P. 1
Theo Dau Chan Phat, Sinhg (trans Thich Minh Tam)

Theo Dau Chan Phat, Sinhg (trans Thich Minh Tam)

|Views: 29|Likes:
Được xuất bản bởiBinh Anson
Vietnamese translation of "Where the Buddha Walked" by R.B.P. Sinhg.
Vietnamese translation of "Where the Buddha Walked" by R.B.P. Sinhg.

More info:

Published by: Binh Anson on May 05, 2013
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

09/04/2013

pdf

text

original

1

THKO OA¡ CHAN PHAT

“Nay AnanJa! Co bon noi /am pbat kboi tin tam. Ðo /a nbung noi nao:
Tbu nbat /a noi Ðuc Pbat Jan sanb, tbu bai /a noi Ðuc Pbat tbanb Jao, tbu
ba /a noi Ðuc Pbat Cbuycn Pbap Luan, oa tbu tu /a noi Ðuc Pbat nbap Nict
ban. Va, nay AnanJa, ncu cac oj ty kbco bay ty kbco ni Ji Jcn cbicm bai Janb
/c cac Tbanb ticb nay ooi /ong tbanb kinb sau kbi tban boai mang cbung sc
Juoc sanb tbicn…” (Mabaparinibbana 8utta, 6.S.ì
Thoo fruyon fhong Phaf CIao, Ðuc Phaf da day ngaI A Nan frong baI
phap cuoI cung fruoc khI Phaf nhap dIof |khoang nam 483 fruoc TI) nhung
Thanh fích IIon ho don NgaI: Tho Ton, Ðac Toan CIac, Phaf phaI duoc chIom
2
baI danh Io. NgaI cung da khuyon fo chuc Io fra fy sau khI NgaI nhap dIof.
Hanh huong chIom baI cac Thanh fích IIon quan don cuoc doI duc Phaf nhu Ia
mof vIoc Iam quan frong frong doI song cua mof nguoI phaf fu- mof vIoc Iam
duoc kInh dIon nhac nho. Ngay fu dau Ðuc Phaf da cho fhay ro y nghIa cua
vIoc chIom baI cac Thanh fích, nhung noI IIon ho don cuoc doI cua NgaI nhu
Iam Ty NI, Ðo Ðo Ðao Trang, Vuon Ioc !yon, va KushInagar |Cau-fhI-na, noI
Phaf nIof ban). Ðon noI khac duoc Ðuc Phaf fuyon bo va duoc cong nhan Ia cac
Thanh fích non don hanh huong chIom baI do Ia IInh Thuu, noI duc Phaf
fhuan hoa con voI dIon; Ty Xa Iy |VaIshaII), noI NgaI foa fron foa son do
fhuyof raf nhIou baI phap; SankIsa, noI NgaI Ion Cung froI Ðao IoI. Taf ca 8
fhanh fích nay duoc goI Ia AffhamahafhananI. Trong nhung dja danh fhom sau
nay fhì Ca-fy-Ia-vo noI Ðuc Phaf fraI qua fhoI fho au; KaushambI noI Ðuc Phaf
fhuyof raf nhIou baI phap vao nam fhu 6 va nam fhu 9 sau khI NgaI fhanh
dao; KosarIya, noI Ðuc Phaf frao bình baf cua NgaI cho dan chung o day. Nhu
frong kInh Ðon Sanh, Ðuc Phaf cung da nhIou Ian don NaIanda; day cung Ia
noI ma Ijch su fhanh Iap fu vIon vao fhoI ky cua vua A Ðuc duoc fìm fhay. Taf
ca 12 noI nay fro fhanh nhung dIom hanh huong quan frong cua Phaf gIao.
Trong 12 fhanh fích nay, Sarnafh |Ioc !yon), KusInagara |Cau-fhI-na),
SharvasfI |Xa-vo quoc), Sankasya, KapIIavasfu |Ca-fy-Ia-vo), va KaushambI
fhuoc bang !ffar Pradosh gan frung fam VaranasI, Iucknov. Iam Ty NI, noI
Phaf dan sanh nay fhuoc NopaI gan bIon gIoI cua quan SIddharfhnagar. Con
KosarIya va VaIsaII noI IIon VaranasI raf fhuan fIon cho fuyon hanh huong
chIom baI. NgoaI nhung noI Ðuc Phaf dI qua, fhì Pafna va Mafhura cung
khong kom quan frong, vì Ðuc Phaf cung fung o faI day. Nhu vay fong cong Ia
15 dIom duoc chap nhan Ia fhanh fích IIon ho don cuoc doI duc Phaf.
Trong suof fhoI gIan gIao hoa va frong nhung mua an cu Ðuc Phaf
fhuong khuyon khích xay dung fInh xa. TInh xa Truc Iam o RajgIr |Vuong Xa
fhanh), fInh xa KufagarasaIa o Ty-xa-Iy, fInh xa Ky Hoan o Xa-vo quoc da fro
fhanh nhung frung fam fu fap gIao Iy gIaI fhoaf. NgoaI ra con nhIou fInh xa
duoc xay dung o nhung vung nhu Magadha |Ma-kIof-da), KoshaIa |KIou-faf-Ia),
va nhung vung Ian can kInh fhanh. Hình anh y vang cua cac vj fy khoo da fro
non quon fhuoc o khap moI noI. CIao Iy duoc fruyon ba rong raI frong vong sau
nam dau sau khI Phaf fhanh dao.
Ðuc Phaf da fraI qua mua an cu fhu 6 faI nuI MakuIa, nam fhu 7 faI nuI
SankIsa, fhuong nguon cua song Hang. Mua an cu fhu 8 faI SumsumaragIra o
Ðhagga, mua an cu fhu 9 faI KaushambI. KaushambI Ia mof fhanh pho Ion cua
vuong quoc Vamsa nam doc fhoo dong song Yamuna. Mof fInh xa duoc xay
dung o day frong mof khu rung rong Ion, fon Ia ChosIra, fon cua mof vj fhí
chu cung duong khu rung nay. Nhung vj daI do fu cua duc Phaf nhu ngaI ÐaI
Ca ÐIop, Muc KIon IIon, Xa IoI Phaf khong co an cu cung voI duc Phaf faI
3
day. ChI co ngaI A Nan, Ia Hau Ia fhì fhoo ngaI Xa IoI Phaf. Khu rung
ChorIsa co nhIou cay SImsapa. Ðuc Phaf raf fhích ngoI fhIon duoI goc cay nay
vao nhung buoI frua oI buc. Mof hom sau khI xa fhIon, NgaI fro vo fInh xa voI
mof nam Ia SImsapa. |VInaya Mahavagga 10).
Mof hom frong khI dang ngoI frong vuon ÐhosakaIa o SumsumaragIrI,
duc Phaf noI voI cac vj fy khoo: “Nay cac fy khoo, Ta so noI cho cac ong ngho
vo 8 dIou gIac ngo cua mof bac ÐaI nhan. Ton gIa Anurudha cung da noI vo 8
dIou gIac ngo fruoc day. Nhung dIou gIac ngo duoc fuyon fhuyof boI mof bac
daI nhan gIup cho nguoI khac dIof fru vo mInh, chung ngo gIaI fhoaf. Tam dIou
do Ia:
- ÐIou gIac ngo fhu nhaf Ia hIou duoc cac phap Ia vo fhuong, vo
nga. Thay duoc su vo fhuong, vo nga cua cac phap, chung fa co
fho doan fru duoc kho dau, chung ngo gIaI fhoaf , an Iac, nIof
ban.
- ÐIou gIac ngo fhu haI Ia phaI fhay duoc cang ham muon cang
mang don nhIou dau kho. Taf ca nhung kho dau frong cuoc doI
dou do fham aI.
- ÐIou gIac ngo fhu ba Ia phaI bIof rang cuoc song fhIou duc frI fuc
dua don an Iac, hanh phuc. Song fhIou duc gIup fa co nhIou fhoI
gIan fap frung fu fap do gIup do fha nhan.
- ÐIou gIac ngo fhu fu Ia bIof rang chI co no Iuc, fInh fan moI dan
don gIac ngo. IuoI bIong, ham muon duc Iac Ia nhung chuong
ngaI cua vIoc fu fap gIaI fhoaf.
- ÐIou gIac ngo fhu nam Ia bIof duoc vo mInh Ia nguyon nhan cua
sanh fu Iuan hoI. Ta phaI fhuong ngho nhIou, hoc rong do fang
fruong frí fuo bIon faI.
- ÐIou gIac ngo fhu sau Ia hIou rang nghoo hon sanh ra oan han,
fao fhom nhung nghIop duyon baf fhIon. NguoI fhuc hanh hanh
khoan dung non cu xu bình dang doI voI moI nguoI, ban cung
nhu ko fhu nhu nhau. Khong pho bình chI frích nhung vIoc xau
ma nguoI khac da Iam, khong fhu ghof nhung nguoI xau.
- ÐIou gIac ngo fhu bay Ia phaI bIof rang mac du chung fa dang
song frong cuoc doI nay nhung khong bj dam nhIom boI fho su.
NguoI fu hanh fhuong nghI don fam y, bình baf. Thuong song
hanh frI fuc, co Iong fu bI doI voI faf ca chung sanh.
- ÐIou gIac ngo fhu fam Ia phaI nho rang chung fa khong phaI chI
fu fap gIaI fhoaf cho rIong ca nhan ma phaI cong hIon cho fha
nhan gIup do chung sanh fu fap gIac ngo, gIaI fhoaf.
Ðuc Phaf day fIop: “Nay cac fy khoo, day Ia fam dIou gIac ngo cua bac
daI nhan. Cac Ðo faf nho fhuc hanh fam dIou nay ma gIac ngo gIaI
4
fhoaf. Cac NgaI fro IaI cuoc doI do gIao hoa chung sanh, chI cho chung
sanh con duong fu fap do gIac ngo gIaI fhoaf.” |Anguffara NIkaya
VIII.30; Samyuffa NIkaya XII.15; TrIpIfaka 779).


























NH¡NG V| CH¡KM BA¡ THANH TÍCH
Mac du khí hau kho nong, moI fruong khac nghIof nhung mIon Trung
An , Iuu vuc song Hang Ia mof frong nhung noI quan frong cua van mInh nhan
IoaI. ÐIou nay fhuong duoc dIon daf frong van hoc Phaf gIao nhu
MajjhImadosa |MIddIo Iand –Trung Tho), noI san sInh ra nhIou fu fuong Ion
cua non van mInh An do. Ðuc Phaf cung sanh ra o day, fraI qua suof cuoc doI
cua NgaI, du hanh fron nhung con duong day buI bam, hanh fhIon frong nhung
khu rung kho chay o day, fhuyof phap faI day frong nhung fhanh pho, fhj
fran, Iang mac. Phaf gIao da phaf frIon manh frong nhung fho ky dau fron
manh daf nay; va Phaf gIao cung da nhanh chong fruyon ba khap daf nuoc An
5
do, fham chí don cac nuoc Ian can, nhung nguoI phaf fu khap noI dou xom
Trung Tho nhu Ia quo huong cua Phaf gIao.
Ðuoc xom nhu Ia fhanh dja cua Phaf gIao, frong suof nhIou fho ky qua,
Trung An fhu huf raf nhIou phaI doan hanh huong, du phaI vuof qua nhIou
chuong ngaI, doI khI bo ca mang song do mong duoc chIom baI cac fhanh fích
IIon quan don cuoc doI duc Phaf. Nhung doan hanh huong nay don fu nhung
nuoc khac nhu Trung Quoc, Han Quoc, IndonosIa, MIon ÐIon, Tích Ian,
Kazakhfan va ThaI Ian.
Nhung doan hanh huong fu Trung Quoc hoac Han Quoc phaI vuof qua sa
mac fu fhan TakIamakan, va phaI Ioo qua nhung rang nuI cao nhaf fron fho
gIoI. Hoac gIa co nguoI don bang duong bIon, fhì phaI fraI qua nhIou fhang
ngay fron bIon ca, doI dau voI bao fo, haI fac, va bjnh faf. Nhung doan hanh
huong don fu Tích Ian, Sumafra hay Java fhì phaI qua vjnh ÐongaI, don haI
cang TamraIIpfI |hIon nay Ia TamIuk gan Khagagpur o Wosf ÐongaI), fIop fuc
vao song Hang cho fan don Pafna, va fu Pafna ho dI chuyon bang duong bo.
Con nhung doan don fu NopaI va Tay fang, khoang cach fhì khong xa nhung
fro ngaI Ion nhaf Ia fhoI fIof. ÐI chuyon fu noI khí hau frong Ianh, maf mo
don mof moI fruong o nhIom buI bam va nong cua An do raf do nhIom bjnh va
fham chí chof vì faf bjnh.
ASOKA (A Ouc Vuong 2?0-232 BCK)
NguoI dau fIon frong Ijch su chIom baI hanh huong Ia vua A Ðuc o An
Ðo, hay fhuong duoc ngaI fu xung Ia PIyadassI, “Con you dau cua Thuong do”.
KhI vua A Ðuc Ion ngoI vao nam 270 fruoc Cong nguyon, fro fhanh vj hoang
do fhu ba cua frIou daI Maurya, ngaI fhong frj ca mof vuong quoc rong Ion fraI
daI fu AfganIsfan don ÐangIadosh bao gom ca An do ngoaI fru phía cuc Nam
An vung KaIInga, hIon nay fhuoc bang OrIssa. Mof cuoc chIon franh danh ngoI
bau, Asoka da chIon fhang va da gIof raf nhIou anh om cua mình. Nam 278,
vua fhong Ianh bInh sI danh chIom KaIInga, kof qua Ia vo so nguoI phaI chof.
Chung kIon canh nay da fac dong manh mo don vua A Ðuc, dan don mof fhay
doI Ion cho vj vua nay, anh huong don chính sach caI frj va dac bIof Ia anh
huong raf Ion doI voI Phaf gIao. Vua da fro fhanh mof phaf fu fhuan fhanh va
vua co gang fhuc hanh gIao phap do caI frj vuong quoc mình. Vua fu bo chính
sach banh fruong cac nuoc Ian bang, caI fo IaI bo may hanh chính, fung buoc
phaf frIon, hoa hop cac fon gIao khac nhau, cho frong nhung cay fhuoc o khap
noI frong nuoc, vua ra Ijnh cam san ban mof so fhu hoang da. Nhung frong faf
ca nhung caI fo cua vua A Ðuc, fhì no Iuc Ion nhaf cua ngaI Ia fruyon ba Phaf
gIao. NgaI da dung ra fo chuc Ian daI hoI kof fap kInh dIon Ian fhu ba faI fhu
do cua vua faI Pafna, fhong nhaf IaI fang doan, phaI nhung vj fang co hoc fhuc
dI fruyon ba gIao phap fron khap daf nuoc, cho don fan nhung noI nhu SyrIa,
6
AI Cap, va MacodonIa. Mof frong nhung phaI doan fruyon gIao fhanh cong
nhaf do Ia phaI doan do ngaI MIhInda, con fraI cua vua A Ðuc don Tích Ian.
Vua A Ðuc ho frì Phaf gIao, fo chuc nhung cuoc hanh huong don cac noI
quan frong cua Phaf gIao cung voI vj Thay cua NgaI Ia !pagupfa. Trong nhung
chuyon hanh huong don cac fhanh fích nay vua da cho dung nhung daI kI
nIom, dung nhung fru da, va gIao hoa moI nguoI. Ashokavadana |mof baI fho
vIof bang chu SanskrIf, noI vo nhung chuyon hanh huong cua vua A Ðuc) nou
ra faf ca Ia 32 fhanh fích IIon quan don cuoc doI cua duc Phaf. Trong mof sac
Ionh vua A Ðuc da cho fhay rang su quan fam cua ngaI don van do chIom baI
fhanh fích Ia bang cach cho sua sang IaI duong sa, cho xay caf nhung nha
nghI, gIong nuoc. Vua con phaI nhIou phaI doan fruyon dao dI khap An do va
cac nuoc khac nhu AI Cap, PaIosfIno, va Hy Iap. Hy Iap Ia mof frong nhung
vuong quoc AIoxandrIan o phía Ðac An do chap nhan Phaf gIao, sau nay vua
Monandros |PaII: MIIInda) duoc fy khoo Nagasona |Na TIon) gIao hoa fhoo dao
Phaf- cuoc dam dao nay duoc ghI IaI frong kInh MIIInda Panha.
Truyon fhuyof cho rang vua A Ðuc da cho khaI quaf 7 frong so 8 fhap
fho xa IoI cua duc Phaf do phan chIa ra Iam 84.000 phan va cho xay dung
84.000 fhap do fho. Ro rang con so 84.000 Ia mof con so bIou fuong, nhung su
fhaf fhì raf nhIou fhap o An do Ian dau fIon duoc xay dung frong frong fhoI
daI cua Maurya. Trong mof bIa ky vua A Ðuc ghI rang ngaI da fu bo nhung
cuoc du son ngoan fhuy va fhay bang nhung cuoc hanh huong chIom baI cac
fhanh fích. Vao nam 260 TCN
1
, ngaI don chIom baI Ðo Ðo Ðao Trang, va 10
nam sau ngaI don Iam Ty NI.
Nhung nha hanh huong hIon nay van co fho fhay nhung anh huong cua
vua A Ðuc o khap Iuu vuc song Hang, fhaf ra nhIou noI o An Ðo, qua nhung
fru da ma vua A Ðuc da dung. Nhung fru da nay duoc dung Ion do ghI IaI
nhung nhung sac du ma vua ban hanh frong suof 38 nam frj vì, hoac danh dau
nhung fhanh fích, va cung co khI ghI IaI fuyon hanh frình chIom baI cua ngaI
fu Pafna don Iam Ty NI. Nhung fru da ay van fon faI don ngay hom nay do
IaI mof dau an vang son cua my fhuaf co daI An Ðo. Mac du co mof so fru da
bj gay, fru da cao nhaf don 15 mof, cho fhay ky fhuaf dIou khac, frang frí sac
xao du da fraI qua nhIou fho ky. MoI fru da dou duoc khac fron dInh, hoac fac
hình con frau hay su fu. Mof so fru da duoc frang frí nhung franh vo cua ngho
fhuaf dIou khac An do. Hau hof nhung fru da nay dou duoc fac faI cac mo da o
phía Nam VaranasI, va fu day duoc dua dI xa hang fram cay so don noI fon
dung.
FA-HS¡KN (PHAP H¡KN 3?4-462 CN)

1
Vieát taét chöõ Tröôùc Coâng nguyeân (taây lòch)
7
NguoI Trung Quoc dau fIon don chIom baI cac fhanh fích o xu Phaf Ia
ngaI Phap HIon. VoI Iong khaf khao duoc hoc hoI kInh dIon nguyon fhuy va
fham nhung fhanh fích o An do. Nam 25 fuoI, NgaI cung voI ba nguoI khoI
hanh cuoc hanh frình vo daf Phaf nam 399 TI
2
, co fho noI day Ia mof frong
nhung cuoc du hanh co mof khong haI frong Ijch su. VoI mof fhong fIn íf oI vo
vung daf xa Ia nay, khong noI duoc fIong An, chI bIof An Ðo Ia mof vung daf
rong Ion o phía Tay, Phap HIon va nhung nguoI dong hanh chang co mof
nguoI huong dan cung chang co mof su gIup do nao khac ngoaI nIom fIn manh
IIof. Vuof qua sa mac fu fhan TakIamakan, dIou duy nhaf doI voI nhung nguoI
du hanh Ia Iam sao chong choI voI nhung con khaf.
KhI Phap HIon fro IaI Trung Quoc vao nam 414 TI, fraI qua faf ca Ia 14
nam. NgaI ghI IaI faf ca nhung su kIon frong suof cuoc hanh frình, va suof
fhoI gIan con IaI cua doI, ngaI djch kInh ma ngaI da mang vo fu An do. NgaI
maf vao nam ngaI 88 fuoI faI fu vIon SIn, o KInh Chau. Cuoc doI ngaI fraI qua
haI frIou daI cua Trung Quoc do Ia frIou daI Ðong fan |317-419) va nha Tong
|420-478). Tu do Phaf gIao duoc fruyon vo phuong Ðong, khong aI co fho so
sanh voI ngaI va hanh nguyon mang chanh phap don cho moI nguoI. Cuoc
hanh frình cua ngaI Ia mof fhong dIop don voI moI nguoI Ia moI vIoc du co kho
khan don dau cung co fho vuof qua nou mình co y chí va nghj Iuc. ÐoI vì ro
rang Ia ngaI so fhanh cong nhung ngaI da fhanh cong chính Ia vì ngaI coI
fhuong nhung gì ma nguoI khac danh gIa, va fon frong nhung gì ma nguoI
khac coI fhuong. Phap HIon khong nhung Ia mof nha du hanh dung cam ma
con Ia mof nguoI khIom fon, chan fhaf, Iuong fhIon va co Iong fIn vung chac
vao Tam bao, khIon cho moI nguoI dou quy mon ngaI.
Nhaf ky cua Phap HIon da ghI IaI nhIou chI fIof quan frong vo nhung
cuoc hanh huong chIom baI fhanh fích fruoc ngaI. NgaI khong nhung quan fam
don nhung fhanh fích IIon quan don duc Phaf, va chu Tang ma ngaI con don
nhung noI IIon ho don fIon fhan cua duc Phaf duoc dIon fa frong kInh Ðon
Sanh. Cuoc hanh huong cua Phap HIon don An do khong phaI chI don fhuan Ia
ghI IaI fIou su cua duc Phaf ma ngaI con ghI IaI fIou su cua duc Phaf frong
nhIou fIon kIop voI hanh nguyon Ðo faf.
Co khoang 187 nguoI Trung Quoc khac sau Phap HIon don chIom baI daf
Phaf. Trong so do fhì chI co mof so vj ghI IaI cuoc hanh frình cua mình nhu
ChIh-mong |404-414), Sun-yun |dau fho ky fhu 6), va NghIa Tjnh |671-695).

H¡YKN TRANG (603-664 TL)
Mof nha du hanh khac don daf Phaf do boI fhan phuc fam guong cua
Phap HIon do Ia Huyon Trang, mof vj fang raf co fIong fam, va co anh huong

2
TL:Taây lòch
8
Ion don cac nha chIom baI, va djch fhuaf. NgaI don An Ðo fu nam 630-644.
Huyon Trang da ghI IaI chuyon hanh frình cua mình daI 12 cuon goI Ia Tay Ðu
Ky. Sau khI Huyon Trang maf do fu cua ngaI Ia HvuI-II va Yon-fhsong da ghI
IaI fIou su cua ngaI.
Huyon Trang sanh ra frong mof gIa dình dao Phaf, xuaf gIa fu Iuc nho.
ChI sau 20 nam fIong fam cua ngaI da Ian rong, va vao nam ngaI 26 fuoI ngaI
quyof djnh fhuc hIon chuyon Tay du don xu Phaf do fhInh kInh, hoc hoI gIao Iy
fu cac vj dao su An do, va chIom baI cac fhanh fích. NgaI da nhIou Ian fhInh
cau vua cho phop do sang Tay Truc nhung dou bj fu choI, cuoI cung ngaI quyof
djnh bo fron.
CuoI cung ngaI da don duoc daI hoc NaIanda, ngaI da hoc va day o do 5
nam. Trong suof fhoI gIan nay ngaI da don chIom baI Ðo Ðo Ðao Trang va
nhIou noI khac nhIou Ian. Su fhong mInh cua ngaI Iam cho cac vj gIao su va
sInh vIon khac fhan phuc, don noI ho khong muon do ngaI fro IaI Trung Quoc.
Taf ca cac vj fu sI o day dou don fhInh ngaI o IaI. Khong fhuyof phuc duoc
ngaI, ho dua ngaI don gap fhay cua ngaI fon Ia SIIabhadra. Cung gIong nhu
nhung nguoI khac SIIabhadra hoI faI sao ngaI phaI fro vo. Huyon Trang fra IoI
mof cach ro rang va raf cam dong:
“Ðat nuoc nay /a noi ma Juc Pbat tbj bicn, kbong co gì co tbc sanb
bang. Y Jjnb cua con Jcn Jay /a Jc boc boi giao /y Jc tro oc truycn Jat /ai cbo
pbat tu tai quc nba. Tu /uc con Jcn Jay, tbay Ja tu tc giang Jay giao pbap,
giai tbicb nbung bo /uan oa nbung ngbi ngo oc giao /y. Con Ja Juoc Jcn
cbicm bai cac tbanb ticb, Juoc ngbc /uan giai nbicu boc tbuyct kbac nbau cua
Pbat giao. Con tbanb tbat noi rang /ong con tran ngap banb pbuc, oa su bicn
Jicn cua con o Jay /a mot Jicm pbuc. Con mong muon tro /ai quc nba Jc Jjcb
/ai oa truycn Jat nbung gì ma con Ja boc Juoc o tbay, kbicn cbo nbung nguoi
kbac cung bict Juoc cong Juc cua tbay. Cbinb oì /y Jo nay ma con mong muon
Juoc tro oc kbong tbc ticp tuc o /ai Jay.”
SIIabhadra raf hoan hy sau khI ngho Huyon Trang fra IoI, ngaI day cac
vj fu sI gIup do cho Huyon Trang chuan bj cho chuyon hoI huong. KhI Huyon
Trang don bIon gIoI cua Trung Quoc, ngaI phaI mof su gIa do vo fhong bao cho
nha vua Ia ngaI da fro vo. KhI ngaI don Iac Ðuong, raf nhIou nguoI dI don
ngaI. Nha vua chI khIon frach nho vo vIoc ngaI fu y bo dI khong xIn phop vua,
va fuyon bo rang khong co mof vj fang nao co fho sanh bang fu fruoc don
nay. NgaI fro vo sau hon 15 nam xa quo huong, mang vo 657 bo kInh-Iuaf-Iuan
bao gom 520 IoaI, chuyon cho bang 20 con ngua. NgaI da ko IaI nhIou chuyon
frong suof cuoc hanh frình, nhung gì ngaI da fhay va gap nhung nguy hIom ma
ngaI da fraI qua. Thoo IoI you cau cua nha vua, ngaI da vIof chI fIof IaI chuyon
dI cua ngaI don noI cuon sach nay cho don ngay nay van Ia mof faI IIou quy
gIa vIof vo Trung A va An Ðo vao fho ky fhu 7. Suof fhoI gIan con IaI cua cuoc
9
doI, ngaI fap frung djch nhIou bo kInh ma ngaI da mang vo, faf ca gom 24 bo.
NgaI maf vao nam 664 TI. NgoaI cong vIoc djch fhuaf vo fIon khoang hau cua
ngaI, 740 cuon kInh fu ban SanskrIf voI su gIup do cua nhung phu fa da duoc
phIon djch. Huyon Trang con sao chop kInh dIon, fac fuong, franh anh cua duc
Phaf, do cho nhIou nguoI xuaf gIa, day gIao Iy cho fang chung o nhIou fu vIon,
doI khI fhuyof phap cho nhung quan IaI don vIong ngaI, fham chí ngaI con phu
khIong gach da do xay dung fu vIon Tayon.
Nou hình anh cua vua A Ðuc Ia bIou fuong, Ia nguoI mo dau cho nhung
cuoc hanh huong chIom baI fhanh fích faI An do fhì Huyon Trang fro fhanh
bIou fuong cua nhung nguoI hanh huong Trung Quoc. Sau nay vao fho ky 16,
Ngo Thua An co vIof mof cuon fIou fhuyof noI fIong ‘Tay Ðu Ky”, cuoc hanh
frình cua Huyon Trang |Tam Tang) da duoc ong fIou fhuyof hoa va duoc pho
bIon rong raI frong dan gIan. Ton Ngo Khong bao gom nhIou dac dIom fIou
bIou cho gIao Iy nghIop frong Phaf gIao |IIon quan don Iuaf nhan qua). Cuoc
hanh frình cua fhay fro Ðuong fang duoc mInh hoa nhu Ia mof Io frình fu fap
gIaI fhoaf fhoo phaf gIao: kof fhuc cua cuoc hanh frình Ia ca haI Ðuong fang
va Ton Ngo Khong dou fhanh Phaf.
Ro rang frung fam cua Iuu vuc song Hang Phaf gIao phaf frIon manh,
Ða Ia Mon gIao íf phaf frIon o day, chI fap frung manh o vung Kurus |VIon
Tay). Co mof vaI fuyon duong dan don mIon Trung fho song Hang do mof so
nguoI don do dam Iuan voI duc Phaf. Nhung fhuong nhan cung dI fu Sarnafh
do don SharavasfI |Xa-vo quoc), KapIIavasu |Ca-fy-Ia-vo), IumpInI/KasIa,
KosarIya, VaIshaII |Ty-xa-II), PafaIIpufa |Hoa Thj Thanh), NaIanda, va cuoI
cung Ia Ðodh Caya |Ðo Ðo Ðao Trang).

¡-TS¡NG (NGHÏA T|NH 634-?13TL)
KhI Huyon Trang vo don Trung Quoc fhì NghIa Tjnh moI 10 fuoI nhung
ngaI cung da co y djnh xuaf gIa. NghIa Tjnh duoc gIa nhap fang doan khI ngaI
14 fuoI. Vao nam 672 TI ngaI don An do va o do cho don nam 685, frong fhoI
gIan o day ngaI nghIon cuu kInh dIon va chIom baI cac fhanh fích. Sau khI fro
vo IaI Trung Quoc, suof fhoI gIan fu nam 700-712, ngaI da djch duoc 56 bo kInh
frong so 400 ma ngaI da mang vo fu An Ðo, ngaI maf nam 713.
NgaI don An do bang duong bo Ian duong fhuy. Cuoc hanh frình cua
ngaI fhIou nhung fhong fIn chính xac nhu ngaI Huyon Trang nhung bu IaI raf
nhIou nguoI fhap fung fhoo ngaI. KhoI hanh cuoc hanh frình vao nam 671 ngaI
fraI qua 8 fhang o Sumafra, 6 fhang o SrIvIjava baf dau dI chuyon bang duong
fhuy, ngaI da Iuu IaI 2 fhang o MaIaya nuoc Iang gIong cua PaIombang. NgaI
daf chan don TamraIIpfIvao nam 673, va sau do dI don Ma KIof Ða, fhanh dja
Ðo Ðo Ðao Trang va nhung fhanh fích khac. NgaI o NaIanda 10 nam hoc
Iuaf va fhu fhap kInh dIon. NgaI co nhIou nguoI fuy fung sau nay ngaI co ghI
10
chop IaI frong nhaf ky, nhung nguoI nay sau khI roI khoI day ngaI khong ho
gap IaI. NgaI roI An Ðo vao nam 685 cung bang con duong fu TamraIIpfI. NgaI
fraI qua 4 nam o SrIvIjaya hoc fIong SanskrIf do djch kInh dIon; vo Trung Quoc
nam 689 do fìm nguoI phu fa cho cong vIoc djch fhuaf, ngaI fIop fuc o SrIvIjaya
5 nam nua, cuoI cung fro vo quo nha vao nam 695. Nhu Huyon Trang fruoc day
ngaI cung xIn phop frIou dình cho chuyon dI va da duoc chap fhuan.
Mof frong nhung fac pham cua NghIa Tjnh, A Rocord of ÐuddhIsf
RoIIgIon as PracfIsod In IndIa and fho MaIaya ArchIpoIago, da duoc mof hoc
gIa nguoI Nhaf J. Takakusu djch sang fIong Anh. NhIou dIou Iy fhu hon frong
cuon sach cua ngaI fua do “ÐaI Ðuong Tay Vuc Cao Tang Truyon”. Tac pham
nay cung da duoc Chavannos djch sang fIong Phap. Tac pham cho chung fa
fhay ro rang Iong nhIof fhanh cua nhung nha du hanh chIom baI, so Iuong
nguoI don daf Phaf ma fruoc day chung fa khong ho ngo duoc, voI Iong can
dam vuof qua nhung nguy hIom, chuong ngaI do daf duoc y nguyon. Thaf ra raf
nhIou chuyon fhuong fam, xay ra fron suof cuoc hanh frình bang duong bo
cung nhu duong fhuy. I-fsIng da noI mof cach dau buon: “Mac dau chuyon dI
fhanh cong nhung con duong fhaf su day day chong gaI, nhung fhanh fích van
maI xa voI voI. NhIou nguoI co mang fhoo hoa fraI, co mof so co gang nhung
dou khong fhanh cong, chI mof so íf oI Iam duoc. Iy do Ia phaI vuof qua raf
nhIou sa mac, song Ion va chju dung caI nang nhu fhIou nhu dof o An Ðo,
nhung con song fhan fron bIon ca, nhung vuc sau fham fham. Co khI chI mof
mình don doc vuof qua ca ngan day nuI va vuof qua oo nuI gIua Samarquand va
ÐacfrIa, co nguoI roI xuong nhung doc da sau; hanh frình bang fhuyon fhì phaI
vuof qua CoIumn of Coppors |phía nam TongkIng), ho phaI vuof qua nhIou
nhanh song, co nguoI phaI bo mang. Ðo Ia Iy do faI sao so Iuong nguoI khI
khoI hanh Ia 50 nguoI nhung cuoI cung chI con IaI con so fron dau mong fay”.
NhIou fu sI nguoI Han quoc da don duoc An Ðo, da so fhuong dI qua Trung A,
co mof so dI bang duong fhuy, frong so nhung vj nay, I-fsIng ghI IaI rang: “Ho
da chof o An Ðo, chang bao gIo fro IaI duoc quo nha”. Thaf ra con duong qua
Trung A cang Iuc cang fro non nguy hIom, kho khan hon sau khI nha Ðuong
sup do, va cuoc noI Ioan cua nguoI Tay Tang, chua ko Ia phaI qua nhung nuoc
fhoo HoI gIao cang Iuc cang nhIou o Trung A.
ÐoI voI nguoI Trung Quoc fhì duong fhuy fhuan fIon hon. Nhung van do
IIon ho don van hoa cua An do doI voI nhung nguoI IndochIna, va IndonosIa
can phaI quan fam, I-fsIng khuyon Ia fruoc khI don An Ðo non o IaI SrIvIjaya
mof fhoI gIan do hoc fIong SanskrIf fruoc. ThoI gIan o day Ia do hoc hoI fhom
nhung kInh nghIom, kIon fhuc, kInh dIon va nhung frao doI vo ngho fhuaf
kIon fruc gIua An Ðo va Tích Ian, Java, CambodIa, Campa, va nhung haI cang
cua Canfon o Trung Quoc.

11
MARPA CHOKY¡-LOORO (1012-109?)
Thoo faI IIou su cua Tay Tang, ngaI Marpa sanh nam Ty, 1012 faI
Ihofrak, maf nam Suu, 1097. Tsang Nyon Horuka, mof nha sang fac, gIao su,
va nha Yoga da vIof mof cuon sach noI vo cuoc hanh frình cua ngaI Marpa don
xu Phaf va cuoc doI cua ngaI. Marpa Ia mof do fu xuaf sac cua dao su Naropa
|1016-1100). Marpa Ia mof nong dan, mof nguoI Iuyon yoga, va cung Ia mof
nha fho. Nam moI 12 fuoI ngaI da xuaf gIa fhoo mof vj dao su fon Ia ÐrogmI
frong 3 nam. Sau do ngaI don NopaI va o faI Svayambhunafha 3 nam. Thoo IoI
fIon doan cua dao sI TIpoIa |988-1069) fhì ngaI so don An Ðo va fro fhanh do
fu xuaf sac cua ngaI Napora. Ðo do, ngaI Napora da chap nhan Marpa va Iap
fuc chon ngaI Ia nguoI fhua ko. Thaf su, Marpa Ia nguoI xIon duong gIao phap
cua duc Phaf , nguoI Iam rang ro xu Tuyof, nguoI khaI sang fruyon phaI Maf
fong o TIbof.
Marpa don An Ðo 3 Ian, fraI qua nhIou gIan kho vì IoI ích cua dao phap.
Ðuoc hoc hoI gIao Iy kInh dIon fu nhung vj dao su noI fIong, ngaI da fro vo quo
huong do fruyon ba chanh phap. Muc dích cua ngaI don An Ðo Ia do gap
nhung vj dao su danh fIong. NgaI da don chIom baI nhIou fhanh fích IIon quan
fruc fIop don cuoc doI cua duc Phaf. Trong Ian dau fIon don An Ðo, Marpa hoc
voI ngaI Naropa va mof vaI vj dao su khac frong vong 9 nam, sau do froI IaI
TIpof. Naropa Ia mof frong bon vj gIao su noI fIong o daI hoc NaIanda va
VIkramshIIa, Naropa Ia nguoI phu frach dIou hanh chuong frình gIang day, va
moI nguoI raf kính no ngaI. NgaI cung co gIang day o mof vaI fruong daI hoc
Phaf gIao khac nhu Ðodhgaya va OfanfapurI. Naropa co xay mof ngoI chua nho
o PhuIIaharI vo phía Ðong Ðac cua NaIanda noI ma ngaI gap Marpa Ian dau
fIon. Sau nay Marpa da don hoc faf ca nhung fruong daI hoc nay.
Vo TIpof, Marpa gap nhung hoc fro cua ngaI sau nay nhu Ngkfon, Marpa
CIok, Tsurfon,va Ðavachon. Marpa Iap gIa dình voI Ðagmona va co con. Trong
Ian fhu haI fro IaI , Marpa o 6 nam faI An do. Sau khI fro vo TIpof Marpa
gIang day cho cac hoc fro nhu Mofon Tsonpo va vj fhanh cua TIpof Ia
MIIaropa.
Ian cuoI fro IaI An do ngaI o IaI 3 nam. Trong mof baI haf sang fac
frong chuyon hoI huong, Marpa noI rang ngaI da fraI qua mof phan ba doI
mình o An Ðo, fong cong faf ca Ia 18 nam. MoI nguoI bIof don ngaI nhu Ia
Marpa, NguoI phIon djch nho nhung fac pham djch fhuaf sang fIong TIpof cua
ngaI.
Marpa, anh sang cua frí fuo xua fan bong dom vo mInh cho nhung nguoI
dan TIpof, va fu hao mình Ia nguoI fhua ko xung dang cua Naropa, ngaI fuyon
bo dIou nay frong mof baI haf:
“Ia nguoI fhua ko cua Naropa,
Nhung IoI gIao huan duoc Ian fruyon,
12
Chanh phap cao sau raf nhIom mau,
Khong aI IIou ngo ngoaI fa ca”
|Horuka, 1982:196)
Truong fu va Ia nguoI fhua ko Maropa Ia Ðorjo CyaIfson, sau nay duoc
bIof nhu Ia MaIaropa |1052-1135). Mac dau co su phan chIa gIua cac bo phaI
cua Phaf gIao TIpof, nhung faf ca dou hình nhu hop nhaf va duoI su Ianh dao
cua ngaI Jofsun MIIaropa voI faf ca su nguong mo va fon kính. MIIaropa fhoo
IoI dI huan cua fhay Maropa da don chIom baI faf ca Ia 24 fhanh fích o An do,
va 8 noI fho xa IoI cua duc Phaf frong mof fình frang suc khoo you kom, ngaI
da Iam song IaI phong frao hanh huong chIom baI cac fhanh fích cho Phaf gIao
TIpof. MIIaropa maf nam 84 fuoI, vao ngay frang fron cua fhang VaIshaka
|AprII-May).
TIpoIa Ia vj fo cua dong Kagyu fruyon fhua cho Naropa, Marpa va
MIIaropa v.v… Tam an va khau fruyon duoc khoI sang do ngaI TIpoIa duoc frao
fruyon xuong cho do fu Ia Naropa. Ðay Ia bon vj fo su cua phaI Vajrayana.

OHARMASVAM¡N (1196-1263)
Co Io day Ia nguoI cuoI cung hanh huong don cac fhanh fích o An Ðo
fruoc khI foan bo bj pha huy vao fho ky 13, Ia mof fu sI nguoI TIpof fon Ia
ÐharmavamIn. Truoc do co raf nhIou nguoI fu TIpof don An do do chIom baI va
hoc gIao Iy frong suof nhIou fho ky qua nhung hình nhu chI co ngaI
ÐharmavamIn Ia nguoI ghI IaI nhung su kIon vo cuoc hanh frình cua mình.
Nhung fhong fIn nay ngaI da dua cho mof nguoI vIof su, fon Ia Chos dar.
Vj nay ko rang Iong ham muon hoc hoI cua ngaI raf cao “fu khI ngaI 17
fuoI cho don 45, ngaI da Iap mof IoI nguyon rang so chang bao gIoI roI khoI
buf muc.” Truoc khI roI TIpof do don hoc faI fu vIon Svayambhu o NopaI, ngaI
fho nguyon rang so khong bao gIo fro IaI quo nha cho don khI don chIom baI
Ðo Ðo Ðao Trang. Sau khI kof fhuc fhoI gIan hoc 8 nam o day, ngaI quyof djnh
dI sang An Ðo.
Va vao nam 1234 TI, ngaI khoI hanh don daf Phaf. Trong fhoI gIan nay
An Ðo raf hon Ioan, HoI gIao chIom cu An Ðo, pha huy foan bo cac fhanh fích.
NhIou bang cuop, nhung nhom bInh Iính cuop boc faI san dan chung khIon cho
duong pho vang nguoI qua IaI, fham chí ngay ca nhung fhanh pho Ion cung day
day nguy hIom. ÐharmasvamIn gIa nhap vao mof doan fhuong buon 300 nguoI,
frong doan nay fhì co don 60 nguoI gIong nhu ngaI Ia cung dI don Ðo Ðo Ðao
Trang. CuoI cung fhì ÐharmasvamIn cung don duoc ÐÐÐT, chI bang cach Ia dI
chuyon fhaf nhanh do franh nhung cuoc fan cong Iuc nao cung co fho xay ra.
KhI ngaI fro vo fhì nhung nguy hIom cung da cham duf, ngaI fraI qua fhoI gIan
3 fhang do hanh fhIon, Io baI, chIom baI cac fhanh fích, vì ngaI co fho noI
13
duoc fIong SanskrIf non ngaI da Iam fhong djch cho nhung vj fang khac frong
doan.
Sau khI roI Ðo Ðo Ðao Trang, ngaI don vIong IInh Thuu va daI hoc
NaIanda, o day ngaI fho gIao voI mof hoc gIa noI fIong RahuIa SrI Ðhadra, Iuc
do da 90 fuoI va Ia chu frì fu vIon NaIanda. Nhung khong Iau sau do daI hoc
NaIanda hoan foan bj pha huy. HoI gIao cuop pha daI hoc Phaf gIao o
OdanfapurI, noI ma chung da bIon fhanh mof can cu quan su cho cuoc xam Iuoc
cua chung mof van do ma fruoc sau chI Ia fhoI gIan va moI vIoc da xay ra. Sau
khI HoI gIao hoan foan chIon fhang, fhong frj foan bo Ianh fho An Ðo frong
suof gan nua fhIon nIon ky, Phaf gIao hau nhu hoan foan bIon maf.
Sau khI hoc xong ÐhamasvamIn chuan bj cho chuyon fro vo TIpof. NgaI
RahuIa SrI Ðhadra khoc noI voI nguoI hoc fro cua mình: “Con Ia mof fu sI fof.
Hay froI IaI TIpof. Ta nay da gIa. TIpof fhì xa voI voI. Thay va con khong fho
gap IaI frong doI nay. Thay so gap con noI cuc Iac.” ÐharmasvamIn fro vo don
TIpof bình an, nhung fron duong fro vo ngaI da phaI nam duong bjnh nhIou
fhang froI o Paffafa. NgaI maf nam 67 fuoI, nam 1263. Mac dau fhoI gIan o
daf Phaf ngan nguI, nhung nhung ghI chop cua ngaI do IaI cho chung fa nhu
mof chung nhan vo fình hình Phaf gIao gIaI doan cuoI cung o An Ðo.

S¡R ALKXANOKR C¡NN¡NGHAM (1804-1893)
Taf nhIon CunnIngham don daf Phaf khong phaI nhu Ia mof nha hanh
huong chIom baI fhanh fích, nhung faf ca nhung gì ma ngay nay phaf fu khap
noI duoc chIom nguong nhung fhanh fích dou nho cong Iao cua ong. AIoxandor
CunnIngham don An Ðo nam 1833 voI vaI fro Ia fham fan cong su. Ong hoaf
dong frong nhIou Ianh vuc nhung sau chuc vu ma ong co kha nang nhaf Ia
quan Iy vo nganh khao co. Suof fhoI gIan fu nam 1833-1885 ong o An Ðo, va
nam 1861 khI VIon Khao Co An Ðo fhanh Iap, ong duoc bau Iam chu fjch cho
don nam 1885 khI ong fro IaI Anh quoc; ong da cong hIon cuoc doI ong frong
vIoc fìm kIom va bao fon nhung dI fích cua An Ðo. Ong da xuaf ban 13 fac
pham vIof vo khao co cua An Ðo, ong da fruc fIop gIam saf nhIou cong frình
khaI quaf khao co.
Ngay khI ong daf chan don An Ðo, ong raf quan fam vo van hoa nuoc
nay, frong nhung chuyon dI vo mIon Ðac ong khong bao gIo bo Io nhung co hoI
vIong fham nhung dI fích, don daI, fhanh quach… Cong frình khao co fhoI bay
gIo fhuong gap nhung nguy hIom va raf nhIou nguoI chong doI. Ðuong sa fhì
go gho, vang nguoI qua IaI, bonh sof rof Iuon Ia moI do doa, cuop gIaf fhì khap
noI, va co nhIou noI khI CunnIngham don nguoI dja phuong chang ho gIup do
hoac gIa co fhì ho cho nhung fhong fIn saI Ioch vo nhung dI fích. To haI nhaf
Ia nhung dao sI Ða Ia Mon, nhung nguoI ma fruoc day van fho o fruoc nhung
14
dI fích hay nhung pho fuong nhung khI fhay CunnIngham can fhì ho fhang
fhan doI fIon moI cho phop ong chup hình hoac do dac.
Ðau gap nhIou kho khan nhung CunnIngham da co gang hoc do doc duoc
nhung co ngu; ong da phaf hIon, danh dau va djnh vj duoc raf nhIou dI fích,
ong fìm Iaj duoc vj frí cua An Ðo fhoI co daI, nhung dong fIon vao fhoI nay, va
so sanh nhung ngho fhuaf dIou khac cua An Ðo. Ðo do vao nam 1861, ngay khI
ong roI khoI quan ngu, VIon NghIon Cuu Khao Co Hoc duoc fhanh Iap, va ong
chính fhuc duoc bau Iam Chu fjch VIon Khao Co Hoc nay. Tu do cho don khI
ong vo nuoc, ong da hof suc cong hIon cho cong vIoc fìm kIom, bao fon nhung
dI fích co cua An Ðo.
ÐIou quan frong Ia nho nhung kIon fhuc cua ong vo Phaf gIao cong fhom
su say mo, ong da djnh vj chính xac nhung fhanh fích IIon ho don cuoc doI cua
duc Phaf. KhI ong con fro cung nhu bao nhIou nguoI Anh khac, Ia mof nguoI
fhoo dao fhIon chua, ong cung fIn rang cang nhanh chong phaf frIon Iong fIn
cua mình fhì cang fof cho vIoc fhay doI Iong fIn cua nguoI ban xu. Mof vaI fac
pham dau fIon cua ong cho fhay rang kIon fhuc vo khao co so Ia cong cu huu
hIou cho vIoc phaf frIon ThIon chua gIao. Nhung quan nIom khong fof vo
HIndu va HoI gIao cua ong duong nhu chang ho fhay doI, nhung khI ong bIof
nhIou vo dao Phaf, cang ngay ong cang fon kính Phaf gIao vo caI nhìn vo cuoc
doI va nhung cong hIon fo Ion cua Phaf gIao cho non van hoa An Ðo. Nho co
nhIou kInh nghIom, va nghIon cuu ky nhung faI IIou cua nhung nguoI fruoc,
nhaf Ia nhung faI IIou ghI chop cua nhung vj hanh huong fu Trung Quoc, va
voI su uoc doan phI fhuong, ong da djnh vj, xac mInh duoc nhIou fhanh fích
nhu ShravasfI, KaushambI, KushInagar, va nhIou dI fích khac o RajagrIha
|Vuong Xa fhanh). Ong cung khaI quaf nhIou noI khac nhu Mafhura, Ioc !yon,
va Ðo Ðo Ðao Trang.
Ong hình nhu co mof quan fam dac bIof doI voI Thap ÐaI CIac |Maha
ÐodhI TompIo), vIoc Iam dau fIon sau khI ong duoc bo nhIom Iam VIon fruong
VIon Khao Co Ia dI don Ðo Ðo Ðao Trang |ÐÐÐT) xom xof noI nao co fho fIon
hanh khaI quaf va nhung khu vuc chung quanh ÐaI fhap, bao fon nhung pho
fuong va bIa ky. Thoo IoI do nghj cua ong, fhj fruong Moad da fIon hanh khaI
quaf daI fhap vao nam 1863, ong chang ho xuaf ban nhung fu IIou ma ong
phaf hIon. CunnIngham fro IaI day vao nhung nam 1871 va 1895 va frong cuon
sach ong vIof cuoI cung “MahabodhI, ÐaI Thap ÐuoI CoI Ðo Ðo NoI Ðuc Phaf
Thanh Ðao”, bao gom nhung fom faf vo cong frình nghIon cuu cua ong va mof
so nguoI khac, nhung phaf hIon va an fuong cua ong vo daI fhap.

S¡R KOW¡N ARNORO (1833-1904)
VoI nhIof fam va Iong say mo, ÐdvIn Arnord don ÐÐÐT vao nam 1885
nhu mof nha hanh huong chIom baI. Nam 1857, ong cung Ia mof nha fho noI
15
fIong khI ong duoc chI djnh Iam hIou fruong fruong Ðoccan o Puno, voI fInh
fhan phong khoang va kIon fhuc vo SanskrIf ong da som quan fam nghIon cuu
cac fon gIao cua An Ðo, dac bIof Ia dao Phaf.
KhI ong fro IaI Anh, ong vIof cho fo bao ÐaIIy ToIograph, sau nay ong
fro fhanh nha bIon fap cua fo bao nay, va fIop fuc nghIon cuu dao Phaf.
Nhung gì ong nghIon cuu chính xac khong duoc ro, chI mof vaI cuon sach vo
dao Phaf, va mof so íf ban djch fu nhung bIa ky bang chu SanskrIf. Nhung
nam 1879, ong xuaf ban fap fho noI fIong cua ong “Tho IIghf of AsIa”, mInh
hoa mof cach chan fình va chính xac doI song va nhung IoI day cua duc Phaf.
Phaf fu o phuong Ðong, fu Iau nay chI ngho nhung IoI dom pha, chI frích cua
nguoI phuong Tay vo fon gIao cua mình, raf hoan hy voI fap fho do Arnord
sang fac.
Arnord mong muon duoc don ÐÐÐT va Ioc !yon, ong nhan duoc raf
nhIou fhu moI fham Tích Ian, ThaI Ian, MIon ÐIon va Nhaf Ðan, ong quyof
djnh mof chuyon Ðong du, mof uoc nguyon ma ong da fung ap u frong Iong.
Ong fhaf su dau Iong khI don faI nha frung bay cua Thap ÐaI CIac, IIon fuong
don chính noI day duc Phaf da fhanh dao Vo fhuong chanh dang chanh gIac
duoI coI Ðo Ðo, ong cung cam fhay dau Iong fruoc su hoang fan cua Thap. Ong
dI ra phía sau cua daI fhap, dung mac nIom duoI coI Ðo do.
Ko do, Arnord dI don Ioc !yon, sau nay ong da noI vo Ioc !yon nhu
sau: “Ðay Ia mof fhanh dja ma khong fho fìm fhay o baf cu noI nao khac”.
TIop fuc cuoc hanh frình, Arnord don Tích Ian, nhung phaf fu cua hon dao
nay chao don ong mof cach nong nhIof. Ong da gap WoIIgama SrI SumangaIa,
mof fu sI hoc gIa uyon bac Iuc bay gIo, va Ia mof frong nhung nguoI Ianh dao
phong frao chan hung Phaf gIao da nhanh chong Ian rong o day. Arnord ko IaI
fình frang foI fo faI ÐÐÐT, va you cau can phaI Iam mof caI gì do do chan
hung fro IaI. Y kIon cua ong da duoc da so ung ho, va ong hua so do frình vIoc
nay Ion chính phu Anh va An Ðo. Mof dIou ma ong co fho do dang Iam duoc Ia
phaI co duoc mof vj frí frong bo may chính quyon cua Anh.
Trong khI chính Arnord Ia nguoI dua ra ko hoach khoI phuc Iaj ÐÐÐT
nhung fIon hanh fhì IaI Ia nguoI khac fhuc hIon va cuoI cung cung da fhanh
cong. Nhung bang ngoI buf cua mình, Arnord co anh huong raf Ion frong
phong frao chan hung Phaf gIao fhoI dIom nay. Ong da fruc fIop frao doI va do
frình fhu Ion chính phu Tích Ian va nam 1893 ong vIof mof baI bao dang fron
fo ÐaIIy ToIrgraph, kou goI mof cach fhIof fha va fhuyof phuc, doI IaI quyon
quan Iy ÐÐÐT cho Phaf gIao do. Cho don khI Arnord maf vao nam 1904, ko
hoach cua ong do ra da hon 50 nam nhung van chua fhuc hIon duoc. Ngay nay
nhung phaf fu fron khap fho gIoI khI don chIom baI ÐÐÐT, hoac fhIon hanh
frong khu vuon o day dou nho don cong Iao cua nhung nguoI phaf fu phuong
Tay dau fIon nay.
16

ANAGAR¡KA OHARMAPALA (1864-1933)
NguoI fhuc hIon y fuong khoI phuc IaI ÐÐÐT cua Arnord Ia mof nguoI
Tích Ian fon Ia AnagarIka ÐharmapaIa. ÐharmapaIa sanh ra frong mof gIa
dình dao Phaf va gIau co, ong som duoc anh huong gIao Iy dao Phaf va nhaf Ia
vIoc chan hung Phaf gIao duoc fruyon vao hon dao quo huong ong. Ong bIof
rang can phaI cong hIon hof faI nang va suc Iuc cua mình moI mong gIup duoc
fình frang bo fac cua Phaf gIao, nhung maI cho don khI ong don duoc ÐÐÐT
roI fhì ong moI bIof chính xac Ia phaI Iam nhu fho nao. Nam 1891, ong don
chIom baI Ioc !yon va fhaf su xuc dong fruoc canh dIou fan o do. NoI ma duc
Phaf da chuyon banh xo phap Ian dau fIon fhì duoc dan dja phuong o day bIon
fhanh mof baI rac, noI cho nhung con hoo don kIom an. Nhung fInh xa, fu
vIon, nhung ngoI fhap hung vI o day chang ho co mof chuf an fuong doI voI
nhung nguoI dan dja phuong, ngoaI vIoc ho san sang dap pha do Iay gach do
xay nha.
Mof vaI ngay sau do, ngay 22 fhang 1, ÐharmapaIa va mof nguoI ban fu
sI Nhaf ban fon Kozan, fro IaI ÐÐÐT. Thap ÐaI gIac da duoc phuc hoI mof vaI
nam fruoc do nhung cung van chua co nguoI bao quan, cham soc non co moc
kín khap noI va raf do day. KhI ÐharmapaIa danh Io foa KIm Cang |noI duc
Phaf ngoI fhIon duoI coI Ðo Ðo), mof y nghI chof nay sanh frong ong do Ia
nIom fIn doI voI chanh phap.
ÐÐÐT van chua fro fhanh mof frung fam cho Phaf gIao do don do chIom
baI frong fhoI gIan nhIou fho ky, maI cho don cuoI fho ky 16, mof dao sI HIndu
don day va song gan daI fhap. Va nguoI ko fuc ong fa fon Ia Mahanfs dan dan
xom ÐÐÐT Ia so huu cua ho. Mac dau Ia mof dao sI nhung Mahanfs raf gIau co
va co fho Iuc. Iuc ban dau ong fa khong quan fam don su hIon dIon cua ngaI
ÐharmapaIa; fham chí con dua ca chìa khoa cua nha khach do ÐharmapaIa
nghI ngoI. Iap fuc ngaI ÐharmapaIa vIof nhIou buc fhu guI don nhung ban bo
khap noI va nhung hoI Phaf gIao o Tích Ian, MIon ÐIon va An Ðo, nou Ion
fình frang cua ÐÐÐT va van dong gIup do do duy frì mof cach fof hon. Ong da
su dung hof so fIon íf oI ma ong co, dap IaI IoI kou goI gIup do, mof vaI noI guI
nhung voI so Iuong qua íf oI. Ong Io ngaI rang ong khong fho hoan fhanh duoc
uoc nguyon cua mình.
Muc dích cua ong cuoI cung cung hoan man. Cung voI Phaf gIao, ÐÐÐT
fro fhanh fhanh dja va duoc hoI sInh. Ong da phuc hoI duoc ca haI Phaf gIao
va ÐÐÐT. Ðay Ia vIoc ong chI co fho Iam duoc, nhung khI ong roI khoI day, do
duy frì ong quyof djnh kou goI su ung ho cua cac nuoc Phaf gIao fron fho gIoI
ung ho. Ong fhanh Iap HoI Phaf gIao MahabodhI do bao fon va duy frì daj
fhap, fo bao MahabodhI duoc fhanh Iap, fap chí Phaf hoc fho gIoI Ian dau fIon,
dang faI nhung fhong fIn vo chuong frình xa hoI fron fho gIoI. Ong dI don cac
17
nuoc nhu MIon ÐIon, Tích Ian fo chuc nhung buoI dIon fhuyof fruoc cong
chung, va ong cung fo chuc nhIou chuyon hanh huong cho nhung phaf fu Tích
Ian don An Ðo chIom baI. Ðang fIoc Ia Iong fham cua dao sI HIndu, Mahanfs
muon Iay fIon nhung aI don chIom baI va co fham vong muon chIom cu Iay
ÐÐÐT, da dan don su franh chap koo daI faI foa an va fham chí co Iuc dan
don bao dong..
Vao nhung nam ko fIop nhIou su kIon xay don frong cuoc doI cua
ÐharmapaIa. Nam 1893 ong da fhuyof frình faI Quoc hoI vo fon gIao faI
ChIcago |day Ia Ian dau fIon Phaf duoc nguoI phuong Tay bIof don). Ong fhanh
Iap nhIou fo bao o Tích Ian; ong dong vaI fro quan frong frong vIoc haI hoa
haI bo phaI Phaf gIao ÐaI fhua va Phaf gIao nguyon fhuy, su chIa ro koo daI
suof nhIou fho ky gIua haI phaI nay; ong xay dung fruong hoc, nha fhuong va
nhung fruong day ngho va ong da khoI phuc IaI Ioc !yon fro IaI fhanh mof
frung fam cua Phaf gIao. Nho nhung no Iuc cua ong, Phaf fu mof Ian nua co
fho don chIom baI faI ÐÐÐT, duoc nhu vay cung phaI don nam 1949, chính
ngaI ÐharmapaIa Ia nguon dong Iuc chu you frong vIoc chan hung Phaf gIao.
Truoc khI maf vao nam 1933 faI Ioc !yon, ngaI noI rang: “ToI muon faI sanh
fro IaI cuoc doI nay 25 Ian nua do fruyon ba chanh phap”















PHAT T¡ONG

Can 500 nam khong ho co fuong Phaf. KhI mof ngho nhan muon bIou
hIon su hIon huu cua duc Phaf, ho bIou hIon qua nhung bIou fuong nhu mof caI
gho khong, mof chIoc ngaI, cay, fhap, hoac hình anh dau chan. TaI ÐÐÐT, co
ba dau chan duoc khac fron da van con duoc fho o day. Tuong Phaf dau fIon
duoc fac vao fhoI daI Kusana, co Io do anh huong cua nguoI AI Cap. Hon mof
18
ngan nam sau do nhung ngho nhan nguoI An co gang mo fa frí fuo va Iong fu
cua duc Phaf qua nhung fac pham dIou khac fron da va dong, va mof so ngho
nhan hy vong rang ho so fhanh cong. Tu nhung fuong Phaf mIm cuoI cho don
nhung fuong Phaf duoc frang dIom bang da quy cua frIou daI PaIa, nhung ngho
nhan bIou hIon su dam mo fron nhung fac pham dIou khac da fro fhanh bIou
fuong cua Iong mo dao.
Tuong Phaf fhuong duoc fac frong fu fho ngoI fron foa son, hoac dung
fhang, va co doI khI o fu fho nam. Tuong Phaf nam Ia bIou fuong khI duc Phaf
nhap nIof ban. Tuong dung nhu nhung fuong vao fhoI daI Cupfa fhuong fac
frong fu fho hoan foan fhu gIan, frong khI do fhì nhung fuong vao fhoI daI
PaIa fhì hoI fhang va cung. Tuong Phaf frong fu fho ngoI fron gho hoac ngaI
fhuong fhì khong phaI Ia fuong Ðon su ma Ia fuong ngaI ÐI Iac, Phaf vj IaI.
Phan Ion fuong Phaf dou co nhuc ko o fron dInh dau, va mof dIom o chan gIua
chan may hoac fruoc fran, doI khI co hình banh xo fron fay, hoac o duoI Iong
ban chan, day Ia nhung fuong fof cua duc Phaf hay Chuyon Iuan Phap Vuong.
Nhung fuong fof fhuong duoc fho hIon fron fhan fho cua duc Phaf. ÐaI faI cua
duc Phaf fhuong Ia daI hon nguoI fhuong…
Y cua duc Phaf fhuong duoc fho hIon qua mof frong haI cach: dap ho vaI
hoac dap cho foan bo phan fhan. KhI dap cach fhu haI fhì phan cuoI cua y duoc
gIu bang fay fraI, va chI fhay duoc phan o maf ca chan. Nhung fuong Phaf
dung fhoI daI Cupfa, y ngoaI dap cho fhan fho va dung day njf do gIu chac
phan ha y.
Nhung hình fuong duc Phaf dau fIon fhuong co nhung vang hao quang
phía sau dau, frong khI do fhì fuong Phaf fhoI daI Cupfa va PaIa fhì co vang
hao quang daI phía sau fhan duc Phaf. ThInh fhoang fhay vì Ia vang hao
quang daI fhì fhuong mIou fa nhIou su kIon frong doI cua duc Phaf.
Tay cua duc Phaf fhuong duoc fho hIon mof frong nhIou cach. HaI fay
daf vao nhau Ia fu fho khI hanh fhIon, haI fay chap Ia fu fho khI Phaf Chuyon
phap Iuan, mof fay gIo Ion Iong ban fay huong ra ngoaI Ia bIou hIon su Vo uy,
frong khI fay kIa fhì daf duoI fhap Iong ban fay ngua Ia bIou fuong ban phuoc
Ianh. Tu fho ngoI voI mof fay daf fron duI, fay kIa fhI daf fron dau goI cac dau
ngon fay fhì cham daf. Thoo IaIIfavIsfara, fhI sau khI duc Phaf fhanh dao, duc
Phaf da cham vao fraI daf do bao cho moI IoaI bIof rang NgaI da fhanh dao.
ÐoI khI nguoI fa fac nhung fuong Phaf nho voI fu fho ngoI haI fay chap fruoc
nguc cho nhung phaf fu fho phung.





19

































1. LAM TY N¡, NO¡ O¡C PHAT OAN SANH
Nam doc fhoo bIon gIoI NopaI, Iam Ty NI Ia noI Phaf dan sanh. Iam Ty
NI raf do dI chuyon bang duong bo fu Corakhpur |232 km fu VaranasI). ÐI
khoang 90 km fu phía Ðac cua Corakhpur, chung fa so don Naufanva bIon gIoI
cua An Ðo. Tu do chung fa co fho dI chuyon bang aufo-rIcshav hay faxI do don
ÐhaIrahva, o day raf nhIou phuong fIon do dI Iam Ty NI. Chung fa cung co
fho don bang hang hang khong Hoang CIa NopaI, va fu Kafmandu chung fa dI
20
ÐhaIrahva chung 45 phuf. Xo buyf dua chung fa don bIon gIoI cua NopaI va o
day chung co fho dI chuyon bang nhìou phuong fIon hoac bang xo rIchshav dap
hoac bang xo faxI fu nhan do don Iam Ty NI, doan duong chI 8 cay so. Nhung
chuyon xo buyf chay dom cung don ÐhaIrahva, fu Kafmandu fhì maf chung 9
fIong dong ho, fu Pokhara fhì 6 fIong, nou fu cong vIon quoc gIa RoyaI ChIfvan
fhì 7 fIong.
Ngay fruoc khI dan sanh, duc Phaf Ia Ðo faf o cung froI Ðau Suaf. Tu do
NgaI fhj hIon dan sanh vao cuoc doI do hoa do chung sanh. Tho ky cho Ðo faf
ÐI Iac so Ia vj Phaf fuong IaI o canh gIoI fa ba nay. Trong dom NgaI nhap
fhaI, hoang hau Maya, mo cua cac vj Phaf frong qua khu, nam mong fhay mof
con voI frang nhap vao bung ba. TraI daf rung dong 6 Ian. Thoo fruyon fhong
Phaf gIao fhì cac Ðo faf nhap fhaI frong kIop cuoI cung fhuong frong fu fho
ngoI kIof gIa. Hon nua cac vj Phaf khI dan sanh dou o frong khu rung, va
hoang hau Iuon frong fu fho dang dung. Mof vj an sI fon Ia AsIfa KaIadovoIa
|A Tu Ða), fIon doan Ia fhaI fu so fu bo cuoc song fho fuc, nou ngaI fIop xuc voI
nhung canh kho cua cuoc doI. Ðo dIou nay khong xay ra, vua Tjnh Phan chI
cho fhaI fu song frong canh xa hoa sung suong frong hoang fhanh o Ca Ty Ia
Vo, nhung hoan foan khong co kof qua. CuoI cung Ia fhaI fu Taf ÐaI Ða da Iìa
bo ngoI vj, baf dau fu fap do mong fìm ra phuong phap do cham duf nhung kho
dau cua kIop nhan sInh.
Truoc khI ha sanh, Hoang hau Maya vIong fham vuon Iam Ty NI cach
hoang fhanh Ca Ty Ia Vo chung 16 cay so. Sau khI fam xong, maf ba huong
vo phía Ðong, fay phaI vjn vao mof canh cay sba/a. ThaI fu sanh ra fu bon
hong phaI cua hoang hau, buoc dI 7 buoc fron 7 doa hoa son. Quay maf khap
bon phuong fhaI fu fuyon bo nhu fIong rong cua su fu: “Ta Ia bac duy nhaf, Ia
foI fhang frong faf ca IoaI chung sanh, day Ia doI song cuoI cung cua Ta”. Mof
fay ThaI fu chI xuong daf va bao fruoc su fhaf baI cua Ma vuong, mof fay chI
Ion froI fhaI fu muon fuyon bo rang faf ca moI IoaI dou phaI fon kính NgaI, va
chap nhan gIao Iy cua NgaI. TroI fran ngap anh sang, chu ThIon raI hoa fhom
chuc mung ThaI fu vua moI gIang fran fu fhaI mo. Sau khI vo cung hoan hy
khI ha sanh ThaI fu, hoang hau Maya maf 8 ngay sau do, ca vuong quoc vo
cung fhuong fIoc Ða. Vua Tjnh Phan Iap om gaI cua hoang hau Maya Ia
MahapajapafI|Ma-ha-ba-xa-ba-do), hay con goI Ia CofamI |KIou-dam-dI), Iam
hoang hau. Ða da cham soc ThaI fu va coI nhu con mình.
Cac vua froI Pham fhIon don do nang fhaI fu, va Tu daI fhIon vuong
gIup do do fam cho fhaI fu. Cung Iuc ay haI con rong Nanda va !pananda
phun haI voI nuoc nong va Ianh do fam cho fhaI fu. Sau nay o day van con ho
nuoc nay, fham chí cho don Iuc ngaI Phap HIon van con dung nuoc o day do
uong. ThaI fu duoc quan bang vaI mom va mong, va duoc dua vo kInh fhanh
Ca Ty Ia Vo.
21
NhIou dIom fof xay ra cung Iuc khI fhaI fu dan sanh. NhIou nguoI sau
nay dong nhung vaI fro quan frong frong cuoc doI cua fhaI fu cung dou sanh
cung ngay nhu Ða Ðu Ða Ia, vo cua fhaI fu; Xa Nac nguoI gIu ngua cho fhaI fu
va Ia nguoI gIup fhaI fu fron khoI hoang fhanh dI xuaf gIa; con ngua KIon
Trac; vua Tan Ða Sa Ia caI frj nuoc Ma KIof Ða, vua Ða Tu Nac cua nuoc
KoshaIa, va nguoI bao vo VajapanI. NguoI fa noI cay Ðo do cung moc vao ngay
ma fhaI fu dan sanh.
KhI vua A Ðuc don vIong Iam Ty NI 200 nam sau do, vj co van cua vua,
hIon gIa !pagupfa, voI kIon fhuc fhong fhaI da mIou fa IaI faf ca nhung su
kIon o day cho vua. Vua A Ðuc cung duong nhIou fhu, vua cho dung mof fhap
va mof fru da o day. KhI Huyon Trang don day fhì fru da da bj sof danh gay.
Tuy nhIon sau khI cac nha khao co fìm ra fru da va voI bIa ky con Iuu IaI cung
du do xac mInh mof cach ro rang vo Iam Ty NI.
Truyon fhuyof noI rang hoang hau Maya, co mof gIac mo bao fruoc khI
ba mang fhaI fhaI fu. Trong gIac mo ba fhay mof con voI frang 6 nga fu fron
froI bay xuong sa vao nguoI cua ba. VoI fhuong Ia bIou fuong cua hoang foc.
CIac mo ay da duoc mof vj chIom fInh gIa gIaI rang hoang hau so ha sanh mof
bac fhanh. Trong khI fro vo quo do ha sanh fhaI fu, hoang hau dung nghI faI
vuon Iam Ty NI duoI bong cay ShaIa. TaI day fhaI fu da gIang fran. Canh fhaI
fu dan sanh duoc khac fron mo fam da faI don fho Hoang hau Maya.
Cau chuyon duoc ghI IaI frong nhIou sach rang ThaI fu gIang fran fu
fhaI mo frong Iuc ba dang nghI duoI cay Vo uu. Ngay sau khI dan sanh fhaI fu
buoc dI 7 buoc va bon huong, duoI moI buoc chan cua fhaI fu dou co mof hoa
son. Hoa son Ia bIou fuong cua nang Iuc cua fao hoa, su fInh khIof, fof Ianh va
fhjnh vuong. Ngay sau khI dan sanh fhaI fu fuyon bo: “Ta Ia bac foI fhang
frong coI NguoI, TroI da vuof ra khoI daI duong sanh fu. Ta fro IaI cuoc doI nay
Ia do chI cho chung sanh con duong gIac ngo. Ðay Ia kIop song cuoI cung, Ta so
khong con fro IuI cuoc doI nay nua”. Ngay fu Iuc con nho fhaI fu co mof phong
fhaI fhanh fhIon. Chu ThIon va fIon nu dou don chuc fung hoang hau Maya.
Trong suof 7 ngay faI vuon Iam Ty NI chu ThIon va fIon nu vuI mung, chuc
fung Ðo faf gIang fran. Vao ngay fhu 7 hoang hau Maya da fu gIa coI fran, ca
vuong quoc dau buon fhuong fIoc. ThaI fu da duoc dua vo hoang fhanh Ca Ty
Ia Vo mof cach chu dao. ThaI fu duoc ÐI mau Ma-ha-ba-xa-ba-do nuoI nang.
Cam nhan duoc nhung canh kho sanh, Iao, bonh fu cua kIop nguoI, nam fhaI
fu 29 fuoI, NgaI da Iìa bo hoang fhanh do dI fìm con duong gIaI fhoaf kho dau
cho mình va cho chung sanh.
Vao fho ky fhu 5 TI, Phap HIon, nguoI Trung Quoc da don vIong Iam
Ty NI, da ghI IaI frong nhaf ky Ia hoang hau Maya da fam faI ho fruoc khI ha
sanh fhaI fu. NgaI cung vIof vo caI gIong nuoc noI ma mang xa vuong da huf
nuoc fam cho fhaI fu. Huyon Trang mof nha chIom baI nguoI Trung Quoc khac
22
da don day vao fho ky fhu 7 TI. NgaI cung ghI IaI nhIou chI fIof vo fhanh fích
nay. NgoaI caI ho nuoc, ngaI con vIof vo fru da cua vua A Ðuc va cac fhap
fuong nIom duoc xay dung faI bon dja dIom: |I) noI mang xa vuong xuaf hIon,
|II) noI haI dong suoI nong va Ianh, |III) noI duc Phaf fam va |Iv) noI fhaI fu
duoc nang boI chu fhIon. Mof nha chIom baI nguoI Trung Quoc khac fon Ia Wu-
fung da don day vao nam 764. Sau do chung fa khong con ngho vo Iam Ty NI.
Vua Khasa RIpfu MaIa da fhuc hIon mof chuyon vIong fham Ijch su vuon Iam
Ty NI vao fho ky 14 fruoc khI fhanh dja bj chìm vao Iang quon. Khoang frung
daI khu vuc nay bIon fhanh mof khu rung ram. Mof foan cac nha khao co hoc
dan dau boI Khadga Samshor va mof hoc gIa nguoI Ðuc, fIon sI AIoIs Anfon
Iuhror, Ian dau fIon fìm ra fru da cua vua A Ðuc vao nam 1895-96 faI Iam Ty
NI va xac mInh vj frí noI duc Phaf dan sanh.

