ð I H C QU C GIA THÀNH PH H CHÍ MINH TRƯ NG ð I H C KHOA H C T NHIÊN

ð NG TRƯƠNG KA MY

MÔ PH NG THI T B X PH U LEKSELL GAMMA KNIFE B NG CHƯƠNG TRÌNH MCNP5

LU N VĂN TH C SĨ V T LÝ H T NHÂN

TP H CHÍ MINH, 2009

ð I H C QU C GIA THÀNH PH H CHÍ MINH TRƯ NG ð I H C KHOA H C T NHIÊN

ð NG TRƯƠNG KA MY

MÔ PH NG THI T B X PH U LEKSELL GAMMA KNIFE B NG CHƯƠNG TRÌNH MCNP5
Chuyên ngành: V T LÝ H T NHÂN Mã s : 60 44 05

LU N VĂN TH C SĨ V T LÝ H T NHÂN

NGƯ I HƯ NG D N KHOA H C: PGS TS MAI VĂN NHƠN

TP H CHÍ MINH, 2009

1

L I C M ƠN
Trong quá trình h c t p t i B môn V t lý H t nhân, Trư ng ð i h c Khoa h c T nhiên, tôi ñã ñư c s gi ng d y t n tình c a các th y cô. Chính nơi ñây ñã cung c p cho tôi ki n th c và giúp tôi trư ng thành trong h c t p và nghiên c u khoa h c. Cho tôi g i l i bi t ơn v i t t c các th y cô ñã gi ng d y tôi trong su t th i gian h c t i trư ng. Cho tôi g i l i bi t ơn sâu s c ñ n th y Mai Văn Nhơn và cô Trương Th H ng Loan ñã ñ nh hình cho tôi l a ch n ñ tài này và t n tình hư ng d n tôi trong su t th i gian th c hi n lu n văn. Tôi cũng g i l i c m ơn ñ n em ð ng Nguyên Phương ñã có nh ng ý ki n ñóng góp quí báu và nhi t tình trong su t quá trình th c hi n lu n văn. Tôi cũng chân thành c m ơn t p th bác sĩ và kĩ sư v t lý t i ñơn v Gamma Knife c a B nh vi n Ch R y ñã cung c p cho tôi nh ng tài li u quan tr ng giúp tôi có th hoàn thành ñư c lu n văn. Xin ñư c phép g i l i c m ơn ñ n các th y trong h i ñ ng ñã ñ c, nh n xét và giúp tôi hoàn ch nh lu n văn. Cu i cùng, tôi xin chân thành c m ơn gia ñình, b n bè luôn ng h , ñ ng viên giúp ñ tôi trong su t khóa h c.

......................................................4 Nguyên t c c a LGK .......7 CHƯƠNG 1 – T NG QUAN V THI T B LEKSELL GAMMA KNIFE................................11 1...........................................................................................19 CHƯƠNG 2 – T NG QUAN V KĨ THU T X TR .......................................................2 Quá trình và nguyên t c ñi u tr b ng tia x .......34 ......................................................1 Gi i thi u v Leksell Gamma Knife ..2 L ch s c a LGK ............3 Các phương pháp ñi u tr b ng tia x ....11 1............21 2......................................................................................................1 Danh m c các b ng ..........7 Ưu ñi m c a LGK so v i các thi t b x ph u khác ...........................................3 Danh m c các hình v ................................................ ñ th ...........................17 1...............................................................................23 2....................................................................................22 2..................................................................................................................................................................11 1..................32 3..21 2......14 1.............................32 3.......................................................................................................................................................3 Các thành ph n chính trong thi t b LGK .........4 M ð U ..............1 Gi i thi u chung .................................................................................4 Cơ s và các khái ni m liên quan v li u trong x tr ..............1 Phương pháp Monte Carlo ....18 1..................................................................................2 M CL C Danh m c các ký hi u và các ch vi t t t ..................5 Ti n trình ñi u tr b ng LGK ....................................24 CHƯƠNG 3 – MÔ PH NG MCNP CHO NGU N ðƠN KÊNH TRONG THI T B X PH U LEKSELL GAMMA KNIFE ...........6 Gi i thi u chương trình Gamma Plan ............................................2 Chương trình MCNP ...................................................15 1.....................................

......69 .......2 Mô ph ng cách tính li u ñ i v i ñ u Zubal ........................1 Mô ph ng MCNP5 cho 201 ngu n trong LGK .................53 K T LU N .........................68 TÀI LI U THAM KH O ........................................................................................................3 Mô ph ng MCNP cho ngu n ñơn kênh trong thi t b x ph u LGK........................................45 CHƯƠNG 4 – MÔ PH NG MCNP CHO 201 NGU N TRONG THI T B X PH U LEKSELL GAMMA KNIFE ...................................................................................................................................52 4.....4 Các k t qu tính toán v i ngu n ñơn kênh.................................................3 3.............................................................................42 3...........................................3 Các k t qu tính toán v i 201 ngu n .........................................................49 4........................................67 HƯ NG PHÁT TRI N ..............49 4...........

4 DANH M C CÁC KÝ HI U VÀ CÁC CH Các ký hi u Φ : là thông lư ng h t (1/cm2) TL: là chi u dài ñư ng ñi c a h t (cm) V : là th tích c a m t voxel (cm3) W : là tr ng s quãng ñư ng A: là di n tích c a m t voxel (cm2) δ : là b r ng c a voxel (cm) VI T T T Các ch vi t t t LGK: CT: MRI: Leksell Gamma Knife Computed Tomography Magnetic Resonance Imaging SPECT: Single Photon Emission Computed Tomography PET: IGRT: Positron Emission Computed Tomography Image Guided Radiation Therapy IMRT: Intensity Modulated Radiation Therapy SSD: SAD: Source to Surface Distance Source Axis Distance GTV: Gross Tumor Volume CTV: Clinical Target Volume PTV: Planning Target Volume .

5 MCNP: EGS: Monte Carlo N – Particle Electron Gamma Shower PENELOPE: Penetration and Energy Loss of Positrons and Electrons FWHM: Full Width Half Maximum .

.................................................1 So sánh th i gian ch y gi a tally F4 và tally FMESH ...........................................................64 ....................................63 B ng 4......2 So sánh FWHM ñ i v i tr c Oz gi a chương trình Gamma Plan và k t qu tính toán ................44 So sánh FWHM ñ i v i tr c Ox gi a chương trình Gamma Plan và k t qu tính toán ..................................6 DANH M C CÁC B NG B ng 3....................1 B ng 4................

.....36 Hình 3...................................................................1 Hình 1..................30 Bi u di n ñư ng ñ ng li u c a CTV.......22 So sánh kích thư c và li u ñi u tr c a m t s phương pháp x tr ................3 TH Leksell Gamma Knife model C ................2 Hình 1................4 Giao di n c a chương trình MCNP5 .................23 Bi u di n cách tính li u ph n trăm .................................................................................3 Hình 1.......5 Hình 1.............................34 Hình 3............6 Hình 1................ PTV......8 Hình 2..........45 ...........................20 Chương trình tính li u b ng Gamma Plan ...............19 ð t khung vào ñ u b nh nhân ...................2 Hình 2.. và GTV trong ung thư tr c tràng ñư c ch p b i CT trong vi c l p k ho ch ñi u tr ...............................................................................19 So sánh cư ng ñ c a m t chùm tia gamma mà kh i u h p th .......28 Sơ ñ bi u di n các th tích bia trong k thu t x tr .. ð Hình 1............7 Hình 1..16 Kích c khác nhau c a mũ trong LGK ...................17 Nguyên t c h i t 201 chùm tia trong LGK ......................1 Hình 2..............3 Bi u di n quá trình v n chuy n c a các h t qua m t voxel ...................4 Hình 1...42 So sánh li u tương ñ i tính b ng tally F4 và tally FMESH d c theo tr c Ox ñ i v i phantom nư c ................................................43 Hình 3..................16 Hình c t ngang c a Leksell Gamma Knife model C ........1 So sánh phương pháp Monte Carlo v i các phương pháp gi i tích v th i gian tính toán và ñ ph c t p c a c u hình .....2 Hình 3.........7 DANH M C CÁC HÌNH V ..............................

............................................................47 Ph năng lư ng photon phát ra c a ngu n Co60 .............................................................47 Li u phân b d c theo tr c Ox ...........................................52 Hình 4.....................49 Hình 3.............3 Bi u di n phân b góc c a 201 ngu n trong LGK so v i m t ph ng .....................................................................................54 Hình 4...........2 Hình 4...56 Hình 4...............................................................10 Phân b li u tương ñ i trên m t ph ng Oxz .........8 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 18mm ...6 Hình 3.6 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 8mm ....52 Hình 4.........................................46 Mô hình mô ph ng ngu n ñơn kênh và phantom trong LGK ...........4 Hình 4............50 Hình 4.....................................................53 Bi u di n ngu n có d ng hình m t và cách b trí phantom trong mô ph ng 201 ngu n ...................................................................................48 Phân b li u tương ñ i trên m t ph ng Oxy................57 Hình 4............................7 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 14mm ...................................................8 Hình 3.............5 Mô hình ñ u Zubal........................................................1b Bi u di n góc phương v c a các vòng so v i m t ph ng xOy ...............57 ...................7 Hình 3...............................................8 Hình 3.......56 Hình 4.................................5 Hình 3.55 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 4mm .....1a Bi u di n s s p x p c a các vòng collimator trong helmet c a LGK ................9 Mô hình ngu n ñơn kênh dùng trong mô ph ng MCNP............................

....13 So sánh li u theo tr c x v i collimator ñư ng kính 4 mm ......9 Hình 4..................59 Hình 4.....................11 Bi u di n phân b li u tương ñ i trong phantom ñ u Zubal và trong phantom nư c ñ i v i 201 ngu n ......12 So sánh li u theo tr c z v i collimator ñư ng kính 4 mm ...................61 Hình 4..........................58 Hình 4..........14 So sánh li u theo tr c x v i collimator ñư ng kính 18 mm .........62 Hình 4.............10 Li u phân b trên m t ph ng Oxz v i collimator ñư ng kính 18mm ....9 Li u phân b trên m t ph ng Oxy v i collimator ñư ng kính 18mm.61 Hình 4............62 ....15 So sánh li u theo tr c z v i collimator ñư ng kính 18 mm ..60 Hình 4.....................

