P. 1
tho-ho-xuan-huong

tho-ho-xuan-huong

|Views: 755|Likes:
Được xuất bản bởikhoiquyenvn

More info:

Published by: khoiquyenvn on Sep 04, 2009
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/11/2014

pdf

text

original

THƠ H

XUÂN HƯƠNG

T tình II
Ti ng gà văng v ng gáy trên bom(1) Oán h n trông ra kh p m i chòm. Mõ th m không khua mà cũng c c.(2) Chuông s u ch ng ánh c sao om(3)? Trư c nghe nh ng ti ng thêm r u rĩ, Sau gi n vì duyên mõm mòm. Tài t văn nhân ai ó tá? Thân này âu ã ch u già tom!(4) (1) Bom: M m t. (2)-(3) Mõ và chuông dùng trong nhà chùa có tác d ng làm nguôi d u lòng ngư i. ây nhà thơ v n d ng khác. Mõ th m, chuông s u: Ti ng lòng s u th m trong êm khuya v ng l ng không khua không ánh mà v n vang lên d d i nh ng âm thanh khô kh c, m ĩ, c c như mõ và om như chuông. (4) Già tom: Như già anh.T c ng : "Tr dôi ra, già co l i".

L y ch ng chung
K p chăn bông k l nh lùng, Chém cha cái ki p l y ch ng chung. Năm thì mư i ho chăng hay ch M t tháng ôi l n có cũng không. C m ăn xôi, xôi l i h m,(1) C m b ng làm mư n, mư n không công.(2) Thân này ví bi t dư ng này nh (3) Thà trư c thôi ành v y xong. (1)-(2) V n d ng các thành ng "C m ăn xôi", "Làm mư n không công". (3) Dư ng này: nông n i c th ra n th này.

Không ch ng mà ch a
C n cho nên hoá d dang, N i ni m nàng có bi t chăng chàng. Duyên thiên chưa th y nhô u d c,(1) Ph n li u sao à n y nét ngang.(2) Cái nghĩa trăm năm chàng nh ch a?(3) M nh tình m t kh i thi p xin mang.(4) Qu n bao mi ng th l i chênh l ch, Không có, nhưng mà có, m i ngoan! (1)-(2) ây, dùng l i chơi ch Hán. Ch Thiên là tr i nhô u lên thì thành ch Phu là ch ng; ch Li u là rõ ho c h t, ng âm v i cây li u ch ngư i con gái, n u thêm m t nét ngang thì thành ch T là con. Hai câu này ý nói: Gái chưa ch ng mà sao ã có con trong b ng? (3)-(4) Tình và nghĩa g n li n c tính truy n th ng c a ta. H Xuân Hương nh n m ng cái nghĩa, cái trách nhi m mà ngư i àn ông nào ó thư ng vô tâm trư c h u qu l i cho ngư i ph n . (5) Tác gi ng v phía ngư i con gái mà dùng ý m t câu ca dao: "Không ch ng mà ch a m i ngoan; Có ch ng mà ch a th gian s thư ng"!

M ng h c trò
Khéo khéo i âu lũ ng n ngơ? L i ây cho ch d y làm thơ, Ong non ng a n c châm hoa r a Dê c n bu n s ng húc gi u thưa. (1) B n h c trò m i l n, ng c ngh ch, r nhau kéo àn kéo lũ i gh o gái, l i t p t ng ua òi v n vè ví von, nên H Xuân Hương l y làm khó ch u mà vi t bài thơ này.

Tranh t n
H i bao nhiêu tu i h cô mình? Ch cũng xinh mà em cũng xinh ôi l a như in t gi y tr ng. Nghìn năm còn mãi cái xuân xanh. Xi u mai chi dám tình trăng gió, (1) B li u thôi ành ph n m ng manh, (2)

Còn thú vui kia sao ch ng v , Trách ngư i th v khéo vô tình. (1)-(2). Xi u mai; (Qu mai r ng). Trong Kinh thi nói "qu mai r ng mư i ph n còn b y... mư i ph n còn ba", ví ngư i con gái ã mu n thì, c n có m t ngư i ch ng. Câu này dùng ch "Xi u mai" nói ngư i con gái s l thì nên chuyên tâm vào vi c kén ch ng, không dám nghĩ n chuy n trăng hoa n a. Nhưng ngư i p trong tranh thì tính sao ư c vi c ch ng con? Nên c ành mãi mãi gi thân ph n m ng manh, son s . (Chú thích ph n thơ nôm do Nguy n B nh Khôi).

Chi c bách
Chi c bách(1) bu n v ph n n i nênh, Gi a dòng ngao ngán n i lênh ênh. Lưng khoang tình nghĩa dư ng lai láng,(2) N a m n phong ba lu ng b p b nh.(3) C m lái m c ai lăm b n,(4) Dong lèo thây k r p xuôi gh nh.(5) y ai thăm ván cam lòng v y,(6) Ngán n i ôm àn nh ng t p tênh!(7) (1) Chi c bách: Chi c thuy n g bách trong văn h c g i hình nh tâm tr ng m t ngư i hoá tr v i bài thơ Bách chu trong C thi. (2)-(3) Tình và nghĩa v n ương còn chan hoà dào d t. Sóng gió v n c e do liên ti p v vào bên ngoài m n thuy n. Tâm tr ng chung c a b n câu u là bu n r u ngao ngán cho thân ph n. (4)-(5) D nh c a ai lăm le c m lái ưa thuy n u vào b n, cũng như c a k r p tâm dong lèo cho cánh bu m vư t qua gh nh thác mà trôi xuôi cũng thây m c, vì nhà thơ không quan thi t. (6)-(7) Còn ai n a là ngư i s tìm n v i mình (thăm ván)? N u vi c y x y ra thì cũng cam lòng. M c d u cũng ch ng hay gì v i chuy n t p t nh ôm àn sang thuy n ngư i khác, song tình th cũng không th khác ư c. C thi có câu: "Kh ng b tỳ bà quá bi t thuy n" nghĩa là không ch u ôm àn tỳ bà sang thuy n ngư i khác, nói vi c không ch u l y ch ng khác. T c ng "Thăm vãn bán thuy n" ây v n d ng ch có nghĩa là "ngư i m i", không gi ý "có m i n i cũ".

D ngư i àn bà khóc ch ng
Văng v ng tai nghe ti ng khóc ch ng Nín i k o th n v i non sông.

Ai v nh n nh àn em bé, X u máu thì khem mi ng nh chung(1) (1) T c ng có câu: "X u máu ng thèm ăn c a c" Khem: ăn kiêng khi m i c nên thư ng nói kiêng khem ho c kiêng c . Mi ng nh chung: c a ngon v t l thư ng có nh ng nơi quy n quí cao sang. ý c câu: N u ã x u máu mà g p ph i c a ngon v t l có thèm quá không nh n ư c thì dùng ít thôi! D dành khuyên nh và nói b n.

Mi ng tr u(1)
Qu cau nho nh mi ng tr u hôi(2) Này c a Xuân Hương m i qu t(3) r i Có ph i duyên nhau thì th m l i(4) ng xanh như lá b c như vôi! (1) Mi ng tr u: M t kh u tr u g m ba thành ph n chính h p l i là tr u không, cau và vôi. V (r ) và thu c lào là thành ph n ph gia. (2) Tr u hôi: Lá tr u không lo i x u, nh lá và có mùi hôi. (3) Qu t: Qu t vôi vào lá tr u r i m i têm. th m và say. Cau bé, (4) Cau u (cau kén), tr u lá to và m , vôi v a ph i, khi ăn thì tr u hôi, vôi m n thì ăn không và mi ng tr u không ngon. Nhà thơ nói, v cái h m hiu c a duyên ph n.

Khóc ch ng làm thu c
Văng v ng tai nghe ti ng khóc gì Thương ch ng nên khóc t tì ti. Ng t bùi thi p nh mùi cam th o(1) Cay ng chàng ơi v qu chi.(2) Th ch nhũ, tr n bì sao l i,(3) Quy thân, liên nh c t m mang i.(4) Dao c u thi p bi t trao ai nhi?(5) Sinh ký chàng ơi! T t c quy.(6) (1) Cam th o: C ng t, tên v thu c ta. (2) Qu chi: Cành qu v cay, tên thu c ta. (3)-(4) Th ch nhũ nghĩa en là vú á; Tr n bì: v quít khô, u dùng làm thu c. Quy thân: V ương quy có ba ph n: u, thân và uôi, có tính dư c khác nhau; quy thân là

ph n c c a ương quy. Liên nh c: H t sen, cũng dùng làm thu c; Vì ông ch ng là lang thu c nên tác gi dùng nh ng tên v thu c. ý hai câu: Gi thì k m t ngư i còn, "c a anh anh mang, c a nàng nàng xách". B n c t bà lang là hai câu này. (5)-(6) Dao c u: Dao dùng riêng trong ngh thu c, tác d ng thái thu c m nh và nhanh hơn dao thư ng. Sinh ký t quy: S ng g i thác v . ây tác gi v n d ng linh ho t thành ng này. Ngư i ph n goá tr này n u không v y ư c mà ph i qua hai l n ò "thì k v t này s trao l i cho ai? Chàng ơi! Trong cu c s ng t m b này, ch có lúc ch t i thì m i có th v nơi mãi mãi cùng chàng ư c".

