philippines ,Sau riêng duoc cho là có t ính kích duc
(aphrodisiac) (Tuc ngu Ma lai có câu : Khi t rái sau riêng rót xuöng..t hì sà rong duoc vén lên=
when t he durians fall, t he sarong rise) Qua sau riêng duoc ua chuöng dên muc nguoi nào..só
huu duoc möt cây sau riêng..là du söng suöt doi !và làm chu cây sau riêng cung là nöi khö vì se
phai ngu duói göc cây dê canh chung..dê không bi mat t röm qua ? Khoang cuöi t hap niên 20,
Công t y Durian Fruit Product s of New York Cit y dã dua ra t hi t ruong san pham 'Dur-I ndia' , nhu
là möt loai t huc pham böi bö suc khóe. San pham dung t rong chai và bán 9 dô la möt lö 12, du
dùng cho 3 t háng..Các viên này duoc ghi t rong công t huc là chua Sau riêng và möt duoc t hao
t huöc nhóm Allium tu An dö, cùng vói luong khá cao Vit amin E. Công t y quang cáo là t hành
pham 'cung cap nang luong cô dong..t öt nhat t hê giói, giúp co t hê hoat döng không biêt mêt ,
t inh t han sang khoái..dau óc sáng suöt ..' nhung t hành pham.. không bán duoc ! và sau dó biên
khói t hi t ruong.
Singapore là quöc gia có nhung luat lê rat khat khe vê Sau riêng : cam chó t rên t axi, xe buýt,
t rên phà. Công t y hàng không Singapore se tich t hu sau riêng nêu hành khách..mang t heo, bat
kê t rong hành lý sách t ay hay gui t heo phi co. Trong các duong xe diên ngam có t reo nhung
bang ve qua sau riêng vói dau hiêu vòng t ròn gach chéo..nghia là cam mang t heo..giöng nhu
cam t huöc lá, cam khac nhö..Tuy nhiên, t ai Nhà hàng Four Seasons giua t hành-phö, có möt khu
vuc riêng dat t ên là Durian House..chi bán sau riêng và các san pham t u sau riêng nhu bánh, sua
sóc, kem, bánh t rung t hu nhân sau riêng, keo...và ca mì sau riêng!
HongKong, noi mà an sau riêng là biêu t uong cho su giau sang, sau riêng t röng nöi dia không
du cung cap nên möi mùa sau riêng Hãng hàng không Cat hay Pacific phai chó hàng t ram t an t u
Bangkok vê HongKong. Tai Bac Kinh..giá sau riêng lên dên ..50 USD möt qua.
Nam 1966, möt công t y Thái Lan dã dua ra t hi t ruong..möt loai condom (! ) có mùi sau riêng..
Chính phu Thái không t hích sáng kiên (! ) này và lay lý do san pham làm mat uy tín gây hai cho
ngành t röng t ia nên dã cam san xuat !
Tên Khoa hçc và các t ên t hông t huong :
Durio zibet hinus t huöc ho t huc vat Bombacaceae.
'Duri' danh tu Mã lai có nghia là coc nhon, dê chi vó ngoài cua qua có nhiêu gai cung nhu
nhung cây coc nhó. 'Zibet hinus' , nghia là có mùi khó ngui, hôi nhu mùi.. chön.
Tên Anh ngu : Durian.
Tên Kampuchea : Tu-ren ; Thái Lan : Turian (Vua cua các loai qua); I ndonesia : Ambet an,
Dooren..
Ðçc t ính t hµc vçt :
Sau riêng t huöc loai cây t hân gö lón, cao 15-20 m, có khi dên 30 m. Lá don moc so-le. Phiên
day hình t huôn dài, dau nhon t rên mat có
nhiêu lông vay, mat duói màu vàng. Hoa
moc t hành chùm ó t hân có nu t ròn, cánh
hoa mau t rang, nhiêu nhi.Hoa nó ban dêm
có mùi t hom Sau riêng t hu phan nho doi.
Qua loai nang mó có vách, bên ngoài vó có
gai nhon. Qua có t hê cân nang t rên 2 kg (5
pounds), t u rung khi chín t ói (do dó rat nguy
hiêm khi di t rong vuon sau riêng khi mùa
qua chín). Qua sau riêng t hay döi rat nhanh
t rong giai doan chín, có t hê lên men khá
nhanh chi 2 ngày sau khi chín mùi. Qua chín
nut t hành 5-7 ngan, möi ngan chua tu 1 dên
7 höt . Höt màu vàng, t o bao quanh có lóp
áo (t huong goi là com) mêm màu vàng nhat hay t rang, có huong vi dac biêt. Cây t rö hoa vào
t háng 3-4 (t ai Viêt Nam, cây t rö hoa khoang t háng 12), kêt qua t rong các t háng 4-5. Có khi phai
cho dên 15 nam..cây mói cho qua.
Hiên nay Sau riêng duoc nhân giöng bang nhiêu cách nhu t háp mat , t háp cành, ghép cây và
chiêt cây. Tháp là phuong pháp duoc áp dung nhiêu nhat t ai Viêt Nam. Cây t háp có t hê cho qua
sau 3-5 nam, và möi cây có t hê cho t u 50-70 qua.
Sau riêng nöi t iêng nhat t hê giói duoc cho là t röng tai Thái lan (Thái
lan hiên là nuóc dung hàng dau t hê giói vê t röng và xuat cang Sau riêng,
chung Mornt hong duoc xem là chung t öt nhat có t hê làm dông lanh dê
xuat cang) Tai Thái còn có möt chung dac biêt ..không có mùi !