000 ca ung thư m i trong ñó có trên 50. ñây là thi t b tiên ti n nh t hi n nay ñ ch a tr u não. Nh ng th p k g n ñây. Hàng năm có kho ng g n 10 tri u trư ng h p m c ung thư và trên 8 tri u ngư i ñã ch t do b nh này. vi c nghiên c u và ch a tr ung thư ñã có nh ng ti n b vư t b c. SPECT. ñi u tr b ng tia x và ñi u tr b ng hóa ch t. Thi t b này s d ng ngu n chi u x ña kênh ñ tiêu di t kh i u. m i năm ư c tính có kho ng 150. v i s phát tri n m nh m c a công ngh sinh h c cũng như các thi t b ch n ñoán và ñi u tr hi n ñ i. Thi t b x ph u Leksell Gamma Knife ñư c gi i . Vi t Nam. Nh ng cách ñi u tr b nh bao g m: ñi u tr b ng ph u thu t. Vì th mà tìm ra ñư c m t s hư ng d phòng ch n ñoán chính xác hơn và ñi u tr có hi u qu hơn. ði u tr b ng tia x là phương pháp dùng chùm tia ñi n t ho c photon có năng lư ng thích h p thông qua cơ ch gây ion hóa nh m gây ra nh ng tác ñ ng v m t sinh h c c a chùm tia ñ tiêu di t t bào ung thư ho c h n ch s phát tri n c a nó. Gamma Camera và thi t b ñi u tr b ng b c x ion hóa r t hi n ñ i như máy gia t c tuy n tính và ñ c bi t g n ñây nh t năm 2006 B nh vi n Ch R y TP H Chí Minh ñã ñưa vào máy x ph u Leksell Gamma Knife (LGK).10 M ð U Theo th ng kê c a T ch c y t th gi i. ði u này r t quan tr ng và ñó là nhi m v c a các k sư v t lý và bác s ñ làm sao cho các nh hư ng do ion hóa c a các b c x lên b nh nhân m t cách th p nh t ñ ñ m b o an toàn cho ngư i b nh Hi n nay Vi t Nam nh ng thi t b ch n ñoán và ñi u tr b ng tia x ñư c ñưa các b nh vi n như thi t b ch n ñoán b ng các ñ ng v vào s d ng khá ph bi n phóng x như PET. CT. ðây ñư c xem là m t trong nh ng phương pháp ñi u tr b nh h u hi u nh t nhưng phương pháp này v n có m t s h n ch nh t ñ nh ñó là b nh nhân ph i ch p nh n m t r i ro do b c x ion hóa ñi vào cơ th . t l t vong trên th gi i do b nh ung thư r t cao.000 ca t vong [1].

trong công trình này tác gi ñã ñưa ra mô hình ngu n ñơn gi n ñáp ng ñư c li u chi u phù h p nhưng gi m ñư c th i gian tính toán. nhi u nhà khoa h c cũng ñã v n d ng nhi u phương pháp tính li u khác nhau ñ kh o sát phân b li u chi u trong thi t b LGK và ñã rút ra các k t qu phù h p v i chương trình tính li u Gamma Plan. nh a d o (Perspex). Moskvin V [7] ñã dùng PENELOPE ñ mô ph ng thông lư ng phát ra t ngu n c a LGK ñi qua các collimator nh m ñ xác ñ nh phân b li u trong phantom c u polystyrene. ð ng th i tác gi cũng dùng code EGS4 ñ tính toán s khác nhau trong phân b li u ñ i v i các phantom có ch t li u plastic. k t qu tính toán cho th y ch nh ng tia gamma phát ra v i góc c c nh dư i 30 m i ñóng góp ñáng k vào phân b li u trong phantom. Các chương trình ñư c s d ng là EGS4 dùng cho vi c tính toán li u phân b c a ngu n ñơn kênh (Joel Y. Chương trình PENELOPE dùng ñ kh o sát phân b li u trong LGK v i phantom không ñ ng nh t b ng ch t li u nư c bao quanh bên ngoài là l p v hình c u. tác gi ñã dùng phantom hình c u v i ch t li u là nư c có ñư ng kính 160mm kh o sát phân b li u trên các tr c t a ñ x. l p v này ñư c làm b ng v t ch t tương t v i xương s [3] (Al-Dweiri. c các b nh nhân sau khi ñi u tr ñ u có k t qu t t. k t qu này ñư c tính toán và so sánh v i k t qu c a các tác gi khác mô ph ng b ng code EGS4. 2005). ð ng th i ông cũng tính xác su t c a góc phát ra t ngu n LGK.11 thi u vào năm 1951 b i giáo sư Lar Leksell ngư i Th y ði n cho ñ n nay ñã có 17189 b nh nhân ñư c ñi u tr b ng Gamma Knife trên toàn th gi i. z. y. 2002) [11]. tác gi ñã rút ra k t qu khác nhau trong phân b li u c a vi c mô ph ng phantom ñ ng nh t và không ñ ng nh t.C Cheung -1998) [5]. và nư c [6]. T t . Hi n nay trên th gi i. Vi t Nam t tháng 11/2006 ñ n tháng 7/2007 B nh vi n Ch R y ñã ñi u tr ñư c cho 100 b nh nhân. Ngoài ra code MCNP4C cũng ñư c s d ng ñ tính toán li u tương ñ i phát ra t 201 ngu n c a thi t b LGK (YiPeng Li.

cơ s v t lý c a các code. Quá trình nghiên c u b t ñ u t vi c tìm hi u t ng quan c u t o và nguyên t c ho t ñ ng c a thi t b x ph u Leksell Gamma Knife. Sau ñó v n d ng phương pháp này ñ mô ph ng quá trình tính li u cho thi t b x ph u Leksell Gamma Knife. nguyên t c ho t ñ ng và quy trình ch a tr c a thi t b x ph u Gamma Knife. c u trúc thành ph n c a m t file input trong chương trình MCNP. ð tài “Mô ph ng thi t b x ph u Leksell Gamma Knife b ng chương trình MCNP5” ñã m ra m t hư ng nghiên c u m i trong vi c ng d ng chương trình MCNP5 trong k thu t tính li u ñ i v i thi t b x ph u Leksell Gamma Knife.12 Lu n văn này nh m m c ñích tìm hi u sâu hơn v thi t b x ph u Leksell Gamma Knife ñó là c u t o. Qua vi c tìm hi u c u t o và cách s p x p phân b c a các ngu n chi u trong thi t b x ph u. nguyên t c ho t ñ ng cũng như các k thu t tính li u cho x tr . Chương này mô t m t cách chi ti t v c u trúc c a thi t b x ph u t vi c phân b góc c a 201 ngu n Cobalt 60 ñ n các ti n trình ñi u tr . Vì th i gian th c hi n ñ tài có h n nên chúng tôi ch mô ph ng quá trình tính li u và phân b li u theo ñ sâu cho phantom b ng v t li u nư c và plastic sau ñó chúng tôi mô ph ng ñ i v i phantom ñ u Zubal cho ngu n ñơn kênh và 201 ngu n trong thi t b Leksell Gamma Knife. tìm hi u ñ c ñi m. Chương trình chúng tôi dùng ñ mô ph ng trong lu n văn này là MCNP5. ñư c xem là khá chính xác và hi n ñ i trong vi c tính toán li u. . T m c ñích và n i dung công vi c ñó lu n văn có b c c như sau: Chương 1: T ng quan v c u t o. m t chương trình mô ph ng ñư c xây d ng ñ tính toán phân b li u và k t qu này ñư c so sánh v i các chương trình mô ph ng c a các tác gi khác nh m ki m nghi m tính ñúng ñ n c a quá trình. ñó là m t trong nh ng chương trình mô ph ng s d ng phương pháp Monte Carlo. Gi i thi u v các ki n th c liên quan ñ n k thu t x tr trong ñó có chương trình MCNP.

Chương 3: Gi i thi u phương pháp Monte Carlo. Gi i thi u các k thu t tính li u x tr ngoài. hư ng chi u và li u h p th . làm cơ s cho quá trình mô ph ng cho 201 ngu n. Mô ph ng MCNP5 cho thi t b x ph u Leksell Gamma Knife ñ i v i ngu n ñơn kênh. . kích thư c trư ng chi u.13 Chương 2: Các ki n th c liên quan ñ n k thu t x tr . c u hình ngu n ñơn kênh ñư c mô ph ng và xu t ra k t qu phân b li u. Trong chương này. Các ki n th c này là n n t ng cơ s ñ xây d ng các quá trình mô ph ng tương tác c a b c x v i môi trư ng v t ch t. Chương 4: Mô ph ng MCNP5 cho thi t b x ph u Leksell Gamma Knife ñ i v i 201 ngu n và các k t qu tính toán ñ i v i mô hình ñ u Zubal. các ñ nh nghĩa v li u chi u.

gây bi n ch ng cho b nh nhân sau ñó như r i lo n th n kinh. tâm th n. Gi i thi u v Leksell Gamma Knife Leksell Gamma Knife (LGK) là thi t b ph u thu t b ng b c x gamma t p trung.1. Trong khi ñó. Th y ði n. khi t n thương n m sâu. Nó cho phép xác ñ nh chính xác và ñi u tr các kh i u n m sâu trong não ho c các kh i d d ng ñ ng tĩnh m ch có ñư ng kính nh hơn 5 cm. li t n a ngư i ho c li t các vùng th n kinh. Trong ñi u tr b nh lý não. Do h i t t các ngu n năng lư ng dư i d ng b c x c c m nh nên b nh nhân c m th y r t bình thư ng sau ñi u tr và có th tham gia công vi c ngay ngày hôm sau. Hi n nay. 1.14 CHƯƠNG 1 T NG QUAN V THI T B LEKSELL GAMMA KNIFE 1. ph u thu t viên có th làm t n thương vùng não lành. nhà gi i ph u ngư i Th y ði n vào năm 1967 t i vi n Karolinska. Kh i sang thương s b tiêu h y d n và bi n m t theo th i gian. L ch s c a LGK [4] Thi t b này ñư c thi t k b i Lar Leksell. ñ nh v ba chi u. x ph u b ng h th ng LGK là m t phương pháp tiên ti n.2. n u m h như thông thư ng. b nh nhân còn có th t vong ngay trên bàn m . Th m chí n u ñ ng ch m ñ n nh ng trung khu th n kinh quan tr ng. LGK là m t trong nh ng thi t b x tr ñư c s d ng r ng rãi nh t trên th gi i. tránh ñư c tâm lý lo l ng quá m c do b nh t t và do các áp l c khi ph i ngh vi c vì b nh và ph i s p x p th i gian ñ tr b nh. b ng cách h i t hơn 200 ngu n b c x nh t o thành m t năng lư ng c c cao ñ tiêu h y d n d n các sang thương trong não mà không c n ph u thu t. Năm 1968 d a vào phát minh c a Giáo sư .

Ð n năm 2001 trên th gi i có 147 Trung tâm Gamma Knife và ñ n năm 2004 s Trung tâm Gamma Knife tăng lên là 232 (bao g m: Trung Qu c 92. Cho ñ n tháng 3 năm 2008 thì có 259 thi t b ñư c tri n khai trên toàn th gi i. Năm 1996. Gamma Knife ñư c l p ñ t Argentina và Anh. Do tính ưu ñi m và vư t tr i c a Gamma Knife so v i các ph u thu t kinh ñi n trong ñi u tr các kh i u. B c M 65. Nam M 02 và Châu Phi 01). chương trình tính li u Gamma Plan ñư c ñưa vào s d ng ph c v cho m c ñích l p k ho ch x tr . Năm 1990. T i Vi t Nam. nhà máy h t nhân Studsvik. Th y . các nư c châu Á còn l i 17. Vào năm 1987 thi t b x ph u này l n ñ u tiên ñư c l p ñ t t i B c M . Gamma Knife ñư c tri n khai ñi u tr t i B nh vi n Karolinska. Chương trình Gamma Plan ñư c h p nh t v i chương trình x lý nh MRI và CT. ð u nh ng năm 1980. các d d ng m ch máu và các b nh ch c năng c a não. Gamma Knife càng ñư c s d ng r ng rãi t t c các châu l c. B t ñ u t nh ng năm 1970 k thu t x ph u ñư c chú ý trên th gi i b i s phát tri n c a các thi t b m i như ch p nh CT (Computed Tomography). Châu Âu 29. Năm 2000. Công ty ELEKTA Th y Ði n ñã s n xu t thành công Gamma Knife và ñưa vào s d ng ch a tr cho b nh nhân ñ u tiên Ði n. thi t b x ph u Leksell Gamma Knife ñư c ñưa vào s d ng l n ñ u tiên t i b nh vi n Ch R y vào tháng 11 năm 2006. nên Gamma Knife ngày càng ñư c s d ng nhi u hơn. Trong cùng năm ñó. Nh t 36. T i năm 1993.15 Lars Leksell. Gamma Knife model C ñư c gi i thi u có b sung h th ng ñ nh v APS.

Hình 1. qua ñó ta có th th y m t cách chi ti t các thành ph n cũng như c u t o bên trong c a thi t b .2 Hình c t ngang c a Leksell Gamma Knife model C .2 là mô hình c t ngang c a thi t b .16 Hình 1.1 Leksell Gamma Knife model C Hình 1.1 bi u di n các thành ph n c a thi t b x ph u LGK nhìn t ngoài vào. Hình 1.