Bánh trôi nư c
Thân em v a tr ng l i v a tròn, B y n i ba chìm v i nư c non.(1) R n nát m c d u tay k n n Mà em v n gi t m lòng son(2) (1) Bánh trôi khi lu c tr i qua chìm n i m y l n trong nư c m i chín. (2) T m lòng son: Bánh trôi khi lu c chín thì nhân ư ng bánh trôi gi a th m như son: ví v i ngư i con gái dù có long ong ba chìm b y n i, v n gi t m lòng thành th c trong tình yêu.

èo ba d i (1)
M t èo, m t èo, l i m t èo, Khen ai khéo t c c nh cheo leo. C a con loét tùm hum nóc, Hòn á xanh rì lún phún rêu. L t l o cành thông cơn gió th c, m ìa lá li u gi t sương gieo. Hi n nhân quân t ai là ch ng M i g i ch n chân v mu n trèo. (1) èo Ba D i hay Ba èo tên ch là èo Tam i p, thu c huy n T ng Sơn, t nh Thanh Hoá. Không ph i èo Ngang như có sách ã nh m.

á ông ch ng bà ch ng(1)

Khéo khéo bày trò t o hoá công, Ông Ch ng ã v y l i Bà Ch ng. T ng trên tuy t i m phơ u b c, Th t dư i sương pha ư m má h ng. Gan nghĩa dãi ra cùng nh t nguy t, Kh i tình c mãi v i non sông. á kia còn bi t xuân già gi n,(2) Ch trách ngư i ta lúc tr trung. (1) Hi n v n chưa rõ xu t x c a á, ch m i nghe truy n ngôn. (2) Xuân già gi n, có nghĩa là già gi n tình xuân. H Xuân Hương t ra r t r ng lư ng v i tu i tr .

H i trăng (I)
M y v n năm nay v n hãy còn, C sao khi khuy t l i khi tròn? H i con Ng c Th à bao tu i?(1) Ch ch H ng Nga ã m y con? êm v ng c chi phô tuy t tr ng? Ngày xanh sao l i th n v ng son?(2) Năm canh lơ l ng ch ai ó? Hay có tình riêng v i nư c non? (1) Ng c Th : Huy n tho i nói trên m t trăng có con Th Ng c ng i giã thu c trư ng sinh. (2) V ng son: Ch m t tr i.

ng Hương Tích(1)
Bày t kìa ai khéo khéo phòm(2) N t ra m t l h m hòm hòm. Ngư i quen cõi Ph t chen chân x c, K l b u tiên m i m t dòm. Gi t nư c h u tình rơi thánh thót,(3) Con thuy n vô tr o cúi lom khom.(4) Lâm tuy n quy n c ph n hoa l i,(5) Rõ khéo tr i già n d dom. (1) ng Hương Tích: ng chính c a chùa Hương trư c thu c huy n Chương M , t nh Hà ông, nay là huy n M c, t nh Hà Tây. (2) Khéo phòm: Như khéo ph m, th t là khéo!

(3) Gi t nư c... rơi: Các th ch nhũ trên c a ng luôn t ng gi t r xu ng. (4) Vòm ng có nh ng ch m v c a thiên nhiên ư c hình dung ra c nh trí như m t trăng, con thuy n v.v... Vô tr o: Không có bơi chèo. (5) Nơi r ng su i (lâm truy n) mà cu n hút l i ây c m t c nh ph n hoa ô h i.

Chùa quán s
Quán S (1) sao mà c nh v ng teo H i thăm sư c áo nơi neo? Chày kình(2), ti u xuông không m, Tràng h t, vãi l n m l i eo. Sáng banh không k khua tang mít(3), Trưa tr t nào ai móc k rêu. Cha ki p ư ng tu sao l t léo C nh bu n thêm ngán n tình eo! (1) Chùa Quán S : Th i cu i Lê-Trình thu c huy n Th Xương. Bây gi ph Quán S , Hà N i. (2) Chày kình: Chày t c hình con cá kình b ng g , thay cho v ánh chuông. (3) Tang mít: Tang tr ng làm b ng g mít.

K m tr ng (1)
Hai bên thì núi gi a thì sông. Có ph i ây là k m Tr ng Không? Sóng d n m t nư c v long bong. trong hang núi còn hơi h p, Ra kh i u non ã r ng thùng. Qua c a mình ơi! Nên ng m l i,(2) Nào ai có bi t n i bưng b ng(3) (1) K m Tr ng huy n Kim B ng, ph Lý Nhân, t nh Hà Nam, nay thu c Nam Hà. K m: H m gi a hai sư ng núi d c, gi a có l i i. (2)-(3) B ng: Tên m t th tr ng. Trong l h i xưa có i u múa tr ng g i là múa con ĩ (gái) ánh b ng.

Quán Khánh(1)
ng chéo trông theo c nh h t heo,(2) ư ng i thiên th o quán cheo leo.

L p l u mái c tranh xơ xác, Xo k kèo tre t kh ng kheo.(3) Ba ch c cây xanh hình u n éo, M t dòng nư c bi c c nh leo teo. Thú vui quên c ni m lo cũ, Kìa cái di u ai nó l n lèo. (1) Quán Khánh: Các công trình nghiên c u và các văn b n có chú thích ghi là t nh Thanh Hoá, song chưa rõ huy n nào. (2) H t heo: Âm chính xác là h t hiu. (3) Kh ng kheo: Âm chính xác là kh ng khiu. u th ng nh t

V nh Cái qu t (I)
Mư i b y hay là mư i tám ây(1) Cho ta yêu d u ch ng d i tay. M ng dày t ng y, chành ba góc R ng h p dư ng nào, c m m t cay.(2) Càng nóng bao nhiêu th i càng mát, Yêu êm chưa phi l i yêu ngày. H ng h ng má ph n duyên vì c y.(3) Chúa d u vua yêu m t cái này. (1) Mư i b y, mư i tám: S nan qu t gi y, cũng nói tu i c a thi u n . (2) Cay: Cái su t c a qu t gi y, h i u có m nh kim lo i (nhài qu t) hình tròn ch t các nan l i hai nan cái. (3) C y: Gi ng cây h ng, qu bé và chát, nh a dùng ph t qu t. "Má h ng không thu c mà say" (Cung oán ngâm khúc).

n s m Nghi
Ghé m t trông ngang th y b ng treo, Kìa n thái thú(2) ng cheo leo. Ví ây i ph n làm trai ư c, Thì s anh hùng há b y nhiêu!

ng(1)

(1) n S m Nghi ng trư c ngõ S m Công nay là ph ào Duy T , qu n Hoàn Ki m, Hà N i. S m Nghi ng là tư ng theo Tôn Sĩ Ngh sang ta chi m óng th ô ông Kinh (Thăng Long). Ngh b vua Quang Trung ánh u i v Tàu năm 1789. S m Nghi ng ch y không k p, th t c t t nơi mà sau khi quan h bang giao ã tr l i

bình thư ng vua Quang Trung cho phép Hoa ki u Hà N i l p n th . (2) Thái thú: ng làm tri huy n, khi sang ông ô ư c Tôn Sĩ Ngh cho làm ch c thái thú.

Trách triêu h
Xư ng(I)
Anh t nh, anh say, Sao anh gh o nguy t gi a ban ngày? Này này ch b o cho mà bi t. Ch n y hang hùm ch mó tay.

Chiêu h ho l i
Này ông t nh! Này ông say! Này ông gh o nguy t gi a ban ngày! Hang hùm ví b ng(2) không ai mó, Sao có hùm con b ng(3) tr c tay? (1) Cu c xư ng ho gi a H Xuân hương và Chiêu H th c là không ti n khoáng h u trong l ch s văn chương c a ta. S c kho và tình yêu s s ng, văn tài và cá tính, l i nói to c móng heo, không úp m bóng gió nhi u, không dùng bi u tư ng hai m t, ít t v n (v n ch t không ho ư c) mà ch có l ng ch (b n ch ). Ch có ba bài thơ mà ã i th ng vào dân chúng và t lâu ã n y sinh nhi u giai tho i. C ôi b n u cân x ng v tài ngh thơ Nôm, và cũng th t tri âm, tri k , không có m t chút gì ngăn cách gi a ôi b n thanh niên nam n . (2) Ví b ng t c ví b ng, c theo âm tr c c a thơ. (3) B ng t c là b ng, c theo âm tr c c a thơ, m i úng âm lu t.

Xư ng (II)
Sao nói r ng năm l i có ba? Trách ngư i quân t h n sai ra. Bao gi thong th lên chơi nguy t, Nh hái cho xin n m lá a(1)

Chiêu h ho l i
R ng gián thì năm, quí có ba(2) B i ngư i th c n tính không ra.

r i, thong th lên chơi nguy t Cho c cành a l n c a. (1) Huy n tho i nói: Trên m t trăng có cây a và th ng Cu i ng i dư i g c. Cu i còn là m t nhân v t trong truy n c dân gian có c tính ã tr thành thành ng "Nói d i như Cu i". ây nh c chuy n lên chơi cung trăng và Chiêu H s cho H Xuân Hương n m lá a, có ý nói Chiêu H cũng ch ng khác gì Cu i "nói Cu i". (2) Ti n gián ăn 36 ng k m. Ti n quý ăn 60. Như v y 5 ng gián hay 3 ng quý u b ng 180 ng k m. Có th cách h i vay c a H Xuân Hương v i Chiêu H không giao h n rõ ràng, cũng có th cách tr l i ch là ch a khéo cho Chiêu H .