TO CH!C PHAT TRIÐN IAM TY NI, duoc ung ho boI 13 quoc gIa,
fhanh Iap vao nam 1970. HoI nay da fhanh Iap mof vIon bao fang va fhu vIon,
va co mof chuong frình du an xay dung IumpInI “fhanh mof frung fam van
hoa bIou frung cho nhan IoaI va nhung IoI day cua duc Phaf”. Mof kIon fruc su
nguoI Nhaf ban, Konzo Tango, fhuc hIon du an nay. Ðu an nay can khoang 4.8
cay so vuong, chIa ra Iam 3 khu vuc, moI khu vuc khoang 1.6 cay so vuong. Taf
ca khu vuc nay duoc noI bang mof con konh dao va mof con duong cho nguoI dI
bo daI khoang 1474 mof. Ðu an fong fho cua Iam Ty NI bao gom: Iang
IumpInI, khu vuc cac chua chIon, fu vIon, va fhanh fích Iam Ty NI. NgoI chua
Vang doI dIon Vuon Ia do vua Mahondra xay dung vao nam 1953, va nhung
fuong Phaf fu MIon ÐIon, ThaI Ian, va NopaI. Nhung buc franh fron fuong
frong chua mIou fa “Chuyon Phap Iuan”, Tu ThIon Vuong, nhIou vj fhan frong
dao HIndu chao don Taf Ðaf Ða fro IaI NopaI sau khI NgaI fhanh dao. Iang
Iam Ty NI so duoc quy hoach vo huong Ðac fro fhanh cua ngo do vao fhanh
dja. Khu vuc nay bao gom khach san, nha nghI, nha hang va nhung khu cam
fraI cho khach hanh huong…. Can khu cam fraI Ia buu dIon va baI dau xo. Nho
su gIup do cua chính phu MaIaysIa va nhung nha hao fam mof fruong frung
hoc duoc fhanh Iap o day. Trong fuong IaI sap foI khu vuc fhanh fích nay so
co nhung frung fam van hoa, vIon nghIon cuu, fhu vIon va vIon bao fang. Can
vuon Iam Ty NI mof ngon Iua baf dIof da duoc dof Ion vao ngay 1 fhang 11
nam 1986, fuyon bo ngay Hoa Ðình fho gIoI. HoI Phaf gIao AI Huu |Ðangkok,
ThaIIand) da huong ung ung ho nhIou du an phaf frIon khu vuc nay.

TR! ÐA V!A A Ð!C
ÐI fích quan frong nhaf faI Iam Ty NI |ngay nay Ia Iang RummIndoI),
vo phía nam duoI chan rang ChurIa, Ia fru da cua vua A Ðuc, duoc dung vao
nam 250 TTI, vao nam fhu 20 cua frIou daI vj hoang do phaf fu nay. ÐIa ky
23
vIof bang chu ÐrahmI ghI rang: “Vua PIyadashI, nguoI con you cua fhuong do,
nam fhu 20 sau khI Ion ngoI, da don day chIom baI, noI rang ‘day Ia noI duc
Phaf dan sanh’ va ngaI da ra Ionh fac mof con ngua; va fru da nay duoc dung
Ion. Ðo day Ia noI ma duc Phaf dan sanh, Iang IumpInI duoc fhanh Iap frung
fam van hoa, va nguoI dan chI dong 1/10 fhuo.”


Tru da do vua A Ðuc dung o Iam Ty NI Ho nuoc va cay Ðo do frong vuon Iam Ty NI

ÐIa ky nay da xac mInh fhanh fích nay. Can dInh cua fru da mof cau
fhan chu “Om ManI Padmo Hum” duoc khac bang chu TIpof. Tru da bj pha huy
nang vao fho ky fhu 7 do sof danh. Chu vI cua phan con IaI cua fru da Ia
2.21m va chIou cao Ia 4.11 m. NguoI fa uoc fính khoang 3.05m cua fru da chon
duoI daf. Huyon Trang da fhay duoc con ngua daf fron dInh fru da, ngay nay
khong con con ngua nay. Can fru da Ia mof don fho, o day van Iuu gIu mof fac
pham dIou khac bang da. Canh fhaI fu dan sanh duoc khac fron fam da nay
fac hình hoang hau Maya dang dung duoI goc cay, xoay vo phía bon phaI. Mof
fay nam Iay canh cay, con fay kIa fhì sua IaI y phuc ngay ngan. Ðon canh
hoang hau Ia fhaI fu vua dan sanh. Nhung nguoI khac cung duoc fac Ia ba Ma
Ha ÐaXa Ða Ðo va chu fhIon. Ðon fho nay co Io Ia duoc xay dung sau ngoI don
co ky nIom noI Phaf dan sanh. Can do Ia mof caI ho da kho nuoc. Thoo fruyon
fhong, duc Phaf sau khI dan sanh da duoc fam bang nuoc frong ho nay. Chính
phu NopaI da cho xay dung haI ngoI don moI, mof fInh xa va ngoI chua voI
nhung vaf IIou cu con IaI o day. Chanh dIon cua chua fho mof fuong Phaf Ion,
va mof buc franh vo fhoo phong cach fhoI frung daI duoc frang frí fron cac buc
fuong.
Mof dIom khac cung khong kom phan quan frong o IumpInI Ia mof fam
da daf sau frong chanh dIon. Nam sau duoI ba Iop dja chaf va nhung dI fích
cua ngoI don fho hoang hau Maya phu Iap, vj frí nay xac djnh chính xac noI
sanh cua duc Phaf. NoI duc Phaf dan sanh nam o cuoI phía Nam cua vuon Iam
Ty NI. Cac nha khao co da phaf hIon nhIou phong oc, va mof fam da ma hIon
24
nay nguoI fa fIn fuong Ia noI danh dau chính xac vj frí duc Phaf dan sanh. NoI
duc Phaf ra doI hIon nay Ia mof khu daf duoc rao IaI do fIon hanh khaI quaf
khao co. Toan bo khu vuc co nhIou khu raf fhoang maf fru phI nhIou phaI doan
hanh huong do don vo day fu nhIou nuoc fron fho gIoI.
ÐÐN THO HOANC HA! MAYA |fho ky 19), fho ca HIndu va Phaf gIao,
co mof fam da hình Phaf dan sanh duoc bIof xay dung vao khoang fho ky fhu
5, nguyon fhuy ngoI don nay duoc xay dung boI vua A Ðuc.


Ñeàn thôø Hoaøng Haäu Ma Ya ôû Laâm Tyø Ni Böùc phuø ñieâu caûnh thaí töû ñaûn sanh
Ðaf frong mof mo hình chua nho, fam da co hình hoang hau Maya dang
dung, fay phaI nam Iay canh cay ShaIa va hình fhaI fu vua moI dan sanh dung
fhang fron mof hoa son voI vang hao quang. Vo phía Nam, mof caI ho
PushkarInI, co ba bac fhang cap, noI day hoang hau Maya da fam fruoc khI ha
sanh fhaI fu va cung Ia noI ma fhaI fu Taf Ðaf Ða duoc fam fay uo Ian dau
fIon. ÐuoI anh nang ban maI, maf nuoc frong ho Iap Ianh nhu bac, mof con gIo
fhoang cung Iam cho maf ho xao dong. KIon fruc ho co mof buc fam cap va da
duoc phuc hoI fro IaI nhu cu bang gach. NgoI chua TIpof co nhIou buc franh vo
va mof fuong Phaf bang dong Ion. Mof ngoI chua khac xay dung sau nay gom
mof fhangka Ion Iam bang go va duoc cham khac. NgoaI nhung dI fích con IaI
o day nhu nhung buc fuong, ho nuoc, va nhung mo daf, con phaf hIon nhIou
fhap va mof fInh xa.
NH!NC C!OC KHAI Q!AT MOI, maI cho don gan day mof ngoI don
HIndu duoc dung fron mo daf bon canh fru da vua A Ðuc. Ðon frong don fho
da do naf, va mof so fac pham dIou khac mInh hoa fhaI fu dan sanh duoc khac
vao dau fhoI daI Cupfa. Hình hoang hau Maya frong buc dIou khac duoc dan
dja phuong fho nhu Ia mof nu fhan, nhIou nguoI xom nhu Ia RupadovI hay
RummInIdovI. KhI don fho bj pha vao nam 1997, nguoI fa khaI quaf o day.
VIon khao co NopaI cong bo Ia ho da fìm ra chính xac noI fhaI fu Taf Ðaf Ða
dan sanh. Thaf Ia kho xac fhuc duoc dIou nay Ia dung hay saI hay chI Ia muon
dua ra fIn nhu vay do fhu huf nhung khach hanh huong, chung fa chI co fho
cho doI nhung nha nghIon cuu chuyon mon vo bIa khac fron da fham djnh vo
nguon fIn sof doo nay.
25

Tam da xanh danh dau chính xac noI duc Phaf dan sanh

I!MPINI ÐHARMOÐAYA SAMITI ÐHARMASHAIA, mof ngoI chua
Thoravada xay dung vao nam 1956, foa Iac phía ngoaI Iam Ty NI |ITN). Chua
xay dung fhoo kIon fruc hIon daI cua NopaI, voI nhIou cong frình dIou khac
phuc fap, khac fron go o nhung cua ra vao, cua so va nhIou franh fuong mau
sac ruc ro mIou fa nhung su kIon cuoc doI cua duc Phaf frong nhIou kIop.
ÐHARMASWAMI MAHARAJA Ð!ÐÐHA VIHARA, mof ngoI chua TIpof
fhuoc phaI Shakyapa cung nam phía ngoaI Iam Ty NI. NgaI RInpocho Chogya
TrIchon va vua cua Musfang fhanh Iap ngoI chua nay. Cu moI sang, co khoang
chung 60 fu sI dang song o day hanh Io. CuoI fhang 9, haI ngan fang fap
frung vo day do cau nguyon hoa bình frong 10 ngay va ngay 13 fhang 12 hang
nam co Io MahakaIa cung koo daI 10 ngay.
Cach ITN khoang chung vaI cay so Ia khu vuc chua chIon, fInh xa cua
nhIou nuoc duoc xay dung fron mof khu vuc raf rong. Vo phía Ðong cua Iam
Ty NI co haI ngoI chua moI. NgoI fhu nhaf do HoI Phaf CIao Nam fong NopaI
xay dung va ngoI chua fhu haI Ia chua TIpof fhuoc phaI Sakyapa. Phía fron
ITN khoang 1 cay so mof ngoI fhap raf dop do chính phu MIon ÐIon xay dung
va mof nha nghI cua HoI MahabodhI SocIofy. Chua chIon o day xay dung fhoo
nhIou kIon fruc khac bIof cua fung quoc gIa nhu MIon ÐIon, Trung Quoc, Nhaf
Ðan, Han Quoc, ThaI Ian frong so cac chua nay fhì mof so dang fIon hanh xay
caf. Cung nam frong khu vuc nay co VIon Nghon Cuu IumpInI, va mof VIon
Ðao fang frung bay nhIou bo suu fap vo van hoc Phaf gIao. Ca haI mo cua fu
26
Chu nhaf don fhu bay fu 10 gIo sang don 5 gIo chIou, mua dong fhì fhu 10 gIo
sang don 4 gIo chIou.
CH!A NÐPAI xay dung vao nam 1956 va chua TIpof fhuoc phaI
Sakyapa hoan fhanh vao nam 1975, dou co nhung chanh dIon mang nhIou sac
fhaI raf dop cua ngho fhuaf kIon fruc, mInh hoa voI nhIou franh fuong fruyon
fhong. NhIou fu sI fro dang fu hoc faI day, nho vay cung gIup duoc frong vIoc
phuc hoI ITN fro fhanh mof frung fam fu hoc va cung Ia do bao fon nhung
fruyon fhong phong fuc cua TIpof. Chua NopaI do mof fu sI ho phaI Nam fong
bao quan, chua con co mof nha nghI do mof so phaf fu Nhaf ban va fong fhu
ky !NO, ong !.Thanf cung duong. Nho su hop fac voI chính phu NopaI,
!NÐSCO da gIup do phaf frIon fhanh fích dau fIon frong 8 fhanh fích nay.
Khoang 1 cay so phía fron ITN co mof fhap raf dop do chính phu MIon ÐIon
xay dung va mof nha khach cua MahabodhI SocIofy.

NH!NC CH!YÐN THAM Q!AN
Khu vuc TauIIhava, cach IumpInI 27 cay so vo huong Tay, noI IIon bang
mof con duong raI da, co raf nhIou dI fích Phaf gIao quan frong. Khoang chung
6 cay so fu TauIIhava Ia dja danh TIIauakof, noI day maI cho don fhap nIon 70
nguoI fa moI bIof Ia fhu do cua dong ho Thích Ca, noI ma duc Phaf fraI qua
fhoI ky nIon fhIou. Co nhIou dI fích va non mong con IaI cua fu vIon va fhap
duoc xay bang gach nung va daf sof. ÐI fích duoc bao boc boI hao chung quanh
va fuong xay bang gach. Chung 10 cay so vo huong Tay bac TauIIhava, co mof
khu vuc fam gIac raf kIon co, fhanh pho ma Phaf KanakmunI sanh ra |doI qua
khu cua duc Phaf) goI Ia fhanh pho Araurakof. Van con buc fuong fhanh co
vung chac xay bang gach.
Khoang 3 cay so vo huong Tay Ðac cua Araurakof Ia NIgIIhava, co mof
ho hình fu gIac bao boc boI rung cay NIIIgsagar. O phía Tay cua Ho, co fru da
cua vua A Ðuc da bj gay Iam haI. Ðoan daI cua fru da fhì nam ngang, doan
ngan fhì frong fu fho fhang. Tru da co hình haI con cong o fron dInh va mof
bIa ky bang chu ÐovanagarI “Om manI padmo hum rIpu MaIIasya CIran jauf
1234”. Phan ngan cua fru da chon duoI daf co khac bIa ky cua vua A Ðuc bang
chu ÐrahmI. ÐIa ky duoc djch sang nhu sau: “Vua PIyadassI, con cua dang
fhuong do, vao nam fhu 14 ngaI da cho sua sang fhap Ðuddha KanakmunI IaI
Ian fhu haI, va vao nam fhu 20 frIou daI cua ngaI, vua da dích fhan don do Io
baI va cho dung fru da nay.” Khoang 5 cay so vo phía Tay bac cua NIgIIhava
Ia khu rung Sagarhava. O gIua khu rung co mof ho hình fu gIac fon Ia
Iambusagar. Nam 1895, ong A.A. Iuhor nha khao co hoc nguoI Ðuc nhan djnh
ho nuoc Ia dau vof khu vuc hoang fhanh cua dong ho Shakyas.
K!ÐAN, nam cach TauIIhava chung 2 cay so vo huong Tay Nam, van
con dI fích 4 non mong va mof ho nuoc, duoc khaI quaf nam 1962. Chung 3 cay
27
so vo huong Nam cua Kudan Ia ngoI Iang CofIhava. Trong ngoI Iang co mof
fru da cua vua A Ðuc dung fron mof bo da. Phan fron cua fru da bj gay va
khong con, chI con IaI phan duoI cua fru da cao 3.5m. gan bon fru da Ia mof
daI fhap hình fron xay bang gach fhoI ky MaurIan.
KHACH SAN-NHA NCHI
Khach san o IumpInI khong don noI fo. Nha nghI IumpInI Cardon, foa
Iac frong mof ngoI vuon raf dop chung 3 cay so vo phía Nam, khach san co
phuc vu fhuc an voI gIa phaI chang. Nha nghI SrI Ianka PIIgrIms chung 45
phuf dI bo, cach vuon Iam Ty NI chung 3 cay so vo huong bac. Nha nghI co
188 gIuong cho khach hanh huong. Cau Iac bo HukIo cua Nhaf ban xay dung
mof khach san 4 sao IumpInI HokIo HofoI co 55 phong cho chung 125 nguoI.
HImaIayan Inn nam fron duong SIddharfh, gan bon xo buyf co nhIou phong
day du fIon nghI, sach so. O ÐhaIrahva YofI, nam o goc duong SIddharfh va
Ðank, nha nghI SayapafI va PashupafI dou nam o khu frung fam o day voI
day du fIon nghI cho khach dung nghI qua dom.
ÐIÐN CIOI SONAII
Ðan so: 27.000 nguoI; ma so dIon fhoaI vung: 05522
SonaII Ia bIon gIoI gIua An Ðo va NopaI. Khach hanh huong fu An Ðo
muon sang Iam Ty NI dou phaI dI qua bIon gIoI nay. Ðay nhu Ia mof ngoI cho
nho faI bIon gIoI, nhu mof fram xo buyf va co mof vaI khach san, cua hIou
buon ban, va bIon gIoI mo cua 24/24. Co nhIou fhuan fIon vo moI fhu fuc vo
phía NopaI hon Ia o An Ðo voI nhIou fhu fuc quan IIou, hoI Io. O NopaI cung do
dang hon frong vIoc frao doI ngoaI fo.
Khach san NIranjana |dIon fhoaI 24901) do cong fy du Ijch !P fhanh
Iap, cach bIon gIoI chung 700 m, raf fIon nghI va sach so. Nha nghI Sanju |df:
24919), gan buu dIon o bIon gIoI, vua moI hình fhanh nam o khu vuc fhoaI
maI, phong ngu sach so nhung da so Ia nhung phong ngu fap fho cho nhIou
nguoI. Hang hoa o day ro, nhIou khach san voI gIa vua phaI, khach san voI
moI fruong fhIon nhIon va hang Ioaf quang cao bIa faI bIon gIoI NopaI, khIon
cho nhIou du hanh muon o IaI day.



2. CA TY LA VK, NO¡ O¡C PHAT TRA¡ Q¡A THO¡ THO A¡
Tu Corakpur dI bang duong bo khoang 97 cay so Ia don Ca Ty Ia Vo
|CTIV). Tu day co fho dI don nhIou fhanh pho Ion bang duong bo nhu
KushInagar 148 km, VaranasI 312 km, IumpInI 95 km, ShravasfI 147 km, va
Iucknov 308 km. Chung fa co fho dI bang chuyon fau Iua Corakpur-Conda fu
Corakpur don SIddhafhnagar cach CTIV chung 30 km. San bay gan nhaf Ia o
Corakpur, 104 km. Mof fhj fran nho ÐIrdpur cach PIprahva 8 km vo huong
28
Nam voI day du ngan hang, buu dIon, dIon fhoaI va bjnh vIon. Nhung hoc gIa
fruoc day nhu Rhys ÐavId va P.C. MukhorjI cho rang CTIV o vung TIIaurakof
fhuoc nuoc NopaI. Tuy nhIon nhung cuoc khaI quaf khao co do VIon Khao Co
An Ðo duoI su Ianh dao cua SrIvasfava chung mInh rang PIprahva Ia fhanh
CTIV co.
Thoo nhung cong bo ngay nay CTIV, PIprahava |hIon faI) va CanvarIa
nam cach Iang SIddharfh khoang 22 km. CTIV Ia fhu phu cua dong ho
Shakya, nguoI dung dau bo foc Ia vua cha cua duc Phaf, voI Iy do do cho non
duc Phaf co fon Ia ShakyamunI. Ðong ho Shakya Ia mof frong 16 quoc gIa doc
Iap vao fho ky fhu 6 TTI. ThaI fu Taf Ðaf Ða, sau nay fhanh Phaf, da fraI qua
29 nam fhoI nIon fhIou o CTIV, sau do NgaI da Iìa bo hoang fhanh, NgaI fro
IaI fham sau 12 nam sau khI fhanh dao. CTIV mof noI fru phu fhjnh vuong
frong suof fhoI ky nIon fhIou cua duc Phaf.
Hon han nhung vuong fon cong fu va fham chí ca cac vj fhay gIao cua
mình vo kIon fhuc, fho van, vo ngho… ThaI fu cho fhay kha nang noI baf cua
mình frong faf ca Ianh vuc ngho fhuaf. KhI con Ia cau bo, mof hom frong mof
buoI Io ha dIon, frong Iuc moI nguoI khong aI do y don fhaI fu, ngaI ngoI nhap
djnh va chung duoc so fhIon, don noI 5 vj fhIon fhan dang bay ngang qua dau
fhaI fu phaI dung IaI vì djnh Iuc cua NgaI.
KhI ThaI fu fruong fhanh, cam fhay cuoc song frong hoang cung qua fo
nhaf. NgaI baf dau nhung chuyon du ngoan ra ngoaI do fìm hIou cuoc song cua
fho gIoI bon ngoaI nhu fho nao. NgaI Iuon daf fhoo nguoI hau can frung fhanh
cua mình Ia Xa Nac, doI khI NgaI dI cung voI mof vaI nguoI ban hay cac hoang
huynh. Xa Nac Ia nguoI cham soc ngua cho ThaI fu. ThaI fu va Xa Nac fhInh
fhoang fhay phIon gIu cuong. ThaI fu khong bao gIo dung roI do quaf ngua, Xa
Nac cung vay. ThaI fu da dI dao ca bon cua fhanh, fu nhung vung daf phía Ðac
duoI chan nuI HI Ma Iap Son don nhung vung bình nguyon o phía Nam.
Hoang fhanh CTIV nam o khu fru phu dong dan cu nhaf. So sanh voI nhung
nuoc Iang gIong nhu KoshaIa |KIou-faf-Ia), Magadha |Ma-kIof-da), bo foc
Shakya raf nho, fuy khong rong Ion vo Ianh fho nhung vj frí fhì fhaf fuyof voI.
Ðong song RohInI va Ðanganga phaf xuaf fu rang Hy Ma Iap Son chay xuong
Iam fru phu vung bình nguyon nay. HaI nhanh song nay fIop fuc chay vo
huong Nam nhap vao song HIranyavafI fruoc khI nhap vao song Hang. ThaI fu
fhuong hay ngoI bon bo song HIranyavafI do nhìn dong nuoc chay.
Sau khI ThaI fu Iap gIa dình voI cong chua Ða Ðu Ða Ia, NgaI da song
frong canh xa hoa, huong fhu faf ca duc Iac o fran gIan. Ngay NgaI fhanh hon,
ca vuong quoc vuI mung. Ca hoang fhanh froo don kof hoa, ca mua khap noI.
NoI nao ThaI fu va Cong chua dI qua dan chung dou roo mung, chuc fung. NgaI
dI don fham nhung ngoI Iang nho o xa hoang cung, mang fhoo qua fhuc an va
y phuc do ban cho nhung nguoI nghoo kho.
29
Vua Tjnh Phan da cho xay dung ba cung dIon hop fhoo moI mua cho
ThaI fu va cong chua. Cung dIon mua ho duoc xay caf fron mof vung cao
nguyon raf dop, con cung dIon danh cho mua Ðong va mua mua fhì xay dung
faI CTIV. MoI cung dIon dou co nhung ho son voI nhung hoa son mau xanh
nhaf, mau hong, mau frang. Nhung do frang suc gIay dop raf dop, nhung IoaI
huong fhom, dau fram duoc fhap moI ngay, dou duoc mang vo fu VaranasI hoac
fu vuong quoc KashI.
ThaI fu co ba nguoI anh om ba con raf fhan fhIon voI NgaI do Ia
Mahanama, ÐhaddIya va KImbIIa. ThaI fu fhuong moI cac vj nay vao choI
frong vuon hoa frong cung cua NgaI. Hoang hau CofamI fhuong ngoI fron mof
gho bang go bon canh ho son nhìn ho vuI dua. Nhung nguoI hau can Iuon fuc
fruc do Ða saI mang nuoc uong va fhuc an cho bon fro. Nam fhang froI qua
ThaI fu da fruong fhanh va hoc raf gIoI, NgaI raf gIoI vo am nhac.
Mof hom dang coI ngua dao choI voI nguoI hau can, fhaI fu frong fhay
mof nguoI gIa raf om you, mof Ian khac ThaI fu gap mof nguoI bjnh, va mof
xac nguoI, fhaI fu moI cam nhan duoc canh kho, bjnh hoan va chof choc. NgaI
nhan ra duoc noI kho cua kIop nhan sInh. CuoI cung NgaI gap mof vj dao sI
phong fhaI raf gIaI fhoaf. Vj dao sI nay noI Ia da fhoaf Iy cuoc song fho gIan,
xuaf gIa fìm chan Iy va gIaI fhoaf. Sau khI Ia Hau Ia ra doI va sau khI chung
kIon nhung canh nay ThaI fu da Iìa bo gIa dình dI xuaf gIa chI fruoc 7 ngay Ia
don ngay ThaI fu duoc vua cha fruyon ngoI. Khong fho cham fro nua, ThaI fu
da fau voI phu hoang vo y djnh muon fu bo cuoc song xa hoa fam bo cua doI
song fho fuc do fìm mof hanh phuc fhaf su, cham duf moI kho dau. Vua Tjnh
Phan da fu choI khong cho ThaI fu dI. Vì vay ThaI fu da fron khoI hoang
fhanh cung voI nguoI hau can Xa nac cung voI su gIup do cua chu ThIon. Ðon
bon dong song A-no-ma, ThaI fu fu fho phaf xuaf gIa, dap Ion nguoI manh y
cua mof dao sI. NgaI day Xa Nac mang faf ca do dac frang suc cua mình quay
vo hoang cung con NgaI fhì baf dau cuoc song mof fu sI khong gIa dình.
VoI IoI you cau cua vua Tjnh Phan, sau khI fhanh dao mof vaI nam duc
Phaf da fro vo fham hoang cung. Vua Tjnh Phan dung nhìn duc Phaf mof hoI
Iau va noI rang: “Cba cu ngbì rang con sc oc tbam boang cung truoc, ai co tbc
ngo Juoc con /ai Ji kbat tbuc trong tbanb pbo! Tai sao con kbong Jung trua
trong boang cung:”
Ðuc Phaf nhìn vua cha va mIm cuoI dap rang: “Pbu ouong, con kbong
pbai tro oc mot mìnb. Con tro oc ooi cbung tang, oa con cung /a mot tu sì oa
cung nbu cac oj tu sì kbac, moi nguoi Jcu kbat tbuc.”
Vua Tjnh Phan buon ba noI rang: “Nbung tai sao con /ai Ji xin an nbu
nbung nguoi ngbco bcn nbu tbc: Kbong co ai trong Jong bo 8bakya /am nbu
oay bao gio”
30
Ðuc Phaf IaI mIm cuoI va noI rang: “Co /c Jung /a cbua tung co ai trong
Jong bo 8bakya /am nbu oay nbung cac oj ty kbco tbì co. Pbu ouong! kbat
tbuc /a Jc giup cbo mot oj tu sì pbat tricn tinb tban bìnb Jang kbong pban
bict, moi nguoi Jcu bìnb Jang nbu nbau.. kbi con nban su cung Juong mot cu
kboai tay nbo cua mot gia Jìnb ngbco kbo cung giong nbu Jang tbo nban mot
bua com tbjnb soan Juoc cung Juong tu mot boang Jc. Vj ty kbco co tbc ouot
qua Juoc bang rao ngan can cua su pban bict giau oa ngbco. Moi nguoi Ju /a
ngbco Jcn Jau Ji nua bo cung co tbc giac ngo oa giai tboat. Kbat tbuc kbong
/am mat pbam gia cua con. Kbat tbuc sc cbo tbay pbam gia cua tat ca moi
nguoi.”
Vua Tjnh Phan Iang ngho voI su kInh ngac. IoI fIon doan cua vj fIon frI
dung fhaf. ThaI fu so fro fhanh mof bac Ðao su, so foa sang khap fho gIan
nay. Nam fay vua cha, duc Phaf cung voI phu hoang dI vao hoang cung.
Nho nhung nguoI hau huong dan cho cac vj fy khoo, va ho da fhong bao
cho hoang hau CofamI, Ða Ðu Ða Ia, SundarI Nanda, va Ia Hau Ia, cho non
cac vj da co fho nhìn fhay su gap go gIua duc Phaf va vua Tjnh Phan fu fron
hoang fhanh. Ho nhìn fhay vua da chao duc Phaf nhu fho nao. KhI vua Tjnh
Phan va duc Phaf dI gan don cong fhanh, cong chua Ða Ðu Ða Ia quay sang
Ia Hau Ia. Ða chI duc Phaf va noI voI Ia hau Ia: “Nay con you, con co nhìn
fhay vj fu sI dang nam fay ong noI khong dang dI vo huong cong fhanh kIa
khong7” |Khuddaka NIkaya 1).
Trong Ian vo fham nay duc Phaf da do cho Nanda va Ia Hau Ia xuaf
gIa. Su xuaf gIa cua haI nguoI nay da Iam cho vua Tjnh Phan dau buon boI vì
vua khong dong y cho ho xuaf gIa. Ðuc Phaf nhan fhay dIou nay cho non NgaI
da daf ra gIoI ‘bat cu ai muon xuat gia pbai Juoc su cbo pbcp cua cba mc’. Sau
hom do duc Phaf da day ngaI Xa IoI Phaf : “fu nay, chung fa so khong nhan
nhung nguoI fro fuoI xuaf gIa ma khong co su dong y cua cha mo”, hay nho
dIou nay Ia gIoI Iuaf. Nam fram nguoI frong hoang foc gIa nhap fang doan
frong Ian nay, frong do co ca con fraI cua duc Phaf, nguoI anh om ho, va !paII
nguoI fho hof foc frong hoang cung sau nay fro fhanh mof frong nhung vj daI
do fu cua duc Phaf.
Tham fhoaf fhoI gIan froI qua raf nhanh, duc Phaf va chu Tang da o IaI
hoang cung hon 6 fhang. So Iuong fang doan bay gIo da Ion don hon 500 vj. So
Iuong nguoI cu sI fang vo so ko. Vua Tjnh Phan da cung cho chu fang mof khu
vuc do xay dung fInh xa, cung dIon ngay xua cua fhaI fu, o phía Ðac hoang
fhanh, khu vuc nay raf dop va maf mo. Ton gIa Xa IoI Phaf da fIon hanh xay
dung mof fInh xa cho chu fang. Su hình fhanh mof fInh xa o day da khang
djnh chac chan nIom fIn va fhuc hanh gIao Iy cua duc Phaf frong hoang foc
Shakya.
31
Vua Tjnh Phan moI duc Phaf dung bua com cuoI cung fruoc khI ra dI va
you cau duc Phaf gIang phap. Nhan djp nay duc Phaf da gIang vo ap dung gIao
Iy frong Ianh vuc chính frj. NgaI day: “Cbanb pbap sc giup icb cbo cbinb trj,
kbang Jjnb rang nbung nguoi Jang cai trj mot quoc gia can to cbuc mot xa boi
cong bang oa bìnb Jang” Ngai Jay ticp. “Ncu nguoi /anb Jao bict banb trì
cbanb pbap, sc tang truong /ong tu oa sc pbuc ou cbo Jan cbung tot bon. 8c
mang /ai mot xa boi trat tu, boa bìnb ma kbong can su Jung Jcn bao /uc.
Kbong can pbai gict bai, tra tan, bo tu boac tuoc Joat tai san cua Jan cbung.
Ðicu nay kbong pbai kbong tbc tbuc bicn Juoc, nbung muon tbuc bicn tbì can
pbai bicu oa banb trì cbanb pbap”
Va kbi mot nguoi /am cbanb trj co Juoc su cam tbong oa tìnb tbuong tbì
ong ta sc nban cban Juoc oc su ngbco Joi, Jau kbo oa su Jan ap. Mot nguoi
bicu nbu tbc sc co nbicu pbuong pbap Jc cai to /ai bo may cbinb quycn, /am
tbc nao Jc giam Ji kboang cacb giua nguoi giau oa nguoi ngbco, oa cbam Jut
Jung ou /uc Jc cbong /ai kc kbac. Nay cac tbicn buu, nbung nba cbinb trj,
nbung oj /anb Jao quoc gia can pbai /am guong. Ðung Jam mìnb trong canb
song xa boa boi oì su giau sang sc tao ncn bang rao cban giua ban oa Jan
cbung. 8ong mot Joi song Jon gian, co icb, su Jung tboi gian Jc pbuc ou tba
nban bon /a cbl an kbong ngoi roi. Nguoi /anb Jao sc kbong ai tin tuong oa
ton kinb ncu nbu ong ta kbong /a mot tam guong cbo nguoi kbac noi tbco. Ncu
nguoi /anb Jao bict tbuong ycu oa ton trong Jan cbung tbì bo sc tbuong ycu oa
ton trong mìnb. Cai trj bang Jao Juc kbong giong nbu cai trj bang /uat pbap.
Cai trj bang Jao Juc kbong Jua oao su trung pbat. Hanb pbuc tbat su cbl co
tbc Jat Juoc bang con Juong Jao Juc.” |Mahavagga, Khuddaka NIkaya 1)
Trong fhoI gIan o day, duc Phaf fruc fIop gIang day do fu cua NgaI, va
Iuon Iuon quan fam doI voI nhung nguoI moI xuaf gIa. Trong KInh Ðon sanh
cung co ghI Ia vao nam fhu 5, khI duc Phaf o faI VaIshaII, NgaI da fro vo
CTIV do fham vua Tjnh Phan dang hap hoI. Sau khI vua TInh Phan bang ha
duc Phaf fro IaI VaIshaII.
ThoI hoang kIm cua CTIV koo daI khong Iau, boI vì kInh do cua bo foc
Shakya bj pha huy boI vua VaIdraka, ngay ca frong fhoI ky duc Phaf chua xuaf
gIa da xay ra chIon franh voI nuoc nay. Iuc ngaI Huyon Trang don fham o day
fhì chang con gì ngoaI su hoang fan va do naf, chI mof so nguoI va mof íf fu sI
song o day. Phap HIon |399-414) ghI IaI rang o day co mof fhap va mof fru da
cua vua A Ðuc, ngoI fhap cao 10 mof , fron dau fhap co con su fu. NgaI Huyon
Trang cung dong y voI dIou nay. Nhung faf ca nhung dI fích su kIon nou ra
frong kInh dIon da fap frung su chu y cua haI vj, va nhIou dIom ghI chu o day
Ia phan Ion fhap. Sau nay foan bo khu vuc nay fro fhanh khu rung va dau fho
ky 20 chI co nhung nhung dan voI bang ngang khu nay.
32
Ngay nay CTIV hình fhanh do nhIou ngoI Iang, fhanh pho chính Ia
PIprahva va CanvarIa. Mof daI fhap van con o day Ia noI fho xa IoI cua duc
Phaf xay dung do dong ho Shakya. Mof bIa ky bang chu ÐrahmI duoc phaf
hIon o day xac djnh rang day Ia fhap fho xa IoI. Non mong con IaI fraI daI
mof khu rong Ion. HIon faI khong fìm fhay dau vof gì vo fru da do ngaI Phap
HIon va Huyon Trang ghI IaI.
NhIou con dau an vao fhoI daI Kushana duoc fìm fhay o PIprahva. Mof
frong so nay co mang bon dong chu: “Om Jcoaputra oibarc Kapi/aoastu
bbiksbu angbasa”. ÐIa ky ghI IaI o nhom haI chI co 3 dong: “Om Jcoaputra
oibarc Kapi/aoastu bbiksbu sangbasa”. Nhom fhu ba ghI fon nhIou vI fy khoo.
Chu duoc khac fron an Ia chu ÐrahmI cua fho ky fhu nhaf va fho ky fhu haI
TI. CaI fon Ðovapufra IIon quan don vua KanIshka |dau fho ky fhu 2 TI),
nguoI ung ho Phaf gIao raf nhIou, ong xay dung mof fInh xa raf Ion faI
PIprahva va sau sua IaI fhanh mof daI fhap. O day cung fìm fhay nhung bình
dung xa IoI bang da, va nguoI fa cho Ia xa IoI cua duc Phaf. Nhung cuoc khaI
quaf gan day cong bo nhung non mong hIon faI Ia hoang fhanh CTIV cua vua
Tjnh Phan. Va noI day duc Phaf da fraI qua 29 nam fhoI nIon fhIou cua NgaI.
Khu vuc chính cua dI fích gom co mof ngoI fhap duoc fìm fhay frong nhung dof
khaI quaf khao co nhung nam 1973-74.
Nam 1897-98 ong W.C Poppo, nguoI Anh va Ia dja chu vung ÐIIdpur |8
cay so vo phía Nam PIprahva) da fìm ra khu dI fích nay. CaI hom duoc ong
fìm fhay gom co 5 hu bang da. Trong so 5 hu nay fhì caI nho nhaf |cao 15.24
cm bo ngang 10.48 cm), co ghI mof bIa ky, gIup ích cho vIoc xac djnh vj frí
KapIIavasfu va IIon ho don duc Phaf va fang doan. Ðong chu bIa ky nhu sau:
8ukiti bbatinam sa-bbaginikanam sa-puta-Ja/anam iyam sa/i/a-niJbanc
BuJJbasa bbagaoatc 8akiynam. ÐIa ky duoc Rhys ÐavId djch sang fIong Anh:
“Tbis sbrinc jor rc/ics oj tbc BuJJba, tbc August Onc, is tbat oj tbc 8bakyas,
tbc brctbrcn oj tbc Distinguisb Onc, in association uitb tbcir sixtcrs, anJ tbcir
cbi/Jrcn anJ tbcir uiocs.”|NoI day caf gIu fho xa IoI cua Ðuc Phaf, dang Vo
Thuong Ton, cua dong ho Shakya, nhung nguoI ba con cua Ðang CIac Ngo,
cung voI chj, con caI va vo con). Rhys ÐavId, cung nhu C. ÐuhIor va A. Ðarfh
dou dong y voI nhan djnh Ia ngoI fhap o PIprahva Ia ngoI fhap ma frong kInh
ÐaI Ðaf NIof Ðan da do cap rang dong ho Shakya da dung ngoI fhap do fho xa
IoI cua duc Phaf sau khI NgaI nhap nIof ban duoc hoa fang va phan chIa xa
IoI. Trong nhung bình bang da nay co xa IoI cua duc Phaf.
Nam vo phía Ðong fhap faI PIprahva Ia Ðong CIang Ðuong fìm fhay
nhIou an frIon voI fruyon fhuyof vo CTIV. Toan bo cau fruc o day chIa ra Iam
bon phan. Tuy nhIon duong dI vao fInh xa Iuon Iuon nam o huong Tay doI dIon
voI fhap. TInh xa duoc xay dung fron mof vung daf fhoang rong. Co bon day
fang xa huong ra ngoaI, bon day nam o bon huong. HaI phan kIon fruc dau cua
33
fInh xa hình vuong, bo ngang chung 32.30 mof. San gIua cung hình vuong moI
bo 21.80 mof. Huong Tay cua fInh xa co hanh Iang bao boc rong 2.70 m. ÐI hof
nhung buc fhang cua fInh xa Ia mof san Iaf bang gach va xI mang. Huong
Ðong bon canh buc cap Ia mof buc fuong bang gach nung.
Ðac CIang Ðuong nam huong Tay Ðac, goc phía Ðong cua fhap chính.
TInh xa nay nho hon so voI nhung fInh xa khac va kIon fruc cung don gIan
hon. Vo bo cuc cua fInh xa cung fuong fu nhu fInh xa phía Ðong, fuy nhIon
khong co hanh Iang bao boc o san gIua. Co mof san chính nam canh Ia fang
xa.
Nam CIang Ðuong fìm fhay frong fình frang raf foI fo. Phía Ðong va
mof phan cua phía Nam bj hu hong nang do bj xoI mon. ThIof ko cua fInh xa
nay íf nhIou cung gIong voI nhung fInh xa khac, chI mof phan khac do Ia o
day co haI phong frung bay o fang xa. KIon fruc o day chI phan Iam haI phan.
TInh xa hình vuong moI bo do duoc 24 m. TInh xa nam o frong mof san va mof
hanh Iang bao boc. Mof duong cong rong chung 25 cm nam o phía Nam chay
don phía Ðac va phía Nam fInh xa. Ðuong cong Iam do dan nuoc fhaI frong
fInh xa. Tron duong cong Ia mof fhap nho bo ngang 4.80 m. Huong Tay co mof
fhap, bo fhap hình vuong.
Tay CIang Ðuong khoang 100 mof vo huong Tay cua fhap, gom mof fong
fho cua fu vIon. Cung nhu nhung fInh xa khac. Tang xa duoc xay dung chung
quanh san chính va co hanh Iang bao boc. TInh xa cung hình vuong moI maf
bao gom ca fuong ngoaI Ia 25 m. phan day nhaf cua buc fuong Ia 1 mof, doan
bon frong fhì chI 75 cm.
Chanh dIon khong xa Iam vo goc Tay Nam cua Ðong fInh xa, gan fhap o
phía Ðong. Chanh dIon duoc xay bang gach Iam bang bun va daf. Chanh dIon
rong 3.15 mof vuong. Vo phía Nam cua chanh dIon co mof phong nho. Ðan don
can phong Ia mof Ioaf buc cap vo huong Tay. Can phong cung nhu nhung noI
khac Ia cho Iam vIoc cua chu fang. Chanh dIon va san nam vao phan kIon fruc
fhu fu cua khu vuc.
Co mof mof hoI fruong Ion Iaf gach o phía Tay bac co frang frí nhung
mo daf. HoI fruong hình vuong moI bo 10.60 mof. HoI fruong duoc bao boc
bang bon buc fuong bang gach nung. Mac du hoI fruong fhuoc phan kIon fruc
fhu nhaf, nhung fuong chung quanh fhì nhom kIon fruc fhu fu. Muc dích cua
mo hình kIon fruc cung van chua ro. Ro rang Ia ngoI fruong duoc ngaI Huyon
Trang ghI IaI frong nhaf ky cua ngaI dung voI noI nay.

THAP SHAKYA
KIon fruc quan frong nhaf o CTIV Ia fhap chính o PIprahva, mof frong
nhung fhap duoc fìm fhay som nhaf o An Ðo. Thap duoc sua chua ba Ian.
Nhung cuoc khaI quaf fIon hanh vao nam 1971 cho fhay rang fhap duoc xay
34
dung Ian dau vao fho ky fhu 5 TTI va duoc Iam IaI Ion hon haI Ian sau nay.
Thap nguyon fhuy duoc Iam bang gach nung va bao gom mof maI vom voI mof
duong dI chung quanh Iaf bang gach nung rong 5 mof. Tang mof cua fhap duoc
dap cao bang daf Iay o chung quanh. Tron dInh fhap o khu vuc gIua Ia haI
phong nho do daf xa IoI. Trung fam cua fhap, o duoI daf co haI phong nho noI
fhong voI nhau. Ngan phía Ðac gom mof hu Iam bang da fron Iang nhu xa
phong raf dop cao 12 cm va haI caI dIa. Phong huong Nam cung nhu vay nhung
hu bang da Ion hon cao 16 cm va haI dIa. Ca haI hu da khI khaI quaf duoc, mo
ra bon frong chua nhIou manh xuong nguoI bj chay don. NgoaI vj frí va nhung
gì fìm fhay duoc o nhung hu nay cho fhay rang nhung mau xuong chay don
nay Ia xa IoI cua duc Phaf duoc chIa cho dong ho Shakya. Tu nam 1990, nhung
mau xa IoI quy gIa cua duc Phaf nay duoc dua vo frung bay o VIon Ðao fang
quoc gIa o fhu do Nov ÐoIhI.
Tang fhu haI IIon quan don phan daf sof cung mau vang nhaf, phan nay
khong khac voI daf fhuong duoc dap o fron haI fang gach xay o phan duoI.
Toan bo sua sang phan haI Ia phan maI vom, va nhung bac fhang cap, va
ngung IaI fu Iop gach 12 cua fang fhu nhaf. CaI kof bang da Ion dung nhung
hu duoc Popo fìm fhay nam o fang fhu haI. Tang fhu ba Ia fang mong cua fhap
duoc sua IaI fu hình vuong sang hình fron do kích fhuoc cua fhap duoc Iam Ion
Ion; bo ngang cua mof canh fhap Ia 23.50 m. NhIou hoc fuong hình chu nhaf
voI khoang cach dou 80 cm duoc frang frí o do fhap. Chan do fhap cao 1.16 m
fính ca nhung hoc fuong.
Thap fhu haI duoc xay dung khoang 150 nam sau, sau khI nang cap maI
vom cua fhap fhu nhaf. MaI cua fhap nay duong kính 19 mof, rong 1.52m fính
vong fron cua chan fhap. Ong Poppo da phaf hIon mof kof da co vIof chu. Sau
khI fìm hay hop da Ion co chua nhung kof frong hop, ong khang djnh Ia khong
co xa IoI cho non da khong dao sau fhom, va ong da bo maf co hoI fìm fhay
haI kof da Iau nam hon chI mof vaI mof bon duoI.
Thap fhu ba, duong kính cua maI Ia 23 mof, duoc xom Ia fhap Ion hon
nhung fhap fruoc do, chan fhap moI canh daI 23.5 mof. Ong Poppo fìm fhay
mof kof da frong fhap nay, nhung da bj vo fhanh nhIou manh nho. Ðay chính
Ia ngoI fhap ma ngay nay khach hanh huong don chIom baI. NgoaI vj frí quan
frong Ijch su cua ngoI fhap, fhap Shakya con co nhIou dIom fhu vj khac. Khong
co dau hIou gì vo vIoc mo fhap sau khI xay caf, chI sau nay nguoI fa noI rang
vua A Ðuc cho mo faf ca cac fhap nhung fhap Ramagama co Io Ia khong. Ro
rang Ia vua da khong dung don vì fon frong dong ho Shakya. Thap cung duoc
sua sang nhIou Ian. KIon fruc ban dau chI Ia mof ngoI fhap nho don gIan, fraI
qua nhIou gIaI doan fhap duoc Iam Ion hon va da dang.
Ðong TInh Xa
35
Cach ngoI fhap chính khong xa Ia non mong cua mof fInh xa. Mof caI an
duoc fìm fhay o day co mang dong chu: “KapIIavaffhu ÐhIkkhu Sangha”, chung
mInh chac chan rang PIprahva va nhung dI fích con IaI chung quanh day Ia
quo huong cua duc Phaf. Chung fa cung fhay rang fInh xa cung duoc vua
KanIshka xay dung. TInh xa gom co 31 fang phong xay chung quanh san;
nhung phong Ion hon o cuoI day phía Ðong Ia nhung nha kho, frong khI cac
phong khac Ia phong o cua chu fang. Ðuong dI Ion fInh xa Ia nhung bac fhang
cap va mof duong ranh fhoaf nuoc dan ra goc phía Ðac.
SaIagrarh, khoang 200 mof vo huong Ðong cua PIprahva, mof fhap khac
va mof fInh xa duoc fìm fhay. TInh xa hình chu nhaf voI mof Ioaf day phong.
Khu vuc Ion cua fInh xa o huong Ðong va Tay. Cong vao fInh xa nam o huong
Ðac qua nhung buc fhang cap. TInh xa duoc xay cao boI vì do fình frang ngap
nuoc. Cho fhay dIou nay Ia qua nhung buc fhang cap cao. Ðau vof cua nhung
buc fuong chung quanh fInh xa cung duoc fìm fhay. TInh xa duoc xay dung va
faI fao ba Ian. Ian fhu ba Ia khoang gIua fho ky fhu 2 TTI dau fho ky fhu 1
TI.
Vo huong Ðac cua fInh xa chung 30 mof, van con mof ngoI fhap cung
gIong nhu fhap o PIprahva, voI hình fron o fang fron cua fhap. Ðuong kính
fhap Ia 5.50 mof. Sau nay, cu fho Ia gIaI doan cua vua KanIshka, khI fuong
Phaf duoc fho phuong, chan fhap da duoc sua IaI fhanh hình vuong, moI canh
Ia 10.85 mof. Ðua fhoo kích co cua nhung vIon gach fhap duoc xay dung cung
fhoI gIan voI fang fhu haI cua fhap PIprahva. Cach fhap khoang 1 cay so ruoI,
haI mo daf duoc fìm fhay. Mo daf Ion Ia mof buc fuong day, fhoo dan dja
phuong o day fhì day Ia hoang fhanh cua vua Tjnh Phan. Cuoc khaI quaf faI
CanvarIa cho fhay rang khoang 6 mof cach dInh fhap co haI hoc kích fhuoc 82
x 80 x 37cm co daf fuong cua duc Phaf. Phan con IaI cua nhung chIoc bình
bang kIm IoaI va nhung caI dIa mau sac chung fhuc vo cau chuyon dong ho
Shakya phan chIa va fho xa IoI cua duc Phaf nhu fho nao. Nhung vof fích con
IaI co fu fho ky fhu 4 TTI. Tìm fhay fron dInh fhap mof hop da da bj vo kích
fhuoc cua hop Ia 132x 82 x 66.7cm. Trong hop da nay co nhIou bình Iam bang
go, bac, cung voI mof so do frang suc bang vang, nhIou fuong su fu, voI cham
khac fron nhung chIoc dIa bang vang, nhung banh xo bang vang, ngoc dính
fron nhung y phuc fhou, nhIou hop nho bang vang. Nhung do co nay duoc bao
quan faI VIon bao fang CaIcaffa. Khu doI cho fhay rang fhanh pho rong hon
nhung phan Ion khu vuc nay duoc su dung do frong frof. Khao co hoc cho fhay
rang fhanh pho co fu nam 800 TTI cho don hof fhoI daI cua vua KanIshka
khoang nam 300 TTI. Ngay nay chung fa chI fhay haI fInh xa Ion va mof so
kIon fruc bình fhuong, phan Ion duoc xay dung vao dau cong nguyon.
36
Nhung dI fích khac frong khu vuc nay bao gom mof foa nha cong cong
khong xa Iam vo huong Ðac cua fhap chính., mof fhap nho do khach hanh
huong xay va mof fInh xa nam o phía Nam, mof fInh xa khac o phía Tay.
Co mof fu vIon va fInh xa cua Tích Ian, MahavIhara, frong khu vuc nay.
Nbung tbong tin can tbict, ma so fhanh pho 05544, ÐIrdpur, cach chung
8 cay so co day du ngan hang, buu dIon, dIon fhoaI va bjnhvIon. Van phong du
Ijch gan nhaf Ia o SIddharfhnagarchu72ng 20 cay so.
Kbacb san: SrIIankan TompIo ÐharmashaIa, va !P TourIsm ÐungaIov.




























3. BOOHGAYA (BO OK OAO TRANG)
NO¡ PHAT THANH OAO VO TH¡ONG CHANH OANG G¡AC
37
“Ngay cbo nay Ju tban tbc ta co tbc bj buy boai, Ju cbo tbjt nat xuong
tan nbung ta nguycn /a sc kbong bao gio roi kboi cbo ngoi nay cbo Jcn kbi Ta
tìm ra cban /y…”
Ðuc Phaf sau khI chung ngo qua vj Vo Thuong Chanh Ðang CIac NgaI
ngoI huong phap Iac duoI coI cay NIgrodha bon dong NI IIon Thuyon faI Ðo Ðo
Ðao Trang, NgaI noI Ion baI ko:
“Hanb pbuc tbay banb song Joc cu,
Nguoi Juoc ngbc cban Jicu pbap!
Hanb pbuc tbay nguoi banb trì ,
Tbuc banb cban tbicn my.
Hanb pbuc tbay giai tboat,
Ðoan tru cac tbam ai.
Nguoi giai tboat moi kbo acb,
Tan tru goc rc “toi /a”
|Mahavagga1,3 ~4)

VI TRI va PH!ONC TIÐN ÐI IAI
Ðan so: 40.000 nguoI. Ma so buu dIon: 824231. Ma so dIon fhoaI: 0631.
Ðo Ðo Ðao Trang |ÐÐÐT), cach 235 cay so vo huong Ðong VaranasI
bang fau hoa dI qua Caya, va 270 cay so duong bo, cach fhanh pho Caya 12
cay so, va Caya cung Ia ga xo Iua gan nhaf do don ÐÐÐT. Ðon fu VaranasI
phaI dI ngang qua Sasaram bang quoc Io C.T. |NH2), fu mof fhj fran nho fon
Ia ÐobhI, chung fa dI vo huong Ðac khoang 26 cay so Ia don ÐÐÐT. Nou ban
du djnh don bang fau hoa, Caya Ia ga noI IIon fuyon duong ÐoIhI-VaranasI-
Caya-CaIcuffa. Caya cach Pafna 92 cay so vo huong Nam, Ia dja dIom fhuan
fIon cho ca duong bo va fau hoa. Tu ga Caya ban co fho baf nhung chuyon xo
buyf, xo faxI hoac Aufo rIchshav do vo ÐÐÐT chung 16 cay so. Taf nhIon Ia
faf ca phuong fIon o day dou cho fron muc bình fhuong.
San bay, ngay 18 fhang 12 nam 2002 fuyon bay fu Caya dI CaIcuffa va
Ðangkok khaI fruong.
ÐÐÐT co Io khong con Ia mof dI fích Ijch su ma fro non mof noI fon
nghIom va mof frung fam van hoa cua Phaf gIao. ÐÐÐT Ia dja dIom hanh
huong quan frong nhaf cua Phaf gIao fron khap fho gIoI. Raf nhIou bIa ky duoc
phaf hIon o day IIon quan don nhung doan hanh huong cua Trung Quoc, MIon
ÐIon, Tích Ian don chIom baI fhanh dja nay va nhung nguoI co cong Ion frong
vIoc xay dung va frung fu ngoI ÐaI fhap nay. ÐIom dac bIof cua ÐÐÐT duoc do
cap don nhIou frong nhIou sach va nhaf ky cua cac nha hanh huong, ÐÐÐT Ia
noI duy nhaf ma duc Phaf fhanh dao Vo Thuong Ðo Ðo. Nha chIom baI noI
fIong o fho ky fhu 7 Ia Huyon Trang ghI IaI su co gang cua duc Phaf frong fhoI
gIan fu fap faI PragbodhI HIII |Kho Hanh Iam) nhung van khong co kof qua.
38
CuoI cung NgaI da fìm fhay mof noI cach PragbodhI HIII chung 3 cay so vo
huong Nam, va noI day NgaI da fhanh dao. Va sau do nhIou fho ky, nhung
phaf fu khap noI da vo fhanh dja nay do chIom baI danh Io noI duc Tu Phu
gIac ngo Vo Thuong Ðo Ðo.
Huyon Trang ghI IaI rang vua A Ðuc da cho xay dung mof chanh dIon,
dích fhan nha vua da don day vao nam fhu 10 ngaI frj vì, va noI nay duoc do
cap frong bIa ky Ia SambodhI |gIac ngo), va vua da cho xay dung chanh dIon
faI day. Tuy nhIon khong co dau vof gì fìm fhay vo chanh dIon cu o day. Thoo
mIou fa cua Huyon Trang fhì ÐaI fhap vo kIon fruc co ban da co fu fho ky fhu
7. Thap ngay nay da duoc phuc hoI Ion hon vao cuoI fho ky 16. Thap ÐaI CIac
o MIon ÐIon Iam fhoo nguyon mau cua ÐÐÐT.
Phan Ion dIou khac o ÐÐÐT dou sau fhoI daI Cupfa va co Io o khoang
gIua fhoI daI PaIa-Sona |fho ky fhu 8-12). Vaf quan frong nhaf o day con IaI fu
sau fho ky fhu 6 Ia fuong Phaf frong fu fho ngoI va fro non pho bIon frong
suof fhoI daI Cupfa. Mac du day Ia dIom dac bIof cua ÐÐÐT va cung Ia bIou
fuong Phaf fhanh dao, nhung hình fuong nay duong nhu da phaf xuaf fu noI
nao khac fruoc do. Ðau sao dI nua fhì noI dau fIon noI fIong o mIon Ðong An
Ðo Ia ÐÐÐT. NhIou vua chua, hoang hau, khach hanh huong da sua sang, fu bo
fhom ÐaI fhap cho don fho ky 12 khI nhung fran Iu Iuf da vuI Iap foan bo ngoI
fhap maI cho don nam 1811.


Thap ÐaI CIac o Ðo Ðo Ðao Trang
Mac du fình frang va ngay fhang chính xac van khong ro, nhung don
fho ky 13, sau nhIou fho ky hung fhjnh, foan bo sInh hoaf fu fap cua Phaf gIao
39
hau nhu cham duf. IrancIs Ðuchanan-HamIIfon, nguoI don fham ÐÐÐT nam
1811, ghI IaI rang ngoI fhap Iuc do frong fình frang do naf, va nhIou noI bj hu
haI vì nguoI fa da Iay nhung vaf IIou va gach do xay dung nhung cong frình o
dIa phuong. Tu dau fho ky 19, nhIou phaI doan cua MIon ÐIon don ÐÐÐT fhay
fình frang hu haI nhu vay non da phaf fam cung duong fu bo IaI, va chuong
frình fu bo duoc fIon hanh vao nhung nam 1880. Khong may man Ia nhung
fhay doI o fho ky 19 faI ÐÐÐT do nhung nham Ian dang fIoc. Mof so cau fruc
hoan foan bj pha huy, va nhIou fuong da bj doI khoI vj frí nguyon fhuy .
CuoI fho ky 19, cung voI cong frình phuc hoI fhanh fích nay, nhung baI
vIof cua ngaI ÐdvIn Arnord da fhu huf nhIou chu y don ÐÐÐT. ÐaI fho noI
fIong cua ong vIof vo duc Phaf fua do: “Tho IIghf of AsIa” |Anh Sang cua Chau
A - 1879) va mof baI bao gay xuc dong manh mo vo su fho o faI haI vo fhanh
dja ÐÐÐT, ong chung mInh hung hon vo IoI ích cua ÐÐÐT cho foan fho gIoI
bIof don. Nam 1891, nhung baI vIof cua ngaI Arnord da fhuc day AnagarIka
ÐharmapaIa fu Tích Ian sang An Ðo va ong da hy sInh ca cuoc doI do dau
franh danh IaI quyon so huu ÐÐÐT ma dac bIof Ia fhap Ðaj CIac fu fay cua
mof dao sI HIndu fon Ia Mahanf dang quan Iy fhap Iuc do. Tu nam 1953, mof
chI fhj ban hanh cua chính quyon bang ÐIhar, mof hoI dong quan Iy ÐÐÐT
fhanh Iap gom nhung fhanh vIon cua ca Phaf gIao Ian HIndu, va co nhung sua
sang ca fhap Ian moI fruong chung quanh. Thap hIon faI da duoc sua chua va
mof fhap moI duoc xay fhom. Nhung hoc chung quanh fhap da duoc phuc hoI
IaI voI nhung fuong Phaf ma vang, ngay nay ÐÐÐT da dan fro IaI fhoI ky huy
hoang fhoo nhu Huyon Trang da mIou fa.
Ton gIa Co Ðam da fhuc hanh phop fu kho hanh frong 6 fhang duoI coI
cay PIpaIa. Ða fhang dau, ngaI chI mof mình fron nuI nhung don fhang fhu fu
co fhom nam nguoI do fu cua !ddaka Ramapuffa, dan dau Ia nguoI ban cu cua
NgaI Ia KIou Tran Nhu. Ton gIa Co Ðam raf vuI khI gap IaI KIou Tran Nhu, va
chI mof fhang sau khI duc Phaf Iìa bo kho hanh Iam fhì fon gIa KIou Tran
Nhu da chung dac duoc canh gIoI fhIon PhI fuong phI phI fuong xu.
Nhan fhay rang khong con gì do hoc o !ddaka Ramapuffa, KIou Tran
Nhu cung nhung nguoI ban dI fìm duc Phaf. Sau nhIou fuan Io ho da may man
fìm duoc duc Phaf va ho bay fo muon o IaI cung fu fap voI duc Phaf. Taf Ðaf
Ða da gIaI fhích voI ho Ia faI sao NgaI fu duy vo phuong phap fu kho hanh, va
nam anh om KIou Tran Nhu, Vappa, ÐhaddIya, AssajI va Mahanama, quyof
djnh cung fu fap voI NgaI. MoI vj fu fìm Iay mof hang do fru an, nhung khong
qua xa nhau va moI ngay mof nguoI dI vao Iang do khaf fhuc. KhI khaf fhuc
fro vo, fhuc an duoc chIa ra Iam 6 phan cho non moI nguoI chI duoc mof nam
fhuc an moI ngay. Mof fhoI gIan sau nam nguoI nay fhay chan va nghI ngo vo
phuong phap fu kho hanh va ho maf nIom fIn o duc Phaf. Nam nguoI da roI bo
40
duc Phaf do dI fìm mof dao su khac, nhung ho khong fhanh cong cho don khI
ho gap duc Phaf fro IaI.
Ton gIa Co Ðam quyof djnh fu bo y nghI muon roI bo fho gIoI nay, boI vì
NgaI nhan fhay rang hIon faI mình dang hIon huu frong fho gIoI hIon fuong
nay, NgaI da fro vo voI chính mình. Mof hoI fho, mof fIong chIm hof, mof
ngon Ia roI hay mof fIa nang - baf cu dIou gì cung dou co fho Ia do faI do fhIon
quan. NgaI baf dau nhan fhay rang chìa khoa cua cua gIaI fhoaf nam ngay o
moI hoI fho, moI buoc dI, fron fung vIon soI nho fron suof chang duong.
Ton gIa Co Ðam quan saf fu fhan fho don nhung cam gIac, va NgaI fIop
fuc fhIon quan fhoo doI nhung nhan fhuc va ca fu fuong khoI Ion frong fam
fhuc cua chính mình. NgaI nhan fhay rang su haI hoa cua fhan va fam, va moI
moI fo bao frong fhan fho bao ham ca fInh hoa cua vu fru. NgaI fhay rang can
phaI quan saf ky frong mof haf buI fhì so nhan ra duoc bo maf fhaf cua foan
bo fho gIoI, chính moI haf buI Ia vu fru, nou khong co haf buI fhì khong co su
hIon huu cua vu fru fho gIoI. Ton gIa Co Ðam vuof ra khoI fu fuong vo nga
fuong, mof caI nga rIong bIof, va quan saf nhu vay, NgaI nhan fhay rang fu
Iau nay mình bj froI buoc boI nhung fa kIon vo nga duoc gIaI fhích frong Vo
Ða. Thaf ra, faf ca moI fhu dou khong co mof caI nga rIong bIof. Vo nga Ia can
ban cua faf ca hIon huu. Vo nga khong phaI Ia mof fhuaf ngu do dIon fa mof
fhuc fho. Vo nga Ia fIa chop danh fan moI fu duy fa kIon. TIop fuc fu duy vo vo
nga, ThaI fu Taf Ðaf Ða gIong nhu mof vj fuong vung Ion fhanh kIom frí fuo
frong fran chIon fhIon djnh. Suof ngay va dom NgaI fIop fuc fhIon djnh duoI
coI cay PIpaIa, frí fuo da bung sang frong NgaI.
CuoI cung dom fhanh dao cung don. Nhap sau vao fhIon djnh, vao dau
canh ThaI fu Taf Ðaf Ða chung duoc Tuc mang mInh, NgaI fhay duoc nhIou
kIop frong qua khu; vao canh haI NgaI chung duoc ThIon nhan mInh; va canh
ba NgaI fu duy vo nhan qua va chung duoc frí fuo doan fru faf ca cac Iau hoac;
va khI sao maI vua moc NgaI chung Vo Thuong Chanh Ðang CIac, Ðac Toan
Trí, Vo Thuong Ton. ThaI fu Taf Ðaf Ða da chung ngo vao ngay frang fron
mua xuan fhang VaIshakha |AprII-May), nam 528 TTI. Ton gIa Co Ðam fro
fhanh Phaf, Ðang CIac Ngo; sau nay duoc danh xung Ia Sammasambuddha
|Ðang Toan CIac), Nhu IaI, Tho Ton, ThIon Tho, va Phaf Thích Ca Mau NI.
Cay ma duc Phaf ngoI fhIon goI Ia Cay Ðo Ðo, va khu vuc nay goI Ia Ðodhgaya
hay Ðuddhagaya |Ðo Ðo Ðao Trang).
Cho rang sau khI fhanh dao duc Phaf da fraI qua 7 fuan o ÐÐÐT. NgaI
fraI qua moI fuan faI mof dja dIom o ÐÐÐT. Tuan fhu nhaf NgaI ngoI huong
phap Iac duoI coI Ðo Ðo. Tuan fhu haI, NgaI dung va nhìn khong roI maf vo
cay Ðo Ðo noI da gIup cho NgaI fìm ra chan Iy. Thap AnImoshaIochana danh
dau noI nay o phía Ðong Ðac cua Thap ÐaI CIac, co fuong Phaf dung maf nhìn
vo huong cay Ðo Ðo. Tuan fhu 3 NgaI fhIon hanh fu coI Ðo Ðo don dIom cua
41
fuan fhu haI fham nIom on cay da cho cho cho NgaI frong suof fhoI gIan qua.
Hoa son moc Ion o day, cho non noI day duoc bIof don nhu Ia Chankraman
ChaIfya va sau nay nguoI fa Iam mof con duong bang gach gom 18 hoa son
fuong frung cho nhung buoc dI cua duc Phaf. Tuan fhu 4 duc Phaf nhap djnh
sau hon. NoI ma duc Phaf ngoI fhIon djnh goI Ia Rafanagraha ChaIfya fao
fhanh nhung mau frang, vang, xanh, do va vang frong Ia co Phaf gIao. Tuan
fhu 5 duc Phaf ngoI fhIon djnh o mof goc cay khac fon Ajapa NIgrodha, noI
day nang Sujafa da cung duong baf chao sua. Tuan fhu 6 Ia o ho MuchaIInda
cach ÐaI fhap chung 50 mof, o day mang xa vuong MuchaIInda song frong ho
nuoc nay da cho cho duc Phaf khI Ma vuong Iam bao fo do pha khong cho duc
Phaf ngoI fhIon. O day hIon gIo o gIua ho co mof fuong Phaf ngoI fhIon duoc
mang xa cho cho. Truoc ho van con phan con IaI fru da cua vua A Ðuc, cao 6
mof.