Ngu n trong thi t b x ph u LGK (Radiation Unit) g m 201 ngu n Co60. Các mũ này là các colimator ñ cho các tia phóng x t ngu n phát ra chi u vào kh i u m t cách chính xác. 8mm.3 Các thành ph n chính trong thi t b LGK Thi t b x ph u LGK g m có 3 ph n chính: 1.3 Kích c khác nhau c a mũ trong LGK . 14mm. Các ngu n này nh m phóng nh ng tia phóng x gamma ñ n nh ng ñi m bia trong b não b nh nhân. 2.17 1. Các mũ này ñư c g n c ñ nh v i giư ng b nh nhân b ng các ñinh vít. m i ngu n có ho t ñ g n 30 Ci. Các ngu n này ñư c s p x p thành dãy hình tròn n m trong b ph n che ch n làm b ng v t li u có s kh i l n (thư ng là chì). Helmet v i các kích c khác nhau Collimators 4mm. 8mm. 18mm Mũ ñ t trong h th ng gamma knife Hình 1. Tùy theo th tích c a kh i u mà các k sư v t lý có th dùng các collimator có ñư ng kính khác nhau. 14mm. Và nh có lo i mũ này mà li u chi u t p trung m t cách chính xác t i các kh i u nên m c ñ nh hư ng c a các tia phóng x t i các vùng xung quanh là không ñáng k . 18mm. Mũ (Collimator Helmet): Gamma Knife ñư c cung c p b n lo i mũ v i các kích c các collimator là 4mm.

Nguyên t c ho t ñ ng c a LGK Nguyên t c ho t ñ ng cơ b n c a LGK là d a trên vi c h i t các chùm tia gamma năng lư ng cao phát ra t 201 ngu n Co60 t p trung lên m t th tích ñi u tr có li u phóng x r t cao.1. Electron b h p th tr l i b i ngu n Co60 ho c v ch a ngu n và vì năng lư ng th p nên có th b qua hi n tư ng bremstrahlung.33 MeV ñư c phát ra. Hình 1.4 Nguyên t c c a LGK 1. 27 β Co 60  28 Ni 60 + e − + ν → − M t ph n c a ti n trình phân rã là t o ra electron có năng lư ng 315 keV và hai tia gamma có năng lư ng 1. 1. Giư ng ch a tr b nh nhân (Patient Treatmen Couch): Là thi t b có th mang b nh nhân d ch chuy n vào và ra trong su t quá trình chi u x .5 ta th y n u chi u vào th tích kh i u b ng 6 chùm tia thì cư ng ñ c a m t chùm là 17%.17 MeV và 1. Vi c tính toán m t cách rõ ràng ñư c bi u th trong Hình 1. t i thi u hóa vi c tiêu di t các t bào lành lân c n. Ngu n Co60 này s phân rã beta và t o thành ñ ng v Ni60 v i chu kì bán rã là 5.2. Vi c chi u phân b 201 ngu n x nh m làm cho phân b li u xung quanh th tích vùng ñi u tr không ñ l n ñ gây ra nh ng tác ñ ng ñáng k nào v m t sinh h c.4 bi u di n s h i t năng lư ng t 201 ngu n.18 3. D a trên Hình 1.4.5 cho th y phân b li u x ñ i v i 6 chùm tia so v i 201 chùm tia. nhưng n u chi u b ng 201 chùm tia thì cư ng ñ c a m t chùm . 1. V t lý và nguyên lý cơ b n c a LGK Nguyên t c v t lý cơ b n c a LGK là d a trên s phân rã phát ra tia gamma c a ngu n phóng x Co60.26 năm.4. có th t ñi u ch nh v trí ñ kh p mũ v i các kênh chi u và các v trí chi u.

5 So sánh cư ng ñ c a m t chùm tia gamma mà kh i u h p th Ngoài ra LGK cho phép ngư i s d ng có th ñi u khi n s ngu n chi u sao cho phù h p v i th tích c n chi u b ng cách dùng các nút b ng tungsten b t kín nh ng .4 Nguyên t c h i t 201 chùm tia trong LGK Hình 1.19 gi m ch còn 0. ði u này cho th y s gi m ñáng k xung quanh n u tăng s lư ng chùm tia.5%. nh hư ng lên các mô lành Hình 1.

Trong m t s trư ng h p ngư i ta ch c n chi u v i kho ng 150 ho c 102 ngu n. D a trên các k t qu phân tích ñư c các k sư v t lý và bác s ñi u tr s quy t ñ nh c p li u và các hư ng chi u nh m t i ưu hóa hi u qu c a vi c ñi u tr . các kích c collimator khác nhau cho m i l n chi u và th i gian chi u cho m t kh i u c th . B nh nhân ñư c ñưa vào phòng ch a tr .5 Ti n trình ñi u tr b ng Leksell Gamma Knife 1.6 ð t khung vào ñ u b nh nhân 2. Quy trình ñ t khung này do các bác sĩ ph i h p v i các k sư v t lý th c hi n. Chương trình này bao g m vi c tính toán li u chi u. v trí chi u. 1. ð t khung: Dùng m t khung ñ c ñ nh ñ u b nh nhân và ñ nh v vùng ch a tr . Hình 1. Các nh này ñư c ch p nhi u l n theo các hư ng khác nhau và l n lư t thay ñ i các v trí ch p theo ñ sâu ñ xác ñ nh chính xác v trí kh i u. ñư c ñ t trên . Ch a tr : Sau khi ñã l p k ho ch ch a tr xong và ñã ñư c ki m tra ñ ñ m b o tính an toàn và chính xác. 4. Ch n ñoán hình nh: Dùng phương pháp ch p nh MRI ñ ch p v trí và hình d ng c a kh i u.20 l (collimator) không c n thi t. 3. L p k ho ch ñi u tr : ph n m m Gamma Plan ñư c s d ng ñ khôi ph c l i hình d ng c a ñ u b nh nhân cũng như th tích c a kh i u t nh ch p.

Trong chương trình Gamma Plan thì tùy theo th tích và hình d ng kh i u khác nhau mà các k sư v t lý s quy t ñ nh dùng bao nhiêu shot chi u khác nhau. Chuy n ñ ng c a chi c giư ng ñư c l p trình s n b ng Gamma Plan v th i gian cho m i l n chi u và ñ nh v trí c a giư ng cho m i l n chi u b ng h th ng t ñ ng ñưa vào và ñưa ra.7 minh h a chương trình tính li u b ng Gamma Plan. ñ u b nh nhân ñư c c ñ nh t i tâm c a helmet.6 Gi i thi u chương trình Gamma Plan ® Gamma Plan® là chương trình l p k ho ch ch a tr ch dùng riêng cho thi t b LGK. Chi u sao cho t t c các shot s bao trùm ñư c h t toàn b kh i u và gi m thi u t i ña nh hư ng t i các vùng xung quanh. Sau khi các bác sĩ r i kh i phòng m t chương trình bên ngoài ñư c l p trình s n s ñi u khi n cho c a t ñ ng c a thi t b m ra và b nh nhân ñư c ñưa t ñ ng vào trong ngu n x . Phía bên trái c a hình là nh ng lát c t bi u di n v trí c a kh i u. Phía dư i bên ph i là mô hình trong không gian bi u di n chính xác v trí c a kh i u trong não. Chương trình Gamma Plan cũng cho ta bi t ñư c các ñư ng ñ ng li u quanh kh i u. c m i shot chi u là m t vùng (khoanh tròn) ñã ñư c ñ nh v trư c.21 m t chi c giư ng ñư c ñi u khi n t ñ ng. 1. Chương trình này ñư c dùng ñ tính li u h p th phân b b i 201 ngu n phát ra nh ng chùm photon t p trung vào m i vùng th tích c n ñi u tr . Hình 1. . Li u ñư c tính toán cho m i kích c c a collimator c th . các ñư ng ñ ng li u bao quanh giúp cho các k sư v t lý xác ñ nh chính xác li u c n cung c p.

LGK có ñ chính xác cao v cơ khí. sai s c a toàn b h th ng luôn nh hơn 0. cho phép s d ng li u b c x cao ñ ñi u tr các t n thương “nh y c m” như thân não.7 Ưu ñi m c a LGK so v i các thi t b x ph u khác V i 201 ngu n Co60 ñ t c ñ nh và ñ u b nh nhân ñư c ñ nh v b ng khung Stereotactic.7 Chương trình tính li u b ng Gamma Plan 1.22 Hình 1.5 mm. giao thoa th … nh ng vùng . LGK ñư c coi là thi t b có ñ chính xác cao nh t hi n nay trong x tr li u cao.

ngay c các b nh nhân có kh i u v trí ph c t p. Hình 1. Ph u thu t b ng Gamma Knife không c n ph i gây mê.23 So v i các phương pháp khác. r t ít bi n ch ng và không có t vong.8: So sánh kích thư c và li u ñi u tr c a m t s phương pháp x tr . b nh nhân v n t nh táo hoàn toàn trong quá trình ph u thu t. ñó là có th t p trung m t li u r t cao vào trong m t vùng th tích r t nh do ñó hi u qu tiêu di t t bào ung thư là t t hơn so v i các kĩ thu t x tr còn l i. hi u qu hơn. không ch y máu.8 mô t ưu ñi m c a Gamma Knife so v i các kĩ thu t x tr khác. Ch ñ nh ñi u tr r ng rãi. không ñau ñ n… Hình 1. Không có nguy cơ nhi m trùng. ph u thu t các kh i u b ng LGK an toàn.

có th gây ra m t s bi n ch ng ph . th i gian kéo dài v i s ch p nh n c a b nh nhân. ðó là nh ng ki n th c n n t ng v tương tác c a b c x v i v t ch t. ch ng ch y máu. Do ñó. k t qu là s lo i tr b nh t t. ch ng t c do chèn ép. • ði u tr t m th i: ñ nâng cao ch t lư ng ñ i s ng như ch ng ñau. t i các t ch c xung quanh mà kh i u lan t i và nh ng h ch t i vùng có th ñã b xâm l n. k thu t x tr ñư c xây d ng ñ ch a b nh ho c làm nh b t b nh t t m t cách hi u qu . M c ñích là nh m ñưa m t li u phóng x r t chính xác t i m t th tích bia ñã xác ñ nh v i m t m c ñ t n thương nh nh t cho các mô lành bao quanh. Khi s d ng phương pháp ñi u tr b ng tia x c n ph i xác ñ nh m c ñích c a vi c ñi u tr • ði u tr t n g c: là lo i tr t t c các t bào ung thư t i u nguyên phát. . v li u h p th c a mô khi m t b c x truy n qua ñ làm cơ s xây d ng các quá trình mô ph ng. ði u tr t n g c thư ng là li u x cao.1 Gi i thi u chung ði u tr b ng tia x là quá trình ñi u tr có s d ng b c x ion hóa ho c phóng x cho nhi u b nh khác nhau. 2. ði u tr t m th i thư ng là li u th p và th i gian chi u x ng n. kéo dài s s ng hay c i thi n ch t lư ng cu c s ng.24 CHƯƠNG 2 T NG QUAN V K THU T X TR Chương này nh m m c ñích cung c p các ki n th c liên quan ñ n k thu t x tr mà b t c m t k sư v t lý nào cũng c n ph i n m rõ.

. ð u tiên bác sĩ ph i ch n ñoán và ñánh giá lâm sàng ñ xác ñ nh m m b nh c a kh i u (ác tính hay lành tính) sau ñó s quy t ñ nh phương th c ñi u tr thích h p nh m làm gi m nh b nh hay ñi u tr t n g c.2 Quá trình và nguyên t c ñi u tr b ng tia x 2.25 Tùy theo m c ñích ñi u tr khác nhau mà bác sĩ và các k sư v t lý quy t ñ nh li u chi u cũng như các k thu t chi u x thích h p. M t quy trình t o nh và l p phát ñ ñi u tr ñư c th c hi n b ng các k thu t ch p nh c t l p (CT). Sau ñó s xây d ng chương trình ñ mô ph ng th c t ñi u tr . Nguyên t c ñi u tr b ng tia x [1] Quy trình ñi u tr b ng tia x ph i d a trên nh ng nguyên t c sau: ðánh giá s lan r ng c a kh i u b ng các bi n pháp CT scanner. X-quang. D a vào các nh này ta có th xác ñ nh ñư c th tích bia c n chi u x . X-quang hay ch p nh b ng phát x photon (SPECT). hóa ch t… hay ch n ph i h p c hai phương pháp.2.2. ñ ác tính… và c u trúc lành trong vùng chi u. MRI… ñ bi t th tích c n chi u. Ch n l a nh ng phương pháp thích h p: ch dùng x tr hay ph i h p ph u thu t.2. Quá trình ñi u tr b ng tia x M t quá trình ñi u tr b ng tia x r t ph c t p. khoanh vùng th tích vào t o d ng trư ng chi u. ch n lo i tia thích h p. positron (PET). tính toán s phân b li u và t i ưu hóa li u c n chi u. Quy ñ nh li u t i ưu và th tích chi u d a trên v trí gi i ph u. 2.1. Bi t rõ nh ng ñ c ñi m b nh lý c a kh i u. 2. chi u t ngoài vào hay ñ t t i kh i u. ch p c ng hư ng t (MRI).