Xư ng (III)
Nh ng b y lâu nay lu ng nh n nhe. Nh n nhe toan nh ng s gùn ghè(1) Gùn ghè nhưng v n còn chưa dám Chưa dám cho nên ph i r t rè.

Chiêu H ho l i
H i h i cô bay t hão nhe(2) Hão nhe không ư c, g y ông ghè. Ông ghè không ư c, ông ghè mãi, Ghè mãi r i lâu cũng ph i rè. (1) Gùn ghè: G g m. (2) T hão: Cáo t hão huy n. Chúng tôi ghi theo H Xuân Hương, giai tho i thơ, c a S Văn hoá Vĩnh Phú-1989. Hai ch này g n v i cách á áp c a hai bài ho , khác v i nhi u b n v n chép là "t i b o".

Chơi Tây H nh b n
Phong c nh Tây H ch ng khác xưa Ngư i ng châu trư c bi t bao gi Nh t Tân ê l nhưng còn l i Tr n B c rêu phong v n ng n thơ N v c Trâu Vàng trăng l t bóng Kìa non Phư ng t khói tuôn m H kia thăm th m sâu dư ng m y So d hoài nhân ch a d v a.

Sư b ong châm
Nào nón tu l , nào mũ thâm, i âu ch ng i ong châm? u sư há ph i gì... bà c t,(1) Bá ng con ong bé cái nh m. (2) (1)-(2) V n d ng câu ca dao ti u lâm ã nh c n trong câu th 4 bài Quan th .

Sư h mang
Ch ng ph i Ngô, ch ng ph i ta, u thì tr c l c, áo không tà. O n dâng trư c m t dăm ba ph m, V i núp sau lưng sáu b y bà. Khi c nh, khi tiu, khi chũm cho , Gi ng hì, gi ng h , gi ng hi ha. Tu lâu có l lên Sư c ,(1) Ng t ngh u toà sen n ó mà. (1) Sư c : Ch nhân m t ngôi chùa, ngư i có uy tín và cao tu i hơn c ch có m t trong các bu i l tr ng c a nhà chùa.

D tc i
Th p ng n èn lên th y tr ng phau, Con cò(1) m p máy su t êm thâu. Hai chân p xu ng năng năng nh c, M t su t(2) âm ngang thích thích mau. R ng h p nh to v a v n c , Ng n dài khuôn kh cũng như nhau. Cô nào mu n t t ngâm cho k (3) Ch n ba thu m i dãi màu.(4) (1) Con cò: Con cò t cái go kh i l ch theo. trên và chính gi a khung d t th ng s i, làm chu n m c cho

(2) Su t: ng su t cu n ch , n m trong ru t con thoi nh s i. (3) Ngâm cho k : S i v i h b ng nư c cơm em ngâm lâu cho b n và óng màu h . (4) Ch n n ng hanh c a ba tháng thu, nh n nâu em dãi nhi u lư t thì v i nhu m m i lên màu và s m d n l i.

Vô âm n (1)
Mư i hai bà m ghét chi nhau, em cái xuân tình(2) v t b âu. Rúc rích thây cha con chu t nh t,(3) Vo ve m c m cái ong b u(4) ai bi t ó vông hay tr c(5) Còn k nào hay cu ng v i u(6) Thôi th thì thôi, thôi cũng ư c, Nghìn năm càng kh i ti ng nương dâu(7) (1) Nhi u sách in sau này l m bài này v i bài Quan th . Quan th là viên ho n quan khi xưa. Bài Quan th ư c gán cho H Xuân Hương. (2) Cái xuân tình: B ph n không th thi u c a ngư i ph n . (3) ý ca dao: "Con gái mư i b y mư i ba êm n m v i m chu t tha m t..." (4) ý ca dao: "Bà già ánh tr ng long bong V a i v a nh y con ong t..." (5) T c ng : "Ng i: lá vông; ch ng mông: lá tr c"... (6) T c ng : " u tr xu ng, cu ng tr lên" (7) Ti ng nương dâu: nương dâu là bãi tr ng dâu. "Ti ng nương dâu" là ti ng (x u) bãi tr ng dâu - Do thành ng ch Hán là "Tang gian b c thư ng". Sách H u Hán thư, a lí chí nói r ng t V xưa có ch kín trong bãi tr ng dâu (tang gian) trên sông B c (B c thư ng), là nơi trai gái thư ng t h i làm nh ng chuy n dâm ô. Nguy n Du ã d ch thành ng này: "Ra tu ng trên B c trong dâu - Thì con ngư i y c u làm chi" (Ki u).

M ng h c trò d t
D t díu nhau lên n c a chi n, Cũng òi h c nói nói không nên. Ai v nh n b o phư ng lòi tói, Mu n s ng em vôi quét tr n!

H i Trăng (II)
M t trái trăng thu chín mõm mòm, N y v ng qu (1) lòm lom! Gi a in chi c bích(2) khuôn còn méo, Ngoài khép ôi cung(3) cánh v n khòm. Ghét m t k tr n ua xói móc, Ng a gan th ng Cu i ng lom khom.(4) H i ngư i b qu (5) r ng ai ó, ó có H ng Nga(6) ghé m t dòm. (1) Qu : Huy n tho i nói trong m t trăng có cây qu . (2) Chi c bích: Chi c ng c bích hình tròn d t, gi a có l , ngư i ta g i m t trăng là bích nguy t. (3) Ngư i ta thư ng ví ư ng cong c a m t trăng như ngư i tráng sĩ giương cánh cung. trâuăn lúa g i cha i i..." ây vì t c t i (4) Ca dao: "Th ng Cu i ng i g c cây a; nên th ng Cu i không ng i mà ng. (5) B cành qu ( an qu ) trên cung trăng, ch ngư i thi ti n sĩ. (6) H ng Nga: Huy n tho i nói H ng Nga v H u Ngh ăn tr m thu c tiên c a ch ng do bà Tây Vương m u cho, r i m t mình tr n lên cung trăng.

Qu mít
Thân em như qu mít trên cây, V nó sù sì, múi nó dày. Quân t có yêu thì óng c c,(1) Xin ng mân mó nh a ra tay. (1) óng c c: C c óng sâu vào nõ qu mít em phơi n ng cho chóng chín.

v nh cái Gi ng
Ngõ ngay thăm th m t i nhà ông, GI ng t t thanh thơi,(2) gi ng l lùng C u trăng phau phau ôi ván ghép, Nư c trong leo l o m t dòng thông. C gà lún phún leo quanh mép, Cá di c le te lách gi a dòng. Gi ng y thanh tân ai cũng bi t(3) ai dám th n dòng sông.(4)

(1) Gi ng thơi: Gi ng sâu. (2) Thanh thơi: Trong và sâu. (3)-(4). Th n dòng dòng: T c ng có câu: "Dòng dòng theo n ", n nghĩa là m . Cái gi ng trong và sâu kia, ai dám th vào y m t àn "dòng dòng theo n "? Ví như ngư i con gái thanh tân tươi t t, ai cũng bi t c y, song ai dám c u xin cô làm v cô s tr thành ngư i m qu n quít v i nh ng a con, vì cô cao giá quá!

v nh Cái qu t (II)
M t l xâu xâu m y cũng v a,(1) Duyên em dính dán t bao gi ,(2) Chành ra ba góc da còn thi u, Khép l i ôi bên th t v n th a. Mát m t anh hùng khi t t gió, Che u quân t lúc sa mưa. Nâng niu ư m h i ngư i trong trư ng, Phì ph ch trong lòng ã sư ng chưa? (1). L xâu: Các nan qu t u có m t cái l xâu b ng cái su t. (2) Dính dán: Cái nhài qu t ch t các nan qu t l i cho kh i x , có th m ra, khép vào. Dính dán ây có nghĩa là k t dính ho c k t t o, ch không ph i "dính dáng" v i nghĩa liên can.

Hang thánh hoá chùa Th y
Khen thay con t o khéo khôn phàm,(2) M t giương ra bi t m y ngoàm.(3) Lư n á c leo s r m r p, Lách khe nư c r mó lam nham. M t sư u tr c ng i khua mõ, Hai ti u lưng tròn ng gi a am. n m i bi t là hang Thánh Hoá, Ch n chân m i g i v n còn ham! (1) Tên cái hang trong chùa Th y. Truy n r ng T o H nh ã hoá ây nên g i là Thánh Hoá. (2) Khôn phàm: Như khôn ph m. (3) ngoàm: Thành ng "ngoàm nào y" nói v cách ki n trúc nhà xưa: M t m nh tre thì ngo m tre; g thì ngoàm g . M t nhi u ngoàm ây nói v c u t o hang ng t nhiên. N u coi c vách ng là m t , thì vòm ng v i các hõm to, nh là nh ng ngoàm.