Sau riêng duoc dua vào Viêt Nam tu Thái Lan và duoc t röng dau t iên
t rong vùng Tân qui (Biên Hòa). Miên Nam Viêt Nam có nhiêu vùng dat rat
t hích hop dê t röng Sau riêng. Các t inh miên Ðông nhu Bình long, Phuóc
Long, Lái Thiêu và miên Tây nhu Sóc Trang, Bên Tre dêu t röng duoc sau
riêng.. và có nhung loai Sau riêng nöi t iêng nhu Sau riêng 'Ông Tê' (Long
Thành), Sau riêng 'khö qua' (My Tho), Sau riêng Cái mon (höt lép)
Mùi huong dac biêt cua sau riêng dã duoc so sánh vói nhiêu t hu mùi
nhu mùi chön hôi, mùi cöng rãnh, mùi..t höi cua..ói(! ) hay mùi hành..t höi,
mùi phó mát ..quá han !
Nguoi I ndonesia cho rang ngui mùi sau riêng nhiêu quá se không t öt
cho suc khoe, nên cam không cho mang sau riêng t rên các phuong t iên chuyên chó công cöng..
Thành phân di nh duõng :
100 gram phan an duoc (com) bó höt, chua :
- Calories 144
- Chat dam 2.5- 2.8 g
- Chat béo 3.1- 3.9 g
- Chat so 1.7 g
- Calcium 7.6- 9.0 mg
- Sat 0.73-1.0 mg
- Phosphorus 37.8- 44.0 mg
- Pot assium 601-1810 mg
- Sodium 15 mg
- Bet a-carot ene (A) 20-30 I U
- Thiamine (B1) 0.240-0.352 mg
- Riboflavine (B2) 0.200 mg
- Niacin (B3) 0.683- 0.700 mg
- Ascorbic acid 23.9-25 mg
Xét vê phuong diên dinh duong, Sau riêng có t hê duoc xem nhu là möt t rái cây bö duong
chua nhiêu carbohydrat es (göm nhiêu duong huu co nhu sucrose, fruct ose, galact ose..) nên
cung cap nhiêu nang luong. Tuy luong chat béo khá cao nhung t huöc loai chat béo t öt. Sau riêng
không phai là t huc pham..t öt cho nguoi muön giu không t ang cân..
Vài phuong t húc sú dµng :
Ðông Y dùng vó Sau riêng làm t huöc . Vi t huöc duoc xem là có vi dang, tính am có t ác dung
t iêu t huc, liêm hãn, ôn phê và chi khái. Vó sau riêng sao den có t ính cam máu.
- Tai Philippines : Sau riêng duoc dùng rat nhiêu t rong ky nghê bánh keo, làm mut ,
keo loai nougat. Riêng tai Davao có món nöi tiêng Kem Sau riêng-Magnolia. Sau riêng còn xanh
có t hê nau an nhu rau, và có t hê nau chín röi làm bánh, nhung mat di phan lón mùi và vi.
- Tai Mã lai : Sau riêng duoc uóp duong hoac uóp muöi dê giu lâu. Höt duoc nau chín
hay nuóng an t hay diêu hay dau phöng. Món t empoyak là sau riêng dê lên men bang vi khuan
Lact obacillus plant arum, L.brevis.. ; Món lempog là sau riêng ngào duong an vói com; món boder
là sau riêng xé nhó t rön muöi, hành t ây và dam..
- Tai I ndonesia : Dân vùng Bat ak an cánh hoa t hay rau, dân dao Moluccas dùng vó
phoi khô dê hun cá..
- Tai Viêt Nam : Sau riêng là loai qua duoc xem là ngon và bö. Hat duoc rang, nuóng,
vùi t han hay luöc an nhu hat mít . Vó sau riêng dùng chua dày bung, an không t iêu; vó khô có
t hê dùng döt xông t ru muöi. Lá và rê dê t ri cam nóng, sung gan vàng da.
Tài l i çu sú dµng :
- Phyt ochemical and Et hnobot anical Dat abases (Jim Duke)
- The Oxford Companion t o Food (Alain Davidson)
- Whole Foods Companion (Dianne Onst ad)
- St range Food (Michael freeman)
- Tu diên Cây Thuöc Viêt Nam (Võ van Chi)
Mâu t ím...HOA SI M
' Ngày x ua nàng yêu hoa si m t ím
áo nàng màu t ím hoa si m..'
( Hùu Loan)
::: Ds Tr ân Vi çt Hung :::
Cây Sim, Rhodomyrt us t oment osus, t huôc ho t huc vât Myrt aceae duoc
goi t ai Anh My là Ceylon Hill Cherry, Hill gooseberr y, Downy Myrt le. . ngoài ra
còn có nhùng t ên khác nhu Nanking Cherry, Mongolian cherry . . Tai Trung
Hoa sim duoc goi là Ðào kim nang ( Tao- j in- niang) . Sim moc hoang t ai các
vùng dôi t r oc t ai các khu vuc núi non hay dông bâng.
Tên goi Downy Myrt le ( Downy Cherry) do ó lông min phú lá, dot non và
. . dôi khi cá quá vào mùa hè.
Cây Sim có nguôn gôc t ai Trung Á, nhung sau dó dã duoc t huân hóa t ai
Nhât , Triêu Tiên và r ôi dên các vùng phía Tây Trung Hoa, dên t ân Turkest an
( Nga sô) . Cây t hích hop vói khí hâu mát lanh, dât khô cân. .
Sim duoc dua vào Bâc My nåm 1882, và duoc ua t hích ngay vào giai
doan du nhâp, nhung dên giùa t hê ký 20, t hì hâu nhu bi quên lãng. .
Cây t huôc loai t iêu môc, có t hê moc t hành bui, cao 1- 3m. Lá moc dôi có
phiên dây, mép lá nguyên, phiên lá có 3 gân, måt duói có lông min. Hoa moc
don dôc hay t ùng nhóm 3 chiêc ó nách lá. Hoa màu hông t ím. Quá mong
màu t ím xâm, duòng kính cõ 12mm, chúa nhiêu hat . Cây ra hoa vào các
t háng 4- 5 và ra quá t rong các t háng 8- 9. Ðài hoa nhiêu khi còn dính lai vói
quá.
Thành phân hóa hoc :
Toàn cây chúa Bet ulin và Lupeol; vó t hân chúa 19% t anin.