Các máy móc ñư c s d ng cho x tr t xa bao g m các máy phát tia X. nhưng ngư i ta cũng thư ng dùng chùm tia gamma t o ra t máy Cobalt-60 và các tia X mang năng lư ng trong kho ng 50-300kV.3 Các phương pháp ñi u tr b ng tia x [2] 2. và ki m tra r ng rãi. trong trư ng h p h t neutron. k ho ch ñi u tr và b ph n ño lư ng. Chúng không ch có kh năng l p k ho ch tính toán trong không gian ba chi u mà còn có kh năng ñi u khi n thi t b ñi u tr sao cho vùng li u cao có th bi n ñ i cho phù h p v i th tích bia trong không gian ba chi u.1. do ñó nó cũng ñư c s d ng r ng rãi ngày nay. máy phát chùm tia gamma. Ngư i ta thư ng ti n hành v i chùm photon. Thêm vào ñó. s ñáp ng c a kh i u và th tr ng c a t ch c lành trong khu v c ñi u tr . X tr ngoài v i các b c x h t khác cũng ñã ñư c ñưa ra. nó s ñóng m t vai trò quan tr ng trong vi c phác h a th tích kh i u. không th nh m l n ñư c nh ng ñánh giá lâm sàng hay không hoàn h o trong vi c l p phát ñ ñi u tr . Bác sĩ ñi u tr ph i cùng làm vi c ch t ch v i ñ i ngũ v t lý.3. thông thư ng ñó là các tia X mang năng lư ng cao ñư c t o ra b i máy gia t c tuy n tính. T t c nh ng thi t b x tr t xa ñòi h i ñ u ph i có b o v b c x khác nhau và c n ph i x lý theo các . 2. máy gia t c ñi n t và máy phát neutron. S phát tri n này song song v i các k thu t t o nh như ch p c t l p hay t o nh c ng hư ng t (MRI). Phương pháp x tr b ng chùm tia ngoài X tr b ng chùm tia ngoài là m t phương pháp ph bi n nh t trong k thu t x tr . chùm electron năng lư ng megavolt cũng ñư c s d ng ñ ñi u tr các kh i u tương ñ i nông s c i thi n ñư c ñ chính xác hình h c hơn các photon. M t s phát tri n m i ñây trong k thu t x tr ngoài ñã tăng lên do vi c s d ng máy tính tăng.26 - ðánh giá t ng giai ño n v th l c b nh nhân.

X tr b ng ngu n phóng x kín Là k thu t ñi u tr s d ng các ngu n ñ ng v phóng x ñ t trong th tích kh i u ñ ñưa ra m t li u r t c c b nh m t i thi u hóa li u x t i các mô lành bao quanh.27 nguyên t c riêng c a nó.4 Cơ s và các khái ni m liên quan v li u trong x tr ð cho vi c ñi u tr b ng tia x ñ t hi u qu t i ưu thì vi c n m v ng các khái ni m v li u lư ng. cùng d u dương ho c d u âm. các ngu n này ñư c ñưa qua các ng thông ñ ñ t vào các v trí kh i u. X tr t xa là phương pháp s d ng r ng rãi nh t ñ ñi u tr nh ng kh i u. Li u lư ng h c lâm sàng • Li u lư ng (dose) ðơn v tính là Roentgen (R). • Li u lư ng h p th ðư c xác ñ nh như năng lư ng h p th b i m t ñơn v kh i lư ng c a ch t b chi u x (hay chính là năng lư ng ion hóa c a b c x b h p th b i ñơn v kh i lư ng . 2.1. h ch n m sâu trong cơ th . ñi u ki n tiêu chu n (00C. tìm hi u cơ s v t lý cũng như các k thu t tính toán li u chi u là th t s c n thi t. • Su t li u (dose rate) Là li u lư ng trong m t ñơn v th i gian. Tuy nhiên k thu t này h n ch khi th tích kh i u nh .2.3. s phân b li u t i các th tích bia. tính cho b c x tia X ho c tia gamma.4. M t Roentgen là năng lư ng b c x (R0) ñi qua m t cm3 không khí. 2. ðơn v c a su t li u là ñơn v c a li u chia cho th i gian (R/h ho c R/min). S phát tri n trong lĩnh v c này bao g m vi c s d ng các ngu n phóng x có su t li u cao. 2. 760mmHg) t o ra m t ñơn v tĩnh ñi n.

Hình 2. • Li u sâu ph n trăm (percentage deep dose) Là t s c a li u h p th (Dd) t i ñi m kh o sát m t ñ sâu x nào ñó so v i 0 li u h p th c c ñ i t i ñi m kh o sát trên tr c chùm tia ( Dd ).28 v t ch t.1 Bi u di n cách tính li u ph n trăm Li u sâu ph n trăm: D (%) = Dd × 100 Dd0 • T s mô – không khí (target air ratio) Là t s li u h p th t i ñi m cho trư c trong mô so v i li u lư ng ñư c ño ngoài không khí trong m t th tích cho trư c ñ l n ñ t o ra li u c c ñ i t i ñi m ñó. Giá tr li u h p th b c x ph thu c vào tính ch t c a b c x và môi trư ng h p th . S h p th năng lư ng ñ i v i tia b c x là do tương tác c a b c x v i electron c a nguyên t v t ch t. . ðơn v là J/kg J/kg là li u lư ng h p th b c x ñư c ño b i năng lư ng m t Jun c a b c x ion hóa b t kỳ h p th b i kh i lư ng m t kilogram c a ch t b chi u x .

Hai lo i th tích c n ñư c xác ñ nh trư c khi l p k ho ch ñi u tr là: • Th tích kh i u (gross tumor volume – GTV) • Th tích bia lâm sàng (clinical taget volume – CTV) .2. ñó là năng lư ng b c x . Trong quá trình l p k ho ch x tr cho m t b nh nhân ung thư. Li u sâu tính b ng ph n trăm càng l n thì hi u qu ñi u tr càng cao. Trong ñi u tr b ng tia x thì ngoài vi c n m v ng các lý thuy t v li u lư ng ta ph i tính toán các y u t nh hư ng ñ n li u chi u. Phân b li u lư ng h p lý ñư c th hi n b ng s t p trung li u cao t i th tích kh i u (còn ñư c g i là bia) và li u th p t i vùng biên (là các t ch c lành bao quanh kh i u). Li u sâu ph thu c nhi u nh t vào năng lư ng b c x . Vì v y hi u ñư c các lo i th tích ñó cũng là m t ñi u quan tr ng. Li u lư ng trong m t kh i u ñ sâu nào ñó so v i li u trên b m t da có ý nghĩa r t quan tr ng. 2.29 • H ng s SSD (source to surface distance) Là kho ng cách t ngu n phát tia t i b m t da b nh nhân.4. Khi tăng năng lư ng lên thì tăng ñư c ñ sâu và do ñó tăng ñư c hi u qu ñi u tr . li u sâu tăng theo kích thư c trư ng chi u. Ngư i làm công tác tính toán li u chi u cũng c n ph i hi u ñư c m t s lo i th tích ñ ñưa ra ñư c phác ñ ñi u tr t i ưu. c t tr c chùm tia. m t s lo i th tích c n ñư c các bác sĩ lâm sàng xác ñ nh. kho ng m t cách t ngu n ñ n da và kích thư c trư ng chi u. Ngoài ra. • H ng s SAD (source axis distance) Là kho ng cách t ngu n phát t i tâm c a kh i u. ð ñi u tr cho m t b nh nhân ung thư ph i qua quá trình xác ñ nh các th tích. M t s ñ nh nghĩa liên quan ñ n th tích bia và s phân ph i li u Li u lư ng và phân b li u lư ng là m t trong nh ng y u t quan tr ng ñóng góp vào s thành công c a ñi u tr b ng tia x .

2. Th tích kh i u thư ng ñúng v i các ph n c a s phát tri n ác tính mà ñó m t ñ t bào u là l n nh t.1.4..).2 Sơ ñ bi u di n các th tích bia trong k thu t x tr .. s . bi u hi n s lan r ng hay khu trú c a các phát tri n ác tính. Th tích kh i u (gross tumor volume – GTV) Là th tích có th s .2. n n hay nhìn th y ñư c. n i soi . ho c b ng . và c th tích bia l p k ho ch (PTV). Th tích ñi u tr Hình 2. Th tích bia lâm sàng C. Th tích bia l p k ho ch D. th tích bia lâm sàng (CTV). Hình d ng kích thư c và s khu trú c a th tích kh i u có th ñư c xác ñ nh b ng nhi u cách khác nhau: ki m tra lâm sàng (khám.30 Trong quá trình l p k ho ch ñi u tr m t s lo i th tích sau c n ph i ñư c xác ñ nh: • Th tích bia l p k ho ch • Các t ch c nguy c p • Th tích ñi u tr • Th tích chi u x A B C D A. Trong ñó th tích ñi u tr là trư ng chi u x trong th c t và bao g m c th tích kh i u (GTV). các h ch di căn hay các di căn khác. Th tích kh i u bao g m c kh i u nguyên ch t. n n. Th tích kh i u B.

4. Các ñ nh nghĩa v th tích kh i u và th tích bia lâm sàng này v nguyên t c ñư c d a trên các nguyên t c chung v ung thư h c và không ch gi i h n cho vi c áp d ng ñi u tr b ng chùm tia ngoài.2. Trong m t s trư ng h p.31 các k thu t hình nh khác nhau (ch p X-quang. b c 2. và m t ñ ñó gi m ñi v phía ngo i vi c a th tích này. ch p c t l p CT. Th tích kh i u cùng v i th tích bao quanh này c a các t ch c liên quan t i ch ñư c g i là th tích bia lâm sàng (CTV) và thư ng ñư c bi u di n như m t th tích bia lâm sàng b c 1 (CTV-1). ta có th ñi u tr m t trong hai th tích bia lâm sàng v i các li u lư ng khác nhau. Kinh nghi m lâm sàng cho th y r ng quanh th tích kh i u thư ng có liên quan ñ n c n lâm sàng. nghĩa là nó g m b n thân các t bào ác tính. g n k v i mép c a th tích kh i u. trong th c t . Th tích bao quanh m t kh i u l n thư ng có m t ñ t bào u l n. v m t ph u thu t. Nh ng th tích ph khác ñư c xem như là s lan t a c n lâm sàng cũng c n ph i ñư c ñi u tr . Th tích bia lâm sàng (clinical target volume – CTV) Là m t th tích t bào và mô bao g m c th tích kh i u (GTV) và các t ch c r t nh c n lâm sàng ph i xét ñ n khi ñi u tr c th m t cách tri t ñ . Chúng cũng ñư c ñ nh nghĩa là các th tích c n lâm sàng và g i là các th tích bia lâm sàng b c 1. thông thư ng không ch có m t th tích c n lâm sàng mà còn có th có nhi u hơn th n a. r t khó phát hi n. m t ñư ng biên an toàn quanh th tích kh i u ñư c tính m t cách phù h p v i các qui t c lâm sàng và ñi u này ñư c hi u ñúng như các khái ni m th tích bia lâm sàng khi ñi u tr b ng chùm tia . các ñám t bào nh hay nh ng lan r ng r t nh .2. nghĩa là m t th tích li u cao n m bên trong m t th tích li u th p. Vì vây. Vì v y. 2. Trư ng h p thư ng g p là ñi u tr tăng cư ng. c ng hư ng t MRI và phương pháp ch p ñ ng v phóng x ).