Khóc T ng Cóc
Chàng Cóc ơi! Chàng Cóc ơi! Thi p bén duyên chàng có th thôi. Nòng n c t uôi t ây nhé,(1) Nghìn vàng khôn chu c d u bôi vôi!(2) (1)-(2) " t uôi nòng n c", thành ng ch s c t t h n; "Cóc bôi vôi l i v ": Bôi vôi ánh d u vào cóc, thì cóc i âu r i cũng l i tr v . Nhưng nay duyên v ch ng ã t h n. Cóc i ã em theo c d u vôi, d u có nghìn vàng cũng không chu c l i ư c vì m t Cóc là m t luôn c d u. Theo c Dương Văn Thâm sưu t m tài li u v giai tho i thơ H Xuân Hương (tài li u ã d n) thì H Xuân Hương làm bài Khóc t ng Cóc trong th i gian ã l y ông ph Vĩnh Tư ng. Do s r duyên c a ngư i v c và gia ình h hàng nhà Cóc, nên H Xuân Hương m i ưa c h hàng nhà Cóc vào bài thơ gi u: nhái bén, ch u chàng, nòng n c, ch u chu c, t t nhiên là gi u m t T ng Cóc còn s ng, ch không ph i là khóc khi T ng Cóc ch t, như b y nay có ngư i hi u, e r ng b t nh n.

Hang các c (1)
Tr i t sinh ra á m t chòm, N t làm hai m nh h m hòm hom. K h m rêu m c trơ toen ho n, Lu ng gió thông reo v ph p phòm. Gi t nư c h u tình rơi lõm bõm, Con ư ng vô ng n(2) t i om om. Khen ai o á tài xuyên t c(3) Khéo h hênh ra l m k dòm! (1) Tên m t cái hang trong chùa Th y. Ca dao có câu: "H i chùa Th y có hang C c C ; Trai chưa v thì n h i này" (2) Vô ng n: Không có thành b tay v n. (3) Xuyên t c: Xoi và c thông qua á.

ánh u
B n c t khen ai khéo khéo tr ng,(1) Ngư i thì lên ánh k ng i trông, Trai u g i h c khom khom c t Gái u n lưng ong ng a ng a lòng.

B n m nh qu n h ng bay ph p ph i, Hai hàng chân ng c du i song song. Chơi xuân có bi t xuân chăng tá. (2) C c nh i r i, l b không!(3) (1) B n c t: B n cây tre tr ng làm cây u. (2) Chơi xuân: Cu c vui chơi ón xuân. Bi t xuân: Bi t tình xuân. (3) Cu i v chơi xuân, các c t u l i nh i h t, ch còn trơ l i các l c c và r i ngư i ta s l p i. H Xuân Hương chua chát nói v thói vô tâm r t áng trách v phía nam gi i.

Khóc ông ph Vĩnh Tư ng
Trăm năm ông Ph Vĩnh Tư ng ôi!(1) Cái n ba sinh ã tr r i(2) Chôn ch t văn chương ba t c t(3) Tung hê h th b n phương tr i.(4) Cán cân t o hoá rơi âu m t?(5) Mi ng túi tàn khôn khép l i r i.(6) Hăm b y tháng tr i à m y ch c.(7) Trăm năm ông Ph Vĩnh Tư ng ôi! (1) Vĩnh Tư ng: Ph Vĩnh Tư ng, thu c t nh Vĩnh Yên xưa, nay thu c t nh Vĩnh Phú. Nhi u giai tho i u th ng nh t v vi c H Xuân Hương có l y l ông ph Vĩnh Tư ng. (2) N ba sinh: Nhân duyên v ch ng tr i qua ba ki p; s ng là m t s tr n l n nhau (theo Ph t giáo). N ba sinh ã tr t c là ch ngư i ch ng ã ch t. (3)-(4) Ông ph Vĩnh Tư ng là m t ngư i có h c v n (văn chương) nay m t i, H Xuân Hương m t m t ngư i ch ng và cũng m t luôn c m t ngư i b n văn chương. H th : cung và tên, tư ng trưng cho chí nam nhi ho c chí làm trai v n b n phương tr i, không ch thu h p trong ph m vi gia ình v con. (5)-(6) Ông tr i là ngư i c m cân n y m c ã ch ng công b ng, cán cân c a ông ã ánh rơi. Càn khôn t c tr i t ví như m t cái túi l n ã khép h n l i. Ông Ph ã i sang m t th gi i khác. (7) H Xuân Hương s ng v i ch ng trong m t th i gian quá ng n: 27 tháng.

T ng T n Phong T (1)
(Ho v n t i h u) Bư m ong m ng ã m y phen nay, H ng nh n xin ưa ba ch l i; Dám âu mưa gió gi bàn tay, Nh ng s ba ào xeo t c lư i,

Nam B c xa xa m y d m ây, H i sơn ư c ngàn năm mãi, B c tranh khôn v t m lòng ngay. Tơ nguy t rày xe ba m i l i, H i khách a tình nh có hay. Năm canh h n bư m thêm bơ b i(2) (1) T ng T n Phong th . Dư i u có ghi rõ "Ho v n tai h u" (ho v n phía sau), nhưng không th y bài ho . (2) Bài thơ còn như dang d . Th thơ ít g p. Hay là m t i u ca trù nào ó? Hai ch bơ bãi là phiên âm t m. Chưa rõ nên c th nào cho ph i.

Ho T n Phong nguyên v n (1)
Ki p này ch ng g p n a thì li u, Nh ng ch c trăm năm há b y nhiêu. Nghĩ l i hu ng au cho ph n b c, Nói ra thêm nh v i thân bèo. Chén th th a n tay còn dính, Món tóc th i xưa cánh v n eo. ư c l a tài tình cho x ng áng, Nghìn non muôn nư c cũng tìm theo. (1) Ho nguyên v n thơ ông T n Phong.

T n Phong c m ng chí d ngã khan nhân thu t ngâm, t nh ký(1)
Nh ai mà bi t nói cùng ai ng ta quy t m t hai. R ng ch Hoa li u vui âu mình d khéo, Non sông dành gi n còn dài. Chén tình d u nh n lâu mà nh t Gi i ư c nguy n âu th m ch ng phai. y o duyên tr n thôi ã nh, Xương giang duy nh(2) ng m tương lai. (1)T n Phong th n m m ng, ghi l i mang cho xem, nhân ó làm bài thơ thu t chuy n và ghi l i. (2)Có phiên âm là dành

Ng ý T n Phong, kí nh th (1)
I D n bư c may âu khéo h n hò Duyên chi hay b i n chi ru? Sương treo(2) áo l c nh i hơi x , Gió l t cành lê lư t m t h . Mu n ch p ch ào thêu trư ng g m, Mà em lá th c th sông Tô.(3) Trong tr n m y k tinh con m t, Bi t ng c mà trao m i k cho. II ư ng hoa dìu d t bư c ông phong Nghĩ k tìm thơm cũng có công, L m t dám quen cùng gió nư c, N ng lòng nên nh n non sông. Da tr i n ng nhu m tươi màu bi c, Phòng g m trăng in dãi th c h ng. Ai nh l y cho lòng y nh , Trư c năm trăm h n n chi không? (1) Hai bài ng ý g i T n Phong th . Chưa rõ T n Phong th là ai? Ch bi t ông h Phan, vì trong Bài t a có câu: "Phan Mĩ Anh ngư i trong h tôi" và ó là h n i. Còn tên, theo giáo sư Hoàng Xuân Hãn, có l là Huân nghĩa là "Nam Phong" (gió Nam) cùng g i là T n Phong. Nham Giác là tên hi u Nham Giác phu là "anh chàng n núi nhưng hi u s i". (2) Có b n phiên âm là xoa (3) Sông T = Sông Tô L ch Thăng Long - Hà n i.

B ch

ng giang t ng bi t (1)

Kh p kh nh ư ng mây bư c l i d ng, Là duyên là n ph i hay chăng. V n hoa khéo k o lay cành g m, V c nư c xem mà ng bóng giăng. Lòng n ch r ng mây nh t nh t L i kia này ã núi giăng giăng. V i nhau(2) tình nghĩa sao là tr n, Ch thói lưng vơi cõ nư c ng(3).

(1) T ng b n khi chia bi t sông B ch ng. (2) Có l là ch Nhau. Văn b n chép Sao. (3) Lưng voi c nư c ng: Nư c ng là m t nư c nh th i Xuân Thu Chi n Qu c, b ép gi a hai nư c l n là T , S nên luôn ph i gi gìn. Trong bài thơ tương truy n là c a H Xuân Hương cũng dùng i n này t n i kh c a ngư i a thê: "Ngo nh m t sang T , e S gi n; Quay u v S , s T ghen".

Lưu bi t th i t i An Qu ng, An Hưng ng th (1)
Ngư i v ngư i khéo bu n sao, T c t i mình thay bi t l nào. Tơ tóc l i kia còn n a h t, á vàng lòng n xi t là bao. N i cơn riêng gi n ngày gi i ng n, M i m t ch xem bóng nguy t cao. S m bi t l gi i lí có h p, Thì mư i năm trư c b n chi nao. (1) Ghi l i lúc chia tay t i An Qu ng, An Hưng.