Quá Sim chúa : ( 100 gram )
- Nuóc 85 %
- Chât dam : 0. 6 g
- Chât béo : 0. 2 g
- Carbohydrat es : 10. 7 g
- Chât so : 5. 6 g
- Các khoáng chât :
* Calcium ( 40 mg) ,
* Phosphor us ( 15 mg) ,
* Sât ( 0. 9 mg) .
- Các vit amins :
* A ( 74 I U) , Thiamine ( 0. 07 mg) ,
* Riboflavin ( 0.04 mg) ,
* Niacin ( 0. 3 mg)
- Các acid và duòng hùu co.
Duoc t ính và cách sú dung :
Rê, lá và quá Sim duoc dùng làm duoc liêu t rong Y hoc cô t ruyên Viêt
Nam và Tr ung Hoa.
Tai Trung Hoa : Cây duoc ghi chép t rong Bàn t háo cuong muc t hành 2 vi
t huôc : quá là Ðào kim nang ( Tao- chin- niang) hay Son niêm t ú ( shan- nien-
t zu) còn rê là Son niêm cån.
Sim duoc xem là có vi ngot / chát , t ính bình .
* Rê : có t ác dung ' khu phong, hoat lac' , t hu liêm và chí t á ; duoc dùng
dê t ri sung bao t ú câp t ính, ån không t iêu, sung gan, dau nhúc do phong
t hâp. .
* Lá : có t ác dung t hu liêm, chí t á; cùng dùng dê t ri sung bao t ú, ån
không t iêu, dùng dâp ngoài dê t ri xuât huyêt .
* Quá : có t ác dung bô huyêt , dùng t ri t hiêu máu khi có t hai, suy nhuoc
sau con bênh, an t hai.
Vài phuong t húc sú dung :
Ðê t r j t hi êu máu , mpt t ái , môi l pnh, t ay chân l pnh, hay choáng
váng, chóng mpt : Dùng 15 gram quá khô, 15 gram long nhãn nhuc, 30
gr am duòng phèn. Nâu lúa nhó dên chín. Än 1 hay 2 lân môi ngày, .
Gi úp mau hôi phµc sau con bçnh : Dùng 30 gram quá khô, 30 gram
t hit heo nac và 2- 3 quá t áo t àu. Thêm nuóc, nâu dên chín. Än môi ngày.
Tr j dau hay l oét bao t ú, sung r uçt và k i êt l y : Dùng 60 gram quá
khô, t hêm nuóc, hâp dên chín nhù và chât lây nuóc. Uông môi ngày 1- 2
cups, buôi sáng khi t húc dây, và khi di ngú. . Uông t rong 20 ngày.
Tr j t i êu cháy noi t r é em : Sao dên cháy den 30 gr am quá khô. Ðun nhó
lúa t rong nuóc dên chín. Uông ngày 3 lân.
Xuât t i nh, Ù t ai , Choáng váng và mât ngú : Dùng 60 gram quá khô,
môt quá tr úng, 30 gram duòng vàng, và luong vùa dú ruou t râng ( vodka hay
sake) . Hâm nhó lúa dên chín. Uóng hêt môt lân t ruóc khi di ngú.
Cách chê t po Ðpu Nhân t úu ( Dou Ren w i ne) : Lãy 500 gram quá khô
ngâm t rong 1 lit ruou t râng ( hay vodka, sake) t rong 10 ngày, môi ngày lâc ,
t r ôn môt lân. . có t hê dùng làm ruou khai vi.
Tài liêu sú dung :
- Medicinal Plant s of China ( J. Duke & E. Ayensu)
- Fruit s as Medicine ( Dai Yin- fang & Liu Cheng- j un)
Su Hào
cây r au. . nên dùng. .
: : : Ds Tr ân Vi çt Hung : : :
Su hào hay Kohlrabi là môt cây rau. . la t rong gia dình các cây cú cái
Brassica. Môt sô cây cú cái t uy cùng có t hân phình t hành cú dùng nuôi gia
súc nhu loai Neapolit an Borecole nhung không cây nào có cú phát t riên t oàn
ven dê có hình dang biên dôi khác hän so vói các cây cùng ho. Su hào, có
nguôn gôc t ù vùng quanh Ðia Trung Hái, duoc t rông khá phô biên t ai Ðông
Âu ( Hungary, Liên sô cù) , Ðúc, Bâc Pháp, Ý, Áo. . và t ai Do t hái, Trung
Hoa. . và nhùng nuóc ôn dói. Cây ít t hông dung t ai Á châu ngoai t r ù vùng Bâc
Á và Ân dô, Kashmir, Nepal. .
Trong sách vó cô, ngay t ù Thê ký t hú nhât , Pliny dã ghi chép môt loai cú
' Corint hian t urnip' moc nôi t rên måt dât , nhung sau dó ông không mô t á gì
t hêm. . Nhùng ghi chép dâu t iên dáng t in cây cho t hây Su hào duoc t rông t ai
Pháp t ù t hê ký 14. . r ôi sau dó duoc dua sang Ðúc rôi sang Ý
Cây duoc du nhâp vào Viêt Nam vào cuôi t hê ký 19 và duoc t rông t ai
nhùng vùng cao miên Bâc, t ai Ðà lat , Lâm dông ( miên Nam) , cây t hích hop
vói nhiêt dô 12- 22 dô C.
Tên khoa hoc và nhùng t ên goi :
Brassi ca oleracea gongylodes caul orapa hay ngân hon B.caulorapa, t huôc
ho t huc vât Br assicaceae.
Tên la- t inh Br assica do t iêng Celt ic : ' bresic' ; oleraceae dê chí môt cây
rau t rông t rong vuòn có t hê dùng dun nâu. Chù gongyl odes nghia là t ròn hay
phình t o lên; t rong khi dó caul orapa là cú cái ( t urnip) có ngon. Tên Anh ngù
Kohlrabi do t ù chù la t inh ' caulis' = có ngon và ' rapa' = t urnip.
Tên goi t ai Pháp : Chou- Raves, t ai Ðúc : Knollkohl, t ai Ý : Cavolo rapa.
Ðåc t ính t huc vât :
Su- hào t huôc loai cây t háo luõng niên, có t hân phình t hành cú hình câu
(duòng kính t ù 5- 10 cm) hay câu dep, t hân- cú màu xanh t ía hay xanh nhat
moc cao hon måt dât khoáng vài cm t ao ra môt khôi mêm. Lá có phiên hình
t huôn nhu t rúng, phäng mâu xanh luc dâm : mép lá don sóng, xé t hùy ó
phân gôc, có cuông dài. Hoa moc t hành cum ó ngon t hân. Quá chúa nhiêu
hat nhó có góc canh.
Su hào t huòng duoc t hu hoach khi còn non, cú khi còn mêm vì khi già cú
hóa so ( do các bó mach hóa gô khá nhanh) , ån không ngon, vi t ró t hành
nhat .
Vài giông t hông dung :
Gi ông Su hào t r áng= Whit e Kohlrabi ( Chou- rave Blanc) : Lá ngân, cõ
30- 40 cm, có cong dày nhu ngón t ay, cú xanh nhat hay t râng duòng kính
khoáng12- 20 cm. Cây cân 4 t háng mói duoc t hu hoach ( 6- 7 t háng là phát
t riên hoàn t oàn) . Khi lá rung dê lai t rên cú nhùng vêt nhu vêt t heo.
Gi ông Su hào t ím = Purple Kohlrabi ( Chou- rave violet ) , khác vói giông
t r âng ó chô cú, cong lá và gân lá dêu màu t ím.
Gi ông Vi enna Kohl r abi ( Chou- rave Blanc hât if de Vienne) : Ðây là
giông ngân ngày ( 2 t háng) , rât ít lá và lá r ât ngân cõ 15- 20 cm, cong móng.
Gi ông Gi gan t e ( Giant Wint er) : Ðây là giông su hào dåc biêt , gôc t ù
Tiêp khâc, duoc chon dê cái t hiên t hêm t ai Hoa Ky (do E. Meader ó New
Hampshire) . Cây cho cú rât t o, duòng kính t rên 25 cm, bình t huòng nång
t rên 10 pounds. Cú su hào giù ký luc t hê giói nång dên 62 pounds ( cân cá
lá) . Su hào Gigant e có t hêm dåc diêm là phân t hit vân giù duoc dô dòn,
t r âng và mêm dù t hu hoach t rê khi cú dã t uong dôi già. Các nuóc Ðông Âu
dùng su hào này dê làm món sauerkraut .
Thành phân dinh duõng :
100 gram phân ån duoc chúa :
Cú Tuoi Cú Nâu Chín
- Calories 27 29
- Chât dam 1.70 g 1.80 g
- Chât béo 0.10 g 0.11g
- Chât so 1.00 g 1.10 g
- Calcium 24 mg 25 mg
- Sât 0. 40 mg 0. 40 mg
- Magnesium 19 mg 19 mg
-
Phosphorus
46 mg 45 mg
- Pot assium 350 mg 340 mg
- Sodium 20 mg 21 mg
- Bet a
Car ot ene ( A)
36 I U 35 I U
- Thiamine 0. 050 mg 0. 040 mg
- Riboflavine
( B2)
0. 020 mg 0. 020 mg
- Niacin ( B3) 0. 400 mg 0. 390 mg
- Pant ot henic
acid ( B5)
0. 165 mg n/ a
- Pyridoxine
( B6)
0. 150 mg
- Ascorbic
acid
62. 0 mg 54 mg
Lá su hào cùng dùng làm rau chúa : nuóc (82%) , chât dam ( 1. 9 %) ,
chât béo ( 0. 9 %) , chât so ( 2. 2%) .
Xét vê phuong diên dinh duõng, Su hào là môt nguôn cung câp khá t ôt
vê Vit amin C ( vói nhùng khá nång giúp co t hê chông dõ bênh, bô duõng và
giúp hâp t hu calcium) . Su hào cùng là nguôn cung câp Pot assium và Vit amin
B6. Theo khoa Dinh duõng t r i liêu t hì Su- hào là môt t huc phâm r ât t ôt dê
t hanh loc máu và t hân, giúp nuôi duõng da, loai các chât dôc khói co t hê,
dông t hòi bô duõng cho xuong, hê t iêu hóa, và các hach t rong co t hê.
Hat Su hào có chúa môt prot ein có t ác dung úc chê t rypsin, t uong t u nhu
napsin. Prot ein này chúa nhùng acid- amin xêp dåt t heo nhùng t rình t u da
dang, chua duoc xác dinh rõ r êt .
Hat Su hào chúa Glucoraphanine môt t iên chât cúa Sulforaphane, và
nhùng hop chât phúc t ap khác nhu 4- hydr oxyglucobr assicin, glucosi nolat es,
acid béo loai erucic acid. . ( PubMed PMI D 14969551) .
Cùng nhu các cây rau t rong gia- dình Brassica, Su hào chúa nhóm hop
chât dit hiolt hiones, có nhùng t ác dung chông ung t hu, chông oxy- hóa; và
nhùng indoles có khá nång báo vê chông ung t hu vú, ung t hu ruôt già , và
sulphur có t hêm hoat t ính kháng sinh và kháng siêu vi t rùng. ( xin doc ' Duoc
t ính cúa nhùng cây Rau cái' t rong Y- Tê Nguyêt San)
Duoc t ính và cách dùng :
Tai Trung Hoa, Su hào duoc goi duói các t ên qiu j ing gan lan, hay j ie lan
t ou. . Su hào duoc xem là có vi ngot / cay, t ính mát ; t ác dung vào các kinh
mach t huôc Ty và Vi. Vó cú có t ác dung hóa dàm Thân có t ác dung t iêu viêm,
giám dau. Lá và hat có t ác dung t iêu t huc.
Su hào t huòng duqc dùng dê t r j ung l oét bao- t ú, ung l oét t á
t r àn g, án k hông t i êu, án mât ngon : Lôt vó môt cú su hào, t hái t hành
miêng móng, nhó, dê t rong bâu t húy t inh; t hêm mât ong vùa dú dê ngâm
t rong 2 ngày dên khi su hào t r ó t hành mêm và ngâm dú mât . Än hàng ngày
( nhai nhó) .
Tpi Vi çt Nam, Su hào cüng duqc dùng nhu Cái báp dê t r j bjnh sung
và l oét t á t r àng : có t hê ép t uoi lây nuóc côt uông hay dùng chung vói lá
sông dòi ( môi t hú 30 gr am) , giã nát , vât lây nuóc uông. .
Tài liêu sú dung :
- Whole Foods Companion ( Dianne Onst ad)
- Uncommon Fruit s & Veget ables ( Elizabet h Schneider)
- Veget ables as medicine ( Chang Chao- liang)
- Chinese Veget ables ( Ger i Harr ingt on)
- Medicinal Plant s of China ( J. Duke)
SU- SU -
Cây r au b| bó qu ên ?
::: DS Trân Vi çt Hung :::
Trong sö các cây rau..Su-su có le là cây rau t uy khá t hông dung nhung lai rat ít nguoi chú ý dên
các dac t ính dinh duong và t ri liêu cua cây..
Su-su hay Chayot e duoc xêp vào các cây nhóm bau-bí (squash), có nguön göc t ai Mexico, Brazil
(?) và vùng Trung My (t ên phát xuat tu t iêng Axt ec Nahualt : `chayot l)..
Cây có le duoc dua sang t röng t ai dao Reunion t u 1836 và t u dây du nhap vào các nuóc miên
Nam Châu Âu ( Cây duoc dua dên Algeria vào giua t hê ký 19 và sau dó dên Pháp, dê duoc goi là
christ ophene hay brionne) và sau dó sang các vùng nhiêt dói nhu An dö, I ndonesia,
NewZealand..Tai Viêt Nam, su-su duoc t röng t ai các vùng có khí hau mát nhu Ðà lat , Tam dao,
nhung noi có nhiêt dö t hích hop 10-12 dö C.
Tai Hoa Ky, su-su duoc t röng nhiêu nhat ó các t iêu bang Louisiana, Florida, t uy nhiên da sö su-
su bán t rên t hi t ruong duoc dua dên t u Cost a Rica và Puert o Rico (Theo USDA khoang 38 t riêu
pounds su-su duoc dua vào My nam 1996, t ang t u 20 triêu nam 1990..và 5 t riêu nam 1980..)
Tên khoa hoc và các t ên t huòng goi :
Sechium edule t huöc ho t huc vat Cucurbit aceae.
Tên t huong goi : Cust ard marrow, Choco, Veget able pear, Mango squash, Mirlit on (t ai Louisiana),
Christ ophine (t ai Trinidad), Pepinello, Sousous, Chocho, Chuchu..Pear apple, Veget able pear.
Tai vùng phía Nam nuóc Ý, su-su có t ên là cocuzza a cent anaia (cây bau bí gia tang hàng 100
lan, có le dê chi kha nang sinh sôi nay nó cua cây)
Ðåc t ính t huc vât :
Su-su t huöc loai dây leo söng lâu nam có t hê cao 1-1.5 m, rê phình ra t hành cu. Cây có lá t o,
bóng, hình chân vit chia làm 5 t hùy, có t ua cuön chia làm 3-5 nhánh. Hoa nhó, màu vàng, don
t ính moc cùng göc. Hoa duc moc t hành chùy, hoa cái moc don döc noi nách lá. Hoa duoc các
nhà t röng t ia xêp vào loai cho mat rat ngot . Qua möng t hit hình t rái lê có canh löi và san sùi, vó
ngoài có màu t hay döi t u kem nhat t rang dên xanh luc dam, t rong chua 1 hat lón , co 0.25-0.50
cm hình cau, hat có t hê moc mam bên t rong qua chín. Qua tu hoa cái có da láng và duoc ua
t hích hon so vói qua t u hoa duc có nhung gai nhó. Qua non và nhó , không can löt vó, có vi
ngon hon qua già và lón (càng già vi càng nhat di, và can löt vó khi su dung). Qua t rung bình
nang t u 200 dên 450 gram. Cây su-su cho nang suat khá cao : möt cây có t hê cho hàng t ram
qua.
(có t ài liêu cho rang su-su gai và su-su t ron là do ó 2 giöng khác nhau)
Thành phân dinh duõng :
100 gram phan an duoc chua :
Quá t uoi Quá nâu chín
- Calories 24 24
- Chât dam 0.90 g 0.62 g
- Chât béo 0.30 g 0.48 g
- Chât so 0.70 g 0.58 g
- Calcium 19 mg 13 mg
- Sât 0. 40 mg 0. 22 mg
- Magnesium 14 mg 12 mg
- Phosphorus 26 mg 29 mg
- Pot assium 150 mg 173 mg
- Sodium 4 mg 1mg
- Bet a- Carot ene ( A)
56 I U 47 I U
- Thiamine ( B1) 0. 030 mg 0. 026 mg
- Riboflavin ( B2) 0. 040 mg 0. 040 mg
- Niacin 0. 500 mg 0. 420 mg
- Pant ot henic acid 0. 483 mg 0. 408 mg
- Ascorbic acid 11 mg 8 mg
vê phuong diên dinh duong : Su-su cung cap ít calories, t hích hop cho nguoi tiêu duong, béo
phì. Su-su cung chua ít sodium và nhiêu pot assium, nhiêu chat so (100 gram cung cap khoang
15 gram chat so dinh duong) nên t hích hop cho nguoi cao huyêt áp, t áo bón.
Nhùng nghiên cúu vê duoc t ính cúa Su- su :
- Nghiên cuu t ai ÐH West I ndies, Kingston (Jamaica) ghi nhan các dich chiêt t u vó ngoài và t u
phan t hit cua qua su-su khi chích cho chuöt dã bi gây mê, t ao ra möt t ác dung ha huyêt áp
(khoang 23 mm Hg), và không gây anh huóng t rên nhip t im. Hoat tính ha huyêt áp có le không
do ó anh huong t rên các bap t hit co t im (West I ndian Medical Journal Sö 49-2000)
- Dich chiêt Su-su có hoat t ính uc chê khá manh kha nang gây biên chung cua 2-amino-3-
met hyl-imidazol[ 4,5-f] quinoline t rên vi khuan Salmonella t yphimurium TA 98. Hoat tính này giúp
nhung nguoi an su-su có t hêm kha nang ngua vài loai ung t hu..(Food Chemist ry and Toxicology
Sö 39-2001).
- Nghiên cuu t ai BV S. Giuseppe, Milano (Ý) ghi nhan chê pham Bionormalizer ( chê tao do lên
men du du, su-su và pennset um purpureum) có kha nang cai t hiên dö nhót , dö t ham loc cua
máu noi nhung nguoi nghiên ruou. Các hoat t ính này giúp bênh nhân nghiên ruou mau phuc höi
duoc các chuc nang huyêt -hoc (Hepat ogast roen t erology Sö 48-2001)
Vài phuong t húc sú dung :
- Su-su, khi mua vê nên su dung càng sóm càng töt vì t ön t ru t rong t u lanh, qua se t hay döi sau
1 t uan, t ao ra möt vi möc mat ngon. Thit cua qua màu xanh nhat có dö dòn và vi duoc xem là
pha t rön giua dua leo, zucchini và su-hào. Su-su non có vi ngot hon và can löt vó t ruóc khi dun
nau. Khi löt vó nên löt duói vòi nuóc dang chay dê t ránh có t hê bi ngua do nhua cua qua)
- Có t hê dùng dot non, lá làm rau.
- Höt su-su , có t hê an duoc sau khi nau chín, có vi tuong t u nhu dau ngu (dau lima) pha t rön
vói hanh nhân.
- Rê cu khá lón và söp có khi nang dên 10 kg, có vi nhu khoai mài.
- Lá su-su duoc xem là có t ác dung `t hanh nhiêt , t iêu thung' nên có t hê dùng dê t ri mun nhot ,
làm `mát ' co t hê.
- Tai vùng Nam Trung Hoa, su-su duoc goi là Phat -t hu qua do hình dang cua qua giöng nhu möt
bàn t ay nam lai có nhung vêt löi lên nhu nam dam. Nguoi Hoa hay dùng su-su nau vói t hit heo
làm canh dinh-duong giúp t ri nhung t ruong hop suy nhuoc, co t hê mat suc.
Tài liêu sú dung :
- Whole Foods Companion (Diane Onst ad)
- Uncommon Fruits & Veget ables (E. Schneider)
- The Oxford Companion to Foods (Alain Davidson)
- Prevent ion Magazine's Nut rit ion Advisor.
- The Visual Food Encyclopedia (Quebec/ Amerique)
Táo
Táo Tàu
Tói Tây
Wasabi
Gia vi không t hê t hiêu
t rong món SUSHI
::: DS Trn Vit Hng :::
Nguòi Viêt Nam t ai Hoa Ky, nêu ua t hích món ån Nhât , châc sè phái biêt
dên môt gia vi dôc dáo không t hê t hiêu, goi là Wasabi, t huòng duoc don kèm
t heo món Sushi, khi ngúi sè cám t hây ngay môt làn hoi cay, xôc t häng lên
mùi, gây chây nuóc mât ràn r ua.
Vói nguòi ngoai quôc ån món Nhât , wasabi là môt t hành phân duong
nhiên phái có t rong sushi và nêu sushi hay sashimi mà không có. . wasabi t hì
là môt chuyên. . không t hê châp nhân duoc. . t heo nhu không có ót chili t rong
món t uong- ót ! !
Sán phâm wasabi dang duoc bày bán t ai các Cho t huc phâm Hoa Ky, da
sô là nhùng hôn hop chê biên ' nhái lai' bât chuóc t heo món wasabi t ruyên
t hông t ai Nhât ( chê t ao bâng cách nghiên cái wasabi, t rông t ai Nhât ) . Nêu
doc ky nhãn hiêu in t rên các hôp t hiêc ' Wasabi powder' hay các ông chúa
' Prepared wasabi' t hì sè t hây nguyên liêu chính dê chê t ao các sán phâm này
là horse radish và màu xanh cúa sán phâm là do phâm màu t ao ra. . và di
nhiên dây không phái là ' Wasabi xin'
Tên khoa hoc và các t ên goi khác :
Eut rema wasabi hay Wasabi j aponica t huôc ho t huc vât Brassicaceae
Các t ên khác : Wasabia, Japanese horseradish. Mount ain hollyhock
Namida ( Nuóc mât ) ( Nhât )
Ðåc t ính t huc vât :
Wasabi t huôc loai cây luõng niên, t hân moc t häng dúng cao 20-
40 cm, r ê t hành chùm, moc lan. Lá hình t hân hay hình t rái t im lón
dên 15cm, måt trên xanh bóng, có cuông dài mâu luc hay t ím- t ía,
moc t ù dáy t hân. Hoa có 4 cánh màu t râng moc t hành chùm nhó.
Quá t huôc loai nang dài và hep, t r ong chúa vài hat lón.
Rê cú có t hê hoi cong, có r ât nhiêu rê phu nhó, có vó màu nâu
nhat hay xanh nhat , có nhùng mât nhó t rên t oàn t hân. Sau khi cao
hêt vó sè dê lô phân t hit màu xanh luc nhat
Rê cú duoc t hu hoach vào mùa Xuân hay mùa Thu, khoáng 2 nåm sau
khi t r ông, có t hê dùng t uoi, hay phoi khô rôi t án t hành bôt ( Rê cú t uoi duoc
cao hay làm t hành khôi nhão dê ån t rong các món cá sông, Lá và hoa duoc
t hu hoach lúc hoa bât dâu nó : dùng ån t uoi hay muôi chua làm t hành món
wasabi- zuke. ( Khi cao cú wasabi t uoi, khoáng 20 chât men duoc phóng t hích
, khói dông các phán úng hóa hoc dê t ao ra các huong vi dåc biêt )
Theo t ruyên t hông Nhât , wasabi duoc t rông t ai các vùng dât ven suôi hay
bò sói doc các giòng sông nuóc t rong vât t ai các t hung lùng vùng núi cao
t rong nôi dia Nhât , nhung t ai Nhât ngày nay dât còn dât hon cá vàng. . nên
diên t ích canh t ác wasabi càng ngày càng bi t hu hep, không t ång t ù 1945
t rong khi dó nhu câu wasabi lai gia t ång t heo dà phát t riên cúa món ån Nhât
di khâp t hê giói, nhât là qua My và Âu châu. Giá wasabi t ång khiên các nhà
sán xuât phái t ìm moi cách dê t hay wasabi bâng horseradish. . châc chân là
phâm chât kém hän ! (Giá bán nåm 1999, môt hôp wasabi t uoi nång 1 pound,
dú cho 30 phân ån, gúi di t ù Nhât là 52. 95 dô la US, chua kê phí t ôn dóng
gói và gúi di)
Môt sô noi t rên t hê giói dã t ìm cách t r ông wasabi dê cung câp cho nhu
câu cúa Nhât , da sô dêu t hât bai. . và hiên nay chí Oregon ( Hoa Ky) . . là noi dã
t r ông duoc. . wasabi.
Tai Florence ( Oregon) , wasabi duoc t rông t rong các t r ai sú dung môi
t r uòng nhân t ao ( hydroponic) , t ao các diêu kiên t hô- nhuõng t uong t u nhu t ai
Nhât . Cây không t rông t ù hat , nhung do nhân giông vô- t ính ( cloned) t rong
các ông t hí nghiêm t ai môt sô Trung Tâm Sinh hoc ó California và Seat t le.
Cây giông duoc chuyên vê Florence, ú t rong nhà kiêng có hê t hôngkiêm soát
nhiêt dô và phun suong, diêu hòa dô âm hoàn t oàn t u dông. Môi nåm khoáng
100 ngàn cây ' mói' duoc sàn xuât t heo quy t rình khép kín này.
Trai nuôi t r ông Wasabi t ai Florence duoc báo vê cân t hân bâng hê t hông
hàng rào cao 8 foot và hê t hông báo dông canh giù.
Sau 5 nåm nghiên cúu và t hú nghiêm, dot t hu hoach t huong mãi dâu
t iên dã dat duoc kêt quá t ôt vào nåm 1997, chúng minh duoc là wasabi. . có
t hê t rông duoc. . ngoài nôi dia Nhât . . t r ái hän vói su khäng dinh cúa các Nhà
t r ông t ía Nhât , quá quyêt là. . ' không t hê có wasabi. . ngoài dât Nhât ' !
Nåm 1994, dã có nguòi muôn vào t rai bâng cách. . leo rào và bi nhân viên
an ninh bât giù ( t ay leo rào này mang t heo máy quay kim và các t hiêt bi diên
tú rât t ôi t ân dê do và ghi chép.. và là nhân viên cúa môt sú quán ngoai
quôc. . không duoc nêu t ên. . ) , môt lân khác, 4 nguòi t rên môt chiêc limousine
lái nhanh vào t r ai, 3 nguòi ha kính xe xuông, quay phim t hât le và chuôn
nhanh. . dây là nhùng nguòi Nhât !
Nêm t hú Wasabi :
Wasabi t uoi có vi khác hän vói loai wasabi làm bâng horseradish ( dung
t rong ông hay loai bôt phái ' t ái t ao' t ruóc khi ån !
Khi t rái móng 2 loai wasabi vùa kê, t rên môt lát móng cá ahi t una sông,
rôi châm vào ' xì dâu' ( soy sauce) . . nguòi ån sè t hây cá 2 loai wasabi dêu dua
dên môt muc t iêu là có môt làn hoi cay. . xôc lên mùi. . nhung t rên t huc
tê. . bâng 2 lôi khác nhau :
Wasabi ' dóm' ( t hay bâng horseradish) .. có vé giông nhu bât dâu môt cuôc
'dua xe' : Alê- hâp! Hoi xôc nhanh lên mùi và có vé nhu t am ó lai môt chút . .
gai vi giác cân có t hòi gian dê lây lai cám giác. .
Nguoc lai, Wasabi ' xin' , cao nhó và cân dê t ù 10- 15 phút chò cho dô cay
và vi nông phát t riên dú. . xôc vào mùi t ù t ù, t ång dân dên cuc diêm ( nhu
nghe môt bài nhac crescendo) . Vi cay nông sau dó nhat dân dê lai môt huong
vi dåc biêt . . và các gai vi giác không bi ánh huõng nên vân cám nhân duoc vi
ngon cúa cá. .
Trong t r uòng hop lõ ån quá liêu wasabi, bi hoi cay gây ho hay såc dên
túc nghen, nên bât dâu t hó bâng miêng, t ránh hít vào t heo duòng mùi dê hoi
cay không xâm nhâp phôi, và nên dùng 1- 2 hóp nuóc ngot dê giúp giám vi
cay.
Các nghiên cúu vê duoc t ính cúa Wasabi :
Ngay t ù t hê ký t hú 10, nguòi Nhât dã ghi chép vê Wasabi t rong các sách
y- duoc và cho râng wasabi có t hê t ri duoc các chúng ngô dôc vì t huc phâm
và dùng wasabi nhu môt phuong t huôc giái dôc.
Ngày nay, da sô các nghiên cúu vê wasabi duoc t huc hiên t ai Nhât
Khá náng chông ngung t µ t i êu câu và chông ung t hu :
Nghiên cúu t ai ÐH Nagoya ( Nhât ) nåm 2000 ghi nhân 6- Met hylsulfinyl
hexyl- isot hiocyant e ( MS- I TC) cô lâp duoc t ù Wasabi có hoat t ính manh
chông ngung t u t iêu câu ( in vit ro) . Ðây là môt khám phá bât ngò khi
t hú nghiêm môt sô rau cò vê khá nång kích hoat men glut at hione S-
t ransfe rase t rên t ê bào RL 34 : MS- I TC kích khói r ât manh GST và
duoc cho là có vai t rò quan t rong chông t iêu câu và chông ung t hu do
ó phán úng vói nhóm sulfhydr yl ( RSH) ( Biofact ors Sô 13- 2000) .
Nghiên cúu khác t ai ÐH Shizuoka ( Nhât ) ghi nhân MS- I TC gây ra t iên
t rình apopt osis noi dòng t ê bào ung t hu máu noi nguòi U937 và t ê bào
ung t hu bao t ú noi nguòi dòng MKN45 ( Phyt ochemist ry Sô 62- 2003) .
Nghiên cúu t ai ÐH Kanazawa Gakuin ( Nhât ) ghi nhân MS- I TC úc chê
duoc su t ång t r uóng cúa nhiêu loai t ê bào ung t hu nhât là ung t hu vú
và ung t hu loai melanoma, ó nông dô sú dung t uong dôi t hâp : nông
dô t rung bình cân t hiêt dê úc chê duoc 50% sô t ê bào nuôi cây là 3. 9
microM. Úåc diêm này khiên MS- I TC rât có t riên vong dê dùng t r i ung
t hu. ( Cancer Det ect and Pr event ion Sô 29- 2005)
Chât desulfosinigrin ly t r ích t ù bôt và t ù rê t uoi wasabi có t ác dung
làm giám duoc nguy co bi môt sô ung t hu nhu ruôt ( t hú t rên t ê bào
HCT- 116) , vú ( t ê bào MCF- 7) , phôi ( NCI H460) ( Nut rit ion Cancer Sô
48- 2004) .
Các hop chât linolenoyloleyl- 3- bet a- galact osylglycerol ( 1) và 1, 2-
dipalmi t oyl- 3- bet a- galact osylglycerol ( 2) t rích duoc t ù wasabi cho
t hây có hoat t ính úc chê men COX- 1 ó nông dô 250 microg/ mL ( chât
1 úc chê 42% và chât 2: 47%) . Ngoài ra chât 2 , ó nông dô 60 microg/
mL, úc chê duoc su t ång t r uóng cúa cá t ê bào ung t hu ruôt ( 28%) ,
phôi ( 17%) , bao t ú ( 44%) ( Nghiên cúu cúa Michigan St at e Universit y
t rong Journal of Agricult ural Food Chemist ry Sô 9- 2005)
Nghiên cúu t ai ÐH Y khoa Hyogo ( Nhât ) ghi nhân wasabi có khá nång
úc chê duoc các t iên t rình ung t hu bao t ú gây ra bói N- met hyl- N'-
nit rogua nidine ( t hú noi chuôt ) ( Nut rit ion Cancer Sô 16- 1991) .
Hopt t ính k háng si nh :
Nghiên cúu t ai I wat e Biot echnology Resear ch Cent er ( Nhât ) : Môt hop
chât loai pr ot ein, t am goi là Wj AMP- 1, t r ích duoc t ù lá wasabi có hoat
t ính kháng sinh và kháng nâm. Khu vuc C- t ân cùng cúa pr ot ein này có
t rình t u acid amin gân giông vói hevein ( t rích t ù cây cao- su Hevea
br asiliansis) . Môt hop chât loai Wj AMP- 1 - recombinant dang duoc t hú
nghiêm dê chông nâm gây bênh và siêu vi ( pot at o virus X) t ai Nhât
( Plant Cell Physiology Sô 44- 2003) .
Hai loai phyt oalexins t rích t ù wasabi : Wasalexin A và B có hoat t ính
chông nâm blackleg ( Lept oshaeria maculans) , nâm Phoma lingam ( ÐH
Saskat chewan- Canada) .
Nghiên cúu t ai ÐH Kangnung ( Nam Hàn) ghi nhân các allyl isot hiocya
nat e t rong r ê, lá và dot wasabi ( t ý lê t rong r ê là 1. 18 %, t r ong dot là
0. 41% và t rong lá: 0. 38%) có hoat t ính chông Helicobact er pylori các
chúng NCTC 11637, YS 27 và YS 50. Lá wasabi có hoat t ính sát t rùng
manh nhât , nông dô úc chê t ôi t hiêu ( MI C) là 1. 01- 1. 35 mg lá khô/ ml
dói vói cá 3 chúng Helicobact er; hoat t ính cúa r ê t hâp hon, phái dùng
2. 09- 4. 17 mg/ ml. Tuy nông dô allylt hiocyanat e t rong lá t hâp hon là
t rong r ê nhung t ác dung sát t rùng lai manh hon, do dó có t hê t rong lá
còn có t hêm các hoat chât kháng sinh khác ( I nt ernat ional Journal of
Food Microbio logy Sô 94- 2004) .
Hopt t ính gi ái dçc t hµc phâm :
Allyl isot hiocynat e có nhùng t ác dung úc chê su t ång t r uóng cúa các vi
khuân gây ngô dôc t huc phâm và nâm gây bênh. Lá và r ê wasabi dêu
có hoat t ính loai peroxidase, oxy hóa và t hu nhåt các superoxyde.
Hoat t ính chông biên chúng ( t ao ung t hu) duoc ghi nhân khá manh
t rên 2- amino- 3, 8- dimet hylimidazo[ 4, 5- f] quinoxaline ( môt chât gây
biên chúng và t ao ung t hu gåp t rong cá, t hit nuóng) . 3 chât giái dôc
dã duoc cô lâp, t rong dó chât chính là ( - ) - ( R) - 7-
met hylsulfinylhept yl isot hiocyanat e ( Biofact ors Sô 13- 2000)
Tài liêu sú dung :
§ Encyclopedia of Herbs ( Deni Br own)
§ The Oregonian Food Day ( March 18, 1999)
§ Herbs ( Lesley Br emness- Eyewit ness & Handbooks)
§ Japanese Cooking ( Emi Kazuno)
§ On Food and Cooking ( Harold McGee)

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->