th i gian t nh ng y u t sau: • S chuy n ñ ng c a các t ch c ch a th tích bia (ch ng h n s hít th . • Nh ng s khác nhau v kích thư c. c ñ ng c a b nh nhân). hình d ng c a th tích bia lâm sàng và các chùm tia có quan h ñ n m t h t a ñ c ñ nh chung trong m t phương c ñ nh và có th sao chép l i ñư c. th tích bia l p k ho ch cũng có th trùng v i th tích bia lâm sàng (ch ng h n nh ng kh i u nh trên da. Các th tích này là cơ s c a vi c ch ñ nh ñi u tr và ph i ñư c xác ñ nh trư c khi ch ñ nh li u lư ng. kích thư c. các th tích bia l p k ho ch có th l n hơn nhi u. v nguyên t c chi u x ngư i ta ph i l p k ho ch ñ chi u x m t th tích hình h c l n hơn th tích bia lâm sàng. các kh i u tuy n yên…) hay ngư c l i. hình d ng c a các t ch c ch a bia lâm sàng (ch ng h n như s ch a ñ y c a bàng quang). • S khác nhau v tính ch t hình h c c a chùm tia (ch ng h n như kích thư c chùm tia.2. có tính ñ n hi u qu cao nh t c a t t c các thay ñ i hình h c có th có.32 ngoài. các hư ng c a chùm tia). Th tích bia l p k ho ch (planning target volume – PTV) Th tích bia l p k ho ch là m t khái ni m hình h c. ð ñ m b o r ng t t c các mô bên trong th tích bia lâm sàng nh n ñư c m t li u lư ng ñã ch ñ nh. Tùy theo hoàn c nh lâm sàng (như ñi u ki n c a b nh nhân.4. Tuy nhiên trong th c t ñi u này không th th c hi n ñư c. sao cho ñ m b o li u lư ng ñã ch ñ nh ñư c h p th th c bên trong th tích bia lâm sàng. Có th th y s khác nhau trong và gi a các ñ t phân chia li u lư ng. M t cách lý tư ng thì v trí. 2. v trí th tích bia lâm sàng…) và k thu t ñã ch n. ñư c xác ñ nh ñ l a ch n kích thư c c a chùm tia và phân b chùm tia m t cách thích h p. .3.

Khi xác ñ nh th tích bia l p k ho ch ñ i v i th tích bia lâm sàng ñã cho. nh hư ng m t cách có ý nghĩa ñ n vi c l p k ho ch ñi u tr và li u lư ng ñư c ch ñ nh . ngư i ta ph i ñánh giá h t t m quan tr ng c a nh ng s khác nhau có th liên quan ñ n s phân b chùm tia ñã ch n.33 Th tích bia l p k ho ch có th l n hơn biên gi i gi i ph u bình thư ng (ch ng h n bao g m c ph n c u trúc xương không nh hư ng v m t lâm sàng). Các t ch c nguy c p Các t ch c nguy c p là các mô lành nơi mà ñ nh y c m c a tia x có th (t ch c nguy c p ch ng h n như t y s ng). ñư c dùng cho vi c l p k ho ch ñi u tr . Vì v y.4. Th tích bia l p k ho ch là m t th tích ñư c s d ng ñ tính toán li u lư ng và s phân b li u lư ng bên trong th tích bia l p k ho ch ph i ñư c cân nh c sao cho th hi n ñư c s phân b li u lư ng ñ i v i th tích bia lâm sàng và các t ch c nguy c p. cân nh c thêm v s phân b gi i ph u. Th c t . ñã ñư c các nhà ñi u tr tia x l a ch n và ñ nh rõ sao cho ñ t ñư c m c ñích ñi u tr .4. s áp d ng các d ng c c ñ nh b nh nhân.2. th tích bia l p k ho ch không ñ i di n cho các t ch c mô ñã xác ñ nh hay các biên gi i c a các mô. 2. 2. th tích bia l p k ho ch là m t khái ni m hình h c và c ñ nh. Th tích ñi u tr Th tích ñi u tr là th tích ñư c bao quanh b i m t ñư ng ñ ng li u trên b m t.5.4.2.

6. Khi m t li u lư ng t i thi u ñ i v i m t th tích bia l p k ho ch ñã ñư c ch n m t cách thích h p. li u lư ng ch phân b trên th tích bia l p k ho ch.3 Bi u di n ñư ng ñ ng li u c a CTV. Vi c so sánh gi a các th tích ñi u tr và th tích chi u x ñ i v i nh ng s phân b chùm tia khác nhau có th ñư c s d ng như là m t ph n c a quá trình l a ch n.2. th tích ñi u tr thư ng l n hơn nhi u so v i th tích bia l p k ho ch. . 2. PTV. trong m t s trư ng h p. m c ñích này không th th c hi n ñư c. và ñi u này d n ñ n vi c ph i xác ñ nh m t th tích ñi u tr . Tuy nhiên.4. Th tích chi u x Th tích chi u x là th tích mà các mô nh n ñư c m t lư ng li u ñư c coi là có ý nghĩa trong vi c liên quan ñ n t ng li u ch u ñư c c a các mô lành. do nh ng h n ch c a k thu t ñi u tr tia x .34 Hình 2. và GTV trong ung thư tr c tràng ñư c ch p b i CT trong vi c l p k ho ch ñi u tr M t cách lý tư ng.

35

CHƯƠNG 3

MÔ PH NG MCNP CHO NGU N ðƠN KÊNH TRONG THI T B X PH U LEKSELL GAMMA KNIFE
Chương này trình bày cách th c mô ph ng ngu n ñơn kênh trong thi t b LGK b ng chương trình MCNP5. ð u tiên chúng tôi gi i thi u v phương pháp Monte Carlo, chương trình mô ph ng MCNP5 và tính ưu vi t c a chương trình, trong ñó chúng tôi cũng gi i thích vì sao ch n chương trình MCNP5 cho bài toán mô ph ng này. Sau ñó chúng tôi s gi i thi u quá trình mô ph ng ngu n ñơn kênh bao g m vi c mô ph ng c u trúc hình h c c a m t ngu n ñơn kênh, cách b trí các v t li u trong ngu n, qua ñó rút ra ñư c k t qu phân b li u h p th trên các tr c Ox, Oy và Oz ñ i v i ngu n ñơn kênh. 3.1 Phương pháp Monte Carlo ðây là phương pháp dùng ñ mô ph ng s tương tác c a các photon, neutron v i nhau hay là v i môi trư ng. Các mô hình t nhiên ñư c mô ph ng d a trên các lý thuy t ñ ng l c h c c n thi t theo yêu c u c a h . Trong quá trình mô ph ng m t photon ho c electron ñư c xem như “h t” ñư c sinh ra t m t ngu n bao g m năng lư ng ban ñ u, v trí tương tác, góc tán x … trên cơ s c a các tương tác v t lý, b ng ti t di n m r ng và s gi ng u nhiên. M t h t ñư c t o ra b ng cách l y m u m t ngu n có năng lư ng E t danh sách c a các năng lư ng có s n k t h p v i v trí ñ u tiên r và hư ng t i Ω . Trong không gian pha cho m i quá trình tương tác và v trí m i l i ñư c l y m u k t h p v i năng lư ng còn l i và m t hư ng m i. Quá trình này ñư c l p l i cho ñ n khi ngu n h t và t t c các h t th c p ñã ñ l i toàn b năng lư ng c a nó.

36

Phương pháp Monte Carlo r t thích h p khi gi i các bài toán ph c t p không th mô hình b ng các chương trình máy tính theo các phương pháp t t ñ nh (deterministic methods). Th t v y, trong lĩnh v c y h c, v i s phát tri n c a các thi t b k thu t cao dùng trong vi c ñi u tr b nh nhân thì yêu c u chính xác trong vi c tính toán li u chi u ngày càng ñư c quan tâm, trong khi ñó vi c gi i bài toán v i các c u hình ph c t p dư ng như không th th c hi n ñư c b ng các phương pháp gi i tích thông thư ng. Vì v y, s d ng phương pháp Monte Carlo trong vi c mô ph ng s v n chuy n b c x ñã tr nên r t ph bi n trong vi c tính toán phân b li u trong k thu t x tr ñ ñi u tr cho b nh nhân. Hình 3.1 cho th y khi c u trúc hình h c càng ph c t p, càng g n v i th c t thì m c ñ khó khăn c a vi c gi i quy t bài toán theo phương pháp gi i tích càng tăng nhanh hơn nhi u so v i phương pháp mô ph ng Monte Carlo.

Hình 3.1 So sánh phương pháp Monte Carlo v i các phương pháp gi i tích v th i gian tính toán và ñ ph c t p c a c u hình

37

Ngày nay, chương trình mô ph ng Monte Carlo ñư c s d ng cho nhi u m c ñích khác nhau. M t trong nh ng ng d ng ñó là chương trình MCNP. 3.2 Chương trình MCNP (Monte Carlo N – Particle) 3.2.1. Gi i thi u chương trình MCNP [10] Chương trình MCNP ñư c phát tri n ban ñ u b i phòng thí nghi m qu c gia Los Alamos c a M . Các nhà bác h c Fermi, Von Neumanm, Ulam, Metropolis và Richtmyer là nh ng ngư i ñóng góp chính trong vi c xây d ng chương trình tính này. Dư i s ch ñ o c a nh ng nhà bác h c này chương trình tính MCNP ñã ñư c ra ñ i v i công s c c a hơn 400 nhà khoa h c. MCNP là chương trình ng d ng phương pháp Monte Carlo ñ mô ph ng các quá trình v t lý h t nhân ñ i v i neutron, photon, electron mang tính th ng kê (các quá trình phân rã h t nhân, tương tác gi a các tia b c x v i v t ch t, thông lư ng neutron…). MCNP s d ng các thư vi n d li u c a các quá trình h t nhân, các quy lu t th ng kê, s ng u nhiên ghi l i các s ki n c a m t h t trong su t quá trình k t khi phát ra t ngu n ñ n h t th i gian s ng c a nó. Chương trình có m t s ñ c ñi m sau:
• Chương trình có th tính toán ñ i v i riêng neutron, riêng photon, riêng

electron, nó có th tính toán ñ i v i c p neutron và photon cũng như c p neutron và electron.
• Gi i năng lư ng tính v i neutron: 10-11 MeV ñ n 20 MeV; d i năng

lư ng tính v i photon và electron là 1 keV ñ n 1000 MeV.
• MCNP cho phép mô t hình h c c a bài toán, mô t v t li u, ch n các giá

tr ti t di n.

Các bài toán tính toán cho li u.3. ðó là các hi u ng quang ñi n. sau ñó gi i quy t v n ñ va ch m c a các h t ñó qua hai mô hình: mô hình v t lý ñơn gi n và mô hình chi ti t d a trên lý thuy t c a b n lo i tương tác là tán x Compton. các quá trình tương tác c a h t lên v t ch t ñư c tính toán r t chi ti t.2. 3. m t ñ dòng qua b m t (surface flux). ði u ki n ñ mô ph ng m t chương trình MCNP • Ngu n mô ph ng ph i là ngu n th c bao g m các thông s : năng lư ng. B i vì vi c tính toán các hi u ng này tương ñ i ph bi n trong các tài li u nên trong ph m vi c a lu n văn này s không trình bày l i. tính quãng ñư ng theo năng lư ng phân h ch. tán x Rayleigh. góc tán x . Mô hình này dùng cho các bài toán mà photon có năng lư ng cao ho c các bài toán mà ñó ñi n t là t do. 3. tính quãng ñư ng m t ñ dòng trong cell (track length estimate of cell flux). . hi u ng Compton và hi u ng t o c p.2. Trong mô hình chi ti t ngư i ta có tính ñ n tán x Thomson và các photon huỳnh quang.38 • MCNP cho phép tính dòng qua b m t (surface current). Trong mô hình v t lý ñơn gi n ngư i ta không tính ñ n tán x Thomson và photon huỳnh quang trong hi u ng quang ñi n.2. và phân b năng lư ng c a các xung trong ñi m ño. Mô hình hóa tương tác c a photon lên v t ch t trong chương trình MCNP Chương trình MCNP t o ra s h t theo yêu c u ngư i s d ng. Ngoài ra trong MCNP. hi u ng quang ñi n và hi u ng t o c p. Mô hình chi ti t ñư c áp d ng cho các bài toán có năng lư ng th p hơn (<100 MeV) và môi trư ng có liên k t ñi n t . hi u su t che ch n (dùng v t li u che ch n có Z cao) ñ i v i các ngu n phát photon t nhiên cũng thu c ph m vi áp d ng mô hình chi ti t. m t ñ dòng t i m t ñi m. kho ng không gian phân b và th i gian ph thu c • C u hình ph i ñư c xác ñ nh ñ y ñ kích thư c và v trí.