Ho Sơn Ph chi tác (1)
Này o n chung tình bi t m y nhau, Ti n ưa ba bư c cũng nên câu. Trên tay khép m tanh chi u nh n,(2) Trư c m t i v g p bóng câu.(3) Nư c m t trên hoa là l i cũ. Mùi hương trong n m c êm thâu. V ng nhau m i bi t tình nhau l m, Này o n chung tình bi t m y nhau. (1) Ho l i thơ Mai Sơn Ph . Mai Sơn Ph chưa rõ là ai. (2) Tanh chi u nh n: V ng tanh không th y bóng chim nh n. Nghĩa là hoàn toàn không có tin t c. Sách Hán Thư chép chuy n T Vũ i Hán sang s Hung Nô hoà thân v i Hán. Nhà Hán òi tr T Vũ, nhưng Hung Nô không tr . S Hán b a chuy n vua Hán b t ư c vư n Thư ng Lâm m t con chim Nh n, chân có bu c b c thư b ng l a c a T Vũ. Chúa Hung Nô tư ng chuy n có th t, nên th Tô Vũ. Do v y, chim nh n ư c tư ng trưng cho tin t c. (3) G p bóng câu: câu con ng a non sung s c. Sách Trang T có câu "Nhân sinh Thiên a gian, như c b ch câu chi quá khích" (con ngư i s ng gi a tr i và t gi ng như bóng ng a b ch câu lư t qua khe c a). Ch th i gian i nhanh.

Thu nguy t h u c Mai Sơn Ph kí (1)
Lá ng c chi u thu gi n h n du Tu n trăng s nh b a êm thu. Bên am Nh t Tr trông còn y, Ng n nư c Tam Kì ch y l i âu(2) Son ph n tr m m ng duyên l i, Bèo mây thêm t i ph n v sau. Trăm năm bi t có duyên th a n a, Cũng tay tơ cũng tr ng u. (1) êm thu, nh Mai Sơn Ph , g i bài này. (2) Nguyên chú: " ã gi i k t ưa tình" Gi i k t, theo ào Duy Anh, là: "C i m i tình k t bu c v i nhau" Còn gi i k t ưa tình là gì? Chưa rõ l m.

C m c u kiêm trình c n Chánh h c sĩ Nguy n H u (1)
(H u Nghi Xuân Tiên i n nhân) D m khách muôn nghìn n i nh nhung, Mư n ai t i y g i cho cùng. Ch tình ch c ã ba năm v n, Gi c m ng r i ra n a kh c không. Xe ng a tr m m ng duyên t p n p, Ph n son càng t i ph n long ong. Bi t còn m y chút sương siu m y(2) L u nguy t năm canh chi c bóng chong. (1) Nh ngư i cũ vi t g i C n chánh h c sĩ Nguy n H u. Sau u trên, tác gi có chú: "H u, Nghi Xuân, Tiên i n nhân" - "H u ngư i làng Tiên i n, huy n Nghi Xuân" Như v y, ây Nguy n H u úng là Nguy n Du tiên sinh - Gia ph h Nguy n Tiên i n ghi rõ mùa hè năm K T (1809), Nguy n Du ư c b làm cai b Qu ng Bình. Tháng 2 năm Quý D u (1813) ông ư c phong C n chánh i n h c sĩ, r i ư c c làm chánh s i Trung Qu c tu c ng. (2) Sương siu mây: T xưa phiên âm là sương eo mái. Nay phiên âm theo giáo sư Hoàng Xuân Hãn.

Phiên âm:

Thu t ý kiêm trình h u nhân Mai Sơn Ph
Hoa phiêu phiêu, M c tiêu tiêu, Ngã m ng hương tình các t ch tiêu, Kh c m th xuân tiêu. L c ao ao, Nh n ngao ngao, Hoan h o tương kì t i nh t triêu, B t t n ngã tâm miêu. Giang bát bát, Thu ho t ho t, Ngã tư quân hoài tương kh khoát, L ngân chiêm h cát. Thi ti t ti t, Tâm thi t thi t, N ng d m th n tình tư lư ng D b ng quân bút phát.

t,

Phong ngang ngang, Nguy t mang mang, Phong nguy t không linh khách o n tràng, Hà x th ng Vương. Vân thương thương, Thu ương ương, Vân thu na kham v ng nh t trư ng, Nh t trư ng dao v ng xúc hoài mang. Nh t kì kì, D trì trì, Nh t d thiên hoài l t bi, T bi ưng m c ng giai kì. Phong phi phi, Vũ phi phi, Phong vũ t n thôi thái bút huy, Bút huy ô thì phó tình nhi. Quân h u tâm, Ngã h u tâm, M ng h n tương luy n li u hoa âm, Thi ng ngâm, Nguy t ng châm,

Nh t t s u phân nhu , Hà nhân noãn bán khâm, M c àn li khúc oan tri âm, Tr c tu khí trí th dao c m, Cao sơn lưu thu vãn tương t m, Ưng b t h n ngâm thán c câm. Quân hà kì, Ngã hà kì, L ình lai c lư ng thê trì, Dánh t n phi, Bút t n huy, Nh t trư ng ô bút thi t, Hà x th tình nhi, H o b ng tâm thư ng các tương tri, Dã ưng giao thác th duyên , Phương tâm th b t ph gia kì. (H u Giang Nam i u) D ch v n:

K ý mình và trình b n là Mai Sơn Ph
Hoa xiêu xiêu Cây xiêu xiêu Gi c m ng tình quê(1) th y t ch liêu êm xuân c m khái nhi u. Hươu ao ao Nh n ngao ngao Vui sư ng h n nhau m t s m nào T h t ư c tình sao! Sông bát ngát Nư c ào t ý thi p lòng chàng cũng vu khoát L rơi thêm m n chát. Thơ da di t Lòng thê thi t m nh t t c lòng ai th u h t Li u bút chàng t xi t? Mây lang thang Trăng mênh mang

Trăng gió xui ai lu ng o n tràng âu là gác ng Vương Mây tơ vương Nư c như sương Mây nư c trôi âu ch m t ư ng M t ư ng xa khu t r n lòng thương Ngày ch m rì êm ch m rì Sáng t i ch nh bu n l khách si Nh thương ng l h n, sai kì. Mưa trôi i Gió trôi i Mưa gió gi c hoài c t bút thi (thơ) Vi t thi g i t i khách "tình si" Chàng có tâm Thi p có tâm M ng h n lưu luy n bóng hoa râm Thơ cùng ngâm Rư u cùng trăng T lúc bu n chia bi t Ai ngư i m n a chăng? Ch àn li khúc oán tri âm, ành xem như h t ti ng dao c m(2) H n nhau nơi non nư c mu n m n! Ch bu n mà than th c câm(kim). Chàng h n gì Ta h n gì Hai ta u mu n, nói mà chi Trà mà chi Bút mà chi Cũng là thi n lí c (3) Ai là k tình nhi Hi u nhau trong d khó khăn gì Hãy nên trao g i m i duyên i Lòng son ai n ph giai kì (Theo i u Giang Nam) .T.T d ch

(1) Lòng quê là lòng nh quê mình. V y hình như Sơn Ph ã i v quê Xuân Hương. Ho c là ngư i cùng làng, hay cùng huy n chăng? (Hoàng Xuân Hãn). (2) Dao c m: àn quý. (3) Thiên lí: D ch t ch "bút thi t" - bút vi t và l i nói. Dương T nói: "Cu n sách do bút mà thành. L i nói do lư i mà có. Ta xem "Ngũ thư ng" là bút và lư i c a vương". Ngũ thư ng ây là các quan h : quân th n, ph c t , phu-ph , huynh , b ng-h u. Vì th d ch là thiên lí.

T thán (1)
I Con bóng i v ch c b y nay, Ch duyên nào ã ch c trong tay. Nghĩ cùng th s lòng như t, Trông su t nhân tình d mu n say. Muôn ki p bi t là duyên tr n v n, M t i riêng m y ki p chua cay. N i mình n i b n dư ng bao n , Dám h i han âu nh ng c này. II L n th n i v m y nay Vì âu eo ng v i nơi v y m trà tiêu khát còn nghe gi ng Chén rư u m ng xuân d th y say i m l trông ch ng mây m nh t Dòng thu xem c nư c vơi y. Thương ai h n l i thương lòng l c Này n này duyên nh ng th này. (1) T than thân.