Ho nuoc o Ðo Ðo Ðao Trang, noI Ðuc Phaf huong phap Iac fuan fhu 6

Cay Rajayafana Ia noI duc Phaf fraI qua fuan fhu 7, cung Ia noI duc
Phaf quyof djnh chuyon banh xo phap, cung noI day haI nguoI fhuong buon
Tapassu va ÐIIaIIIka o !fkaIa |nay Ia OrIssa), fình co dI ngang qua va da cung
duong duc Phaf banh va maf ong. Tu cay Rajyafana, duc Phaf fro IaI coI Ðo Ðo
va NgaI da danh Io cay Ðo Ðo. Sau 49 ngay huong phap Iac, duc Phaf roI
ÐÐÐT, dI don gap 5 anh om KIou Tran Nhu o Sarnafh |Ða Ia NaI) do Chuyon
Phap Iuan Ian dau fIon.
NoI chuyon voI nhung nguoI ban cua NgaI va do fu SavasfI, mof chu bo
chan frau, duc Phaf noI: “Tìnb ycu cbl co mat kbi co su cam tbong. Va cbl co
tìnb tbuong nbu tbc moi co tbc cbap nban. Hay tbuc tap song trong tlnb tbuc,
ban sc bicu sau bon oc su cam tbong cua ban. Ban sc co tbc tbong cam cbinb
42
mìnb, cam tbong nguoi kbac oa tat ca. Va ban sc co mot mot trai tim Jay ap
cua tìnb tbuong. Ðo /a con Juong tuyct ooi nbat ma ta Ja kbam pba ra”.
SavasfI hoI: “ Thua Ðao Su, chung fa co fho goI con duong nay Ia con
duong cua ‘Su TInh Thuc’ hay khong7 ÐucPhaf mIm cuoI, “ÐI nhIon, chung fa
hay goI no Ia con duong cua Su TInh Thuc. Ta raf fhích caI fon nay. Con duong
TInh fhuc dan don gIac ngo hoan foan. Ðuc Phaf gaf dau chap nhan you cau
cua Sujafa goI NgaI Ia Ðang CIac Ngo. Sujafa fIop fuc fhua ‘Avakon’ frong
fIong MagadhI duoc doc Ia ‘budh’; va nguoI da gIac ngo so goI Ia ‘Ðuddha’. Ðay
gIo chung con co fho goI NgaI Ia ‘Ðuddha’ |Phaf). NaIaka, 14 fuoI cau bo Ion
nhaf frong nhom fhua: “ Thua Tho Ton, chung con raf vuI khI ngho nhung IoI
day cua NgaI vo con duong cua su fInh fhuc. Sujafa da noI voI chung con Ia
NgaI da ngoI fhIon djnh duoI coI cay PIpaIa frong suof 6 fhang va vua foI qua
NgaI da chung ngo Vo Thuong Ðo Ðo. Thua Tho Ton, cay PIpaIa nay Ia cay
dop nhaf va fon quy nhaf frong khu rung nay. Cho phop chung con goI cay nay
Ia ‘Cay gIac ngo’, cay ‘Ðo Ðo’. Chu ‘ÐodhI’ cung mof goc fu voI fu ‘Ðuddha’ va
cung co nghIa Ia gIac ngo.
Ðuc Phaf gaf dau dong y. NgaI cung raf hoan hy. NgaI cung khong doan
fruoc Ia cuoc gap go voI nhung dua bo, phap mon cua NgaI va fham chí cay
PIpaIa co mof caI fon dac bIof nhu vay. NandapaIa chap fay fhua: “TroI da foI
chung con phaI fro vo nha nhung chung con so fro IaI do ngho NgaI day fhom
nua cho chung con”. Taf ca Iu fro dou dung day chap fay nhu nhung bong son
cam on duc Phaf. Tron duong vo nha bon fro cuoI noI raf vuI nhu dan chIm
hof. Ðuc Phaf cung raf vuI. NgaI da quyof djnh o IaI day Iau hon do fìm ra
phuong phap do gIoo nhung haf gIong fInh fhuc va cung do cho NgaI huong
phap Iac sau khI chung duoc qua vj Vo Thuong Ðo Ðo. |MajjhIma NIkaya. 10)
THAP ÐAI CIAC |MAHAÐOÐHI TÐMPIÐ)
Thap ÐaI CIac foa Iac ngay noI Ðuc Phaf fhanh dao Ia dIom chính do
chIom baI |nou dung may chup hình va quay phIm phaI mua vo). Thap ÐaI
CIac vua duoc cong nhan Ia ÐI San Van Hoa Tho gIoI |!NÐSCO).
ÐaI do Ashoka |270-232 TTI) da don chIom baI day nhIou Ian cung voI
fhay cua vua Ia fon gIa !pagupfa |MogaIIIpuffa TIssa). Cuoc chIom baI day an
fuong duoc dIon fa frong mof cuon sach SanskrIf vao gIaI doan nay fon
Ashokavandana. Ðuoc vj dao su cua vua ngaI MogaIIIpuffa TIssa vua A Ðuc da
phaf nguyon va fo chuc nhIou buoI Io dac bIof. Trong djp nay fon gIa !pagupfa
noI:
“Cbinb tai toa Kim cang nay,
Ðang Ðicu Ngu cbc pbuc
Ðap tan /u Ma quan.
Va cung tai noi nay
Ðang Vo Tbuong Toi Tbang,
43
Ngo oo sanb, tbang nict ban”
Sau khI ngho IoI nay, vua A Ðuc da cung duong mof fram ngan fhoI
vang faI cay Ðo Ðo va fIon hanh xay dung ngoI fhap faI fhanh fích nay.



Thap dau fIon vua A Ðuc xay Ia vao fho ky fhu 3 TTI gan cay Ðo Ðo.
Thap nay bj fhay doI vao fho ky fhu 2 TI, va sau do cung fraI qua nhIou Ian
sua chua. Thap hIon nay foan bo duoc xay bang vua va co phuc cho, fu fho ky
fhu 6 TI. NhIou vj fu sI nguoI MIon ÐIon fhay su fho o va pha hoaI cua nhung
ko don day chIom cu baf hop phap, da fIon hanh nhIou cuoc fu sua vao nam
1882. gan day fhap cung duoc fIon hanh fu bo vao nam 1998. Thap xay fron
mof non hình vuong cao va rong, chIou cao cua fhap Ia 54 mof hình chop nhon
o dInh, voI bon fhap hình chop nho hon o bon goc, co fho bon frong fuong
Phaf o fu fho ngoI kIof gIa, duoc daf frong mof Iong kính. Tu fho nay fay phaI
cua duc Phaf cham daf con fay fraI fhì daf fron duI, bIou fuong cua gIac ngo. O
gIua fhap cung co mof IInga cua fhan ShIva duoc daf o day vao nam 860 TI.
Thap nay nguoI fhoo dao HIndu cung don Io baI, boI vì ho cho rang duc Phaf Ia
hoa fhan fhu 9 cua fhan VIshnu, fhan bao vo frong dao HIndu. Nhung fhap
hình chop nhon nho duoc xay fhom Ia do nhung phaf fu nguoI MIon ÐIon Iam
44
fhom khI ho fu sua fhap vao fho ky 14. Trong so nhung hình fuong, cay Ðo Ðo
fhì hop dung xa IoI cung khong kom phan quan frong faI fhanh fích nay.
Thap nguyon fhuy bj HoI gIao pha huy vao fho ky 13. NhIou phan dIou
khac sac xao fron nhung hang rao o phía Nam va phía Tay cua fhap co fu raf
Iau. Mof so hang rao van con, mof so khac fhì duoc Iam moI sau nay. Trong
vong 30 nam vua qua nhIou fuong Phaf da bj an cap fu nhung Io hoc fron
fuong. KIon fruc co nhaf o day con sof IaI Ia hang rao bang da do ngan ngua
fhu du, duoc xay dung vao fho ky fhu 1 TI. Tuy nhIon mof phan fu hang rao
nay da duoc dua don VIon Ðao Tang o Iondon va CaIcaffa. Ðuong dI vao Thap
dI qua mof IoI duoc xay dung maI vom co cham fro o fron. Ho son noI duc Phaf
fam nam o phía Nam cua fhap. Phía Ðac Ia mof buc cap daI 18 mof, xay vao
fho ky fhu 1 co cham khac nhung hình hoa son o fron, danh dau noI ma duc
Phaf da fhIon hanh va NgaI da suy nghI Ia co non Chuyon phap Iuan hay
khong. Su kIon nay da duoc fac fron nhung cof bang da nhung hIon nay chI
con mof cof duy nhaf. Tron nhung buc fuong chính van con nhung nhIou hình
fuong co.
CAY ÐO ÐÐ
Phía sau ÐaI fhap Ia cay Ðo Ðo, cay nay Ia hau duo cua cay Ðo Ðo ma
duc Phaf da fhanh dao. Cay Ðo Ðo voI nhIou canh foa ra cho rop foa bong
maf, raf IInh fhIong va fhanh bình khI hanh fhIon duoI coI cay. NguoI fa cho
rang cay Ðo Ðo nguyon fhuy moc vao ngay duc Phaf dan sanh. Truyon fhuyof
noI rang khI vua A Ðuc chua fhoo dao Phaf da ra Ionh chaf cay Ðo Ðo va dof
chay. Nhung cay moc Ion cay moI frong ngon Iua dang chay Iam cho vua ngac
nhIon va chuyon fam cho non vua cho xay dung fuong rao do bao vo, fruoc day
vua PrasonajIf |Ða-fu-nac) nuoc KoshaIa cung da cho xay fuong do bao vo khI
duc Phaf con faI fho. Truyon fhuyof cung noI rang sau khI vua A Ðuc quy y
fhoo Phaf, nha vua raf gan guI va quy cay Ðo Ðo da khIon cho hoang hau
TIshyarashIfa ghon fy va ba da cho nguoI chaf cay Ðo Ðo, nhung Ia Iung Ia cay
moc fro IaI raf nhanh. Con gaI cua vua A Ðuc Ia SanhamIfra, da chIof mof
nhanh cua cay Ðo Ðo mang sang Tích Ian. Cay nay hIon nay van con o co do
cua Tích Ian, fhanh pho Anuradhapura. Sau nay nguoI fa chIof nhanh mang
fro IaI frong faI ÐÐÐT khI ma cay Ðo Ðo nguyon fhuy o day bj chof. Ijch su
da ghI Iaj rang vua Sashanka chaf cay Ðo Ðo frong fhoI gIan ong nay dan ap
Phaf gIao vao nam 600 TI.
45

Cay bo do o Ðo Ðo Ðao Trang

Huyon Trang ghI IaI rang cu moI do frang fron cua fhang VaIshakha
|AprII-May), hang ngan nguoI fu khap noI fron Ianh fho An Ðo dou fuu vo
ÐÐÐT fuoI cay voI nuoc fhom, sua, ca haf va fung hoa. ÐharmavasmIn |gIua
fho ky 13) ghI IaI nhung cam fuong nhu sau: “Cay Bo Ðc o giua buc tuong
tbanb bao boc bon buong. Kbi mo mot cua oao nguoi ta sc tbay co mot bo bìnb
nbu cai bon… nbung nguoi Jcn Jay cung cbo cay nbicu tbu nbu pbomat, sua,
oa Jau tbom cung nbu go tram, /ong nao o.o… bo mang Jcn tu xa nbung moi
tbu oan kbong bj kbo.”
Cay Ðo Ðo goc moc nghIong vo huong Ðong cua vj frí hIon nay nhung da
duoc doI dI khI ÐaI fhap duoc xay dung. Cay hIon faI duoc frong vao fho ky 19
va ro rang Ia cay hau duo duoc chIof fu cay Ðo Ðo nguyon fhuy.
Sau nay, ngho noI NgaI Iong Tho da xay mof hang rao do bao vo cay
khoI bj voI pha, va khI cay da Ion hang rao nay duoc daf mof fuong MahakaIa
phía fron moI fru. Thoo Huyon Trang Ian fhu ba cay bj pha Ia vao fho ky fhu 6
khI vua ShaIvIfo vung ÐongaI da pha huy cay fuy nhIon du vua nay ra Ionh dao
cho don fan goc ro nhung ong nay da khong fho dao don fan goc. Va sau do
cay duoc hoI phuc raf nhanh vì vua Purvavarma cho fuoI vao cay bang sua cua
ca ngan con bo, Iam cho cay phaf frIon chI frong mof dom cay Ion cao duoc 3
mof. Vì su fan pha cua con nguoI cay Ðo Ðo bj chof nhIou Ian nhung cay van
vuon mam moc fuoI fof baf cu o dau khI nhung haf cua cay roI xuong, va
nhung cay con fIop fuc song.
Co ba hình anh vo cay Ðo Ðo:
NguoI Phaf fu fon kính cay Ðo Ðo
46
Cung nhu nhung fín do ThIon chua fon kính fhanh gIa”
Rhys ÐavIds, Lijc oj Gautama
Cay Ðo Ðo, fu fruoc don nay frong nhIou nam fhang chang ho vang ua,
va moI nguoI dou Io baI, duoI fang cay chan Iy da duoc dang Tu phu khaI mo.
ÐdvInd Arnord, Ligbt oj Asia
ThaI fu fu fu fIon vo phía fruoc- duoI moI buoc chan NgaI
MoI buoc chan Iam rung chuyon ca fho gIoI,
Cho don khI NgaI dung faI cay Ðo Ðo-
Mof Ian nua fho gIoI rung chuyon
Ðao fIn dang quan vuong sap sua Ion ngoI
AIoxandor CunnIngham, MababoJbi



VAJRASSHIIA |KIm Cang Toa)
O gIua cay Ðo Ðo va fhap Ia mof foa bang da hình chu nhaf duoc daf
chính xac noI duc Phaf ngoI. Ðay Ia dI fích Iau nhaf con IaI o ÐÐÐT. Toa nay
goI Ia VajrashIIa |KIm Cang Toa) va mof so nguoI fIn rang mof so Iuong Ion
kIm cuong duoc chon o duoI do Iam fang fhom su IInh fhIong. Kích fhuoc cua
foa Ia 143 x 238 x 13.5 cm, duoc Iam fu mof IoaI da do bong Chunar. Phan
fron duoc frang frí voI nhung hình foan hoc, va kIou frang frí hInh Ia co voI
47
nhIou hình chIm frang frí o phan duoI. Ðo fính cach dI cu cua IoaI ngong froI
nay, hình fuong chIm nay duoc su dung frong Phaf gIao co daI nhu Ia bIou
fuong cua su ‘fu bo’. Toa kIm cang co Io do vua A Ðuc xay dung, fhaf ra nhung
frang frí hình Ia co va hình ngong froI duoc fìm fhay fron nhung fru chính o
SanchI da Iam fang fhom su chính xac cua nhan djnh nay. Can goc cay Ðo Ðo
co mof fam da co khac hình haI ban chan, phaf fu fhì cho Ia dau chan Phaf
nhung HIndu fhì IaI cho do Ia dau chan cua VIshnu.
Tu fhoI vua A Ðuc |270-232 TTI) va fraI qua nhIou fho ky, so Iuong phaf
fu, fInh xa va chu Tang da co maf o ÐÐÐT. Phaf fu don day co noI do fhuc fap
fhIon djnh va nhung hoaf dong xa hoI. Sau nay Phaf gIao suy fan o An Ðo,
nhung co so nay cung bIon maf, va ÐaI fhap bj bon HoI gIao va nhom phan
dong HIndu fan pha vao fho ky 13. Sau do fhap IaI bj mof dao sI HIndu IoI
dung frong Iuc fình hình nhIou nhuong da chIom cu. Nhung don nam 1953 fon
Mahanf bj fong khu ra khoI day va ÐÐÐT duoc gIao IaI cho HoI Ðong Quan frI
ÐÐÐT duoc fhanh Iap do sac Ionh cua chính quyon bang ÐIhar. Tu do ÐÐÐT
phaf frIon nhanh chong, hIon nay so Iuong chua cac nuoc Phaf gIao fron fho
gIoI dou co maf o day.


KIm Cang Toa o ÐÐÐT

Nam 1956 ky nIom Ian fhu 2500 ngay duc Phaf nIof ban. ÐIou nay da co
fac dong Iam hoI sInh IaI nhung hoaf dong o ÐÐÐT. So Iuong chua, fInh xa cua
cac nuoc fang nhanh. Tuy nhIon chua dau fIon frong so nay Ia MahabodhI
Sangharama, do vua Tích Ian xay dung vao fho ky fhu 4 TI. HIon nay co don
25 fInh xa, chua, va nhung fo chuc dang hoaf dong faI day frong nhIou Ianh
vuc. Su hIon dIon cua nhIou chua cua cac nuoc fron fho gIoI da Iam noI baf
fhanh dja noI duc Phaf fhanh dao va cung noI Ion duoc su doan kof cua Phaf
48
gIao. IoI kInh cau nguyon am ap: “BuJJbam saranam Gacbcbami, Dbammam
8baganam Gacbcbami, 8angbam 8baranam Gacbcbami” |Quy y Phaf, Quy Y
Phap, Quy Y Tang), nhung cau fhan chu “Om manI Padmo Hum” va “Namo
Myo Ho Rongo Kyo” duoc frì fung hang ngay Iam fang fhom phan fhIong IIong
va noI Ion fInh fhan hoa hop cua dao Phaf faI ÐÐÐT. Thuc ra, so Iuong chua
fhap va fInh xa moc Ion o day chac chan Iam fang fhom vo my quan o ÐÐÐT.
Thom vao nua, san bay quoc fo faI Caya da hoaf dong non nhung phaf fu, fu sI
khap noI fron fho gIoI co fho do dang vo day do chIom baI fhanh dja nay.
Hau nhu nhung nuoc Phaf gIao phaf frIon dou co chua faI day va ho dou
xay dung fhoo phong cach cua moI nuoc.

HOI MAHA ÐOÐHI O AN ÐO
KhI AnagarIka ÐharmapaIa |1864-1933) Ian dau fIon don ÐÐÐT vao
nam 1891, co so Phaf gIao duy nhaf o day Ia mof nha nghI do vua MIon ÐIon
MIndon-MIn xay dung vao nam 1875 cho phaI doan do vua dan dau don day do
fIon hanh vIoc sua chua ÐaI fhap. Thaf su fhì nha nghI nay da fro fhanh frung
fam cho nhung hoaf dong cua vua va IIon fIop hon 10 nam. Sau nay,
ÐharmapaIa da o day do franh dau voI ga dao sI HIndu |dang chIom ÐaI fhap).
ÐoI vì Mahanf khong chju nhuong daf cho hoI Maha ÐodhI cho non nam 1900
chính quyon fhj fran Caya da cap cho HoI mof manh daf, o do bay gIo Ia Nha
NghI Maha ÐodhI. Toa nha Ijch su nay duoc su dung do fruyon ba chanh phap
frong suof 100 nam nay, duoc chính quyon dja phuong xay dung qua su cung
duong va ho fro cua Phaf gIao MIon ÐIon va Tích Ian fhoo IoI you cau cua
ngaI AnagarIka ÐharmapaIa, chI phí xay dung Iuc do maf 15,000 rupoos.
Sau khI xay caf xong vao nam 1901, Nha nghI Maha ÐodhI da fro fhanh
van phong chính cua HoI Maha ÐodhI, cung Ia noI nghI cho nhIou phaI doan
hanh huong don fu cac nuoc fron fho gIoI va An Ðo. Cung nhu mof fhap canh,
Nha NghI Maha ÐodhI gìn gIu an foan, su fhIong IIong cho ÐaI fhap. Tu nam
1953, chu fang cua HoI Maha ÐodhI co bon phan fo chuc nhung buoI Io fruyon
fhong Phaf gIao faI ÐÐÐT. Va fu nam 1970, voI Iong nhIof fhanh va hy sInh,
nhung hoaf dong nay da duoc fhuong foa Ð. Pannarama fo chuc. ÐuoI su quan
Iy va bao fro cua HoI, ngay Io Phaf dan va nhung Io hoI khac dou duoc fo chuc
faI ÐÐÐT. Ngay Io Phaf dan frong nhung nam foI so vao nhung ngay sau day:
16-5-2003, 4-5-2004, 23-5-2005, 13-5-2006, 2-5-2007, 20-5-2008, 9-5-2009, va
27-5-2010.
Nhung no Iuc phuc hoI Phaf gIao khoI xuong do ngaI AngarIka
ÐharmapaIa fhanh fuu sau gan 100 nam, 1991. Io ky nIom 100 nam ngay
fhanh Iap HoI duoc faf ca frung fam cua HoI fo chuc raf Iong frong o ÐÐÐT,
noI HoI fhanh Iap dau fIon, fuong ngaI AnagarIka ÐharmapaIa duoc daf ngay
chính gIua cua nha nghI MahaÐodhI vao ngay 23-9-1991. Tuong ngaI
49
ÐharmapaIa do fhuong foa WIpuIasara, Tong fhu ky HoI Maha ÐodhI An Ðo
fhIof ko va fac, va moI chI phí do ngaI R. Promadasa, fong fhong Tích Ian
cung duong.
Toa Iac o mof khu Iy fuong, gan ÐaI fhap va bon xo buyf, HoI Maha
bodhI faI ÐÐÐT Ia dIom raf fIon IoI cho cac du khach hanh huong IIon ho.
Trung fam khong nhung cung cap nhung fhong fIn va huong dan khach hanh
huong ma con an hanh nhIou sach vo Phaf hoc va sach nghIon cuu vo An Ðo.

CH!A MIÐN ÐIÐN
Chua MIon ÐIon nam fron mof con duong cu dan don Caya, gan don
canh saf. Chanh dIon cua chua co nhIou buc franh raf dop vo vo nhIou su kIon
frong cuoc doI duc Phaf. Chua duoc xay dung fhoo kIon fruc mof chua nho va
mo hình cua Pagan, mof fhanh pho co 5000 ngoI chua. Nha nghI cua MIon
ÐIon Ia foa nha cua mof nuoc Phaf gIao xay dung dau fIon faI ÐÐÐT. Nha
nghI do vua MIon ÐIon MIndon-MIn xay vao nam 1875 cho nhung nguoI MIon
ÐIon fru ngu do fu sua ÐÐÐT. Nha nghI nay sau nay pha dI do xay dung chua
va nha nghI hIon nay. Chua MIon ÐIon co mof chanh dIon frang nghIom do
cho chu fang fu fap fhoo fruyon fhong nam fong.
CH!A CÐI!CPA TAY TANC
Chua Tay fang nam o huong Ðong bon canh nha nghI Maha ÐodhI ngay
khu frung fam, raf quon fhuoc voI khach hanh huong. Chua fhuoc phaI CoIugfa
cua Phaf gIao Tay Tang, do mof Iaf ma noI fIong cua Iadakh xay dung nam
1933. KIon fruc fhoo phong cach Tay Tang, chua gom co mof chanh dIon o
fang mof frang frí nhIou buc franh raf dop, caf gIu kInh fang va nhung phap
khí. Tang haI cua chua co nhIou buc franh vo fron fuong fhoo phong cach
fhangka voI nhung dam may, banh xo va bo faf. Ðu khach vIong fham so duoc
moI xoay caI banh xo hình fru Ion do cau nguyon o fang duoI. Nhung buc franh
fron fuong vo fhoo ngho fhuaf Tay Tang noI vo cuoc doI cua duc Phaf, nhung
vj To ÐaI fhua va fruyon phaI Vajrayana. O fang nay cung co mof banh xo cau
nguyon Ion. Chua hIon nay co vaI fro raf quan frong Ia NgaI TonzIn Cyafso
Ðaf IaI Iaf Ma fhu 14, song fj nan o ÐharamsaIa fu nam 1959, don o day moI
khI NgaI vo ÐÐÐT.

CH!A TR!NC Q!OC
Mof ngoI don fho va mof chua nho, duoc xay dung fhoo kIon fruc chua o
Trung Quoc, cach Nha nghI Maha ÐodhI khong xa vo huong Tay Nam. Chua
duoc xay dung vao nam 1935 do mof fu sI fon Ia ShIh-fIh Chon. Chua fho mof
fuong Phaf bang da frang, fron fuong co vo nhIou franh mInh hoa nhung su
kIon cua cuoc doI duc Phaf.

50
CH!A THAI IAN
Chua xay dung fhoo kIon fruc dac bIof ThaI, |Waf ThaI-Chua ThaI), dja
dIom fham quan dop fhu haI o ÐÐÐT, nam ngang voI chua Trung Quoc, nam
vo huong fay cua VIon Khao Co, cach Io chính chung 500 mof. Chua Ion voI
nhIou mau sac nhu chua Ða o Ðangkok, voI hình mong nhon fron nhung maI
ngoI vang, chua xay dung va khanh fhanh vao nam 1957. VoI fInh fhan
fhoang, bon frong chua co nhung ap phích cua cac djch vu du Ijch gan fron
fuong. Sau chua duoc Hoang CIa ThaI Ian xay dung fro IaI vao nam 1970-
1972, mof fuong Phaf vang duoc fon frí o chanh dIon da fhu huf kha nhIou
khach fham quan.
Tuong Phaf vang duoc fo chuc An vj raf frang frong vao ngay 3 fhang 5
nam 1967. Tuong Phaf cao 3.60 mof do fhu fuong ThaI Ian Thanom
KIfIkachorn cung duong duoc cho fu Ðangkok don Caya bang may bay quan su
dac bIof cua My. Tu Caya fuong duoc chuyon bang mof may bay nho don
ÐÐÐT cung voI chu fang va phaf fu dan dau Ia fhuong foa Phra Ðob
VIsuddhmoII, fru frì chua ThaI. Chu fang va phaf fu da ruoc Phaf dI nhIou
fhap ba vong va Iam Io faI KIm cang foa fruoc khI fuong duoc fhInh vo chua
ThaI. Tu nam 1970 vo sau, duoc su faI fro cua chua, chu fang o An Ðo fhuong
fo chuc nhung cuoc hop djnh ky hang nam faI chua ThaI.

CH!A ÐH!TAN
Quoo sang goc pho phía fron mof fí Ia chua Ðhufan. Io daf da xay dung
chua nay vao ngay 28-10-1983. Ðhufan fhuoc Phaf gIao ÐaI fhua va fhoo phaI
Ðukpa Kargyu cua Tay Tang. Chua do Hoang gIa Ðhufan xay dung mang dam
nof van hoa dan foc, MIon daf cua Rong.

CH!A KARMAPA TAY TANC
Ðoc fhoo duong va hoI dI xuong phía duoI mof fí Ia ngoI chua frang frí
mau sac, chua Kagyupa Vajrayana va Tu VIon Phaf CIao ÐaI Thua |1938) goI
fon Ia Chua Karmapa cua Tay Tang. Chua fhuoc phaI Kagyupa Phaf gIao Tay
Tang. Chua nay gom nhIou buc franh Ion mIou fa cuoc doI duc Phaf va mof
banh xo Phap Iuan, banh xo so duoc quay ba Ian khI Io sam hoI. Nhung buc
franh o day mof so copy fu nhung buc franh o Chua MuIagandhakufI o
Sarnafh. O day con co mof frong Iam bang kIm IoaI mau do va vang.

CH!A NHAT ÐAN – INÐOSAN NIPPONJI
Nam phía fron chua Tay Tang, va nam phía bon phaI con Io Ia chua
Nhaf Ðan. Chua do HoI Phaf CIao AI Huu xay dung, hoI nay fhanh Iap o Nhaf
vao nam 1968 do nhIou ho phaI Phaf gIao. Van phong chính cua HoI o faI
Nakamoguro, Moguro-Ku, Tokyo. Chu fjch dau fIon cua HoI Ia ÐaI duc Shoyu
51
Ivaya, mof fu sI raf co fIong fam, va ngoI chua da duoc fhIof ko va fIon hanh
xay dung duoI su chI dao cua ong. Ðuoc dau fIon cua du an Ia Io daf da Van
phong Phaf gIao fho gIoI fo chuc fhang 9 nam 1968, va cong frình hoan faf
vao fhang 2 nam 1970. Cong frình xay dung chua khoI cong fhang 12 cung
nam do va hoan faf vao fhang 11 nam 1973. Cong chua chính fhuc khanh
fhanh vao ngay 8 fhang 12 1973 do ong V.V CIrI, sau nay Ia fong fhong An
Ðo. Cong sau cua chua co buc franh vo dan chung chon chuc koo don duc Phaf.
Chua co mof bjnh vIon fu fhIon, fInh xa va mof chuong hoa bình. Chuong duoc
danh dou dan vao moI sang va foI. Co mof du an xay dung fuong Phaf ÐI Iac
cao 100 mof faI ÐÐÐT cung Ia bIou fuong cua hoa bình fho gIoI.
Chua Ia mof ban sao cua nhung ngoI chua co bang go o Nhaf. Chua
Nhaf Ðan co mof nof dop fu nhIon khong co mof su frang frí hay fhIof ko
nhan fao. Tron buc fuong frong chua Ia buc franh mInh hoa nhung su kIon
quan frong cua cuoc doI duc Phaf. O gIua Ia fuong Ðon Su duoc mang sang fu
Nhaf. HaI fang moI xay dung, non duoc Iaf bang da bong raf dop va co nhIou
hình fuong duc Phaf bang vang.
Chua Nhaf doI dIon voI chua ThaI do HoI Phaf gIao AI Huu
|InfornafIonaI ÐuddhIsf Ðrofhorhood AssocIafIon-vIof faf Ia IÐÐA) xay dung
fhang 10 nam 1965. fron daf cua fru so chính quyon ÐIhar, sau duoc chuyon
nhuong cho chua. Chua xay bang IoaI da dac bIof cua An Ðo, do nhung kIon
fruc su va ky su Nhaf ban dua fhoo kIon fruc co cua Nhaf.
Truoc chua Ia mof fhap chuong, chuong nang 250 kg. Chuong do ong
Kono Suko MofsovhIfo, chu fjch cong fy dIon Iuc quoc gIa Nhaf fang. Chuong
duoc danh vao moI sang fu 5 gIo chIou Iuc 6 gIo vao fhang 4 don fhang 9, fu
fhang 10 foI fhang 3 sang Iuc 6 gIo chIou Iuc 5 gIo. ÐuoI frua fhì chuong duoc
danh suof nam. Ðan dja phuong o day cung nho fIong chuong chua ma bIof
duoc gIo gIac do dI Iam fhoo gIo fhInh chuong chính xac cua chua.
Phan fhu ba cua du an Ia cong frình xay dung fruong Ðo Ðo mau gIao
duoc fIon hanh fhI cong. Io khoI cong fo chuc ngay 8-12-1975. Mof mon qua
cua nhung om bo va nhung nha faI fro nhung fruong Ðo Ðo Mau gIao o Nhaf
ban guI don cho fro om An Ðo. Toa nha hoan faf vao fhang 2 nam 1977, va
ngay 15 fhang 9 nam 1977 don fhang 12 nam 1977, fruong baf dau hoaf dong
day do fhuong xuyon cho khoang 40 om fhuoc gIa dInh nghoo kho. Nam 1979,
fruong buoc sang nam fhu ba hoaf dong, so Iuong cac om Ion don 50. HIon faI
con so hoc sInh o fruong Ion don 200 om. Tro om fu ba fuoI ruoI don bon fuoI
so duoc nhan sau khI xof nghIom va kham suc khoo. Sau khI hoc xong chuong
frình hoc haI nam mau gIao, cac om duoc hoc chuong frình fIou hoc. Nho vay
ma faf ca fro om gIa dình nghoo va gIaI cap fhap khong co du dIou kIon cho
con om don fruong dou fham gIa Iop hoc nay sau khI dI mau gIao. MoI ngay 4
fIong dong ho cac om co fham du nhung khoa Io o chua, fruoc bua an fhuong
52
ngho gIang vo nhIou do faI, hoc ngon ngu, am nhac, hoc vo va nhIou hoaf dong
khac. Truong con nhung cung cap nhu kham bjnh djnh ky, dong phuc, dung cu
gIang day, an frua, va nhIou fIon nghI khac.
Chua Nhaf con kham bjnh mIon phí cho nhung du khach va dan dja
phuong faI Phong Kham Ðjnh Tu ThIon Komyo, phong kham nay khanh fhanh
fhang 12 nam 1983, va da hoaf dong dou dan fu do don nay voI mof doI ngu
bac sI va dung cu fof.
Mong muon cua ÐaI Ðuc S. Ivaya, chu fjch HoI Phaf gIao AI Huu va
nhung dong su, fu nam 1975 HoI fhuong xuyon fo chuc nhung buoI hoI fhao,
hoI nghj vo nhIou do faI Phaf gIao fu ngay 8-10 fhang 12 faI ÐÐÐT. HoI cung
cap moI chI phí, nhu cau cho nhung nguoI fham gIa hoI fhao. So Iuong nguoI
fham du moI nam moI fang. ÐaI hoI fhao cua cac hoc gIa so duoc fuyon chon
can fhan boI Ðan ÐIon fap va so duoc an hanh va phaf ra frong buoI hoI fhao
ko fIop. ÐuoI su faI fro cua chua Nhaf ban, hoI nghj Phaf gIao fho gIoI Iuon
Iuon duoc chu foa boI chu fjch HoI Phaf gIao AI Huu, Nhaf ban. HIon faI ÐaI
Ðuc TIon sI Arsfa TuIku Ia Tong fhu ky cua HoI IÐÐA.

CH!A ÐAIJOKYO
Ngay bon canh ngoI chua Nhaf ban dau fIon |Indosan NIpponjI), nam
fron mof con Io khac, mof ngoI chua Nhaf khac duoc xay boI HoI ÐaIjokyo cua
Nhaf ban. PhaI ÐaIjokyo do ÐaI Ðuc Tafsuko fhanh Iap, van phong chính o
Nayoga, Nhaf ban. Chu ÐaIjokyo co nghIa Ia ÐaI fhua. PhaI nay goj Ia IIon
Hoa Ton do ngaI NIchIron fruyon ba |1222-1282 TI) vao fho ky 13. ÐaIjokyo do
cu sI fhanh Iap cho non nghI Io raf don gIan íf phuc fap, nguoI dung dau gIao
phaI Ia mof cu sI hoI vIon duoc bau Ion.
Chua ÐaIjokyo voI maI chua cao vuf, da duoc ong CIanI ZaII SIngh va
fong fhong An Ðo, cong fhom su gIup do cua ÐaI Ðuc Y. SugIsakI, chu fjch
phaI ÐaIjokyo khaI mac khanh fhanh vao ngay chu nhaf 13 fhang 2 nam 1983.
vao ngay nay chuong frình Io dac bIof fhoo fruyon fhong Nhaf ban duoc fo
chuc Iong frong o chanh dIon, noI fho fuong Phaf Ðon Su va Ðo Taf.
Io ky nIom mof nam ngay fhanh Iap duoc fo chuc vao ngay 12-2-1984.
Cung ngay hom do co fo chuc Io an vj Phaf, fuong duoc fhInh vao ngay khanh
fhanh chua. Io ky nIom Ian fhu haI fo chuc vao ngay 23-2-1985, cung voI Io
daf da xay dung ÐaI Phaf va khaI fruong fruong hoc ÐaIjokyo. Io ky nIom Ian
fhu ba fo chuc ngay 19-1-1986 cung voI Io daf da Nha nghI ÐaIjokyo. Io ky
nIom Ian fhu 6 fo chuc vao ngay 13-11-1989 cung voI Io khanh fhanh fuong daI
Phaf voI su chung mInh cua NgaI Ðaf IaI Iaf Ma fhu 14 TonzIn Cyafso. ÐaI
Ðuc Y. SugIsakI chu fjch hoI ÐaIjokyo cua Nhaf chao don cacvj quan khach don
du buoI Io mang fính Ijch su nay. Io fo chuc IIon fuc frong ba ngay, hang fram
fang sI cua cac ho phaI don fung kInh, Io hoan man vao ngay 20-11-1989.
53
T!ONC ÐAI ÐAI PHAT
Nam o cuoI con duong bon canh chua ÐaIjokyo, fuong Phaf cao nhaf faI
An Ðo duoc xay dung boI phaI ÐaIjokyo Nhaf ban. Khu vuc nay rong khoang
chung mof hoc fa daf do chính quyon bang ÐIhar cap. Tuong ÐaI Phaf nay
duoc fao fhoo phong fhaI kIon fruc Kamakura Nhaf, cao 24.25 mof, 18.25 bo
ngang. Tuong duoc Iam bang da Chunar mau hong va vang fuong Phaf ngoI
fron mof foa son frong fu fho ngoI fhIon, maf nham mof nua. Tuong duoc daf
fron bo bo bang bo fong. Tuong rong bon frong, co cau fhang hình xoan oc co
fho dI fu duoI Ion don nguc, doan nay chIa Iam bon fang. 16,300 fuong Phaf
nho bang dong Iam faI Nhaf daf fron nhung caI ko bang go daf o ba fang bon
frong fuong. Cong frình xay dung dIou khac fuong do Thakur va cac con fraI
cua Khudar dam frach koo daI hon 5 nam baf dau fu nam 1984. NgaI Ðaf IaI
Iaf Ma fhu 14 chung mInh Io khanh fhanh fuong daI nay vao nam 1989. Io ky
nIom Ian fhu 10 chua ÐaIjokyo fo chuc vao ngay 9-11-1993 khI haI fuong haI vj
daI do fu cua duc Phaf Ia Xa IoI Phaf va Muc KIon IIon duoc fon frí o haI bon
fuong daI.


Tuong Phaf faI chua Nhaf Ðan

Chua ÐaIjokyo cung co nhIou hoaf dong khac, vao ngay chu nhaf chua co
mof Iop hoc fu fhIon day hoc cho khoang 50 om hoc sInh fhuoc gIa dình nghoo
faI dja phuong. Iop hoc day cac om fung kInh, hoc haf, vo, cach xop gIay
fhanh nhung hình con fhu, hoa…. Truong cung co day ca fIong HIndu va fIong
Anh. Chua cung co mof Iop day ngho fu fhang 2-1985 nam o mof foa nha 2
54
fang bon canh chua. O day fhuong xuyon co nhung Iop day danh may |6
fhang), day may |1 nam). MoI fhu dou mIon phí, va fruong con cung cap nhung
fhu can fhIof cho hoc sInh hoc o nhung Iop may.
Chua ÐaIjokyo, fuong daI ÐaI Phaf, Nha nghI va nhung hoaf dong khac
dou do HoI ÐaIjokyo dIou hanh va hIon faI do ong M. Subba dIou hanh mof
cach co hIou qua, ong vua Ia gíam doc kIom fhu ky fu khI baf dau.
Chua cung co nhung IIon ho voI cac chua Tích Ian, VIof Nam, Han Quoc,
ÐaI Ioan, ÐangIadosh, va NopaI….
Canh ÐaI fhap Maha ÐodhI TompIo Ia chua ShaIvIfo gom mof cum bon
fInh xa, chung quanh Ia cay coI xanh fuoI va duoc chu y don voI ngho fhuaf
kIon fruc fuyof voI, chua con co nhIou mo cua cac vj fo. Nam doc Ia day fang
xa. Va chu y don foa nha cua Mahanf phía bon fraI ngay khI ban vua daf chan
don fhanh pho. Ðay gIo Ia mof ngoI don fho cua HIndu, o day ban co fho nhìn
fhay dong song NI IIon Thuyon va ngon doI Sujafa bon fron, va cung Ia mof
dja dIom fhu vj do ngoI fhIon. Khong xa Iam fu fInh xa ShaIvIfo Ia don fho
Jagannafh, fho fhan ShIva va co mof fuong fhan khac fron fang da don bong.
Sau khI fhanh dao duc Phaf da fam faI dong song NI IIon Thuyon chay
bon ngoaI ngoI Iang nho yon fInh, soI bong ngon doI fruoc maf. Song NI IIon
Thuyon cach daI fhap chung 250 mof vo huong Ðong. Tuong fruyon rang duc
Phaf da fha bình baf xuong dong song nay. NgaI Iap fho nguyon rang nou
NgaI fhanh dao fhì bình baf so froI nguoc dong song nhu nhung vj Phaf frong
qua khu. Ðình baf da froI nguoc dong nhu IoI NgaI fho nguyon. Chung 2 cay so
ruoI Ia mof mo daf cay coI um fum, Ia vj frí ngoI nha cua Sujafa. Mof so nguoI
cho rang day Ia vj frí cua cay AjapaIa NIgrodha noI duc Phaf fraI qua fuan fhu
bay huong phap Iac sau khI NgaI fhanh dao. Nhìn bon ngoaI fhì mo daf gíong
nhu mof fhap co.

VIÐN ÐAO TANC KHAO CO HOC
VIon Ðao fang nay hoaf dong fu 28-12-1956, duoc NgaI Ðaf IaI Iaf Ma
fhu 14 TonzIn Cyafso khanh fhanh khaI mac, frung bay mof so hình fuong
bang da kIm IoaI fu fho ky fhu 1 TTI don fho ky fhu 11 TI. Ða so fuong o day
fhuoc vao fhoI daI PaIa-Sona |fho ky fhu 8-12) nhIou hình fuong duc Phaf duoc
khac fron da, bang dong, vang; fuong fhan HIndu, haI fuong YakshI, va nhIou
manh cua fru hang rao nhung ngoI don co. NhIou buc dIou khac o day bj Iay
dom don cac VIon bao fang khac hoac bIon maf frong suof fho ky 19, hIon nay
VIon bao fang chI con IaI raf íf hIon vaf. Vaf quan frong dang duoc frung bay o
day Ia fru hang rao da cua ÐaI fhap. Ða so hang rao nay duoc fap hop IaI
frong san cua VIon bao fang, voI nhIou phan nho hon o bon frong. Hình dIou
khac fron fru hang rao mInh hoa nhung ngoI fInh xa noI fIong, nhung su kIon
frong doI ducPhaf, nhung canh frong cuoc song hang ngay, nhung bIou fuong
55
phI fhuong, va frong mof so co khac nhung fhan pho bIon frong dao HIndu va
Hoang Iao, sang fac khong co mof quy Iuaf nhaf djnh.
Nhung hình anh co fho do dang nhan ra ngay fron nhung hang rao nay
Ia: |1) mof vj fu sI frong hang dong; |2) mof con naI co sung; |3) mof vj fu sI
frong fup Iou voI con su fu; |4) mof nguoI dan ong voo mof con ngua caI co
sung; |5) haI nguoI dan ong choI co fron mof fam van voI 64 o vuong; |6) mof
nguoI phu nu voI dua bo dang ngho con do hoac naI; |7) mof con voI co nga; |8)
mof nguoI duoI ca. Ðoc fhoo fru da Ia mof Ioaf hình nguoI duoI ca daf fay vao
frong mIong cua mof con quaI vaf o bIon, va nhIou con fhu fhan fhoaI voI
nhung kIou frang frí cay co, hoa Ia.
Cham fro fron nhung hang rao bon frong VIon Ðao fang gom: |1) nhung
hình fuong Io baI faI hang IndasaIa; |2) cap fình nhan; |3) cay Ðo Ðo co hang
rao chung quanh; |4) quaI vaf dau nguoI mình ngua, co Io Ia Ðhanu, cung fhu 9
frong Hoang Ðao cua An Ðo; |5) ba con voI Io cay Ðo Ðo; |6) nguoI choo fhuyon
haI hoa son; |7) nu fhan HInh du Caja IakshmI; |8) don fho fho hình banh xo
Phap; |9) canh Cap Co Ðoc dang mua vuon cuaThaI fu Ky Ða; |10) mof con
ngua co canh; |11) nguoI co canh dang coI fron mof fhuy quaI; |12) mof chIon
bInh cam kIom va khIon chan. Hau hof fron nhung fhanh ngang Ia hình hoa
son, doI cho Ia hình dau nguoI, co noI fhu vaf o chính gIua.
VIon Ðao Tang mo cua fu 10 gIo don 17 gIo dong cua fhu sau hang fuan;
vo vao cua 5 rupoos.
TraI daI fron mof khu daf 142 hoc fa, fruong daI hoc Magadh nam cach
ÐaI fhap chung 3 cay so vo huong Tay, fruong co mof frung fam quoc fo
nghIon cuu vo Ijch su co daI, van hoa, va frIof hoc.

KH! V!C CH!NC Q!ANH ÐO ÐÐ ÐAO TRANC
Hang dong ÐungoshvarI |con goI Ia PrasgbodhI, hay MahakaIa) nam
cach ÐÐÐT 7 cay so vo huong Ðong bac, chung quanh Ia nhung khu daf bo
hoang nam cach xa PhaIgu, Ia noI ma duc Phaf da fu kho hanh frong 6 nam
sau khI NgaI Iìa bo hoang fhanh. Ðo do o day co mof fuong Phaf raf hoc hac,
gay nhu mof bo xuong. Sau nhung nam fhang hanh frì kho hanh op xac faj
MahakaIa, duc Phaf nhan ra rang, frí fuo gIaI fhoaf khong fho chung dac duoc
bang phuong phap op xac kho hanh. NgaI dI don ÐÐÐT, o do NgaI nhan duoc
mof baf chao cung duong. Ngon nuI da Iom chom, nhung con kon kon bay o
bon fron chI Iam fang fhom vo yon fInh. O duoI nuI, khach hanh huong so
nhìn fhay non mong cua mof fInh xa Ion, va fron dInh nuI, dI fích cua nhIou
ngoI fhap co. Canh frí yon fInh o day, va vo dop fhIon nhIon cua PragbodhI va
hung vI cua hang dong Ia mof noI dang do fham quan chIom baI.
Tu duoI doc Ioo mof doan ngan fhoaI fhoaI so don chua Tay Tang va vaI
hang nho. Mof chanh dIon o frong hang dong chính dang duoc nguoI Tay Tang
56
cham soc, mac du nhung dao sI HIndu gan day muon danh Iay noI day. Raf íf
khach hanh huong don day, nhung fhInh fhoang mof vaI xo don fhì so bj bao
vay boI Iu fro va nhung nguoI an xIn. HoI Phaf CIao Tho CIoI muon gIup do do
xay dung duong sa, va mof so co so ha fang faI day nhung chính quyon bang
ÐIhar phan doI.

TR!NC TAM THIÐN O ÐO ÐÐ ÐAO TRANC
Ðac bIof frong suof mua Ðong |chính fu fhang 11 don fhang 2) nhung
khoa fu va Iop fhIon cua ca haI ho phaI Nam fruyon va Ðac fruyon duoc fo
chuc o day. Mahayana voI nhung hoaf dong bIou frung cua cac nuoc nhu Tay
Tang, Trung Quoc, Nhaf Ðan… Nam fong Phaf gIao don fu nhung nuoc nhu
Tích Ian, ThaI Ian va mof so nuoc o Ðong Nam A. Cac fhIon su don fu khap
noI fron fho gIoI do day cho nhung phaf fu va nhung nguoI muon nghIon cuu,
hoc hoI dao Phaf o faI mof moI fruong IInh fhIong o fhanh pho chua fhap nay.
Mof vaI frung fam fhuong fruc o ÐÐÐT Iuon co nhung buoI gIang day gIao Iy.
Nhung buoI gIang phap nay Ia hoaf dong chính o ÐÐÐT. Co fho doc fhay
nhung chuong frình khoa fu o nhung quan ca pho, Roof InfIfufo hay chua MIon
ÐIon.
Roof InsfIffufo for WIsdom CuIfuro |dIon fhoaI: 0631- 2400714; vob:
vvv.roofInsf©nda.vsnI.nof.In) nam o cuoI pho, bon fraI cua mof con duong
fhuong xuyon co day rac ruoI, cach ÐaI fhap chung 2 cay so Ia frung fam fu
hoc voI nhung khu vuon dop, mof chanh dIon, fhu vIon va nha o. Nhung khoa
fu fhuong fo chuc vao nhung fhang mua dong koo daI fu 7 don 10 ngay, fap
frung vao gIao Iy ÐaI fhua do nhung Iaf Ma huong dan. Mof khoa fu 8 ngay
dong 2600 rupoos bao gom ca an uong. Phong don co nha fam va hanh Iang voI
gIa fu 300-450 rupoos, phong fap fho gIa 175 rupoos mof ngay. ÐIom fam duoc
fính chung vao fIon phong. NguoI fu o day co fho fhuo phong ca 3 fhang,
nhung phaI daf coc fruoc. Trung fam con co chuong frình hoaf dong gIup do
dan dja phuong vo y fo, nong nghIop, gIao duc, gom ca vIoc frong cay vao mua
mua, nha fo ban, nguoI huI va baI IIof hoaf dong quanh nam. Trung fam can
nhung nguoI fình nguyon cho nhung vIoc khong chuyon mon, va cung do gIup
cham soc fruong fu fhIon va phong kham bjnh. Taf ca 90 frung fam fhIon fron
khap fho gIoI baogom ca frung fam o Kapan gan Kafmandu, NopaI hoaf dong
do ngan quy cua HoI Ðao Ton Phaf CIao ÐaI Thua |IoundafIon for fho
ProsorvafIon of fho MahayanaTradIfIon, IPMT), frung fam cung co faI fro
frong du an xay dung ÐaI Phaf ÐI Iac cao 128 mof.
TR!NC TAM THIÐN THÐ CIOI ÐHAMA ÐOÐHI |Tho Ðhamma ÐodhI
InfrnafIonaI ModIfafIon Confro), |dIon fhoaI 631- 2400437), mof frong nhung
frung fam fhIon o An Ðo, cach fruong daI hoc Magadh chung vaI cay so fron
duong ÐobhI. Trung fam fo chuc fhuong xuyon frong nam nhung khoa fhIon
57
koo daI fu 10 don 12 ngay |fru fhang 6). Trung fam con cung cap mIon phí cho
o va fhuc an cho fhIon sInh nhung co fho cung duong fuy hy. ChI fIof vo nhung
khoa fhIon co fhong bao o Hoc VIon Quoc fo o Maharashfra |df: 02553-
285076). Hoac co fho fIop xuc frung fam ÐhammaÐIpa o Anh |Harovood Ðnd,
Horoford HR2 8JS; ToI: 01989- 730234)

TR!NC TAM THIÐN Q!OC TÐ |Tho InfornafIonaI ModIfafIon Confro,
df: 0631-2400707) nam phía sau chua Trung Quoc chung vaI fram mof, fhanh
Iap do fhuong foa fIon sI RashfrapaI Mahafhora, baf dau hoaf dong fu ngay 29-
1-1970. Trung fam o gan fruong daI hoc Magadh, phía bon kIa cua chua ThaI
Ian. Ðay Ia frung fam fhIon dau fIon o ÐÐÐT. Trung fam fruoc day nam o
fruc duong chính frong mof khu daf rong 2 hoc fa doI dIon daI hoc Magadh.
Cong bang fru da hung vI Iam noI baf frung fam nay. Toan bo frung fam bao
gom mof fhIon duong haI fang va bay foa nha vua Ia van phong vua Ia fhu
vIon, mof fruong fIou hoc fu fhIon Pragyananda, mof phong kham fu fhIon
TaugpuIu Sayadav. Tu fhang 11 nam 1993, mof co nhI vIon va fu fhIon xa hoI
duoc fhanh Iap faI frung fam nay. Tu fhang 4 nam 1990, Trung Tam ThIon
Quoc To |TTTQT) fhanh Iap mof co so khac gan ÐÐÐT. Trung fam moI nay co
mof nha nghI haI fang voI 8 phong, mof fhIon duong rIong bIof rong raI va
mof so foa nha khac. Ca haI co so cua TTTQT dou duoc fon frí haI fuong Phaf
raf dop va quy frong fu fho ngoI fhIon duoc fhuong foa Ðhadanf
YanavIrIyachan, fru frì chua ÐhammamongkoI, Ðangkok va NI su KruapanIch o
ThaI Ian fang. Trung fam fo chuc nhung khoa fu 10 ngay cho nhung nguoI so
co va nhung khoa fu fhIon koo daI 30 ngay danh cho nguoI da co kInh nghIom
fu fhIon. MoI ngay baf dau fu 4 gIo 30 va 6 fIong dong ho danh cho nhung
nhom fhIon, co fhoI gIan nghI xon ko. TTTQT cung co nhung Iop gIang day vo
fhIon quanh nam. Taf ca dou mIon phí, chI fuy hy cung duong.
Nhung Iop fhIon co ban cung co o chua MIon ÐIon; mac du Iop fhIon nay
khong phaI Ia hoaf dong fhuong xuyon nhung cung cung cap duoc nhung kIon
fhuc co ban vì o day chu you vo nhung hoaf dong xa hoI gom ca day hoc.
Nhung nguoI fu nguyon fu phuong fay Iuon duoc chao don. Chua Tay Tang
cung co nhung khoa fhIon. Chua ThaI fhInh fhoang co nhung khoa fu fhIon
fhoo fruyon fhong Nam fong. Nhung cu sI cua IIon Hoa Ton bon canh chua
Trung Quoc cung co huong dan fhIon .

CHO O
Nhung du khach hanh huong co fho o faI cac chua; da so phong o day
fhì don gIan. ÐoI dIon voI nha hang Nov PoIo-PoIo |mo fhoo mua), nam bon
fraI con duong Caya, Cbua Micn Ðicn |df: 0631- 2400721) co nhung can phong
fIon nghI voI gIa raf ro 100-200 rupoos. Suof mua cao dIom |fhang 11 don
58
fhang gIong), 35 sInh vIon cua fruong cao dang AnfIoch o OhIo My fhuong don
day do fhay doI khong khí frong fhoI gIan cho doI vao daI hoc.
Cbua Bbutan |ToI: 0631- 2400710), nam o duong TompIo, gan fuong daI
ÐaI Phaf, cach khach san ShanfI Ðuddha vaI fram fhuoc, Ia mof noI dung chan
Iy fuong voI gIa raf mom fu 200/400 rupoos cho phong don va phong danh cho
gIa dình.
Cbua Daijokyo |ToI: 0631- 2400747), canh fuong daI Phaf Ðon Su, co mof
khach san raf dop NIchIron ÐuddhIsf HofoI danh cho nhung khach hanh huong
va du khach; hIon faI o day khong Iay fIon fhuo phong.
Cbua Tamang |ToI: 0631- 2400802), nam fron duong Ðodhgaya gan VIon
Ðao fang Khao Co, co nhIou phong sach so nhung khong duoc rong raI Iam.
HoI MahabodhI va Nha nghI SrI Ianka |ToI: 0631- 2400742, fax: 0631-
2400880) gan ÐaI fhap, co nhIou phong fap fho voI gIuong fIon nghI voI gIa
200/300 rupoos.
Cbua Gc/ugpa Tay Tang gan HoI MahabodhhI, co nhung phong raf ro,
khong fIon nghI Iam nhung sach so gIa 200/300 rupoos.
Cbua Kagyu Tay Tang, nam gan fuong daI Phaf, Ia mof noI nghI voI gIa
raf huu nghj 100/150 rupoos.
Nba ngbl Pam |ToI: 0631- 2400644), khach san Amar va ShashI nam
fron duong Caya co nhIou phong sang frong cho nhung du khach gìau co. NgoaI
nhung noI nay ra fhì du khach cung co fho nghI IaI chua Shakya Tay Tang,
chua NopaI. Taf ca nhung noI nghI fhuoc fon gIao mong du khach fuan fhu
nhung noI quy, va co fac phong dao duc.
Nba ngbl Bir/a do JuguI KIshor ÐIrIa xay dung o phía Ðong bac nha
nghI MahabodhI SocIofy, cung co mof fhap raf fhu huf du khach.
Hang Ioaf khach san hang frung bình va hang sang moc Ion o ÐÐÐT.
BoJbgaya Asbok |ToI: 0631- 2400700 faI Caya), gan VIon Ðao Tang co nhung
phong raf fIon nghI fhoo kIou ÐungaIov |nha go mof fang) va mof foa nha raf
dop, voI gIa fu 2500 rupoos fro Ion.
BuJJba Intcrnationa/ | ToI: 0631- 2400505, nam o phía Nam Ðodhgaya
gan chua Indosan NIpponjI Ia mof khach san raf an fuong nhung gIa fhì phaI
fu 2000-3000 rupoos.
Kbacb san Lotus Nikko |32 phong; ToI: 0631- 2400789, Iax: 0631-
2400788; omaII:Iofus©doI.vsnI.nof.In); gIa 1500-2500 rupoos.
Cbua BuJJba |ToI: 0631- 2400445), Cong ty Du /jcb Bibar voI gIa ro cho
nhung phong fap fho 3, 4 va 6 gIuong.
Embassy |ToI: 0631-2400711), co nhung anh Iính bao vo mang gang fay
frang gIa 1500-2500 rupoos.
Nba ngbl Mabayana Tibctan |73 phong; ToI: 0631- 2400756, Iax: 0631-
2400676, ÐmaII:mahayanagf©yahoo.com), mof khach san Ion cach Chua
59
CoIugpa chung 200 mof, co nhIou phong dop, co mof daI sanh noI chu fang co
fho fo chuc nhung cuoc hop; ngaI Ðaf IaI Iaf Ma fhu 14 da o day frong chuyon
vIong ÐÐÐT nam 1998, gía phong 600-1200 rupoos.
Nataranjana |ToI: 0631- 2400475) gIong nhu nha nghI Embassy gIa 1200
rupoos cho phong doI.
Nha nghI ShanfI Ðuddha |ToI: 0631- 2400534) nam o phía nam VIon Ðao
Tang, Ia mof frong nhung noI moI fhanh Iap voI gIa frung bình cho nhung
phong sang frong co ca nha fam va bop bon frong gIa fu 1500-2500 rupoos.
8bioa |ToI: 0631- 2400425) doI dIon voI ÐaI fhap, ngay khu vuc frung
fam voI nhung phong co may Ianh gIa 600-1500 ruposs.
8iJJbartb Vibar |ToI: 0631-2400445), Bibar Torist Comp/cx co phong doI
voI nha fam gIa 400-600 rupoos.

TH!C AN
Nha hang an fhì fhay doI fhoo fung mua, va gIa so dac do khI vao mua
du khach va nhung khach hanh huong fuu vo. Can tccn MababoJbi tai Nba
ngbl cua 8ir Lanka phuc vu nhung mon an Trung Quoc fuong doI kha. Kbacb
san 8bioa gan van phong du Ijch co ca fhuc an Tay va An. Fujia Grccn
Cbincsc Pcstaurant ngay phía ngoaI chua Tay Tang co raf nhIou mon an TIpof
va An, co ca momo ga, va mì chay quanh nam. 8ujata Pcstaurant |ToI: 0631-
2400725), nam bon frong khach san Ðodhgaya Ashoka, gan VIon Ðao Tang Ia
nha hang frang frí raf dop va raf dac. Om Cajc vua moI khaI fruong Ia noI gap
go raf quon fhuoc. CIa ca vao mua Ðong gom Iuon ca fhuc an nho Ia Ncu Po/c-
Po/c, doI dIon chua MIon ÐIon, va Gin:a doI dIon chua ThaI phuc vu fhuc an
cho nhung du khach nguoI Nhaf. Trong so nhung nha hang Iuu dong Po/c-po/c,
Ncu Po/c-Po/c va Gautam cung phuc vu fof.














60
4. GAYA, NO¡ O¡C PHAT NH¡K¡ LAN OKN
Ðuc Pbat o Gayasisa gan Gaya cung ooi mot ngan oj ty kbco.
Vinaya, IV. J6.
Ðan so: 335.000. Ma so buu dIon: 823001. Ma so dIon fhoaI: 0631.
Caya cach VaranasI 220 cay so duong fau hoa, 276 cay so duong bo va
100 cay so vo phía Nam Pafna, fhu phu cua bang ÐIhar. Caya nam fron fuyon
duong fau hoa ÐoIhI-CaIcaffa, va co nhIou chuyon fau dI fruc fIop don ÐoIhI,
KoIkafa, PurI, va Pafna. Caya cach ÐÐÐT 12 cay so vo huong Ðac.
Nhung chuyon fhan fhoaI cua dao HIndu mIou fa Caya nhu Ia mof frong
ba fru cof cuoI cung frong “ChIoc cau fhanh dan don ThIon dang” va duoc ca
ngoI nhu Ia vung daf fhanh do cau nguyon cho fo fIon, fhanh pho Caya va
nhung vung Ian can da gIu fruyon fhong nay fu fho ky fhu 8 nhu da duoc fhuaf
IaI frong Vayu Purana. Vayu Purana nou ra 324 dja dIom IIon quan don Io nghI
fo fIon, frong so nay 84 dIom co fho nhan bIof hIon nay va nhung noI nay fap
frung vao 12 fhanh fích. Than vu fru duoc bIou fuong o ba dja danh-Caya
MandaIa, Caya Kshofra, va Caya PurI, nhung dja danh nay co su gan bo phuc
fap vo nhung cau chuyon vo sanh, su sanh san, maf froI va caI chof.
Khu vuc frung fam cua Caya PurI |fhanh dja cua Caya) duoc bIof nhu Ia
AdI Caya |Caya co) cach VIshnupad 800 mof doI dIon voI song PhaIgu vo huong
Ðong va cuoI ngon doI Prabha. Caya PurI gan voI fu CayashIrsha |CayasIsa In
PaII), nghIa cua fu ShIrsh Ia caI dau, kof hop fhanh nghIa Ia frung fam, ma
dInh Ia ngon doI Naga o huong Ðong va ho !ffaramanas o phía bac. Caya va
CayashIrsha duoc do cap nhIou frong nhung kInh sach co. Caya PurI hIon nay
Ia fhanh pho Caya.
Ðua fhoo mof frong nhung sach SanskrIf gIa frj vo hanh huong va
nhung fhanh fích, cuon TrIsfhaIIsofu |ChIoc cau dan don ba fhanh pho fhanh)
vIof vao fho ky 16, mof frong ba cho do Ia |Cau dan don IInh hon), Caya o cuc
Ðong. HaI dja danh khac Ia VaranasI va Prayaga |AIIahabad), ca haI nam doc
fhoo song Hang vo huong Tay. NoI dau fIon Ia Caya mof fhanh dja cua fhan
fhoaI duoc ca ngoI frong Vo da. “VIshnu da ngang qua day va da Iuu buoc chan
dau fIon faI ba noI: faf ca noI nay so duoc hoan fhIon frong nhung buoc chan
cua fhan VIshnu”. Thanh kInh NIrukfa, fho ky fhu 8 TTI, gIaI fhích ba dja
danh nay Ia ba fhanh dja o Caya : Samarohana, VIshnupad, va CayashIsha.
ThoI hoang kIm cua Caya Ia vao fhoI ky Mahabharafa, dac bIof Ia cho
vIoc cau nguyon fo fIon. Huyon Trang cung noI don Caya nhu Ia mof fhanh dja
don do fam do gof rua nhung foI IoI.
Ton Caya xuaf phaf fu Ma vuong, Cayasusa, nguoI mIof maI hau ha do
Iam vuI Iong fhuong do va duoc ban phop Ianh Ia faf ca fhan fru o fron fhan
fho cua Cayasura. Ðo suc manh cua fhIon djnh fhIon fhan gap cac dIa fhan,
61
kof qua Ia su fhanh hình mof noI fhanh dja day quyon nang. Ðo nho fhoI
hoang kIm va day quyon nang cua ma vuong, fhanh pho Iay fon ong Ia Caya.
CIao su fIon sI Ashor |1989) noI rang nghI fhuc dac bIof cau nguyon fo
fIon va hanh huong don Caya fhoI Mahabharafa “co Io da fhu huf su chu y cua
duc Phaf don vung ngoaI o cua Caya do fhIon djnh va cuoI cung chung ngo Ðo
Ðo”. Ðua vao mof so faI IIou duoc ghI IaI fhì vj frí va fruyon fhong cau nguyon
fo fIon fruoc day faI don fho VIshnu nguoc fro IaI fhoI ky cua Samudragupfa
|fho ky fhu 5 TI). Hoang hau AhIIyabaI HoIkar cua Indoro fho ky 18, co fhay
doI mof so kIon fruc dIou khac faI ngoI don fho VIshnu va mof so don fho
khac.
Ða fhu quan frong nhaf cua bIou fuong fhIon nhIon duoc mIou fa va gIaI
fhích fhoo y nghIa rong cua Io nghI Ia song PhaIgu |nuoc chay), Akshayafavafa
|Cay Ðo Ðo baf fu) va ProfashIIa |ngon doI cua Ma). Ðong song bIou fuong cho
su mau mo cua nuoc frong do co du su song, suc manh, va su baf dIof. Nam
ngon doI duoc danh dau o Caya Kshofra Ia ProfashIIa |Tay bac), RamashIIa
|Ðong bac), Prabhas cung goI Ia Ramagaya Pahar, doc fhoo dong song PhaIgu
|Ðong), ÐrahmayonI |Ðong nam), va CrIddhrakufa |Tay nam). Tru ngon doI
Prabhas |163 m) va ProfashIIa |266 m), con IaI ba fhì ngon cao nhaf khoang
218 m. Co ca fhay 45 noI, va duoc chIa fhanh 8 fhanh dja. Tuy nhIon ba phan
fu nhung nguoI fhoo dao HIndu don cau nguyon cho fo fIon chI fap frung vao
ba dIom song PhaIgu , don fho VIshnu va nhung noI IIon quan don haI noI kIa.
Song PhaIgu fao non mof khu phía dong fhanh pho Caya. Thoo fhan
fhoaI An do gIaI fhích rang fon PhaIgu Ia kof hop cua pba/a |cong duc) va go
|uoc nguyon); gIaI fhích rong ra Ia dong song co day nang Iuc ban phaf nIom
fIn va cong duc. HaI dong suoI IIIajan va Mohana baf nguon fu ngon nuI
Korambo Pahar |767 m) cach Caya khoang 75 cay so vo huong Nam, haI nhanh
nay gap nhau cach Caya 5 cay so co fon Ia PhaIgu. IIIanja Ia fon sau nay
nguyon fruoc Ia dong song NI IIon Thuyon noI duc Phaf fam va quang bình
baf phaf nguyon fruoc khI fhanh dao. Tu Caya dong song nay chay 82 cay so
vo huong Ðac, va sau do do vo huong Ðong va cuoI cung Ia nhap vao song
Hang. Taf nhIon song PhaIgu hau nhu kho phan Ion frong nam. HIon nay co
11 ngoI don fho nam doc fhoo bo fraI cua song Ia noI do fo Io, fam va cau
nguyon cho fo fIon cua fín do HIndu. Ðon fho Shmashan |noI hoa fang) nam o
phía cuc Nam Ia noI hoa fang. Khu vuc o gIua don fho Cadadhara va Sangaf
duoc su dung pho bIon cho nhung buoI fo Io, Io cung fhuc an cho fhuong do va
nhIou Io hoI khac. Ðon bo song phía Nam nhìn vo huong Tay don fho
VIshnupad, Ia mof noI IInh fhIong SIfa Kund con duong dI don bo song Ia don
fho Ramagaya noI day duoc su dung fo chuc cho muc dích fon gIao IIon quan
don don fho nay. Ðom 30 Ia ngay cua fo fIon cua fhang 9-10, gan don mua
62
Thu, Ia fhoI gIan do cau nguyon cho ong ba fo fIon. Vao djp nay hang ngan
nguoI fu cac noI fron Ianh fho An Ðo koo vo day do fo Io bon bo song PhaIgu.
VIshnupad |dau chan cua VIshnu), o khu vuc frung fam o phía Nam song
PhaIgu, VIshnupad Ia mof dja dIom noI fIong o Caya. Than fhoaI An Ðo ko cau
chuyon cua Ma vuong Cayasura; nho fhIon va kho hanh non ma vuong co duoc
mof suc manh vo song. Sau do Ðrahma va VIshnu you cau ma vuong su dung
vaI mình nhu Ia mof caI bo cho faf ca cac vj fhan dung fron vaI fhoo su dIou
khIon cua VIshnu. Ðau chan cua VIshnu |10x40 cm) duoc khac fron mof bo da
hình baf gIac. Ðuong kính 1.1 mof, Ia dIom frung fam cua don fho nay, mof
vong bang bac boc dau chan nay.
Nhung nguoI khong fhuoc dao HIndu khong duoc phop vao ngoI don nay.
Cho don nhung nam cua fhap nIon 50 nhung nguoI fhuoc gIaI cap fhap cung
khong duoc vao ngoI don. Ðon fho VIshnupad cao 30 mof voI 8 day fru da
frang frí dIou khac raf dop chong do ngoI don, da duoc hoang hau AhIIyabaI
HoIkar cua xu Indoro, Trung An phuc hoI vao nam 1787. Vua KrIshna Ðova va
hoang hau TIrumaIa ÐovI cho xay cong nam gIua don fho VIshnupad va Surya
vao nam 1521. Thu fuong NopaI RanjIf Pandoy, fang mof chuong bang dong.
Mof chuong khac duoc froo o cong vao Ia cua mof sI quan nguoI Anh fon
CIIIandor fang vao fhang 1 nam 1790. Chung quanh don fho VIshnupad mof
nha nghI duoc xay dung frong nhung fhap nIon 60, mof nha nghI danh cho
khach hanh huong, mof noI Iuu nIom gom mof cong vIon do fuong nIom
Shankaracharya, va haI cong vIon khac fon Ia VIshnu va TuIasI o phía sau ngoI
don. ThIou su bao quan, duy frì va qua cong cong non chung quanh don fho raf
do day. NhIou ngoI nha cu va nhung don fho hIon nay o frong fình frang do
naf, va mof so noI fhì da hoan foan bIon maf.

VISHN!PAÐ VA ÐA! CHAN PHAT
Ðon fho VIshnupad, hoang hau AhIIyabaI HoIkar xay dung fro IaI vao
nhung nam cuoI fho ky 18, co mof dau chan cua VIshnu duoc khac fron da
bazan. HIon nay khong co dau vof gì do phan bIof boI vì fraI qua nhIou fho ky
nhung dau vof cua Phaf gIao da bj fay xoa. NhIou hoc gIa fIn rang dau chan
cua VIshnu Ia bIou fuong cua Phaf gIao, khI dao Phaf bj suy fan o An Ðo,
nhung fín do dao HIndu cho do Ia dau chan cua VIshnu. Nhung hoc gIa noI
fIong da dua ra nhung kof Iuan nhu sau:
1. Ðau chan cua duc Phaf duoc khac fron da, va duoc coI nhu Ia mof bIou
fuong duoc fon fho o cac fInh xa vao dau fho ky fhu 2 TTI. Trong nhung
fac pham dIou khac o Ðharhuf |Madhya Pradosh) chung fa fhay rang fron
mof buc phu dIou mInh hoa vua A Xa Tho danh Io dau chan Phaf co dau
banh xo Iuan hoI raf ro. Ðau chan cua Phaf Ia mof hình fuong raf pho bIon
63
o Nam An. Va dau chan nay cung xuaf hIon fruoc dau chan cua VIshnu duoc
phaf hIon o cac don fho HIndu kha Iau.
2. Thanh pho Caya duoc nang cap Ion gIong nhu bay gIo cua dao HIndu chI
sau khI Phaf gIao bj suy fan faI An Ðo. Ijch su cua HIndu fruoc fho ky fhu
8-9 khong fhay do cap o day, va cung khong co nhung dI fích Ijch su vo no.
3. Ðo Iam cho dao HIndu o Caya duoc pho cap frong dan gIan va fao Ion mof
vang hao quang chung quanh vung nay cho IInh fhIong, fín do HIndu phaI
fao ra nhung huyon fhoaI hap dan vo Caya Asura.
4. Khong co mof noI nao khac o An Ðo frong dao HIndu co su fho phung fon
kính dau chan.
5. Thaf ra fhì don fho VIshnupad mof fhoI Ia mof ngoI chua cua Phaf gIao,
dIou nay da duoc xac mInh qua nhung cong frình nghIon cuu cua I.P.
VIdyafhI vao nam 1951-1956 faI Caya.
ÐIom fhu huf cua don fho VIshnupad Ia co nhIou don fho quan frong
khac va don fho frang frí nhIou buc fuong co raf dop. Trong khu vuc
VIshnupad, dIon fho cua don fho Cadadhar co mof fuong VIshnu cao 1 mof 6,
Iam vao fho ky fhu 11. Cung mof fuong VIshnu khac duoc Iam vao fho ky nay
duoc fho faI don fho KrIshna Ðvaraka voI nhung do frang suc nhan fao va
duong nof kho cung, haI vaI co nang mof caI chuy va mof hoa son.
O don fho Surya, gan VIshnupad, co mof hình maf froI 1.5 m fron da,
fac vao fho ky 11. KIou dIou khac fuong fhang cung nay choI IaI voI fang da
don duoc khac nhung hình fuong uyon chuyon va fhInh fhoang fìm fhay o
nhung hình vo vu fru o fron dau cua fuong. Tuong fhan maf froI Ion nhaf o
Caya cao 2.44 m Iam bang IoaI da bac o faI dIon fho don ÐrahmanI, doI dIon
voI song PhaIgu, dan gIan goI Ia Narayana.
Akshayavafa |cay banyan ‘cay da baf fu’) cach don fho VIshnupad chung
mof cay so vo huong Tay nam, duoI chan doI ÐrahmayonI. Chuyon fhan fhoaI
ko rang Iuc fho gIoI gap nan hong fhuy, fraI daf bj ngap frong daI duong, fhan
VIshnu |fhan bao vo) hoa fhan Ia mof dua bo nhap vao ngu frong mof canh cay
da. Cay da hIon nay Ia bIou frung cho cay frong chuyon fhan fhoaI nay. Trong
van hoc fhan fhoaI dIon fa cau chuyon nay bang nhIou cach khac nhau nhung
dou do cap don vj frí cua no Ia o Caya. CIong nhu nuI frong fruyon, cay banyan
bIou fuong nhu Ia cof fru chong noI IIon gIua fraI daf va fhIon duong; y nghIa
nay mInh hoa cho chuc nang cua no doI voI Io cau nguyon ong ba fo fIon. HIon
nay, cay phaf frIon canh Ia cho kín ca don fho, bon frong dIon fho co nhIou
buc phu dIou va mof bIa ky ngay phía bon phaI cong vao. ÐIom fhu huf o
Akshayavafa Ia ho son raf dop, goI Ia RukmInIkunda.
Chung nua cay so vo huong Ðong bac cua don fho Akshayavafa Ia don
fho nu fhan MangaIagaurI, nguoI fa fIn rang Ia mof frong ShakfIpIfhas, noI ma
vu cua fhI haI SafI, vo cua fhan ShIva roI xuong. Tuong nu fhan duoc daf fron
64
mof caI gho duoc cham fro cong phu va phía fruoc co vIof mof doan su fhI vo
su huy dIof cua SafI. Sau khI dI bo Ion khoang chung 125 bac cap va qua mof
con duong nho dong duc Ia huong don khu vuc cho chính. ÐI qua mof con
duong ngoan ngoon vo huong Ðac Ia mof ngoI don Janardana |VIshnu) frong
fình frang do naf, bon frong don co nhIou buc dIou khac vao fho ky fhu 9. Tu
don fho nay quoo vo huong Tay, xuong mof doan duong doc Ioang Io chung fa
so fhay mof fuong VIshnu khac vao fho ky fhu 5 fron mof fang da Ion frong
dIon fho Cau Prachara. Cach don fho Ashayavafa chung 300 mof vo huong
Ðong Ia mof fu vIon va mof ngoI don KapIIadhara. O day mua xuan fhay doI
fhoo fung nam vì nguoI fa cho rang co mof duong ngam fhong gIua song Hang
o Vjnh Ðang Can. Tu vIon cua vj fhanh fhan KapIIa frong fhan fhoaI,
KapIIadhara, nam o day.
ProfashIIa, ngon doI ProfashIIa cach don fho VIshnupad khoang 8 cay so
vo huong Ðong bac, nguon goc co Io Ia mof noI fín nguong dan gIan sau fro
fhanh noI cau nguyon cho fo fIon, va sau nay mof don fho ProfabhaIravI va
VIshnu duoc xay dung. Trong fruyon fhan fhoaI Vayu ko rang co mof nguoI da
Ioo Ion 400 buc fhang da do cung nhung haf ngu coc cho ong ba faI dInh doI
|246m). Nhung haf ngu coc nay duoc dang cho “fhan chof”, Yamaraja va
Ðharmaraja va nhung con cho koo xo cua fhan chof, Shyama va ShabaIa.
Nhung nguoI don day fam cau nguyon o Ðrahmakunda duoI chan doI, va Iay
nuoc fu ho nay do cung Ðrahmoshvara ShIva faI ngoI don fho gan ho nuoc.
Truyon fhuyof noI rang Ðrahma |dang Sang fao) da Iam Io fo ngua faI day.
RamashIIa |ÐoI Rama) cach don VIshnupad khoang 4 cay so vo huong
Ðac. Ton cu cua ngon doI nay Ia Profaparvafa |ngon doI Ma). Than fhoaI An
Ðo cho rang nhung nghI fhuc cung fo o day gIong voI nhung noI quan frong
khac o Caya. Nhung fruyon fhong Iau doI cua nhung nguoI khong phaI Ða Ia
Mon van con o day, frong khI mof quan ho gan guI voI nhung dao sI Ða Ia Mon
van con duy frì. Nhung buoI Io fo fu duoc fo chuc o ca haI don PaIoshvara va
Ramoshvara fron dInh doI |218m), muon Ion do phaI Ioo qua 327 buc fhang
cap. O chan nuI cung co mof so don fho, mof frong so nay Ia IInga cua ShIva
bang pha Io. Ðang qua con duong nhop nhua o phía Ðong Ia haI don fho Rama
Kunda va Rama Chaf noI ma nhung nguoI hanh huong dao HIndu don day do
cung fo cho fo fIon. Ðoc fhoo con Io vo huong Nam, gan cau vuof cua fau hoa Ia
KakabaII VodI |noI cung fhuc an cho qua)
8ita KunJa oa Pamagaya. Ngon doI Prabhas nam doc fhoo bo phaI song
PhaIgu, cach don fho VIshnupad chung 800 mof vo huong Ðong. ÐIom gap go
gIua ngon doI va dong song duoc xom Ia raf IInh fhIong cho vIoc fam rua foI.
Nhung nguoI don day cung ngu coc cho Prabhas |bIou fuong anh sang), ShIva
IInga va Rama. Chuyon fhan fhoaI noI rang faf ca fhan IInh dou dung fron
nguoI cua Ma vuong Caya; cung vay nu fhan IakshmI cung Ia SIfa, ParvafI va
65
SarasvafI cung dung fron nguoI Ma vuong. Tuong SIfa raf nho frong mof caI
bon con goI Ia SIfa Kund. Trong bon nay co mof fuong bang da fay cam fraI
banh, hình fuong nay raf pho bIon bIou fuong canh fay phaI cua Ðasharafha,
cha cua Rama, fu am fy dua fay ra do nhan Iay fhuc an do SIfa |vo cua Rama)
dang. Nhung dao sI HIndu va nhung nguoI o day co gang bIon ho, gIaI fhích
cho nhung du khach vo cau chuyon nay. Ðm cua Rama Ia Ðharafa cung o faI
day do do don fho va noI nay con goI Ia Ðharafashram.
!ffaramanas, gan PIfamahoshvara, cach don VIshnupad chung 1 cay so
vo huong Ðac. Ho !ffaramanas von Ia mof caI ho co duoc con fraI cua vua
VIshvapura Ia YakshapaIa sua sang IaI, dao sau hon, rong hon vao fho ky 11.
O day con co ba dIom khac nua, do Ia !dIchI o goc Tay bac, ÐakshInamanas
goc Tay nam va KankhaI o gIua. Nhung fín do HIndu cung fhuc an ca bon noI
nay, va doc fhoo bo song PhaIgu. Ca nam noI nay goI Ia PanchafIrfhI. Io cao
dau cua dao HIndu cung duoc fo chuc raf pho bIon o day. Can !ffaramanas co
nhIou don fho khac fho ShIva va Ðurga, fín do HIndu chI don day fham quan
chu khong Iam Io.
Cay ÐaI CIac |MahabodhI froo), cung co do cap don frong fruyon fhan
fhoaI co fích An Ðo nhu Ia mof noI fhIong IIong do Io baI cau nguyon cho fo
fIon. Cay Ðo Ðo nay o ÐÐÐT co moI quan ho raf gan guI voI Phaf gIao, fuy
nhIon frong fhoI gIan 7 ngay cau nguyon cho fo fIon, nguoI fhoo dao HIndu
don day vao ngay fhu fu. VIoc Io baI cay Ðo Ðo cua HIndu cung da co fu dau
fho ky fhu 7. Tuy nhIon vao nam 600 TI vua Shashank vung ÐongaI, mof fín
do Ða Ia Mon gíao da cho dao cay va dof. Nam 620, vua Purnavorma IaI cho
frong IaI cay Ðo Ðo, va vua cho fuoI vao goc cay sua cua ca ngan con bo non
chI sau mof dom cay moc Ion cao ca 3 fhuoc.

Bruhmuyon¡ (Guyush¡rshu) vu Ouc Phut
ÐrahmayonI cach Akshayavafa chung 450 mof vo huong Tay, hay doI
CayashIrsha |PaII CayasIsa). Tu fron dInh doI co fho nhìn fhay quang canh ca
fhanh pho. Muon Ion dInh phaI Ioo 470 bac cap bang da do hoang hau
AhIIyabaI HoIkar xay dung vao nam 1785. Co haI hang dong nho |yonIs, bo
phan sInh duc phu nu) faI dInh doI goI Ia hang ÐrahmayonI va MafrIyonI.
NguoI fa fIn rang nou nhu aI dI qua hang nay so khong con faI sanh. Co mof
don fho Asfabhuja ÐovI va nhung nu fhan khac faI dInh doI.
Caya va va CayashIrsha cung da duoc do cap don Ia nhung frung fam
quan frong frong fhoI ky Phaf gIao hung fhjnh. Thoo Ðuddhaghosha, ngon nuI
von co fon Ia CajashIsha-Tuong Ðau- vì ngon doI gIong nhu con voI dang nam,
va fhanh pho Iay fon cua ngon nuI nay, Caya Ia bIon fho cua ‘gaja’.
CayashIsha Ia frung fam cua Ðo Ða Ðaf Ða, nguoI anh om ba con cua duc Phaf
sau nay fro fhanh do fu cua NgaI. Ðuc Phaf cung da don fham noI nay nhIou
66
Ian. Mof frong nhung chuyon vIong fham noI nay Caya Kassapa cung 200 do
do da xuaf gIa Iam do fu duc Phaf.
Mof hom sau khI khaf fhuc fro vo duc Phaf da cho frIou fap cac vj fy
khoo faI Caya |CayashIsha). Ðuc Phaf cung voI 900 vj fy khoo va ba anh om
NgaI Ca ÐIop ngo fraI frong yon Iang. Sau khI dung com xong, faf ca dou quay
vo huong duc Phaf. TaI day duc Phaf da fhuyof baI phap noI fIong vo Iua,
kInh AdIffaparIyaya cho ca ngan vj fan fy khoo.
Thoo chu gIaI fruoc day fhì duc Phaf fhuyof phap va fhính chung ngoI
faI mof phIon da phang Ion. Ngay nay chung fa khong fhay co phIon da nao
nhu fho nay, nhung phía bon canh cua ngon doI chính co mof phIon da raf
bang phang co fho chua ca ngan nguoI. Nhung dau vof íf oI co Io chI Ia mof
fhap fìm fhay o day. Muon Ion don day phaI dI Ion nhung buc cap sau khI qua
khoI nua chang duong, dI vo phía fraI mof doan duong go gho. Tu day co fho
nhìn fhay dong song PhaIgu va phía sau PragbodhI.
NgoI bình fhan fron phIon da Ion o CayashIsa |doI ÐrahmayonI) duc
Phaf day:
“Nay cac Hicn gia! Tat ca cac pbap Jang cbay. Nbung gì Jang cbay: Ðo
/a sau giac quan- mat, tai, mui, /uoi, tban oa y Jang boc cbay. 8au tran /a sac,
tbanb, buong, oj, xuc, oa pbap Jang boc cbay. 8au tbuc /a nban tbuc, nbì tbuc,
ty tbuc, tbict tbuc, tban tbuc oa y tbuc Jang boc cbay. Cbung Jang boc cbay Jo
/ua tbam, /ua san oa /ua si. Cbung Jang cbay Jo ngon /ua sanb, gia, bcnb,
cbct oa tu ngon /ua cua sau, bi kbo uu, nao.
“Nay cac ty kbco! Tat ca nbung cam tbo Jang cbay, Ju /a kbo tbo /ac
tbo bay bat kbo bat /ac tbo. Nbung cam tbo sanb kboi Jo sau can, sau tran oa
sau tbuc. Cam tbo Jang boc cbay Jo ngon /ua tbam, san, si. Cbung Jang bj
tbicu Jot boi ngon /ua sanb, gia, bcnb, cbct oa ngon /ua sau, bi, kbo, uu, nao.
“Nay cac ty kbco! Cac ong Jung Jc bj tbicu Jot boi ngon /ua tbam, /ua
san, /ua si. Pbai tbay goc cua bct tbay cac pbap /a oo tbuong, bicn Joi Jc
kbong bj troi buoc trong oong /uan boi Jo sau can, sau tran oa sau tbuc tao
ra.”
Trong mof baI phap khac, khI faf ca cac vjfy khoo nhìn fhay mof so
nguoI dang fam duoI dong song voI nIom fIn Ia so gof rua duoc nhung foI IoI
cua ho, duc Phaf da noI Ion baI ko:
“Nuoc kbong /am tbanb tjnb,
Kc ngu tam o Jay.
Cbl tin cban Jicu pbap,
Moi tbat su tbanb tjnb,
Xung goi Ba La Mon”
|!ddan Suffa 7)
67
Ðuc phaf da o faI CayashIsa ba fhang do day cho nhung vj fan fy khoo,
cac fy khoo dou fín fho IoI duc Phaf day. Ða anh om ngaI Ca ÐIop da fro fhanh
nhung nguoI phu fa dac Iuc cho duc Phaf gIao huan fang doan.
|SamyuffaNIkaya 35.28)
KhI duc Phaf fuoI cao, Ðo Ða Ðaf Ða da fach ra khoI gIao doan dan fhoo
voI 500 vj fy khoo o faI CayashIsa, vua A Xa Tho da xay cho ho mof fInh xa o
day. Ðuc Phaf da phaI haI ngaI ÐaI Muc KIon IIon va Xa IoI Phaf don fhuyof
phuc nhung vj fy khoo bj kích dong fach ra khoI fang doan, cuoI cung nhung vj
nay da fro IaI.
KhI ngaI Huyon Trang don fham Caya chI co chung mof ngan gIa dình
song faI fhanh pho nay. Vao fhoI do Caya co vj frí raf quan frong IIon ho don
vIoc dang quang cua cac vua. NgaI Huyon Trang noI rang: “Ngay xua co pbong
tuc /a kbi cac oj oua /cn ngoi, Jc boa giai ooi tban Jan trong nuoc oa cung Jc
gay ticng tam bon nbung oj oua truoc, tbuong Jcn nui nay /am /c Jang quang
ooi nbicu ngbi /c”. NgaI Huyon Trang cung co do cap don mof caI fhap fron
dInh doI do vua A Ðuc xay dung. Ngay nay ÐrahmayonI duoc xom nhu Ia fhanh
dIa cua dao HIndu. ÐrahmayonI Ia day doI cuoI cung khI roI khoI day bang con
duong doc fhoo dong song do don ÐÐÐT va cung raf do dang nhan ra do co
mof fhap fruyon fhanh fron dInh doI.
8araj KunJ
Saraj Kund Ia mof caI ho nuoc raf noI fIong doI voI nhung fín do HIndu
do cung baI maf froI. Ðon Suraj cung bang con duong don don VIshnupad.
Khoang 100 mof fruoc khI don VIshnupad vo huong Ðac, co nhIou con Io nho
phía bon fay fraI. ÐI vao mof duong nho va ro phaI. Co haI ngoI don fho nho
doc fhoo ho nuoc co fho hình fuong fhan maf froI hình fron. Io hoI quan frong
nhaf Ia Chafha |fo fhan maf froI vao ngay fhu 6) fo chuc haI Ian frong nam
vao ngay dau fuan cua nua fhang ChaIfra |March-AprII) va KarfIka |Ocfobor-
Novombor), khI do ca 500 ngan nguoI fhoo dao HIndu do vo SuraI Kund.
Ho hình chu nhaf duoc bao boc boI mof buc fuong cao xay bang da fang
Ion va co mof don fho o cuoI ho. NhIou su kIon xay ra o day duoc ghI IaI frong
kInh SuchIIoma |Suffa NIpafa 270-273), bon ho co mof kIon fruc nhu hình fhap
goI Ia TankIfamancha, Ma vuong SuchIIoma song o do. ÐIou fhu vj Ia cung
fhap nay duoc noI don frong Mahabharafa Ia ÐrahmarIpa. Ma vuong SuchIIoma
do doa duc Phaf fhaf baI da hoI ngaI mof cau hoI: “Tu dau fham va san day
khoI7 Ham muon khong ham muon, so haI day Ion fu dau7 Tu dau nhung fa
kIon khoI Ion va Iam quay nhIou fam nhu nhung dua bo duoI qua7 Ðuc Phaf da
fra IoI fung phan:
“Tbam san pbat kboi tu nga cbap,
Tbuong, gbct, so bai, ta kicn
Cung tu cbap nga tuong.
68
Quay nbicu tam nbu cbu bc xua Juoi Jan qua”
Khong con dau vof gì vo TankIfamacha hIon nay, nhung caI fon cua ho
nuoc ro rang xuaf phaf fu ‘suchIIoma’, va duoI goc cay gan ngoI don, co raf
nhIou buc dIou khac frong do co mof so fhap Phaf gIao.
NguoI fa cho rang sau baI fhuyof phap dau fIon faI Sarnafh, duc Phaf va
chu fang da gho fham Caya va da fhuyof nhIou baI phap o day. Van co nghI
ngo Ia duc Phaf chua fung fro IaI Caya, co Io Caya Ia frung fam cho Io fo fu va
NgaI cung co mof chuf fhong cam voI noI nay. Trong kInh Vaffhupama |KInh
Ví du Tam VaI) duc Phaf day:
“Ncu kbong noi Joi /am bai cbung sanb
Ncu kbong /ay cua kbong cbo, kbong co nicm tin,
Ði Jcn Gaya /am gì:
Gaya cbl /a mot gicng nuoc.”
|Trung bo kInh)
NCHI IÐ TÐ T!
KInh dIon va fruyon fhong dao HIndu day rang nhung fín do phaI cau
nguyon cho fo fIon faI Caya do gIup cho nhung vong hon ma fruoc day da fao
nhung nghIop ac chua duoc dau fhaI so co co hoI sanh vo fhIon dang. Ðay Ia
mof frong nhung chu fhuyof cua dao HIndu, duoc da so fIn fhoo dac bIof Ia o
vung nong fhon. Ðang cach nay IInh hon cua ong ba, fo fIon so duoc sIou fhoaf.
Co haI cach do cau nguyon cho ong ba: |a) tarpana, cung nhung hof ngu coc, va
nhung buoI Io cau nguyon duoI su huong dan cua nhung dao sI HIndu chuyon
vo nghI Io. Io Tarpana cung cho bon hang fo fIon: chu fhIon |dovas), 7 vj
fhanh |rIshIs), fhan chof |Yama) va fhu ky cua fhan chof |ChIfrgupfa), va
nhung nguoI fhan bon noI-cha-ong noI-ong co noI-va fo fIon fruoc.
Tuan /c cau nguycn cbo to ticn cua Jao HinJu.
Ngay tbu nbat. tam rua toi oa cung nuoc tai bo song Punpun oa Pba/gu,
oa o 8ita KunJ.
Ngay tbu bai. sau kbi tam tai Jong song /inb tbicng, tbam quan
Prctasbi/a oa cung nuoc o Jo oa o tai bo nuoc o cban Joi Brabma KunJ. 8au
Jo /a nbung ngbi tbuc tc tu o Pamasb/a Juoi cban Joi, 8urya KunJ oa
Kakaba/i.
Ngay tbu ba. tbam 6 tbanb Jja Pancbatirtbi. Uttarmanas,
UJJicbi,Daksbina Manas, Kankba/, oa AnJiGaJaJbar, tbam quan bai tuong
tban Mat troi (Daksbinarka oa Maunarkaì. 8au kbi tam rua toi nguoi tc tu co
tbc tro /ai tbam nbung noi nay.
Ngay tbu tu. tbam quan Dbarmaranya oa Matangaoapi sau kbi kct tbuc
/c cau nguycn tai cay Ðai giac.
Ngay tbu nam. tbam quan Gopracbar, Brabmayoni, Brabmasar, oa Jac
bict /a cung nuoc tai ouon xoai gan Gopracbar.
69
Ngay tbu sau. sau kbi ngam mìnb Juoi Jong song Pba/gu, tbam oa cau
nguycn tai Gyasbirb, AJi GaJaJbara, VisbnupaJ, Gaya Kupa.
Ngay tbu bay. tbam quan GaJa/o/a, Prapitamabcsboara, oa /c tc tu sau
cung tai Aksbayaoata. 8au kbi kct tbuc tro /ai VisbnupaJ oa cung Juong cbo
nbung Jao sì HinJu, mot /c ta to cbuc tai Jcn Gayatri, oa cuoi cung /a /c tban
Visbnu.
VIon Ðao Tang Caya |mo cua fu 10 gIo don 17 gIo moI ngay; dong cua
fhu haI) nam gan ho nuoc noI co nhIou chuyon xo buyf dI ÐÐÐT, Ia mof foa
nha gan Ðak ÐungaIov canh foa an Caya. VIon Ðao Tang Ia mof foa nha hau
nhu bj bo roI va frong fình frang do naf, o day co mof so suu fap vo nhung fac
pham dIou khac, do su, franh, nhung ban vIof fay cua Phaf gíao va ca HIndu
duoc fìm fhay o frong khu vuc Caya. Thaf ra VIon bao fang nay chI mo cua khI
nguoI quan Iy o day don.
CHO O
Hau hof nhung khach san ro fIon o day dou fap frung o khu vuc gan san
ga; dI nhIon o day raf on ao. HofoI Ðuddha |ToI 223428) doc fhoo con duong
nho doI dIon san ga nam fron duong Iaxman Sahay co yon fInh hon. VaI fram
fhuoc cach ga sau khI bang qua khach san Ajafashafru, co noI nghI raf ro fIon
va nha hang rong raI Ia khach san SfafIon VIov |ToI.220512). ÐoI dIon san ga
vo phía fraI Ia khach san Ajasfashafru |ToI. 221514-223714) co mof so phong
raf Ijch su voI gIa Ion xuong fhaf fhuong fu 300 rupoos cho phong don va 600
Rs cho phong fap fho. Khach san SIddharfha InfornafIonaI |ToI. 221254) cach
ga khoang 500 mof phía fay phaI, khach san fof nhaf cua fhanh pho, phuc vu
cho nhung khach hanh huong hang sang va o day co fhuc don cua nhung mon
an man. CIa phong fu 1000/1500 rupoos. Can ga cung con vaI khach san khac
PaI Rosf HofoI |ToI. 2433139, Madras HofoI va SahInfI Rosf Houso. Nam fron
duong SsvarajpurI cach ga khoang 1 cay so khach co fho nghI faI khach san
Surya |ToI. 2224254) va khach san Samraf |ToI. 224004). Mof vaI nha nghI ro
fIon nhu SrI KaIIash Cuosf Houso, phía Ðac cong vIon Azad va Shyam |ToI.
222416) o duong Rama.
TH!C AN
Hau hof nhung nha hang an o gan ga fhì nho, va noI fap frung cua ruoI
nhang. NgoaI fru nhung nha hang cua nhung khach san fof. SIddharfha |ToI.
2436243-2436252) frong khach san SIddharfha InfornafIonaI va Surya |ToI.
223714) cua khach san Ajafashafru Ia nhung nha hang fof. Nha hang bao an
fof nhaf Ia SfafIon VIov HofoI. Khach san Punjab o duong SfafIon co nhung
mon an An. Mac du nha hang raf hIom hoI o nhung noI khac frong fhanh pho
nhung daI |fhuc an cua nguoI An) va com fhì khach hanh huong co fho fhay
nhang nhang doc suof con duong don don fho VIshnupad. Nhung nguoI an chay
co fho an baf cu o quan an nao.
70
Caya raf noI fIong vo fhuc an nho ngof nhu banh bIscuIf, goI Ia fIIakufa,
Iam bang mo nau voI sua va phu duong o ngoaI; mon nay raf do bao quan va
co fho do duoc ca 10 ngay. Mof khu cho duoc goI Ia TIIakufa bazaar. O nhIou
noI nguoI fa co fho fhay mof IoaI banh chIon phong, ngof raf pho bIon o nhung
cua hang faI ÐIhar goI Ia Khajja, nguyon phaf xuaf fu mof Iang o gIua Caya va
RajgIr. IoaI banh nay khI chIon xong raf hap dan cho nhung dan ruoI.
THAM Q!AN
Hang Barabar
Hang Ðarabar co fu fho ky fhu 3 TTI cach Caya khoang 36 cay so. Con
duong nho 22 cay so dan don hang dong co mof ngon nuI da granIfo quay maf
vo huong Ðong con duong chính dan don Pafna . fu day cung phaI maf 5 fIong
do dI bo fham quan haI nhom hang dong. HaI frong so nhung hang nay co bIa
ky cua vua A Ðuc. Nhung hang nay Ia nhung noI bao fon, khong cho khaI fhac
da som nhaf o An Ðo. VoI su khoan dung cua dao Phaf, vua A Ðuc cho phop
nhung nguoI khong phaI dao Phaf co quyon fhoo fon gIao cua ho. Ho da xay
dung nhung ngoI don frong hang da.
ÐoI nuI da fhach anh nam o mof vung doI nuI Iom chom. IoI gIoI fhIou
cua vua A Ðuc fron bIa ky da phaf hIon duoc 4 hang, duoc nhung nguoI fho da
danh bong va cham fro raf cong phu. Nhung hang nay duoc xay dung cho
nhung vj dao sI cua dao JaIn. Porcy Ðrovn da fìm ra nhung hang raf fuyof, dac
bIof Ia hang Iomasa RIshI va Sudama. Nhung hang nay dua fhoo nhung fup
Iou hình dang fo ong Iam bang fro, go va co maI Iop franh. Phan bon frong
hang Sudama rong 6 mof, daI 10 mof va cao 3.5 mof, dI qua mof khung cua bon
frong Ia mof phong duong kính 6 mof. Ngho fhuaf an fuong nhaf Ia o maf
fIon cua Iomasa RIshI Ia haI cua nho hình ban nguyof fuong fu nhu caI mong
ngua Iam bang go duoc cham fro hình maf cao va mof dan voI dang danh Io
fhap. Nhung hang nay cung Ia noI o cua nhung dao sI phaI AjIvIka nam 250
TTI. Cong frình khao co o day chua hoan faf, co mof so hang co co nguy bj
sap. Co mof don fho ShIva o dInh SIddhosvara.
Khoang chung 1 cay so fu Ðabarar co ba hang da khac fron doI
Nagarjuna. Hang CopI Ia mof hang Ion, bo ngang Ia 13.5mx6m va cao 3 mof.
Hang nay duoc phaf hIon sau Ðabarar 50 nam, va cho bIof rang da duoc chau
cua vua Aduc cho duc sau khI Ion ngoI.







71
5. SARNATH (V¡ON NA¡),
NO¡ O¡C PHAT CH¡YKN PHAP L¡AN
“Hay gbi nbo kbu ouon xinb Jcp nay, ngoi ouon mang tcn nbung
bac tbanb, noi ma 01 ngan oa oo so cbu Pbat Ja cbuycn banb xc pbap
truoc Jay. Noi Jay tbat /a tuyct ooi, tbanb tjnb, tbuong co nbung Jan
nai rong cboi. Tai ngoi ouon nay, Ta sc cbuycn pbap /uan”
IoI duc Phaf
TaI Ioc !yon, duc Phaf da chuyon van banh xo phap, NgaI da
fhuyof phap cho nam vj fy khoo, mo canh cua baf fu cho ho, chI cho ho
canh cua gIaI fhoaf nIof ban. Ðuc Phaf day:
“Gioi banb /a nbung cai cam cua banb xc. cban /y nay kbong bj
tbay Joi boi tboi gian, tri tuc /a banb xc, Jjnb /a truc cua banb xc, Jay
/a cban /y bat Ji bat Jjcb.
Ai tbay Juoc kbo, nguycn nban cua kbo, su Joan Jict kbo Jau oa
con Juong Jua Jcn Joan tan kbo. Vj ay sc Ji trcn con Juong cbanb Jao.
Cbanb kicn sc /a ngon Juoc soi sang con Juong. Cbanb tu Juy /a nguoi
Jan Juong. Cbanb ngu /a noi cu tru trcn Juong. Ðuong Ji sc xuycn suot
boi oì oj ay co cbanb ngbicp. Cuoc song sc Ji Jung Juong Jo oj ay co
cbanb mang. Cbanb tinb tan sc /a nbung buoc Ji, cbanb nicm oa cbanb
Jjnb sc mang /ai an /ac cbo oj ay trong tung moi buoc Ji” Tho
Mahavaga, 1.11~10, 47

Ðan so: 31,000 nguoI
Ma so buu dIon: 221008; ma so dIon fhoaI: 0542

Ð!C PHAT VA KASHI
Trong kInh fang PaII do cap don 19 nuoc Ion, frong do KashI Ia mof quoc
gIa hung cuong fruoc fhoI cua duc Phaf. Tuy nhIon frong fhoI duc Phaf, vuong
quoc nay duoI su caI frj cua vua PrasonajIf |Ða Tu Nac) xu KoshaIa. KInh
MahagovInda noI Ia ÐhrIfarashfra |PaII: Ðhafaraffha) Ia vua dau fIon cua
vuong quoc KashI, va fhanh pho VaranasI duoI su caI quan cua MahagovInda,
mof quan cua vua Runu huyon fhoaI. KInh Ðon Sanh noI KashI |VaranasI) co
nhIou fon khac nhu Surundhana, Sudarhana, Ðrahmavardhana, PudhphavafI,
Rammanagar va MoIInI. Ða so nhung fon nay chI su dung frong mof fhoI gIan
ngan, va mof so Ia nhung noI quan frong cua frIof hoc. Trong kInh CakkavafI
SIhanada – Chuyon Iuan Thanh Vuong Su Tu Hong - Truong bo kInh, noI rang
vao fhoI cua duc Phaf ÐI Iac VaranasI so co fon Ia KofumafI, “raf hung manh,
phong phu, dong dan cu, an uong day du”. Trong KInh Ðon Sanh CufffIa ca
ngoI KashI Ia mof fhanh pho noI fIong cua Chau a.
72
Tuy khong phaI Ia fhu do, VaranasI Ia mof fhanh pho fhuong maI fhjnh
vuong frong suof fhoI duc Phaf. Ðay Ia frung fam chính noI IIon voI con duong
fhuong maI voI TaxIIa |o phía Tay), ShravasfI |o phía Ðac) va RajagrIha |o
phía Ðong). Ðang duong fhuy nhung fhuong fhuyon co fho cho hang fu
VaranasI dI KaushambI, Pafna va VaIshaII. Trong MaIIndapajho |Na TIon fy
khoo van kInh) do cap don nhung y phuc raf dop duoc san xuaf o KashI bay
ban o fhu do SagaIa, do vua YavanajaI MIIInda caI frj. KInh Ðon Sanh cung
mIou fa VaranasI Ia noI mua ban fram, do fhu cong my ngho, ao quan, do
frang suc vang bac, va Ia noI huan Iuyon ngua va voI.
KInh fang PaII ghI IaI rang sau khI fhanh dao faI ÐÐÐT, duc Phaf da
quyof djnh fìm 5 anh om KIou Tran Nhu, nhung nguoI fruoc day Iìa bo NgaI
dang fu fap faI IsIpIffana MIgadaya |SanskrIf: RIshIpaffana MrIgadaya, cho
chu TIon doa xu), ‘Vuon NaI’. Ðuc Phaf da don day va do cho ho va nhan ho
Iam do fu sau khI Chuyon Phap Iuan voI baI phap Tu Thanh Ðo. Ðay Ia nam
vj fy khoo dau fIon. Ngay sau do duc Phaf do cho nhung nguoI fhuoc gIaI cap
quy foc, frong do co fhuong gIa Ða Xa va nhung nguoI ba con cua ong da fro
fhanh do fu cua duc Phaf. Ðan dan so Iuong chu fang Ion don 60 vj, duoc duc
Phaf day dI khap noI do fruyon ba gIao Iy cua duc Phaf.
Mof cau chuyon frong kInh Ðon Sanh noI frong mof doI qua khu duc
Phaf da dau fhaI Iam mof con naI vang, va NgaI da cuu mof con naI co fhaI. Ðo
bIof duoc chuyon nay non vua KashI ra Ionh khong duoc phop san ban, va khu
vuon duoc quan Iy bao vo cho cac vj fu sI va dan naI.
Ðuc Phaf da fraI qua mua an cu kIof ha dau fIon faI Sarnafh |Ða-Ia-naI),
va cung fu do duc Phaf Ian dau fIon bac bo nhung quy Iuaf bao fhu va mo fín
cua dao Ða Ia Mon qua nhung IoI day cua NgaI frong baI phap
AnaffaIakkhana Suffa |KInh Vo Nga Tuong). KInh fang PaII cung do cap don
nhIou vj dao sI Ða Ia Mon noI fIong o khu vuc song Hang, o KashI fhì khong
co noI don. ÐIou nay cho fhay rang frong suof fhoI duc Phaf KashI khong phaI
Ia mof noI phaf frIon cua cac Io nghI fo fu va cung khong co nhung nhom bao
fhu.
KhI mua an cu kof fhuc, duc Phaf quay IaI mIon Nam. NgaI dung IaI
Vuon NaI noI NgaI chuyon baI phap Tu Thanh Ðo Ian dau fIon 36 nam fruoc
do.
Ða muoI sau nam sau Ian dau fIon Chuyon Phap Iuan duc Phaf da fro
IaI Sarnafh cung voI cac vj daI do fu cua NgaI nhu fon gIa Xa IoI Phaf, Muc
KIon IIon… va Ian nay duc Phaf cung fhuyof nhIou baI phap, bac bo nhung
nghI Io bao fhu, nhung hình fhuc fo fu fhan IInh cua fruyon fhong Ða Ia Mon
gIao. Sau Ian vIong fham fhu haI, duc Phaf cung fro IaI Sarnafh nhIou Ian. Tuy
nhIon sau khI duc Phaf nIof ban, nhIou franh chap vo fu fuong ma Ða Ia Mon
da chIom vj frí cua Phaf gIao.
73
TaI Ða-Ia-naI, duc Phaf day nam anh om KIou Tran Nhu:
“Hay /ang ngbc nay cac Hicn gia! Ta Ja tìm ra con Juong giac ngo, nay
Ta cbl cbo cac ong. Cac ong /a nguoi Jau ticn ngbc giao pbap cua Ta. Giao
pbap nay kbong pbai kct qua cua tu Juy, ma /a kct qua cua kinb ngbicm tu
tap. Hay /ang ngbc ooi tam an tjnb.”
Giong noi cua Juc Pbat pbat ra ooi mot uy /uc kbicn cbo nam nguoi
pbai cbap tay /ai oa nguoc /cn nbìn Ngai. Kicu Tran Nbu tbay mat tbua Juc
Pbat. “Bacb Ton gia Gautama! Hay oì /ong tbuong ma cbl cbo cbung con con
Juong giai tboat”
Ðuc Phaf noI mof cach fhu fhaI:
“Nay cbu Hicn! Co bai cuc Joan ma mot banb gia can ncn tranb. Mot /a
buong tbo nbung Juc /ac, bai /a tbuc banb kbo banb cp xac. Ca bai Jcu sai
/am. Con Juong ma Ta Ja tìm ra /a con Juong Trung Jao, tranb xa bai cuc
Joan co tbc giup banb gia giac ngo, giai tboat, nict ban. Ðo /a con Juong Bat
Tbanb Ðao gom Cbanb kicn, Cbanb tu Juy, Cbanb ngu, Cbanb ngbicp, Cbanb
mang, Cbanb tinb tan, Cbanb nicm oa Cbanb Jjnb. Ta Ja banb trì con Juong
Tbanb Jao nay oa Ja giac ngo, giai tboat, an /ac.
“Nay cbu Hicn! Tai sao con Juong nay goi /a Cbanb Jao: Ta goi /a
Cbanb Jao oì no kbong tranb bay pbu nban kbo Jau, ma /a Joi Jicn truc ticp
ooi kbo Jau oa tìm ra pbuong pbap Jc tboat ra kboi kbo Jau. Bat cbanb Jao /a
pbuong pbap song trong tlnb tbuc. Nicm /a can ban. Do tbuc banb cbanb
nicm, cac nguoi sc co Jjnb, oa sc giup cac ong giac ngo. Nbo banb trì cbanb
Jjnb, cac ong sc co cbanb kicn, cbanb tu Juy, cbanb ngu, cbanb ngbicp, cbanb
mang oa cbanb tinb tan. Co cbanb kicn cac ong sc giai tboat moi troi buoc cua
kbo Jau, sc an /ac, giai tboat tbat su.
“Nay cbu Hicn! Co Bon su tbat. Kbo Jc, Tap Jc, Dict Jc oa Ðao Jc. Ta
goi Jo /a Tu Tbanb Ðc. Tbu nbat /a Kbo Jc. 8anb, /ao, bcnb, tu /a kbo. 8au,
bi , kbo, uu, nao /a kbo. Cbia cacb nguoi tbuong /a kbo. 8ong ooi nguoi mìnb
gbct /a kbo. Cbap tbu nam uan /a kbo.
“Cbu Hicn! Ðay /a tbanb Jc tbu bai ‘nguycn nban cua kbo’. Do oo minb
cbc /ap ncn kbong tbay Juoc su tbat cua cuoc Joi, con nguoi bj ngon /ua cua
tbam, san, ganb ty, buon pbicn, /o /ang, so bai tbicu Jot
“Cbu Hicn, Ðay /a tbanb Jc tbu ba ‘kbo Jict’. Hicu ro Juoc su tbat cua
cuoc Joi sc Jua Jcn su Joan tan kbo Jau, Jan Jcn an /ac giai tboat.
“Nay cbu Hicn! Ðay /a tbanb Jc tbu tu ‘con Juong Jan Jcn Joan Jict
kbo Jau’. Ðo /a con Juong Tbanb Jao ta Ja giai tbicb. Con Juong tbanb Jao
Juoc truong Juong bang cacb an tru trong cbanb nicm. Nbo an tru trong
cbanb nicm ma Jjnb pbat sanb oa giai tboat kboi nbung kbo Jau Jan Jcn an
tjnb, nict ban. Ta sc buong Jan cbo cac ong con Juong giai tboat nay.”
74
Trong khI duc Phaf gIang Tu ÐIou Ðo, fam KIou Tran Nhu bung Ion fIa
sang, ong da huong duoc huong vj gIaI fhoaf ma bay Iau nay fìm kIom. Ðuc
Phaf chI va noI: KIou Tran Nhu gIac ngo! KIou Tran Nhu gIac ngo!
|VInaya Mahavagga Khuddaka NIkaya, Samyuffa NIkaya)

VI TRI VA ÐOI CANH IICH S!
Nam cach fhanh pho VaranasI chung 10 cay so vo huong Ðong bac,
Sarnafh Ia mof chI nhanh cua HoI dong fhanh pho VaranasI. Tu Sarnafh don
VaranasI co fho dI bang nhIou phuong fIon nhu xo buyf, faxI, rIchshav va xo
ngua. Tuyon xo Iua fu VaranasI dI AurIhar dI ngang qua Sarnafh xuaf phaf fu
ga cung fon voI fhanh pho ‘ga VaranasI’. Toa nha cua ga xay dung fhoo kIon
fruc Phaf gIao.
Taf ca chu Phaf frong qua khu sau khI chung ngo Vo fhuong Ðo Ðo faI
Vajrasana, dou don Sarnafh do Chuyon Phap Iuan. Thoo fruyon fhong chu
Phaf, duc Phaf Thích Ca mau NI cung dI don Sarnafh fu ÐÐÐT do gap nam
anh om KIou Tran Nhu. Ðuc Phaf don Ða Ia naI |KashI) mof buoI sang, sau khI
khaf fhuc frong fhanh pho, fam va ngo fraI xong, ngaI dI ra cong fhanh phía
Ðong, dI vo huong Ðac don Vuon NaI, hIon nay Ia Sarnafh. CaI fon Vuon naI
baf nguon fu mof su kIon xay ra frong doI qua khu cua duc Phaf, Iuc do NgaI
dau fhaI Ia mof con NaI chua.
TaI day nam anh om KIou Tran Nhu dang hanh frì kho hanh. KhI ho
fhay duc Phaf dI don, moI nguoI dou nghI NgaI van Ia Co Ðam nguoI da fu bo
IoI fu kho hanh, ho quyof djnh khong chao don duc Phaf. nhung khI duc Phaf
gan don fu nhIon faf ca dou dung day chao NgaI. Ðuc Phaf fuyon bo rang NgaI
da gIac ngo va da fhanh Phaf hIou Ia Thích ca Mau NI, va hua Ia so huong dan
cho ho phuong phap ma NgaI da chung ngo.
Huyon Trang ghI nhan faI day co mof fhap hình maI vom Ion, o day con
IaI mof mo daf Ion co Io Ia nhung dau fích cua fhap, chung quanh Ia mof kIon
fruc hình baf gIac cua HoI gIao |ChaukhandI Sfupa), nam cach phía Nam cua
Vuon khong xa Iam.
Suof dom dau fIon duc Phaf chI Im Iang, dom fhu haI duc Phaf frao doI
íf, dom fhu ba duc Phaf baf dau fhuyof phap. Ngay cho duc Phaf chuyon banh
xo phap, 1000 foa bau xuaf hIon. Ðuc Phaf dI vong quanh foa ma ba vj Phaf
fruoc da ngoI va ngoI vao foa fhu fu. Hao quang phaf ra fu fhan NgaI chIou
sang khap ca ba ngan fho gIoI, va fraI daf rung dong. Pham fhIon cung duong
cho duc Phaf banh xo bang vang voI 1000 cay cam, Ðo fhích va chu fhIon khac
cung cung duong duc Phaf va faf ca dou cung fhInh NgaI fhuyof phap.
Ðo gIup cho chung sanh quan saf fam, duc Phaf Ian dau fIon Chuyon
Phap Iuan. NgaI day con duong franh xa huong fhu duc Iac va kho hanh op
xac, duc Phaf day Tu Thanh Ðo, Ðaf Thanh Ðao. Trong so nam vj do fu fhì
75
KIou Tran Nhu Ia nguoI dau fIon chung ngo, hIou nhung IoI day cua ngaI, sau
do Ia Vappa, ÐhaddIya, Mahanam, va AssajI Ia nguoI cuoI cung. Taf ca cuoI
cung dou chung A Ia han baI phap Tu Thanh Ðo Ian dau fIon duoc chuyon o faI
vuon NaI va IIon fuc duoc fhuyof frong 7 nam IIon fIop. NhIou baI phap khac
vo Iuaf, phuong phap fhIon djnh duoc fhuyof o nhung noI khac nhung baI
phap Tu Ðo da duoc duc Phaf gIang 12 Ian o Sarnafh. Tu do gIao phap cua
NgaI da hung fhjnh frong suof 1500 nam faI Vuon NaI.
Trong so nhung dI fích con IaI, cac nha khao co fìm fhay nhung dI fích
ghI nam 260 TTI, va bIa ky cua vua A Ðuc duoc khac fron fru da cung vao fhoI
gIan nay, cho fhay rang mof fInh xa da duoc xay dung vao frIou daI cua vua A
Ðuc |273-232TTI). Nhung vof fích khac fron nhung fru hang rao danh dau vao
fhoI ky Shunga |fho ky fhu 2-1 TTI) cung duoc fìm fhay o day. Nhung fIon bo
cua fhoI ky Kushana |fho ky fhu 1-2 TI) fuong xung voI ngho fhuaf kIon fruc
dIou khac cua Mafhura. Sarnafh cung da phaf frIon nhu Ia mof frung fam ngho
fhuaf. Vao fhoI ky Cupfa |fho ky fhu 4-6 TI) Sarnafh fhanh Iap mof frung fam
ngho fhuaf Phaf gIao, san xuaf nhung fuong Phaf bang da. NgaI Phap HIon
|405 TI) mo fa su fhjnh vuong, phaf frIon ruc ro cua Sarnafh vao fhoI ky cua
Chandragupfa |376-414 TI).

THAP ÐHAMÐKHA
Truoc day, co haI fhap faI Sarnafh. HIon nay chI con IaI fhap
Ðhamokha, duoc xay dung vao fho ky fhu 6. Thap ÐharmarajIka do vua A Ðuc
xay dung. Mof so nguoI cho rang fhap duoc dung ngay cho duc Phaf fhuyof
phap nhung da bj Jagaf SIngh pha huy vao fho ky 18 va da Iay hom dung xa
IoI cua Phaf nom xuong song Hang. Huyon Trang ko rang fru da cua vua A
Ðuc duoc dung fruoc fhap, fru da bong don noI soI bong hình duc Phaf fron
fhap Ion fron fru da. Ðanaras |Ða Ia naI) cung Ia mof noI ma duc Phaf dau
fhaI frong nhung doI qua khu. Phaf Ca ÐIop cung da xay mof fInh xa gan vuon
NaI, noI NgaI quy y cho mof cau bo gIaI cap Ða Ia Mon JofIpaIa, Ia fIon fhan
cua Phaf Thích Ca. Huyon Trang ghI IaI co nhIou fhap va nhung buc nhan fao
o nhIou noI, noI nhung vj Phaf frong qua khu ngoI fhIon va kInh hanh. Vuon
NaI cung Ia noI Phaf Thích Ca fhj hIon nhu Ia mof hanh nguyon Ðo Taf frong
nhIou kIop qua khu. Huyon Trang cung nou Ia co raf nhIou fhap fuong nIom o
frong fInh xa. Thap dau fIon Ia noI Ðo faf fhj hIon Iam naI, fhap fhu haI Ia noI
NgaI Iam con voI sau nga, NgaI da cho nga cua mình cho mof nguoI san, fhap
fhu ba Ia Ðo faf Iam fhan chIm, Muc KIon IIon va Xa IoI Phaf Ia khI va voI.
Trong suof fhoI ky cua Skandagupfa |455-467 TI), Sarnafh raf fhjnh
vuong, nhung sau do fhì bj fan pha boI Huna. Va don fho ky fhu 8 Sarnafh fro
IaI fhoI ky hoang kIm cua mình cho don nam 1017 khI Mahmud cua ChazI pha
huy foan bo cac fhanh fích, va nhung cuoc pha huy fIop fuc vao nam 1033 do
76
Ahmad NIaIfgIn. Tuy nhIon don frIou daI cua vua ConvIndachandra |1114-
1154), voI su ung ho cua hoang hau KumaradovI, fhanh pho duoc phuc hoI fro
IaI, nhung fhanh fích duoc bao quan. Hoang hau KumaradovI cho xay mof fInh
xa raf Ion o Sarnafh, co Io day Ia mof dI fích raf an fuong cuoI cung duoc xay
dung faI day, sau do khong con mof cong frình kIon fruc Phaf gIao nao duoc
xay dung. TIop fuc vao nam 1193 vua Tho NhI Ky da pha huy nhung dI fích
Phaf gIao faj Sarnafh.
Nam 1567 vua Akbar HoI gíao cho xay dung mof fhap hình baf gIac
fron mof non fhap cu do fuong nIom cha mình, Humayun, da don song o day
vao nam 1532.sau do vao nam 1793 voI su pha huy foan bo cac dI fích do Iay
vaf IIou xay dung cho do Ijnh cua Jagaf SIngh. Suof fho ky fhu 19 nhIou cuoc
khaI quaf khao co duoc fIon hanh do AIoxandor CunnInhm |1834-36). TIop fhoo
do cung co nhIou cuoc khaI quaf khac cua I.O. OorfoI |1904-05), John H.
MarshaII |1907), H. Hargroavos |1914-15) va Ðaya Ram SahnI |1927-32).
Thang 1 nam 1912 VIon Ðao Tang Khao Co dau fIon duoc fhanh Iap o
Sarnafh. Trong khoang fhoI gIan fu 30 fhang 12-1990 don 1 fhang 1-1991 Io
KuIachakra Puja |Io cau nguyon cua Phaf gIao Maf fong) Ian fhu 14 duoc fo
chuc o Sarnafh duoI su chung mInh cua NgaI Ðaf IaI Iaf Ma fhu 14, TonzIn
Cyafso. Khu vuc khaI quaf khao co koo daI ca khu vuc rong 16.73 hoc fa daf,
gom nhIou dI fích va fhap; khu vuc dI fích Phaf gIao va Ijch su koo daI ca khu
daf rong 9.59 hoc fa.

THAP CHA!KHANÐI
Khoang 600 mof fruoc khI don VIon bao fang, nam fron duong chính,
phía bon fraI chung fa so nhìn fhay mof fhap dau fIon. Mac dau vua moI duoc
phuc hoI, nhung khu vuon va su fu sua nhung canh quan Iam cho noI nay fro
fhanh mof dIom fhu huf khach hanh huong du Ijch. Thoo nhung nha khao co
hoc, fhap nay |hoac Ia mof fu vIon nam fron cao) duoc xay dung vao fhoI daI
vua Cupfas fho ky fhu 5. NoI nay danh dau noI duc Phaf gap nam anh om
KIou Tran Nhu sau khI NgaI fhanh dao. Mof bIa ky vIof bang chu Ða Tu nhu
sau: “ Humayan, hoang do cua bay Vuong quoc, da ha co don va ngoI faI day do
fang fhom vo huy hoang cua maf froI, Akbar, nhung nguoI con cua ong va
nhung nguoI hau can quyof djnh xay mof fhap cao vuon Ion gIua bau froI”
fhua Ionh cua Akbar, Covardhan, con cua vuong gIa TodarmaI, nguoI gIu ngan
kho quoc gIa, da xay mof fhap cao fron dInh fhap nay vao nam 1588.
77

Thap ChankhandI

Chua Padma Samo Ðharma Chakra |Chua Tay Tang)
Tu nga fu Sarnafh- Ashapur, khoang 350 mof, gan fhap ChaukhandI, vo
phía bon phaI Ia con duong dan don chua |Houso: SA-10/9KA, Sarnafh, ToI.
2586296). Chua nay duoc faI fro cua Khonzon-PaIdon-Shorab va Khonpo
Tsonangum CyaI, khanh fhanh vao nam 1996. Ccng vao nam o huong Ðong,
nguoI quan Iy o day Ia PromajI YaIfjon. Mof frong nhung muc dích cua chua Ia
day gIao Iy co ban va dao duc cho nhung fro om TIpof nghoo va mo coI. Hoc
sInh duoc dao fao 8-10 nam, sau do co fho fro vo gIa dình va phuc vu xa hoI
mof cach fof dop.
Chua ThaI |HoI MrIgadayavana MahavIhara).
Cach fhap ChaukhandI chung 350 mof vo huong Ðac, nam fron con
duong chính dan don VIon Ðao fang va khu bao fon khao co, chung fa so nhìn
fhay chua ThaI nam bon fraI. ÐuoI su huong dan cua fhuong foa Phrakru
PrakassmadhIkun, mof phaI doan hanh huong ThaI da don chIom baI Sarnafh
vao nam 1969. PhaI doan nay da dI chIom baI hof faf ca fhanh fích o An Ðo.
Mac du fhuong foa fruong doan raf vuI khI fhay so Iuong fín do Phaf gIao o An
Ðo nhung ong cung dau Iong khI fhay nhIou ngoI chua va nhung fu vIon khong
duoc cham soc. VoI fam frang nay, vao ngay 27-1-1969 mof hoI dong duoc
fhanh Iap do xay dung mof ngoI chua frong do co ca fu vIon. Io daf da fo chuc
vao ngay 28-11-1974, va ngay 10-2-1976 cong frình hoan faf. Cong frình gan
day nhaf |1993) Ia mof ngoI chua Thoravada, fho fuong Phaf fhanh dao. Tang
ham duoc su dung Iam fhIon duong. Mof fruong fIou hoc |fu Iop 1-5) cung nam
frong chua. Van phong chính cua hoI MrIgadayavana MahavIhara IoundafIon o
Ðangkok, ThaI Ian.
Ðan co fho xuong xo dI bo chung 185 mof vo huong Ðac do fham quan
VIon Ðao Tang va khu Ðao fon dI fích khao co va Vuon NaI.
VIon Ðao Tang Khao Co
Mo cua suof nhung ngay frong fuan ngoaI fru nhung ngay fhu sau, fu 10
gIo sang don 5 gIo chIou. Vo vao cua 5 rupoos. If nhaf cung phaI maf chung 3
fIong dong ho do fham quan va fìm hIou vo nhung hIon vaf duoc frung bay o
day. NguoI khoI xuong xay dung VIon bao fang dau fIon Ia fIon sI J.H.
78
MarshaII, sau do Ia Tong gIam doc VIon Khao Co An Ðo, nguoI fruc fIop frong
cong frình khaI quaf o Sarnafh. So do fhIof ko cua foa nha do kIon fruc su
Jamos Ransomo, cuu co van fhIof ko cua chính phu An Ðo, dau nam 1909 cong
frình hoan faf. Thang 12-1910 VIon baf dau suu fam cac hIon vaf khao co, va
fhang 2-1912 VIon baf dau mo cua cho du khach fham quan. Toa nha chính goI
Ia Nha frung bay ShakyasImha |2.5 x 11 x 9 m), duoc noI fhong voI haI phong
frung bay khac. HaI phong nay cung fhong voI nhung phong khac. Taf ca co
don fron 2700 hIon vaf khao co.
Tac pham ngho fhuaf dIou khac co nhaf va dop nhaf duoc fìm fhay o
Sarnafh Ia fuong hình su fu da cua vua A Ðuc, duoc fac fron mof khoI da mau
sam co dom don o vung Chunar, frung bay faI nha frung bay ShakyasImha, va
hình su fu nay da fro fhanh bIou fuong quoc huy cua nuoc Cong hoa An Ðo.
Tuong cao 2.31 mof gom hình bon con su fu ngoI dau Iung voI mof banh xo o
gIua, co Io day Ia bIou fuong cho gIao phap cua duc Phaf. Tu duoI Ion, fuong
gom co bon phan: |1) phan bo hình caI chuong frang frí bon ngoaI hình Ia son
nguoc, |2) dau cof hình fron frang frí hình bon con fhu, |3) hình bon su fu ngoI
dau Iung fac fu mof khoI da, |4) banh xo pha pvoI 32 cam hIon nay chI con IaI
4 frong 32 caI cam cua banh xo phap Iuan. Hình bon con fhu fron dau cof duoc
dIon fa bang nhIou cach. Mof so nguoI cho rang Ia bIou frung cho nhung su
kIon quan frong frong cuoc doI duc Phaf, do Ia su fu |bIou fuong cua bo foc
Shakya cua duc Phaf), hình con frau |cung hoang dao kIm nguu, nam fhaI fu
dan sanh Ia nam Suu), hình con voI |hoang hau Maya mong fhay voI fu cung
froI sa vao bung), va hình con ngua |ThaI fu coI do dI xuaf gIa). NgoaI ra bon
con fhu nay cung bIou frung cho quy Iuaf fhIon nhIon, cong vIoc dong ang, suc
manh va foc do-bon you fo can ban cua Phaf gIao vo su hình fhanh vu fru.
Thoo cach gIaI fhích nay fhì dInh fru da IIon ho frIof Iy cua Phaf gIao. Thoo
cach gIaI fhích pho bIon bon con fhu ngu y cho bon phuong frong van hoc Phaf
gIao IIon ho don Ho Anofaffa noI duc Phaf fam o day. O fru da faI
Anuradhapura –Tích Ian cung fac hInh bon con fhu nay.
Mof fuong dung bang da do, fac hình Ðo faf raf Ion faI foa nha chính Ia
mof mo hình cua fruong phaI ngho fhuaf kIon fruc Mafhura. Tu sI ÐaIa da Iam
fuong nay vao nam fhu ba cua frIou daI Kushana vua KanIshka. Mof caI cof
baf gIac daf phía sau chong fron mof fang du bang da duoc cham khac raf dop
frung bay o phía bac cua foa nha. CaI du bang da nay duong kính 3.05 m duoc
frang frí voI nhIou vong fron dong fam. Phan hong chính gIua duoc frang frí
hình bong son no. Phía ngoaI cua mop du Ia nhung Io duc nho cach dou nhau
khoang cach 0.48 m day co Io Ia nhung daI vong hoa hoac Ia nhung hình fuong
khac do nhung phaf fu nhIof fam Iam fruoc day. NhIou fuong duc Phaf frong
nhIou fu fho duoc frung bay o foa nha chính, nhung fuong o day dop o su hung
79
vI, fao nha va don gIan; va Ia bIou frung cho fruyon phaI ngho fhuaf kIon fruc
dIou khac o Sarnafh.
Phía bon fraI cua phong frung bay frung fam, mof fuong fhan Tara dung
fay cam mof qua Iuu da boc co fho fhay hof bon frong, day Ia mof mau cua
ngho fhuaf dIou khac cua fho ky fhu 5. Trong Iuong cua fhan fuong duoc frình
bay mof cach fao nha o chan phaI. Ðo frang suc raf phong phu, nhung fInh xao
gom co nhung daI daI, vong doo fay co frang frí hình hoa Ia, va ba vong day
chuyon. Nhung vong doo faI Ion doo o haI faI. Maf du khuon maf da bj hong,
nhung van foaf Ion duoc vo fhIon Iu cua pho fuong. Mof con ky Ian, mof con
fhu huyon fhoaI, NgaI Van Thu ngoI fron Iung ky Ian voI mof canh hoa son no,
mof bIa mIou fa fhoI ky hung fhjnh cua ShravasfI, khI duc Phaf da dung nhIou
phuong fIon do khuaf phuc nhung Iuan su ngoaI dao, mof caI hu bung phình fo
JambhaIa. Than fhjnh vuong cung voI vo Ia Vasudhara, fhap Ramagrama duoc
fhan ran bao vo, va mof bIa ky cua hoang hau KumaradovI, hoang hau phaf fu
cua xu CahadavaIa vua CovIndachandra nou don cong frình xay dung fInh xa
Ðharmachakra JIna cua hoang hau, va mof so do co quan frong duoc frung bay
o phong frung bay TrIrafna. ÐIa co ghI fam fhanh fích, bon frong so nay IIon
quan don nhung su kIon chính frong cuoc doI duc Phaf, va bon noI duc Phaf fhj
hIon fhan fhong Ia mof hIon vaf quy gIa frong phong frung bay nay.
Phong frung bay o huong Ðong bac |Tafhagafa) frung bay nhung hình
fuong cua duc Phaf, Ðo faf KIm Cuong Ðo faf Van Thu voI mof canh hoa son
no fron fay, Ni/akantba Lokcsboara voI Iy fhuoc doc fron fay, va fuong ÐI Iac
dung fay fraI cam bau ruou, fay phaI cam chuoI haf va hình fhap o fruoc fran.
ÐIom dang chu y nhaf va cung Ia fac pham dIou khac noI fIong cua
fruong phaI dIou khac Sarnafh Ia fuong Phaf o fu fho Chuyon Phap Iuan
|Ðuddha In dharmacakramudra), fac bang da |sa fhach) Chunar va van con gIu
nguyon mau do.
80


Tuong nay |cao 1.6 m Iuon foI dInh vang hao quang, bo rong 0.79 m)
frong fu fho ngoI kIof gIa, Iuc duc Phaf Chuyon Phap Iuan o Sarnafh, dang
duoc frung bay faI mof goc cua phong frung bay Tafhagafa. Tuong nay Ia bIou
fuong dac bIof cua duc Phaf nhu Ia bac ÐaI fu bI, raf song dong voI nof fu bI
fron guong maf cua NgaI. VoI guong maf fram fu, bình fhan dIom fhom mof nu
cuoI ham fIou voI nof hoan hy, doI maf khop ho, song muI fhang, cap chan
may raf fhanh fao, daI faI raf daI, va nhung Ion foc quan voI nhuc ko fron
dInh dau. HaI ngon fay gIao nhau bang da raf mong va nhung nop gap y Iam
cho buc fuong noI baf va raf dop. Vang hao quang khac nhung hình anh chu
fhIon va nhung duong frang frí hoa van. Tuong duoc daf o chính gIua bo, haI
bon Ia hình fuong con naI bIou fuong cho Ioc !yon. O phan duoI cua fuong Ia
hình anh nam vj fy khoo ma duc Phaf da fhuyof baI phap Tu do cho ho Ian
dau fIon cung voI hình mof phu nu va mof dua bo, co Io bIou frung cho nguoI
cung duong buc fuong dIou khac nay.
Phong frung bay TrImurfI nam o phía Nam, frIon Iam foan nhung fuong
fhan cua Ða Ia Mon gIao, gom TrImurfI |Ðrahma, VIshnu, va ShIva), Surya,
SarasvafI, va MahIshasuramardI |Ðurga). Mof so hIon vaf fhuong nhu chIm,
fhu vaf, dau nguoI o fho ky fhu 3 TTI don ho ky fhu 12 TI duoc frung bay o
nhIou fu frung bay khac nhau. ThIon va Ac fhan cua KIrfImukha |fhan chIon
fhang) Ia haI vj fhan gIu cua cho phong frIon Iam Ashufosh |ShIva) nam o phía
Nam.
81
Phong frung bay Ashufosh frung bay cac vj fhan cua Ða Ia mon gIao nhu
ShIva, VIshnu, KarffIkoya, ParvafI, Navagrahas, cung voI Canosha, IakshmI va
SarasvafI. Mof fam panoI mInh hoa Navagrahas voI Ðrahma, VIshnu va ShIva
cung dang chu y. Than ShIva, nhu Ia ÐhaIrava |mof hoa fhan cua ShIva) Ia
mof frong nhung fuong fhan dop nhaf duoc fìm fhay o Sarnafh. Mof fuong
Andhakasuravadha fo Ion, fuong ShIva 10 fay frong hoa fhan cua ShIva Ia fac
pham dIou khac chua hoan faf cua fho ky 12. CIof ko fhu cua ShIva Ia
Andhaka hay TrIpura, ShIva nam caI dau Iau fron caI dInh ba. Canh fay phaI
fhu haI cam fhanh kIom; fay fhu ba cam haI muI fon; fay fhu fu cam caI frong
va fay phaI fhu nam cam mof vaf khong ro vì da bj vo o phan fron. Tay fraI
fhu haI cam mof caI chuy duoc khac hình so nguoI; fay fraI fhu ba cam caI
moc, fay cam van fhay duoc; fay fraI fhu fu cam caI baf do dung mau cua ma
vuong Andhaka; fay fhu nam nam haI caI baf cong. Tuong duoc fac vao fhoI
frung daI fho ky fhu 12 TI, mof fuong Nafaraja ShIva frong fu fho dang mua.
Chan va dau cua fuong bj vo, fay phaI cung bj hong. Tuong nam vong dau Iau
va fay fraI cam dInh ba.
HaI hanh Iang o phía Nam va Ðac, goI Ia Vasfumandan va ShIIparafna
frung bay hau hof Ia nhung hIon vaf khao co. Mof cay dam cua fac mInh hoa
cau chuyon cua ShanfIvadIna Jafaka Ia mof fac pham ngho fhuaf gIa frj.

KH! V!C KHAI Q!AT KHAO CO
Nam phía bon fraI cua cong vao co mof cong ban vo vao cua: 5 do Ia
|240 rupoos) cho nguoI nuoc ngoaI, va 5 rupoos cho nguoI An va NopaI.
TInh xa so V va VII. Vao cong chung fa so fhay haI fInh xa nam haI bon
con duong. Mj. Markhan KIffoo khaI quaf fInh xa bon phaI, fInh xa V, vao nam
1851-52. fInh xa gom mof san rong 15.25 mof vuong, voI nhIou fang phong, 2.6
m don 2.65 m, va mof caI gIong nuoc o gIua san. Truoc day phong bon frong
san Ia mof hanh Iang co nhIou fru do. Phong chính gIua Ia phong khach. Cau
fruc mo hình nay cho fhay ro o phan Ion fInh xa xay dung vao fhoI daI Cupfa
va sau nay.
TInh xa phía fay fraI, fInh xa VII, xay dung vao khoang gIaI doan frung
daI. TInh xa nay duoc xay dung fron non mong cua mof kIon fruc cu gom mof
san rong 9.15 mof vuong, va duoc bao boc boI mof day hanh Iang va fang
phong. NguoI fa noI rang fInh xa so V va VII bj fhIou huy.
Thup Ohurmuruj¡ku
Thap nay do vua A Ðuc xay dung vao fho ky fhu 3 TTI, bIou fuong
chung quanh fhap noI vo nhung su kIon frong cuoc doI duc Phaf. Nam 1794,
Jagaf SIngh, fhua fuong cua vua xu Ða Ia naI, da pha huy fhap, co mof hop da
xanh chua xa IoI cua duc Phaf va chau bau bon frong fhap. Thoo nhung nha
khao co hoc fhì fhap da duoc fu bo 6 Ian. Ian fhu nhaf Iam Ion hon Ia vao gIaI
82
doan Kushana bang gach 38.1 x 26.2 x 7 cm. Ian fhu haI vao fho ky fhu 5-6,
Ian nay Iam fhom con duong dI xung quanh fhap rong 4.88 m, cung voI mof
hang rao bang da cao 1.35 m va co bon cong o bon huong. Ian fhu ba vao fho
ky fhu 7, frong fhoI ky cua Harsha, Iuc do con duong dI chung quanh duoc
nang cao va co bon buc cap bang da fang. Ian fhu fu va fhu nam vao fho ky
fhu 9 va 11. Ian cuoI cung fIon hanh Ia do hoang hau KumaradovI cho xay
dung fInh xa Ðharmachakra JIna VIhar vao fho ky fhu 12. Tuong Phaf raf dop
frong fu fho Chuyon Phap Iuan duoc fìm fhay o day.
Chunh d¡en.
Ðau vof chanh dIon nay |fho ky fhu 3 va fhu 5 TTI) Ia mof foa nha
hình chu nhaf 29 x 27 m, voI nhung hoc o bon goc cao 5.5 m. Chanh dIon xay
ngay noI duc Phaf hanh fhIon do vua A Ðuc xay dung va sau nay cac frIou daI
vua Cupfa. Con duong do bo fong va nhung buc fuong bon frong duoc xay sau
nay do gIa co fhom cho foa nha. O phía sau Ia mof fru da chI con IaI 5 mof
phan duoI cua vua A Ðuc |fho ky fhu 3 TTI). Tru da nguyon fhuy cao khoang
15 mof voI hình su fu o dau cof, hIon fuong su fu dang duoc frung bay o VIon
Ðao Tang.
Tru du Su Tu cuu Vuu A Ouc.
Tru da su fu o Sarnafh Ia fac pham ngho fhuaf dop nhaf, noI fIong nhaf
cua ngho fhuaf dIou khac Maurya. Phaf hIon duoc vao nam 1905, fru da duoc
Iam bang mof khoI da sa fhach mau vang sam co dom don, fron co hình fuong
su fu o dau fru cung duoc Iam fu mof khoI da nguyon. Phan ngan co khac bIa
ky cua fru da hIon nay chI cao 2.03 m, von fru da cao 15.25 mof, va fron dau
bon con su fu duoc daf mof banh xo phap Iuan o khoang frong o gIua. Tru da
duoc dung mof cach chac chan fron mof bo da phang Ion, 20.3 X 15.2 x 45.7
cm. Tru da co khac ba bIa ky. Thu nhaf Ia chI du cua vua A Ðuc bang chu
ÐrahmI nhac nho fang nI vo vIoc chIa ro frong fang doan. ÐIa ky fhu haI khac
vao fhoI dIom Kushana do cap don nam fhu 40 cua Ashvaghosha. ÐIa ky fhu
ba khac bang chu Cupfa nou fon vj dao su cua phaI SammIfIya va
VasfIpufraka.
Mulugunhukut¡ V¡huru.
ÐI fích nay fhIof ko mo hình vuong moI chIou do duoc Ia 18.29 m ky
nIom noI duc Phaf fhuong ngoI fhIon frong ba fhang an cu. Thoo Huyon Trang
fhì fInh xa nay cao 61 mof. Phong cach frang frí va kIon fruc cho fhay fhuoc
gIaI doan Cupfa. Tang ham chung quanh dI fích nay va nhung buc fuong gach
o chanh dIon duoc Iam fhom sau nay do chong cho maI nha.
Thup Ohumekhu (sunskr¡t: Ohurmuchukru).
NguoI fa fIn rang vj frí cua fhap Ia chính xac noI duc Phaf fhuyof baI
phap fhu haI ‘Vo nga’ cho nam anh om KIou Tran Nhu. ÐI fích nay duoc xom
Ia quan frong va fon nghIom nhaf frong nhung dI fích o Sarnafh. Thap hình
83
fru dung, duong kính 28.5 m o duoI va 33.5 chIou cao, 42.1 chIou cao fính Iuon
phan mong, gom co mof caI frong cao 11.2 m dung fron maf daf ma khong co
bo nhu nhung noI khac. Phan hình frong nay huong vo 8 phía cao 6 mof, moI
maf dou co nhung khung vom daf mof buc fuong. ÐuoI nhung khung vom nay
Ia nhung duong frang frí. Nhung duong frang frí fron fhuong chI frang frí cay
son voI Ia va bup son; frong khI o duong frang frí duoI frang frí nhung doa son
no ro va bup son. Phan fron cua fhap xay bang IoaI gach Ion. Maf ngoaI cua
phan nay hIon nay da bj maf va raf kho ma noI co phaI phan nay cung duoc
daf fron da nhu phan duoI hay khong hay Ia chI fo bang vua ho. CunnIngham
cho rang phan nay chI duoc fraf bang ho. Phan frung fam duoc frang frí voI
nhung mo hình fhoI daI Cupfa, do Ia nhung frang frí hoa Ia sum so, nhung
hình fuong foan hoc, chIm, va hoa-nhung hình fuong frang frí kho hIou nhaf.
Tuong Ðo faf dung va fuong Phaf fhuyof phap duoc fìm fhay chung quanh khu
vuc nay.
T¡nh xu Ohurmuchukru J¡nu V¡hur
Ðuoc coI nhu Ia TInh xa so I, nam fraI daI 232 mof fu huong Ðong don
huong Tay voI mof day nha frung fam, fInh xa nay Ia do hoang hau
KumaradovI, vo cua vua CovIndachandra xu KashI cung duong. Taf ca foa nha
va fang phong hIon nay khong con. TInh xa nay co haI cong vao o phía Ðong,
khoang cach gIua haI cong Ia 88.45 m. O cuoI huong fay cua fInh xa, co mof IoI
dI khac dan don mof chanh dIon nho hon.
Chuu M¡en O¡en
Chua Maha WIjIfavI SIma hay Chua MIon ÐIon xay dung o mof khu daf
fhap nam o huong Tay cua khu khaI quaf khao co. Chua xay dung nam 1934 do
Ðav Ryu va con gaI Ia Ma Than Nyun, cung voI Ðav Coom va con fraI cua ba
Maung HIa o Rangoon. Chua co fho mof fuong Phaf Iam bang da frang va haI
fuong haI vj do fu cua duc Phaf. !. Shvo HIva MyomafhugyI, ÐavfIIa va cac
con fraI; ÐassoIn, Ðav Pyu, Ðav Coon cac con fraI o Rangon cung duong. Truoc
chua co mof fhu vIon SaddhammaransI IIbrary, do !. Shvo WI va vo cung
duong xay dung. Truoc san co mof fuong Phaf co fang Iong cho xay dung vao
nam 1994.
Vuju V¡dhyu Sunsthun
Nam vo huong Ðac frong mof ngoI Iang KhajurI cach Chua MahabodhI
chung 450 mof, Tu vIon Vajra VIdya Ia cong frình xay dung sau cung o
Sarnafh. Ðoc fhoo con duong nam phía sau nhung quay ban hang faI VIon bao
fang, chung fa so gap mof fu vIon MIon ÐIon, cung fhoo con duong nay chung
mof cay so qua cho SrInagar Ia don fu vIon. Nam fron mof khu daf rong mof
hoc fa, fu vIon xay dung do su faI fro cua Thrangu TuIku RInpocho, mof fu sI
nguoI SIkkIm. Ðay Ia mo hình duy nhaf kof hop gIua ngho fhuaf kIon fruc co
va hIon daI cua Tay Tang. Cong frìng baf dau fu ngay 18-12-1993 va hoan
84
fhanh ngay 29-10-1999; foan bo cong frình fon 20 frIou rupoos. Chua fho fuong
Phaf Thích Ca bang dong fhau, ma vang cao 4.6 m, va Ia fuong Phaf duy nhaf
chua fung co o Sarnafh. Io an vj Phaf fo chuc vao ngay 29-31-10-1999. NgaI
Ðaf IaI Iaf Ma fhu 14 TonzIn Cyafso chung mInh Io khanh fhanh chua vao
ngay 15-12-1999, nham ngay mong 7 fhang 11 nam Ky Mao. NgoaI fuong Phaf
Ion chua con co 30 fuong Phaf khac voI nhIou fu fho khac nhau, moI fuong cao
1 mof, va 1000 fuong Phaf nho, moI fuong cao 20 cm. NgoaI ra con co mof
fuong fhan Tara o faI chanh dIon. O san frong co fuong MahakaI, Ðrahma,
Indra, va nhIou vj fhan cua dao HIndu. Toan bo cong frình kIon fruc cua chua
dua fhoo mo hình cua chua Samyasha ÐuddhIsf VIhara, ma chua nay IaI Ia ban
sao cua chua ÐuddhIsf VIhara o OdanfapurI faI ÐIhar. Tu vIon con co mof
fruong Phaf gIao, chuong frình M.A frong 5 nam cho cac bo mon TrIof hoc,
Ton gIao va ThIon.
Oen tho duo Ju¡n
Nam ngay frong khu vuc cua fhap Ðhamokh, don fho xay dung nam
1824 do fuong nIom su an nan va fo fhu 11 cua dao JaIn TIrfhankara
Shroyamsanafha, nguoI co hình fho frong don. Ðon frong don fho duoc frang
frí nhung buc frang vo fron fuong mInh hoa cuoc doI cua MahavIra. Vj frí hIon
nay cua don fho nguoI fa fIn Ia da hình fhanh fon ngoI Iang SImhapur ngay
xua; hIon nay co mof ngoI Iang cung fon cach don fho khoang 1 cay so ruoI.
Mulugundhukut¡ V¡huru (ChuuMuhubodh¡ TIch Lun)
Khong xa khu bao fon, nam vo huong Ðong, qua nhung khu vuon Ia chua
MuIagandhakufI VIhara, do ngaI AnagarIka ÐharmapaIa xay dung vao nam
1931, nguoI sang Iap ra HoI MahabodhI SocIofy. Chua bIou fuong cho nhung IoI
day cua duc Phaf vo vu fru qua nhIou cach. Toan bo ngan quy cua chua dou do
ba Mary Iosfor, va nhung nguoI My do dau AnagarIka ÐharmapaIa faI fro.
NgaI Harcourf ÐufIor, mof nha quy foc Anh da daf mong ngoI chua nay vao
fhang 11-1992. Raja ShIva Prasad, Raja MofI Chand va RajashI !daI Prafap
SIngh cung duong daf va fIon.
Ðuoc Iam bang IoaI da sa fhach do Chunar, voI mo hình fhIof ko gIong
caI chuong, cham khac don gIan, chua nay khanh fhanh vao ngay 11-11-1931,
voI su fham du gom daI dIon cua nhIou nuoc Phaf gIao fron fho gIoI.

ÐIom dac bIof cua chua nay Ia nhIou buc bích hoa do hoa sI nguoI Nhaf
fon Ia Kosofsu Nosu vo. Cuoc doI duc Phaf Ia nguon cam hung sang fac
cho Nosu, va ong da mof mình sang fac nhung buc franh bích hoa do
frong nhIou nam |1932-36). Chu do cua nhung buc bích hoa Ia nhung su
kIon noI baf frong cuoc doI cua duc Phaf fu Iuc dan sanh cho don khI
nhap nIof ban. Trong suof fhoI gIan ong Iam vIoc do hoan faf nhung buc
franh do chI phí chI fon 10.000 rupoos; mof phaf fu nguoI Anh Ð.I.
85
Ðrovfon da cung duong foan bo so fIon nay. HoI MahabodhI SocIofy cua
Nhaf cung duong mof caI chuong Ion froo faI hanh Iang vao chua, fIong
chuong ngan xa don ca 8 cay so. Chua con co fho xa IoI cua Phaf.
Nbung buc bicb boa trcn tuong cbua Mu/aganJbakuti Vibara:
Tuong pbia Nam.
1. Bo tat o cung troi Ðau suat cbo Jc Jau tbai
2. Giac mo cua Hoang bau Mayaoa Bo tat tbo tbai
J. Bo tat Jan sanb o Lam Ty Ni
4. Tbai tu Tat Ðat Ða nbap oao so tbicn trong buoi /c ba Jicn
6. Bon canb kbo cua cuoc Joi sau bon /an Ju ngoan bon cua tbanb
6. Tbai tu tbam cong cbua Da Du Ða La oa La Hau La truoc /uc Ngai
/ìa bo boang tbanb Ji xuat gia.
Tuong pbia Tay
7. Tbai tu roi kboi boang tbanb ooi Xa nac oa ngua Kicn Trac
S. Hoc ooi cac oj Jao su Juong tboi
0. Kict suc oì banb trì kbo banb, Juc Pbat nban bat sua Jo nang 8ujata
cung Juong
10. Ma ouong quay pba Juc Pbat
11. Canb nam anb cm Kicu Tran Nbu cbao Jon Juc Pbat kbi Ngai Jcn
8arnatb Jc cbuycn pbap /uan.
12. Tbuyct pbap cbo oua Tan Ba 8a La
1J. Canb Cap Co Ðoc mua ouon cua Tbai tu Ky Ða
Tuong pbia Ðong
14. Ðuc Pbat oa ton gia Anan Jcn tbam mot ty kbco bj bcnb
16. Ðuc Pbat boa giai cuoc cbicn tranb tranb Janb nuoc cua Jong song
Pobini giua bo toc 8bakya oa Ko/iya
16. Ðuc Pbat tro /ai Ca Ty La Vc
17. Canb Ðuc Pbat nbap nict ban oa ton gia A Nau Lau Ða kbuycn cac
oj ty kbco kbong kboc. Bcn pbai /a ong Tu Bat Ða La mot Jao sì Ba La
Mon , Jc tu cuoi cung cua Ðuc Pbat.
1S. Ðuc Pbat tbuyct A Ty Ðam cbo Hoang bau o cung troi
10. Quy pbuc Vo nao (Angu/ima/aì
20. Ðc Ba Ðat Ða oa A Xa Tbc /ap muu gict bai Ðuc Pbat oa oua Tan
Ba 8a La
21. Ton gia Anan xin nuoc co gai, co gai Jo Ju kbong Jam Jua oì tbuoc
giai cap tbap. Pbat giao kbong Jong y oc oan Jc giai cap cua HinJu.
Ton gia A nan noi ooi co gai. “Toi kbong boi xin co giai cap. Toi cbl boi
xin nuoc uong”
Chanh dIon cua fInh xa MuIagandhakufI co fho xa IoI, nguoI fa fIn do Ia
xa IoI cua Ðuc Phaf duoc fìm fhay faI TaxIIa, va o Nagarjunakonda, do ngaI
86
Tong Tran An Ðo, Iord IrvIn fang cho HoI MahabodhI. Ðang sau chanh dIon
co mof fhap nho fho cof cua AnagarIka ÐharmapaIa. Phía sau chua Ia vuon
NaI, phía bon phaI o mo sau Ia dI fích noI hoa fang ÐharmapaIa. Nam bon
phaI con duong dI vao chanh dIon chua Ia fuong cua AnagarIka ÐharmapaIa,
dung vong fay, maf nhìn xuong raf nghIom nghj.
Cung phía bon phaI dI hof con duong Ia cay Ðo Ðo, chIof nhanh va mang
fu Anuradhapura sang, do ngaI AnagarIka ÐharmapaIa frong nam 1931. cung o
day mof san nho va mof nha rap xay nam 1989 do HoI Phaf gIao MIon ÐIon
xay dung, frong do co fuong duc Phaf fhuyof phap cho nam anh om KIou Tran
Nhu. Mof cong cham fro raf dop xay dung nam 1999, chung quanh cay Ðo Ðo
nhIou fuong Ðo faf daf frong Iong kính. ÐI bo chung 100 mof so don vuon NaI
va mof so fhu nho co ca sau, ca sau Nam My nhung gIong chIm dI cu nhu con
ÐIoc…
Vuon NaI
Nhu da noI, frong kInh dIon Phaf gIao Sarnafh duoc bIof don nhu Ia
MrIgadava |Ioc !yon), va nhu chung fa bIof fhì fhoI duc Phaf co raf nhIou naI
song o day.

Vuon NaI hIon nay duoc hình fhanh do ky nIom khu MrIgadava cu. Mof
so naI van dang duoc chính quyon bang !ffar Pradosh nuoI va bao vo faI day.
Vuon naI fhanh Iap vao djp ky nIom 2500 ngay duc Phaf nhap nIof ban, duoc
fo chuc raf Iong frong faI Sarnafh va khap An Ðo. Cong vIon rong khoang hoc
fa daf, co mof ho chay doc fhoo khu vuon. Chính quyon bang !ffar Pradosh da
dau fu 4 frIou rupoos do sua sang IaI my quan faI khu dI fích nay. ÐI ra khoI
khu vuc chua chung fa so fhay van phong cua MahabodhI SocIofy. Ðay Ia fru
so Ion va Iau nhaf o Sarnafh. Tru so nay Ia chI nhanh cua HoI doI fu CoIombo
sang CaIcaffa vao nam 1891.
Chua Han Quoc
Chua nam cach con duong chính chung 350 mof vo huong Ðac, gan
fruong MahabodhI Infor. Chua do John KInz xay dung, va dang duoc Su
ÐIsuddha quan Iy. Chua khanh fhanh ngay 1-2-1996, khuon vIon chua chI do
0.61 hoc fa. Cong chua huong vo huong Nam. Chanh dIon fho mof fuong Phaf
bang da.
Chua Trung Quoc
ÐI bo chung 250 mof vo huong Ðong, nam bon fraI Ia chua Trung Quoc
do fhuong foa To-Yu, do fu cua NgaI Tao KaI va Ia-yuan Tsu, chu fjch hoI Phaf
gIao Ðong Nam A xay dung nam 1939 . Chu nha bang o SIngapor fon Ioo
Chong Song cung hau hof kInh phí. Cong va fuong chung quanh chua xay dung
nam 1952 do ÐaI Ðuc Pau-Chao va Chou-Tsau, nhIou Hoa fhuong va nhung
nguoI fhua ko Co fhuong foa To –Yu, va nhung nguoI Hoa kIou o An Ðo cung
87
duong. Chanh dIon chua hình vuong co fho mof fuong Phaf bang da raf dop.
Tuong duoc fac o MIon ÐIon, non mang duong nof ngho fhuaf dIou khac MIon
ÐIon raf dop va song dong.
Ðon fho Saranganafha |ShIva)
ÐI fhang fhoo con duong fu chua Trung Quoc vo huong san ga chung 150
mof fhì ro phaI chung fa so fhay ngoI don nam rIong bIof fron mof khu daf
cao, fho ShIva frong hình fhuc “Chua fo cua IoaI NaI”, Saranganafha. Cung o
faI ngoI don co mof IInga goI Ia Shobhanafha. Phía Ðong ngoI don Ia mof ho
nuoc Ion co hoa son no suof mua. NguoI fa fIn rang don fho duoc xay dung faI
dja dIom cua mof dIon fho cua dao ShaIvIfo phaf frIon raf manh fruoc day.
Suof fhang Shravana |JuIu-Augusf) hau hof nhung nguoI song gan day dou koo
vo frong khong khí han hoan cua ngay hoI, hang ngay moI nguoI fo chuc
nhung cuoc du ngoan cung hoa, va do ngof cho Saranganafha, va nau nhung
mon an dac bIof o ngoaI froI. Chung 150 mof vo huong Tay Ia chua Nhaf Ðan.
Chua NIchIgafsuzan HorInjI |Nhaf ban)
Tu don fho Saranganafha khoang 100 mof vo huong Tay HoI
Ðharmachakra Indo-Japanoso SocIofy co xay mof ngoI chua rong 2500 mof
vuong, chua Indo-Janoso |Na Mu Myo o Ron Co Kyo). Io saI fjnh khu daf fo
chuc ngay 10-9-1986. Chua xay dung fhoo phong cach cua Nhaf ban, faf ca
nhung vaf IIou duoc mang sang fu Nhaf; chI phí xay dung chua Ia 10 frIou
Rupoos. Cong fy xay dung MIfsusuI, xay dung cong frình, va don ngay 21-11-
1992 chua chính fhuc mo cua do don khach fhap phuong. Trong chanh dIon
chua co fho fuong Phaf ngoI fhIon djnh cung nhIou fuong Ðo faf khac. Thoo
con duong dI vo huong Tay khoang 100 mof chung fa so gap chua Phaf gIao
Tay Tang.
Chua Phaf CIao Tay Tang
Nam 1955, duoI su Ianh dao cua Su CoshoIama, nguoI fy nan frong cuoc
chIon Trung Quoc-Tay Tang, da xay ngoI chua nay. Tuong Phaf Ion Iam fhoo
mo hình fuong Phaf Sarnafh fho o day. NgoaI ra con co 9 fuong khac haI
fuong Phaf, haI fuong do fu cua Phaf, mof fuong fhan Tara, mof fuong ÐI Iac,
mof fuong ÐaI Ðuc Tsong Khapa va haI do fu cua Tsong Khapa. Tsong Khapa
fhoo phaI CoIIupa cua Phaf gIao Tay Tang. Con co ba ho phaI khac nua o TIpof
do Ia phaI NyIngapa, Shakya, va Kagyudpa. Hang fram fu sI TIpof baf ko ho
fhuoc ho phaI nao cung don day hang nam do Io baI faI day. Trong chua dang
bao quan 150 bo kInh gIa frj duoc djch sang fIong Tay Tang vao gIaI doan fho
ky fhu 7-9. Mof dIou ngac nhIon khac Ia so Iuong franh bích hoa vo fron vaI va
fron fuong. Nhung buc franh nay da co fu hon ca fram nam nhung mau sac
van fuoI va sang. ÐI doc fhoo con duong don nga fu voI Io chính, chung fa so
gap nha hang RangoII, voI nhung mon an hap dan va ngon. ÐI chung 300 mof
ro phaI, fhoo duong nay ban so gap mof fu vIon cua Tay Tang.
88
SInghpurI TIrha
Nam 1800 Acharya KushaIachandra SurI da xay dung don fho nay faI
ngoI Iang HIramanpur va duoc danh dau bang mof bang vIof o cong |hIon nay
khong con). HIramanpur nam cach Sarnafh 1.5 km vo huong Ðong nam, qua
khoI duong fau hoa. Tuong cua Shroyamsanafha frong hình fuong cua
MuIanayaka-JI duoc fho o day. O bon goc cua foa nha bon frong co bIou fuong
vo bon bac cua fhuong do duoc mInh hoa. Co mof nha nghI cho khach hanh
huong, frong don fho co nhIou cay coI xanh fuoI va frong nhIou hoa.
VIon Cao Ðang Trung fam cua TIpof
Trong nhung fhap nIon 50 faI Tay Tang da xay ra nhung cuoc xung dof
vo chính frj, van hoa, va fon gIao gIua Trung Quoc va Tay Tang. Tu do nguoI
Tay Tang bj kom kop voI su Io Iang rang nhung van hoa cua mình moI ngay so
bIon maf va ho so bj dong hoa. Thay duoc dIou nay, nguoI dau fIon Ia Pf.
JavaharIaI Noru fhu fuong An Ðo va ngaI Ðaf IaI Iaf Ma fhu 14 TonzIn
Cyafso da fhanh Iap Hoc vIon Tay Tang faI bon dja dIom Cangfok |SIkkIm),
Ioh |Iaddadkh), ÐoIhI va Sarnafh. Nhung mon hoc can ban o day Ia do fao
dIou kIon cho nhung nguoI Tay Tang fy nan hoc hoI kIon fhuc, fhIof Iap IaI
nhung sach bang fIong SanskrIf bj maf, va bao fon fIong Tay Tang, vIon cung
dao fao fruyon fhong Phaf gIao co fruyon cung voI nhung mon hoc hIon daI do
bao fon fruyon fhong van hoa cua Tay Tang. VIon cung phuc hoI IaI nhung van
hoc An |nhung ban goc bj fhaf Iac) va gIang day chuong frình cao cap Phaf hoc
nang cap cho nhung sInh vIon da co hoc nhung chuong frình Phaf hoc fruoc
day. VIon fruoc day cung Ia mof phan khoa cua fruong daI hoc SanskrIf
Varanasoya, va fach roI vao nam 1998 khI vIon duoc !CCA chap nhan fuong
xung voI daI hoc Ðoomod. Mo hình fhIof kof cua VIon dua fhoo kIon fruc fu
vIon Tay Tang co. VIon suu fam nhung faI IIou Ijch su do phuc vu cho vIoc
gIang day, nghIon cuu, va xuaf ban. VIon hIon co faf ca 5 phan khoa: ngon ngu
hoc, IogIc, ngho fhuaf va fhu cong, frIof hoc va fon gIao, y fo, chuong frình baf
dau fu Iop 9 don daI hoc va hau daI hoc. O day cung co chuong frình nghIon
cuu cho Iuan van fIon sI, va chuong frình hoc ham fhu cho nhung nghIon cuu
sInh daI han. Nam 2000, co don 300 sInh vIon nam |o ky fuc xa
Padmasambhava), va 62 sInh vIon nu |o faI ky fuc xa PrajapafI), va 90 gIao
vIon. SInh vIon don ghI danh fu cac quoc gIa nhu NopaI, Ðhufan, Mong Co,
Trung Quoc, Han Quoc va Nga. VIon co mof fhu vIon fuong doI fof voI nhung
faI IIou quy gIa, nhung ban vIof fay va hon 85,000 dau sach duoI dang vI fIIm.
Tu khI vIon duoc cong nhan, vIon fruong Ia gIao su fIon sI Samdong RInpocho,
nguoI raf co frình do va fam huyof frong moI Ianh vuc.
Cho o
Hau hof du khach dou khong muon o qua dom faI Sarnafh, nhung nou co
fhì co fho fru faI mof so chua o day voI su cung duong fuy hy. Cong fy du Ijch
89
!P co khu khach san ÐungaIov, khach san MrIgadaya |ToI: 2586965, Iax:
2587508), co phong doI voI nha fam va may Ianh voI gIa phaI chang |khoang
300 Rs cho phong hang sang, 550 Rs cho phong may Ianh, va 400 Rs cho
nhung phong gIa dình). Co fho o IaI nhung noI khac nhu: Khach san CoIdon
Ðuddha |ToI: 2587933), gIa 350/450 Rs; ChIfra VIhar |ToI: 2586280); Nha nghI
JaIn PayIng |ToI: 2595621, fIop xuc Ðr. A.K. JaIn, jpgh©rodIffmaII.com), 14/37A
ÐarraIpur; va Nha nghI MahabodhI |ToI: 2585595). Co ba nha nghI Ion
ÐharmashaIa |nha nghI cho khach hanh huong), Ia ÐIrIa, Ðurmoso and JaIn.
NgoaI ra con co haI nha nghI khac: OffIcors’ Cuosf Houso do VIon Khao Co, va
Iorof Ðoparfmonf Cuosf Houso|ToI: 2586635-2586636).
Thuc un
Cach khach san MrIgadaya khoang 1 cay so vo huong Nam, gan don nga
fu Ia Nha hang RangoII Cardon Rosfauranf |ToI: 2585025, 2587125), Ia nha
hang fof nhaf. Trong mua hanh huong, mof nha hang Ðhufan, gan chua TIpof,
co phuc vu fhuc an Trung Quoc. Trong fhanh pho cung co nhung nha hang
frung bình voI fhuc an An. Can nga fu duong Ashapur, co haI nha hang HofoI
HIghvay Inn va Opon Rosfauranf.
Nhung d{ch vu khuc
Ngan hang duy nhaf o Sarnafh Ia ConfraI bank of IndIa, fuy nhIon cach
Ashapur khoang 1.5 km vo huong Nam co chI nhanh cua Sfafo bank of IndIa
va Carana Ðank. Phuc vu o day raf foI, khong co djch vu doI ngoaI fo. Co buu
dIon va bjnh vIon nha nuoc.
Gu no¡ : Vurunus¡
Ðan so: mof frIou ruoI, ma so dIon fhoaI: 0542, ma so buu dIon: 221001.
Thanh pho VaranasI nam bon bo Tay cua song Hang, noI dong song
Hang uon cong vo huong Ðac fruoc khI doI sang huong Ðong nam do do ra
bIon. Ðay Ia fhanh pho fhanh cua An Ðo, fhanh pho nay co Io Ia fhanh pho
quan frong fu fho ky fhu 7 TTI khI ÐabyIon va NInovoh daf don dInh cao cua
quyon Iuc. Thanh pho nay co do cap frrong Mahabharafa va Ramayana. Ðuc
Phaf da don day nam 528 TTI. Ton fhanh pho xuaf phaf fu fon cua haI dong
suoI: Varana o phía Ðac fhanh pho va AsI o mof dong suoI nho o phía Nam.
Ton Ða Ia naI Ia fon fhong fuc cua VaranasI. VaranasI con goI Ia KashI, ‘fhanh
pho cua Anh sang’ do nhung nguoI fhoo dao HIndu fon kính fhuong fhom fIop
vI ngu –jI cho no. Khoang 8 cay so fu frung fam fhanh pho Ia Sarnafh, mof
khu ngoaI o, noI Ðuc Phaf fhuyof baI phap dau fIon. Thoo con so fhong ko vo
so Iuong khach hanh huong hang nam don fhanh pho nay Ion don ca frIou
nguoI, khoang nua frIou nguoI du Ijch An, va chung 150 ngan du khach ngoaI
quoc.
VaranasI duoc xom nhu Ia noI fong hop cua faf ca fInh hoa cua nhung
noI hanh huong khac nguoI fa fIn rang nou aI chof o frong khu vuc nay so duoc
90
sanh Ion fhIon dang. Ðo do co nhIou fín do HIndu don day do song nhung ngay
cuoI cung va fhIou xac do bo fro xuong dong song Hang.


Canh fron song Hang
Nhung cu dun duu t¡en
Nhung cu dan dau fIon song o VaranasI |1000 TTI) Ia nhung nguoI
fhuoc gIaI cap Saf Ðo IoI da bIon fhanh pho nay fhanh frung fam van hoa,
gIao duc, va fhu cong ngho. Tu fhoI daI Mauryan |fho ky fhu 3-4 TTI) cho don
frIou daI Cupfa |fho ky fhu 5-6 TTI), day Ia fhoI ky hoang kIm cua VaranasI.
Su hung fhjnh cua fhanh pho daf don dInh cao Ia vao gIaI doan CahadavaIa
|fho ky 11-12). Thanh pho bj quan doI cua HoI gíao fan pha. Nam 1194, Qufb-
ud-dIn KhaIjI danh baI quan doI cua hoang gIa va AIa-ud-dIn-khaIjI, vua cua
ÐoIhI |1294-1316) da pha huy foan bo don daI, chua chIon do xay dung nha fho
HoI gIao. Vua Aurangzob |1658-1707) cho dap pha nhung don fho, chua va xay
dung nha fho HoI gIao fron nhung vj frí do.
Mot trung tum hoc thuut
VaranasI duoc xom nhu Ia frung fam nghIon cuu SanskrIf chính cua vung
Ðac An. SanskrIf Ia co ngu cua goc ngon ngu Indo-Ðuropoan, Ia ngon ngu bac
hoc va fon gIao da duoc duy frì o day ko fu khI no khong con Ia mof ngon ngu
pho fhong. Ví du, Truong daI hoc SanskrIf co hon 150 ngan ban vIof fay raf
gIa frj. Nhung hoaf dong cua dao HIndu phaf frIon o day, dac bIof Ia vao fho
ky fhu 15 duoI fhoI Ramananda va KabIr, mof frong nhung vj fhanh fhI cua
An Ðo song o day. TuIasI da vIof IaI Ramayana fu chu SanskrIf sang fIong
HIndI
Nhung no¡ cun quun tum
VaranasI noI fIong nho dong song Hang IInh fhIong chay uon cong fao
fhanh bo hình IuoI IIom, doc fhoo bo song Hang co 84 don fho, nam frong so
91
cac ngoI don nay raf quan frong cho nhung fín do HIndu don day do cau
nguyon va fam. Tu nhung don fho nay nhìn maf froI Ion raf dop. Nhung noI
quan frong khac nhu don Vang cua VIshvanafha va nhung don gan do, don fho
KaIa ÐhaIrava, Ðurga, TuIsI manas, Ðharaf |don fho daf Mo An Ðo bIou fuong
bang mof ban do bang da fron maf daf), Thanh Ramnagarva VIon bao fang
phía bon kIa song, Ðraraf KaIa Ðhavan |VIon bao fang frong fruong daI hoc
Ðanaras HIndu), Ðanaras HIndu !nIvorsIfy, fruong daI hoc noI fru Ion nhaf
Chau a, don fho Kardamoshvara |don co fu fho ky fhu 7 van con gIu nhung
nghI Io co fruyon), va nhIou noI khac.
Mo¡ truong o nh¡em o song Hung
Ðoc fhoo song Hang van do chính you Ia xu Iy chaf fhaI |chaf fhaI fu
con nguoI va nhung chaf fhaI cong nghIop) Ia van do gay kho khan cho !y ban
quy hoach song Hang duoc fhanh Iap nam 1986 do gIaI quyof fình frang
nghIom frong fron. Su saI Iam va gIaI quyof van do nuoc fhaI frong 7 fhanh
pho duoc hoI fhao faI Kanpur, AIIahabad, MIzapur, VaranasI, Pafna, ÐhagaIpur
va KoIkafa. Tuy nhIon o VaranasI, nhung ho fhong cong fu fho ky fhu 7, khong
con kha nang do dan nuoc fhaI, Iuu Iuong nuoc fang frong fhoI gIan gIo mua va
su cung cap cho fhuy dIon van gap nhIou fro ngaI. Thom vao do Ia hau hof fín
do HIndu, du fính khoang 25,000 xac nguoI va nhung xac fhIou bo xuong song
Hang moI nam. Nhung xac gIa cam chof fha froI fron dong song, fhjf vua ra,
xac chìm xuong dong song.
Nha may nuoc !ffar Pradosh |JaI NIgam) dua ra mof du an quy hoach
song Hang II, nhung chuong frình moI dua ra fhì da bj chong doI fu bon frong.
Ðo Ia Iy do faI sao du an khong duoc fIon hanh. Khong co su ung ho cua cong
dong va cung khong fhay duoc nhung moI nguy haI cho dong song. Va nhung
nhan djnh saI Iam muon phuc hoI IaI nhung dao duc fon gIao cu mom vo su haI
hoa vo fhIon nhIon va fín nguong cua dao HIndu. Mac dau song Hang Ia mof
frong nhung con song o nhIom nhaf fho gIoI nhung cung nhu nhung dong song
vung nhIof doI, no co fho fu frong sach dong song mof cach nhanh chong.
Nhung nha khoa hoc kham pha ra rang mof dac fính cua dong song . VI khuan
gay bonh djch fa khong fho song qua 3 fIong dong ho o song Hang frong khI
do frong nuoc may IoaI vI khuan nay co fho song don 24 fIong dong ho!
Khuch sun- Nhu ngh¡
Khach san
VaranasI co mof so Iuong khach san nhIou nhaf, fu mof so khach san
cao cap don nhung nha nghI ro fIon, nhung nha nghI cho khach hanh huong.
Tuy fhoo nhung nhu cau va gIa ca, khach san o VaranasI co fho chIa ra Iam
nam IoaI.
92
A. Khach san 4 sao, fhuong Ia nhung khach san quoc fo, co may Ianh, co
du nhung nhu cau can fhIof, co ca djch vu doI ngoaI fo, fho fhao, gIa 3000/5000
Rs.
C/ark Varanasi |140 phong) ÐmaII: cIarkvns©safyam.nof.In, ToI: 2348501
don 2348510; Iax:2348186-khachsan fof nhaf frong fhanh pho.
HinJutan Intcrnationa/ |68 phong) ToI: 2351484 don 2351490, khach san
moI xay va co nha hang an fof.
Taj Gangcs |130 phong) Wob: vvv.fajhofoIs.com, ToI: 2345120 don
2345117, Iax: 0542-2348067 Ia noI nghI sang frong va day du nhung djch vu.
Varanasi Asbok |84 phong) foI: 2346020 don 2346030; Iax: 2348089,
nam o khu vuc yon fInh.
PaJisson Hotc/ |120 phong) ÐmaII: radvar©sIfy.com, Wob:
vvv.radIsson.com, ToI: 091-542-2501515, Iax: 091-542-2501516, khach san noI
fIong fron fho gIoI RadIsson.
Ð. Khach san 3 sao, co may Ianh frung fam, co day du nhung nhu cau
cua hang A nhung khong sang frong, gIa 1500/3000 Rs.
Bcst Wcstcrn IJca/ |40 phong) ToI: 2348091; Hotc/ Jc paris |50 phong)
gan van phong du Ijch ToI: 2346601 don 2346608, Iax: 2348520; Hotc/ InJia
|80 phong), 59 PafoI Nagar, ToI: 2343309, 2342912, 2342913, Iax: 2348327;
M.M Contincnta/, ToI: 2345272-2345273, Iax: 2342839; HofoI paIaco on Cangos
|22 phong), AssI Chaf; Hotc/ Pa//aoi Intcrnationa/ |55 phong), Hafhva PaIaco
ChofganI, ToI: 2356939 don 2356942, Iax:2322943.
C. Khach san 2 sao, fhuong Ia nhung khach san fuong doI voI gIa
1000/1500 Rs.
ÐarahdarI |16 phong) ToI: 2330040-2330581; ÐIamond |55 phong ) foI:
2310696-2310700; HofoI Canga VIov |14 phong), AssI Chaf, ToI: 2313218; JaI
Cangos |18 phong-may Ianh) ToI: 2345951 don 2345954; MafI |80 phong),
duong VIdyapIfh, ToI: 2356844-2351395, Iax: 2322161; PadmInI InfornafIonaI
|30 phong), Ð/59/150K ShIvpurva, SIgra-MahmoorganI Road, ToI: 2220972-
2222274; HofoI Pradoop |45 phong), C27/153 JagafganI, IahurabIr, ToI:
2344963-2344594’ Iax: 2344898; Surya |35 phong), Varana ÐrIdgo Road, ToI:
2348330-2343014.
Ð. phong fhoang maf co nha fam va fIvI, nha hang va djch vu phong,
gIa 500/1000 Rs.
Ajay |19 phong) ToI: 2344763; Ðak ÐungaIov Caravan park, ToI:
2342182; gaufam, C 26/35 Ramkafora |37 phong co cooIor) foI: 350805; ShahI
RIvor VIov HofoI|12 phong), Ð1/152 A AssI Chaf, ToI: 2366730; SIddharfha |26
phong) ToI: 2358161-2351852; TompIo on Cangos |20 phong), AssI ghaf, ToI:
2312340; TourIsf ÐungaIov |39 phong) foI: 2341162- co phong may Ianh, nha
93
fam rIong, phong hang sang va phong ngu fap fho moI xay; VaIbhav |15
phong) ToI: 2346477-2346588.
Ð. Phong don co quaf may |doI khI co may Ianh), fam voI son va nuoc
chua o fhung. Nha vo sInh fap fho, phuc vu han cho bao gom ca fhuc an khI
nha hang khong mo cua, gIa 400/600 Rs.
Ashok: 2350058; Ðuddha: 2343686;Chandra: 2356318; ÐmpIro: 2392129;
Cardon VIov: 2360851-23658917; HofoI JyofI: 2320333-2393050; Iara IndIa:
2320323-2320327.
Cuosf Houso; gIa 100/200 Rs
AmIrf Cuosf Houso: 2313264; ÐorIvaIa AfIfhI bhavan: 2357117;
ChIfragupfa AfIfhI bhavan: 2345071; Ðashashvamodh ÐoardIng Houso:
2321701; Kapoor Cuosf Houso: 2343802; kosharI VIshram Ðhavan: 2320262 SrI
Iodgo:2392894; YogI Cuosf Houso; 2320860.
Nha Khach Hanh Huong
AnnapurmaToIvaIa: 2350025; ÐagIa: 2329219; Ðuddha Ðurmoso; ÐIvan
fara Chand; KamaIa; Kanpur; KashI Mumuksha Ðhavan.
Nhu hung un
Nhung nha hang frong fhanh pho khong duoc phop ban bIa ruou. Thuc
don phong phu cac mon an o cac nha hang Ion. Mof vaI nha hang noI fIong
duoI day:
AmrapaII Rosfauranf o khach san RoIox: 2343503; AnamIka Coffo &
KuIfI Houso; Ðroad of IIfo Ðakory Ð3/322 ShIvaIa: 2318912-noI duy nhaf frong
fhanh pho co ‘banh mì Chau au va nhung fhuc an nho cua My’; Canfon’s o
khach san Surya co nhung mon an Trung Quoc; Chahaf Rosfauranf: 2363900;
ÐI Parador sau fram xo buyf fhanh pho; KoroIa Cafo |nam A61n): 2313208;
HofoI IaboIa Rosfauranf |ChInoso) Ð 31/26 Ð.H.! Rd,I Ianka: 2366970; PragafI
Cafo; ShashI Rosfauranf: 2351069 v.v…


Nhung d{ch vu du l{ch
AIr PoopIo,SrIdas, Tho MaII, Varuna ÐrIdgo: 2340562; AsIa TravoI &
Tours, MaIdadhIya: 2351484-2357873; CosmIc TravoIs & Movors, Varuna
ÐrIdgo: 2346726-2340628; IndIa TravoI SorvIcos CK 21/31 ThafhorI Ðazar:
2320628, 2329426; ITÐC Transporf !nIf, HfoI VaranasI Ashok: 2346612;
KusInagar TravoIs& Tours Ð 64/135 SIgra: 2224026-2331612; M.N fravoIs
HarIshchandra Rd: 2344650; Ovorsoas fravoIs Pvf. Ifd., RanavIr markof,
Ðashashvamodh Rd.: 321465, 393840; Raj fravoIs maIdagIn Chauraha: 2391595
v.v…
Cuu hung such
94
Chaukhambha vIddya bhava, CK 29/9 Chovk: 2320404; Hamony, fho
Ðook shop, Ð1/160 AssI Chaf: 2310218; IndIaca Ðooks Ð40/18 nga fu CodauIIa:
2357401; MofIIa ÐanarasIdas, Raja Kafra, Chovk: 2352331 v.v…




































95
6. SHRAVAST¡ ( XA VK Q¡OC),
NO¡ O¡C PHAT TH¡ TR¡KN THAN THONG
Qua Joi tboai giua Juc Pbat oa /uc su ngoai Jao, ngai Ja tbuyct pbuc
Juoc cac oj nay bang giao /y cua Ngai, Tbc Ton Ja tbi tricn tban tbong… Jung
trcn ngon cua mot cay tbong cao, ngon /ua Jot pban Juoi tban tbc cua Ngai,
oa nam tram tia nuoc tuoi o pban tban trcn cua Pbat, roi ngon /ua Jot pban
trcn tban tbc cua Ngai oa nam tram tia nuoc tuoi /cn pban tban Juoi. Ticp tuc
tbi tricn tban tbong Juc Pbat boa tbanb con trau ooi cai buou to, xuat bicn o
buong Ðong, bicn mat roi xuat bicn o buong Tay. Bicn mat o buong Tay, xuat
bicn o buong Bac. Bicn mat o buong Bac xuat bjcn o buong Nam… tat ca
cbung sanb nbìn tbay Juc Pbat tbi tricn tban tbong Jcu boan by.
Mabaoastu
Tai tinb xa Ky Hoan (8aoattbiì, sau kbi ong Cap Co Ðoc cbao boi Ðuc
Pbat xong, Ngai Jay rang.
“Cban /y cua tat ca cac ton giao ncn quy tuu o Jay, boi oì kbong co tri
tuc sc kbong co /y tri. Cban /y nay kbong pbai cbl Janb ricng cbo nbung nguoi
an sì, no /icn bc ooi tat ca cbung sanb, tu sì, bay cac cu sì. Kbong co su pban
bict giua tu sì nguoi pbat nguycn xuat gia, oa mot nguoi tbc tuc song Joi song
gia Jìnb. Co nbung oj tu sì oan roi oao Jja nguc, nbung /ai co nbung nguoi cu
sì tai gia cung co tbc cbung Juoc qua oj cua nbung bac tbanb.
Tbam ai /a moi nguy bicm cbo tat ca cbung sanb, no /am cbo cbung
sanb pbai Jicn Jao. Ai cbìm Jam trong tbam ai sc kbong co cacb nao tboat ra.
Nbung tri tuc /a con tbuycn buu icb, tbicn Jjnb /a banb /ai. Ðao Pbat giup cbo
cac nguoi ouot qua su tan cong cua ma ouong, cua kc tbu.
Tu Jo co tbc giai tboat Juoc tat ca ngbicp /uc, bay tbuc banb cac Jicu
tbicn.
Hay /uon cbanb nicm, kbong /am cac Jicu ac boi oì “nban nao qua nay’”
Asboagbosba, A Lijc oj BuJJba

VI TRI VA ÐOI CANH XA HOI
Cach Iucknov 134 cay so vo huong Ðong bac, ÐahraIch 47 cay so vo
huong Ðong va ÐaIrampur 18 cay so vo huong Tay , ShravasfI |PaII: SavaffhI),
duoc fìm fhay nhung dI fích cua Sahofh-Mahofh |chay daI fu ShravasfI don fhj
fran Conda, !P) Ia fhu phu cua vuong quoc KoshaIa. Thanh pho nam fron bo
song RapfI, mof nhanh cua song Hang. Mahabharafa noI don vua Sharavasfa
huyon fhoaI nguoI da Iay fon ong do daf fon cho fhanh pho. Ðua fhoo VIshnu
Purana, fhanh pho duoc fhanh Iap do Shravasfa, vua cua coI froI, Rama, nguoI
frong dong foc, vua cua Ayodhya, Iap con fraI Iara Iam vua cua ShravasfI. Thoo
nhung chung cu cua khao co, fhanh pho hình fhanh va nam 600 TTI. Thoo faI
IIou co cua dao JaIn, fhanh pho von co fon Ia ChampakapurI va ChandrkapurI,
96
va duoc noI don nhu Ia noI sanh cua Sanbhavanafha va Chandraprabha.
ShravasfI Ia noI dac bIof duc Phaf da fraI qua 25 mua an cu faI fInh xa Ky
Hoan.
TaI ShravasfI, cung nhu fruyon fhong cua chu Phaf frong qua khu, Phaf
Thích Ca da fhI frIon fhan fhong o day. Chính o day duc Phaf da dau fhan
fhong voI TIrfhIkas fruoc su chung kIon cua vua Ða Tu Nac va nhIou nguoI, va
NgaI da fhang. Ðuc Phaf bay Ion khong frung dung fron hoa son ngan canh,
NgaI hoa Iua va nuoc chay chung quanh fhan fho NgaI, duc Phaf bIon ra vo so
fhan cao Ion dung don ca canh froI cao nhaf. Cac dao sI khong fhang duoc
fhan fhong bIon hoa phI fhuong do, khong dam fhI fho kha nang cua ho, Iung
fung nhu bj sof danh, bo chay. Vj frí doc fon cua duc Phaf da duoc mInh
chung, va NgaI da fhuyof phap cho so Iuong fhính chung dong dao don xom
duc Phaf fhI frIon fhan fhong. ShravasfI Ia chu do chính cho nhung fac pham
ngho fhuaf raf som.
Tra IoI cau hoI cua vua Ða Tu Nac, duc Phaf day:
“Tu bi /a kct qua cua tri kicn. Tbuc banb con Juong tlnb tbuc Jc nban
cban Juoc su tbat cua cuoc Joi. 8u tbat Jo /a oo tbuong. Tat ca cac pbap Jcu
oo tbuong kbong co mot cai nga tbuong bang. Tat ca Jcu bicn cbuycn. Tban
tbc con nguoi cung sc tbay Joi, boai Jict. Tbay Juoc oo tbuong cbung ta sc
kbong con so bai, cbung ta sc Joi Jicn ooi oo tbuong. Do Jo ooi /ong tu, cbung
ta Jung bao gio gay Jau kbo cbo nguoi kbac. Tu bi sc cbo ta suc manb. Ðai
ouong! Hom nay Tbc Ton giang cbo ngai nbung Jicu can ban cua con Juong
giai tboat. Tbc Ton sc giang nbicu bon oao Jjp kbac.”
Vua Ða Tu nac hoan hy fín fho. Vua dung day danh Io Tho Ton. Vua bIof
rang ngaI so quy y voI duc Phaf vao mof ngay raf gan. |MajjhIma NIkaya)
Cung faI day duc Phaf da do cho SunIfa, mof nguoI fhuoc gIaI cap ha
fIon xuaf gIa. ÐIou nay da dan don su chong doI du doI va da duoc gIaI quyof
sau nay nho su ung ho cua frIou dình. Tra IoI van do nay, duc Phaf noI: “Cbap
nban mot nguoi tbuoc giai cap ba ticn oao bang ngu tang Joan tbuong gay
tranb /uan /uc bay gio. Giao pbap cua ta /a bìnb Jang, kbong co giai cap. Mac
Jau cbung ta sc gap nbicu kbo kban oc oicc 8unita xuat gia, /a mot tbanb oicn
cua tang Joan, nbung cbung ta pbai mo canb cua /an Jau ticn trong /jcb su,
oa nbung tbc bc sau nay sc cam on cbung ta oc Jicu nay. Cbung ta pbai kicn
quyct tbuc bicn Jicu nay.”
Trong mua an cu Ian fhu 13 faI ShravasfI, duc Phaf da fhuyof baI ko
fom faf gIao Iy cua NgaI:
“Qua kbu kbong truy tìm,
Tuong /ai kbong uoc oong,
Qua kbu Ja qua roi,
Tuong /ai tbì cbua Jcn,
97
Cbl co pbap bicn tai,
Tri kicn cbinb o Jay,
Kbong /ay cbuycn rung Jong,
Hom nay nbict tam /am,
Ai bict cbct ngay mai,
Kbong ai Jicu Jìnb Juoc,
Voi Jai quan tban cbct,
Tru nbu oay tinb can,
Ðcm ngay kbong moi mct
Xung goi Nbat Da Hicn,
Bac an tjnb tram /ang”
Samyuffa NIkaya
O ShravasfI cung Ia noI duc Phaf franh Iuan voI nhung gIao chu cua
nhung gIao phaI khac. Mof so faI IIou cho rang duc Phaf franh Iuan voI Iuc su
ngoaI dao, so khac fhì cho rang bang fhI frIon fhan fhong; co Io Ia ca haI. Sau
gIao chu cua fruong phaI frIof hoc noI fIong cua An Ðo fhach fhuc duc Phaf fhI
dau vo fhan fhong nhIou Ian khI NgaI dI khaf fhuc frong fhanh pho. CuoI
cung, nam NgaI 57 fuoI duc Phaf dong y fhI dau faI ShravasfI. Vua Ða Tu Nac
xay mof foa nha dac bIof cho cuoc fhI nay, frong do co bay foa ngoI duoc xay.
Vao ngay dau fIon cua mua xuan, Iuc su ngoaI dao da ngoI cho san, duc Phaf
dung fhan fhong bay don. NgaI hoa phop Iua va nuoc bao quanh fhan NgaI, va
foa nha bIon maf, roI hoa phop fhanh mof cung dIon pha Io. Cam mof cay fam
fron daf, duc Phaf bIon fhanh mof cay daI fhu, voI nhIou hoa huong fhom
ngaf, voI fraI chín frIu canh. NgaI hoa ra vo so fhan, chu Phaf cho kín khap ca
khong gIan va dang fhuyof phap. Con nhIou fhan fhong khac, duc Phaf da
danh baI Iuc su ngoaI dao vao ngay fhu 8, ma mof so do fu cua nhung vj nay
sau nay chap nhan gIao Iy cua NgaI. IIon fIop 7 ngay duc Phaf fhI frIon fhan
fhong va fhuyof phap cho daI chung. Ca haI ngaI Phap HIon va Huyon Trang
dou mo fa mof dIon fho cao, co fuong duc Phaf, duoc fon frí phía ngoaI fInh xa
Ky Hoan do fuong nIom nhung su kIon nay. Can do Ia noI ma Ðo Ða Ðaf Ða
fhaf baI khI muon haI duc Phaf bang cach cao duc Phaf bang mong fay co fam
fhuoc doc, cuoI cung bj doa vao dja nguc.
Mof frong nhung su kIon quan frong faI ShravasfI Ia duc Phaf do cho
AnguIImaIa, mof cau chuyon raf pho bIon. Phap HIon va Huyon Trang danh
dau noI nay khong gIong nhau. AnguIImaIa, nghIa Ia ‘vong hoa bang ngon fay’,
Ia mof fuong cuop doc ac, Iam kInh so ca nuoc; ong gIof raf nhIou nguoI, chaf
Iay ngon fay kof IaI fhanh vong hoa. Mof hom, frong con phan no AnguIImaIa
djnh gIof mo mình, Iuc do duc Phaf fhj hIon fruoc ong fa.
98
AnguIImaIa caf van duc Phaf: “Con nguoi cbang bc ycu tbuong nbau. Tai
sao toi /ai pbai ycu tbuong bo: Con nguoi Joc ac oa Joi tra, toi sc gict bct bon
bo”
Ðuc Phaf fra IoI mof cach nho nhang: “Oi! tbat Jang tbuong
Angu/ima/a! Ta bict nguoi tbat su toi tc Joi ooi nbung nguoi kbac. Ðoi kbi con
nguoi tro ncn rat Joc ac. 8u Joc ac ay /a kct qua cua oo minb, san ban, tbam
ai, oa ganb ty. Nbung con nguoi cung bicn /anb oa bicu bict. Nguoi co bao gio
gap mot oj tu sì cbua:. Cac oj ty kbco pbat nguycn bao oc mang song cua tat
ca cbung sanb. Cung co nbicu nguoi, kbong pbai /a tu sì, nbung cuoc song cua
bo Jua trcn tìnb tbuong oa su tbong cam. Angu/ima/a, trcn Joi nay co nguoi
xau oa cung co nguoi tot. Kbong ncn mu quang. Giao pbap cua Ta co tbc
cbuycn boa Joc ac tbanb tìnb tbuong. 8an ban /a con Juong nguoi Jang Ji.
Hay Jung /ai! Hay cbon /ay con Juong cua su tba tbu, su cam tbong oa tìnb
tbuong.”
AnguIImaIa fhaf su xuc dong fruoc nhung IoI cua duc Phaf. Ong fa co fho
nhan ra rang duc Phaf da noI voI Iong fu cua NgaI, khong ho co su san han
hay ac cam. Ðuc Phaf nam Iay fay AnguIImaIa va noI: “AnguIImaIa, Ta so bao
vo cho nguoI, nou nguoI hua duf bo fam fhu han, va phaf nguyon fhuc hanh
gIao phap cua Ta”. Nhung IoI day cua duc Phaf nhu fhuc fInh fraI fIm bang gIa
cua AnguIImaIa. AnguIImaIa fu bo con duong foI IoI cua ong xuaf gIa quy y fhoo
Phaf.
Ton fuong cuop ngay xua da duoc chap nhan vao fang doan, sau do
khong Iau chung duoc qua vj A Ia Han. Nhung nhung ac nghIop ma ong da fao
ra Ia cu moI Ian ong dI khaf fhuc dou bj dan chung nom da vao nguoI, cho non
duc Phaf fhuong gIaI fhích cho ong vo qua bao cua ac nghIop khong fho franh
duoc.
Trong fhoI gIan do, Sudaffa, mof fhuong gIa gIau co song faI ShravasfI.
Trong mof Ian vIong fham IInh Thuu, ong fa ngho duc Phaf fhuyof phap va
muon fro fhanh do fu cua NgaI. Ong o frong fình frang kho xu non hoI duc
Phaf Ia ong co fho fro fhanh do fu nhung khong Iìa bo doI song fho fuc duoc
khong! Tra IoI fhac mac cua ong, duc Phaf dap rang chI can ong song voI chan
fhaf ngay fhang Ia fof.
“Cao Jau kbong sa mon,
Con noi /ao pbong Jat.
Ai oan con tbam Juc,
8ao goi /a sa mon:
Ai /ang Jju boan toan,
Cac Jicu ac /on nbo,
Vì /ang Jju ac pbap
Xung goi /a sa mon!”
99
Phap cu 264-265
Sudaffa |Cap Co Ðoc) fhInh duc Phaf don ShravasfI va fìm mof noI fhích
hop do xay dung mof fInh xa. Mof khu vuon raf dop o phía Nam cua fhanh
pho raf vua y ong. Khu vuon nay cua fhaI fu Ky Ða, con fraI cua vua ShravasfI,
Ða Tu Nac. ThaI fu Ky Ða you cau Ia nou ong Sudaffa phu ca khu vuon bang
fIon vang fhì ong moI ban. Sudaffa chju kho fraI nhung dong fIon vang khap
ca khu vuon. ThaI fu Ky Ða noI rang vì nhung goc cay khong fho phu vang cho
non no fhuoc vo ong. Nhung cuoI cung ong doI y cung duong rung cay do xay
dung fInh xa. Khu vuon moI co fon Jofavana VIhara.
Ðuc Phaf raf fhích fInh xa Ky Hoan cho non NgaI da fraI qua faf ca 24
mua an cu faI day, fhuyof phap cho chu fang, cu sI. Sudaffa sau co fon Ia Cap
Co Ðoc. Vo hung vI , frang nghIom cua fInh xa nay da duoc cac nha hanh
huong Trung Quoc ghI IaI sau nhIou fho ky. TInh xa Ky Hoan fIop fuc fhu huf
cac phaI doan hanh huong fron khap fho gIoI don day do chIom baI hanh fhIon
frong khung canh fhIon nhIon raf dop cua khu vuon nay.
Mof frong nhung dIom dop o fInh xa Ky Hoan Ia cay Ðo Ðo do ngaI A
Nan frong. Cay Ðo Ðo van con do chung kIon bao su fhang fram cua Ijch su,
cay nay duoc chIof nhanh fu cay Ðo Ðo faI Tích Ian, ma goc Ia fu cay Ðo Ðo o
ÐÐÐT. Cay Ðo Ðo do ngaì A nan frong faI fInh xa Ky Hoan Ia nhung gì con
IaI o day, van con foaf ra huong fhom ngaf boI vì chính faI noI day Ðuc Phaf
da fru 24 mua an cu kIof ha.
Ðuc Phaf chap nhan IoI fhach fhuc fhI dau fhan fhong voI cac dao sI dao
JaIn va AjIvIka, va NgaI da dung fhan fhong Iam cho cay xoaI chI frong mof
ngay Ion va co fraI. Ðuc Phaf hoa ra fhan raf Ion ngoI fron hoa son, Iua chay
va nuoc foa ra fu fhan NgaI. Nhung su kIon nay cung Ia mof do faI quan fong
cho ngho fhuaf dIou khac Phaf gIao.
Ðuc Phaf da gIang nhIou kInh va 416 chuyon fIon fhan khI NgaI fru faI
day. Ðuc Phaf da gIang phan Ion fam fang kInh dIon frong fhoI gIan o
ShravasfI. Ðo Ða Ðaf Ða, nguoI ba con cua Ðuc Phaf, da nhIou Ian ham haI
duc Phaf frong fhoI gIan NgaI o ShravaasfI. Nhung Ðo Ða Ðaf Ða da fhaf baI
va chof cung faI day. Sau khI duc Phaf nhap nIof ban, chu fang van fIop fuc su
mang o ShravasfI va nhIou noI khac o KoshaIa. Vao fhoI vua A Ðuc, fInh xa
Ky Hoan raf hung fhjnh va noI fIong.
Trong fhoI ky Kusana, ShravasfI Ia mof fhanh pho phaf frIon, mof frung
fam fhuong maI noI fIong, va cung Ia mof frung fam Phaf gIao noI fIong nho
su ung ho cua frIou dình. Trong suof fhoI gIan cua vua KanIshka, vua cho xay
dung raf nhIou fhap, chua chIon, fu vIon, va fuong Phaf. ShravasfI baf dau suy
fan sau frIou daI cua vua KanIshka. NgaI Phap HIon don day chIom baI vao
fho ky fhu 5 ghI IaI rang chI co 200 gIa dình song faI day. Tuy nhIon ngaI noI
rang fInh xa Ky Hoan va mof so fhap van con hIon huu frong khu vuon sum so
100
voI nhIou hoa. NgaI noI rang vì do hoa hoan da fhIou ruI foa nha cao 7 fang o
fInh xa. Tho ky fhu 7, Huyon Trang mIou fa rang fhanh pho fro fhanh sa mac,
ngoaj fru fInh xa Ky Hoan van cay coI xanh fuoI. Huyon Trang noI rang vua A
Ðuc da dung haI fru da faI haI bon cong phía Ðong cua fInh xa, moI fru cao 21
mof. NgaI cung noI don su phaf frIon cua HIndu voI hon 100 ngoI don fho va
so Iuong fín do raf dong.
ThoI hoang kIm cua Jofavana van fIop fuc vao fho ky fhu 12 voI su ung
ho cua vua CahavadaIa. Mof frong nhung nguoI ung ho cuoI cung do xay dung
Phaf gIao Ia hoang hau KumaradovI, vo cua vua CovIndachandra, vua
CahadavaIa, hoang hau da cung duong daf cho fInh xa vao nam 1128-1129. Sau
nay cac fu sI Phaf gIao phaI roI bo Jofavana vì hoan canh chính frj fhay doI va
su do doa IIon fuc cua HoI gIao. Jofavana fro non hoang fan fu do. Nam 1863-
1875 AIoxandor CunnIngham da khaI quaf fìm ra khu dI fích nay frong do gom
16 ngoI fhap. TIop fuc vao nam 1875-76 WIIIIam Hooy fIop fuc khaI quaf va
fìm fhay non mong cua 4 foa nha co.
CaI fon Sahofh-Mahofh Ia fon cua haI dI fích khac nhau. Sahofh nam
cach con duong ÐaIrampur 250 mof vo huong Ðac, foa Iac fron mof khu daf
rong 13 hoc fa. Ðay Ia khu dI fích cua fInh xa Ky Hoan nam ngoaI ranh gIoI
cua fhanh pho co. Khu dI fích chI con IaI nhung cof bo fuong va nhung non
mong cu cua nhung fInh xa va fhap. Nhung dau vof con hIon nay Ia cua 8 ngoI
chua, 4 fInh xa va 14 fhap. Khu khaI quaf hIon nay nam o gan khu Iang KoIga,
foan bo fhanh pho fu vIon cua ShravasfI duoc fìm fhay, co nhIou fInh xa, fang
xa va mof ho nuoc Ion danh cho chu nI. Sau khI vIong fham nhung dI fích o
phía Ðac chung fa co fho fIop fuc dI vo huong Nam so co con duong dan don
mof khu dI fích khac. Mof fhap hình chop non raf do fhay, duoc xay dung voI
cau fruc hình vuong, bo bang IoaI da cung moI maf 7.5 m. Phaf fu hanh huong
cung duong con IaI nhung dau vof duoc In Ion chan fhap. Chung fa co fho fhay
rang o day khong phaI chI Ia mof ngoI fhap ma fruoc do Ia mof chanh dIon,
sau nay xay IaI fhanh fhap. Raf nhIou fuong Phaf duoc fìm fhay o day. Trong
so nay co haI fuong noI fIong Ia fuong Phaf ngoI frong fu fho fhuyof phap va
fuong Phaf ngoI fay cham daf.. frongnhung fuong nay co nhIou hình anh nho
cua Quan Am Ðo Taf va ÐI Iac duoc cham khac. ÐI fIop mof doan vo huong
Ðong cua fhap chung fa so fhay cay Ðo Ðo, goc cay moI duoc xay mof bac
fhom. NguoI fa fIn rang cay nay frong Ia do danh dau noI ong Cap Co Ðoc
frong cay Ðo Ðo.
Mahofh, cach Sahofh chung 500 mof vo huong Ðong bac, danh dau mof
fhoI hoang kIm cua ShravasfI, va Ia mof khu dI fích Ion nam o phía Nam song
RapfI. Taf ca nhung dI fích o Mahofh Ia haI ngoI fhap duoc bIof don Ia PakkI
KufI va kachchI KufI; sau nay duoc xac djnh Ia fhap cua Cap Co Ðoc. Phía
ngoaI cua fhanh pho duoc chu y don Ia mof fhanh Iuy bang daf nung voI buc
101
fuong bang gach o fron chay vong chu vI 5.2 cay so voI nhIou cong va phao daI
rIong bIof. Ðon cong hIon dang mo cua Ia ImII, Rajgarh, Nausahra va
KandabharI nam o bon goc Tay nam, Tay bac, Ðong bac va Ðong nam cua buc
fuong fhanh, nhung cong nay co fho Ia nhung cong fhanh cua fhanh co; fon
hIon nay Ia do nguoI dan dja phuong goI. Nhung dI fích con IaI frong fhanh
pho co ca Phaf gIao, Ða Ia Mon va dao JaIn va mof vaI ngoI mo fhoI frung
daI. NguoI fa fIn rang don fho Sobhanafha Ia noI sanh cua Sambhavanafha, fo
fhu 3 cua dao JaIn. Khu vuc nay con IaI haI can phong hình chu nhaf o phía
Ðong bac va Ðong nam, va mof san duoc do bo fong. Phong o huong Tay bac
co mof fuong RIshabhadova, fo fhu nhaf cua dao JaIn.
Tu con duong o don fho Sobhanafha dI bo chung 500 mof vo huong Ðong
bac so dan don PakkI KufI; day Ia mof frong nhung mo daf Ion nhaf frong khu
vuc. CunnIngham xac djnh day Ia fhap AnguIImaIa do cac nha chIom baI Trung
Quoc fìm fhay. AnguIImaIa Ia mof fon fho phI nguy hIom nguoI mang mof vong
doo co bang ngon fay cua nhung nan nhan bj gIof. Thoo mof nguon gIaI fhích
khac fhì day Ia “Phap duong” do vua Ða Tu Nac xay dung cho duc Phaf. Nhung
foan bo cau fruc, ngho fhuaf frang frí dIou khac, cach bo frí cua fhì day Ia mof
ngoI fhap.
Chung 60 mof vo phía Ðong cua PakkI KufI Ia KachchI KufI, mof dI fích
raf an fuong. Ton KachchI KufI Ia fon moI Iay fu fon cua kachcha |bun) va
duoc xay dung IaI mof dIon fho bang gach o fron dInh do mof an sI song o day.
Nhung dI fích con IaI hIon nay fhuoc nhIou gIaI doan khac nhau, cong frình
xay dung som nhaf o day Ia vao fhoI daI Kusana va cuoI cung Ia vao fho ky 12.
Mof so hIon vaf duoc fìm fhay o day Ia nhung bang bang dong khac fhoI daI
Cupfa, mof so Ia nhung fac pham dIou khac vo nhung canh cua Ramayana.
Nhung vaf nay da khang djnh cho gIa fhIof rang foa nha cua fhoI ky Cupfa Ia
mof ngoI don cua HIndu. Thoo VIshnu Purana, ShravasfI Ia fhu do cua nuoc
KoshaIa.
Mof cong vIon moI duoc xay dung frong nhung khu dI fích nay, voI nhIou
cay coI, hoa va nhung fham co xanh fuoI. Nho co su phuc hoI caI cach non khu
dI fích nay fro non mof dIom fhu huf voI moI fruong fhanh bình om a. Ða ngoI
chua Phaf moI duoc xay dung o day, ngoI chua cua Tích Ian, va mof ngoI chua
do haI nu cu sI nguoI MIon ÐIon xay dung. Nhung noI nay dou co phong nghI
cho khach hanh huong. Mof ngoI fhap cua Tay Tang raf dop vua moI xay dung
frong khuon vIon cua chua nay. NgoI chua fhu ba o day do mof fu sI Trung
Quoc xay dung nhung vj nay da chof khI chua con dang xay dang do. Chua
Trung Quoc hIon nay co mof fhap bay fang va mof so phong frong, khoa va
cho su bo nhIom chính fhuc nguoI quan Iy va fhua ko. NgoaI nhung gIa frj
fIom fang bon frong cua nhung dI fích nay fhì cong Iao cua ngaI Phap HIon va
Huyon frang Ia nguoI da khoI phuc va khaI mo cho faf ca moI nguoI bIof don.
102
Nuvu Jetuvunu Muhuv¡huru
ÐoI dIon voI cong chính cua khu vuon bon kIa duong Ia chua Nava
Jofavana MahavIhara, chua moI duoc xay dung do mof fu sI co uy fín cua Tích
Ian, su MofIvaIa Sangharafna. Chanh dIon cua chua co nhIou buc franh Phaf
gIao hIon faI o An Ðo. Phan Ion cac buc franh mIou fa bon su kIon frong daI
frong cuoc doI duc Phaf va nhung su kIon xay ra frong fhoI gIan fru faI
ShravasfI cung nhu nhIou su kIon khac. Co ca fhay Ia 31 buc franh vo. Mof
frong nhung buc franh nay Ia canh fuong 500 ngan nguoI gIaI cap cung dInh
cua dao HIndu duoI su huong dan cua ÐhImrao Ambodkar da quy y fhoo dao
Phaf vao ngay 14-10-1955. Mof buc franh khac Ia canh buoI Io khoI cong xay
dung Nava Jofavana MahavIhara, fhuong foa Sangharafna dung fruoc mof fup
Iou, mof buc khac Ia canh Io khanh fhanh chua vao ngay 31-12-1988 pho fong
fhong An Ðo Ðr.Shankar ÐayaI Sharma caf bang khanh fhanh.
O¡en tho 12
Ðuoc vao cong fInh xa Ky Hoan, dI fhoo con duong va ro sang bon fraI,
chung fa gap mof chua nho gom mof chanh dIon, mof IoI dI chung quanh, haI
chanh dIon nho hon nam o haI bon. Chanh dIon Ion co kha nang Ia fho fuong
Phaf, haI chanh dIon nho fho Quan Am va ÐI Iac. Trong fhoI gIan khaI quaf
ngoI chua nay, nguoI fa fhay co mof so nguoI va mof so xuong o duoI non.
T¡nh xu 19
CuoI con duong Ia mof fInh xa, fruoc san co mof caI gIong chung quanh
gIong Ia fang xa gom 21 phong. O huong Ðong Ia mof chanh dIon co IoI dI
chung quanh. TInh xa nay xay dung Ian dau fIon Ia vao fho ky fhu 6 va sau do
duoc sua sang IaI haI Ian vao fho ky fhu 11 va 12. Trong so nhung hIon vaf
duoc fìm fhay o day Ia mof fuong Quan Tho Am fhuoc fho ky fhu 8-9, mof buc
hình Phaf bang daf fho ky fhu 5-6, mof fuong fhan Kubora Iam bang da sa
fhach Mafhura, va mof so manh dIou khac fron IoaI da don o Caya. Mof phong
co mof guong xay bang gach, voI mof dau hoI cao nhu Ia goI nam. Mof phong
khac fìm fhay mof hu bang daf nung Ion, mof nua chon duoI san, co Io bình
nay dung do dung ngu coc, ngoaI ra nguoI fa con fìm fhay mof caI fach bang
dong, va mof caI muong bang kIm IoaI.
Mof hIon vaf raf fhu vj duoc fìm fhay o fInh xa nay Ia mof caI dIa bang
dong co khac bIa ky cua vua ConvIndachandra, chong cua hoang hau
KumaradovI, nguoI xay dung fInh xa ÐharmachakrajIna o Sarnafh. ÐIa bIa ky
nay duoc goI ky Iuong frong mof hop daf sof chon duoI non cua mof can phong,
bIa ky cho bIof nIon daI vao ngay 23-6-1130. ÐIa ky nou mon qua cua 6 Iang
cung voI cac quan chuc cung duong cho chu fang faI Jofavana. Ðo chac chan
rang mon qua moI nguoI dou bIof non da duoc cong bo fruoc frIou dình: “ Vua,
hoang hau, fhaI fu, quan fo fuong, fu sI, nhung nguoI gac cong, fuong Ianh, fhu
quy, fhu ky, fhay fhuoc, fhay foan so, cac quan fhj fhan, su gIa, va cac quan
103
chuc frong coI voI, ngua, cac Iang mac va khu mo.”. ÐIou fhu vj Ia fon nhung
ngoI Iang duoc nou frong bIa ky hIon nay van con va van con mang fon cu.
8 ngo¡ thup
Tu fInh xa 19 dI mof doan ngan vo huong bac Ia mof cum 8 ngoI fhap.
Nhung fhap nay co Io xay do fho dI cof cua cac vj cao fang song faI Jofavana
qua nhIou fho ky. NguoI fa fìm fhay frong mof ngoI fhap dau frIon vao fho ky
fhu 5 co fon Ðuddhadova fron do.
Cuy Bo Oe
Ðoc fhoo con duong chính Ia non mong cua nhIou fInh xa, fhap va mof
cay Ðo Ðo, cay nay fhuong duoc xac djnh Ia cay Ðo Ðo do ngaI A Nan frong.
Ðua fhoo IoI bình frong kInh Ðon Sanh, khI dan chung don Jofavana do danh
Io duc Phaf nhung doI khI Ðuc Phaf khong co maf o day, ho fhuong do IaI
nhung vong hoa cung duong fruoc cua cua CandhakufI |fInh fhaf cua Phaf).
Ong Cap Co Ðoc bIof duoc dIou nay IIon fhua duc Phaf Iam fho nao do moI
nguoI co fho danh Io NgaI khI ngaI vang maf faI fInh xa, va duc Phaf day rang
nhung nguoI don danh Io cung duong nou khong co maf NgaI fhì co fho daf
nhung do cung duong faI cay Ðo Ðo. Ðo do haf Ðo Ðo duoc mang fu ÐÐÐT vo
frong faI Jofavana. ÐoI vì hof Ðo Ðo do ngaI A Nan frong cho non moI co fon
Ia cay Ðo Ðo An Nan. Mac du khI Jofavana bj bo hoang pho, bIon fhanh khu
rung frong gan ca mof ngan nam, va khI cac nha khao co chua fìm ra
Jofavana, fhì cay Ðo Ðo van song , nhung noI rang cay hIon nay Ia cay nguyon
fhuy fhì van chua duoc xac mInh. frong kInh Ðon Sanh noI rang cay duoc
frong gan cong chính cua fInh xa, noI nay duoc fIn rang Ia o mof noI nao do
gan chua MIon ÐIon hIon nay.
T{nh thut Kosumbukut¡
Cach cay Ðo Ðo mof doan ngan vo huong Ðac va bon fraI cua con duong
Ia non mong cua KosambakufI, mof frong haI vj frí ma duc Phaf raf fhích do
nghI ngoI o fInh xa Ky Hoan. KIon fruc nguyon fhuy co Io Ia mof fhaf nho Iam
bang go va franh noI duc Phaf co fho ngu, hanh fhIon, va fIop nhung phaf fu.
ÐIou khac fron fhap Ðharhuf mIou fa canh mua Jofavana va co ca haI noI
KosambakufI va CandhakufI, cho chung fa mof vaI chI fIof vo kIon fruc cua haI
noI do nhu fho nao. Tjnh fhaf KosambakufI Ia mof fhaf nho co maI dau hoI,
hình vuong co dInh nhon bang daf sof o fron maI. Thaf xay bang nhung vaf
IIou fam fhoI cho non sau nay da duoc sua IaI bang gach. Nhung fhay doI Ia
nhung non mong con IaI ma chung fa fhay hom nay, kích fhuoc 5.75 x 5.45 m,
gom ca mof cho fho.
CunnIngham fìm fhay mof fuong Ion fac fron mof IoaI sa fhach mau
hong khI ong khaI quaf KosambakufI. ÐIa ky khac fron fuong bj hu hong nhIou
nhung cung cho chung fa bIof duoc Ia pho fuong do mof fu sI fon ÐaIa da dung
Ion faI KosanbakufI. Pho fuong hIon nay duoc frung bay faI VIon bao fang o
104
CaIcuffa. KhI ngaI Huyon Trang don day, pho fuong va KosambakufI van con o
day, KosambakufI Ia dI fích duy nhaf con duoc nguyon von. Truoc fjnh fhaf
KosambakufI Ia mof bo xay gach daI danh dau noI duc Phaf fhuong fhIon hanh
vao buoI foI.

T{nh thut Gundhukut¡
ÐI doc fhoo con duong mof doan Ia nhung non mong cua mof dI fích
quan frong nhaf Phaf gIao, fjnh fhaf CandhakufI, Huong Thaf. Nhung cham
khac fron fhap Ðharhuf cho fhay rang kIon fruc nguyon fhuy cua CandhakufI
gan gIong voI KosambakufI, chI Ion hon va duoc xay fhoo mo hình chu fhap.
Nhung dI fích con IaI hIon nay ma chung fa fhay danh dau gIaI doan Cupfa,
gom co mof day nha hình chu nhaf co nhIou bac cap va cong vao o huong
Ðong, mof sanh duong va mof chanh dIon nho chung 2.85 mof vuong, nhung
buc fuong day 1.8 m. Chanh dIon nay ro rang sau nay CandhakufI duoc xay
dung fron non mong fruoc, frong khI sanh duong chac Ia duoc Iam fhom sau
nay. CunnIngham fìm ra mof con duong duoc xay raf chan chan dan don
CandhakufI, va dIou nay cho fhay rang do Ia cong chính cua Jofavana qua vj
frí frung fam cua con duong frong fInh xa.
Thup so 9
Khong xa CandhakufI vo huong Ðac nam bon fraI cua con duong Ia non
mong cua mof fhap nho xay vao fhoI daI Cupfa, frong fhap co mof fuong Phaf
nho cao chI 50 cm, fuong Phaf ngoI fay baf an Vo uy. Vang hao quang sau dau
duc Phaf duoc frang frí mof hoa son no ro. O bo fuong Ia haI con su fu dang Io
IuoI, o gIua haI con su fu Ia hình Ðo faf ngoI, haI bon Ia haI nguoI fhj gIa mang
vong hoa, doc fhoo day cua bo Ia mof bIa ky vIof bang chu Kusana nhu sau:
“mon qua cung duong cua SIhadova, PravarIka fu Sakofa”
Thup so 8
Nam mof bon con duong gan fhap so 9 Ia mof ngoI fhap Ion khac. Thap
nay nguyon fhuy hình fron, nhung sau nay, khoang gIua fho ky fhu 9-10, duoc
sua IaI fhanh hình vuong. Tang haI cua fhap duoc fìm fhay frong do co mof
fuong chI con mof nua duoI, fuong ngoI kIof gIa fron bo. ÐIa ky vIof o phan do
fuong bang chu vao gIaI doan dau cua Kusana nhu sau: “Tuong Ðo faf duoc
dung faI Jofanvana o ShravasfI |va) mon qua cua…. Va SIvadhara, KshafrIyas,
anh om VIIIshfa va nhung nguoI con fraI cua Ðharmananda o Mafhura. Nhung
baI ko frong kInh dIon va …nhung Iac fhu va su vo fhuong cua cuoc doI |ho)
cung duong |fuong nay) Ion muoI phuong chu Phaf, vì hanh phuc cua faf ca
chung sanh, dac bIof cho cha mo va fích Iuy cong duc cho doI nay va doI sau..
fuong Ðo faf nay do SIvamIfra fac, mof dIou khac gIa o Mafhura.” O duoI bIa
ky nay Ia mof ban fom faf gIao Iy vIof bang chu cua fho ky fhu 8 hoac fho ky
fhu 9. Tuong duong nhu da bj gay khI fho frong fhap, co Io cung da duoc daf o
105
do, fuong bj hu haI cho non khong duoc fon frí fho, va vì nguoI fa khong dam
quang bo fuong dI noI khac.
T¡nh xu so 1
CuoI phía Ðac cua khu dI fích, fInh xa so 1 Ia cong frình kIon fruc Ion
nhaf duoc fìm fhay o Jofavana fu fruoc don nay, va fInh xa duong nhu duoc
xay dung vao fho ky fhu 10. Cong vao o huong Ðong dan don mof sanh duong
co bon cof. Chung quanh san co faf ca 35 phong va mof dIon fho o gIua. Cung
gIong nhu nhung fInh xa o Jofavana, fInh xa nay cung chI con IaI nhung vof
fích sau khI bj fhIou huy do hoa hoan.
Ho nuoc
RoI khoI khu vuc Jofavana o phía cong sau, doc fhoo con Io, nam o
huong Tay bac, du khach co fho bang qua ho bang chIoc cau. Trong kInh
!dana ghI IaI, mof hom duc Phaf dI khaf fhuc NgaI gap mof dam fro con dang
dua gIon voI mof con ca. NgaI dung IaI, voI cu chI nho nhang va fhan fhIon,
duc Phaf hoI nhung dua fro rang cac con co fhích bj dau don khong7 Ðon fro
fra IoI Ia chung khong muon bj dau don va duc Phaf khuyon cac con khong non
gay dau don cho ko khac frong khI mInh khong muon bj dau don. KInh !dana
noI rang cuoc gap go nay xay ra o gIua ShravasfI va Jofavana va ho nay Ia ho
duy nhaf o gIua haI dIom fron va dja dIom gap nhaf djnh o gan khu vuc ho.
Can Jofavana Ia cac chua va fInh xa cua cac nuoc nhu Tích Ian, Trung Quoc,
MIon ÐIon va ThaI Ian. Mof dIom cung non fham quan do Ia cong vIon voI
mof caI chuong do nhung phaf fu hanh huong Nhaf Ðan cung duong.
Cach khu vuon chua don 500 mof Ia don fho cua dao JaIn, cac fín do dao
nay fon kính noI day nhu Ia noI sanh cua vj fo fhu ba cua ho.
Cho o
InspocfIon ÐungaIov of PWÐ, Nha nghI chua Ðurmoso, Nha nghI Trung
Quoc, Nha nghI MIon ÐIon, JaIn ÐharmashaIa, fourIsf ÐungaIov o Kafra-
ShravasfI. Khach san cao cap Iofus NIko HofoI o ÐaIrampur- ÐahraIch
HIghvay, ToI: 091-5252-265291-265292, Iax: 091-5252-265293; van phong o
ÐoIhI, omaII: Iofus.doI©sprInfrpg.oms.vsnI.nof.In










106
?. KA¡SHAMB¡, NO¡ O¡C PHAT TH¡YKT
NH¡K¡ BA¡ PHAP VAO NAM TH¡ 6 VA TH¡ 9
Trong tboi gian Juc pbat tru tai Kausbambi, mot oj ty kbco bj kct toi /a
Ja pbam gioi, oa oj nay tu cboi kbong nban, cac oj ty kbco kbac tuycn bo truc
xuat ra kboi tang Joan.
j…]
Poi Tbc Ton Jung Jay oa Ji Jcn cbo cbu tang nbung nguoi Jong y truc
xuat oj ty kbco pbam gioi ra kboi tang Joan oa noi ooi bo. “Nay cac ty kbco!
Ðung ncn ngbì rang ncu nbu cac ong pbam gioi, cac ong kbong ncn Jau Jicm,
oa ngbì rang. “cbung ta kbong co pbam gioi”. Kbi mot oj ty kbco pbam gioi, oj
ay cbo rang oj ay kbong pbam trong kbi cac oj kbac tbì cbo rang co toi, oj ty
kbco ay ncn suy ngbì. ‘Cac oj ty kbco nay bicu giao /y oa /uat, cac oj /a nbung
bac buu boc, tbong minb, pbam banb, tinb tan, giu gioi, kbong co /y Jo gì cac
oj ay buoc toi ooi su icb ky, boac oì ac tam, bay oì oo minb, boac so bai.’ Hay
Jc oj ay Jung Jay truoc tang cbung nban /oi cua mìnb.”

VI TRI VA ÐOI CANH IICH S!
Tron duong dI ChIfrakuf, cach AIIahabad 55 cay so |132 cay so fu
VaranasI qua quoc Io C.T, NH2) Ia KaushambI, mof khu dI fích Phaf gIao. ÐI
fhoo quoc Io NH2 vo huong Tay AIIahabad dI ÐamauII |10 km) quoo fraI, dI
ngang qua san bay KaushambI |35 km) nam fron duong ChIfrakuf. Nhung
chuyon xo buyf fhaf fhuong khoI hanh fu fram xo buyf o duong Ioador,
AIIahabad. Nou aI khong muon fham quan ChIfrakuf fhì co fho fro IaI
AIIahabad vao buoI chIou cung ngay va nghI dom faI day.
NguoI fa noI rang vua Kuru NIkakshu, cung fhoI voI Janaka, da roI fhu
do cua ong fu HasfInapur don KaushambI. NIkakshu Ia nguoI ko vj Janmojaya
va nguoI Iap ra frìou daI Ðharafa o day. Vua SafanIka Paranafapa fhuoc frIou
daI nay. Con fraI cua vua !dona |!daya) Ia nguoI cung fhoI voI duc Phaf. Con
fraI cua !dona ÐodhIraya Kumara Ia mof phaf fu fhuan fhanh hon ca vua
cha.Ong fhInh duc Phaf don khanh fhanh cung dIon moI cua ong, Kokanada,
xay dung faI SumsumaragIrI o nuoc Ðhagga. Ðuc Phaf sau khI ngo fraI xong,
fhuyof phap cho fhaI fu, NgaI day nhung phuong phap kho hanh khong dua
don gIaI fhoaf. Chính NgaI da fhuc hanh va da chung nghIom nhu fho. Ðuc
Phaf fIop fuc gIaI fhích cho fhaI fu: Ia mof fhIon nam fu can co chanh fín,
fInh fan, fhang fhan va co suc khoo do hoc fap co mof fay ngho vung vang,
cung fho mof fy khoo cung can co nhung dIou fron do daf duoc frí fuo gIaI
fhoaf.
KaushambI fhuong IIon ho voI Mahabharafa; fuy nhIon frong nhung kInh
dIon Phaf gIao fruoc day noI don mof con duong hanh huong baf dau fu
KaushambI, sau nay fro fhanh mof fhanh pho cong nghIop. Thanh pho nay Ia
107
mof frong sau fhanh pho Ion cua nhung vuong quoc hung manh nhaf o Ðac An
frong suof fhoI gIan duc Phaf faI fho; nhung fhanh pho khac Ia: Champa,
RajagrIha |Vuong Xa), Sakofa, VaranasI, va ShravasfI |Xa Vo fhanh). Iuc do co
ba fInh xa Ion duoc xay dung o day: ChosIfarama, Kukkufarama va PavarIka
Ambavana. Trong so nhung fInh xa nay hIon nay chI con IaI dI fích cua fInh xa
ChosIfarama. Mof fuong Phaf bj maf dau ghI nam fhu haI cua frIou daI
KanIshka duoc fìm fhay o day. NhIou bIa ky cua frIou daI Cupfa vao fho ky
fhu 2-3, nhIou dong fIon, chuoI haf, va nhung do co nho khac fìm fhay o day
da ung ho nhung y kIon fron. KInh sach Phaf gIao noI gIoI Iuaf duoc cac chu
fang o KaushambI hanh frì nhu: khong duoc dao daf, chaf cay, va khong noI
Iao. Su sach cung noI co mof fu vIon cua nhung vj an sI faI KaushambI. Mof
frong nhung kInh Vo da som nhaf |Shafapafha Ðrahmana) noI don mof vj dao
su nguoI goc o KaushambI, cung fhoI voI nhan vaf noI fIong frong !panIshadd
Ia !daIaka ArunI.
Trong Ian vIong fham KaushambI dau fIon, fruoc khI duc Phaf roI ba vj
fy khoo NandIya, KImbIIa va Anuruddha, NgaI noI voI ho rang:
“Nay cac fy khoo, ban chaf cua fang doan Ia hoa hop. Ta fIn rang cac
ong so fhuc hIon su hoa hop nay bang cach fuan fhu nhung nguyon fac sau
day:
1. Than hoa dong fru: cung nhau chIa so cho o
2. IoI hoa dong quan: chIa so voI nhau nhung vaf dung co duoc
3. CIoI hoa dong fu: cung nhau fu fap gIu gIoI
4. Khau hoa vo franh: noI nhung IoI hoa hop khong noI nhung IoI gay
chIa ro
5. KIon hoa dong gIaI: chIa so nhung kIon gIaI cua mình
6. Y hoa dong duyof: fon frong y kIon cua nguoI khac, khong baf nguoI
khac phaI fhoo y kIon cua mình.
Mof fang doan fuan fhu nhung nguyon fac nay so mang IaI hanh phuc
va hoa hop. Nay cac fy khoo, hay fhuc hanh Iuc hoa nay”
Cac vj fy khoo hoan hy fín fho IoI Tho Ton day. Ðuc Phaf chao fam bIof
va bao cac vj fy khoo fro vo, khI duc Phaf don canh rung RakkhIfa gan
ParIIoyyaka. Sau khI hanh fhIon djnh duoI mof goc cay fo, NgaI quyof djnh
fraI qua mua an cu sap foI mof mình frong khu rung.
Khu dI fích fraI rong frong nhIou ngoI Iang. Kosam-Inam va Kosam-
KhIraj mang fon gong nhu nhung dI fích cua fhanh pho Kausham |KaushambI).
Thanh pho Ia fhu phu cua Vua Vafsa, !dona, nguoI cung fhoI voI duc Phaf, va
duc Phaf da fhuyof nhIou baI phap faI day vao nam fhu 6 va nam fhu 9 sau
khI NgaI fhanh dao.


108
Tru du vuu A Ouc
Con duong dI qua nhung fhanh Iuy cua fhanh co, va fhoo con duong nay
dI khoang mof chang ban so fhay phía bon fraI cua con duong Ia fru da cua
vua A Ðuc o gIua canh dong, chung quanh Ia nhung buc fuong cua mof phao
daI. Tru da nay khong co khac bIa ky, nhung co raf nhIou chu co cua nhung
nIon daI sau nay, va cung co mof so hình fron khong bình fhuong fron fru da.
Tru da dung o mof khu dan cu frong fhanh pho, co fho Ia ngay gIua nga fu
hoac faI mof quang fruong. Nhung non mong cua nhung ngoI nha va nhung foa
nha nam raI rac chung quanh fru da. Thoo ngaI Huyon Trang fhì duc Phaf da
don day, haI fInh xa duoc xay dung do ky nIom su kIon nay. Thanh pho van
sam uaf IIon fuc fu fho ky fhu 8 TTI cho don fho ky fhu 6 TI. O goc phía Tay
nam co Io Ia dI fích cua mof cung dIon. Ngay nay chung fa chI co fho fhay duoc
non mong cua mof fru da A Ðuc, mof fhanh co va fInh xa ChosIfarama
Nhung fru da khac cua vua A Ðuc co do cap don nhung nguoI co vj frí
quan frong frong fon gIao o KaushambI, hIon nay van con o fhanh AIIahabad.
Tru da nay co Io duoc dung o ChosIfamara, mac du ca ngaI Phap HIon cung
nhu Huyon Trang noI don Ia co mof fru da nao khac o KaushambI.
T¡nh xu Ghos¡turumu
Cach fru da vua A Ðuc khoang 500 mof vo huong Ðong nam, nam frong
mof canh dong, Ia non mong cua fInh xa ChosIfarama, Ia mof frong nhung noI
noI fIong, noI duc Phaf da fung fru faI day khI o KaushambI. TInh xa
ChosIfarama nam ngay bon frong cua nhung buc fuong fhanh KaushambI, gan
cong phía Ðong, va Ia fInh xa doc nhaf frong fhanh, va cung Ia fInh xa duy
nhaf duoc xay dung frong fhoI duc Phaf faI fho IaI foa Iac ngay frong fhanh
pho.
Ðuc Phaf fhuyof kInh !pakkIIosa, kInh KosambIya, kInh JaIIya va nhIou
baI kInh khac o faI day. Ton gIa A Nan cung fhuong hay IuI foI ChosIfarama,
nhu duoc dIon fa frong nhIou baI phap ma fon gIa A Nan da fhuyof faI day.
Chung fa bIof duoc nho nhung bIa ky fìm fhay o day ghI IaI rang vao
fho ky fhu 1 TI, mof fu sI fon Ia PhagoI da cung duong mof phIon da cho chu
fang fru faI fInh xa ChosIfarama “do Iam bo fho Phaf, noI Phaf cu fru”.
Nam fhu ba cua frIou daI KanIshka, fy khoo nI ÐuddhamIfra cung duong
ba fuong Ðo faf cho fInh xa nay. Mof nu fhí chu cung duoc ghI IaI frong bIa ky
fron mof pho fuong Ðo faf noI fIong hIon nay o Sarnafh Ia do fu cua mof vj fy
khoo fon Ia ÐaIa. KhI ngaI Phap HIon fham KaushambI |dau fho ky fhu 5),
ngaI fhay co nhIou fu sI fru faI fInh xa ChosIfarama, nhung don Iuc ngaI
Huyon Trang don day fhì khu vuc nay da hoan foan do naf khong co nguoI o.
TInh xa ChosIfarama duoc fIon hanh khaI quaf vao nam 1951 o KaushambI. Cu
dan song o day fu fho ky fhu 5 TTI cho don fho ky fhu 5 TI nhIou Iop dja
109
chaf duoc fìm fhay khI khaI quaf Iam cho nhung duong nof rIong bIof cua fung
kIon fruc kho ma phan bIof duoc mac du co nhIou vof fIch con IaI kha ro rang.
KIon fruc xay dung som nhaf o day Ia mof fhap Ion kích fhuoc 25x 25m,
cong frình xay dung dau fIon frong fhoI ky Cupfa |fho ky fhu 3 TTI7). Ðay Ia
ngoI fhap ma ngaI Huyon Trang da fhay o ChosIfarama, cao 61 mof ma Huyon
Trang fIn do Ia cua vua A Ðuc xay dung. Non fhap hình vuong, nhung sau
nhung Ian sua doI, nhIou hoc fuong do daf fuong duoc fhom vao, fhap fro
fhanh hình da gIac. Thap co mof ho fhong fhoaf nuoc Iam raf cong phu. Khong
xa fhap chính may vo huong Ðong Ia non mong cua mof fhap nho hon, fhap
hình chu nhaf, voI mof Ioaf buc cap dan Ion fhap. Ðon canh nhung buc cap nay
Ia haI fhap nho noI IIon voI mof chanh dIon. Co mof fru da sa fhach da bj hu
hong, co Io duoc dung vao frIou daI cua vua A Ðuc. HoI gIao da doI fru da nay
dI chuyon don fhanh AIIahabad. Tru da vua A Ðuc o AIIahabad von duoc dung
o KaushambI, va Ia mof frong nhung chIou chI cho nhung quan IaI faI
KaushambI.
Can fhap Ia mof chanh dIon nho xay raf kIon co, frong do co mof fuong
ngoI cua HarIfI, mof nua fhan YakshInI, fhuong hay an fhjf fro con va da duoc
duc Phaf gIao hoa; sau nay nu fhan nay fro fhanh mof vj fhanh bao vo fro om.
Nhung nha chIom baI Trung Quoc dou noI co nhIou dIon fho nu fhan HarIfI
frong faf ca fInh xa Phaf gIao o An Ðo.
Taf ca nhung cong frình nay dou nam frong san cua fInh xa chính, va
chung quanh Ia nhung fang phong, hIon nay con IaI non mong cua 23 phong.
Cong chính vao fInh xa nam o huong Tay bac. Ko don Ia fInh xa duoc bao boc
boI mof buc fuong day co cho don 4 mof.
Ngon do¡ Prubhosu
Ðuc Phaf da fraI qua mua an cu fhu 6 gan KaushambI faI mof noI goI Ia
ÐoI MankuIa, ngon doI nay khong fhay nhac don frong kInh fang hay ngoaI
vIoc noI don Ia mof vung phu can cua KaushambI. ÐoI vì Ia ngon doI cao koo
daI hang may cay so bao quanh fhanh pho voI nhung doI nuI da cho non goI Ia
Prabhosa., chung fa co fho do dang nhan ra no voI ngon doI MankuIa. Ðo don
Prabhosa, chung fa quay IaI con duong caf ngang buc fhanh chính, quoo phaI,
roI dI fhang vo huong Tay nam chung 4 cay so. Con duong chua duoc fraI da
nhung cung khong don noI fo Iam. Prabhosa moc sung sung gIua vung fhon
quo, fu fron cao chung fa co fho nhìn fhay dong song Yamuna. Hang dong duoc
goI Ia ‘Cua so cua SIfa’ co kha nang Ia duc Phaf da o IaI khI NgaI don day. KhI
ngaI Huyon Trang fham quan Mankufa co noI Ia da fhay hang dong nay va haI
ngoI fhap gan do, mof fhap do vua A Ðuc xay dung, va mof fhap ngaI noI Ia
fho foc va mong fay cua duc Phaf, mac du hIon nay chung fa khong con fhay
dau vof gì cua nhung dI fích nay. Mof bIa ky ghI ngan gon fron buc fuong cua
110
hang nou rang nhung mon qua dang cung duong “cac vj A Ia Han cua phaI
KasyapIya”
Nhung chung co khao co cho fhay rang nhung mau ngho fhuaf cua
KaushambI frong hình fhuc nhung buc franh vo fron nhung vaf dung Iam bang
gom su bong |1000- 800 TTI) fhuoc vao fhoI ky nguyon fhuy. Nhung mau frang
frí fron do gom duong nhu Ia nhung frang frí co ban va phan Ion Ia nhung
duong ngang fron mop cua nhung chIoc bình gom, danh dau fhoI ky van hoa so
khaI cua nhung cu dan dau fIon. Nhung do gom don frang frí o phía Ðac |600-
200 TTI) IIon quan don gIaI doan fhu haI frong do Ia nhung cong frình xay
dung dau fIon bang gach. Sau fhoI ky cua do gom don |175TTI-325TI) fuong
xung voI gIaI doan van hoa cua fho ky fhu 3. Nhung dong fIon fìm fhay o gIaI
doan fhu ba cho fhay su IIon fIop cua cac vua: MIfras, fIop fhoo do Ia cac vua
Kushana va Maghas. SvasfIka, Chakra, NandIpada, cay va hang rao, nuI voI
hình frang IuoI IIom, voI, bo va CajIakshmI va nhIou hình duoc duc fron nhung
dong fIon cua KaushambI. Con duong nhIon Ia van duoc su dung cho don nam
300 TI va khu vuc nay van hIon huu cho don nam 400 TI. Su hIon dIon cua
nhung buc fhanh Iuy Ia mof chung fhuc.
Ðo sanh su cua KaushambI co mof vj frí quan frong frong Ijch su do gom
An Ðo. voI ky fhuaf cho fao, chung fa co fho IIof ko chung fhanh ba nhom.
Nhom fhu nhaf Ia nhung do Iam bang fay, bang chaf IIou daf sof do fho, fhInh
fhoang cung co frang frí nhom fhu haI Ia nhung do gom Iam bang daf foI xop,
fho ky fhu 2-1 TTI, nhung hình anh frang frí fron do gom gIaI doan nay
fhuong fho hIon nhung khaI nIom fruu fuong hon Ia hIon fhuc, phan anh nof
dac frung cua ngho fhuaf bay gIo qua y phuc, do frang suc v.v... Va nhom fhu
ba duoc Iam dop hon voI chaf IIou bang daf sof xop va phuc hoI nhung hình
anh ngho fhuaf cua Kushana bay gIo, dac bIof Ia nhung hình khuon maf.
Nhung frang frí dac bIof fron do gom gIaI doan nay Ia nhung hình nu fhan,
phu nu gac fay, nhung vu cong, nguoI danh frong doI mu cho fhay anh huong
cua Shaka-ParfhIan. Nhung dong fIon va do sanh su fìm fhay o day hIon nay
duoc frung bay faI VIon Ðao Tang fhanh pho AIIahabad va VIon Ðao Tang
KaushambI o fruong daI hoc cua AIIahabad.
O{u d¡em no¡ chInh: Alluhubud
Ðan so: 1.016.500 nguoI. Ma so buu dIon: 211001. ma so dIon fhoaI:
0532.
NoI IIon voI haI quoc Io 2 va 27, AIIahabad cach VaranasI 7 cay so vo
huong Tay. Cach Agra 433 km, ChIfrakuf 134 km, ÐoIhI 64 km, Khajuraho 294
km va Iucknov 204 km. AIIahabad co nhung fuyon duong fau hoa don cac
fhanh pho Ion cua An Ðo. San bay Ion va gan nhaf Ia o faI VaranasI |148 km)
va Iucknov |215 km) fron duong dI ChIfrakuf cach AIIahabad 55 km Ia
KaushambI. ÐI fhoo quoc Io so 2 vo huong Tay fu AIIahabad dI ÐamauII |10
111
km), fron duong ChIfrakuf, quoo phaI Ia con duong dan don san bay ÐamauII dI
KaushambI |35 km). nhung chuyon xo buyf khoI hanh khong fhuong xuyon faI
duong Ioador, AIIahabad.
AIIahabad von co fon Ia Prayaga, duoc mIou fa frong fruyon fhan fhoaI
An Ðo nhu Ia ‘TIrfharaja’, vuong quoc cua cac fhanh dja. Nam o nga ba cua ba
nhanh song: song Hang, song Yamuna va song ShravasfI. AIIahabad Ia mof
frong ba fhanh pho bIou fuong cua ‘nhung chIoc cau dan don fhIon duong’; haI
fhanh pho kIa Ia VaranasI va Caya. NhIou nguoI fu khap noI fron nuoc An Ðo
koo vo AIIahabad dac bIof Ia vao fhoI dIom fhang Magha |fhang gIong-2) do
fam faI dIom gap nhau cua ba nhanh song, va cu moI 12 nam hang frIou frIou
nguoI do vo day do fham du Io hoI fam Ion nhaf fho gIoI., Io hoI Kumbha MoIa.
Su cao quy cua Prayaga duoc mo fa frong van hoc Vo da, frong fruyon fhan
fhoaI An Ðo, frong kInh fang, frong nhung fac pham dIou khac, frong van hoc
Phaf gIao va dao JaIn, frong nhung faI IIou nuoc ngoaI. Khu vuc o gIua song
Hang va song Yamuna duoc goI Ia mons ocncris cua nu fhan fraI daf, va
Prayaga coI nhu Ia bo phan sInh san cua nu fhan. Ðay Ia su gIaI fhích vo
fhuyof nguon goc vu fru vo dja danh nay, cho rang Prayaga Ia bIou fuong frung
fam cua su sang fao ra vu fru.
Chung 6 km vo phía Ðong nha ga xo Iua AIIahabad va gan khu vuc nga
ba cua cac nhanh song Ia fhanh AIIahabad cao sung sung. Phao daI duoc xay
dung bon fang do vua HoI gIao Akbar vao nam 1583 bon bo song Yamuna, day
Ia mof fhanh Ion nhaf do ong fa xay dung. Thanh nay chay daI mof khu vuc
2773x 1418 m. Phan Ion phao daI hIon nay quan doI chIom dong va do do con
duong nay cam xo co dI chuyon cho don goc duong quanh don fho PafaIaapurI
va Akshayavafa. Cong chính cua phao daI co dung mof fru da bong cua vua A
Ðuc, danh dau nam 232TTI, fru nay duoc dI chuyon don day fu KaushambI
fhoo Ionh cua Akbar. Tru cao 10.6 m co nhIou sac Ionh duoc khac fron fru da
cung voI bIa ky vIof bang chu Ða Tu do vua HoI gIao JahangIr |1603-1622), vao
djp fay nay Ion ngoI.
Oen tho Putulupur¡, co fho dI bang ngang qua mof cua o frong phao
daI, raf noI fIong vo nhung huyon fhoaI va dac bIof Ia cong duc cuu fro cua
nhung nguoI dI dan. ÐuoI non mong don fho Ia 100 fru va rong 25.5 m x149.1
m. Ðon frong don co 43 hop frang frí ky quac cua cac vj fhan va nu fhan froo
fron cac cong va fran nha. Ðon frong phao daI Ia Akshayavafa, mof noI fo fu
pho bIon. NgaI Huyon Trang cung co mIou fa cay nay. Mac du hIon nay khong
con dau vof gì cua cay nguyon fhuy, fuy vay cay hIon nay voI haI nhanh chIom
cu mof goc cua don fho PafaIapurI.
Phía ngoaI xa cua buc fuong phao daI Ia mof fuong Hanuman, fhan Maf
khI. Ðay Ia don fho cua Hanuman, du don fho nay chI gIong nhu Ia mof nha
kho. Can mo daf cao Ia mof don fho hIon daI Shankar VIman Mandapam bon
112
fang cao 39.6 m. Nhung buc dIou khac KumarIIa, Curu Jagaf, KamaskshI ÐovI,
TIrupafI ÐaIajI va Yogashasfra Sahasfayoga IInga frang frí bon frong.
Ðoc fhoo song Hang o khu vuc Ðaraganj, mof don fho fon
ÐashasvamodhIka, nguoI fa fIn rang day Ia vj frí ma Ðhava ShIva Nagas, mof
frIou daI o fho ky fhu 3-4 TI, da fam va fo Io fhan bang 10 con ngua. HIon
nay chI co mof ngoI don nho bon frong co nhung fuong bj hong daf o san frong
cua ngoI don.
Chung 3 km vo phía bac cua phao daI, noI IIon voI con duong Ðandh
|Ðap nuoc), gan ngan hang Cango Ia don fho Naga VasukI, bIou fuong mof dI
fích co cua Naga HrIda |ho nuoc cua Ran). Nhung hInh ran voI ngho fhuaf dIou
khac raf dop fron mof IoaI da don Ia nhung fuong fhan chính o day. Ðon fho
duoc ghI nIon daI Ia fho ky 18, khI vua SrIdhar ÐhonsIo cua xu Nagpur sua IaI
ngoI don. Su bo frí va moI fruong chung quanh don fho raf yon fInh, va xInh
dop.
Can song Hang, fron duong fu fhanh pho don nga ba song Ia don fho
Rupa CaudIya Mafh, nam fron duong Soufh MaIIaca, o khu vuc MadhavapIr.
Khoang 3 cay so cach don fho Naga VasukI vo huong Tay, co nhIou noI
do fham quan nhu Ðhardvaja Ashram, Anand Ðhaavan, nha fhIon van, gan
vIon bao fang.
Kumbhu Melu vu Ngu bu song
KumbhaMoIa Ia noI nhIou nguoI fu hoI nhaf fron hanh fInh nay. Ian
cuoI cung o AIIahabad nam 2001 |ngay 9 fhang 1- ngay 21-2) daf ky Iuc vo so
nguoI quy fu vo day. Khoang 90 frIou nguoI don fham du Io hoI cua HIndu va
do duoc fam faI dong song IInh fhIong, nga ba cua ba nhanh song, song Hang,
song Yamuna va dong song vo hình ShravasfI. Cu moI 12 nam, fính fhoo fhoI
dIom frung hop cua fhIon van, faf ca nhung nguoI hanh huong HIndu fam faI
day voI nIom fIn Ia gof rua nhung foI IoI frong cuoc doI. ThoI dIom nay xac
djnh boI chu ky chuyon dong cua hanh fInh va xay ra cu moI 12 nam mof Ian.
NgaI Huyon Trang co fham du mof buoI hop Ian fhu 6 fo chuc nam mof Ian cua
vua Harshavardhana faI Prayaga vao fhang Magha nam 644, Ia buoI hoI fhao
Ian dau fIon frong Ijch su vo Kumbha MoIa. Vao fho ky fhu 9 Shankaracharya
baf dau fo chuc Io Kumbha MoIa, sau bIon fhanh buoI gap go cua da fhan gIao
An Ðo voI cac dao sI, fín do HIndu.
Cau chuyon vo Io hoI Kumbha MoIa IIon quan don mof caI Kumbha
|bình) chua ruou fIon baf fu. Ma vuong danh nhau voI fhan do franh danh bình
ruou nay, cuoc chIon koo daI 12 ngay, frong Iuc gIao dau fhì bon gIof ruou
frong bình bj fran va roI xuong bon noI do Ia: AIIahabad, HarIdvar |!.P),
NasIk |Maharasfra) va !jjaIn |M.P.). NguoI fa fIn rang mof gIof ruou roI vao
nga ba cua ba nhanh song: Song Hang, Yamuna va song huyon fhoaI
ShravasfI. Cuoc chIon 12 ngay Ia 12 nam cua fran gIan, Ia chu ky fo chuc Io
113
hoI nay. Cu khoang 3 nam, Kumbha MoIa fo chuc faj mof noI frong bon fhanh
pho fron. Nam 2003 o NasIk, 2004 o!jjaIn, va 2010 o HarIdvar.
Nhung thong t¡n cun th¡et
Nhung frung fam du Ijch: van phong du Ijch KrIshna, 93 Ðara CanI:
2602832; Prafap TourIsf Agoncy, 50 duong Zoro: 2402540-2607680; Vanura
TravoI Agoncy, Maya Ðazar, CIvII IInos: 2624323-2623076.
Ðjnh vIon: Ðjnh vIon ÐufforIn:2651822, bjnh vIon MofIIaI Nohru, bjnh
vIon KamIa Nohru…
Ngan hang: Sfafo bank of IndIa, AIIahabad Ðank, bank of Ðaroda,Canara
Ðank, !nIon Ðank of IndIa.
Khach san- Nha nghI
AIIahabad Rogoncy, 16 Tashkonf Road: 2601519 - 2601735, Kanha
Shyam, CIvII IInos: 2420281 Iax: 2622164, omaII: Info©kanhashyam.com;
ProsIdoncy, 19 –Ð SarojInI NaIdu: 2623308-2623309; YafrIk, 33 S.P.Road, CIvII
IInos: 2601713-14-2601509; HopfoI Samraf, 49 A/25A MahafmagandhI Rd:
2604869-2604879…
Nha hang
Trong fhanh pho co nhIou nha hang an voI nhIou mon an nhu
ConfInonfaI, ChInoso, An va faf nhIon Ia mon an fruyon fhong MughIaI.
TourIsf ÐungaIov,Ðars & Rosfauranf Tandoor Rosfauranf, ChIcko Rosfauranf…




















114
8. RAJG¡R (RAJAGR¡HA-V¡ONG XA),
NO¡ O¡C PHAT OO XA LO¡ PHAT VA M¡C K¡KN L¡KN
Vua A Xa Tbc co mot con ooi bung Ju. Ðc Ba Ðat Ða, ngbc tin Juc Pbat
sc Jcn Vuong Xa, sap xcp tba con ooi Jicn Jc gict Juc Pbat. Kbi Juc Pbat Jcn
tbanb pbo, Ðc Ba Ðat Ða /cn Jung trcn cong tbanb Jc nbìn Juc Pbat bj ooi
Jicn gict, nbung kbi con ooi bung Ju kia Jam tbang oao Juc Pbat, cbl mot oai
cau noi, Ngai Ja tbuan boa Juoc ooi, oa con ooi Jicn Ja quy Juoi cban Ngai.

VI TRI VA ÐOI CANH XA HOI
Ðan so: 27,800. Ma so buu dIon: 803116. ma so dIon fhoaI: 06119
RajgIr |fon cu RajagrIha-Vuong Xa fhanh), cach Ðodh Caya 92 cay sovo
huong Ðong bac, cach Pafna 105 km vo huong Ðong nam, fhuoc fhj fran
NaIanda, co fho don day bang nhIou duong. Khoang cach fu VaranasI dI RajgIr
Ia 333 km. Taf nhIon RajgIr cung co fho don bang mof chuyon fau dja phuong,
nhung dI bang xo buyf fhì nhanh hon va cung co o Caya, Pafna va PavapurI,
dIou kIon fu nhIon cua khu vuc fao fhanh fon fhanh pho, vung nay doI nuI
chung quanh cho non moI co fon Ia CIrIvraja.
Thoo huyon fhoaI frong Ramayana, Vasu, con fraI fhu fu cua Ðrahma,
dang fao hoa, da fao non CIrIvraja. Trong suof fhoI ky cua Mahabharafa khu
vuc nay Ia frung fam cua vua ÐrIhadrafh frIou daI Ðarhadrafha; vj vua noI
fIong nhaf cua frIou daI nay Ia Jarasandha, cau cua KrIshna, nguoI fhanh Iap
vuong quoc Magadha |Ma KIof Ða). Trong fhoI duc Phaf, vua Tan Ða Sa Ia
|543-491 TI) dang caI frj xu Ma KIof Ða. Ðuc Phaf fron duong don ÐÐÐT da
don fham RajgIr Ian dau fIon va ngaI da gap vua Tan Ða Sa Ia o day. Vua raf
cam phuc duc Phaf non da co gang fhuyof phuc NgaI o IaI. Ðuc Phaf fu choI
nhung hua Ia fro IaI RajgIr khI NgaI fhanh dao. Ðo do sau khI chuyon phap
Iuan o Sarnafh duc Phaf da don RajgIr cung voI 1250 vj fy khoo. Vua Tan Ða
Sa Ia chao don duc Phaf va chu fang, vua da cung duong fInh xa Truc Iam cho
Phaf va chu fang. Ðay Ia so huu dau fIon cua fang doan va day cung Ia mof
noI duc Phaf fhích fru IaI.
Ðuc Phaf da do cho vua Tan Ða Sa Ia fron dInh IInh Thuu. KhI vo gIa
vua bj con fraI Ia A Xa Tho gIam va da chof o frong nguc; fuy nhIon sau do vua
A Xa Tho fro fhanh mof do fu fhuan fhanh cua duc Phaf. RajgIr Ia fhu phu cua
vuong quoc Ma KIof Ða va Ia mof fhanh pho fhuong maI noI fIong cho don doI
vua !dayIn, nguoI ko fhua vua A Xa Tho |459-443 TTI). !dayIn da roI fhu phu
vo PafaIIpufra |Pafna). RajgIr Ia fhu do dau fIon frong Ijch su An Ðo. Ðuc Phaf
da song o day nhIou nam. Cung o day Ðo Ða Ðaf Ða da nhIou Ian ham haI duc
Phaf, ca Ian fha voI say do haI NgaI. Nhung duc Phaf da fhuan hoa voI say
mof cach do dang. Co Io su kIon quan frong nhaf xay ra o day Ia duc Phaf hoa
do Xa IoI Phaf va Muc KIon IIon.
115
Ian dau fIon don RajgIr duc Phaf da o day 3 fuan. Sau Ian do nhIou
nguoI don gap do xIn NgaI xuaf gIa. Ða so Ia nhung nguoI fro fuoI co hoc,
fhuoc gIa dình gIau co. Ðuc Phaf da Iam Io xuaf gIa cho ho va day nhung vj
nay phuong phap fu fap. NhIou fhIon nam fín nu khac cung don xIn quy y fam
bao.
Mof hom, fon gIa KIou Tran Nhu quy y cho mof nhom 90 nguoI. Sau Io
quy y, fon gIa gIang cho ho vo Tam bao- Phaf, Phap va Tang.
Ton gIa KIou Tran Nhu noI: “Ðuc Pbat /a bac Ja boan toan giac ngo.
Ngai tbay Juoc ban cbat cua cuoc Joi oa ca ou tru. Jo Jo Ngai kbong con bj
troi buoc boi tbam /am, san ban, si mc, so bai. Ngai /a Bac giai tboat boan
toan, tu bi oa tri tuc. Bac Ðao su /a Pbat bao”
“Pbap /a con Juong Jua Jcn giai tboat, giac ngo. Ðo /a con Juong ma
Juc Pbat Ja Jay cbung ta Jc ouot qua su troi buoc cua tbam, san, si. Con
Juong nay Jan Jcn an tjnb, giai tboat. Tu bi oa tri tuc /a bat giong can ban
cua con Juong giac ngo. Ðay /a Pbap bao”
“Tang /a tap tbc nbung nguoi tu tap banb trì con Juong giac ngo. Ncu ai
muon giac ngo giai tboat tbì bay xuat gia, gia nbap oao tang Joan. Pbai quy y
tang bao Ju cac oj /a ty kbco bay cu sì. Ðay /a tang bao”
CuoI cung KIou Tran Nhu noI: “Nay cac tbicn nam tu! Hom nay cac oj Ja
quy y tam bao. Nbo quy y tam bao cac oj sc kbong con /ac Juong cac oj sc co
muc Jicb oa buong Ji Jc Jcn Jicb /a giai tboat giac ngo. Cbinb toi cung Ja
quy y tam bao cacb Jay bai nam. Hom nay cac oj pbat nguycn tu tap cung
giong nbu toi. Cbung ta bay cung nbau tbuc banb con Juong giai tboat Jc /am
rang ro ba ngoi bau nay.”
Vua Tan Ða Sa Ia cung voI 600 fuy fung va khach ra khoI fhanh do don
duc Phaf. Vua dua duc Phaf va chu fang vao frong san hoang fhanh noI co
nhung Iou da duoc dung do cho nang. Ðuc Phaf ngoI o chính gIua san,
chungquanh Ia chu fang cung duoc chuan bj chu dao. Vua va !ruvoIa Kassapa
ngoI haI bon Phaf. Io cung duong fraI fang fo chuc Iong frong. Vua Tan Ða Sa
Ia va faf ca khach frong cung dou an frong yon Iang. Hon 6000 khach raf
ngac nhIon boI su an Iac va bình fhan cua duc Phaf va chu fang.
Sau khI duc Phaf va 1250 vj fy khoo dung com xong, bình baf duoc mang
dI rua va frao IaI. Vua Tan Ða Sa Ia quay vo phía duc Phaf chap fay danh
Io NgaI. HIou duoc fam y cua vua, duc Phaf baf dau fhuyof phap. NgaI gIang
vo Ngu gIoI Ia con duong dom Iaj hoa bình, hanh phuc cho moI nguoI va cho ca
quoc gIa. Ðuc Phaf day:
“Gioi tbu nbat /a kbong Juoc sat sanb. Giu gioi nay sc truong Juong
Juoc /ong tu.
Gioi tbu bai /a kbong Juoc trom cap. Moi nguoi kbong Juoc /ay tai san
cua kc kbac.
116
Gioi tbu ba /a kbong ta Jam. Nguoi Ja /ap gia Jìnb cbl Juoc quan bc
tìnb Juc ooi oo1cbong mìnb, quan bc ooi nguoi kbong pbai oo1cbong mìnb /a
ta banb.
Gioi tbu tu /a kbong Juoc noi /ao. Kbong noi nbung /oi noi tao ncn su
cbia rc oa ban tbu.
Gioi tbu nam /a kbong Juoc uong ruou. Puou /am cbo tam bj o nbicm.
Io fraI fang kof fhuc voI buoI Io cung duong TInh xa Truc Iam. Sau do
duc Phaf cung 1250 vj fy khoo roI khoI hoang cung.
Ðuc Phaf da quyof djnh haI vIoc quan frong frong Ian gIang phap o
gIang duong VIsakha faI nuI IInh Thuu o RajgIr. Thu nhaf Ia fon gIa A Nan
fro fhanh fhj gIa fhuong xuyon cho duc Phaf. Quyof djnh fhu haI Ia duc Phaf
so fro IaI ShravasfI an cu moI nam. Chu fang cung hoI y Ia so fap frung an cu
faI ShravasfI, va cac vj fy khoo dI don fhua duc Phaf vo y kIon nay. Ðuc Phaf
hoan hy chap fhuan.
Sau khI Phaf nIof ban, vua A Xa Tho mang xa IoI cua duc Phaf don
vuong xa xay fhap fho. Sau do vaI fhang fhì ky daI hoI kof fap kInh dIon duoc
fo chuc o hang SaffapannI |hang Thaf ÐIop). Ðay Ia Ian dau fIon nhung IoI day
cua duc Phaf duoc kof fap duoI su chu frì cua ngaI Ca ÐIop. Trong daI hoI kof
fap nay, fon gIa A Nan ‘da van do nhaf’ frung fung IaI nhung baI kInh. Nhung
su kIon nay duoc dIon fa chI fIof frong kInh fang PaII ChuIIavagga. ÐoI vì daI
hoI nay gom faf ca 500 vj A Ia Han cho non duoc goI Ia ÐaI hoI Ngu Ðach Ia
Han.
Phap HIon khI don An Ðo da don chIom baI nuI IInh Thuu, ngaI cung
duong huong hoa, dof don faI hang dong; ngaI fung kInh Surangama va o day
suof dom. NgaI fhay vung nay da hoang fan do naf. Ra khoI ngon doI co mof
so fu sI o faI fInh xa Truc Iam. Huyon Trang, don RajgIr vao gIua fho ky fhu 7
fhì khu vuc nay da fro fhanh hoang fan. Trong so nhung fInh xa, fhap o day
chI con IaI non mong va nhung buc fuong do naf.
Nhung fhanh fích o day Ia Truc Iam fInh xa va IInh Thuu son. Truc
Iam Ia mof khu vuon do vua Tan Ða Sa Ia cung duong cho duc Phaf xay dung
fInh xa, do cac phaf fu co fho IuI foI ngho phap. Ðuc Phaf cung fraI qua nhou
mua an cu o day. Nhung nha khao co fìm fhay o day mof can phong, mof vaI
ngoI fhap, va ho Karanda noI duc Phaf fhuong fam o day, va hIon nay Ia mof
vuon naI voI mof so fhu nho. Co con suoI o duoI chan ngon doI VaIbhara, con
suoI Ion nhaf co fon Ia Saafadhara. Khoang 100 mof vo huong bac cua ngoI
nhung don fho HIndu va HoI gIao moI xay Ia mof con suoI nuoc nong, chay vao
mof ho Ion sau do chay doc fhoo con duong phía bon phaI; ho nay co fon Ia
Karanda duoc do cap nhIou frong kInh fang PaII va SanskrIf. Mof doan ngan
vo huong nam cua ho Ia mof mo daf Ion voI nhIou buI cay moc raf cao, chung
quanh Ia nhung ngoI mo cua HoI gIao. Mo daf nay nguoI fa fIn Ia vj frí cua
117
nhung ngoI fhap va fInh xa cua Truc Iam. Nam mof bon dong suoI Ia dI fích
cua mof buc fuong da chan ngang con suoI, co Io Ia mof con duong dap cao
fruoc day duoc sua sang Iaj nhIou Ian sau nay. O phía Nam fInh xa Truc Iam
co don fho HIndu va JaIn. O phía Ðong fInh xa Huyon Trang co fhay mof fhap
do vua A Xa Tho xay dung. Ðuc fuong bang da bao boc ca fhanh pho co bj hu
haI vao fho ky fhu 5 Ia fhanh Iuy cua vua A Xa Tho. Phía ngoaI cua buc fuong
duoc xay bang nhung khoI da daI fu 1 mof don 1.5 mof. CuoI cong phía Ðong
cua doI VaIbhara co sau con suoI nuoc nong, co fon Ia Safadhara, nuoc suoI raf
nong. Nhung con suoI nay co fon Markandoya Kunda, Vyasa Kunda, Canga-
yamuna Kunda, Ananfa Kunda, SapfarshIdhara , va KashIdhara. Sau nay
nhung con suoI nay nguoI fa cho saf nhap IaI va xay dung o day mof foa nha
mau hong, don fho HhIndu IakshmI Narayan.
Mof doan ngan phía fron Safaddhara, nam phía bon phaI con duong mon
Ia non mong cua don fho Mahadova |ShIva), dan dja phuong goI Ia machan
‘fhap canh’, cau fruc xua Ia hình chu nhaf, duoc xac nhan Ia noI o cua PIppaIa
duoc do cap frong nhIou kInh dIon Phaf gIao va nhung ghI chu cua nhung vj
hanh huong Trung Quoc. Trong mof so kInh fang PaII mo fa hang PIppaIa duoc
duc o mof khoI da, Ia cho fru cua ngaI ÐaI Ca ÐIop, chu foa cua ky daI hoI kof
fap kInh dIon Ian fhu nhaf. ÐI fhoo con duong da nho dan don mof con duong
doc dung phía Ðac, mof buc fhang cap nhan fao daI dan don sau hang dong
|ngay fruoc co Io Ia 7 hang). Sau fhang sau khI Phaf nIof ban, daI hoI kof fap
da duoc fo chuc faI day do fhong ko IaI faf ca nhung IoI day cua duc Phaf.
RajgIr cung Ia fhanh dja cua dao JaIn. Vardhaman MahavIra, fo fhu 24,
nguoI cuoI cung da song o Vuong xa 14 nam. Thoo huyon fhoaI cua dao JaIn,
vua Tan Ða Sa Ia va A Xa Tho Ia nhung fín do cua dao JaIn; fon cua ho duoc
do cap don frong kInh sach JaIn Ia ShronIka va KunIka. Thanh pho nay cung
duoc xom Ia noI sanh cua gIao chu fhu 20 cua dao JaIn MunI Suvrafa. ChI co
duy nhaf mof dI fích cua dao JaIn o day Ia ManIyar Mafha duoc nhan ra o mof
dIon fho bang gach hình fru, o khu frung fam cua fhanh pho co. Thoo fruyon
fhong cua dan dja phuong fhì noI nay Ia do cung fo ManI-naga, vj fhan bao vo
fhanh pho Vuong xa. Ðon fho dao JaIn bao boc chung quanh Ia nhung ngon doI
non raf fhu huf khach fham quan va nguoI hanh huong.. fron dInh ngon doI Ia
mof don fho dao JaIn moI xay dung, don AdInafha. Khu vuc gan do cung co
nhIou don fho JaIn fuong nIom cac vj fo su, frong so nay noI fIong nhaf Ia
RIshabahdova, Parshvanafha, MahavIra, Sambhavanafha AdI JIna va
NomInafha.
ÐI chung 200 mof vo huong Ðong Nam cua Safadhara chung fa so gap
cong phía Ðac cua buc fuong fhanh Vuong xa o gIua doI VaIbhava va VIpuIa.
Chung 1 km vo phía Nam chung fa gap ManIyar Mafh, mof buc fuong da va
kIon fruc bang gach hình fru cao 6 mof, frang frí nhung hình anh bang vua
118
chung quanh, duoc Iop bang nhung fam fon bang fhop hình non va mof so kIon
fruc phu khac. Tuong HIndu fhuong fhay o nhung don fho khac cung duoc fìm
fhay o day, cho fhay rang fruoc day Ia mof fu vIon cua HIndu, co fho Ia don
fho cua ManInaga, don fho ‘fhan ran’. Nhung dI fích khao co cho fhay rang
frong suof fhoI ky duc Phaf va vua Tan Ða Sa Ia, o day Ia mof noI raf pho
bIon cho nhung Io fo fu va hoI hop. ThoI ky Phaf gIao va dao JaIn fhjnh hanh
dou co nhung dI fích o day. Thoo con duong vo huong Tay bac cua ManIyar
Mafh co haI hang dong o phía Nam ngon doI VaIhara, fon Ia Sonbhandar, xay
dung do fo cua dao JaIn Ia VaIrasova. Ðon frong hang phía Ðong, o phía Nam
buc fuong, co sau fuong fo su dao JaIn duoc khac noI dIon hình Ia
Padmaprabha, Parshvanafha va MahavIra. O hang phía Tay hIon nay co daf
mof buc dIou khac fron da don hình cua nhung vj fo cua dao JaIn o moI maf.
ÐI fhoo con Io chính vo huong Nam chung 1km fu ManIyar Mafh, chung
fa so fhay mof khu daf rong chung 60 mof vuong chaf da rao chung quanh, va
mof buc fuong day 2 mof va mof phao daI hình fron o goc, day Ia ‘nha fu cua
vua A Xa Tho’. Ðac fhang cap bang da dan don haI ngoI fhap IIon ho don vua
Tan Ða Sa Ia. Khu vuc nay duoc xac djnh Ia nha fu cua vua A Xa Tho da baf
gIam vua cha Tan Ða Sa Ia, vua da chof frong nguc. NguoI fa noI rang fu nha
fu vua co fho nhìn fhay duc Phaf ngoI fhIon fron dInh IInh Thuu. A Xa Tho
cung voI Ðo Ða Ðaf Ða da am muu gIof duc Phaf bang cach fha voI say do gIof
NgaI. Sau khI vua Tan Ða Sa Ia chof khong Iau vua A Xa Tho hoI han va da
quy y fro fhanh mof phaf fu fhuan fhanh. Ðoan duong voI nhung buc cap da fu
chan nuI Ion don dInh ngon IInh Thuu Ia do vua Tan Ða Sa Ia xay dung, don
fho ky fhu 7 khI ngaI Huyon Trang don day con duong van con fof.
T¡nh xu J¡vukumruvunu
ÐI doc fhoo con duong don mof fhj fran, chung fa so gap nhung non
mong cua fInh xa JIvakamvana do vua A Xa Tho xay dung. Cung fhoo duong
chính dI vo huong Nam don nga ba. Con duong bon fay fraI so dan don mof
khu rung, va nhung dI fích cua fInh xa JIvakamvana, vuon xoaI cua JIvaka noI
duc Phaf fhích nghI o fhung Iung nay. JIvaka Ia fhay fhuoc cua vua Tan Ða Sa
Ia, sau nay fro fhanh do fu cua duc Phaf. ong cung da chuavof fhuong cho duc
Phaf khI NgaI bj Ðo Ða Ðaf Ða Ian da ham haI. Thoo Iuan gIaI, mof hom
JIvaka suy nghI: “Ta don fham duc Phaf haI ba Ian moI ngay. IInh Thuu va
Truc Iam fhì IaI cach xa. Vuon xoaI cua fa IaI gan hon. TaI sao fa IaI khong
xay dung mof noI nghI cho duc Phaf7” Ðo do ong da xay dung mof fInh xa gom
nhIou phong, cho nghI ban dom, ban ngay, va huong fhaf cho duc Phaf chung
quanh vuon xoaI co fuong rao cao bao boc. Nhung faI IIou co dou cong nhan
rang fInh xa JIvakamvana o cong phía Ðong cua RajgIr, va du khach do y fruoc
khI don JIvakamvana Ia mof con duong caf ngang mof mo daf daI va qua mof
119
cay cau. Nhung dI fích cua fInh xa JIvakamvana duoc fìm fhay voI 4 sanh
duong va nhIou phong o cuoI phía Ðong cua Vuong xa fhanh.
TInh xa JIvakamvana Ia noI duc Phaf fhuyof baI phap quan frong, kInh
SamannaphaIa |KInh Sa Mon Qua-Truong Ðo KInh). Mof dom frang sang raf
dop, vua A Xa Tho don vIong duc Phaf faI fInh xa JIvakamvana, vua da ngac
nhIon fruoc su yon Iang cua mof hoI chung dong. Vua A Xa Tho da gIof cha
mình, frong Iong fhuong Io Iang khong yon, vì fhay mình qua foI IoI va nghI
rang co Io sau nay chính con fraI cua vua Ia !dayIbhadda so gIof mình nhu
vay. HIou duoc nhung hau qua cua nhung fham vong fho gIan fhuong mang IaI
dau kho, vua da dI don do hoI duc Phaf vo kof qua hIon faI fhIof fhuc vo sa
mon qua. Va duc Phaf da fra IoI bang mof baI phap daI chI ro con duong fu fap
cua mof sa mon. Ðuc Phaf cung da fhuyof haI baI phap quan frong khac o faI
day, ca haI dou fhuyof cho JIvaka. ÐaI dau fIon Ia JIvaka Suffa |KInh JIvaka-
Trung Ðo kInh), NgaI gIaI fhích cho JIvaka vo fruong hop nao vj fy khoo duoc
an fhjf, va frong baI phap fhu haI NgaI gIaI fhích vo nguoI phaf fu faI gIa quy
y fam bao va gIu gìn nam gIoI. TInh xa JIvakamvana duoc fìm ra va fIon hanh
khaI quaf nam 1954. Mac du chI con IaI nhung non mong, nhung frong kIon
fruc fong hop cua fInh xa cung con IaI ba buc fuong daI gIan Iuoc.
Ngon do¡ Gr¡dhrukutu
Chay fhoo con duong song song voI buc fuong fhanh o phía Ðong, chung
fa so don MaddakuchchhI duoI chan ngon doI CrIdharkufa |ÐInh IInh Thuu
Son). Ðuc Phaf da fhuyof kInh Phap Hoa va kInh Ðaf Nha o day.
“Co tri bat nba ba /a mat Ja tbj Jai tban cbu, tbj Jai minb cbu, tbj oo
tbuong cbu, nang tru nbat tbict kbo, cbon tbict bat bu, co tbuyct bat nba ba /a
mat”
ÐI xuong con duong fhoaI fhoaI fu dInh IInh Thuu chung fa so bang
ngang fu vIon MardakukshhI. Chính o day hoang hau VI do hI da muon pha bo
caI fhaI ba dang mang vì fhoo fIon doan Ia dua con sau nay so gIof vua cha.
Tho Ton Ian dau fIon don day NgaI bj Ðo Ða Ðaf Ða Ian da Iam Phaf bj
fhuong. Tron dInh IInh Thuu Son Ðuc Phaf da hoa do cho vua Tan Ða Sa Ia.
Sau khI dI qua doan duong da hop chung fa so don non mong cua huong fhaf
cua Phaf faI IInh Thuu son. Tang da nho ra fron dInh nhu hình caI mIong
chIm ung cho non ngon nuI co fon Ia IInh Thuu. Ðuc Phaf da fraI qua nhIou
mua an cu frong hang da o day. Co haI hang dong fhIon nhIon hình nhu mof
ngoI nha bang da, frong do fìm fhay mof fam bang sanh co hình bay vj Phaf
qua khu va Phaf ÐI Iac, hIon nay dang frung bay o VIon bao fang NaIanda.
Ðon ngoaI hang dong Ia cau fruc cua buc fuong da Ion ma fruoc day da fung
hIon huu. Raf nhIou dI fích cua Phaf gIao nam raI rac o khu vuc nay. ÐIou nay
raf don gIan vì IInh Thuu von Ia noI duc Phaf raf fhích o va cung Ia noI duc
Phaf fhuyof nhIou baI phap quan frong.
120

Hình mom da o nuI IInh Thuu

Tham RajgIr vao fho ky 13, ÐharmasvamIn noI rang IInh fhuu co raf
nhIou IoaI fhu an fhjf nhu ho, gau don, gau nau. Ðo do doa nhung con fhu du
nay nhung nguoI muon don dInh IInh Thuu phaI danh frong, fhoI fu va va
dom fhoo nhung ong fro do co fho dof Iua. Mof fuong Phaf fho ky fhu 6 TI
duoc fìm fhay o IInh Thuu, hIon nay dang duoc frung bay faI VIon bao fang
khao co o NaIanda. Sau khI chIom baI IInh Thuu, du khach co fho dI xuong
bang con duong fhoaI fhoaI. Con duong nay ngay xua vua Tan Ða Sa Ia da
Iam, mac du hIon nay da sua sang IaI raf nhIou. HaI non mong cua haI ngoI
fhap nam doc fhoo con duong . Thoo ngaI Huyon Trang, fhì mof frong haI fhap
nay danh dau noI vua xuong ngua frong Ian vIong duc Phaf dau fIon. Thap fhu
haI danh dau noI vua dI mof mình fro IaI vIong duc Phaf.
Nhung buc tuong co cuu Vuong Xu thunh
ÐI fhom chung hon 1 cay so doc fhoo con duong chính, chung fa so don
mof doan duong doo hop gIua doI Sona va !daya, nam o cong fhanh phía Nam
cua Vuong Xa fhanh, noI duc Phaf da nhIou Ian dI qua. Toan bo buc fuong
fhanh chay daI hon 40 cay so fron haI ngon doI, mac dau co nhIou doan fuong
fhanh hIon nay khong con. ÐI fhoo doc buc fuong fhanh chung fa nhìn fhay
canh dong quo cua Ma KIof Ða raf dop. Ngay xua, khI duc Phaf fru faI
ÐakkhInagIrI, ngon doI phía Nam, gan RajgIr, NgaI dung nhìn nhung canh
dong Iua chín vang, nhung bo ruong dap chIa fhanh nhung fhua ruong hình
vuong, duc Phaf da bao ngaI A nan rang y cua cac vj fy khoo may fhoo hình
nhung fhua rong nay. Iuc bay gIo nhung fhua ruong hình vuong hoac hình chu
nhaf duoc chIa ra bang nhung bo do. Ngay nay y cua fy khoo van gIu nguyon
fruyon fhong nay.
121
Thup Shunt¡
RoI khoI fInh xa JIvakamvana, dI fhoo con duong cu don IInh Thuu, dI
vo huong Ðong, Ia mof con duong dan don mof ngoI fhap moI bang da frang ,
fhap cao 50 mof do mof fu sI noI fIong nguoI Nhaf fhuoc phaI NIpponzan
MyohojI, fon NIchIdafsu IujI xay dung nam 1969. Nam fron dInh ngon doI
Chhafha, voI maI vom bang da sa fhach Ion, fhap ShanfI bIou fuong cho hoa
bình fho gIoI. Thap nam fron ngon doI raf cao non fu day du khach co fho
nhìn khap vung nong fhon raf dop. ÐoI dIon voI fhap Ia fu vIon Saddharma
Ðuddha. Chung qunh maI fhap Ia bon pho fuong vang: fuong dan sanh, fhanh
dao, fhuyof phap va nIof ban. Co mof cap froo |600 mof) don fhap NIpponzan
MyohojI |fu 10 gIo – 17 gIo; gIa 20 rupoos) mang ban Ion don dInh ngon doI.


Thap Hoa Ðình o RajgIr

Le ho¡ o Rujg¡r
Io hoI nay duoc fo chuc cu ba nam mof Ian frong suof ca fhang nhuan
|MaIamasa). Tu ngay xua da co fruyon fhong fo chuc nhung Io hoI fon gIao raf
quy mo. RajgIr Ia noI duy nhaf fo chuc nhung hoaf dong va Io hoI fon gIao vao
fhang nay. Io hoI nay duoc mInh hoa frong van hoc co fích An do voI day mau
sac, voI nhIou hình fhuc Io nghI fo fu, bao gom ca nhjn an va song don gIan.
Sau khI doc Iap, chính quyon cung fham du do fo chuc Io hoI. VoI su fang
nhanh cua du Ijch, va fín nguong fon gIao, ca frIou du khach, nhung fín do
HIndu, phaf fu don day vao fhang nay do cam nIom noI IInh fhIong nay. Suof
ca fhang nhung djch vu nhu bInh vIon, nha fhuong, don canh saf, nha nghI,
cung cap nuoc, dIon, phuong fIon dI chuyon, dIon fhoaj, nof mo cua fhuong
xuyon do phuc vu du khach. Nhung chuong van ngho, mua, frIon Iam va nhIou
hoaf dong khac duoc fo chuc faI Io hoI. Chính quyon ung ho ngan sach Ia 5
frIou rupoos cho Io hoI nay. Mac dau nhu vay nhung nhung khach hanh huong
don day van khong fhoa man; fhaf ra ho baf man vo vIoc quan Iy va Iam dung
so fIon nay. Nho rang, ÐIhar Ia bang noI fIong vo hoI Io va fham nhung.

122
Khach san-Nha nghI
Can bon xo buyf, HofoI Anand: 06119-225030 va Ajafashafru: 225273,
gan suoI nuoc nong Ia nhung nha nghI ro fIon nhaf, voI nhung can phong foI
fam gIa 100/200 Rs. Chua Ðurmoso: 225024. ÐangaII ÐuddhIsf SocIofy TompIo
ko bon chua Ðurmoso co nhIou phong cho khach va fuy hy cung duong. HofoI
SIddharfh: 225216 o cho Kund. HofoI Tafhagafa VIhar: 225273 va HofoI
Caufam ÐIhar: 225273 nam gIua bon xo buyf va nha ga xo Iua. HofoI RajgIr:
225266 co san vuon, phong co nha fam. Nha nghI ÐIgambar JaIn, Svofambar
JaIn, AnandabaI va Sundar Shah
Khach san Confaur Hokko: 255245, Iax: 255231,
omaII:confaur©sanchar.nof.In, chu you Ia danhcho nhung khach hanh huong
nguoI Nhaf, cach suoI nuoc nong 3 km vo huong Tay duoc xom Ia khach san
hang sang nhaf o RajgIr moI phong gIa fu 90-125 do Ia mof ngay |4500-6000
Rs)
Thuc an
Nha hang an o day fhay doI fhoo fung mua. Hau hof du khach don
RajgIr fhoo dang du Ijch fron goI. Ðhabas va nhung nha hang an gan bon xo
buyf phuc vu cho dan dja phuong. Nha hang Croon HofoI: 225352 nam o cuoI
khu ban ao quan, co nhIou mon an ConfInonfaI, ChInoso, va IndIa voI gIa phaI
chang.




















123

9. NALANOA, TR¡ONG OA¡ HOC PHAT G¡AO NO¡ T¡KNG
Nam gan ngoI Iang Ðaragaon |fhj fran NaIanda), Ia nhung dI fích cua
mof fruong daI hoc dau fIon fron fho gIoI. Truong daI hoc NaIanda fhanh Iap
vao fho ky fhu 5 TI. Co fho don day bang duong bo, cach Pafna 95 km vo
huong Ðong nam, cach RajgIr 13 km vo huong Ðac, hay 13 cay so fu
ÐIharsharIf, dan so Ia 250.000. Co fho dI bang xo faxI, mInI buyf, aufo
rIchshav fu RajgIr don ÐIharsharIf. Co mof chuyon xo buyf chay fhuong xuyon
fu Pafna dI ÐIharsharIf. Tu fram xo buyf hay ga xo Iua don NaIanda chI hon 2
cay so. San bay gan nhaf o Pafna |93 km), ga xo Iua dja phuong ÐakhfIyarpur
nam fron fuyon duong ÐoIhI – Hovrah, 38 km, dI fIop fuyon xo Iua don
NaIanda.
NaIanda nam fraI daI fron mof khu daf rong 14 hocfa gom 11 fInh xa,
va 5 ngoI chua. Nhung con duong nho bang da dan choo nhau khap ca khu vuc.
Thap ngaI Xa IoI Phaf Ia mof cong frình kIon fruc hung vI nhaf nam o phía
Nam, chI mof vaI phuf dI bo fu cong chính. NgoI fhap Ion nay xay dung do fho
xa IoI cua ngaI Xa IoI Phaf. Cac maf cua fhap dou co nhung hoc fuong do daf
fuong Phaf hoac Ðo faf. ÐI Ion Ioaf fhang cap Ia mof chanh dIon co fho mof
fuong Phaf raf Ion. Nhung dI fích con IaI o day cho fhay co raf nhIou phong
nho voI nhung hanh Iang rong o fruoc. MoI khu nhu vay dou co mof chanh
dIon va co fho fuong Phaf Ion. Mof caI Io raf Ion cung duoc phaf hIon, day
chính Ia nha bop do nau an cho sInh vIon. ÐI fích daI hoc NaIanda nam frong
danh sach ÐI san van hoa fho gIoI cua !NÐSCO. Nhung cuoc khaI quaf vao
nhung fhap nIon 1860 do AIoxandor CunnIngham dan dau da fìm fhay o day
mof con dau voI dong chu 8ri Na/anJa Mabaoibara Arya Bbikbu 8angbasya
Ðuc Phaf fhuong hay don NaIanda va o IaI vuon xoaI cua SoffhI
PavarIka. HaI vj daI do fu cua Phaf Ia Xa IoI Phaf va Muc KIon IIon goc o faI
day. Xa IoI Phaf, do nhaf frí fuo, nguoI co vj frí raf quan frong frong fang
doan, nhap nIof ban o day. Mac du NaIanda Ia mof frong nhung noI noI fIong
nho su hIon dIon cua duc Phaf o day, nhung sau nay NaIanda dac bIof noI
fIong nho fruong daI hoc Phaf gIao co cung fon fhj fran, daI hoc NaIanda, va
da daf don dInh cao cua Phaf gIao phaf frIon o An Ðo. Ton NaIanda co fho
xuaf phaf fu mof fon cua Phaf frong doI qua khu, khI do NgaI Ia mof hoang do
ma fhu phu o faI day. NaIanda co nghIa Ia ‘bo fhí ba Ia maf’. Ðuc Phaf da o IaI
day nhIou Ian frong vuon xoaI ma 500 fhuong nhan da cung duong cho duc
Phaf. Truong daI hoc Phaf gIao NaIanda noI fIong sau nay dong mof vaI fro
quan frong cho Phaf gIao sau nay. Huyon Trang do cap don so Iuong fInh xa va
fhap danh dau noI duc Phaf fhuyof phap. Trong mof chuyon vIong fham
NaIanda duc Phaf da fhuyof phap cho chu fhIon va IoaI nguoI frong ba fhang,
co mof fhap fho foc va mong fay cua Phaf duoc xay dung vao Iuc do.
124
Thanh Iap vao fho ky fhu 1 TTI, NaIanda Ia mof noI don do chIom baI
va hoc hoI, duc Phaf da don day nhIou Ian. NaIanda noI fIong vì day Ia mof
fruong daI hoc dau fIon co uy fín vao fhIon nIon ky fhu nhaf. Ðuc Phaf Ian dau
don day do hoc voI nhung dao su bay gIo. Tham chí frong chuyon dI cuoI fu
Vuong xa don PafaIIgrama |Pafna), duc Phaf cung da gho qua NaIanda. Thoo
faI IIou su, Huyon Trang fIn rang so dI co fon NaIanda Ia do Iong fu bI bo fhí
vo Iuong cua duc Phaf frong nhung doI qua khu. Thoo kInh dIon cua dao JaIn
fhì NaIanda Ia ngoaI o nam phía ngoaI cua Vuong xa. Thoo kInh fang PaII fhì
co nhIou gIaI fhích vo NaIanda, chu you Ia nhung Ian vIong fham cua duc Phaf
va o IaI NaIanda mof noI raf fhjnh vuong, fru phu va cung co do cap don vuon
xoaI cua PavarIka. Vua A Ðuc da cung duong va danh Io fhap ngaI Xa IoI Phaf
o NaIanda, va xay mof ngoI chua faI fhap nay. NgaI Iong Tho, mof Iuan su daI
fhua noI fIong cua fho ky fhu 2 TI, da day faI day va sau nay fro fhanh fu sI.
SuvIshnu, mof Ða Ia Mon, nguoI cung fhoI voI ngaI Iong Tho, nguoI fa fIn
rang da xay dung 108 don fho o NaIanda.
Vao fho ky fhu 7 TI, ngaI Huyon Trang da don day hoc va cung Ia gIao
su o day frong 5 nam, Iuc do o day co fron 3000 gIao su, va hon 10000 sInh
vIon va fu sI, va mof fhu vIon voI hon 9 frIou dau sach. NgaI co fon An Ðo Ia
Mokshadova, sau khI ngaI roI daI hoc NaIanda moI nguoI van nho don ngaI.
Huyon Trang da don hoc voI ShIIabhadra, mof dao su noI fIong va Ia nguoI chu
frì fu vIon. Chu fang duoc su cung duong cua ca 200 ngoI Iang, va fhu vIon o
day da fhu huf raf nhIou nguoI fu nhIou quoc gIa nhu MaIaysIa, IndonosIa,
ChIana va Koroa. Nhung ky fhI fuyon cho sInh vIon raf kho khan, chI 7-8 phan
Ia bj rof frong nhung ky fhI fuyon sInh. Mof vaI nam sau Huyon Trang, mof
nha chIom baI Trung Quoc khac Ia NghIa Tjnh da don An Ðo nam 673 va cung
da don hoc faI NaIanda. NgaI ghI IaI raf chI fIof cuoc song cua chu fang o day
va chuong frình gIang day, cung voI nhung kInh dIon Phaf gIao gom ca nhung
bo mon IogIc, sIou hình hoc va van pham SanskrIf. Tu fho ky fhu 8 don fho ky
12 cac vua PaIa va Sona caI frj vung Ðong An raf ung ho cho NaIanda. Trong
suof frIou daI cua ÐovapaIa dau fho ky fhu 9, NaIanda da daf don dInh cao cua
su hung fhjnh, noI fIong. NhIou su fhan cac nuoc don dang fang nhIou qua va
cung duong cho daI hoc NaIanda, va ho cung da co nhIou fang pham don
nhung fruong khac nhu OddanfapurI va VIkramshIIa o fhj fran ÐhagaIpur cua
ÐIhar. ÐuoI doI cac vj vua Phaf gIao, NaIanda duoc su ung ho manh cua vua
chua va phaf fu.
NhIou hoc gIa quy fu vo noI day do mong muon hoc hoI gIao Iy vI dIou
cua duc Phaf. Huyon Trang va sau nay Ia do fu cua ngaI HvuI-II, nguoI don
day hoc vao fho ky fhu 6 va fhu 7, da ghI IaI faf ca raf chI fIof. ThI fuyon sInh
raf kho, chI haI nguoI frong so 10 nguoI dau. Ngho fhuaf hung bIon, dIon gIang
fruoc cong chung, va nhung mon hoc fho fuc nhu foan hoc, y hoc cung duoc day
125
o day. Iuan bIon Ia mon chính faI day, gIao Iy fhuong duoc dua ra do franh
Iuan. Trong so nhung hoc gIa noI fIong cua An Ðo duoc dao fao faI NaIanda Ia
Iong Tho, Thanh ThIon va Tran Na.
NaIanda co anh huong raf Ion frong vIoc fruyon ba Phaf gIao sang TIpof.
Vao ha ban fho ky fhu 8 vua TIpof da moI hoc gIa noI fIong ShanfIrakshIfa do
Iam co van fInh fhan, vj nay da song o TIpof nhIou nam va chof o day vao
nam 762. Sau do Padmasambhava fu NaIanda sang TIpof do fruyon ba Phaf
phap va da Iap ra Iaf Ma gIao o day. Tuy nhIon, AfIsa SrIjnana ÐIpankara,
hIou fruong fruong daI hoc VIkramshIIa, da gIup do TIpof do faI Iap IaI Phaf
gIao vao fho ky 11.
Nhu ngaI Huyon Trang mIou fa, Phaf gIao dan dan bj suy fan khI ngaI
don An Ðo; fuy vay nhung frung fam nhu NaIanda van dang phaf frIon va
hung fhjnh. NgaI cung nou Ion su phaf frIon cua Phaf gIao Maf fong va fu
fuong frIof hoc cua Ða Ia Mon va anh huong cua KumarIIa va Shakaracharya.
Ðo hoa hoan va su chIa ro frong nhung ho phaI Phaf gIao va su hoI sInh
cua HIndu da dua NaIanda don bo vuc cua su dIof vong. Va dIou do da don khI
nhung fon xam Iuoc HoI gIao da co nhung cuoc can quof huy dIof foan bo
NaIanda. Mof so íf kInh sach gIa frj duoc chu fang fron fhoaf frong nhung Ian
fan cong du doI cua HoI gIao non khong bj fhIou huy. Thoo mof gIao su Phaf
hoc fon Ia Taranafha, nguoI Tho NhI Ky |HoI gIao) chIom foan bo Ma KIof Ða,
fIou huy faf ca fu vIon, ca daI hoc NaIanda. Nam 1235, chI haI fInh xa con sof
IaI, sau do cung bj fIou huy. CuoI fho 13 NaIanda fro fhanh mof dong do naf va
khong aI bIof don.
Vao dau fho ky 19 NaIanda, mof chuyon bIon moI cua Ijch su baf dau
nho nhung fhong fIn cua Ðuchano-HamIIfon, nguoI da mo fa nhung dI fích va
nhung fuong cua Phaf gIao va HIndu duoc phaf hIon faI NaIanda. Nhung fhap
nIon cua 1860 AIoxandor CunnIngham xac djnh duoc vj frí cua NaIanda; va
nam 1915-1916 VIon khao co hoc An Ðo da fIon hanh khaI quaf, va kof qua Ia
nhung dI fích hIon nay.
Nhung dI fích khong Io cua NaIanda bj vuI sau duoI Iong daf frong nhIou
fho ky. Nhung fu vIon da fraI qua nhIou gIaI doan hung fhjnh, va mof foa nha
cao 9 fang duoc fìm fhay. Ngay nay chung fa don NaIanda fhay duoc mof khu
dI fích rong Ion, nhIou noI cung van con chac chan chu khong phaI chI Ia
nhung non mong nhu nhung dI fích khac.
Nhung dI fích cua 11 fInh xa va nhIou fhap do nhIou vua xay dung qua
nhIou fhoI ky, chính Ia bang gach do, duoc fìm fhay faI day, cung nhu nhung
bac fhang cap Ion, fhu vIon, gIang duong, ky fuc xa, phong oc, bop va gIong.
Toan bo kIon fruc gom nhIou fang, duoc xay bang gach cung fron non cao, voI
nhung frang frí hình fuong Phaf cung nhu nhung vj fhan HIndu, va nhung
hình fuong chIon bInh, vu cong, fhu vaf va chIm bang vua ho. NhIou fInh xa
126
noI IIon fu phía Nam cho don huong Ðac, co cong bao vo o cua phía Tay; fang
xa duoc bo frí chung quanh san hình chu nhaf co mof hanh Iang rong. ÐoI dIon
voI cong vao, mof chanh dIon duoc fìm fhay o ngay frung fam cua cong phía
Ðong, o day chac chan co mof fuong Phaf raf Ion. Nhung duong cong dan nuoc
fhaI don phía Ðong va co nhIou buc cap dan don cac fang. Ðay dIon fho nam o
huong Tay cua fInh xa bon fraI co mof khoang daf rong, co mof chanh dIon
nho. Cac fInh xa duoc danh dau fu so 1 don 11 fu phía Nam sang phía Ðac, con
duong fu cong vao fInh xa so 1 don 4 o cuoI phía Nam khu dI fích. Con duong
sang phía fay dI qua mof khu daf frong don dIon fho Ion nhaf, dIon fho so 3.
cong frình kIon fruc do so nay nam ngay gIua san o phía Tay nam chung
quanh Ia nhung fhap nho do nhung phaf fu hanh huong Iam. Chac chan Ia
ngoI fhap do vua A Ðuc xay dung nhung da duoc sua sang IaI nhIou Ian. Nhung
ngoI chua von Ia nhung cong frình kIon fruc nho xay IIon kof voI nhau fron
nhung mo daf Ion. NguoI fa noI rang chanh dIon o fron cao huong vo phía Ðac
fruoc day co mof fuong Phaf raf Ion. Tu fron dInh chung fa co fho nhìn fhay
foan canh cua khu vuc nay, dac bIof Ia raf dop vao buoI foI Iuc Ion don. Vo
huong Ðac cua fhap, nhIou kIon fruc bo frí fhang hang, moI noI dou co mof
chanh dIon.
T¡nh xu so 1
Quay fro IaI huong Ðong, fInh xa so 1, 1A va 1Ð raf quan frong frong
cac fInh xa o day. NguoI fa noI rang vua Sumafran xay dung fInh xa vao frIou
daI cua vua fhu ba cua frIou daI PaIa, ÐovapaIa, gIua 810-850TI. Nhung phong
fìm fhay cho fhay rang o day da co mof fInh xa bon duoI, co Io sau khI nhung
buc fuong nay hoan foan sup do. Co fho dI bo vong quanh ca ba fInh xa o phía
Nam. Nhung dI fích o NaIanda con IaI o day dou phaI dI ngang qua con duong
o gIua fInh xa so 1 va so 4.
Mof caI dIa bang dong co khac chu duoc fìm fhay o hanh Iang cua fInh
xa so 1 cho bIof rang do Ia mof fruong cao dang cho cac sInh vIon don fu Java
va Sumafra. ÐIa ky do vua ÐovapaIadova vIof |815-54 TI) vao nam fhu 39 cua
frIou daI ong, bIa ky vIof Ia vua ÐaIapufradova cua xu SuvarnadvIpa |Java va
Sumafra) da xay mof fruong cao dang o NaIanda va sau do nho su quan you
cau vua ÐovapaIadova cap fIon fhuo cua nhIou Iang do hoaf dong fruong. So
fIon nay duoc chI phí cho nhung “Io Iuof, cung duong, fIon nha, ao quan, fhuc
an, gIuong, va fhuoc mon cho nhung nguoI bjnh, vIof sach va do fu bo bao quan
fu vIon khI bj hu hong”. Vua ÐovapaIadova chap fhuan IoI do nghj, va bIa ky
kof fhuc Ia ong xay dung mof fInh xa faI NaIanda cho “chu fang co pham
hanh fof” va cap fhuo 5 ngoI Iang do chI phí.
TInh xa so 1 duoc xay dung íf nhaf 9 Ian fron cung mof vj frí, va nhung
gì chung fa nhìn fhay bay gIo Ia nhung phan xay dung íf nhaf Ia ba hoac bon
Ian sua sang, xay chong Ion fron kIon fruc cu. ÐI vao fInh xa phaI dI qua mof
127
cong co maI raf an fuong, maI duoc do boI hang cof fru va bo da, hIon nay van
con. TInh xa bao gom nhIou phong, co gIuong ngu, bo frí vong fhoo mof san
Ion. Nhung buc fhang cap o goc huong Tay Nam chung mInh rang fInh xa co íf
nhaf Ia haI fang, frong khI do day cua buc fuong co fho fInh xa con cao hon du
doan. O cuoI phía Ðong fInh xa co mof chanh dIon von fho mof fuong Phaf raf
Ion ma hIon nay chI con phan duoI va nhung nop gap cua y fac fron fuong van
con. San fruoc chanh dIon co nhIou hang cof fru co Io Ia noI cac gIao su ngoI
doc baI cho cac sInh vIon fap hop o frong san.
T¡nh xu so 4 den so 10
TInh xa so 1, so 4 va so 10 Ia nhung phan khoa cao dang cua daI hoc noI
cac sInh vIon hoc va noI fru, nhung fInh xa nay khong khac nhau may. TInh
xa so 4, ngay cong vao phía Ðac, duoc xay dung fron non mong cua mof fInh
xa cu bj sap. NhIou fInh xa co gIong nuoc frong san, va nhung duong muong co
Io su dung nhu Ia nha vo sInh o goc phía Ðong bac. Mof dIom dac bIof cua fInh
xa so 9 Ia co 6 bop Io o frong san. Mac dau hIon nay kho co fho hình dung ra
duoc, nhung moI fInh xa dou duoc frang frí raf dop, va íf nhaf cung cao don 4
fang. Huyon Trang mIou fa khu vuc fang xa khI ngaI don day: “Taf ca fang xa
nam o phía ngoaI san cao bon fang. Cac fang dou co cham hình rong noI va co
maI hIon mau sac dop, cac cof fru mau do ngoc, va co cham khac, day Ian can
frang frí raf phong phu va nhung maI Iop ngoI phan chIou anh sang raf dop
maf cang fang fhom vo dop o day”.
Con co raf nhIou dIom fhu vj o nhung fInh xa khac; haI day phong o
fInh xa so 5, san Iaf gach va haI day bop Io haI fang o san fron cua fInh xa so
6, nhung vof fích cua ba fInh xa duoc xay dung fIop noI nhau fron cung mof ví
frí faI fInh xa so 7. Chanh dIon hung vI va cong vao raf doc dao o fInh xa so 8,
nhung duong ranh nuoc raf an fuong o fInh xa so 9 va cong vao hình vom cung
o fInh xa so 10. 25 manh cu nhung cof fru bj gay duoc fìm fhay o fInh xa so
11, chIou cao nhung cof nay chI con 1 mof frong khI cof nguyon fhuy cao 2 mof.
ÐoI dIon voI fInh xa so 11 Ia mof chanh dIon nho co mof fuong Phaf fac fron
da mau don. Tuong danh dau vao fhoI ky PaIa va hIon nay duoc dan dja
phuong fho nhu Ia mof vj fhan cua HIndu.
Nhung ngo¡ chuu
NgoaI nhung fInh xa va cac ngoI chua chính, bon ngoI chua khac duoc
khaI quaf. Chua so 12, 13 va 14 cung nam mof day koo daI fu phía bac cua
ngoI chua chính. Taf ca dou xay dung fhoo hình vuong, va dou co fuong Phaf,
hIon nay nhung fuong nay duoc frung bay faI VIon bao fang.
NgoI chua vj frí so 12 Ia cong frình kIon fruc Ion nhaf o NaIanda, rong
koang 52 x 50m. gIong nhu chua o vj frí so 3 gom mof fhap frung fam va bon
fhap nho o bon phía, moI fhap dou co mof chanh dIon va dou co fho fuong
Phaf. ÐI hof buc fhang cap vo phía bon fraI co haI cof fru duoc cham khac. Co
128
Io Huyon Trang da vIof vo ngoI chua nay: “ ngoi tbap trang tri rat cong pbu,
oa nbung tbap nbo Jcp nbu tranb oc, nbu Jlnb cua ngon Joi, tat ca oc Jcp quy
tu tai Jay. Ngon tbap cbìm oao trong suong mai oa nbung can pbong cao tit
tan may. Tu nbung kbung cua so cbung ta Jon nban nbung ngon gio mat oa
nbung cum may bao pbu, nbung mai bicn cao out /cn tan troi” O phía Ðac va
phía nam cua chua so 12 Ia haI chanh dIon nho hon, moI chanh dIon hIon nay
van con fuong Phaf ngoI frong fu fho fay cham daf.
Phía Ðac cua chua so 13 nguoI fa fìm fhay mof Io Iuyon kIm bang gach
voI nhIou manh kIm IoaI va xI kIm IoaI, dIou nay cho bIof rang nhung vaf
dung bang kIm IoaI duoc duc o NaIanda. Nhung Io o bo fuong cua fInh xa so 14
chI foan Ia nhung buc franh bích hoa o NaIanda.
Chuu so 3 duoc xay dung IaI, fu bo IaI íf nhaf cung bay Ian qua nhIou
fho ky, fInh xa nay co nhIou fhap nho do nhung nguoI hanh huong Iam chung
quanh fInh xa cho fhay rang day Ia chanh dIon chính o NaIanda. NguoI fa fIn
rang nguon goc cua ngoI dIon fho nay Ia fhap ky nIom noI sInh cua ngaI Xa
IoI Phaf. NgoI chua nay nhung fho ky sau gom mof fhap o gIua va nhung fhap
nho o bon goc, hIon nay con IaI ba fhap nho, khong khac voI fhap o ÐÐÐT.
Nhung fhap nho nay co nhIou Io fron fuong daf nhIou fuong Phaf va Ðo faf
bang vua cua fhoI ky Cupfa. ÐIon dang buon Ia nhung nam gan day nguoI fa
da bo gay phan dau cua mof so fuong dom ban o cac khu cho don buon ban do
co. Mof bac fhang cap Ion dan don chanh dIon o fang fron cung cua ngoI chua,
o day co fho mof fuong Phaf. Nhung fhap nho o phía Ðong cua ngoI chua Ia
noI dang Iuu y. NhIou fhap nho o day co phong o bon frong, co fho ngoI fhIon.
Mof so ngoI fhap khac duoc xay bang gach va fìm fhay mof so kInh sach va co
Io duoc xay dung do fuong nIom cac vj gIao su va hoc gIa da song o day qua
nhIou gIaI doan. Tu fron dInh cua chua so 3, chung fa co fho nhìn fhay foan
canh cua NaIanda.
Chuu so 2 nam o phía Ðong cua fInh xa so 7 va 8, co mof con duong o
gIua dan don chua nay. Chua nay dop hon nhIou so voI nhung dI fích khaI quaf
o day, chua so 2 co mof buc phu dIou bang da voI phan chan cof nho ra, va
nhung buc phu dIou fac hình 211 vj fhan va nu fhan HInhdu, con co hình vu
cong, nhac cong, chIon bInh, chIm fhu, nhung cap fình nhan, chIm cong va
ngong, va nhung canh frong cuoc song hang ngay. Khong phí fhoI gIan dI
fhong fha chung quanh do chIom nguong nhung buc phu dIou nay. Mof dIou Iy
fhu cua ngoI chua nay nua Ia chung fa dI don bang nhung bac fhang cap
chính. ÐIou dang chu y o day Ia nhung fang da o chua nay duoc noI voI nhau
bang nhung caI kop bang kIm IoaI. Nhung buc phu dIou nay co fu fho ky fhu
6 hoac fhu 7 TI., va co Io duoc mang don fu mof ngoI chua khac.
V¡en Buo Tung
129
O phía Ðong cua fInh xa so 1 Ia khu vuc VIon bao fang |fhanh Iap nam
1917) do VIon Khao Co Hoc An Ðo quan Iy. O day co raf nhIou do co, xa IoI
fìm fhay o khu vuc NaIanda va nhung vung Ian can, gom co nhIou fuong Phaf,
nhung con dau cua daI hoc NaIanda, fuong cua Phaf gIao va HIndu qua nhIou
fhoI ky. ÐIou nay cho fhay rang daj hoc NaIanda raf phong phu vo cac fruong
phaI sang fac, duc dong va hoI hoa. No con co mof so do dong raf fInh xao cua
fho ky fhu 9 va 10 |frIou daI PaIa) va mof so hIon vaf khao co con IaI o day.
Co nhIou mau do gom, dong fIon, con dau, nhung vaf dung bang kIm IoaI, va
bang da, dong, va nhIou fuong fhan va nu fhan cua HIndu va Phaf gIao Iam
bang gom, phan Ion nhung fuong nay fhuoc gIaI doan PaIa va Sona |fho ky 8-
12 TI). Truong phaI ngho fhuaf cua gIaI doan PaIa raf pho bIon o NaIanda.
ÐoI vì NaIanda cung Ia frung fam cua Maf fong, cho non nhIou fuong fhan, nu
fhan cung duoc fìm fhay cung voI fuong Phaf va Ðo faf. Co nhIou fuong bang
dong duoc daf nguoc o dang sau vaI cua nhung fuong fhan.
Mof frong nhung fac pham ngho fhuaf dop nhaf Ia mof fuong Quan Am
dung Ion duoc fac fron mof fam da don. Tay fraI cam hoa son, fay phaI ngua
ra, bIou fuong ban phuc Ianh. Tron vang hao quang dang sau dau cua fuong Ia
hình ba vj Phaf, hình fhu fu nam o chính gIua fran cua fuong. Hình haI nu cu
sI dung o phan chan fuong. Trong fu fho fhoaI maI va nhung duong nof don
gIan cua pho fuong cho fhay rang fuong duoc fac vao gIaI doan cuoI cua frIou
daI Cupfa. Khong may Ia pho fuong da bj hu hong phan muI da Iam maf dI vo
dop fron guong maf cua pho fuong.
Nhung pho fuong co o NaIanda fac hình Phaf frong nhIou fu fho, dung,
ngoI fhIon duoI coI Ðo Ðo. Tuong Phaf bang dong dop nhaf Ia fuong Phaf dung
fron mof daI son voI guong maf bình fhan va mIong cuoI ham fIou. JambhaIa,
mof vj fhan cua Phaf gIao cung duoc fac fron nhIou buc dIou khac. Tuong Quan
Am, Tara |fhan cuu fInh), PrajnaparamIfa |KIm cang), HarIfI |vo cua
JambhaIa) va nhIou fuong nu fhan khac nhu SarasvafI, AparajIfa, va MarIchI
cung non fham quan. Mof bo suu fap nhung dong fIon fhuoc frIou daI
Shashanka cua vung ÐongaI |600-20 TI), PrafIhara |835-85) va CahadavaIa
|1114-55) duoc frung bay o day.
VIon bao fang nam canh khu dI fích NaIanda, mo cua moI ngay fu 10 gIo
don 17 gIo, ngoaI fru nhung ngay fhu sau va nhung ngay Io, vo vao cua 5
rupoos.
Nhung khaI quaf khao co moI nam o phía Ðong bac fron mo daf SaraI Ia
mof ngoI chua bang gach voI nhIou buc franh vo voI, ngua cua fhoI ky PaIa o
fron fuong. O ngoI Iang Ðargaon va Ðogampur co raf nhIou fuong HIndu va
Phaf gIao raf dop.
Trung fam Phaf gIao quoc fo, hình fhanh nam 1951, phaf frIon nhung
fruyon fhong cua NaIanda. Mof fu vIon fhanh Iap nam 1951, Nava NaIanda
130
VmahavIhara, cach khu dI fích NaIanda chung 2 cay so, Ia VIon NghIon cuu
van hoc Phaf gIao va PaII do chính quyon bang ÐIhar fhanh Iap; VIon co nhIou
fu IIou raf quy hIon nay dang duoc bao quan faI daI hoc mo rong Indra CandhI.
Co mof ngoI chua cua ThaI Ian xay dung o day vao nam 1980. Canh bon khu dI
fích frong ngoI Iang Surajpur Ðaragaon Ia mof don fho fhan maf froI co, va
mof caI ho bon frong don, fhu huf raf nhIou fín do HIndu don day Iam Io cung
fhan Maf froI vao fhang KarfIka |fhang 10-11).
Tu vIon NaIanda mo cua fu 6 gIo sang don 5 gIo 30 chIou moI ngay va
VIon bao fang mo cua fu 10 gIo don 5 gIo chIou. Vo vao VIon bao fang Ia 5
rupoos va 10 rupoos cho khu dI fích.
Khuch sun vu nhu hung
Khong co khach san va nha hang fof o NaIanda, mac dau co mof vaI
dhabas |quan an) moc Ion o khu vuc bon xo buyf. Taf nhIon chung fa co fho co
mof noI nghI ngoI fuong doI ro do Ia Chua Trung Quoc, hay Nha nghI MIon
ÐIon phía fron VIon bao fang, cung nhu o khach san Youfh HosfoI o faI VIon
nghIon cuu PaII. Tuy nhIon fof nhaf Ia non o IaI RajgIr |15 km), o do co nhung
chuyon xo buyf chay fhuong xuyon.























131
10. VA¡SHAL¡, NO¡ O¡C PHAT O¡OC C¡NG O¡ONG MAT ONG
V| TRÍ
Cach ga xo Iua HajIpur 35 cay so vo huong Ðac, va Pafna 56 km, fhu phu
cua bang ÐIhar,VaIshaII co fho don bang duong bo va duong xo Iua. Khoang
cach gIua VaIshaII va HarjIpur Ia 265 cay so duong fau hoa. Ðoan duong
VaranasI – VaIshaII Ia 300 km dI qua Chapra va HarjIpur, 285 km qua Pafna.
O day khong co phuong fIon dI chuyon, du khach non fhuo xo rIong do dI fham
quan. RoI khoI khu cho bua dong duc nguoI cua mof frj fran nho, con duong raI
da dan don ngoI Iang Ðasarh, noI nha khao co nguoI Anh, AIoxandor
CunnIngham xac djnh Ia fhanh Ty Xa Iy |VaIshaII).
Nhung dI fích co cua VaIshaII fraI daI frong 6 ngoI Iang. Khu dI fích Ion
nhaf nam o Iang Ðasarh, goI Ia Raja VIshaIa ka Carh, ngoI fhap do bo foc
IIcchhavI xay dung do fho xa IoI cua Phaf. nhung khu dI fích khac duoc fìm
fhay Ia ho Kharauna gan khu dan cu cua Iang Chakramadas; mof mo daf o
IaIpura, gan fru da vua A Ðuc faI KoIhua Ia haI mo daf co fon Ia ÐhImason Ka
PaIIa; nhung dI fích gan Chafurmukha mahadova va haI noI khac o phía Tay
ngoI Iang ÐanIya; ba dI fích gom ca mo daf Marpasauna va Char o Iang VIrpur.
Nhung frong khu vuc nay, hau hof dI fích nhan fao duoc fìm fhay fhuoc vao
gIaI doan Ðo Su Ðon |600-200 TTI). Mof so mau hIon vaf va do gom faI day
fhuoc fhoI ky 1110-800 TTI. Ijch su cua fhanh pho baf dau fhoI Ramayana
khI vua huyon fhoaI VIshaIa fhanh Iap kInh do o day. Thoo fhan fhoaI An Ðo,
nhung frIou daI xa xua cua VaIshaII baf dau fu fhoI Manu, nguoI dau fIon; mof
frong nhung nguoI fhua ko ong Ia SumafI caI frj xu VaIshaII va khI Rama fham
noI nay fron duong dI MIfhIIa do cuoI vo. Sau nay frIou daI nay fhay fho fhanh
mof nuoc cong hoa, va baf dau chong doI voI xu Ma KIof Ða suof fho ky fhu 6
TTI. Trong suof fho ky fhu 6 TTI, VaIshaII Ia fhanh pho phaf frIon va hung
fhjnh cua bo foc IIchchhavIs. Ðuoc coI Ia mof frong nhung fhanh pho dau fIon
fron fho gIoI chap nhan fho cho cong hoa. Cho do nay duoc huy bo vao fhoI
vua A Xa Tho, dau fho ky fhu 5 TTI, nhung no van duy frì va duoc fho hIon
frong fang doan.
Thoo fruyon fhong Phaf gIao, nam nam sau ngay Phaf fhanh dao o
ÐÐÐT, duc Phaf da don Ty Xa Iy, fhu do cua mof nuoc cong hoa dau fIon fron
fho gIoI. Nam o bo phía song Hang, VaIshaII bao boc boI nhung ngon nuI cua
NopaI o phía Ðac va song Candak o phía Tay. Ðo foc IIchchhavIs da don don
duc Phaf bang nhung doan xo ngua, voI frang frí Iong Iay. KhI duc Phaf don
VaIshaII, froI sam chop va mof con mua Ion Iam frong sach fhanh pho dang bj
bonh hach Ian fruyon. Ðuc Phaf gIang kInh Rafna va 84 ngan nguoI quy y.
Phu nu Ian dau fIon duoc xuaf gIa o VaIshaII. ÐI mau cua Phaf, ba Ma-
ha-ba-xa- ba-do cung voI 500 phu nu bo foc Shakya dI bo fu Ca Ty Ia Vo don
VaIshaII, do xIn duoc xuaf gIa. Ðuc Phaf da fu choI ba Ian. CuoI cung ho fu
132
xuong foc, dap y don xIn duc Phaf. duc Phaf cuoI cung phaI chap nhan cho ho
xuaf gIa
Cung faI VaIshaII, AmbapaII, mof co gaI dIom hang sang da cung duong
Phaf va chu fang khu vuon xoaI. NgoI Iang bon canh Amvara duoc xom Ia vj frí
cua vuon xoaI cua AmbapaII.
KhI AmbapaII moI 16 fuoI, nang da quan ho ngoaI fình voI fhaI fu Tan
Ða Sa Ia, nhung moI fình fan vo va nang co con voI vua Ia JIvaka. Nhung moI
nguoI frong cung dou fu choI nang va dua con fraI. Mof so nguoI frong cung
don Ia JIvaka Ia mof dua fro mo coI bj bo roI o bon duong va fhaI fu da cuu
dua bo ay. AmbapaII raf dau kho vo nhung IoI buoc foI ay. Nang chju dung su
fuI nhuc nay va raf cam han nhung nguoI frong cung. Sau khI fhay rang faf ca
dou chang co gì gIa frj, nang quyof djnh roI bo cung dIon va hua rang so quan
ho voI faf ca dan ong. Nang da don duc Phaf xIn quy y.
Ðuc Phaf noI voI AmbapaII mof cach nho nhang: “8ac Jcp roi cung sc
tan ta tbco tboi gian. Danb /oi oa bat banb kbong kbac gì nbau. Cbl co su an
tjnb, giai tboat tat ca /a con Juong tbuc banb tbicn Jjnb mang /ai banb pbuc
cban tbat. Ambapa/i! Hay ycu tbuong tran trong nbung pbut giay bicn tai
trong cuoc song. Ðung co tìnb qucn /ang oa cbìm Jam trong nbung cam giac oo
icb. Ðay /a Jicu quan trong nbat.”
Ðuc Phaf day AmbapaII Iam fho nao do sap xop cuoc song frong mof
ngay-hanh fhIon fhoo doI hoI fho, chanh nIom gIu gìn nam gIoI cam. Nang raf
hoan hy ngho nhung IoI day quy gIa cua duc Phaf. Truoc khI ra vo, nang noI:
“Cbl pbia ngoai tbanb Vaisba/i, con co mot kbu ouon xoai rat ycn tìnb oa mat
mc. Con mong rang Tbc Ton cung cbu tang boan by Jcn tbam. Ðay /a nicm
oinb banb to /on cbo con oa con trai con. Mong Tbc Ton oui /ong nban /oi
tblnb cau cua con”
Ðuc Phaf vuI vo chap nhan IoI fhInh cau cua AmbapaII. AmbapaII vo
cung sung suong Ion xo ngua fro vo. Nhung fhaI fu cua bo foc IIchchhavIs don
gap duc Phaf va bIof Ia NgaI sap sua don fham nha cua AmbapaII. Cac cong fu
bo foc IIchchhavIs muon doI su vInh du duoc fhInh fruoc duc Phaf va ho so
dua cho AmbapaII ngan dong fIon vang. AmbapaII fu choI duf khoaf IoI do nghj
cua ho. Sau Ian vIong fham cua duc Phaf, nang da hoan foan fhanh fjnh. Nang
da cung duong vuon xoaI cho chu fang. AmbapaII xuaf gIa va chung duoc qua vj
A Ia han.
“Giong noi ta ngot ngao,
Nbu cbim bot trong rung,
Nay ticng ta Jut Joan,
Ðung nbu /oi Pbat noi”
AmbapaII-Truong Iao nI ko
CuoI cung duc Phaf da fra IoI cau hoI cua fon gIa Xa IoI Phaf, NgaI noI:
133
“Nay cac ty kbco! Kbi cac ong tbay ro oa cbung ngo con Juong giai
tboat, tbì cai Jcp oan /a cai Jcp, xau oan /a xau, boi oì cac ong Ja giai tboat
kboi nbung tbu nay kbong con bj cbung troi buoc. Kbi mot oj Ja giai tboat
nbìn tbay sac, oj nay tbay Juoc Jo /a su kct bop cua nbicu ycu to kbong Jcp.
Nguoi tbay nbu tbc bicu Juoc su oo tbuong oa oo nga cua tat ca cac pbap,
trong Jo bao gom ca Jcp oa xau. Do Jo oj nay sc kbong bj mc boac boi sac Jcp
bay bj Jau kbo oì xau. Cbl co oc Jcp ma kbong bj ua tan oa cung kbong bj kbo
Jau Jo /a cai Jcp cua /ong tu oa tam giai tboat. Long tu co tbc tbuong ycu tat
ca moi /oai ma kbong can Joi boi su bao Jap. Tam giai tboat tbì kbong con bj
rang buoc moi tbu. Long tu oa tam giai tboat /a cai Jcp tbat su. Nicm by /ac
oc cai Jcp Jo /a nicm an /ac tbat su. Nay cac ty kboc bay tinb tan banb trì cac
ong sc nban ra Juoc cai Jcp cban tbat nay.” |Trung bo kInh)
ÐuoI su Ianh dao cua ba Ma-ha-ba-xa-ba-do, 50 phu nu dau fIon xuaf gIa.
Ton gIa Xa IoI Phaf bo frí cho ho o fam fhoI faI vuon xoaI cua AmbapaII. Ðuc
Phaf cung day fon gIa Xa IoI Phaf huong dan cho ho nhung phuong phap fu
can ban. 8 ngay sau do, fy khoo nI MahapajapafI, don fham duc Phaf, ba noI:
“Bacb Tbc Ton, bay oì /ong tu cbl Jay cbo con pbuong pbap tu Jc mau Jat
Juoc giai tboat.”
Ðuc Phaf fra IoI: “Ty kbco ni Mabapajapati! Jicu quan trong nbat /a
pbai cbc ngu tam, banb trì tbicn Jjnb, quan sat nbung cam giac, tam oa
nbung Joi tuong. Hanb trì nbu tbc, Ni su sc cbung ngo Jan Jan, tboat kboi
nbung tbam ai, an /ac. Kbi tam nay pbat kboi tbì Ni su Jang tbuc banb Jung
con Juong, con Juong giai tboat oa giac ngo.”
Ðay gIo fang doan da day du bon chung: fy khoo, fy khoo nI, uu ba fac
va uu ba dI.
Nam 800 TTI, Ty Xa Iy cung nhu Ma KIof Ða bj Kushanas xam chIom.
Nam 200 TI, mof chung cu cua su caI frj cua bo foc Shakya Ia haI con dau an
cua MahadovI Prabhudama duoc Spoonor fìm fhay vao nam 1913-14. Con dau
an khong ghI fon cua nguoI chong cua hoang hau Prabhudam, nhung co do cap
hoang hau Ia con gaI cua Mahakshafrapa RudrasImha va Ia chj cua
Mahakshafrapa Rudrasona. Tuy nhIon bo foc IIchchhavIs da nhanh chong
fhanh Iap mof vuong quoc hung cuong vao nam 250 TI, do Ia fhoI gIan cua
Chandragupfa I gop phan vao su phaf khoI frIou daI Cupfa. Trong fhoI ky
Cupfa, VaIshaII Ia frung fam hanh chanh cho non co nhIou an dau duoc fìm
fhay frong nhung Ian khaI quaf o Raja VIsha Ka Carh, da cho fa fhay duoc
fình hình kInh fo, xa hoI va fon gIao Iuc bay gIo. Thanh pho bj huy dIof vao
fho ky fhu 7 va vao gIaI doan Huyon Trang don day fhì khu vuc nay da hoan
foan hoang pho. Mof vaI ngoI chua va don fho HIndu xay dung vao fhoI ky
PaIa o phía ngoaI fhanh, nhung Ijch su cua fhanh pho fhì van con Ia dIou bí
an.
134
NgaI Phap HIon va Huyon Trang da don day va mang vo nuoc mof so
kInh dIon fu mof frong nhung ngoI fhap nay. Ðuc Phaf cung da fung don day
íf nhaf Ia ba Ian frong doI NgaI, va duc Phaf cung fhuyof nhIou baI phap o
day. Mof frong nhung Ian vIong fham VaIshaII, duc Phaf da duoc nhung con
khI cung duong baf maf ong, su kIon nay duoc xom nhu Ia mof frong fam su
kIon chính cua doI NgaI. Ðuc Phaf fhuyof baI phap cuoI cung o day va fuyon
bo Ia NgaI so nhap nIof ban. Iuc do NgaI bj bjnh nang va bao fruoc Ia so nIof
ban frong ba fhang nua. Ðuc Phaf da saI fon gIa A Nan frIou fap chu fang khI
NgaI bjnh nang. NgaI day cac vj fy khoo hay fruyon day chanh phap do mang
IaI hanh phuc cho faf ca chung sanh.
Mof fho ky sau khI Phaf nIof ban, daI hoI kof fap kInh dIon Ian fhu haI
fo chuc vao nam 383 TTI faI VaIshaII do fhao Iuan 10 dIou frong Iuaf, nhung
gIoI dIou gay ra nhIou franh caI do su phan chIa va nhung kIon gIaI xung dof;
su vIoc nay co ghI IaI frong CuIIavagga. Thuong foa Yasha fuyon bo Ia nhung
dIou nay khong dung voI gIoI Iuaf Phaf cho. Cung Iuc do 60 vj A Ia han don fu
cac vuong quoc phía Tay va hoI nghj faI doI Ahoganga. 88 vj fy khoo fu AvanfI
va nhung vuong quoc phía Nam cung fham du hoI nghj. Nhung vj nay noI rang
cau hoI nay raf kho va fo nhj. CuoI cung fhuong foa Rovafa o SahajafI fuyon
bo rang chung khong fhích hop. Cuoc franh Iuan fIop fuc o hoI nghj gom 700 vj
fy khoo do fhuong foa SabbakamI chu frì nguoI cuoI cung da dua ra y kIon kof
fhuc Ia !0 dIou fron Ia fraI voI phap Iuaf. Kof qua chu you cua daI hoI Ia da
phaI dI nhIou phaI doan do fruyon dao nhIou nuoc fron fho gIoI.
Khoang 1.5 km vo huong Tay bac cua Raja VIshaIa ka Carh Ia mof caI
ho co |ho dang quang) hoac Kharauna Pokhar |58.8m cach maf bIon), ho nay
fhuong duoc dung khI Io dang quang cua cac vua VajjIan. Ðang kích fhuoc cua
mof ho boI o fho van hoI, nuoc frong ho nguoI fa cho Ia nuoc fhanh duoc dung
do xuc fron dau cua cac vj vua cua VaIshaII frong ngay Io dang quang- hIon nay
dan dja phuong su dung do gIaf do. O phía Nam cua ho Ia mof ngoI fhap
VIshva ShanfI moI xay dung. VIon bao fang cua VaIshaII nam gan do. Thap
phía sau VIon bao fang, fhap so 1 hay fhap xa IoI, duoc Iop maI bang fon hình
non, nam frong mof khu vuon nho xInh xan, va fhap nay co fho xa IoI cua duc
Phaf. O day bo foc IIchchhavIs da duoc vInh du nhan mof frong fam phan xa
IoI cua Phaf sau Io fra fy va fon fho faI day. Cach fhap chung 500 mof Ia mof
dja dIom cam fraI du ngoan cua bo foc IIchchhavIs o fho ky fhu 6 TTI.
Kufagarasafa VIhara cach fhanh pho cung 3 cay so. TInh xa nay nguoI
IIchchhavIs xay dung cho duc Phaf. Va day duoc bIof don nhu Ia fhap Phaf so
2. Khu vuc nay con IaI dI fích cua mof fInh xa Ion voI mof san va mof hanh
Iang. Mof ho nuoc Ion va mof fhap co fho fhay o phía Nam. Ðo Ia fInh xa
KufagarshaIa noI duc Phaf nhan baf maf ong do mof con khI cung duong. Ðuc
Phaf nhan vaf cung duong nho nay cua con khI, va con khI vì qua hoan hy,
135
chuyon fu canh nay sang canh khac, khong may bj roI xuong va bj mof canh
cay dam chof. Con khI sau khI chof duoc sanh vao coI froI.
Ruju V¡shulu ku Gurh
ÐI fro IaI fhanh pho, khong xa Iam cua con duong chính, chung fa co fho
nhìn fhay mof khu dI fích duoc bao boc boI mof buc fuong daI chung 1 cay so,
cao 2 mof, do Ia daI sanh cua VajjIan. VaIshaII co fon xuaf phaf fu fhanh nay
cua ong vua huyon fhoaI VIshaIa. Nhung duong hao rong 43 mof chung quanh
foa nha quoc hoI cu, co fho fo chuc hoI nghj voI 7707 daI bIou. NgaI Huyon
Trang don fham VaIshaII vao fhang 1-2-637, mo fa khu nay nhu sau:
“Nbung buc tuong tbanb (Paja Visba/a ka Garbì kboang cbung 4-6 Jam.
Co rat it nguoi song o Jay… pbia Tay bac cua boang tbanb, 6-6 Jam /a mot
sangaram ooi mot it tin Jo. Ho boc giao /y ticu tbua, tbco pbai 8ammatiya….
Bcn canb /a mot ngoi tbap. Tai Jay Juc Pbat Ja tbuyct kinb Duy Ma Cat oa
con trai cua mot gia truong oa mot so nguoi kbac cung Juong mot cai /ong cbo
JucPbat… o pbia Ðong cung co mot tbap. O Jay ton gia Xa Loi Pbat oa mot so
oj cbung A /a ban. O pbia Ðong nam oa Jicm cuoi /a mot ngoi tbap, tbap nay
Jo mot ong oua Vaisba/i xay Jung. 8au kbi Juc Pbat nict ban, oj oua truoc cua
ouong quoc nay nban Juoc mot pban xa /oi cua Pbat oa Ja xay ngoi tbap Jc
ton tbo.”
Nhung buc fuong fhanh o Raja VashaIa ka Carh fhuoc gIaI doan fho ky
fhu 1 TTI va 100 TI. Nhung dong fIon Kusana, mac, cung fon, va nhung vaf
dung bang kIm IoaI duoc fìm fhay o day. ThoI ky Kusana co nhung foa nha
Iam bang gach raf Ion, cung voI nhung bình fuoI va nhung chon Iam bang do
gom. KIon fruc vao fhoI ky Cupa mac du Iam bang IoaI gach fho nhung co
nhIou phong voI nhIou kích fhuoc. Mof kham pha dang chu y nhaf o day Ia so
mau cua fhoI ky do gom bac. Mof chIoc bình nho bang vang cung duoc fìm
fhay, cung phaf hIon gan do mof chIoc bình khac frong do co nhIou Ia bua
bang bac va 121 chuoI haf bang IoaI da quy. Taf ca nhung fhu nay dou fhuoc
fhoI ky Kusana.
Tru du vuu A Ouc
Ðja dIom nay co fho don bang aufo-rIchshav hay xo dap. O Iang KoIhua,
cach Raja VIshaIa ka Carh chung 4 cay so vo huong Tay bac, nam frong mof
khu da hop co hang rao Ia mof fru da nguyon khoI, dan dja phuong goI Ia
ÐhImason’s Iafh. Tru da Ia mof khoI da sa fhach do, duoc fac hình chuong fron
dInh, cao 18.3 mof, fron dInh co hình fuong con su fu daf fron mof bo hình
vuong. Vua A Ðuc cho dung fru da do ky nIom noI duc Phaf fhuyof baI phap
cuoI cung, fruoc khI NgaI nhap nIof ban. Ðay 5 fru da frong khu vuc nay nguoI
fa noI rang vua A Ðuc da danh dau nam gIaI doan cua nhung cuoc chIom baI fu
PafaIIpufra don IumpInI ma vua da fhuc hIon vao nam fhu 20 frIou daI cua
ngaI. Con su fu fron dInh fru xoay maf vo huong Ðac huong vo KusInagar, noI
136
duc Phaf nhap dIof. Can phía Nam Ia mof caI ho nuoc nho Ramakunda, ‘ho
nuoc cua con khI’, duoc ko rang ho duoc dao boI mof dan khI da cung baf maf
ong cho duc Phaf.
Vo huong Tay bac co mof mo daf, hIon faI cao 5 mof voI duong kính Ia
20 mof o do, fhap nay duoc ngaI Huyon Trang xac djnh Ia fhap A Ðuc. ÐIou
nay cung da duoc khang djnh qua nhung cuoc khaI quaf fIon hanh gIua nam
1976 va 1978. Thap Ian dau fIon xay dung frong frIou daI Mauryan va duoc
xay fro IaI va Iam Ion hon sau nay haI Ian. Mof phong bang gach o frong fhap
chua xa IoI gom mof hop bang da bong va nhIou mIong vang va nhIou da ngoc.
Tron dInh cua fhap co mof ngoI dIon fho mof fuong Phaf fhoI frung co. HaI
fhap ko bon nguoI fa noI cung co fho xa IoI cua Phaf, fhap fhu haI duoc khaI
quaf vao nam 1958. Mof frong nhung dI fích cua mof fInh xa ma duc Phaf da
song con IaI ngay nay.
Tru du su tu khuc
Quay fro IaI con duong chính, dI fIop chung do 1 cay so, chung fa so fhay
mof fhap Ion co mof fru da bon canh. Tru da nay fhuong duoc cho Ia fru da do
vua A Ðuc dung, nhung fru da nay raf khac xa nhung fru da vua da dung, cho
non gIa fhIof nay van con nhIou nghI ngo. Cof fru da day va ngan, fraI IaI voI
nhung fru da fhon fha cua vua A Ðuc, va cung íf frang frí nhu cac fru da A
Ðuc. Con su fu fron dInh, raf an fuong, nhung fI Io IaI khong can xung nhu
nhung con su fu o IaurIya Nandangarh, Rampurva hay Sarnafh. Con su fu ngoI
fron mof bo vuong phang, frong khI nhung bo cua fru da vua A Ðuc hình fron,
fhuong duoc frang frí hình xoan. Tru da nay khong co bIa ky, nhung co raf
nhIou granIfo. Nhung xof nghIom gan day cho bIof rang foan bo chIou cao cua
fru da Ia 14.6 mof, mac du fru da bj chon duoI daf nhIou mof. Co fho Ia fru da
nay co fruoc fhoI ky vua A Ðuc khong Iau va day Ia mau cho nhung fru da cua
vua A Ðuc sau nay.
Thup L¡chchhuv¡
Sau khI Phaf nhap nIof ban faf ca Ia 13 ngoI fhap duoc xay dung do fho
xa IoI cua NgaI. Trong so nay chI con 6 fhap con IaI dI fích ngay hom nay.
Hình anh cua duc Phaf da gan IIon voI fhIon nhIon, boI vì nhung fhanh fuu
ruc ro frong fhoI gIan nay fhì chI nhìn vao su phaf frIon ruc ro cua VaIshaII.
Trong Ian vIong fham cuoI VaIshaII, do cam nIom fam Iong cua nhung nguoI
dan o day duc Phaf da fang ho bình baf cua NgaI va bình baf nay duoc caf gIu
frong fhoI gIan raf Iau.
Cach VIon bao fang khong xa vo huong Ðong bac Ia nhung dau vof cua
mof ngoI fhap nho raf quan frong. Ðo foc IIchchhavIs Ia mof frong fam nuoc
duoc phan chIa xa IoI duc Phaf. NgoI fhap ma ho xay do fho xa IoI Phaf da
duoc vua A Ðuc cho mo, vua da chIa xa IoI ra Iam nhIou phan do xay fhap fho
137
frong vuong quoc cua ngaI. Huyon Trang da xac djnh cau chuyon nay va fhom
mof so chI fIof:
Sau khI Phaf nhap nIof ban, mof vj vua cua vuong quoc nay da nhan xa
IoI cua duc Phaf da xay dung fhap do fon fho. ÐaI do A Ðuc da cho mo fhap
nay Iay dI 9 phan muoI xa IoI. Sau nay co mof ong vua cua vuong quoc nay
cung muon mo fhap mof Ian nua, nhung khI baf dau mo fhì daf rung dong, cho
non ong khong dam fIop fuc.”
Nhung phaf hIon va khaI quaf ngoI fhap nay vao nam 1958 da cung cap
nhung chung mInh cho nhung cau chuyon fron. NgoI fhap goc fìm fhay Iam
bang daf non, chung mInh fhap co fu nhung ngay dau fIon, mof hop bang da
fron bong co dung nhung mau xuong chay, mof dong fIon bang dong, mof vo oc
xa cu, haI xau chuoI haf bang fhuy fInh, va mof caI dIa bang vang. Sau khoang
250 nam ngoI fhap duoc Iam Ion bang gach, va sau nay cung duoc xay dung IaI
haI Ian. Thap so 1 va 2 co nhung dau hIou Ia da duoc mo. Taf ca nhung dIom
nou fron Ia fu ngoI fhap goc do bo foc IIchchhavI xay dung va xa IoI bon frong
Ia cua duc Phaf. Mac du nhung phaf hIon xa IoI cua duc Phaf faI day cung nhu
o PIprahva da Iam cho nhung phaf fu fron fho gIoI vuI mung nhung hIon nay
nhung xa IoI quy bau kIa IaI duoc do bam buI frong nha kho o VIon bao fang
Pafna.
V¡en buo tung khuo co
Tron bo song Kharauna Pokhar nam o phía Ðac Ia VIon bao fang, co
mof so íf hIon vaf khao co duoc fìm fhay o frong khu vuc fu fho ky fhu 3 TTI
don fho ky fhu 6 TI. Ngay bon frong cong vao Ia fuong Phaf, fac fron da xanh
don, frong fu fho fam cham daf voI mof vuong mIon cao fron fran. Tuong duoc
fìm fhay o mof canh dong va sau nay duoc fho frong mof dIon fho nho fron
noc fhap gan fru da su fu. Nhung dong chu vIof fron fuong cho bIof rang fuong
do !chaba mof nha van con fraI cua ManIkya cung duong. Mof vaf raf Iy fhu
Ia mof fru fhang cua mof hang rao co mInh hoa canh mua ban khu vuon cua
fhaI fu Ky Ða. NhIou caI dau khI Iam bang gom fhoo nhIou kIou khac nhau Ia
nhung hIon vaf raf fhu vj. VIon bao fang mo cua hang ngay fu 9 gIo don 5 gIo
chIou, dong cua nhung ngay fhu sau.
Nhung nhu cau can fhIof
Nhung noI nghI IaI vua phaI co du o TourIsf ÐungaIov, TourIsf Yofh
HosfoI of ÐIhar, va jaIn ÐharmashaIa. O day khong co khach san.






138
11. PATNA, KH¡ O¡ TÍCH PHAT G¡AO CO
Ma so buu dIon: 800000. Ma so dIon fhoaI 0612.
Nam o nga ba cua ba con song Son, song Punpun, va song Canga,
Pafna, dan so 2 frIou, Ia fhu do cua ÐIhar, nam cach VaranasI 250 km vo
huong Ðong, KoIkafa 350 km vo huong Tay, va 56 km phaI nam cua vashaII.
Ijch su cua Pana co fu 2600 fruoc. KInh ÐaI Ðaf NIof ban noI rang duc Phaf
cung chu fang frong khI fu NaIanda dI don VaranasI, da dI ngang qua cong
fhanh PafaIIgama |Pafna) va da gap haI quan chuc fu Ma KIof Ða Ia SunIdha
va Vassakara. Ho duoc vua A Xa Tho bo nhIom Iam quan fong fran o day. Ho
fhua voI duc Phaf: “Chung con du djnh so doI fon fhanh pho nay Ia
‘Caufamadrava’. Cho phop chung con dI cung voI Tho Ton don cho bon pha.
Chung con so daf fon bon pha Ia ‘bon pha Caufama’.” HIon nay cho nay duoc
xac djnh Ia mof don fho Caufama nam doc fhoo song Hang. NhIou cau chuyon
ko rang frong chuyon dI cuoI cung, duc Phaf da nghI IaI mof dom o day va da
du bao sau khI duc Phaf dI fhì fhanh pho so co fham hoa, hoa hoan, Iuf IoI va
chIon franh. Nhung du doan da fhanh su fhuc sau nay. Trong Iuaf fang mIou
fa nhung huyon fhoaI IIon quan don fhanh pho. Huyon Trang cung da mIou fa
fhanh pho nay nhu Ia PafaIIpuffa va Kusumpur.
A Xa Tho, vj hoang do fhu haI caI frj vung Vuong xa da xay mof fhanh
nho o PafaIIgrama. Sau nay Chandragupfa Murya fhanh Iap fhu do cua vuong
quoc Maurya o PafaIIpufra. Ijch su Phaf gIao chung mInh rang chính o day
vua A Ðuc da chIom doaf ngaI vang vua cha, ÐIndusara, gIof chof faf ca nhung
nguoI doI djch va baf dau mof frIou daI fan bao, chI fruoc 8 nam sau khI vua co
nhIou dong gop Ion Iao cho Phaf gIao.
Su fhan Hy Iap Mogasfhonos raf an fuong doI voI frIou daI Hadragupfa
va su hung fhjnh cua fhanh pho. Nhung dI fích co fho fhay hIon nay o
Kumrahar, ÐhIknapaharI va ÐuIandhI ÐaghvoI doan duong daI 75 mof bang go.
HIon nay fhanh pho Pafna chay daI doc fhoo con song Hang khoang 15
cay so. ChIa Iam haI boI nhung cu dan dau fIon, mof cong vIon rong, co nhIou
vung phu can, frung fam fhanh pho fhì dong duc, buI bam va hau nhu khong
co quan fam gì vo kIon fruc.
Nhung no¡ quun trong
Nhung foa nha o Pafna phan anh chuc nang gIao duc va hanh chanh cua
fhanh pho. Thuo vu, foa an, fruong y khoa, bjnh vIon, cao dang Pafna, daI hoc,
cao dang Iuaf, cao dang ky fhuaf faf ca dou nam gan bo song va nam o phía
Tay fhanh pho. Toa fhj fruong cung nam o phía nay, cung dIon Maharaja, Toa
an cao cap, VIon bao fang cung chang fof hon gì o khu dan cu. O phía Ðong Ia
fhanh pho Pafna cu voI nhIou khu cho bua, nha fho HoI gIao, va nha fho fhIon
chua gIao Sf. Mary xua nhaf o Pafna xay dung nam 1775.
139
CoIhar: CoIa hay nha fam gIan Ia mof cong frình kIon fruc hình fo ong
cao 29 mof gIua khu vuc dan cu va song Hang. Toa nha do daI uy cong bInh
ÐonggaI John CarsfIn xay bang da , foa nha duoc su dung nhu mof nha kho
chua Iua mì cho quan doI Anh frong khI bj fhIou huf nhu nam 1770. Toa nha
co fang ham rong 125 mof voI nhung buc fuong day 3.6 mof va haI cau fhang
cap dI fhoo hình xoan oc ra bon ngoaI. KhI chua hoan fhanh foa nha da chua
don 137.000 fan Iua mì. Mac dau hIon nay foa nha do frong nhung Ia mof
dIom fhu vj do nhìn foan canh cua fhanh pho va song Hang.
V¡en buo tung Putnu
VIon bao fang Pafna frung bay nhIou bo suu fam vo dIou khac Phaf gIao,
mac dau hình fhuc bon ngoaI cua VIon bao fang raf Iup xup va fhIou anh sang,
nhung Ia noI non fham quan. Mof vaf noI fIong o VIon bao fang Ia mof buc
fuong nguoI phu khuan vac vao fhoI ky Maurya. Ðuc fuong nay co Io Ia mof
frong haI buc fuong daf o cong hoang fhanh. Pho fuong kích fhuoc nhu nguoI
fhaf, duoc cham fro raf fhuc va fInh vI. Nhung vong mang o chan va fay Ion
va chac njch, khong gIong nhu nhung vong ma phu nu An fhuong mang. Tay
phaI cam mof cauri, caI choI duoI ruoI. Ngay xua, nou duoc fhoo haI nguoI hau
cam quaf duoI ruoI Ia bIou fuong cua nguoI co quyon Iuc va co dja vj frong xa
hoI.
Mof pho fuong Quan Am va ÐI Iac duoc daf o haI bon fuong Phaf raf
dop. Ca haI pho fuong duoc fac fron da granIfo mau xam, ngoI xop mof chan,
fhuoc fho ky 11. Cuong maf cua haI buc fuong fho hIon duoc Iy fuong cua haI
vj Ðo faf. Ca haI pho fuong fay phaI dou baf an vo uy, fron fay, fron co va vaI
co doo do frang suc va nhung buI foc xoa xuong vaI. Tuong ÐI Iac, khac Ia nho
phan bIof do co hình fhap o gIua fran fay cam hoa Nagakoshara frong khI
fuong Quan Am fhì co hình Phaf o fran va fay cam mof hoa son Ion. Ca haI
fuong cung coI fuong Phaf duoc fìm fhay o VIshnupur o Sobhnafh.
Phong frIon Iam o fang haI cua VIon bao fang co frung bay bo suu fam
fhangkas ma mof fu sI noI fIong nguoI An RahuIa SankrIfyayana da fìm duoc
frong nhung Ian sang TIpof vao nhung fhap nIon 1930. Cung o fang haI co
frung bay nhIou hIon vaf bang dong fìm fhay o KurkIhar nam 1930.
Mof hIon vaf o day cung fhu huf kha nhIou phaf fu Ia nhung do gom
cung o fang haI. Ðo Ia mof fam bang su fron goI Ia Kumrahar PIaquo co hình
gIong nhu Ia ÐaI fhap o ÐÐÐT. Tam su nay fao cho nhung khach fham quan
co nhIou y kIon Ia hình anh nay co Io Ia ÐaI fhap khI moI xay dung Ian dau
fIon. Co mof vaI fhu raf do dang nhan ra fron fam su nay o cac ngoI fhap
ngay nay Ia con duong dI vao fhì nghIong fhoo hình xoan oc, hang rao chung
quanh v.v…. Nhung fam su cung cho fhay Ia ngoI fhap da duoc sua sang IaI
nhIou Ian. Nhung phong hình vom cung ngay nay hoan foan khac, va bon goc
hình chop non duoc fhom vao. Tam su nay duoc fìm fhay o Kumrahar. VIon
140
bao fang con co frung bay nhIou fac pham dIou khac o NaIanda, Candhara,
OrIssa va Nogapafam o Nam An.
VIon bao fang Pafna nam fron duong Ðuddha Marg o khu frung fam
fhanh pho, mo cua fu 10.30 sang don 16.30 chIou., dong cua vao nhung ngay
fhu haI va ngay Io.
Khuch sun
Co nhIou khach san hang sang: Maurya Pafna |80 phong), Irasor Rd,
Soufh CandhI MaIdan ToI: 2203040, Iax: 2203060, omaII:
mauruya©dfo.vsnI.nof.In, hIon daI, sach so, co haI nha hang va ho boI Ia khach
san hang dau o Pafna gIa 3000/6000 Rs; PafaIIpufra Ashok, ÐIr Chand PafoI
Pafh: 2226270 |56 phong); va Channakya |90 phong) Ðor Chand PafoI Pafh
|ToI: 2220590, Iax:2220598, Wob: vvv.chanakyapafna.com), nha hang, sach so
va hIon daI, gía 1500/3000Rs.
Khach san hang frung: Safkar InfornaIonaI, Irasor Rd: 2220586 |50
phong) co may Ianh frung fam, chu you cho nhung khach fhuong gIa; RopubIIc
|35 phong), IaurIya Ðagh, ÐxhIbIfIon Road|ToI:2685021,Iax: 2685024,
omaII:IovoIyson©sancharnof.nof.In) phong an co may Ianh, doI ngoaI fo, san
fhuong co vuon, gía 600/1200 Rs; marvarI Avas CrIha, Irasor Rd: 231866 |42
phong) co phong may Ianh, dac bIof co nguoI dja phuong, nha an nho nhung co
nhung mon an chay dac bIof; Avanfoo doI dIon Ðak ÐungaIov, Irasor Rd:
2220504 |40 phong) co phong may Ianh; PrsIdonf: 2220600 |36 phong) co
phong may Ianh; Rajasfhan, Irasor Rd: 225102 |20 phong); Mayur Irasor Rd:
2224149, phong sach so co nha hang; ChaIfanya, ÐxhIbIfIon Rd:255123 |48
phong)…
Van phong du Ijch, co nhung phong cho fhuo nua ngay, fu van, fhuc an
fof, gía ca raf fhap.
`ChIoc cau Mahafma CandhI daI 7.5 km, mof frong nhung cau daI nhaf
fho gIoI, baf qua song Hang nam o phía Ðong Pafna. Nhung ban do hIon nay
khong nou con duong noI IIon nay, khanh fhanh nam 1983. ÐIhar duoc ra boI
dong song Hang, nhung cay cau moI nay da noI IIon fuyon duong sang NopaI
va dI faf vo huong Ðac cua song raf fIon cho xo co dI IaI.
VaIshaII nam o phía Ðac Pafna 56 km khoang mof gIo dI xo buyf.








141

12. KKSAR¡YA (KKSSAP¡TTA),
NO¡ O¡C PHAT TANG B¡NH BAT C¡A NGA¡
O Kossapuffa, gan VaIshaII, fho Ton day fon gIa A nan:
“Tbuc an cbl Jc nuoi Juong co tbc, nuoc uong Jc cbo kboi kbat. Tbo
Jung nbung tbu nay giong nbu con buom but nbuy boa nbung kbong /am ton
tbuong buong sac cua boa.
Do oì kbong bicu cbanb pbap oa cbap tbu. Nay An Nan! Ca ta oa ong
Ja Ji /ac Juong, /ang tbang mai trong oong sanb tu /uan boi, cbo Jcn kbi Ta
cbung ngo.
Hanb trì tbicn Jjnb ma Ta Ja Jay ong. Ticp tuc tinb tan /oai tru nbung
/oi /am. Buoc nbung buoc Ji cbac cban trcn con Juong cua cac bac Tbanb. Hay
giu gìn pbam banb. Hay cbc ngu cac can. Kbi tri tuc trong ong bung sang, ong
sc tbay oa cbung ngo con Juong Jan Jcn nict ban.
Hay /ang ngbc, nay A nan, Tbc Ton Ja giac ngo tu /au, nay Ta kbuycn
ong bay nbo rang. ‘Hct tbay cac pbap Jcu oo tbuong, bicn boai. Hay no /uc
tinb tan Jc giai tboat’.”
KInh ÐaI Ðaf NIof Ðan

Quay fro IaI VaIshaII, chung fa so don Ðaudnagar, fu do dI chung 50 cay
so vo huong Ðac chay doc fhoo bo song Candak, chung fa so don SahIbganj.
Chung 1 cay so fruoc khI don day, co mof ngoI Iang SaIompur, co mof con
duong dI vo huong Tay, dI fhom 5 cay so nua chung fa so don Iang Manohar
Chapra. Cach Iang nay 500 mof vo huong Ðong bac Ia Ðoura, Ia vj frí cua mof
ngoI fhap, non mong va nhung mo daf. Ðoura Ia mof fhon nho nam o phía
Nam cua KossarIya. Nou ban dI fu KusInagar don VaIshaII va pafna, fhoo quoc
Io 28, fhì so dI ngang qua CopaIganj, frj fran hanh chanh gan song Candak;
sau do qua song. Khoang chung 10 cay so co mof khu buon ban Ðorva fu day
so co con duong dI KosarIya chung 15 cay so vo huong Ðong nam. Chung fa so
dI qua Iang Rampur KhajurIya, fruoc khI don KosarIya.
Sau khI fhuyof baI phap cuoI cung o VaIshaII, duc Phaf khoI hanh dI
KusInagar, nhung nguoI IIchchhavIs van fIop fuc dI fhoo NgaI. Ðuc Phaf frIou
fap cac vj fy khoo faI Mahavana KufagarasaIa va nhac rang foan bo IoI day
cua NgaI bao gom frong 37 pham fro dao, chIa Iam bay nhom. Thoo nhung faI
IIou su, sau nhung IoI day cuoI cung, duc Phaf roI VaIshaII dI qua nhung ngoI
Iang Ðhandagama, HaffhIgama va Jambugama, va nghI faI KosarIya. MoI
nguoI cu fIop fuc doI dI fhoo NgaI don KusInagar, duc Phaf da frao bình baf
cua NgaI cho dan chung o KosarIya, va you cau moI nguoI quay fro IaI. Ðo
fuong nIom noI nay vua A Ðuc da cho xay mof ngoI fhap nho faI Kossapuffa.
TraI qua nhIou frIou daI Maurya, Sunga, va Kusana ngoI fhap da duoc xay
142
dung va Iam Ion hon nhIou Ian. Vao fho ky fhu 6 TI, frIou daI Cupfa, fhap
duoc Iam Ion hon va frang frí voI hang fram buc phu dIou. NhIou fhap fuong fu
duoc xay o KashmIr, Ðhufan, TIpof va Ðurma.
Tuy íf oI nhung nhung su IIou va khao co dou co noI don su kIon nay.
Sau khI fham AmbapaII, duc Phaf fIop fuc cuoc hanh frình don KusInagar.
NgaI dI doc fhoo bo song phía Ðong cua dong song Candak. Mof so fín do
IIchchhavI dI fhoo NgaI. TaI dja dIom goI Ia Kossapuffa, duc Phaf da nghI qua
dom o day. Chính faI day duc Phaf da cong bo cho chu fang Ia NgaI so nhap
nIof ban, va you cau ho fro IaI VaIshaII. NguoI IIchchhavI raf dau buon, khang
khang doI dI fhoo duc Phaf. Ðuc Phaf bon dung fhan fhong fao ra mof dong
suoI rong 914 mof chay raf manh ngan gIua NgaI va ho, cho non nhung nguoI
nay buoc phaI quay fro IaI. Va do ky nIom va an uI ho duc Phaf da cho ho bình
baf cua NgaI. Ðja dIom nay duoc xac djnh Ia Ðoora ngay nay, Ia Iang KosarIya.
NguoI IIchchhavI mIon cuong quay vo nhung raf dau buon, sau nay xay mof
ngoI fhap o do do fuong nho su kIon nay. Ðuc Phaf gIaI fhích cho An Nan Ia vì
sao chon noI do cong bo voI do fu Ia NgaI sap sua nhap nIof ban, boI vì frong
mof doI qua khu duc Phaf da caI frj vung nay fon Ia Kossapuffa. Thoo ngaI
Huyon Trang fhì chính faI day duc Phaf da fuyon bo rang frong doI qua khu
NgaI Ia mof vj Ðo faf caI frj xu nay fon Ia ChakravvarfI Raja Ðon. Truyon co
fích Padma An Ðo noI rang Raja Ðon Ia mof ong vua phaf fu. Nhung fhoo
fruyon fhuyof dan gIan fhì Raja Ðon noI fIong Ia mof vj hoang do raf nhan fu,
va Ia mof frong daI do cua vung Ðac An. Huyon Trang noI rang co mof
ChakravarfI Raja cua fho ky fhu 7 TTI, co Io Ia Raja Ðon. Ðoora raf phon
fhjnh frong suof fhoI gIan nay.
Thoo fruyon fhuyof, Raja Ðon khong ho fhu fhuo daf. Nhung co mof
fruyon fhuyof khac Ia ong chI Iay mof fhung vo bap cua nguoI nong dan.
Nhung sau nay ong ra Ionh moI nguoI nop cho ong mof íf Iua mach. Than
fhong cua ong bong dung bIon maf. Vo cua vua Ia hoang hau RanI KamIavafI.
Ða fhuong fam fron Ia son. KhI ba dang fam fhì Ia son gay khIon ba chof
chìm. Vua Raja Ðon da frIou hoI faf ca cac fu sI, nhung nguoI nay noI voI ong
Ia so dI hoang hau bj chìm Ia do ong nang fhuo daf. Sau do Raja Ðon cho xay
Ðouro |fhap), roI cung gIa dình dI vao frong fhap, ong dung fhan fhong dong
cua, va fu do khong aI con nhìn fhay ong.
Ðja dIom fron duoc goI Ia ‘Thanh cua Raja Ðon’, da bj hu haI nang do
fran dong daf nam 1938. VIon khao co hoc ÐIhar dang gIu nhung xa IoI, nhung
khu dI fích nay fhì khong duoc phaf frIon nhu Ia mof dIom hanh huong quan
frong. Khoang 750 mof vo huong Ðong bac cua Ðouro Ia cung dIon cua hoang
hau, ngay nay nguoI fa goI Ia RanIvas |noI o cua hoang hau). Ho ma hoang hau
fam raf noI fIong co fon Ia CangoyafaI, ho rong 278.7 mof vuong nhu da duoc
mIou fa frong nhIou faI IIou Ijch su. Chuong frình khaI quaf faI RanIvas fIon
143
hanh nam 186, da xac djnh su hIon dIon cua mof fInh xa Ion nhaf faI khu vuc
nay. Mof fuong Phaf raf Ion duoc fìm fhay o day Ia mInh chung. Mof fru da co
fuong su fu o dau cof duoc fìm hay o faI day do daI uy Markham KIffoo.
Mof frong nhung baI phap noI fIong cua duc Phaf Ia KaIamasuffa, NgaI
khuyon do fu chI fIn vao nhung IoI day cua NgaI sau khI suy xof can nhac mof
cach ky Iuong. Sau nay nguoI fa xay mof ngoI fhap faI dja dIom nay. Nhung
kham pha gan day frong nhung Ian khaI quaf nhung con kInh, phaf hIon nhIou
dong fIon vang co cham hình noI cung voI nhung an cua vua KanIshka cua
frIou daI Kusana da xac mInh vj frí Ijch su cua KosarIya
NgoI fhap chính duoc phaf hIon Ian dau fIon do AIoxandor CunnIngham
vao nam 1862, fhap cao 15.5 mof, chu vI 427 mof va uoc fính do cao fron maI
vom khoang do 21.4 mof. CunnIngham ghI rang: “nhung cuoc khaI quaf da
phaf hIon mof ngoI chua nho chung 3 mof vuong, fuong Phaf raf Ion chI con
IaI phan dau va vaI, voI foc quan bình fhuong”. Thoo ong fhì noI nay da co fu
nam 200 don 700 TI Ia mof fhu phu cua mof vuong quoc. NgoI fhap co nam
fang va moI fung moI hình dang khac nhau, do do fu dInh fhap frong gIong
nhu mof hình MandaIa khong Io. O moI fang co nhIou hoc daf nhung fuong
Phaf kích fhuoc nhu nguoI fhaf.
Nam 1911, fhoo mof su gIa nguoI Anh fon Ia I.O. O’ MaIIoy, nhung dI
fích o Ðoura cao 19 mof voI chu vI Ia 427 mof. Trong fhoI gIan nay, khu dI fích
Ia mof vung cay coI moc um fum. Co ban fhap cao chung 24.5 m don 27.5, va
foan bo fu mo daf va do fhap fhì fhap cao khoang 45.7 m.
NgoI fhap chính, co Io Ia mof frong nhung fhap cao nhaf fho gIoI, nguoI
fa cho rang ngoI fhap o Ðorobudur o Java, IndonosIa Ia ban sao cua fhap nay.
Thoo nhung nguoI dan dja phuong fhì phan fron cua fhap bj do do mof fran
dong daf vao nam 1934 o ÐIhar. NguoI fa uoc fính Iuc do Ia 37.5 m. Trong fhoI
ky fhanh bình, khI ma Phaf gIao phaf frIon manh o An Ðo, fhap KosarIya cao
don 45.7 m, frong khI do fhap Ðorobudur cao 42.1 m. ChIou cao cua fhap
SanchI, mof dI san van hoa fho gIoI cao 23.6 m, chI bang mof nua chIou cao
cua fhap KosarIya fruoc day.
Ðac bIof Ia ca haI fhap KosarIya va Ðorobudur dou co sau fang, duong
kính cua fhap KosarIya bang voI fhap Ðorobudur. Nhung nhIou chuyon gIa cam
fhay duong kính cua fhap KosarIya Ion hon boI vì mof so phan cua fhap van
con nam duoI Iong daf chua duoc khaI quaf Ion. PhaI maf don 3 nam nguoI fa
moI khaI quaf duoc foan bo fhap |1999-2001). Cung can mof vaI nam nua moI
hoan foan khaI quaf hof foan bo ngoI fhap. VIon nghIon cuu khao co An Ðo
dang bao fon khu dI fích nay va sau khI cong frình khaI quaf hoan faf ho so
quyof djnh phaf frIon khu vuc chung quanh day fhanh mof khu dI fích hanh
huong va du Ijch.
144
Iuu y: o day khong co cho nghI qua dom khong co mof khach san hay
nha nghI nao ca. Thoo quoc Io 28, chung 20 km vo huong Ðac, sau khI qua song
Candak Ia CopaIganj, mof fhj fran nam cach KosarIya 50 cay so vo huong Tay
bac, chung fa co fho o IaI day qua dom frong mof khach san ro fIon.
Mot d¡ tIch Phut g¡uo lun cun: Luur¡yu Nundungurh
Chung hon 92 cay so vo huong Ðac cua KosarIya, noI IIon bang quoc Io
28 Ia IaurIya Nandangarh. ÐIom nay cach ÐoffIah 26 cay so, nam fron con
duong chính dI Pafna. ÐoffIah cach Pafna 190 cay so dI ngang qua MofIharI va
Muzaffarpur. Cach VaIshaII 142 cay so vo huong Ðac, gan bIon gIoI NopaI.
Thj fran nho IaurIya Nandangarh khong IIon ho voI duc Phaf, nhung
nhung dI fích nay cho fhay day Ia mof dIom dac bIof doI voI nhung phaf fu
fhoI xua. Chung quanh khu vuc nay co 3 day voI khoang 20 mo daf co moc cao.
Nhung mo daf nay co Io Ia non mong cua nhung ngoI fhap co, cong frình khaI
quaf da fìm fhay mof so manh bình bang daf xuong nguoI, va co mof hình
nguoI Iam bang vang daf mong. NgoI fhap khong co mof nof gì fIou bIou rang
da xuaf hIon vao fhoI ky dau fIon. Co haI khu dI fích khac cung fhu huf su
quan fam cua phaf fu.
Tru du vuu A Ouc
NguoI fa cho rang vua A Ðuc da cho dung hof fhay Ia 40 fru da, nhung
chI mof so íf Ia khong bj hu haI. Mof so bj sof danh gay, mof so fhì bj do, va
bj dap bo naf, mof so fhì bj doI dI noI khac, va mof so nhu fhap SanchI fhì bj
dap do Iay da cho nhung muc dích khac. ChI fru da o IaurIya Nandangarh Ia
van con nguyon von, chung fa co fho hình dung duoc nof hung vI uy nghI cua
nhung dI fích nay Iuc moI duoc dung.
Than fru co do nghIong, cao 12.8 m mac dau mof vaI mof nam o duoI
daf qua nhIou fho ky. Hình su fu ngoI o dau fru manh khanh hon su fu o
Sarnafh, va co nhung duong frang frí hình xoan oc o duoI. Phan fron fru Ia
mof phan co hình caI frong co frang frí hình nhIou con ngong froI chung
quanh. Tron phan nay Ia fuong su fu ngoI duoc fram fro raf manh mo va raf
dop. Khong may Ia phan maf cua su fu da bj maf co Io Ia do bj phao kích cua
quan doI MIr JumIa vao nam 1660. Sau sac Ionh cua vau A Ðuc duoc vIof fron
fru da o IaurIya Nandangarh, nhung sac du nay noI nhung no Iuc cua vua fhuc
hanh gIao phap frong caI frj cua mình. Nhung sac du nhu sau:
|1) Vua fuyon bo rang: Ðay Ia phap du da duoc ban hanh nam fhu 26 cua
frIou daI vua caI frj. Hanh phuc frong cuoc doI nay va doI sau so kho daf duoc
nou nhu khong hIou gIao phap, phaI fu mình hanh frì, phaI fon quy, phaI so
haI nhung foI IoI, va phaI bIof cam fhong. Qua nhung chI fhj cua fa IIon quan
don gIao phap, Iong fIn gIao phap phaI duoc fang fruong hang ngay, va phaI
fIop fuc fang fruong. Nhung quan chuc cao cap, fhap hay nhung nguoI co chuc
vj frung bình cung dou phaI fhuc hanh gIao phap, fhì moI co kha nang huong
145
dan cho ko khac. O khu vuc bIon gIoI Mahamafras cung dang hanh frì gIao
phap. Va day Ia nhung sac Ionh cua fa: bao vo chanh phap, Iam cho moI nguoI
hanh phuc frong chanh phap, va phaI bao dam voI chanh phap.
|2) NguoI con you cua chu fhIon, vua PIyadassI, fuyon bo: gIao phap Ia
fof. Nhung hanh frì phap gì7 If fao foI IoI, Iam dIou fhIon, co Iong fu, khoan
dung, chan fhaf va frong sach. Ta fhuc hanh dIou nay bang nhIou cach. ÐoI voI
IoaI nguoI hay fhu vaf, chIm choc hay nhung IoaI fhuy foc, fa cung cap moI fhu
gom ca quyon song. Va nhIou vIoc fhIon khac fa da Iam. Ðay Ia phap du fa
cong bo don moI nguoI phaI fhI hanh va phaI fhuc fhI maI maI. Va aI fhuc
hanh phap du nay mof cach nghIom fuc so fao duoc nhIou phuoc fhIon.
|3) Vua PIyadassI fuyon bo rang: moI nguoI chI fhay nhung vIoc Iam fof
non noI rang “fa da Iam vIoc fof nay”, nhung ho khong fhay nhung hanh dong
foI IoI cua mình. ÐIou nay raf kho fhay. MoI nguoI non suy nghI nhu fho nay:
“day Ia nhung hanh dong dua don IoI Iam, bao Iuc, doc ac, san han, cao ngao,
va ganh fy. Ðung do nhung dIou nay Iam hu haI fa”. Va moI nguoI non suy
nghI nhu fho nay: “VIoc Iam nay mang IaI hanh phuc cho doI nay va doI sau”.
|4) Vua PayadasI fuyon bo rang: Phap du nay duoc ban hanh vao nam
fhu 26 cua frIou daI fa. Nhung nguoI fro Iy cua fa dang Iam vIoc frong dan
chung, frong so hang fram ngan nguoI. PhaI bIof Iang ngho nhung IoI gop y
chI frích fhì cac quan IaI moI co fho hoan fhanh frach nhIom mof cach fu fIn,
khong so haI va do co fho mang IaI su an Iac, hanh phuc va IoI ích cho fhan
dan frong nuoc. Nhung nhung vj nay phaI Iuon Iuon ghI nho nguyon nhan gì
dua don hanh phuc hay dau kho, fu chính ban fhan phaI fhuc hanh gIao phap
va phaI khuyon khích moI nguoI hanh frì fhoo nhu vay, fhì moI nguoI co fho
daf duoc hanh phuc ngay frong cuoc doI nay va doI sau. Nhung Rajjukas nay
hoan hy phung su fa. Ho cung fuan Ionh nhung quan chuc khac nhung nguoI
bIof duoc nguyon vong cua fa da huong dan cho nhung Rajjukas do ho co fho
Iam fa haI Iong. Cung nhu mof nguoI cam fhay fu fIn gIao con mình cho mof
nguoI y fa gIoI, vj ay nghI rang: “NguoI y fa nay so cham soc con mình fof”,
cung vay nhung nguoI fro Iy do fa chI djnh so vì hanh phuc va an Iac cho faf
ca fhan dan frong nuoc.
KhI ngho nhung kIon nghj cac quan chuc phaI gIaI quyof ngay doI voI
nhung Rajjukas do ho co fho hoan fhanh nhIom vu ma khong phaI so haI Io
Iang va fu fIn. Ðay Ia y muon cua fa, fa so khong ho fhay doI vo Iuaf phap va
khong fhay doI vo xu phaf. Ta so ban cho nhung fu nhan pham foI chof co ba
ngay fu do. Trong ba ngay nay nhung fu nhan nay co fho song fu do voI fhan
nhan. Nou khong co you cau gì fhì nhung fu nhan nay duoc an huo fao nhung
cong duc cho doI sau, hoac Ia kIong an. Thaf su mong muon cua fa Ia nhu vay,
fham chí don gIo phuf chof cua nhung fu nhan nay, co fho chuan bj cho doI sau
bang cach fhuc hanh gIao Iy, kIom cho ban fhan va khoan dung.
146
|5) Vua PIyadassI fuyon bo rang: sau khI fa Ion ngoI 26 nam, faf ca fhu
vaf dou duoc bao vo-chIm kof, hong hac, vjf froI, doI, kIon, rua nuoc, ca, rua
kho, nhím, soc, naI, frau bo, Iua, bo cau hoang, bo cau nuoI va faf ca IoaI cam
fhu dou khong duoc gIof do an fhjf. Nhung con do sua, cuu, va hoo cho sua
dang frong fhoI gIan nuoI con cung khong duoc gIof haI, cho don khI nhung con
con duoc 6 fhang fuoI. Khong duoc fhIon ga, vo frau co nhung sInh vaf song
frong do cho non khong duoc dof, khong duoc dof rung, nou khong co Iy do
chính dang khong duoc gIof haI suc vaf. Khong Iay mang song cua con nay do
nuoI con vaf khac. Vao ba ngay ChafurmasIs, ba ngay cua TIsa va frong suof
nhung ngay 14-15 cua Io bo faf, khong duoc buon ban ca. Trong nhung ngay
nay khong duoc gIof suc vaf, cung khong duoc du fru ca frong nha. Vao ngay
mong fam cua moI fhang, ngay 14 va 15 fhang TIsa, Punarvasu va nhung ngay
dac bIof khong duoc fhIon frau bo duc, do duc, cuu, hoo, va nhung suc vaf khac
dou khong duoc fhIon. Vao fhang TIsa, Punarvasu, ChafurmasIs va ram
ChaufurmasIs khong duoc nung Iua dong dau va ngua va bo fhIon. Tu nam 26
frIou daI cua fa fu nhan so duoc an xa 25 djp frong nam.
|6) Vua PIyadassI noI: Ta baf dau fhuc hanh chanh phap fu nam fhu 20
sau khI Ion ngoI, fa baf dau ban hanh nhung Phap du nay Ia vì su an Iac, hanh
phuc cua moI nguoI, do moI nguoI khong con pham foI va co fho fang fruong
chanh phap. Ta nghI rang: “Iam fho nao co fho mang IaI an Iac hanh phuc cho
moI nguoI7”. Ta da ra Ijnh don faf ca nhung nguoI fhan o gan hoac o xa do ho
co fho huong dan moI nguoI song hanh phuc va vì vay fa da Iam nhu vay. Ta
doI xu bình dang voI moI nguoI. Ta fon frong faf ca fon gIao khac. Nhung fof
nhaf Ia fa muon fruc fIop gap dan chung. Phap du nay ban hanh vao nam fhu
26 sau khI fa Ion ngoI.
Nhung chI du gIong nhu vay duoc fìm fhay o fron fru da faI Topra va
Mooru, o ÐoIhI, fru da o AIIahabad, va cac fru da o IaurIya Nandangarh va
Rampurva. Cung nhu nhung bIa ky cua vua A Ðuc, fru da co nhIou granIfo, vua
cu vua moI. TaI sao vua A Ðuc chon noI day do dung fru da fhì hIon nay van
chua ro, nhung no duoc dong y Ia co fu xa xua, IaurIya nandangarh Ia mof
frong nhung dIom chính do chIom baI fron fuyon duong fu Pafna dI IumpInI.
Thup
Khoang chung 1.5 cay so fu fru da vua A Ðuc, phía sau mof Io duong o
dja phuong Ia nhung dI fích cua mof ngoI fhap co Ion nhaf o An Ðo. Mac du
fhap hIon nay chI cao 24 mof, va co chu vI gan 457 mof. Ðo cua fhap nam fron
nhIou mo daf cao, co nhung mo daf fhap hình da gIac, nhung mo cao fhì hình
fron. Tu fhap fro xuong 11 mof co mof fhap nho nhung khong co xa IoI bon
frong. Tuy nhIon bon frong fhap co mof mIong vo cay daI, nguoI fa cho rang
day Ia mof frang frong mof cuon kInh Phaf gIao vao gIaI doan fho ky fhu 4 TI.
147
Mof caI fhap fo Ion nhu vay fhuong xay do fho xa IoI hoac do fuong nIom
nhung su kIon quan frong nhung nhung gì bon frong fhap van con huyon bí.






































148
13. K¡SH¡NAGAR, NO¡ O¡C PHAT NHAP N¡KT BAN
Truoc khI nhap nIof ban o KushInagar, duc Phaf day fon gIa A Nan:
“Nay A Nan, cot bc nbung suy ngbì pbat sanb trong ong rang ‘Tbc Ton
kbong con giao buan nua, cbung ta sc kbong co bac Ðao su!’ nbung kbong pbai
nbu tbc, nay An Nan, ong ncn nbo rang. 8au kbi Nbu /ai nbap Jict, tuy rang
tban tbc Ta tan ra nbung Nbu /ai oan tbuong tru. gioi /uat ma Ta Ja Jat ra
cbo cac ong sc /a bac Ðao su. 8au kbi ta nbap Jict, ncu co nbung gioi /uat nbo
nbat kbong con tbicb bop tbì co tbc bo bot.”
KInh ÐaI Ðaf NIof ban
Mof Ian nua fruoc khI Tho fon nhap dIof van khuyon khích cac do fu cua
NgaI: “Nay cac ty kbco! Cac pbap buu oi /a oo tbuong, kbo Jau. Cbl co cban /y
/a bat bicn. Hay tinb tan Jc giai tboat!”. Ðay Ia IoI day cuoI cung cua duc Phaf.
Sau do NgaI nhap fhIon djnh va nhap nIof ban.

VI TRI VA ÐOI CANH IICH S!
Ðan so: 26.000 nguoI. Ma so dIon fhoaI: 05563.
KushInagar |KushInara, hay KasIa) co fho don bang xo buyf fu Corakpur
chung 55 cay so bang quoc Io 28. Khoang cach fu KushInagar voI mof vaI noI
chính: IumpInI 175 km, KapIIavasfu 146 km, ShravasfI 274 km va VaranasI
270 km. San ga gan nhaf Ia ga Corakpur, 51 km. Khong co xo buyf chay fu
KushInagar fruoc 6.30 sang. Taf ca nhung noI do chIom baI, fham quan va cho
nghI dou nam fron con duong chính cua KushInagar. Ðon xo buyf nam o ngoI
Iang bon canh KasIa, chung 3 cay so vo huong Ðong. Trong khu vuc fhanh fích
co mof khu nha buIIdIng moI moc gom ca fruong cao dang chung voI fruong
frung hoc, va nhung foa nha va ba nha nghI cong cong va ÐharmashaIas, mof
nha nghI cua Arakan va Phaf gIao MIon ÐIon, caI fhu ba xay do ÐIrIas
Trong baI phap cuoI cung, duc Phaf da noI KushInagar Ia noI NgaI nhap
nIof ban, va day cung Ia fhanh fích quan frong cho nhung phaf fu hanh huong
chIom baI. Co ba Iy do faI sao duc Phaf quyof djnh chon KushInagar Ia dja
dIom ngaI nhap nIof ban: |1) day Ia dja dIom fhích hop do fhuyof kInh ÐaI
ThIon KIon Vuong |Maha-sudassana suffanfa), |2) nhan Tu Ðaf Ða Ia Iam do fu
cuoI cung vì ong nay dang song o do, |3) Ða Ia Mon Ðrona co kha nang phan
chIa xa IoI cua Ngaì. Hon nua, faI day duc Phaf frong bay kIop qua khu cung
da fhj fjch o KushInagar, va NgaI quyof djnh khong noI nao khac hon Ia
KushInagar “noI ma Tho Ton da 8 Ian nhap dIof”. TaI day duc Phaf da vao
nIof ban.
Trong suof 45 nam gIao hoa, duc Phaf da fom faf foan bo gIao phap cua
NgaI goI gon frong 37 pham fro dao – khI NgaI roI dInh IInh Thuu do cung
voI fon gIa A nan dI vo phuong Ðac. Sau khI nghI IaI dom o NaIanda, duc Phaf
da qua song Hang Ian cuoI cung, noI day hIon gIo Ia fhanh pho Pafna va don
149
ngoI Iang ÐoIuva. Trong khI an cu mua mua faI ngoI Iang nay gan VaIshaII, duc
Phaf da day fon gIa A Nan rang hIon gIo NgaI dang nhuom bonh fhan fho raf
dau nhuc vì gIa nua. Ðuc Phaf bao Ia so nhap dIof frong ba fhang nua. Trong
khI fru faI VaIshaII, duc Phaf da ba Ian noI voI An Nan rang nhu IaI co fho koo
daI fho mang. Khong hIou nhung IoI noI cua Phaf, fon gIa A Nan da khong noI
gì va dI ngoI fhIon o gan bon. Ðon khI fon gIa A Nan hIou ra fhInh duc Phaf
koo daI fho mang nhung NgaI da fu choI, boI vì da qua fro. Ðuc Phaf nhap
djnh do kom IaI con dau va fIop fuc don VaIshaII. NgaI da frIou fap chu fang
dang song o VaIshaII IaI faI Mahavana KufagarasaIa va nhac nho cac vj fy
khoo Ia gIao phap cua NgaI bao ham frong 37 pham fro dao |ÐodhIpakshIya
Ðhammas) chIa ra Iam 7 nhom |su kIon nay co fho xom nhu Ia Ian Chuyon
Phap Iuan Ian fhu ba).
1. SmrIfyupasfhana |PaII, SafIpaffhanas)- Tu NIom Xu: chanh nIom vo
fhan, cam fho, fam va phap. Ðay Ia con duong duy nhaf duoc Tho Ton fan
duong dan don chung ngo gIaI fhoaf.
2. Samyakaprahana |PaII: Sammappadhanas)- Tu Chanh Can: fInh can
ngan ngua nhung ac phap chua sanh, doan fru nhung ac phap da sanh, fInh
can Iam phaf khoI nhung fhIon phap chua sanh va fInh can Iam fang fruong
nhung fhIon phap da sanh.
3. RIddhIpada |PaII: IddhIpadas)-Tu Nhu y Tuc: chung daf fhan fhong
bang Ðuc djnh, TInh fan djnh, Tam djnh va Tu duy djnh.
4. IndrIya |PaII: IndrIyas)- Ngu can: nhan fo can ban Ia Tín |nIom fIn)
vung chac vao duc Phaf Ia bac CIac ngo, ThIon Tho, Tho CIan CIaI, ThIon
Nhan Su… va fIn vao gIao phap va fang gIa, fín duoc ho fro boI fInh fan, nIom,
djnh va frí fuo.
4. ÐaIas- Ngu Iuc: Ngu Iuc cung gIong nhu ngu can do Ia Tín, Tan, NIom,
Ðjnh, va Tuo. Suc manh cua ngu can goI Ia ngu Iuc
6. Sambodhyyanga |PaII:Sambojjhangas)-Thaf gIac chI: Ia con duong dan
don gíac ngo hoan foan, doan fru faf ca Iau hoac, dan don chung daf frí fuo va
gIaI fhoaf. Thaf gIac chI Ia NIom gIac chI, Trach phap gIac chI, TInh fan gIac
chI, Hy gIac chI, KhInh an gIac chI, Ðjnh gIac chI va Xa gIac chI.
7. Marga |PaII: Magga)-Ðaf Thanh Ðao: hay con duong Trung dao franh
xa haI cuc doan kho hanh op xac va huong fhu duc Iac fho gIan. Ðo fhay duoc
nguon goc cua gIa chof duc Phaf da hoan foan gIaI fhoaf moI kho dau, NgaI da
chung ngo chan Iy cao sIou, vI dIou, vuof khoI ngon ngu khaI nIom.
Chju dung nhung dau don cua con bonh, duc Phaf fIop fuc cung fon gIa A
Nan dI don KushInagar, NgaI dI qua Iang Pava va nghI IaI mof ngoI Iang ma
mof doan IaI buon vua moI dI qua. Ðon Pava con fraI nguoI fho ron Kunda
|Thuan Ða) da cung duong duc Phaf bua com frong do co fhjf. Ðuc Phaf chap
nhan nhung khong do aI an fhuc an do. Ðuc Phaf bao Thuan Ða dom nhung
150
fhuc an con IaI dI chon do nguoI khac khong bj frung doc. Sau khI bIof duoc
fhjf khong fof, Kunda raf dau kho va an han vì nghI rang chính fhuc an ma
ong cung duong da Iam cho duc Phaf frung doc nang. Nhung duc Phaf da
khuyon gIaI ong fa rang cong duc cua nguoI cung duong Tho Ton bua an cuoI
cung cung ngang bang voI nguoI cung duong Tho Ton fruoc khI fhanh dao.
NguoI chu mof hIou buon, gIaI cap quy foc fon Ia MaIIIa, don noI chuyon voI
duc Phaf. Cam dong sau sac IoI day cua phaf, ong da cung duong duc Phaf haI
fam vaI vang sang. Tuy nhIon mau sac cua vaI khong sanh duoc voI anh sang
phaf ra fu nguoI duc Phaf. Than duc Phaf foa ra anh sang ky dIou haI Ian, do
Ia dom fruoc khI NgaI fhanh dao va fruoc khI nhap nIof ban.
Ngay ko fIop, Ðuc Phaf va A Nan don bon bo song HIranyavafI o phía
nam KushInagar, o do gIua haI cay sa Ia song fho, duc Phaf nam nghIong hong
bon phaI, fu fho su fu dau xoay vo huong Ðac. Ðuc Phaf noI voI fon gIa A Nan
dIou quan frong cua gIao phap NgaI Ia duc fIn, mof so gIoI Iuaf ma cac vj fy
khoo can phaI gIu, frong cdo co ca vIoc fra fy kIm fhan cua NgaI:
“Nay A Nan! Tho Ton bIof rang faf ca chu fang o day dou co nIom fIn
vao Tam bao. Tham chí co so nguoI fuy chI moI chung duoc qua vj Tu da hoan”
Ðuc Phaf Im Iang nhìn chu fang roI noI; “Nay cac ty kbco, bay /ang
ngbc Tbc Ton. Cac pbap buu oi /a oo tbuong. Ncu co sanb tat co tu. Hay no
/uc tinb tan Jc cbung ngo giai tboat!. Ta tuycn bo ooi cac ong rang cac pbap
buu oi Jcu bicn boai. Hay no /uc tinb tan!”
Ðuc Phaf nham maf. NgaI da noI nhung IoI day cuoI cung. TraI daf rung
dong. Hoa Sa Ia no ro va roI xuong nhu mua. Than va fam cua moI nguoI dou
rung dong. Ðuc Phaf nhap nIof ban.
Ðuc Phaf day hay Iam Io fra fy gIong nhu nghI Io cua mof vj vua cua faf
ca vua; phap fhan NgaI duoc quan frong vaI moI, buoc bang vaI nhung, daf
frong mof kIm quan, bon ngoaI boc mof kIm quan bình fhuong va hoa fang.
Sau cung, fhap duoc xay o cac nga fu duong do fho. Nhung nha quy foc MaIIas
da don danh Io ngaI. Trong baI phap cuoI cung duc Phaf fhuyof cho Tu Ðaf Ða
Ia, mof dao sI Ða Ia Mon da 120 fuoI, don quy y xuaf gIa Iam do fu Phaf,
fruoc khI NgaI nhap nIof ban va Ia nguoI do fu xuaf gIa cuoI cung cua duc
Phaf. Ðuc Phaf day: “Hay nbo ky, nay cac Ty kbco! Ta /uon noi ooi cac ong /a
tat ca cac pbap buu oi Jcu bicn boai! Hay no /uc tinb tan Jc giai tboat. Tu bat
Ja /a ngoi tbicn kc bcn, /ap tuc nbap Jjnb cbung A /a ban oa nbap nict ban,
ngay truoc kbi Juc Pbat nict ban.”
Trong suof 45 nam, duc Phaf da dI nhIou noI do gIao hoa cho chung sanh
hIou duoc gIao Iy cua NgaI. NguoI fa cho rang so dI duc Phaf nIof ban Ia do an
bj frung doc. Thoo mof so faI IIou fhì cho rang duc Phaf bjnh nang do an fhuc
an |suraka-maddavam) do mof nu fhí chu fon Ia Cundo, mo cua Kunda nau. Co
nguoI gIaI fhích nghIa cua fu fon Ia mof IoaI ‘fhjf hoo’. Mof so hoc gIa cho Ia
151
fhjf hoo rung, nguoc IaI mof so IaI cho rang day Ia mof IoaI nam hoang. Mof so
fhì khong dong y do Ia fhjf hoo rung cung khong phaI nghIa cua fu
Sukarakanda, ma Ia mof IoaI cu moc nhIou o frong rung, ma nguoI fhoo dao
HIndu raf fhích an. No Ia mof IoaI cay fhIon nhIon nguoI fa an frong nhung
ngay kIong an.
KhI canh ba don, duc Phaf hoI cac do fu cua NgaI ba Ian Ia co aI fhac
mac dIou gì IIon ho don Phap va Iuaf khong7 Sau khI duc Phaf day cac vj fy
khoo Ian cuoI cung, NgaI vao nIof ban. TraI daf rung dong, sao roI fron bau
froI. Tron froI xuaf hIon ca khap 10 phuong sang ruc va nhac froI vang Ion.
Trong 6 ngay ko fIop, phap fhan cua NgaI van do nam va cac quy foc
MaIIas duoI su huong dan cua fon gIa A Nau Iau Ða chuan bj cho Io fra fy kIm
fhan cua NgaI. Vao ngay fhu 7, kIm fhan duc Phaf duoc uop bang dau fhom,
hoa. Va Io fra fy duoc chính fhuc fo chuc do ngaI Ma Ha Ca ÐIop faI
Makufabandhana-chaIfya |Rambhar sfupa). KIm fhan cua NgaI duoc fam IIom
bang ca ngan fam vaI daf vao kIm quan co raf nhIou vaf quy gIa. Sau khI Io
fra fy kof fhuc, cac fy khoo fhu fhap xa IoI cua Phaf. ChI con nhung xuong so,
rang va nhung vaI IIom bon ngoaI va bon frong con IaI. Xa IoI duoc cac quy foc
MaIIas fhu fhap Iam Io fon fho faI KushInagar. Ngay nay ngoI fhap nay khong
con nhu cu, hIon gIo Ia mof fhap xay bang gach cao 15 mof va mof khu vuon
duoc cham soc can fhan.
Nhung quy foc MaIIas o KushInagar nghI rang ho raf may man duoc faf
ca xa IoI cua duc Phaf nhung daI dIon cua 8 nuoc don dou muon chIa xa IoI va
sap sua xay ra chIon franh. Ðo ngan chan su xung dof, ba Ia Mon Ðrona dua y
kIon Ia so chIa xa IoI ra 8 phan bang nhau. Co mof so gIaI fhích Ia xa IoI cua
Phaf duoc chIa ra Iam ba phan: chu ThIon, A fu Ia va IoaI NguoI. Va phan cua
IoaI nguoI duoc chIa Iam 8 phan. MoI nuoc mang vo fho faI vuong quoc cua ho,
va fam ngoI fhap duoc xay dung. Sau nay xa IoI IaI duoc phan chIa khI vua A
Ðuc quyof djnh xay 84.000 ngoI fhap. Ngay nay xa IoI cua Phaf co o nhIou ngoI
fhap fron foan Ianh fho cua An Ðo.
HaI fho ky sau KushInagar bj quon Iang, chang con aI quan fam. CuoI
cung nho Ian chIom baI cua vua A Ðuc, KushInagar da hoI sInh. Vua da cho
xay dung fhap va fru da faI day. ÐIou nay da duoc Phap HIon va Huyon Trang
xac mInh, haI ngaI da don day va co do cap don ba ngoI fhap, haI fru da va
nhIou fhanh fíchkhac; dI nhIon khu vuc nay da hoang fan. Huyon Trang cung
da nhìn fhay mof fhap do vua xay faI nha cua Kunda, noI duc Phaf dung bua
com cuoI cung. Tuong nIom noI duc Phaf nhap nIof ban Ia mof ngoIchua Ion
xay bang gach va mof pho fuong Phaf nam. NgoaI ra con co mof so dI fích cua
fhap vua A Ðuc va mof fru da va mof bIa ky ko IaI su kIon. Co haI fhap fuong
nIom nhung doI qua khu cua duc Phaf o day. Ca ngaI Phap HIon va Huyon
Trang dou do cap don mof ngoI fhap noI ma vj bao vo duc Phaf, VajapanI da
152
khong con bình fInh quang cay fích fruong khI ngho fIn Phaf nIof ban. Cach
do mof doan Ia fhap do vua A Ðuc xay fuong nIom noI phan chIa xa IoI. Mof
nha chIom baI Trung Quoc khac, ngaI NghIa Tjnh |672-693) co ghI chop mof so
chI fIof vo KushInagar, fuy nhIon ngaI noI don su hung fhjnh cua KushInagar
Iuc bay gIo. Thoo mof bIa ky fho ky fhu 10-11, frong gIaI doan cua frIou daI
KaIachurI, mof fInh xa va mof chanh dIon fho mof fuong Phaf raf Ion duoc
xay dung. Sau ca gan mof fhIon nIon ky bj Iang quon, nhung dI fích o day duoc
Ðuchannan, mof nhan vIon cua Cong fy Ðong An chu y don. Ian dau fIon
frong gIaI doan can daI, nam 1854 H.H WIIson da nou ra vj frí cua KushInagar
va KasIa. Tuy nhIon chính AIoxandor CunnIngham , nha khao co da chac chan
xac djnh vj frí cua KushInagar frong nhung Ian don day vao nhung nam 1861-
62. Nam 1876-77, nguoI phu fa cua ong Ia A.C.I. CarIIoyIo da khaI quaf fìm
fhay ngoI fhap chính va ngay fruoc fuong Phaf nIof ban. Suof fhoI gIan nam
1904-1907 duoI su gIam saf chính cua J.Ph. VogoI va vao nam 1910-1912,
HIrananda ShasfrI da fIon hanh nhIou cuoc khaI quaf, fìm fhay nhIou foa nha
bang gach, dI fích va nhIou bIa ky. ÐIou Ia Iung Ia khong co mof bIa ky nao
do cap don caI fon KushInagar hay baf cu mof fu fuong duong nao. Su khoI
phuc phan Ion Ia nho nhung no Iuc cua fy khoo MahavIra nguoI song o day vao
nhung nam 1890-1920. HoI cho fhuong nIon fo chuc vao nhung ngay ky nIom
cua duc Phaf duoc khoI xuong do ÐaI duc ChandramanI, da fro fhanh pho bIon
va fhu huf raf nhIou du khach.
KushInagar duoc xac djnh fro IaI vao cuoI fho ky 19. Nhung cuoc khaI
quaf cho fhay Phaf gIao da phaf frIon o day frong mof fhoI gIan kha Iau.
Nhung dI fích cua 10 fInh xa khac nhau co fu fho ky fhu 4 don fho ky 11 duoc
fìm fhay. Hau hof nhung dI fích nay dou nam frong mof cong vIon, o gIua khu
vuon Ia mof chanh dIon moI xay va mof fuong Phaf nIof ban Ion. Tuong Phaf
nay von duoc Iam o Mafhura va fho o day do mof fu sI fon Ia HarIbhadra song
vao frIou daI Kumaragupfa |415-56 TI), nguoI fhanh Iap fInh xa NaIanda. Pho
fuong duoc fìm fhay vao cuoI fho ky 19 nhung da bj hu hong, hIon nay da duoc
fu sua fro IaI. Ðang sau chanh dIon Ia mof fhap Ion xay vao fhoI ky Cupfa.
Phaf gIao MIon ÐIon da fu sua IaI vao dau fho ky 20. Can do Ia mof ngoI chua
nho xay dung ky nIom noI duc Phaf nghI Ian cuoI fruoc mof khu vuon Sa Ia,
khu vuon nay cung duoc khoI phuc fro IaI. Vo phía Ðong Ia mof fhap Ion, bay
gIo nguoI fa goj Ia Ramabhar, dI fích cua noI fra fy kIm fhan duc Phaf.
Thup N¡et bun
Ngay sau chanh dIon fho fuong Phaf nIof ban Ia mof fhap xay dung
ngay noI duc Phaf nhap nIof ban gIua haI cay sa Ia song fho.
153

Thap NIof Ðan o KusInagara

Cung nhu nhung ngoI fhap khac, fhap nay gom co nhIou fhap nho. Ðon
frong cua ngoI fhap fruoc day nguoI fa fìm fhay nhung mau fhan don va daf
don, chac day Ia nhung fhu fu gIan fhIou. NgoI fhap chính duoc khaI quaf hoan
foan vao nam 1876 do CarIIoyIo. NgoI fhap Ia mof khoI gach do so frong fình
frang sap do. ÐIou nay cho fhay fhap Ia mof cong frình kIon fruc raf hung vI,
gom ca fhap nhon, va co fho cao don 45.72 m. Mong cua fhap va chua xay fron
khu vuc cao hon maf daf Ia 2.74 m. Phan oo hình fru cua fhap cao 5.5 m doc
fhoo duong vIon fron dInh Ia nhung frang frí va nhung hình vo fhu nho. O
phan oo nay Ia maI vom da bj hong hoan foan chI con mof buc fuong bang
gach. ÐIa ky khac fron mof caI bình bang dong fìm fhay o day co baI kInh
NIdana suffa bang chu SanskrIf. ÐIa ky nay fom faf IoI fuyon bo rang chIoc dIa
da duoc HarIbaIa daf frong fhap nIof ban |nIrvana-chaIfya) , nguoI co Io da fon
fuong Phaf nIof ban frong ngoI chanh dIon gan bon. HarIbaIa cung da Iam Ion
ngoI fhap Ion. Va xa IoI cua duc Phaf da duoc fho faI fhap nay. nam 1922,
ngoI fhap da duoc phuc hoI hoan foan nho su cung duong cua ! Po Kyu va !
Po HIaIng nguoI MIon ÐIon.
Chuu N¡et bun- N¡rvunu temple
Nam fron cung khu daf cua ngoI fhap chính Ia NIrvana fompIo. Nam
1876 CarIIoyIo da khaI quaf foanbo khu vuc nay va fìm fhay mof pho fuong
Phaf nIof ban Ion da bj gay phan do. Nhung manh vo cua fuong sau do bj fhaf
Iac, fuy nhIon ong da fìm fhay chung bj chon cung voI phan chính cua do
fuong. VoI su gIup do ong da khoI phuc IaI va sua IaI pho fuong fro IaI hình
dang cu, mac du co mof so manh vo da bj fhaf Iac. Pho fuong daI 6.1m duoc
Iam fu mof khoI da safhach nguyon mau hoI do cua Chunar. Tuong bIou fuong
Phaf NIof Ðan, nam nghIong hong bon phaI, maf xoay vo huong Tay. Tuong
duoc daf fron mof bo xay bang gach Ion.
154

Tuong Phaf NIof Ðan o KusInagara

Tuong Phaf nam mof cach an Ianh, nghIong hong bon phaI, dau xoay vo
huong Ðac; fay phaI daf o duoI dau, fay fraI duoI fhang fron duI. NoI daf fuong
Phaf co ba hoc o phía Tay moI hoc dou co daf mof fuong nho. Ðuc hình phía
bon fraI Ia mof phu nu foc daI, co Io bIou frung cho nhung nguoI quy foc
MaIIas dau buon khI Phaf nIof ban. Ðuc hình o chính gIua Ia mof vj fy khoo
dang fhIon djnh quay Iung ra phía ngoaI. Ðuc hình bon phaI cung Ia mof fy
khoo, nhung vj nay fay om dau raf dau buon. Nhung hình nay khong nghI ngo
gì Ia bIou fuong cho mof so fy khoo van gIu duoc bình fInh va mof so vj raf dau
buon khoc Ioc khI Phaf nhap nIof ban. Tuong Phaf nIof ban duoc dap bang vaI
mau vang mu fac, va frang nghIom voI nhung IoI kInh cua do fu cua NgaI. Ðo
fhuan fIon cho nhung phaf fu hanh huong va dI nhIou chung quanh fhap, nha
nuoc An Ðo da cho xay dung IaI ngoI chua vao nam 1956 vao djp Io ky nIom
2500 ngay duc Phaf dan sanh.
Mof bIa ky o do fuong ghI vao fho ky fhu 5. ÐIa ky nay da bj hong
nhIou: “Pho fuong nay Ia mon qua cung duong cua HarIbaIa, mof fu sI o ÐaI
fInh xa, fhIof ko boI ÐIn…..”. Cho chung fa bIof duoc rang vao fhoI ky cua
Kumargupfa |413-455 TI), mof fy khoo fon Ia HarIbaIa da dung fuong nay. Tu
nhung chung fích cua nhung cho sua bang vua cho fhay rang pho fuong da bI
vuI duoI Iong daf qua nhIou fho ky. NgaI Huyon Trang cung da don danh Io faI
day va cung da nhìn fhay pho fuong, doc duoc nhung dong chu o fuong Ia vao
fho ky fhu 5 TI. KhI CarIIoyIo khaI quaf ngoI chua vao nam 1876, ong da fìm
fhay fuong da bj vo hoan foan va ong da co gang khoI phuc IaI pho fuong. ÐIou
chu y rang day Ia mof frong raf íf nhung chung cu cua Phaf nIof ban duoc fìm
fhay o Ðac An Ðo.
155
O¡en tho Muthu-kuur
Khoang 200 mof cach fhap chính vo huong Tay nam, roI khoI khu dI fích
va dI fhoo con duong chính vo huong Nam, Ia dIon fho Mafha-kuar, noI co fho
mof fuong Phaf raf Ion. Thoo fruyon fhuyof cua dan dja phuong, fhì day Ia noI
ma fruoc khI Phaf nhap nIof ban da fhuyof baI phap sau cung. Pho fuong nay
dan dja phuong goI Ia Mafha-kuar, co nghIa Ia ‘fhaI fu chof’. Tuong Phaf Iam
bang mof IoaI da don cao 3.05 m |frong fu fho ngoI cham daf) vao fho ky fhu 5
TI. Pho fuong duoc CarIIoyIo fìm fhay khI khaI quaf da bj gay Iam haI va chac
chan o day Ia mof chanh dIon cua mof fInh xa Ion, ma non mong chung fa co
fho nhìn fhay ngay nay. Trong fu fho nay duc Phaf ngoI fhIon, fay phaI cham
daf. Pho fuong khI fìm duoc da bj gay Iam doI va da duoc sua phuc hoI fro IaI,
va ngoI dIon fho duoc xay dung vao nam 1927. NgoI dIon fho nay do nhung
phaf fu hanh huong nguoI MIon ÐIon xay dung.
Thup Tru ty
Khoang 1.6 km cach dIon fho Mafha-kuar vo huong Ðong Ia mof ngoI
fhap nam doI dIon voI con duong fu KasIa dI ÐoorIa danh dau noI fra fy kIm
fhan duc Phaf, frong Phaf gIao goI fhap nay Ia Makufabanhana-chaIfya. Can
do Ia mof ho nuoc Ramabhar, do Ia Iy do vì sao fhap co fon Ia Ramabhar. Thap
nay hình caI frong fron Ion, duong kính Ia 34.14 m va phan vong fron o duoI
mong gom haI hoac nhIou fang duong kính o day Ia 47.24 . fhap cao 15.5 m.

Nhung dI fích khac fìm fhay Ia nhung fhap nho dung boI nhung phaf fu
hanh huong qua nhIou gIaI doan. Mof bao sao cua fhap fra fy da duoc xay dung
gan day, dua fron nhung you fo chính cua vu fru, bIou fuong nam you fo fao
fhanh con nguoI, bIou frung cho Ðaf |bo hình vuong), gIo |hình fron), Iua |do
hình fam gIac), nuoc |hình IuoI IIom), hu khong |dInh hình chop non).
Kunvarkakof Mafha cach Ramabhar chung 2.4 km vo huong Tay Ia mof ngoI
chua co fho mof fuong Phaf ngoI Ion.
Nhung khu vuon xanh fuoI chung quanh cac ngoI fhap, nhung khu dI fích
va cay coI xanh fuoI chung quanh khu vuc da Iam cho foan bo khu fhanh fích
nay raf fhanh bình, frong sach. Mof fuong Phaf vang ngoI mof cach oaI
nghIom o chua MIon ÐIon, dung frong mof ho nuoc doI dIon voI van phong du
Ijch. Tuong Phaf raf dop fhu huf nhIou khach hanh huong o faI chua Trung
Quoc. Co raf nhIou chua co ca frung fam Phaf gIao Indo-Japan-SrI Ianka. Nam
mof bon cua khu vuon Ia Trung fam fhIon quoc fo cua Trung Quoc. Nam o phía
Nam khu vuon Ia mof ngoI chua TIpof nho voI nhIou ngoI fhap xay dung fhoo
kIon fruc cua TIpof. Cung o faI KushInagar chung fa co fho fhay nhIou sInh
hoaf cua Phaf gIao hoI sInh o day. Vao djp Io Phaf dan moI nam dou co fo
chuc Io raf Ion.
156
Co nhIou fInh xa, chua moI xay dung. Chua dau fIon xay dung o
KushInagar Ia chua ChandramanI ÐhIkshu ÐharamasaIa cua MIon ÐIon. Can
do Ia chua Trung quoc co fho fuong Phaf bang da frang va fhan Tara frang.
Can Trung fam fhIon cua SrI Ianka Japanoso IoundafIon Ia mof vIon
bao fang KushhInagar moI xay dung.
Nhung fhong fIn va djch vu can fhIof
Ma so dIon fhoaI: 05563. ConfraI bank of IndIa nam fron quoc Io 28-
Kasya Rd,ToI: 271089, Sfafo bank of IndIa |ToI: 271024). Tuy nhIon nhun ngan
hang nay khong doI cac chock du Ijch. Van phong du Ijch !P nam fron duong
Ðuddha marg. Ðuu dIon o nga fu |ToI: 271029); ma so buu dIon 274403.
Khach san va fhuc an
HofoI Nokko Iofus |ToI: 271039), InfornafIonaI ÐuddhIsf Cuosf Houso,
HIndu ÐIrIa Ðudha ÐharmashaIa, nopaII ÐharmashaIa, !P Sfafo TourIsf
ÐungaIov, va Ashok TravoIor’s Iodgo. Nhung cho nghI voI gIa ro hon Ia Chua
IInh Son, chua MIon ÐIon va Nha nghI MIon ÐIon. Can chua MIon ÐIon Ia
mof quan Yama KvaIIfy Cafo co nhIou mon an fof, co ca fhuc an ThaI,
ChInoso, TIpof, va NopaI.
Ca noI IIon: Corakpur
Ðan so khoang 1 frIou nguoI; ma so dIon fhoaI 0551.
Ðay Ia fhanh pho chính cuoI cung o An Ðo nou nhu du khach muon sang
NopaI. Quan doI Anh va Corkha da danh nhau gan fhanh pho vao dau fho ky
18. sau nay fhanh pho fro fhanh frung fam fuyon mo bInh sI Corkha gIa nhap
vao quan doI Anh va An Ðo. Ðay Ia mof frung fam nghI ngoI fhanh pho bao frì
fau Iua chính. Thanh pho cung fro fhanh frung fam hanh huong do co ngoI don
Corakhnafh. Nam fron quoc Io 28 cach khoang 55 km Ia KasIa, dI khoang 3
cay so vo huong Tay nam Ia KushInagar.
Ðon xo buyf chung 3 phuf dI bo fu san ga. Xo buyf co fuyon duong dI
Iucknov va VaranasI, Pafna va nhung fhI fran Ian can. Co nhIou du khach dI
bang xo buyf do sang NopaI. RoI Corakpur chung 5 cay so dI ngang qua don
fho Corakhanafh, dI fhom 7 km nua quoo fraI dI Nauvgarh va IumpInI |65
km), o day Ia bIon gIoI cua NopaI, nhung hIon nay bIon gIoI nay dong cua,
chung fa phaI fIop fuc dI vo SonauII do sang NopaI.
`Chu y: coI chung nhung fay co o bon xo. So doI fang fhom fIon cuoc
hanh Iy. Ðung dI voI InfornafIonaI TourIsm Agoncy doI dIon san ga xo Iua,
nhung chuyon xo bus o day chaf Iuong raf foI. Xo Ðuyf o bIon gIoI SonauII fhì
OK.




157
14.SANK¡SA, NO¡ O¡C PHAT X¡ONG T¡
C¡NG TRO¡ OA¡ S¡AT
Vo huong Tay va co Io íf duoc bIof don frong 8 fhanh fích quan frong
cua Phaf gIao Ia Sankasya, fon nay xuaf phaf fu mof ngoI fhap do vua Tjnh
Phan xay do fuong nho duc Phaf. Sankasya |PaII: SankIssa, hIon faI SankIsa-
Ðasanfpur) Ia mof ngoI Iang nho cach Iofohgarh , frj fran Iarrukhabad 37 km
vo huong Tay. Nam doc fhoo bo song KaII, sankIsa cach Iucknov 180 km vo
huong Tay, Kannauj 80 km vo huong Ðac. SankIsa cach ga Pakhna 12 km, fron
fuyon duong fau hoa ShIkohabad-Iucknov. Cung raf do dang don fu Agra-
MaInpurI.
NoI nay IIon quan don mof frong nhung dIou fhan dIou cua duc Phaf, noI
day NgaI da fro IaI coI fa ba fu cung froI Ðau suaf, ‘frayasfrImsha’ |fam fhap
fam fhIon), duc Phaf da gIang A Ty Ðam cho hoang hau Maya va chu fhIon. Su
kIon nay xay ra sau khI duc Phaf fhI frIon fhan fhong o ShravasfI, boI vì day
Ia fruyon fhong cua chu Phaf phaI nghI ngoI o coI froI 33 sau khI chu Phaf fhI
frIon fhan fhong. Thoo fruyon fhong Phaf gIao, sau khI fhuyof phap cho mau
hau Maya, duc Phaf fro IaI bang ba bac fhang cung voI Pham fhIon va Ðo
fhích.
Canh fuyof dIou cua chIoc fhang ky dIou ma duc Phaf fro IaI fu cung froI
Ðau suaf duoc dIon fa frong buc phu dIou o Ðharhuf. ChIoc fhang nay chI Ia
hình anh fuong fuong cua ba bac fhang bang da cung, fuong fu voI nhung bac
fhang duoc fìm fhay o faI cong phía Tay cua ngoI fhap. Huyon fhoaI cua chIoc
fhang nay duoc Phap HIon va Huyon Trang mIou fa cung nhu frong su cua
Tích Ian. Thoo huyon fhoaI ngay xua, duc Phaf da fham cung froI Ðau suaf va
gIang phap chochu fhIon va hoang hau MayadovI. Kof fhuc ba fhang, muc dích
cua NgaI da xong, NgaI quyof djnh fro IaI coI fa ba faI fhanh pho Sakaspura
|Sankassa hay SankIsa). Ðo fhích nghI rang duc Phaf fro IaI coI fa ba, cho non
fo chuc Io fIon NgaI cho Iong frong. Cho non Ðo fhích da baf mof chIoc fhang
vang fu Mahamoru don Sakaspura. Iuc ay xuaf hIon ba fhang bau. Ðuc Phaf
dung o chIoc fhang gIua, duoc Iam bang bay bau, va NgaI fro IaI coI fa ba.
Pham fhIon bIon chIoc fhang bac maf, nam Iay cho ngoI bang fay phaI, fay
fraI cam chIoc Iong frang frong khI do Ðo fhích hoa mof chIoc fhang vang,
nam Iay cung dIon bang fay fraí, cam Iong frong fay. Vo so chu fhIon don fIon
duc Phaf. Sau khI duc Phaf fro vo, faf ca nhung chIoc fhang nay dou bIon maf,
chI con IaI bay dau chan co fho fhay duoc. Nhung fhang nay daI 80.000 do
fuan. Nhung bac fhang Iam bang chau bau frang frí raf dop. Taf ca xuaf hIon o
fran gIan nhu hình ba cau vong.
KhI duc Phaf o faI cung froI Ðau suaf do fhuyof phap cho hoang hau, sau
ba fhang NgaI so fro IaI o SankIsa. Vao fhoI dIom do, cac vua cua 8 nuoc, faf
ca quan IaI dan chung khong gap duc Phaf frong fhoI gIan raf Iau, va ho muon
158
gap duc Phaf. ho koo don vuong quoc nay do chao don duc Phaf fro IaI. KhI do
mof fy khoo nI fon Ia !fpaIa nghI rang: ‘Hom nay faf ca vua chua, dan chung
dou dI don gap duc Phaf. Ta Ia nu gIoI Iam fho nao co fho duoc fhay maf Tho
Ton7’. Ðuc Phaf Iuc do dung fhan fhong bIon fy khoo nI nay fro fhanh vua
ChakravarfI, va vj nay da dIon kIon duoc Ngaì fruoc fIon.
NgoI Iang SankIsa hIon nay nam fron mof khu daf cao. Ðay daf nay
chay daI ra khoI khu vuc cua ngoI Iang, nguoI dja phuong goI Ia KIIa. Khu daf
nay cao 12.5 m ra fraI daI mof khu vuc 457.2 m x 305m. Khoang chung 400
mof vo huong Nam co mof mo daf khac duoc xay bang gach cung chung quanh
Ia mof ngoI don fho fuong nIom ÐIsaharI ÐovI. Nhung mo daf khac gom nhIou
khoI gach xay, co mof buc fuong fhanh koo daI 5.5 km. Vo huong Ðong cua
SankIsa khoang 400 mof Ia mof noI goI Ia ChaukhandI. O day nguoI fa ffhay
mof so gach co co Ion. O huong Ðong bac cua khu vuc nay nguoI fa fìm fhay
mof so fru hang rao Iam bang da sa fhanh cua Mafhura. Can do Ia ngoI don
fho Torha Mahadova, frong do co mof ho nuoc goI Ia Nagasara |ho cua fhan
ran).
NoI day chI Ia mof frong fam fhanh fích IIon quan don cuoc doI duc
Phaf. HIon nay o day khong co mof ngoI chua hay mof fInh xa nao ca fham
chí cung khong co don mof vj fu sI. Co Io do vì noI nay con hoang da va cach
xa fhanh pho
`O day chI co mof cho nghI IaI duy nhaf Ia TourIsf ÐungaIov. Thanh pho
gan nhaf Ia ManIpurI, fof nhaf Ia non don Agra |175 km) bang quoc Io 2.


















159


15. MATH¡RA, TH¡ PH¡ C¡A S¡RASKNA-
O¡C PHAT OA OKN NO¡ NAY
Ðan so khoang 250.000 nguoI, ma so dIon fhoaI 0565.
Mafhura cach ÐoIhI 145 km, cach Agra 58 km nam fron quoc Io 2, co
duong xoIua noI IIon haI fhanh pho nay.. VIon bao fang cach san ga chung 1
cay so.
Mafhura, fruoc day doc Ia Madhura, vao fhoI duc Phaf Ia fhu do cua
vuong quoc Surasona nam fron bo song Yamuna. Ðuc Phaf co don day mof doI
Ian, va hình nhu NgaI cung khong co an fuong fof vo noI nay. khI Maha
Kachchhana don day, NgaI da gIang kInh Mafhura cho nha vua, phu nhan
nhung quan dIom Ða Ia mon Ia gIaI cap foI cao. Mac du noI nay khong IIon
quan don duc Phaf nhIou nhung Mafhura sau nay fro fhanh mof frung fam
Phaf gIao raf hung fhjnh vao nhung fho ky sau. Trong suof fhoI ky Kusana va
Cupfa, nhung fho dIou khac da o day da Iam ra nhIou fac pham ngho fhuaf do
frang frí frong nhung dIon fho o dja phuong va nhIou noI khac.
Thanh pho cung Ia fhu do frong suof fho ky fhu 1 va fhu 2. KhI ngaI
Phap HIon don day, o day co don 20 fInh xa va 3000 fu sI. Co nhung fhap
fuong nIom ngaI Xa IoI Phaf, Muc KIon IIon va A Nan, va co nhIou fhap fho
kInh fang, Iuaf fang va Iuan fang. Cu moI nam, sau mua an cu, co mof Io hoI
fon gIao Ion ma faf ca moI nguoI dou fham du.
“Tat ca cac tu sì Jcu Jcn rat Jong Ju oa giang pbap, sau Jo /c oa cung
tai tbap ngai Xa Loi Pbat, ooi buong boa oa nbang. Nguoi ta tbap Jcn kbap
noi, nbung nbac cong bicu Jicn. Ty kbco ni tbì tap trung /c cung tbap ngai A
Nan oì nbo ngai A Nan Ja xin pbcp Juc Pbat cbo nu gioi xuat gia. Cac sa Ji
tbì /c tbap ngai La Hau La. Cac /uan su tbì cung tbap tbo /uan tang, Luat su
tbì cung tbap tbo /uat tang.”
Huyon Trang noI Ia da nhìn fhay mof Io hoI gIong nhu vay frong fhoI
gIan ngaI o faI Mafhura. NgaI cung fhay o day co ba ngoI fhap cua vua A Ðuc.
Nam 1017, Madmuh ChaznI |HoI gIao) da danh pha fhanh pho va pha huy cac
chua chIon. ÐIou nay da faI dIon boI su huy dIof cua SIkandor IodI nam 1500.
Vao cuoI fho ky 17, voI nhung sac Ionh mu quang cua vua Aurangzob, faf ca
nhung chua chIon don fho chính dou bj pha huy. Jafs va Marafhas da danh
nhau franh danh fhanh pho khI frIou daI MughaI suy fan, nhung vao dau fho
ky 9 fhì nguoI Anh da kIom soaf khu vuc nay. Ho daf nhung can cu quan su o
phía Nam, co mof nghIa frang va mof nha fho fhIon chua gIao chính fhong Ia
ma. HIon nay khong co mof dI fích nao dac bIof cua HoI gIao, ngoaI fru mof so
foa nha kIon fruc raf dop nhung da bj hu hong vì Iau ngay va su fho o khong
cham soc.
160
Su hoI sInh cua Phaf gIao o Mafhura duoc xac mInh qua nhung cuoc khaI
quaf koo daI ca hon 100 nam o khu vuc chung quanh fhanh pho da fìm fhay
duoc raf nhIou dI fích co cua Phaf gIao. Nam 1836, CoI. I.R. Sfacy fIm fhay
mof pho fuong phu nu ban fhan, dung fron mof nguoI Iun fjf, co mof con chIm
fron vaI va fay phaI cam mof Iong chIm. Ðuc fuong raf do fhuong nay hIon nay
dang duoc frIon Iam faI VIon bao fang o KoIkafa, fhu huf raf nhIou su chu y,
va nhIou nha khao co nghIop du baf dau khaI quaf o nhung mo daf chung
quanh fhanh pho do fìm kIom fhom caI gì do. CunnIngham kham pha ra khu
vuc nay vao nam 1853 va fIop fuc vao nhung nam 1862 va 1871. nam 1860,
frong Iuc foa an dang xay caf, mof so fac pham dIou khac duoc phaf hIon,
frong do co nhIou fuong va fru hang rao, fru da, nhIou fhap nho, va nhIou Iong
bang da. Chính o day pho fuong Phaf Mafhura, co Io Ia pho fuong Phaf dop
nhaf o An Ðo da duoc fìm fhay fu fruoc don nay. Pho fuong hIon nay duoc bao
fon o RasfrapafI Ðhavan o Nov ÐoIhI, va khong co frIon Iam cho cong chung
xom.
Trong so nhung fuong Phaf Mafhura, fhì haI fu fho raf pho bIon. O mo
daf Kafra mof fuong Phaf ngoI frong fu fho dang fhuyof phap |fho ky fhu 2
TI), fon gIa Xa IoI Phaf va Muc KIon IIon dung o phIa sau. Mof fu fho khac
nua Ia duc Phaf dung va dang fhuyof phap |fho ky fhu 4 TI); duc Phaf dap y
mom.
Nhung cuoc khaI quaf cuoI cung o Mafhura fIon hanh vao nam 1976 o
vung ngoaI o phía Tay cua fhanh pho, gan nha may fhuy dIon. Mof so Iuong
dIou khac gIa frj cua fhoI daI Kusana va Cupfa duoc fìm fhay, frong so do co
haI pho fuong Phaf kích fhuoc nhu nguoI fhaf, ca haI pho fuong dou raf dop va
co ghI fon cua nguoI fac fuong. Khong may Ia khong co mof ngoI chua nao
frong raf nhIou ngoI chua o Mafhura con IaI don ngay nay, boI vì nguoI fa da
xay dung mof fhanh pho hIon daI o do. Muon fhay fhoI ky hoang kIm cua
Mafhura chI dI don fham quan VIon bao fang moI fhay duoc.
V¡en Buo Tung
Tho Covornmonf Musoum Ia mof rong nhung vVIon bao fang quan frong
o An Ðo, boI vì o day frung bay raf nhIou hIon vaf khao co, dIou khac cua
Phaf gIao raf fhu huf khach hanh huong don fham quan. Tac pham dop nhaf
faI VIon bao fang Ia pho fuong Phaf dung kích fhuoc nhu nguoI fhaf. Pho
fuong duoc fac vao gIua fho ky fhu 5 TI, va co mof dong chu ghI o chan fuong
Ia fuong do mof fu sI fon Ia YasadInna cung duong. Tay phaI cua fuong, hIon
nay da maf, duoc gIo cao va baf an vo uy frong khI fay fraI fhì nam daI y. Ðay
njf fhaf o oo co fho nhìn fhay duoI Iop y, nhung nop y co mau ong anh. HaI
nguoI phaf fu nho dang quy fhInh cau o mof bon chan duc Phaf. Tay, guong
maf va hao quang cua pho fuong duoc fac raf fhanh nha, fao cho pho fuong co
mof nof song dong va Ia fuong doc nhaf vo nhj o An Ðo.
161
Mof fac pham dIou khac dop khac Ia pho fuong Phaf ngoI fìm fhay o
Kafra, cach Mafhura chung vaI cay so. Pho fuong van con nguyon von, ngoI
kIof gìa fron mof bo co ba con su fu. Tuong duoc Iam vao fho ky fhu 2 TI, va
dong chu ghI fron bo Ia pho fuong duoc mof fy khoo nI fon Ia Amoha-asI cung
duong cho “su an Iac hanh phuc cua faf ca chung sanh”. HaI fhj gIa chI nhìn
fhay nhu o dang sau duc Phaf, frong khI haI chu fhIon fhì mof nguoI o bon fraI
dang mang mof bình baf chau bau, con nguoI khac fhì o bon phaI chap fay bay
vo huong hao quang. Nhung canh Ia cua cay Ðo Ðo co fho nhìn fhay o phaI sau
dau duc Phaf. Maf mo Ion, fay fraI daf chac chan fron dau goI, fao mof an
fuong manh mo va fInh fao.
Ðung vo phuong dIon Ijch su ma noI, fac pham dIou khac quan frong
nhaf o VIon bao fang Ia hình fuong cua vua KanIshka, mof frong so íf hình
fuong cua mof nhan vaf Ijch su con IaI o An Ðo. mac dau dau cua fuong da bj
maf, chan bj xIon, fay fraI cam fruong, fay phaI cam mof fhanh kIom Ion cho
fhay ro rang vua KanIshka Ia mof ong vua fhang fhan. ÐIa ky fron fuong ghI
rang: “ÐaI Ðo, Vua cua cac vj vua, con fraI cua Thuong do, KanIshka”. Mac du
vua Ia mof nguoI gIoI vo quan su nhung vua cung raf ham mo ngho fhuaf va da
dong gop raf Ion cho Phaf gIao hon baf ky ong vua nao o An Ðo ngoaI fru vua
A Ðuc.
VIon bao fang mo cua fu ngay 1 fhang 7 cho don 30 fhang 4:10gIo 30
don 17 gIo va fu 1 fhang 5 don 30 fhang 6 fu 7gIo 30 don 12gIo 30, dong cua
ngay chu nhaf, fhu haI va ngay fhu bay cua fuan fhu haI frong fhang. CIua
fhoI gIan fu 16 fhang 4 don 30 fhang 6 gIo mo cuaIa fu 7gIo 30 don 12 gIo 30;
vo vao cua 5 rupoos.
Khuch sun
Madhuvan |28 phong), KrIshna nagar, foI 2420064, Iax 242684, co
phong may Ianh, nha hang, va doI ngoaI fo; Radha Ashok |21 phong), ToI
2530395, Iax 2530396, bvra©vsnI.com; Mansarovar PaIaco |22 phong), fToI
2408686, Iax 2401611; Agra, foI 2403318; TourIsf ÐungaIov |14 phong), foI
2407822; InfornafIonaI Cuosf Houso, foI 2405888.

Ðjch xong ngay 30-6-2005
Nov ÐoIhI-An Ðo
Nguyon fac: Where The Buddha Walked
A Companion to the Buddhist Places of India
cua gIao su Rana P.Ð. SIngh
Ðjch gIa: MInh Tam


http://www.quangduc.com/tacgia/thichminhtam-dalat.html
162

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->