0 cm SY 10. ð nh nghĩa m t là các d ng toàn phương liên k t t o thành các ô m ng.2.0 là m t ph ng vuông góc v i tr c x t i ñi m x = 1. Qua các thông s nh n ñư c MCNP s d ng thư vi n s li u h t nhân và các quá trình tính toán. G m các lo i m t và ký hi u như sau: M t ph ng: PX 1. các thông s chính xác c a ngu n ñư c khai báo. ñ nh nghĩa ô m ng (cell) và ñ nh nghĩa v t li u.39 • V t li u ph i ñư c xác ñ nh ñ y ñ và chính xác k c vi c khai báo ñ tinh khi t bao nhiêu ph n trăm.0 3. các thông s v phantom như kích thư c và ch t li u.0 cm PY -10.1 là m t c u có tâm t i g c t a ñ và có bán kính là 100.0 cm và có bán kính 3. . 3.0 cm. C u trúc c a chương trình MCNP [8] Ph n quan tr ng ñ có m t chương trình MCNP chính là t p ñ u vào.0 M t c u: SO 100. Trong t p ñ u vào các thông s như s h t c n gieo.1 cm là m t ph ng vuông góc v i tr c z t i ñi m z = 1. gieo s ng u nhiên tuân theo quy lu t phân b . Kh năng mô t hình h c ba chi u c a MCNP là r t t t trong t p s li u vào chu n ñư c chia ra làm 3 ph n là ñ nh nghĩa m t. Chúng ñư c ngăn cách nhau b ng các dòng tr ng.0 là m t ph ng vuông góc v i tr c y t i ñi m y = -10.4.0 cm PZ 1.0 là m t c u có tâm n m trên tr c y t i ñi m y = 10. ghi l i s ki n l ch s phát ra t ngu n cho ñ n h t th i gian s ng c a nó.

Ngoài ra MCNP còn ñư c s d ng ñ vi t các m t khác như m t nón.0 là m t tr n m trên tr c y có bán kính là 1.5)cm và có bán kính là 2.7 g/cm3 n m bên c nh m t 2 (theo chi u âm). Trong m i cell ta c n ph i khai báo v t li u. m t elip. ð nh nghĩa v t li u ðây là ph n khai báo các v t li u trong quá trình mô ph ng.0 cm C/Z 3. ð nh nghĩa ô m ng (Cell) Cell ñư c ñ nh nghĩa là s giao nhau c a m t hay nhi u m t.5) và có bán kính 2.0 5.4 là m t tr song song v i tr c z có tâm n m t i t a ñ (x. M t tr : CY 1. Ví d : c Cell cards có nghĩa là b t ñ u khai báo các thông s trong ph n cell.40 S 1.0 2.0 4. .0 cm.4 cm. 2 1 -2. 10 -1 cell s m t là cell tr ng n m bên c nh m t 1 (theo chi u âm). y) = (3. 4.5 2.0 2. 3 0 -2 cell s 3 là cell tr ng n m bên ngoài cell 2. V t li u ñư c ñ nh nghĩa b ng m t s ñ ng trư c ch M.7 1 -2 cell s hai là cell làm b ng v t li u 1 có m t ñ v t ch t là 2. m t parabol hay m t hyperbol.0 là m t c u có tâm t i ñi m có t a ñ (1. ví d v t li u s 4 ñư c vi t là M4. 2. m i cell ñư c xác ñ nh b i m t s nh t ñ nh.0. m t ñ v t ch t.0.

2.667. MCNP cung c p t t c là 7 lo i tally g m có F1. S khác nhau gi a các lo i tally có th nh hư ng ñ n tính chính xác c a vi c tính toán li u. F8.5. Trong ñ nh nghĩa d li u c n khai báo: ngu n. mà ta s d ng lo i tally nào tương ng. Tally F4: ñư c s d ng ñ xác ñ nh ñ dài v t ng v i các kho ng năng lư ng ñư c chia. F2.(dòng tr ng) • ð nh nghĩa d li u 3. Tuy nhiên trong ph m vi c a lu n văn ch s d ng hai lo i tally ñó là tally F4 và tally Fmesh ñ xác ñ nh li u h p th trong phantom. Ví d khai báo v t li u H chi m 66. v t li u c u t o các ô m ng. Các k t qu ghi nh n ñư c trong Tally F4 là ñ dài v t c a các photon có . F7. ngoài ra trong chương trình MCNP5 ngư i ta cung c p thêm m t lo i tally là tally Fmesh. Tally trong MCNP [8] MCNP cung c p các lo i tally ñ tính năng lư ng c a các h t truy n trong môi trư ng v t ch t.(dòng tr ng) • M t dòng thông báo tên bài toán • ð nh nghĩa các ô m ng -------------------------------------------------------------. Tùy vào m c ñích tính toán khác nhau.7% trong v t ch t ta ký hi u 1000 0.(dòng tr ng) • ð nh nghĩa các m t -------------------------------------------------------------. F6. thành ph n ph n trăm c a nguyên t ñó trong v t ch t. lo i ñánh giá c n tính toán.41 V t li u ñư c xác ñ nh b ng s nguyên t c a nguyên t theo sau ñó là s kh i (ho c 3 s 0 n u ñ m c ñ nh). F5. F4. s h t gieo ñư c s p x p theo trình t sau: • Các dòng thông báo (tùy ý) -------------------------------------------------------------.

Khi h t ñi qua m t voxel thì nó s b l i năng lư ng do tương tác v i các v t ch t trong cell ñó.1) V t c a ñư ng ñi c a h t trong tally ñư c tính theo công th c: W W là tr ng s quãng ñư ng A: là di n tích c a m t voxel δ : là b r ng c a voxel C: là v trí va ch m Hình 3. thì Φ ñư c xác ñ nh theo công th c: Φ=∑ TL V TL V (3.2 Quá trình v n chuy n c a các h t qua m t voxel Tally F4 ñư c xác ñ nh là : F 4 = 1 WT ∑ VL N (3. Hình 3.2) Trong ñó N là s h t phát ra t ngu n.2 bi u di n quá trình v n chuy n c a h t qua m t voxel (là ph n chia nh c a m t cell).42 năng lư ng tương ng ñi qua các voxel trong m t cell . V là th tích c a m t voxel (cm3). . N u g i Φ là thông lư ng và TL là chi u dài ñư ng ñi c a h t (cm).

Tally FMESH cũng ñư c dùng ñ tính ñ dài v t c a thông lư ng trung bình c a h t. chúng tôi kh o sát phân b li u tương ñ i ño ñư c v i ngu n ñơn kênh.3 So sánh li u tương ñ i tính b ng tally F4 và tally Fmesh d c theo tr c Ox ñ i v i phantom nư c .3. Hình 3. S h t gieo là 10 tri u h t. ð ki m tra tính chính xác c a tally FMESH. Trong lu n văn này tally F4:p ñư c s d ng cùng v i DE và DF ñ tính li u h p th c a h t trong m t cell. Tally FMESH: l n ñ u tiên tally này ñư c ñưa vào chương trình MCNP5 ñ nâng cao kh năng tính toán và ti t ki m ñư c th i gian tính toán.43 ðây là phép tính khá tin c y b i vì có r t nhi u v t c a h t trong cell d n ñ n vi c có nhi u s ñóng góp cho tally này. t hình này ta th y r ng k t qu tính toán phân b li u gi a tally F4 và tally FMESH g n như tương t nhau. Tuy nhiên tính ưu vi t c a tally FMESH là không chia m t cell thành các voxel nh hơn vì v y MCNP5 không m t th i gian ñ tính toán các va ch m c a h t ñi qua t ng voxel nh nên th i gian tính toán ñ i v i tally FMESH là c c nhanh. kh o sát d c theo tr c Ox ch y b ng tally F4 và tally FMESH. K t qu c a kh o sát này ñư c bi u di n trên Hình 3.

ta th y n u dùng tally FMESH th i gian gi m g n 1460 l n so v i th i gian ch y b ng tally F4. là chương trình ñư c phát tri n d a trên n n t ng c a chương trình MCNP4C. Hình 3.2. có th hi n th ngay c u hình màu giúp ngư i dùng có th d dàng phát hi n ra nh ng thi u sót trong quá trình mô ph ng.1 so sánh th i gian tính toán c a tally FMESH và tally F4 v i cùng c u hình mô ph ng gamma knife và phantom. .6. Ưu ñi m c a chương trình MCNP5 [9] Chương trình MCNP5 ra ñ i vào năm 2005.1 So sánh th i gian ch y gi a tally F4 và tally FMESH Lo i tally F4 FMESH Th i gian ch y 6671. B ng 3.2 phút 4.4 bi u di n giao di n c a chương trình MCNP5.57 phút 3. Ngoài ra chương trình Visual Editor h tr thêm v 3D. tuy nhiên MCNP5 b sung thêm các tính năng cho phép ngư i s d ng có th tính toán li u m t cách nhanh chóng hơn.44 Bên c nh ñó t B ng 3.

chì. K ti p là l p chì dày 9. Vùng không gian gi a ngu n và phantom ñư c l p ñ y b i không khí. bao quanh là m t l p s t dày 2cm. Trong ñó ngu n cobalt ñư c ñ t gi a. có kích thư c 160 x160 x160 mm3.5. Mô hình ngu n này phù h p cho vi c s d ng chương trình MCNP ñ mô ph ng. S h t photon ñư c gieo là 107 . Thành ph n c a các v t li u và kho ng cách gi a chúng ñư c bi u di n trên Hình 3.45 Hình 3. Ti p theo là l p tungsten dày 6. s t và thép.4 Giao di n c a chương trình MCNP5 3. Mô hình phantom chúng tôi s d ng ñây là phantom hình h p.2cm và cu i cùng là l p tungsten dày 6cm. D a vào mô hình này ta có th tính toán phân b li u trong phantom.5cm.3 Mô ph ng MCNP cho ngu n ñơn kênh trong thi t b x ph u LGK Bài toán ñ t ra là mô ph ng m t ngu n Co60 phát ra tia gamma thông qua collimator làm b ng các ch t li u tungsten.

6 bi u di n mô hình mô ph ng ngu n và phantom trong thi t b x ph u LGK.46 h t. Hình 3.5 Mô hình ngu n ñơn kênh dùng trong mô ph ng MCNP . Hình 3.

7 bi u di n xác su t phát ra c a tia gamma theo năng lư ng.6 Mô hình mô ph ng ngu n ñơn kênh và phantom trong LGK D a vào c u hình mô ph ng này ta có th tính ñư c xác su t phát tia gamma ra kh i kênh chi u c a LGK ng v i các tia gamma có các năng lư ng khác nhau phát ra t ngu n Co60. Hình 3.25 MeV.47 Hình 3. Hình 3.7 Ph mô ph ng năng lư ng photon phát ra c a ngu n Co60 . ta mô ph ng m t tia gamma v i năng lư ng 1.17 MeV và 1. thay vì mô ph ng hai tia gamma có năng lư ng 1. ð ñơn gi n.33 MeV như trong th c t .