Th vi t h u c m (1)
Mư i m y năm tr i m t ch tình Duyên tơ này ã s n âu ành Mái mây c t n a nguy n phu phát Gi t máu y hai chén t sinh M t ki p ã t cùng d th m Trăm năm ng ph v i u xanh

Mai sau lòng ch ng như l i n a Dao búa nguy n xin lu n mình. (1) Nghĩa là: "Có c m xúc thì vi t l i th "

Xuân ình lan i u
Phiên âm: Nguy t tà nhân t nh thú lâu trung Ngo thính ng long, Kh i thính ng long D bán ai giang hư ng bán không. Thanh dã tương ng Khí dã tương ng Tương tư vô t n ngũ canh cùng. Tâm t i Vu Phong H n t i Vu Phong Ân ái th tao phùng Nhàn ông phong Quy n ông phong Nh t viên h ng h nh bích thanh song Ph n hoa tích dĩ không. Kim triêu h u ki n s chi h ng Oanh nhi nh c i xuân phong kh Ch kh ng ào yêu vô l c ti u ông phong Phong thanh nguy t b ch, b kì hương nh p khách ngâm trung. D ch v n:

Bài ca theo i u xuân ình lan
Trăng tà ngư i l ng t a l u không(1) Năm l ng chuông ng, D y l ng chuông ng, êm l ng ti ng bu n vang mé sông Thanh ã tương ng, Khí ã tương ng Thanh khí năm canh r n rã lòng Tâm Vu Phong Ân ái cu c tao phùng. Nhàn t a gió ông M i t a gió ông M t vư n h ng h nh bi c xanh song

Ph n hoa tư ng ã không S m nay bông n m y nhành h ng Chim oanh ch quy n xuân i nhé Ta s " ào hoa vô l c ti u ông phong" Trăng thanh gió mát em hương vào v i các thi nhân. ( . .T d ch) Nguyên văn: Thú l u trung - trong chòi canh. Thú lâu là cái chòi canh ch n n binh. Thư ư ng Huy n Tông có câu: "Nguy t l c thú lâu không" - Trăng l n chòi canh v ng.

Kí sơn nam thư ng tr n hi p tr n tr n h u
I Vác c m àn tao m t ng n c , y ngư i thân y ph i hay chưa, L c y phong nguy t lưng h rư u, D t l ng giang h n a túi thơ(2) ình Nguy t(3) góp ngư i chung nh l i, Tr i Hoan(4) m m t nư c non xưa. B y nay tài t bao nhiêu tá, t cho. Thèo nh(5) khen ai k (1) G i ông Tr n H u, làm Hi p tr n Sơn Nam Thư ng. Ông này chưa rõ là ai. (2) Hai câu 3 và 4 này là câu thơ o trang: L c y lưng h "rư u phong Nguy t" - D t l ng n a túi "thơ giang h ". (3) ình Nguy t: Ông Tr n Thanh Mai cho là C Nguy t ư ng ngôi nhà c a H Xuân Hương. (4) Tr i Hoan: Tr i Hoan Châu, t c Ngh An, quê c a H Xuân Hương. (5) Thèo nh: l ng lơ, khinh b c. II Tr n bút xông pha quy t gi t c , Tài tình ai ã bi t cho chưa. Gi c Vu man mác năm canh nguy t, Duy nh Ng lênh ênh m t lá thơ. Tơ li u ã khoe tài l trư c, Ngu n dào h c h i l i quen xưa, Giai nhân tài t dư ng nào y Hay n bình sinh ch a gi cho(1)

(1) Dư i u trên, Lưu hương kí chép li n hai bài này, không r ng bài II là bài ho l i c a Tr n H u.

ai xư ng, ai ho . Ng

D sơn nam thư ng hi p tr n quan tr n h u xư ng ho (1)
Phiên âm: I. Xuân Hương xư ng: Bình thu tương phùng(2) nguy t h tôn Cương trư ng phi n phi n thu c nan ngôn Khiêu c m h u ý minh hoàng xư ng Nhi u th vô oan ng thư c huyên. Thuỳ t c già thanh quy Han khuy t T tu liên b xu t H môn Bán diên bi t h u(3) tình a thi u M ch m ch không li S nh N h n(4) (1) Xư ng ho cùng ông Tr n H u - quan Hi p tr n Sơn Nam thư ng. Tr n Sơn Nam thư ng g m t c a hai t nh Hà N i và Hưng Yên sau này. Tr s t Châu C u (Ph Lí). Bài này cũng ư c chép trong sách T c Hoàng Vi t thi tuy n, nhưng l i ư c coi là bài thơ H Xuân Hương ho thơ ông Hi p tr n. Còn Lưu hương kí thì cho r ng ây là bài xư ng c a Xuân hương. Giáo sư Hoàng Xuân Hãn căn c theo T c Hoàng Vi t thi tuy n. (2) Bình thu tương phùng (bèo nư c g p nhau): ch vi c ng u nhiên g p g . Vương B i có câu: "Bình thu tương phùng, t n th tha hương ch khách" (bèo nư c g p nhau th y u là khách tha hương). Trong văn chương, bèo nư c, ng n bèo, ph n bèo... còn ch ngư i ph n : "Ph n bèo bao qu n nư c sa - Lênh ênh âu cũng là lênh ênh" "Ng n bèo chân sóng l c loài - Nghĩ mình vinh hi n thương ngư i lưu li" (Ki u). (3) Lưu hương kí chép là h n (4) Xem bài ho Tr u H u trang... D ch nghĩa: Thân bèo nư c g p nhau, nâng chén rư u dư i trăng, T c lòng son s t th c là khó nói G i àn, vì có ý mà g y khúc Câu hoàng Quanh cây, không cơn c gì mà chim thư c réo vang Ai chu c ti ng kèn H tr v cung Hán T th n v vi c gót sen ra kh i c a r H Sau phút li bi t, còn lưu luy n bi t bao tình, L p l p khôn r i h n S nh N . D ch thơ:

G p g dư i trăng chu c m i Lòng son òi o n ch ng nên l i. Khúc àn ai g y à ưa ý, Ngoài ngõ khách kêu ch ng th y ngư i. Ai chu c ti ng kèn v Hán ó? T i lê gót ng c t H r i! Bi t li d ti c tình lưu luy n, H n S nh s u au m ch m ch khơi. (Tr n Thanh Mai d ch)

Thu vân hương
Phiên âm: Vân căn th ch u t phong phòng Mãn m c sơn quang ti p thu quang Thi p h i t c hà (a) si Lí B t Ph chu tàng hác bái Nguyên Chương Loa ngân t ch t lân tu n xu t tàng V nh triêu mê th M n thuy t ngư nhân chu nh t di p S trùng môn h Thu Vân hương. Chú: Xu t Trang t Nam hoa kinh D ch nghĩa: Dư i chân mây, bày hang á như t ông; y m t th y ánh sáng trên núi ti p v i ánh sáng dư i nư c. Vư t b i c núi như Lí B t th t là ngây,(1) t thuy n lên c n gi u trong hang như Nguyên Chương thì áng ph c(2) Bu i chi u tr i l nh, sóng g n lăn tăn(3) hi n ra, Ban sáng màn mù che núi l n lư t rút lui. Vui chuy n b o r ng ngư i chài dong chi c thuy n kia, ang len l i qua nhi u t ng c a tìm vào làng Tiên.(4) (1) Vư t b c núi: tr s làm khó nh c mà vô ích. Sách Nam hoa kinh (thiên Ưng vương) có "Thi p h i t c hà" nghĩa là vư t b ào sông, nghĩa là ào sông dư i b là m t chuy n vô lí. ây tác gi ch mư n m t phân ch sách Nam hoa kinh ám ch nh ng hang ng, l i thông c thiên nhiên trên nhi u o. Còn tích Lí B t thì tôi không bi t. (2) i thuy n gi u trong hang núi: Nguyên trong Nam hoa kinh có câu y (thiên 6, i tông sư), nhưng v i ý r ng làm như v y tư ng là ch c ch n, nhưng khi ng , có k tr m m t mà không bi t. Trong thi văn xưa, ý gi u thuy n trong hang núi là ng ý k i n không mu n d u l i. Có l tác gi dùng ý này. Tích Nguyên Chương l y t âu, tôi cũng không bi t.

(3) Loa ngân: d u c, ho c tr tăm c a các loài thu t c n i lên thành sóng nh , ho c tr sóng nh hình tròn trên nư c l ng. (4) Thu Vân hương: Nghĩa en là làn nư c mây, x trên nư c, gi a mây. Cũng là văn t tr ch n Tiên. D ch thơ:

V ch n nư c mây
Chân mây l á t a phòng ong ch n ch n lèn chong ánh nư c l ng. Vư t b c non cư i Lí B t, i thuy n gi u ng ph c Nguyên Ông. Chi u êm sóng g n lăn tăn n i, Sáng to mù tan l p l p trong. Vui chuy n kìa ai thuy n m t lá, C a lèn len l i ki m non b ng.

C m c u t ng tân xuân chi tác (1)
I Xuân này nào ph i cái xuân xưa, Có s m ư? th i l i có trưa. C a ông hoa còn thưa th t bóng, Bu ng thoa oanh khéo d p dìu tơ Phong lưu trư c m t bình hương ngu i, Quang c nh trong i chi c g i mơ. Cân vàng n a kh c xuân lơ l ng, Ph li u trăm ư ng khách ng n ngơ. II M i bi t v i chua l n ng t Mà xem phép t o n ng thì mưa. Tri âm p n a chăn còn ng n, B c vách nghe xa ti ng ã th a. N m mía v này ngon nh ng ng n(2) Trông gương ngày n b ng như t Xưa nay còn có âu hơn n a, Hay nh ng t ây, ph i th chưa? (1) bài thơ hơi l . Ngư i ta thư ng nói "T ng c u nghênh tân" (ti n năm cũ, ón m ng năm m i), ây l i T ng tân xuân. Vì th ông Nguy n L c ã d ch: Bài thơ làm

c m năm cũ, ti n ưa năm m i. (Nxb Văn h c Hà N i 1982). (2) Mía chính v vào d p heo may, trư c T t. Sau T t ngư i ta "b ng g c" làm tơi t, bón tư i, thúc m m cho mía lên. T c ng có câu: "Mía tháng ba ng t ra u ng n". Tháng ba, mía còn non; ho chăng còn sót l i chút mía măng, ăn ch ng ra gì. "N m mía v này ngon nh ng ng n" là n m mía vào tháng mía trái v . "N m mía v này ngon nh ng ng n" là n m mía vào tháng mía trái v . Tác gi dùng hình nh này t n i quá l a l thì c a ngư i con gái.

Xuân hương t ng hi p qu n (1)
H n thu h n nguy t lu ng ăn năn, Cái ki p phù sinh nh ng n n n. C a vi n xuân v hoa mát m , ài trang mây náu nguy t băn khoăn. Duy nh xanh nư c ch y tin lai láng, Lá thăm thơ gieo bút ng i ng m. Son ph n dám âu so ng n bút, Mư n tay thi tư ng nh c ng cân. (1) Bài này không có trong Lưu hương kí, nhưng tình i u thu c lo i trong t p này. ư c phát hi n t i Thanh Hoá (T p chí Văn h c s 3-1974). Giáo sư Hoàng Xuân Hãn ã hi u ính 3 ch mát m và náu câu 3-4 t các ch m m m m, t văn b n cũ. Phiên âm:

hoa phong (1)
Phi n phàm vô c p Hoa Phong, Ti u bích an nhai xu t thu trung. Thu th m i tuỳ sơn di n chuy n, Sơn hình tà kháo thu môn thông. Ngư long t p x thu yên b c, Âu l t phi nh t chi u h ng. Ng c ng vân phòng tam bách c c B t tri thuỳ th Thu Tinh cung. D ch nghĩa:

Qua vũng Hoa Phong
Lá bu m không v i vư t qua vũng Hoa Phong, Vách á ng, sư n núi , gi a nư c ch i d ng lên. Th nư c tuỳ ch theo m t núi mà bi n chuy n. Hình núi nghiêng mình, nép t a c a l ch nư c thông qua.

Cá r ng(2) l n l n, tăm khu t dư i t ng hơi nư c m ng mùa thu. Âu(3) cò cùng bay trong ánh m t tr i chi u. Cõi Tiên có ba trăm sáu ng ng c và phòng mây(4), ây không bi t ch n nào là cung Thu Tinh(5) (1) Trong Phư ng Sơn t chí lư c cũng như i Nam dư a chí ư c biên. Sau : Chu th Hoa Phong t c c nh bát th , sách u ch chép 6 bài thơ, t ng bài không có riêng. Tháng 2 năm 1962, ông Tr n Văn Giáp ã gi i thi u 5 bài trên báo văn ngh . Năm 1983, giáo sư Hoàng Xuân Hãn ã t tên cho t ng bài thơ, phiên âm, d ch nghĩa, d ch thơ... B n d ch năm bài thơ này ư c ông công b trong H Xuân Hương v i v nh H Long (T p san KHXH. Paris. 1984). Toàn b năm bài thơ sau ây, là b n công b c a Giáo sư Hoàng Xuân Hãn t T p san này. Vũng Hoa Phong: V nh H Long; l y tên huy n xưa, sau i làm Nghiêu Phong. Huy n này g m nhi u o. (2) Cá r ng: Tr chung các loài s ng dư i nư c. Riêng ây thì t c truy n xưa có r ng xu ng, cho nên ư c t tên H Long. Trong th i c n i, các thu th , k c các thu quân Pháp, mách r ng ã t ng th y con "r n b " n i lên u n khúc lòi lên trên m t nư c, dài trên ba mươi mét. (3) Âu: là th chim nư c u gi ng b câu, chân gi ng v t, s ng chung quanh vũng nư c l n, thư ng n m im n i trên m t nư c. (4) Xưa tin r ng ngư i ta có th tu luy n tr thành b t t , g i là Tiên, nh ng nơi h o lánh trên núi, b xa, trong hang ng, thư ng mây ph . Văn b n chép s 306, nhưng trong các văn thơ thư ng ch nói "ba mươi sáu ng Tiên". Ho c tác gi c ý mu n tr s r t nhi u. (5) Thu Tinh cung: tr cung i n mà ngư i xưa tư ng là nơi cư trú c a Tiên ngoài b . D ch thơ:

Qua vũng Hoa Phong
Lá bu m th ng th nh vư t Hoa Phong. á d ng b son m c gi a dòng. Dòng nư c l n theo chân núi chuy n, Mình lèn nghiêng l i duy nh thông. Cá r ng l n n p hơi thu nh t, Âu l cùng bay bóng x h ng. Băm sáu phòng mây cùng ng ng c, âu nào là cái Thu Tinh cung? Phiên âm:

Tr o ca thanh
Linh lung t bích li t vân bình Ng c du n sâm si thu di n bình Ti m giác ào Nguyên sơn tác h

Ch tùng Ngư Ph th ch d n binh T n giao T khách du nan bi n Già m c Vân Lâm ho b t thành Dao v ng thu cùng sơn t n x H t nhiên xung xu t tr o ca thanh D ch nghĩa:

Tr i ti ng ca chèo
Long lanh b n vách giăng nh ng b c bình phong v c nh mây. á hình cây măng ng c(1) lô nhô m c trên m t nư c ph ng. Th y rõ ràng r ng l i vào ào Nguyên(2) có c a b ng núi á, L thay! Sao mà bên b n cá l i có thành xây b ng á óng n binh(3) M c lòng chàng T Linh Liên n chơi ây, i xem âu h t, D u là ho sĩ Ng c Vân Lâm v c nh cũng không th t úng, Ngóng trông n ch cu i nư c h t núi, Thình lình nghe ti ng chèo và ti ng ca tr i lên. (1) Măng ng c: nguyên tr cây măng tre non tr ng. Trong thi văn dùng ví v t gì quý hay p hình cao và nh n u. (2) ào nguyên: văn t tr cõi Tiên, nghĩa là th gi i c a sinh v t b t t , nơi tư ng tư ng r t an nhàn sung sư ng. i n trong Trung văn có r t xưa. i T n, ào Ti m (376-427) vi t truy n ào hoa nguyên kí k chuy n ngư i ánh cá (Ngư Ph ) chèo thuy n ngư c dòng nư c trong r ng ào hoa t Vũ Lăng, qua m t c a ng, n m t vùng có dân cư, sinh i T n (hơn 600 năm trư c) ã vào y t lo n. Sau Ngư Ph mu n tr l i ó, nhưng không tìm th y l i n a. (3) n binh: ây có l ch mu n t á t nhiên x p hình n binh. D ch thơ:

Tr i ti ng ca chèo
Long lanh b n phía r màn mây, Nư c ph ng lô nhô măng m c dày. M i bi t Ngu n ào ngăn c a á, Nào ng B n cá có n xây M c cho h T xem âu h t, D u có chàng Lâm v ch ng t y. Xa ngóng chân tr i non l n nư c, B ng nghe chèo hát tr i âu ây.

Nhãn phóng thanh

Phiên âm: Vi mang loa i tháp thương minh áo th tu giao nhãn phóng than B ch th y ma thành thiên nh n ki m Hàn àm phi l c nh t thiên tinh Quái hình v dĩ tiêu tam giáp Th n l c h dung t c Ngũ inh Ph ng ph t vân i u ám i m Cao tăng ưng h u to àm kinh. D ch nghĩa:

M t to s c xanh
M u lam nh t(1) m m n i tr i xa v i b xa. n ây, tư ng như trong a t to s c xanh ra(2) Nư c b c(3) mài á thành nghìn mũi gươm nh n Gi a m v ng, hình như có m t sao tr i sa(4) xu ng. Vách á hình kì quái không d dùng làm b ng danh k i khoa,(5) N u không s c th n thì sao t c n i tư ng l c sĩ hùng dũng như v y.(6) Ph ng ph t mây xu ng th p, phía trên ã x m t i, Ch c ã có v cao tăng ng i yên l ng t ng kinh. D ch thơ:

M t to màu xanh
B xanh l p loáng t n tr i xa, ây ng màu xanh m t t a ra. Nư c b c mài nên nghìn mũi ki m, m im rơi xu ng m t sao sa. Quái hình chưa d khoa b ng, Th n l c âu à t c tư ng ma. Ph ng ph t mây rà u x m t i, Cao tăng ang t ng ch n chi n già. (1) Loa i: là m t th b t màu lam xưa dùng ch th m c xanh v lông mày. Tác gi c ý dùng ch loa ây vì nghĩa nó là c. (2) ý câu này là: n ây, nhìn âu cũng th y màu, mình có c m tư ng chính m t mình phát màu xanh ra, ch không ph i v t ngoài có màu y. (3) Nư c b c: tr nư c b thư ng có sóng b c, ch không ph i tr riêng sóng. Sóng v vào chân lèn làm h m chân, ch không mài nh n á. (4) Sao sa: n u v này t c nh ban ngày thì ph i hi u r ng m t nư c long lanh ph n x tia sáng tung toé lên như có sao sa xu ng, n u nghĩ r ng nó t c nh ban êm thì có l mu n nói s c lân tinh l ploè trên m t nư c.

(5) Tam giáp: tr ba b c u thi inh th i xưa (Nh t giáp có ba n c: Tr ng nguyên, B ng nhãn và Thám hoa; Nh giáp t c là Hoàng giáp; Tam giác t c là Ti n sĩ). (6) Ngũ inh: tên m t l c sĩ trong th n tho i. Tương truy n i xưa vua T n hi n cho vua Th c m t gái p. Vua Th c sai l c sĩ Ngũ inh i ón. Trên ư ng th y m t con r n l n, bò vào hang á. Ngũ inh u i theo, b á s p è ch t. Sau b hoá ra tư ng á kh ng l . Tác gi mư n hai vi c liên quan n t ng á và tư ng á ng ý n nh ng hình thù vĩ i, kì d , hùng tráng c a các o lèn, nh t là khi tr i g n t i.

H i c trù
Phiên âm: Lan nhiêu tuỳ ý d ng trung lưu C nh t sơn dương cánh giác u Sinh di n c khai vân l c t o n ngao tranh k khách h i u B ng Di di p tác kình thiên tr Long N thiêm vi h i c trù i Thu Hoàng tiên v c p C lưu Nam i n c ng kim âu. D ch nghĩa: Phe ph y mái chèo, tuỳ thích c i thuy n dong chơi gi a du nh,(1) Qua g n chân núi l i th y c nh càng v ng. Mây tho ng qua, núi l m t, th y á chơ vơ, Nh ng kh i lèn d ng cao vút(2) khi qua dư i, khách ph i v ch trông. Ho c là h i th n B ng Di(3) ã d ng c t ch ng tr i nghiêng, Ho c là h i th n Long N (4) ã n i thêm cây nêu tr cung i n dư i b . ý ch ng vua T n Thu Hoàng(5) chưa t ng i kinh lí n ch này, Vì tr i v n dành nó l i x Nam này làm v ng ch c cơ nư c ta(6) (1) Lan nhiêu: chèo lan là chèo nh . Văn t quen dùng. (2) o n ngao: Nghĩa en là n con rùa l n l y chân làm c t ch ng tr i. Th n tho i Trung Qu c k chuy n r ng ban u vòm tr i b s p, bà N Oa n chân con rùa r t l n làm c t ch ng tr i. ây trò các hòn o tròn và cao như c t á; ví d hòn Chi c ũa. (3) B ng Di: tên m t thu th n xu t trong Nam hoa kinh. Trong thơ Tào Th c, ư c t ngang v i N Oa. Cũng là tên m t thiên th n. (4) Long N : tên chung th n àn bà qu n tr thu t c b ho c v c sâu, s cư áy b . (5) Thu Hoàng: Vua T n sau khi th ng nh t Trung Qu c, ã i quan sát nhi u nơi. V phương Nam, m i i n vùng C i Kê (Chi t Giang ngày nay) thì m t. (6) Câu thơ này cùng ý v i câu k t c a thơ Núi Chi c ũa c a Lê Thánh Tông.

D ch thơ:

Ngóng
Gi du nh th ng th ng ph y chèo lan, Sát núi càng hay c nh l ng nhàn. Mây cu n bày ra lèn c ng c i, Núi cao nh ng ngóng nh Toan Ngoan B ng Di ch ng c t e tr i , Long N thêm nêu s b tràn. D u ng a Thu Hoàng chưa n ó, Tr i dành gi t ngư i Nam.

nh toan ngoan

Chơi ch chùa Th y
Hoá công xây p ã bao i, N c nh Sài Sơn có ch Tr i. Bu i s m gió ưa, trưa n ng ng, Ban chi u mây h p, t i trăng chơi. B y hàng hoa qu tư mùa s n, M ph giang sơn b n m t ng i. Bán l i mua danh nào nh ng k , Ch ng lên m c c m t ôi l i.

Tr ng th ng
C a em bưng bít v n bùi ngùi, Nó th ng vì chưng k n ng dùi, Ngày v ng p tung dăm b y chi c, êm thanh t m c c m t ôi h i, Khi giang th ng cánh bù khi cúi Chi n ng không thôi l i chi n ng i. Nh n nh ai v thương l y v i, Th t da ai cũng th mà thôi.

C nh thu
Thánh thót t u tiêu m y gi t mưa, Bút th n khôn v c nh ti u sơ, Xanh om c th tròn xoe tán, Tr ng xoá tràng giang ph ng l ng t . B u d c giang sơn say ch p rư u,

Túi lưng phong nguy t n ng vì thơ Cho hay c nh cũng ưa ngư i nh , Th y c nh ai mà ch ng ng n ngơ. Có sách gán cho Bà huy n Thanh Quan. văn b n Landes 1893, bài thơ này không có u . Câu th hai là ' ai v ư c c nh ti u sơ' và có l i d n: "Ngày xưa Xuân Hương i chơi g p mưa, vào chơi thăm làng Văn Giáp, th y có m t chùa xưa, Xuân Hương và chùa l y Ph t, r i i xem ngoài chùa. Th y bên chùa có cây a. Ng ng lên xem thì cao ngút không bi t t i âu, cho nên làm bài thơ này (cây a này n này còn)" b n ông châu 1917, có l i d n: "M t ngày kia ang mùa quý thu, gi i lún phún dăm ba h t mưa, hơi ngăm ngăm rét, quan ph nhân vô s , m i sai bày cu c rư u, cho g i cô hai ra cùng ng i u ng rư u v nh thơ. Xuân Hương vâng l i ra ng i h u rư u v nh thơ. Xuân Hương vâng l i ra ng i h u rư u. ương khi chén quỳnh u vơi, chi u thu hiu h t, quan ph li n b o Xuân Hương v nh bài t c c nh. Thơ r ng..."

M t c nh chùa
Tình c nh y, nư c non này D u không B ng o cũng Tiên ây, Hành Sơn m c i m ôi hàng nh n, Th c Lĩnh(1) en trùm m t th c mây, L p ló u non v ng nguy t ch ch, Ph t phơ sư n núi lá thu bay, H i ngư i quân t i âu ó, Th y c nh sao mà ng lư m tay. b n kh c ván 1922 bài thơ này mang tên Quan h u s v , Quan h u. Rõ ràng là hai văn b n này b nh hư ng l i d n b n ông châu (1917) "Bà h u l nhà h khi nào th y Quan ông bư c chân i chơi âu, thì bà h u hay h i săn ón, bi t ý r ng Quan h u hay tò mò n chơi Xuân Hương. Xuân Hương th y Quan h u n chơi thơ th n khi nào, tuy r ng m i mi t t tình, nhưng xem ra thì v n thư ng có ý ch p ch m, không v ng lòng ng i dai. Xuân Hương bi t ý như v y, m i làm m t bài gi u th chơi. Thơ r ng..." (1) Th u lĩnh: M t hòn núi n , ch c Ph t . Thư ng g i là Lĩnh T u, có ngư i c là Linh Th u.

Chơi

n khán xuân

Êm ái chi u xuân t i khán ài, Lâng lâng ch ng b n chút tr n ai! Ba h i triêu m chuông g m sóng, M t v ng tang thương nư c l n tr i.

B ái nghìn trùng khôn tát c n, Ngu n ân muôn trư ng d khơi vơi. Nào nào c c l c là âu tá, C c l c là ây chín rõ mư i.

Thân ph n ngư i àn bà
H i ch em ơi có bi t không M t bên con khóc m t bên ch ng. B cu l m ng m bò trên bùng, Th ng bé hu hơ khóc dư i hông. T t c nh ng là thu v i vén V i vàng nào nh ng b ng cùng bông. Ch ng con cái n là như th , H i ch em ơi có bi t không?

Sư hoang dâm
Cái ki p tu hành n ng á eo, V gì m t chút t o tèo teo. Thuy n t cũng mu n v Tây Trúc(1) Trát gió cho nên ph i l n lèo. c Ph t Thích Ca Mâu Ni (1) T y trúc: quê hương Bài này có văn b n kh c ván 1922 n .

Tát nư c
ang cơn n ng c c ch a mưa tè, R ch em ra tát nư c khe. L o o chi c g u ba góc ch m, Lênh ênh m t ru ng b n b be. Xì xòm ay nư c mình nghiêng ng a, Nh p nh m bên gh nh ít v t ve. M i vi c làm ăn quên c m t, D ng hang m t lúc ã y phè.

ng ti n ho n

Cũng lò cũng b cũng cùng than, M m t vuông tròn v i th gian. Kém c nh cho nên mang ti ng ho n, ng t cũng áng nên quan.

Con c nh i
Bác m sinh ra ph n c nh i êm ngày lăn lóc ám c hôi, Quân t có thương thì bóc y m Xin ng ngó ngoáy l trôn tôi.

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->