Phân b li u ñư c kh o sát theo tr c Ox v i g c t a ñ ñư c ch n t i tâm c a hình h p. 3.8 Li u phân b d c theo tr c Ox .48 Sau ñó ph năng lư ng photon phát ra này ñư c s d ng ñ mô ph ng tính toán li u h p th trong các phantom làm b ng v t li u nư c và plastic. Li u phân b theo tr c Ox ð th so sánh phân b li u trong phantom làm b ng ch t li u nư c và plastic theo tr c Ox.4.5.1. M c ñích c a vi c tính toán này là so sánh s khác nhau c a li u phân b trên hai v t li u nư c và plastic. Hình 3.4 Các k t qu tính toán v i ngu n ñơn kênh Chương trình MCNP5 ñư c s d ng ñ mô ph ng li u h p th trong các phantom hình h p 160 x160 x160 mm3 ñư c làm b ng nư c và plastic v i c u hình ngu n ñơn kênh như trong Hình 3. T ñó rút ra nh n xét xem ch t li u làm phantom có nh hư ng ñ n li u phân b trong phantom hay không. 3.

49 T hình 3.8 cũng cho th y ñư ng phân b li u ñ i v i phantom làm b ng ch t li u nư c và plastic g n như trùng kh p lên nhau.4. chúng tôi dùng chương trình Matlab ñ v phân b li u trên m t ph ng Oxy.8 ta th y có s t p trung cao li u chi u vào trung tâm. 3. Li u phân b trên m t ph ng Oxy và Oxz ð th y ñư c li u t p trung t i tâm m t cách rõ ràng hơn. ði u này ch ng t r ng v t li u làm phantom không nh hư ng lên s tính toán phân b li u. Hình 3. D a vào k t qu mô ph ng thu ñư c. Hình 3.2. Phân b li u t p trung quanh vùng không gian có bán kính 1cm quanh tr c chi u và gi m d n kho ng cách xa ngu n chi u.9 Phân b li u tương ñ i trên m t ph ng Oxy .

9 và 3.10 chúng ta th y phân b li u trên m t ph ng có d ng phù h p v i các k t qu th c t ñó là phân b li u t p trung quanh vùng không gian có bán kính 1cm quanh tr c chi u và gi m d n kho ng cách xa ngu n chi u.10 Phân b li u tương ñ i trên m t ph ng Oxz D a vào hai hình 3.50 Hình 3. .

các k t qu ñư c so sánh v i [11].1b bi u di n c u hình c a helmet trong gamma knife. Hình 4. ta ký hi u m i vòng có tên g i là A. phantom b ng nư c ñư c ch n ñ ti p t c kh o sát phân b li u. M i helmet trong gamma knife có 5 vòng. phân b li u trong phantom ñ u Zubal cũng ñư c mô ph ng. trên vòng B có 44 collimator. Các vòng tròn này ñ ng tâm [3]. C. N i dung c a chương 4 này t p trung vào vi c tính toán phân b li u trong phantom làm b ng v t li u nư c khi chi u 201 ngu n Co60. B. 8mm. E. ð ng th i trong chương này. . D. Trong lu n văn này. 18mm trong helmet c a LGK. do v y ch c n kh o sát phantom v i m t ch t li u duy nh t là ñ .1a và 4. trên vòng D có 39 collimator và trên vòng trong cùng vòng E có 35 collimator.51 CHƯƠNG 4 MÔ PH NG MCNP CHO 201 NGU N TRONG THI T B X PH U LEKSELL GAMMA KNIFE V i k t qu kh o sát phân b li u c a ngu n ñơn kênh cho th y không có s khác bi t gi a các phantom làm b ng các ch t li u nư c và plastic. trên vòng C có 39 collimator.1 Mô ph ng MCNP5 cho 201 ngu n trong LGK Bài toán ñ t ra là tính toán li u phân b trong phantom khi chi u cùng lúc 201 ngu n Co60 phát tia gamma thông qua các collimator v i các ñư ng kính 4mm. 4. 14mm. Trên m i vòng ñó s lư ng các collimator phân b l n lư t là: trên vòng A có 44 collimator.

.1a Bi u di n s s p x p c a các vòng collimator trong helmet c a LGK Hình 4.52 Hình 4. Hình 4. ñ có các phân b góc.2 bi u di n mô hình tính toán phân b góc gi a các vòng v i m t ph ng. ta ph i xác ñ nh các góc t ngu n t i m t ph ng.1b Bi u di n góc phương v c a các vòng so v i m t ph ng xOy ð mô ph ng c u hình c a 201 ngu n b ng chương trình MCNP.

3 bi u di n mô hình phân b ngu n và phantom ñ i v i 201 ngu n b ng MCNP. Vùng không gian gi a ngu n và phantom ñư c l p ñ y b i không khí. v i m i m t phát ra năng lư ng như ñã tính trong ngu n ñơn kênh. chúng tôi s d ng tally FMESH.2 Bi u di n phân b góc c a 201 ngu n trong LGK so v i m t ph ng T mô hình phân b 201 ngu n ñã tính toán ta dùng chương trình MCNP5 ñ mô ph ng. Hình 4. S h t photon ñư c gieo là 107 h t. V i m c ñích là tăng th tích vùng tính li u lên ñ có th kh o sát li u trong m t vùng l n hơn và ñ có th xem nh hư ng c a các vùng lân c n c th hơn nên khác v i trong mô ph ng ngu n ñơn kênh. . ð tính toán phân b li u trong phantom ta s d ng mô hình phantom b ng ch t li u nư c có d ng hình h p có kích thư c 16 x 16 x 16 cm3. ð tính li u h p th t i t ng ñi m trong vùng quan tâm.53 Hình 4. trong ph n mô ph ng v i 201 ngu n này chúng tôi ñã ch n vùng th tích bia ñư c gi i h n trong hình h p có kích thư c 8 x 8 x 8 cm3 trung tâm c a hình h p. Ta xem các ngu n này có d ng m t.

Hình 4.2 Mô ph ng cách tính li u ñ i v i ñ u Zubal Ta dùng c u hình mô ph ng ñ i v i 201 ngu n ñ áp d ng tính li u ñ i v i mô hình ñ u Zubal.2 x 2. hai h c m t. m i voxel có kích thư c là 2. g m có 85 x 109 x 120 voxel. thái dương. mô hình này ñư c l y trong thư vi n các mô hình phantom y h c h t nhân c a MCNP5 v i m c ñích so sánh các k t qu tính ñư c v i các k t qu th c t nh m ki m ñ nh tính chính xác c a quá trình mô ph ng.3 Bi u di n ngu n có d ng hình m t và cách b trí phantom trong mô ph ng 201 ngu n 4. th y tinh th . Trong mô hình này ngư i ta chia ra thành các voxel. s n. mũi. tuy n yên.4 mm3[8]. .4 bi u di n mô hình ñ u Zubal. mô hình này ñư c mô ph ng g n gi ng v i th c t v i hơn 15 lo i v t ch t khác nhau bao g m xương.2 x 1. v não.54 Hình 4.

3 Các k t qu tính toán v i 201 ngu n Phân b li u h p th theo hai tr c Ox và Oz ñư c tính toán v i 201 ngu n Co60 ñư c th c hi n v i phantom nư c và phantom ñ u Zubal.55 Hình 4.1. 4. Phân b li u theo các tr c t a ñ ñ i v i phantom nư c . 8.4 Mô hình ñ u Zubal 4. 18 mm.3. 14. Kích thư c các collimator ñư c thay ñ i l n lư t các giá tr 4.

2 0.7 0.4 0.9 0.8 Ox Oz Li u tương ñ i 0.1 0 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 d (cm) Hình 4.4 0.5 0.9 0.6 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 8 mm .8 Ox Oz Li u tương ñ i 0.6 0.56 1 0.3 0.1 0 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 d (cm) Hình 4.5 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 4 mm 1 0.6 0.2 0.3 0.5 0.7 0.

3 0.5 0.7 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 14mm 1 0.7 0.7 0.4 0.9 0.6 0.2 0.57 1 0.8 Ox Oz Li u tương ñ i 0.1 0 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 d (cm) Hình 4.9 0.5 0.8 Ox Oz Li u tương ñ i 0.2 0.4 0.6 0.8 So sánh phân b li u tương ñ i trên hai tr c Ox và Oz v i collimator 18mm .1 0 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 d (cm) Hình 4.3 0.

4. 4. Hình 4. 4.5. Phân b li u theo m t ph ng Tương t như tính toán trong ngu n ñơn kênh.6.8 ta th y li u phân b theo các tr c Ox và Oz là ñ i x ng và t p trung xung quanh vùng trung tâm.3.9 Li u phân b trên m t ph ng Oxy v i collimator ñư ng kính 18mm .58 T các hình 4. ta cũng v phân b li u trên m t ph ng Oxy và Oxz trong tính toán ñ i v i 201 ngu n ñ xác ñ nh phân b li u t p trung m t cách rõ ràng hơn. Phân b li u d c theo tr c x có s suy gi m theo t a ñ ch m hơn là suy gi m theo tr c z.7 và 4.2.

2 x 1. m i voxel có kích thư c là 2. ñó là phân b li u t p trung quanh vùng không gian có bán kính 1cm quanh tr c chi u và gi m d n kho ng cách xa ngu n chi u. .9 và 4. K t qu tính toán ñ i v i phantom ñ u Zubal Phân b li u trong phantom ñ u Zubal ñư c tính v i m t m ng lư i 85 x 109 x 120 voxel. Vi c so sánh này nh m xác ñ nh xem các li u tính toán ñư c ñ i v i phantom b ng nư c hay plastic có th ñư c s d ng ñ lên k ho ch x tr trong trư ng h p b nh nhân th t s hay không.10 Li u phân b trên m t ph ng Oxz v i collimator ñư ng kính 18mm T Hình 4.3.10 ta th y phân b li u trên m t ph ng có d ng phù h p phân b li u theo tr c.4 mm3. 4. phantom nư c cũng ñư c chia thành các voxel tương t như trong phantom ñ u Zubal.2 x 2. ð so sánh.3.59 Hình 4.

1 0 -4 -3 -2 -1 0 1 2 3 4 x(cm) Hình 4.60 1 0.7 0. .5 0.4.8 phantom nư c phantom Zubal Li u tương ñ i 0. Thi t b ñã cung c p m t li u chi u t p trung vào vùng trung tâm.11 Bi u di n phân b li u tương ñ i trong phantom ñ u Zubal và trong phantom nư c ñ i v i 201 ngu n T Hình 4. 4.9 0. v i s t p trung li u chi u này chúng ta có th tiêu di t ñư c t bào ung thư ñ ng th i h n ch ñư c tác h i ñ i v i các mô lành xung quanh m t cách ñáng k .11 phân b li u ta th y có s phù h p t t gi a các k t qu mô ph ng v i các nh n ñ nh v kh năng c a thi t b . ch ng t k t qu thu ñư c là hoàn toàn ñúng.3 0. K t qu này là bư c ñ u trong vi c nghiên c u phân b li u b ng phương pháp Monte Carlo ñ h tr vi c ch a tr ung thư não b ng Leksell Gamma Knife.6 0.2 0.4 0. So sánh v i các profile Dùng các k t qu tính toán ñư c chúng tôi so sánh v i các k t qu tính toán c a tác gi Yipeng Li thì th y hoàn toàn trùng kh p.3.

13 So sánh li u theo tr c x v i collimator ñư ng kính 4mm .12 So sánh li u theo tr c z v i collimator ñư ng kính 4mm Hình 4.61 Hình 4.

15 So sánh li u theo tr c z v i collimator ñư ng kính 18 mm .62 Hình 4.14 So sánh li u theo tr c x v i collimator ñư ng kính 18 mm Hình 4.

3.0 K t qu tính toán 4.4 15.8 20.1 3.4 K t qu tính toán 5.5 .63 4.6 5. T b ng 4.0 11.6 4.3 Sai khác (%) 14. B ng 4.1 24.8 23.1 So sánh FWHM ñ i v i tr c Ox gi a chương trình Gamma Plan v i k t qu tính toán ðư ng kính collimator (mm) 4 8 14 18 FWHM (mm) Gamma Plan 6.1 B ng 4.6 2. So sánh FWHM v i k t qu xu t ra c a Gamma Plan ð ñ m b o tính chính xác c a vi c tính toán.4 1.7 18.1 và b ng 4.0 19.5.2 15.1 8.8 9. chúng tôi ñã so sánh ñ dài m t n a (FWHM) c a các ñư ng phân b li u trong các profile v i k t qu tính ñư c trong Gamma Plan.2 So sánh FWHM ñ i v i tr c Oz gi a chương trình Gamma Plan v i k t qu tính toán ðư ng kính collimator (mm) 4 8 14 18 FWHM (mm) Gamma Plan 4.2 19.0 10.9 Sai khác (%) 16.2 k t qu so sánh ñư c ñánh giá là khá phù h p.5 8.

ng . vi c s d ng chương trình MCNP5 m t cách ñ c l p và song song v i chương trình Gamma Plan trong vi c l p k ho ch x tr b ng Gamma Knife s ñem l i hi u qu ñi u tr m t cách t i ưu. ð ng th i xây d ng bài toán tính toán phân b li u ñ i v i thi t b x ph u LGK b ng chương trình MCNP5 ñ ki m tra tính ñúng ñ n c a quá trình tính toán so v i k t qu th c t .64 K T LU N Vi c tính toán li u trong x tr là m t bài toán h t s c ph c t p do chính tính ch t ph c t p c a tương tác c a b c x v i v t ch t và tính ch t ph c t p c a c u hình. Qua vi c mô ph ng c u hình ngu n ñơn kênh và c u hình c a 201 ngu n và t các k t qu phân b li u chi u thu ñư c trong phantom. Chương trình này ñư c cung c p b i nhà s n xu t kèm v i thi t b x ph u LGK nên vi c ki m tra tính chính xác c a chương trình này cũng ñang là v n ñ quan tâm c a các k sư v t lý. Vì v y. Trong nh ng năm g n ñây vi c nghiên c u và s d ng code MCNP trong quá trình mô ph ng tính toán li u trong k thu t x tr ñã tr nên ph bi n do nh ng ưu ñi m c a chương trình này mang l i. Lu n văn này v i m c ñích tìm hi u và gi i thi u phương pháp tính c a chương trình MCNP5 cung c p cho các k sư v t lý m t tài li u tham kh o b ích. Hi n nay ngư i ta s d ng chương trình Gamma Plan trong vi c l p k ho ch tính toán li u x tr cho Gamma Knife. ði u này m ra m t hư ng nghiên c u m i là có th d ng chương trình MCNP5 trong vi c lên k ho ch x tr b ng Gamma Knife. chúng tôi th y r ng vi c tính toán phân b li u ñ i v i thi t b x ph u LGK b ng chương trình MCNP5 là khá phù h p v i các k t qu th c t .

cũng như ch tính toán phân b li u tương ñ i cho phantom ñ u Zubal. chúng tôi ch m i áp d ng tính toán li u cho phantom nư c và plastic có hình h p. chúng tôi hy v ng r ng trong tương lai có th xây d ng m t chương trình tính li u c th cho t ng v trí trên kh i u th c t và có th mô ph ng tính li u cho m t kh i u có hình d ng b t kì.65 HƯ NG PHÁT TRI N Do h n ch v th i gian cũng như tính ph c t p c a bài toán tính li u. . ð phát huy vai trò c a chương trình MCNP5 trong tính toán phân b li u cho k thu t x tr b ng thi t b Leksell Gamma Knife.

2. Trương Th H ng Loan. ð ng Nguyên Phương. ð ng Nguyên Phương. ð ng Trương Ka My.66 DANH M C CÁC CÔNG TRÌNH 1. Mai Văn Nhơn. Tính toán phân b li u trong phantom c a Gamma Knife b ng chương trình MCNP. H i ngh khoa h c l n th 6 ð i H c Qu c Gia TP H Chí Minh. Mai Văn Nhơn. ð ng Trương Ka My. Trương Th H ng Loan. 8th Asia-Oceania Congress of Medical Physics. Investigating the absorbed dose of Leksell Gamma Knife with 201 sources by using MCNP. .

[7] Moskvin. [8 ] R. American Association of Physicists in Medicine.org/abs/physics/0406142v1 [4] Gamma Knife Center. Los Alamos National Laboratory.Podgorsak.co. NXB Bách Khoa. Vienna. “MCNP5 Improvement for Windows PCS”. [6] Joel YC Cheung. Forrest Brown. (2002). “Practical Monte Carlo Using MCNP4C”. Ti ng nư c ngoài [2] E. [10] X-5 Monte Carlo Team. Lawerence J.lycos. American Association of Physicists in Medicine. “Monte Carlo calculation of single beam dose profiles used in a gamma knife treatment planning system”.B. American Association of Physicists in Medicine. “MCNP – A General Monte Carlo N-Particle Transport Code”. Lallena. “Absorbed dose measurements and MCNP modeling for the Leksell Gamma Knife”. “A simplified model of the source channel of the Leksell Gamma Knife: testing multisource configurations with PENELOPE”. (2006). International Atomic Energy Agency. [3] Feras M. TS Nguy n ð c Thu n. The Ohio State University.uk/hugtenburg [9] Tim Goorley. (2003). USA. “MCNP – based computational model for the Leksell Gamma Knife”. Al Dweri and Antonio M. [11] Yipeng Li. “Choice of phantom materials for dosimetry of Leksell Gamma Knife unit: A Monte Carlo study”. “Y h c h t nhân và k thu t x tr ”. Crowell Hospital. . http://members. Los Alamos National Laboratory. (2005).O. Version 5.67 TÀI LI U THAM KH O Ti ng Vi t [1] Nguy n Thái Hà. http://arxiv. Cox. (2003).D Hugtenbug. (2007). History of Leksell Gamma Knife. Hà N i. (2004). [5] Joel YC Cheung. “Radiation Oncology Physics: A Handbook for Teachers and Students”. (1998). (2002). (2004).

2 6 KZ 41.0012 -19.0512 -6 6 -6 6 -6 6 -8 7 -7 1 -9 2 -9 3 -9 4 -9 8 -2 1 -3 2 -4 3 -5 4 4 -5 -5 -4 -3 -2 imp:p=1 $ air imp:p=1 $ tungsten imp:p=1 $ air imp:p=1 $ lead imp:p=1 $ air imp:p=1 $ tungsten imp:p=1 $ Co-60 source imp:p=1 $ cast iron: pure Fe imp:p=1 $ air gap -17 imp:p=1 12 -13 14 -15 16 -20 #(12 -13 14 -15 16 -17) 20 imp:p=0 #(-9 1 -5) imp:p=1 c **************** Surface Card ******************** 1 PZ 16.2 5 PZ 40.0012 -7.0012 -19.250 -0.340 -0.7 4 PZ 38.0012 -11.5 2 PZ 22.250 -0.8600 -0.68 PH L C Ph l c A: Gamma Knife model with single source c gamma knife model with single sources c **************** Cell Card ********************** 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 20 30 10 40 10 30 10 40 10 50 10 60 0 0 -0.0012 -1.5 3 PZ 31.831 0.0004587 -1 $ cone surface .

2 AXS=0 0 1 RAD=d1 EXT=d2 & VEC=0 0 -1 DIR=d3 ERG=1.25 c si1 0 0.05 $ Co-60 source cylinder 9 CZ 5 $ the cylinder containing the model c 11 so 8 $ the phantom R = 8cm 12 PX -8 13 PX 8 14 PY -8 15 PY 8 16 PZ -8 17 PZ 8 20 so 50 $ the whole sphere $ hinh hop c ************** Problem Type ************** mode p c c ************** Source Term ************** sdef POS=0 0 39.05005 8 CZ 0.99 1 sp3 0 1 .05 si2 1 si3 0.69 c 7 CZ 0.217 $ primary collimator 7 CZ 0.

077 $ for H c 6000 0.06e-012 3.0 8000 1.923 $ for C c m20 1000 2.0 $ phantom H2O c m60 1000 0.080 0.755 8000 -.600 0.400 0.300 0.000 1.0 c c ************* Energy Card **************** .200 0.060 0.81e-012 6.800 1.0 $ tungsten m60 1000 2.32e-013 9.70 c c *************** Tally ************************** fmesh4:p GEOM=xyz ORIGIN=-2 -2 -2 IMESH= 2 IINTS=40 JMESH= 2 JINTS=40 KMESH= 2 KINTS=40 AXS= 0 0 1 VEC=0 1 0 OUT=ik de0 0.21e-012 6.015 0.0 8000 1.76e-013 3.030 0.013 $ air m50 26000 1.040 0.500 df0 2.232 18000 -.050 0.49e-012 2.07e-013 2.16e-013 1.91e-013 2.0 $ lead m40 74000 1.020 0.100 & 0.500 0.010 0.97e-012 4.03e-012 2.67e-013 & 6.56e-012 & 3.41e-013 2.91e-013 2.0 $ cast iron: pure Fe m30 82000 1.96e-012 1.58e-012 c ************* Material ******************* m10 7000 -.150 0.04e-013 & 1.

71 phys:p 2 SPDTL force fm4 1.0 c ************* Cutoff Card **************** nps 10000000 .

.058770 272.72 Ph l c B: Gamma Knife model with 201 sources c gamma knife model with 201 sources c **************** Cell Card ********************** 10 20 30 60 -1.25 .0512 12 -13 14 -15 16 -17 imp:p=1 -20 imp:p=1 10 -0..371056 0.660794 272.250000 .250000 $ hinh hop c ************** Problem Type ************** mode p c c ************** Source Term ************** sdef sur=d202 pos=fsur d203 rad=d204 dir=-1 erg=1.325163 -1.000000 2.0012 #(12 -13 14 -15 16 -17) 0 20 imp:p=0 c **************** Surface Card ******************** 12 PX -4 13 PX 4 14 PY -4 15 PY 4 16 PZ -4 17 PZ 4 20 so 50 $ the whole sphere 301 p 16.165801 9.. 501 p 13.

000000 2. . .660794 sp201 1 c si204 H 0 0..73 c si202 L 301 302 303 304 305 306 307 308 309 310 . . ..165801 9.058770 sp1 1 . .9 sp204 -21 1 c c *************** Tally ************************** c F4:p 10(10<40 [-30:30 -30:30 -30:30]) c fmesh4:p GEOM=xyz ORIGIN=-4 -4 -4 IMESH= 4 IINTS=80 JMESH= 4 JINTS=80 KMESH= 4 KINTS=80 AXS= 0 0 1 VEC=0 1 0 OUT=ik .371056 0. 1 ds203 S 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 . 501 sp202 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 . 201 si1 L 16. si201 L 13.. .325163 -1.

49e-012 2.03e-012 2.0 $ lead c m40 74000 1.21e-012 6.0 $ phantom H2O c m60 1000 0.74 de0 0.500 0.077 $ for H c 6000 0.07e-013 2.06e-012 3.050 0.232 18000 -.020 0.0 $ cast iron: pure Fe c m30 82000 1.015 0.67e-013 & 6.400 0.013 $ air c m50 26000 1.923 $ for C c m20 1000 2.91e-013 2.04e-013 & 1.500 df0 2.96e-012 1.58e-012 c ************* Material ******************* m10 7000 -.0 8000 1.600 0.91e-013 2.32e-013 9.060 0.040 0.100 & 0.000 1.755 8000 -.56e-012 & 3.300 0.0 $ tungsten m60 1000 2.76e-013 3.010 0.41e-013 2.97e-012 4.0 c c ************* Energy Card **************** phys:p 2 SPDTL off c ************* Cutoff Card **************** nps 1e7 .080 0.16e-013 1.200 0.800 1.030 0.150 0.81e-012 6.0 8000 1.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful