P. 1
Benh Cay Chuyen Khoa- Nong Nghiep I

Benh Cay Chuyen Khoa- Nong Nghiep I

|Views: 1,127|Likes:
Được xuất bản bởiDuong Hoai An

More info:

Categories:Types, School Work
Published by: Duong Hoai An on Nov 19, 2009
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/11/2013

pdf

text

original

B GIÁO D C VÀ ðÀO T O TRƯ NG ð I H C NÔNG NGHI P I - HÀ N I Ch biên : GS.TS.

VŨ TRI U MÂN

GIÁO TRÌNH

B NH CÂY CHUYÊN KHOA
(Chuyên ngành B o v th c v t)

HÀ N I – 2007

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

1

L I NÓI ð U

B nh cây chuyên khoa là môn h c dành cho sinh viên chuyên ngành B o v th c v t - Trư ng ð i h c Nông nghi p I - Hà N i. Sau giáo trình b nh cây ñ i cương - giáo trình b nh cây chuyên khoa này giúp các sinh viên tìm hi u v b nh h i trên t ng cây tr ng c th ; nh ñó s g n k t ñư c các ki n th c c a b nh cây ñ i cương v i n i dung nghiên c u và phòng tr b nh cây v i các ñ i tư ng bi n ñ i khác nhau ph c v tr c ti p cho vi c ñào t o theo tín ch . Trong giáo trình này, sinh viên có th v n d ng các ki n th c ñã h c v ñ c ñi m sinh v t h c c a nguyên nhân gây b nh - ñ c ñi m sinh thái h c c a các b nh h i ñ tìm ra các phương án t i ưu trong phòng tr . B nh cây chuyên khoa biên t p l n này là m t tài li u ng n g n và súc tích - làm cơ s ñ các sinh viên m thêm ki n th c tìm ki m các n i dung chi ti t trong nhi u tài li u khác. Chúng tôi hy v ng cu n sách ra ñ i có th giúp cho các sinh viên và c các b n ñ ng nghi p trong ngành B o v th c v t, ngành Tr ng tr t và các cán b có chuyên môn g n v i khoa h c b nh cây tham kh o và s d ng trong công vi c nghiên c u và s n xu t có liên quan ñ n b nh h i th c v t Vi t Nam. Cu n sách m i biên so n l n ñ u, do v y không tránh kh i nh ng thi u sót. Chúng tôi xin chân thành nh n các ý ki n ñóng góp c a các ñ c gi . Các tác gi tham gia vi t giáo trình g m: 1. GS.TS. Vũ Tri u Mân - ch biên và vi t các b nh virus th c v t và b nh cây công nghi p. 2. PGS.TS. Ngô Bích H o tham gia vi t các b nh virus th c v t và m t s b nh n m. 3. PGS.TS. Lê Lương T tham gia vi t b nh n m và vi khu n. 4. PGS.TS. Nguy n Kim Vân tham gia vi t b nh n m. 5. TS. ð T n Dũng tham gia vi t b nh vi khu n và m t s b nh n m. 6. TS. Ngô Th Xuyên tham gia vi t b nh tuy n trùng và m t s b nh n m. 7. TS. Nguy n Ng c Châu tham gia hi u ñính ph n tuy n trùng. Các tác gi

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

2

Ph n 1 B NH DO N M
Chương I B NH N M H I CÂY LƯƠNG TH C

1. B NH ð O ÔN H I LÚA [Pyricularia grisea (Cooke) Saccardo] Tên cũ: [Pyricularia oryzae Cav. et Bri.] B nh ñ o ôn là m t trong nh ng b nh ph bi n và gây h i có ý nghĩa kinh t nh t các nư c tr ng lúa trên th gi i. B nh ñư c phát hi n ñ u tiên Italia năm 1560, sau ñó là Trung Qu c năm 1637, Nh t B n năm 1760, M năm 1906 và n ð năm 1913, v.v... nư c ta, Vincens (ngư i Pháp) ñã phát hi n m t s b nh Nam b vào năm 1921. Năm 1951, Roger (ngư i Pháp) ñã xác ñ nh s xu t hi n và gây h i c a b nh vùng B c b . Hi n nay, b nh ñ o ôn h i lúa ñã phát sinh phá ho i nghiêm tr ng nhi u nơi mi n B c nư c ta như H i Phòng, Thái Nguyên, Ninh Bình, B c Giang, Hà ðông. V ñông xuân 1991 - 1992 mi n B c di n tích lúa b b nh ñ o ôn lá là 292.0000 ha, trong ñó có t i 241.000 ha b ñ o ôn c bông. mi n Nam, di n tích b b nh ñ o ôn năm 1992 là 165.000 ha. Theo Padmanabhan (1965) khi lúa b ñ o ôn c bông 1% thì năng su t có th b gi m t 0,7 - 17,4% tuỳ thu c vào các y u t có liên quan khác. 1.1. Tri u ch ng b nh B nh ñ o ôn có th phát sinh t th i kỳ m lá, lóng thân, c bông, gié và h t. a) B nh trên m : V t b nh trên m lúc ñ u hình b u d c sau t o thành hình thoi nh ho c d ng tương t hình thoi, màu nâu h ng ho c nâu vàng. Khi b nh n ng, t ng ñám v t b nh k ti p nhau làm cây m có th héo khô ho c ch t. b) V t b nh trên lá lúa: Thông thư ng v t b nh lúc ñ u là nh ng ch m nh màu xanh l c ho c m v t d u, sau chuy n màu xám nh t. S phát tri n ti p t c c a tri u ch ng b nh th hi n khác nhau tuỳ thu c vào m c ñ ph n ng c a cây. Trên các gi ng lúa m n c m các v t b nh to, ñ n lúa chín và có th gây h i b lá,

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

3

hình thoi, dày, màu nâu nh t, có khi có qu ng màu vàng nh t, ph n gi a v t b nh có màu nâu xám. Trên các gi ng ch ng ch u, v t b nh là các v t ch m r t nh hình d ng không ñ c trưng. các gi ng có ph n ng trung gian, v t b nh hình tròn ho c hình b u d c nh , xung quanh v t b nh có vi n màu nâu. c) V t b nh c bông, c gié và trên h t lúa Các v trí khác nhau c a bông lúa ñ u có th b b nh v i tri u ch ng các v t màu nâu xám hơi teo th t l i. V t b nh trên c bông xu t hi n s m thì bông lúa b lép, b c l c; n u b nh xu t hi n mu n khi h t ñã vào ch c thì gây hi n tư ng g y c bông. V t b nh h t không ñ nh hình, có màu nâu xám ho c nâu ñen. N m ký sinh v tr u và có th bên trong h t. H t gi ng b b nh là ngu n truy n b nh t v này qua v khác. 1.2. Nguyên nhân gây b nh N m Pyricularia grisea (Cooke) Saccardo thu c h Moniliales, l p N m B t toàn. Cành bào t phân sinh hình tr , ña bào không phân nhánh, ñ u cành thon và hơi g p khúc. N m thư ng sinh ra các c m cành t 3 - 5 chi c. Bào t phân sinh hình qu lê ho c hình n sen, thư ng có t 2 - 3 ngăn ngang, bào t không màu, kích thư c trung bình c a bào t n m 19 - 23 x 10 -12 µm. Nhìn chung kích thư c c a bào t n m bi n ñ ng tuỳ thu c vào các isolates, ñi u ki n ngo i c nh khác nhau cũng như trên các gi ng lúa khác nhau. N m ñ o ôn sinh trư ng thích h p nhi t ñ 25 - 280C và m ñ không khí là 93% tr lên (Abe, 1911; Konishi, 1933). Ph m vi nhi t ñ n m sinh s n bào t t 10 - 300C. 280C cư ng ñ sinh bào t nhanh và m nh nhưng s c sinh s n gi m d n sau 9 ngày, trong khi ñó 160C, 200C và 240C s sinh s n bào t tăng và kéo dài t i 15 ngày sau ñó m i gi m xu ng (Henry và Anderson, 1948). ði u ki n ánh sáng âm u có tác ñ ng thúc ñ y quá trình sinh s n bào t c a n m. Bào t n y m mt t nh t nhi t ñ 24 - 280C và có gi t nư c. Quá trình xâm nh p c a n m vào cây ph thu c r t nhi u vào nhi t ñ , m ñ không khí và ánh sáng. ñi u ki n bóng t i, nhi t ñ 240C và m ñ bão hoà là thu n l i nh t cho n m xâm nh p vào cây. Trong quá trình gây b nh n m ti t ra m t s ñ c t như axit α - pycolinic (C6H5NO2) và pyricularin (C18H14N2O3) có tác d ng kìm hãm hô h p và phân h y các enzyme ch a kim lo i c a cây, kìm hãm s sinh trư ng c a cây lúa. N m ñ o ôn có kh năng bi n d cao, t o ra nhi u ch ng, nhóm nòi sinh h c. Các vùng tr ng lúa trên th gi i ñã có t i 256 loài xu t hi n. nư c ta xác ñ nh trên b gi ng ch th nòi qu c t ñã th y s xu t hi n c a nhi u nhóm nòi ñ o ôn ký hi u là IB, IC, ID, IE và IG phân b t Qu ng Nam - ðà N ng ñ n các t nh ñ ng b ng B c b . Các nhóm nòi có s c gây b nh cao các t nh mi n B c là IB, IE, IG, IF, IC - 1, IA - 71 và IC - 23. Các nhóm IA, ID và IG có kh năng gây b nh cao các t nh ð ng b ng sông C u Long. Ngu n b nh c a n m ñ o ôn t n t i d ng s i n m và bào t trong rơm r và h t b b nh, ngoài ra n m còn t n t i trên m t s cây c d i khác. ñi u ki n khô ráo trong

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

4

phòng bào t có th s ng ñư c hơn m t năm và s i n m s ng ñư c g n ba năm, nhưng trong ñi u ki n m ư t chúng không s ng sót ñư c sang v sau (Kuribayashi, 1923). Tuy nhiên, vùng nhi t ñ i, bào t n m có th t n t i quanh năm ñ ng th i n m chuy n ký ch t cây lúa b b nh sang các cây ký ch ph sinh trư ng phát tri n quanh năm. 1.3. Quy lu t phát sinh phát tri n c a b nh S phát sinh phát tri n c a b nh ph thu c vào r t nhi u các y u t ngo i c nh và m c ñ nhi m b nh c a gi ng. a) nh hư ng c a th i ti t khí h u t i b nh N m ñ o ôn ưa nhi t ñ tương ñ i th p, ñi u ki n nhi t ñ 20 - 280C, m ñ không khí bão hoà và th i ti t âm u trong v lúa ñông xuân là r t thích h p cho b nh phát sinh gây h i n ng nh t. mi n B c, trà lúa mùa mu n tr - chín ho c v chiêm xuân vào giai ño n con gái - ñ ng cái làm ñòng là nh ng cao ñi m c a b nh trong năm. mi n Trung và mi n B c b nh thư ng gây h i n ng trong v ñông xuân khi cây giai ño n sinh trư ng và tr chín. ð m không khí và ñ m ñ t có tác d ng l n t i tính m n c m c a cây ñ i v i s lây lan và phát tri n c a n m b nh. Trong ñi u ki n khô h n, m ñ ñ t th p ho c ñi u ki n úng ng p kéo dài cây lúa d b nhi m b nh, m ñ không khí cao l i thu n l i cho v t b nh phát tri n. các vùng nhi t ñ i có mưa thư ng xuyên kéo dài t o ñi u ki n thu n l i cho b nh gây h i nghiêm tr ng. b) nh hư ng c a ñ t ñai, phân bón ñ n b nh Nh ng chân ru ng nhi u mùn, trũng m, khó thoát nư c; nh ng vùng ñ t m i v hoang, ñ t nh , gi nư c kém, khô h n và nh ng chân ru ng có l p sét nông r t phù h p cho n m b nh ñ o ôn phát tri n và gây h i. Phân bón gi vai trò ñ c bi t quan tr ng ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh ñ o ôn ngay c nh ng năm tuy th i ti t không thu n l i cho n m phát tri n nhưng do bón phân không h p lý t o ñi u ki n thúc ñ y b nh phát sinh và gây h i m nh. M c ñ nh hư ng c a phân ñ m t i b nh bi n ñ ng tuỳ theo lo i ñ t, phương pháp bón và di n bi n khí h u khi bón phân cho cây. Khi s d ng d ng ñ m tác d ng nhanh như amonium sunfat quá nhi u, quá mu n ho c bón vào lúc nhi t ñ không khí th p và cây còn non ñ u làm tăng t l b nh và m c ñ gây h i c a b nh. Phân lân nh hư ng ít ñ n m c ñ nhi m b nh c a cây. Bón phân li u lư ng nào ñó ñ i v i ñ t thi u lân có th làm gi m t l b nh nhưng n u s d ng lân không h p lý thì b nh v n có th tăng. N u bón kali trên n n ñ m cao s làm b nh tăng so v i trên n n ñ m th p. Trong ñ t giàu kali n u tăng m c ñ bón kali trên n n ñ m cao cũng có th làm tăng m c ñ b nh c a cây. Phân silic có tác d ng làm gi m ñ nhi m b nh c a cây. M c ñ nhi m b nh c a cây t l ngh ch v i hàm lư ng silic trong cây, do ñó bón nhi u silic s làm gi m m c ñ nhi m b nh c a cây.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

5

c) nh hư ng c a gi ng lúa t i b nh ñ o ôn Ngoài các y u t khí h u th i ti t, ñ t ñai và phân bón, ñ c tính c a gi ng có nh hư ng r t l n t i m c ñ phát tri n c a b nh trên ñ ng ru ng. Nh ng gi ng nhi m b nh n ng (gi ng m n c m) không nh ng là ñi m b nh phát sinh ban ñ u là còn là ñi u ki n cho b nh d dàng lây lan hàng lo t hình thành nên d ch b nh trên ñ ng ru ng. ð c tính ch ng b nh c a cây lúa tăng khi t l SiO2/N tăng (Sakomoto và Abe, 1933). Gi ng lúa ch ng b nh ch a nhi u polyphenol hơn gi ng nhi m b nh (Wakimoto và Yoshii, 1958). Trong gi ng lúa ch ng b nh s s n sinh ra hàm lư ng l n h p ch t Phytoalexin có tác d ng ngăn c n s phát tri n c a n m trong cây. Tính ch ng b nh c a cây lúa do 23 gen kháng ñ o ôn ñã ñư c phát hi n và ñ ng th i còn ph thu c vào ñ c ñi m c u t o c a gi ng. Nhìn chung, các gi ng ñ nhánh t p trung, c ng cây, ch u phân, t s kh i lư ng thân trên kh i lư ng 20cm g c nh , ng rơm dày......là nh ng gi ng th hi n kh năng ch ng ch u b nh t t. Nhi u gi ng lúa ñã kh o nghi m và ñánh giá là nh ng gi ng có năng su t cao và ch ng ch u b nh ñ o ôn như IR1820, IR17494, C70, C71, RSB13, Xuân s 2, Xuân s 5, X20, X21, V14, V15, v.v.... và ñã ñư c gieo c y r ng rãi mi n Trung và vùng ð ng b ng sông H ng. M t s gi ng lúa n p ho c NN8, CR203 là gi ng m n c m b nh ñ o ôn. 1.4. Bi n pháp phòng tr - B nh ñ o ôn là lo i b nh gây h i nghiêm tr ng, d phát tri n nhanh trên di n r ng. Vì v y, mu n phòng tr ñ t hi u qu cao c n làm t t công tác d tính d báo b nh, ñi u tra theo dõi và phân tích các ñi u ki n liên quan t i s phát sinh c a b nh như: v trí t n t i c a ngu n b nh, di n bi n y u t khí h u th i ti t, tình hình sinh trư ng c a cây và ñi u ki n ñ t ñai, phân bón, cơ c u gi ng lúa. - D n s ch tàn dư rơm r và cây c d i mang b nh trên ñ ng ru ng. - Bón phân N, P, K h p lý, ñúng giai ño n, không bón ñ m t p trung vào th i kỳ lúa d nhi m b nh. Khi có b nh xu t hi n ph i t m ng ng bón thúc ñ m và ti n hành phun thu c phòng tr . - Tăng cư ng s d ng gi ng lúa ch ng ch u b nh có nhi u gen kháng trong cơ c u gi ng nh ng vùng b nh thư ng hay x y ra và m c ñ gây h i n ng. - C n ki m tra lô h t gi ng, n u nhi m b nh h t c n x lý h t gi ng tiêu di t ngu n b nh b ng nư c nóng 540C trong 10 phút ho c x lý b ng thu c tr ñ o ôn. - Khi phát hi n b nh trên ñ ng ru ng c n ti n hành phun thu c s m và tr nhanh. M t s thu c hoá h c s d ng ñ phòng tr b nh như Fuji - one 40EC (1 l/ha); New Hinosan 30EC (1 l/ha); Kitazin EC (1 - 1,5 l/ha); Kasai 21,2WP ( 1 - 1,5 kg/ha); Benomyl (Benlate) 50WP 1 kg/ha; Triozol 20WP (Beam 20WP) 1 kg/ha.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

6

2. B NH KHÔ V N H I LÚA [Rhizoctonia solani Palo] B nh khô v n h i lúa và ngô ñư c phát hi n Nh t B n (Miyake, 1910; Sawada, 1912) và m t s nư c khác (Reiking, 1918 và Palo, 1926). ð a bàn phân b c a b nh khá r ng t t c các nư c tr ng lúa vùng châu Á và các châu l c khác. Cây lúa có th b gi m năng su t 20 - 25% khi b nh phát tri n lên ñ n lá ñòng (Hori, 1969). Trong các b nh n m h i lúa hi n nay nư c ta b nh khô v n ñư c x p vào b nh nghiêm tr ng th hai sau b nh ñ o ôn và là loài b nh gây h i ch y u trên lúa hè thu và lúa mùa, ñ ng th i h i ph bi n trên m t s gi ng ngô m i. 2.1. Tri u ch ng b nh B nh khô v n gây h i ch y u m t s b ph n c a cây như b lá, phi n lá và c bông. Các b lá sát m t nư c ho c b lá già dư i g c thư ng là nơi phát sinh b nh ñ u tiên. V t b nh b lá lúc ñ u là v t ñ m hình b u d c màu l c t i ho c xám nh t, sau lan r ng ra thành d ng v t v n da h , d ng ñám mây. Khi b nh n ng, c b và ph n lá phía trên b ch t l i. V t b nh lá tương t như b lá, thư ng v t b nh lan r ng ra r t nhanh chi m h t c b r ng phi n lá t o ra t ng m ng vân mây ho c d ng v t v n da h . Các lá già dư i ho c lá sát m t nư c là nơi b nh phát sinh trư c sau ñó lan lên các lá trên. V t b nh c bông thư ng là v t kéo dài bao quanh c bông, hai ñ u v t b nh có màu xám loang ra, ph n gi a v t b nh màu l c s m co tóp l i. Trên v t b nh các v trí gây h i ñ u xu t hi n h ch n m màu nâu, hình tròn d t ho c hình b u d c n m r i rác ho c thành t ng ñám nh trên v t b nh. H ch n m r t d dàng rơi ra kh i v t b nh và n i trên m t nư c ru ng. 2.2. Nguyên nhân gây b nh Nh t B n trong nhi u năm trư c ñây n m gây b nh ñư c xác ñ nh là Hypochnus sasakii Shirai (S.H. Ou, 1972). Nhi u năm sau n m ñư c ñ t tên là Rhizoctonia solani Palo là giai ño n vô tính c a n m Pellicularia sasakii Shirai = Corticicum sasakii = Thanatephorus cucumericus. N m sinh trư ng thích h p nhi t ñ 28 - 320C. nhi t ñ dư i 100C và cao hơn 38 C n m ng ng sinh trư ng. H ch n m hình thành nhi u nhi t ñ 30 - 320C. Khi nhi t ñ quá th p (< 120C) và quá cao (> 400C) n m không hình thành h ch. N m là lo i bán ký sinh thu c nhóm AG 1 type 2 h i trên lúa nhưng cũng có tính chuyên hoá r ng, ph m vi ký ch bao g m trên 180 loài cây tr ng khác nhau như lúa, ñ i m ch, ñ u tương , ngô, mía, ñ u ñ , dâu, v.v....
0

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

7

2.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh khô v n phát sinh m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao và m ñ cao. Nhi t ñ kho ng 24 - 320C và m ñ bão hoà ho c lư ng mưa cao thì b nh phát sinh phát tri n m nh, t c ñ lây lan nhanh. B nh thư ng phát sinh trư c tiên các b lá và lá già sát m t nư c ho c dư i g c. T c ñ lây lan lên các lá phía trên ph thu c vào r t nhi u th i ti t mưa nhi u, lư ng nư c trên ñ ng ru ng quá cao, ñ c bi t các vùng nư c c y quá dày. S phát tri n c a b nh khô v n th i kỳ ñ u cây m ñ n ñ nhánh có m c ñ b nh ít. Giai ño n ñòng tr ñ n chín sáp là th i kỳ nhi m b nh n ng. mi n B c nư c ta, b nh khô v n gây h i trong v mùa l n hơn v chiêm xuân. S phát sinh phát tri n c a b nh có liên quan nhi u t i ch ñ nư c trên ñ ng ru ng và ch ñ phân bón. Bón phân ñ m nhi u, bón ñ m t p trung thúc ñòng b nh s phát sinh phát tri n m nh hơn. Bón nhi u l n cũng làm cho m c ñ b b nh cao (Chen, Chien và Uchino, 1963). Bón kali có tác d ng làm gi m m c ñ nhi m b nh c a cây. Ngu n b nh ch y u là h ch n m t n t i trên ñ t ru ng, s i n m g c r và lá b b nh còn sót l i sau khi thu ho ch. H ch n m có th s ng m t th i gian dài sau thu ho ch lúa, th m chí trong ñi u ki n ng p nư c v n có t i 30% s h ch gi ñư c s c s ng, n y m mthành s i và xâm nhi m gây b nh cho v sau. Quá trình xâm nhi m l p l i thư ng x y ra qua ti p xúc gi a h ch và b lá lúa. Ch s c a ñ t gây b nh l n ñ u có liên quan m t thi t v i s lư ng ti p xúc v i cây, nhưng s phát tri n c a b nh sau khi ti p xúc v i ký ch l i ch u nh hư ng l n c a nhi t ñ , m ñ và tính m n c m c a cây ký ch . Ph n ng c a các gi ng lúa ñ u n m trong ph m vi t nhi m n ng ñ n tương ñ i ch ng ch u. Chưa có gi ng lúa nào th hi n ñ c tính ch ng b nh cao (Hsied, Wu và Shian, 1965). Gi ng lúa Indica ch ng ch u b nh t t hơn gi ng lúa Japonica (Shian, Lee và Kim, 1965). nư c ta, h u h t các gi ng lúa ñ a phương và gi ng nh p n i ñ u có m c ñ nhi m b nh khô v n t trung bình ñ n nhi m n ng. M t s ít các gi ng như KV10, JR9965, IF50, IR17494, OM80, v.v... có m c ñ nhi m b nh nh hơn so v i các gi ng khác. 2.4. Bi n pháp phòng tr Phòng tr b nh khô v n ch y u là áp d ng các bi n pháp tiêu di t ngu n b nh trong ñ t và qu n lý k thu t tr ng tr t thâm canh thích h p. Tiêu di t ngu n b nh trong ñ t ti n hành ngay sau khi thu ho ch, cày sâu ñ vùi l p h ch n m, ph i h p v i các bi n pháp gieo c y ñúng th i v , ñ m b o m t ñ h p lý, bón phân ñúng t l tránh bón t p trung ñ m ñón ñòng, có th ph i h p thêm kali v i tro b p ñ tăng cư ng tính ch ng b nh c a cây. H th ng tư i tiêu ch ñ ng và không ñ m c nư c quá cao trong trư ng h p b nh lây lan m nh. Ngoài ra, có th dùng m t s lo i thu c hoá h c như Vida 3SC (Wida 5WP) = Validamycin A5% (1 l/ha); Bonanza 1000 DD (0,4 l/ha); Tilt 250ND (0,3 - 0,5 l/ha); Anvil 5SC (50 - 100g a.i/ha); Roval 50WP (0,1 - 0,2 l/ha); Monceren 25WP (1 kg/ha) ñ

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

8

ph i h p v i các bi n pháp canh tác k thu t phòng tr b nh. S d ng thu c hoá h c phòng tr b nh ch ñưa l i hi u qu khi b nh m i phát sinh nh ng b lá già và thu c hoá h c ph i ñư c phun ti p xúc v i t ng lá dư i c a cây k t h p v i rút c n nư c trên ñ ng ru ng. Bi n pháp sinh h c như s d ng ch ph m n m Trichoderma ñ c ch s phát tri n s i n m và h ch n m khô v n cũng có tác d ng phòng tr b nh, ñ m b o an toàn môi trư ng. 3. B NH LÚA VON [Fusarium moniliforme Sheld.] B nh lúa von r t ph bi n và gây tác h i l n nhi u nư c tr ng lúa trong nh ng năm trư c ñây. Năm 1943, Bugnicourt là ngư i ñ u tiên nghiên c u và xác ñ nh b nh lúa von Vi t Nam. Năm 1956, b nh gây h i n ng trên di n r ng vùng ð ng b ng sông H ng, có nơi thi t h i ñ n 2/3 s n lư ng. Năm 1970, b nh xu t hi n và phá ho i n ng m t s t nh H i Hưng, Thái Bình, Nam Hà,.... trên các gi ng M c tuy n, Bao thai, 813, v.v.... 3.1. Tri u ch ng b nh B nh lúa von có th xu t hi n và gây h i t giai ño n m cho ñ n thu ho ch. ð c ñi m chung c a b nh lúa von là cây phát tri n cao v t, cong queo, lá b nh chuy n màu xanh nh t sau ñó màu vàng g ch cua, c ng giòn r i ch t nhanh chóng. Lóng thân cây b nh phát tri n dài ra, thư ng m c nhi u r ph ñ t và có th th y l p ph n tr ng ph t h ng bao quanh ñ t thân và v trí xung quanh ñ t thân. H t b b nh thư ng l ng, lép, v h t màu xám, trên v h t có th quan sát th y l p n m ph n tr ng ph t h ng trong ñi u ki n m ư t. Trong ñi u ki n khô, trên ñ t thân và v h t có nhi u ch m nh li ti màu xanh ñen, ñó là qu th c a n m. 3.2. Nguyên nhân gây b nh Năm 1898, Hori là ngư i ñ u tiên xác ñ nh b nh và ñ t tên n m gây b nh là Fusarium heterosporum. Năm 1919, Sawada tìm th y giai ño n h u tính c a n m và ñ t tên là Lisea fujikuroi Sawada. Năm 1931, Ito và Kimura xác ñ nh tên n m là Gibberella fujikuroi và giai ño n vô tính là Fusarium moniliforme. Bào t phân sinh g m hai lo i: bào t nh và bào t l n. Bào t nh ñơn bào, hình tr ng và hình h t dưa gang, hình thành t cành phân nhánh d ng ch c ñôi ho c không phân nhánh m c tr c ti p t s i n m, bào t nh t l i d ng b c gi trên ñ u cành ho c hình thành d ng chu i, kích thư c bào t t 3,4 x 20 - 1,3 x 4,1µm. Bào t l n dài, cong hình trăng khuy t lư i li m, m t ñ u hơi nh n còn m t ñ u có d ng hình bàn chân nh , thư ng t 3 - 5 ngăn ngang. Giai ño n h u tính t o qu th b u màu xanh ñen ho c tím ñen d ng h t ch m ñen nh li ti trên b ph n b b nh. Bào t túi không màu, có m t vách ngăn ngang, hình b u d c, kích thư c 9 - 22 x 5 – 12 µm. Không t o ra bào t h u.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

9

N m phát tri n thích h p nhi t ñ 25 - 300C, t i thi u là 100C và ng ng ho t ñ ng 37 C. Bào t phân sinh d ng bào t l n mang ch c năng như h u bào t có th t n t i và gi s c s ng trong ñ t t 4 - 6 tháng trong ñi u ki n ñ ng ru ng, nhưng trong phòng bào t có s c s ng t i hai năm (Ito và Kimura, 1931). N m t n t i ch y u d ng s i và bào t h u tính trên tàn dư cây b nh, trong ñ t và h t gi ng (phôi h t).
0

3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n c a b nh B nh lúa von thư ng phát sinh vào nh ng năm có th i ti t m áp. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát sinh và phát tri n t 24 - 320C, m ñ cao và ánh sáng y u. Trong v mùa b nh gây h i n ng hơn so v i v chiêm xuân. N m b nh lây nhi m vào phôi và t n t i h t (Chang và Shun, 1975). Bào t phân sinh và qu th b u v t b nh thư ng ñư c mưa làm rơi xu ng ñ t và t n t i trong ñ t tr thành ngu n b nh có kh năng xâm nhi m tr l i trong vòng 4 - 6 tháng. Bào t phân sinh c a n m ch phát tán vào ban ñêm t 5 ñ n 9 gi t i (Sasaki, 1971). Trong khi ñó bào t túi ch phát tán vào lúc n a ñêm và ch khi có mưa xong bào t túi m i ñư c phát tán vào ban ngày (Yu và Sun, 1976). Các b ph n dư i m t ñ t c a cây như r , g c thân d b nhi m b nh hơn các v trí b lá và ñ t thân. R c a cây và các b ph n khác c a nh ng cây lúa non giai ño n m và th i kỳ lúa con gái là nhi m b nh n ng nh t (Yu và Sun, 1975). M c ñ nhi m b nh th hi n b ng s cao v t c a cây, nhưng cũng có d ng làm cho cây lùn ñi, ngoài ra có d ng b nh không thay ñ i v kích thư c c a cây (Seto, 1937). Trong quá trình gây b nh n m ti t ra m t s ch t kích thích sinh trư ng và ñ c t như gibberellin A (C22H26O7) và gibberellin B (C19H22O3) có tác d ng kích thích sinh trư ng làm cho cây cao v t lên và các axit dehydro fusarinic, gibberellic, vasin fusarin và axit fusarinic. Axit fusarinic là ch t kìm hãm sinh trư ng c a cây làm cây lúa lùn ñi (Yabuta và Hayashi, 1939). 3.4. Bi n pháp phòng tr X lý h t gi ng là bi n pháp có ý nghĩa nh t ñ i v i vi c h n ch b nh giai ño n m . X lý gi ng có th ti n hành b ng nư c nóng 540C, formol và ñ c bi t dùng Benlate ho c Benlate - C, Rovral 50WP (0,1 - 0,2%); Bumper 25EC (0,25 - 0,5 l/ha) ho c Tilt ñưa l i hi u qu cao di t tr n m trên b m t v h t. Các lo i thu c hoá h c trên còn ñư c s d ng di t tr n m b nh các giai ño n khác nhau c a cây. Sau khi x lý gi ng, các bi n pháp như tránh ñ t ch i m , tránh gi p nát m , nh b cây b nh trong quá trình làm c s c bùn, bón phân h p lý cho cây sinh trư ng t t có tác d ng làm gi m s nhi m b nh c a cây. ð i v i h t gi ng, không l y gi ng nh ng vùng b b nh, th m chí nh ng h t g n vùng b b nh cũng có bào t n m bám dính trên b m t v h t do v y c n chú ý ñ n khâu ch n l c lô gi ng cho s ch.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

10

4. B NH TIÊM H CH LÚA [Sclerotium oryzae Catt.] B nh tiêm h ch lúa là m t trong nh ng b nh h i lúa tương ñ i nguy hi m nư c ta và cũng là b nh ph bi n nhi u nư c tr ng lúa nư c trên th gi i. n ð , b nh có khi làm ch t ñ n 70 - 80% m . Nam b , theo Roger, b nh thư ng phá ho i nghiêm tr ng các t nh B c Liêu, C n Thơ, Sóc Trăng. mi n B c nư c ta, t năm 1954 t i nay năm nào b nh cũng xu t hi n, gây ra nhi u t n th t. 4.1. Tri u ch ng b nh Tri u ch ng b nh thay ñ i tuỳ theo ñi u ki n ngo i c nh. Trư c h t, v t b nh xu t hi n b lá dư i th p r i lan d n ra. V t b nh ñ u tiên là nh ng ch m nâu, d n chuy n thành nâu ñ m, r i sau ñen h n. Lúc m i hình thành v t b nh hình tròn, sau thành hình b u d c và phát tri n dài ra, ăn sâu vào trong phá ho i nhu mô b và ng r làm cho b ph n b th i nhũn. Cây lúa b b nh tiêm h ch lá vàng úa, khô ch t. Khi b b nh nh cây lúa có th tr nhưng h t lép nhi u. Vào cu i th i kỳ sinh trư ng, h ch n m thư ng hình thành m t trong ng r g n m t nư c, ng r b b nh thư ng phân gi i thành ch t l y nh y, có mùi hôi. Khi ng r th i nhũn thì toàn b cây b l n xu ng, lúc này r cây lúa b th i ñen. 4.2. Nguyên nhân gây b nh Năm 1941 - 1942, Roger ñã phát hi n th y Nam b có nh ng loài n m gây ra b nh tiêm h ch lúa sau ñây: Corticium rolfsii Sacc.; Coritium solani (Prit et Delaer) Bourd Galz; Leptosphaeria salvinii Catt.; Helminthosporium sigmoideum var. irregulare Tullis (Sclerotium oryzae Catt.); Sclerotium fumigatum Nakata; Rhizoctonia microsclerotia Malz. Theo ðư ng H ng D t (1964) thì b nh tiêm h ch lúa mi n B c nư c ta là do m t nhóm n m g m 8 lo i gây h i. Nói chung, Vi t Nam ph bi n nh t là loài n m Sclerotium oryzae Catt. (giai ño n h ch) hay Helminthosporium sigmoideum (giai ño n vô tính) hay Leptosphaeria salvinii Catt. N m thu c h Dothideales; l p Ascomycetes. Cattenea (Ý) ñã phát hi n b nh tiêm h ch do n m Sclerotium oryzae l n ñ u tiên vào năm 1876. M phát hi n năm 1907, Nh t B n phát hi n năm 1910, còn Vi t Nam Vincens phát hi n năm 1919. S i n m r t m nh không màu, ña bào, nhi u nhánh thư ng không hình thành vòi hút. S i n m già thư ng có màu vàng và th t l i các ngăn ngang, thư ng hình thành nhi u bào t h u hình tròn màu nâu ñ m, v dày. H ch n m hình c u hay b u d c r t nh , h ch non màu tr ng chuy n sang màu vàng nâu, h ch màu ñen bóng, trơn, kích thư c trung bình c a h ch 384 µm. H ch thư ng hình thành trong mô b lá và thân cây ph n trên sát m t nư c. D ng sinh s n h u tính Vi t Nam r t ít g p. Chu kỳ phát tri n hoàn toàn c a n m ñã ñư c Cralley và Tullis kh o sát M . Theo Cralley và Tullis thì bào t phân sinh màu sáng, hình thoi dài th ng hay hơi cong hai ñ u, ña s ba ngăn ngang, kích thư c 54,3 x 11,4 µm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

11

Tullis còn cho bi t, qu th b u màu ñen, hình c u c ng n, ñư ng kính 202 481µm. Túi chuỳ có ng nh ng n, kích thư c 90 - 128 x 14 µm, ch a t 4 - 8 bào t túi. Bào t túi hình thoi hơi cong, có ban ngăn ngang, màu nâu, các t bào hai ñ u màu nâu nh t, có kích thư c 3,8 - 5,3 x 7 – 8 µm. H ch n m m c r t m nh trên các môi trư ng pH 6,5 - 8. Dung d ch l c môi trư ng c y n m có tác d ng kích thích sinh trư ng lúa. S hình thành h ch n m ph thu c vào ñi u ki n nhi t ñ r t rõ r t, nhi t ñ 25 - 300C h ch hình thành nhi u nh t. Nói chung, kh năng ch u nhi t ñ c a h ch r t cao. H ch ch u ñ ng trong ñi u ki n khô d dàng và có th s ng t 2 - 3 năm. Trong ñi u ki n ng p nư c nhi t ñ th p, h ch s ng lâu hơn nhi t ñ cao, 50C h ch s ng 3 năm. 200C h ch s ng ñư c 2 năm, 350C h ch s ng ñư c 4 tháng. Dư i tác ñ ng c a ánh sáng m t tr i, h ch ch s ng ñư c 1 năm. H ch n m có th b m t s tác ñ ng lý hoá h c tiêu di t như rư u, formol, axit axetic, NaOH 10%,…. 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n c a b nh V trí xâm nh p c a n m vào cây lúa ph thu c vào ch ñ nư c trong ru ng, nhưng nói chung bao gi cũng trên sát m t nư c. B nh phát tri n m nh trnong ñi u ki n ng p nư c, nư c tù và ru ng y m khí. N u ru ng lúa ñư c tháo c n nư c sau khi ñ nhánh b nh gi m so v i nư c ng p. B nh có th xu t hi n vào b t kỳ giai ño n nào c a cây lúa. B nh thư ng xâm nhi m m nh vào lúc cây lúa có t l C/N th p. B nh phá ho i m nh t giai ño n lúa có ñòng tr ñi. Khi cây lúa b sây sát, sinh trư ng y u b nh thư ng xâm nh p d dàng. S phát sinh phát tri n c a b nh ph thu c vào ch ñ phân bón, m t ñ . N u bón quá lư ng ñ m thì cây b b nh n ng; n u c y lúa quá dày không thông khí và ánh sáng thì b nh cũng n ng. mi n B c nư c ta, trên các gi ng lúa mùa cũ ng n ngày b nh thư ng nh hơn nh ng gi ng lúa dài ngày nh t là lúa mùa mu n. Ngoài ra, nh ng gi ng lúa c ng cây, s lá và d nh v a ph i b nh thư ng nh hơn nh ng gi ng lúa cây m m, r m r p. Nhưng trong vài năm g n ñây trên nh ng gi ng lúa m i ng n ngày, c ng cây b nh ít phát sinh và phá h i, ñ c bi t là m t s gi ng c a Vi n Lúa Qu c t (IRRI). v mùa, b nh thư ng phát sinh m nh t tháng 9 - 10 dương l ch khi nhi t ñ không khí 27 - 300C. v xuân, b nh phát sinh m nh t tháng 5. 4.4. Bi n pháp phòng tr D n s ch rơm r , g c r b b nh ñem ñ t, không nên ñánh ñ ng ho c dùng ñ ph ñ t các cây tr ng khác ngoài ñ ng ru ng. ð ng th i, tranh th cày úp g c r ñ tiêu di t ngu n b nh là h ch n m trên tàn dư và ñ t. Ch n gi ng lúa ch ng b nh. Nhóm gi ng lúa Japonica có kh năng ch ng b nh cao hơn nhóm gi ng lúa Indica.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

12

Có th s d ng thu c ñ di t b nh trung tâm khi b nh ch xu t hi n m t góc ru ng như: New Hinosan 30EC (1,2 l/ha); Rovral 50WP (0,1 - 0,2%); Dithan M 45 80WP (1,5 - 2 kg/ha) k t h p v i thay ñ i m c nư c trong ru ng và vơ b các lá già khô ch t. 5. B NH HOA CÚC LÚA [Ustilaginoidea virens (Cke.) Tak.] B nh phân b r ng các vùng tr ng lúa châu Á, châu Phi, châu M La Tinh. B nh ñã gây thi t h i cho lúa Philippines (Reinking, 1918) và Mi n ði n (Seth, 1935). 5.1. Tri u ch ng b nh N m xâm nhi m vào h t, bi n t ng h t riêng l c a bông lúa thành kh i bào t hình tròn d ng nhung m n. Kh i bào t lúc ñ u nh , sau ñó to d n và ñ t t i ñư ng kính có th 1cm, kh i bào t này ñư c bao ph b i màng m ng, trơn nh n màu vàng, màng b v rách do kh i bào t ti p t c sinh trư ng khi ñó kh i bào t có màu vàng da cam sau ñó bi n thành màu xanh nâu ho c ñen xanh nh t. th i kỳ này b m t c a kh i bào t b n t n . Thông thư ng ch m t vài h t trên bông lúa b b nh, khi b nh n ng có nhi u h t trên bông lúa b b nh. 5.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Ustilaginoidea virens (Cke.) Tak. thu c b N m Than ñen Ustilaginales, l p N m ð m Basidiomycetes, các bào t vách dày (Clamydospora) hình thành trên kh i bào t sinh ra bên các s i n m. Chúng có hình tròn ñ n b u d c, màu ôliu, khi non chúng có kích thư c nh hơn, màu nh t, trơn nh n. Bào t có vách dày m c m m thành các ng m m, t các ng m m hình thành cành bào t ñ nh thon nh n và mang bào t , bào t nh hình tr ng. M t s kh i bào t phát tri n 1 - 4 h ch trung tâm, các h ch ñó qua ñông ngoài ru ng và sinh s n ra các t n n m có cu ng trong mùa hè ho c mùa thu năm sau. ð nh cu ng c a t n n m phình to hình c u ho c g n tròn và ch a các qu tr ng nang (Perithecia) vòng ngo i vi. M i qu t nang ch a kho ng 300 bào t nang. Dùng phương pháp r a h t và li tâm nư c r a ñ phát hi n bào t vách dày gi ng lúa. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n c a b nh Theo k t qu nghiên c u c a Raychaudhuri ñã nh n xét v quá trình nhi m b nh hoa cúc, tác gi ghi nh n có 2 ki u gây b nh: Ki u 1: H t b nhi m b nh s m, ngay t lúc lúa m i b t ñ u phơi màu, c b u hoa b phá hu , nhưng các cu ng nhu , ñ u nhu và các thuỳ bao ph n v n còn nguyên v n. Ki u 2: H t b b nh khi chín, khi ñó các bào t tích t l i trên nhân h t, phình to ra và ép v h t sang m t phía. Cu i cùng n m ti p xúc v i n i nhũ và s sinh trư ng c a n m ñư c ñ y nhanh, n m choán ch và bao b c toàn b h t. h t

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

13

Theo nh ng k t qu nghiên c u c a hai tác gi Yoshino và Yamamoto (1951) cho r ng ña s b nh x y ra trư c lúc lúa phơi màu, m ñ cao thu n l i cho b nh phát tri n, lúa ñư c bón nhi u phân, thân lá sinh trư ng t t thì cây lúa thư ng d m n c m b nh. 5.4. Bi n pháp phòng tr Theo Hashioka (1952) có th phòng ch ng b nh b ng cách phun thu c tr n m trư c khi lúa tr . Kannaiyan và Rao (1976) cho bi t thu c oxyclorua ñ ng có tác d ng làm gi m s phát sinh gây h i c a b nh. 6. B NH ð M NÂU LÚA [Curvularia sp.] mi n B c nư c ta, t năm 1969 - 1970 b nh ñ m nâu ñã xu t hi n nhi u vùng trên các gi ng lúa m i và v mùa 1971 b nh ph bi n kh p các vùng tr ng lúa nư c ta. B nh làm tăng s h t lép, gi m kh i lư ng h t nh hư ng t i năng su t, b nh n ng kéo dài t i cu i kỳ sinh trư ng có th làm cây lúa c n l i, tr kém. H t b b nh t l lép lên t i 60 - 70%. 6.1. Tri u ch ng b nh B nh có th xu t hi n t th i kỳ m cho ñ n lúc lúa chín, phá ho i ch y u lá và h t. V t b nh trên lá hình tròn, s c ng n ho c không ñ nh hình màu nâu. Trên h t lúa v t b nh tròn nh màu nâu. V t b nh trên lá và trên h t d l n v i b nh tiêm l a. H t b b nh thư ng bi n màu. 6.2. Nguyên nhân gây b nh Có kho ng 14 loài n m Curvularia có liên quan ñ n b nh nhưng ph bi n nh t là C. lunata (Walker) Boedjin và C. geniculata Tracy and Early, n m thu c l p N m B t toàn. Giai ño n h u tính là Cochliobolus lunatus Nelson and Haasis và Cochliobolus geniculata Nelson. Trên lá và h t b nhi m b nh n m m c thành l p m c màu xám ñ n nâu xám. Cành bào t phân sinh màu nâu ñ m, ña bào, không phân nhánh m c ñơn ho c thành c m, ñ nh hơi tròn, kích thư c 70 - 270 x 2 – 8 µm. Bào t phân sinh m c thành c m ñ nh, cong, hình gù vai trâu, ña bào, có 2- 5 vách ngăn ngang, ña s có 3 ngăn ngang, ñ nh tròn hơn th t g c. N m có th k t h p gây h i v i n m tiêm l a và m t s loài n m khác. N m t n t i ch y u trên b m t h t gi ng ho c dư i l p v tr u dư i d ng s i n m và bào t phân sinh. 6.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh thư ng phát sinh và phá ho i vào v mùa và v chiêm xuân. B nh ch phá h i trên các trà lúa c y mu n (tr trung tu n tháng 5 - 6 và h tu n tháng 10 - 11), các chân ru ng thi u phân. B nh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ 20 - 270C, khi th i ti t bi n ñ ng, cây lúa phát tri n kém thi u dinh dư ng. Trong su t th i kỳ sinh trư ng c a cây b nh thư ng xu t hi n vào hai cao ñi m t m s p c y ñ n lúa h i xanh và t th i kỳ làm ñòng ñ n lúa chín.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

14

B nh phát sinh m nh nh ng chân ñ t chua, m n, ñ t b c màu. Bón ñ m th p, ñ c bi t là các gi ng lúa dài ngày n u thi u ñ m vào th i kỳ làm ñòng b nh phát tri n m nh. Bón phân cân ñ i (phân chu ng, N, P, K) ñ y ñ , bón t p trung vào giai ño n ñ u b nh n ng hơn so v i bón r i rác nhi u l n. Ngu n b nh t n t i ch y u trên các h t gi ng và rơm r c a các cây b nhi m b nh. Ngoài ra, M ngư i ta còn phát hi n th y n m C. lunata gây b nh cho qu cà chua và t. Còn C. geniculata gây b nh cho c i b p, ñ u Hà Lan.... 6.4. Bi n pháp phòng tr Dùng h t gi ng s ch b nh, sáng màu, m y ch c. Chăm sóc m t t, c y ñúng th i v . Bón ñ y ñ các lo i phân chu ng, N, P, K, bón phân cân ñ i, bón vào các giai ño n lúa c n dinh dư ng như ñ nhánh, ñón ñòng. Trên các chân ñ t chua c n bón thêm vôi ñ c i t o ñ t. ði u ti t nư c h p lý, nư c sâu kho ng 5 - 10cm, không ñ lúa b h n ho c ng p úng quá. N u b nh phát tri n có th phun các lo i thu c sau: New Hinosan 30EC (1,2 l/ha); Kitazin 50EC (1 - 1,5 l/ha); Rovral 50WP (0,1 - 0,2 %); Zineb 80 WP( 1kg/ha). 7. B NH TIÊM L A H I LÚA [Bipolaris oryzae (Breda de Haan) Shoem.] Tên cũ: [Helminthosporium oryzae] bi n B nh ñư c phát hi n năm 1901 Nh t B n. B nh có ph m vi phân b r ng, ph các nư c tr ng lúa thu c châu Á, châu M và châu Phi.

H t b b nh ph m ch t và tr ng lư ng b gi m 4,58 - 29,1%. B nh ñã t ng phát sinh thành d ch nghiêm tr ng và là m t trong nh ng nguyên nhân gây ra n n ñói Bengal năm 1942 (John Woodhead, 1945). B nh h i m c ñ nh , khi b nh n ng v t b nh làm lá s m vàng và khô ch t. B nh làm cháy lá m , lúa nhi m b nh vào lúc ñòng non cho ñ n tr v h t thư ng b ñen, t l h t l ng và lép cao. Philippines và mi n B c Vi t Nam trong nh ng năm 60 b nh gây h i n ng, m còi c c, ch t khô lá gây tình tr ng thi u m m t s vùng tr ng lúa. 7.1. Tri u ch ng b nh Tri u ch ng b nh có th xu t hi n trên lá m m, b lá, lá và h t. Khi h t nhi m b nh n y m m, v t b nh là các ñ m nh màu nâu trên lá m m và các r non cũng có th b b nh dư i d ng các v t ñen nh t. V t b nh ban ñ u trên lá là ch m nh màu vàng, sau chuy n sang m u nâu nh t và v t b nh ñi n hình có hình b u d c gi ng h t v ng, có m u nâu non, xung quanh có qu ng vàng. ðôi khi b nh phát tri n m nh làm lá khô vàng và ch t. Kích thư c, s lư ng v t b nh tuỳ thu c vào th i ti t và gi ng. Trên các gi ng m n c m v t b nh l n và nhi u, ngư c l i trên các gi ng lúa ch u ho c kháng v t b nh nh và ít. V t b nh trên b lá ñòng và trên v h t lúa có màu nâu không có hình d ng nh t ñ nh, khi b nh n ng n m có th phát tri n và bao ph hoàn toàn b l p v h t và xâm nh p vào n i nhũ.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

15

7.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Bipolaris oryzae (Breda de Haan) Shoem. gây ra tên khác là Helminthosporium oryzae Breda de Haan thu c nhóm N m B t toàn, giai ño n sinh s n h u tính thu c l p N m Túi Ascomycetes có tên là Ophiobolus miyabeanus Ito and Kuribayashi. S i n m ña bào, phân nhánh, ñư ng kính 4 – 8 µm màu nâu ñ n xám nh t. Cành bào t phân sinh m c thành c m, ña bào, ph n g c l n hơn ph n ñ nh cành và hơi g y khúc. Bào t phân sinh hình con nh ng thon dài th ng ho c hơi cong, hai ñ u tròn có t 3 -11 ngăn ngang. Kích thư c bào t bi n ñ ng t 15 - 170 x 7 – 26 µm, ph n g c bào t thon tròn. Trên môi trư ng nhân t o n m có màu xám ñ n hơn ñen. Bào t h u tính ít g p, bào t hình s i dài có t 6 - 15 ngăn ngang, túi n m trong qu th và m i túi có 8 bào t . Qu th hình n m màu vàng nh t, có th tìm th y trong rơm r . Trên h t gi ng m m t n t i trên v h t, n i nhũ. mày h t,gi a l p mày và v h t ñôi khi

N m sinh trư ng trong ph m vi nhi t ñ khá r ng. Nhi t ñ thích h p nh t cho n m sinh trư ng là 27 - 300C, cho bào t n y m mlà 25 - 300C trong ñi u ki n m ñ 60 100%. Bào t hình thành t 5 - 380C, pH 4 - 10. Bào t ch t nhi t ñ 50 - 510C, s i n m ch t nhi t ñ 48 - 500C trong 10 phút. Trong ñi u ki n thu n l i n m xâm nh p vào cây trong 4 gi . 7.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m có th t n t i trên rơm r trong ñ t và s ng sót trên h t gi ng trong b o qu n dư i d ng bào t ho c s i n m ti m sinh trong kho ng th i gian t 2 - 3 năm. Ngu n b nh ñ u tiên thư ng t h t gi ng nhi m b nh, n m gây b nh trên ch i non và r làm gi m t l n y m mkho ng 11 - 29% và gi m s c s ng c a cây con. T l b nh truy n qua h t gi ng trên các lô gi ng b nhi m b nh có th lên ñ n 59,4%. Trên ñ ng ru ng b nh lan truy n nh gió. N m có th gây h i trên 23 loài c d i m t lá m m. B nh gây h i ch y u trên các gi ng lúa dài ngày, thi u dinh dư ng và vào các th i kỳ kh ng ho ng dinh dư ng trong giai ño n sinh trư ng c a cây lúa (cu i m , lúa b h n, sau ñ nhánh, ñòn non,...). M c ñ thâm canh càng cao b nh càng ít gây h i. Gi ng lúa m n c m v i b nh là gi ng Chiêm tép. 7.4. Bi n pháp phòng tr Ch y u dùng bi n pháp canh tác bao g m các khâu: v sinh ñ ng ru ng, d n s ch c d i và tàn dư rơm r , c y ñúng th i v , bón phân ñúng k thu t, ñ m b o ñ nư c cho lúa, luân canh và c i t o ñ t. Trong các khâu trên ñ m b o cung c p ñ u ñ dinh dư ng cho lúa là quan tr ng nh t. Chú ý khâu ch n l c gi ng như phơi khô, qu t s ch, ch n h t m y, sáng bóng, không có v t ñ m nâu. Có th dùng bi n pháp x lý h t gi ng b ng nư c nóng 540C trong 10 phút ho c x lý b ng thu c di t n m r i ñãi s ch ñem cho thóc n y m mvà gieo. Trong trư ng h p c n thi t có th phun thu c tr n m như: New Hinosan 30EC (1,2 l/ha); Kitazin 50EC (1 1,5 l/ha); Rovral 50WP (0,1 - 0,2%); Zineb 80 WP (1kg/ha).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

16

8. B nh g ch nâu [Cercospora Janseana (Racib) O. Const.] B nh ph bi n trên lúa các vùng tr ng lúa trong nư c và trên th gi i. Trên các gi ng nhi m có th b b nh n ng, thi t h i t i 40% năng su t (Over Water, 1960). 8.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i ch y u trên phi n lá (có khi b và v h t). V t b nh là nh ng s c ng n như m t nét gh ch bút chì d c theo gân lá dài 2 – 10 mm, r ng 1 – 2 mm, có màu nâu nh t ho c s m tuỳ theo gi ng. 8.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh t o ra trên v t b nh nhi u bào t phân sinh hình dùi tr ng dài, thon m t ñ u, ña bào không màu, kích thư c t 20 – 60 x 5 µm. N m có nhi u ch ng nòi khác nhau các vùng sinh thái. Cách phát hi n b nh h t gi ng b ng phương pháp gi y l c m, ki m tra sau 7 ngày. 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát sinh mu n, thư ng phát tri n m nh vào th i kỳ lúa tr , n hoa. B nh h i trên c lá già, lá non. N m b o t n trên h t gi ng. 8.4. Bi n pháp phòng tr : S d ng gi ng kháng b nh. Ch x lý h t gi ng ho c phun thu c trên ñ ng ru ng như các b nh ñ m nâu, tiêm l a trong trư ng h p r t c n thi t. Có th dùng các thu c như Dithane M – 45, Carbendazim 0,2%, Bonazan 100 DD, Cyproconazole (0,3 – 04 lít/ha) ho c Tilt super 300 ND (0,3 lít/ha n ng ñ 0,1%). 9. B nh vân nâu lá lúa [Microdochium oryzae Samuels] 9.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i ch y u trên các lá già, các lá có chót lá ch m m t ru ng nư c. V t b nh t o thành nhi u ñư ng vân vòng cung n i ti p nhau loen r ng ra, b t ñ u t chót lá loen r ng vào gi a phi n lá ho c b t ñ u t mép lá loen r ng vào trong. Các ñư ng vân vòng cung có màu nâu, nâu nh t, chi u dài 1 – 5 cm, chi u r ng 0,5 – 1 cm (chi m c chi u r ng phi n lá). Cu i cùng lá lúa b khô táp g i là b ng lá lúa. Trên b lá t o ra nh ng ñ m nh hình b u d c, hình ch nh t, màu nâu ñ , tím ñen, v sau v t ñ m to d n chuy n sang màu nâu, xám. B nh có th h i trên c bông và trên h t làm bi n ñ i màu v h t. B nh làm gi m 20 – 30% năng su t lúa. 9.2. Nguyên nhân gây b nh: N m có s i ña bào, t n n m d y x p màu tr ng m c nhanh trên môi trư ng. Bào t phân sinh hình trăng khuy t cong có 1 – 3 ngăn ngang nhưng thông thư ng là 2 t bào, không màu (khi t l i thành hình kh i bào t có màu h ng nh t). trên

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

17

9.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh: B nh thư ng xu t hi n vào th i kù cây lúa ñang sinh trư ng, t giai ño n lúa con gái, ñ ng cái ñ n ñòng tr (h i trên lá) thư ng vào tháng 3 – 4 tr ñi (v lúa xuân) và tháng 8 – 9 (v lúa mùa), trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, tăng d n và có n ng, nh t là nh ng ru ng có nư c. N m b nh b o t n trên tàn dư lá b nh và trên h t gi ng m t th i gian lâu dài, có khi t i 11 năm (Mathur & Neergaard, 1985). Bi n pháp phòng tr : Phun thu c và x lý h t gi ng b ng Dithane M – 45, Carbendazim (Bavistin) ho c Benlat 1,5 – 3 g/kg h t. 10. B nh th i b [Sarocladium oryzae (Sawada) Gams & Hawks.] ðây là m t lo i b nh r t ph bi n châu Á, châu Phi và châu M . Ngày càng tr thành m t b nh ch y u gây h i ñáng k trên các gi ng lúa m i ðông Nam Á và Vi t Nam. M c ñ thi t h i do b nh gây ra t 9,6 – 28,5% năng su t tuỳ theo gi ng lúa và vùng s n xu t. 10.1. Tri u ch ng b nh: B nh xu t trên b lá ñòng vào th i cu i sinh trư ng c a cây. Trên b thư ng có nhi u v t ñ m to, không có hình d ng nh t ñ nh, không ñ u, màu nâu vi n ngoài, bên trong màu nâu xám. Kích thư c v t b nh có chi u dài 0,5 – 1,5 cm, d n d n loen r ng ra bao quanh c b ñòng do nhi u v t liên k t v i nhau, làm ngh n ñòng không tr thoát ho c ch m t ph n bông lúa tr ra ngoài. B nh làm cho bông lúa ít h t, h t lép l ng nhi u, gi m năng su t rõ r t, m t s h t ch c t l n y m mth p và hàm lư ng protein gi m 8 – 22%, bi n ñ i màu nh t. H t gi ng có th b nhi m b nh. 10.2. Nguyên nhân gây b nh: trên v t b nh và m t trong khi bóc b lá ñòng b n m có th có m t l p n m tr ng m c ra khi tr i mưa m, ñó là n m b nh Sarocladium oryzae (Sawada) Gams & Hawks. T n n m màu tr ng, ña bào. Cành bào t dài có 3 – 4 nhánh. Bào t hình b u d c dài, hình tr hai ñ u tròn, không m u, kích thư c nh t 3 – 9 x 0,8 – 2,5 µm. 10.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát sinh t giai ño n lúa ñ nhánh ñ n ñòng tr . B nh phát tri n m nh cu i th i kỳ sinh trư ng trên b ñòng, thư ng they ru ng th p trũng. N m xâm nhi m vào cây qua các v t thương cơ gi i và qua l khí kh ng. Bào t n m ñư c gió truy n ñi xa, lây lan b nh trên di n r ng. B nh càng n ng trên nh ng ru ng có sâu ñ c thân lúa gây h i và trong tình tr ng cây sinh trư ng dinh dư ng m t cân ñ i, nhi u mưa, m ñ cao và nhi t ñ cao 25 – 300C. 10.4. Bi n pháp phòng tr : Th c hi n các bi n pháp v sinh ñ ng ru ng, k thu t chăm sóc, bón phân, ch ñ tư i nư c h p lý, c i t o ru ng trũng. Trong trư ng h p c n thi t có th x lý h t gi ng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

18

ho c phun thu c. Có th dùng thu c Benlat C, Dithane M – 45, Tilt super 300 ND ñ phun. 11. B NH KHÔ V N H I NGÔ [Rhizoctonia solani Kuhn] B nh khô v n là b nh n m quan tr ng nh t trên các gi ng ngô m i hi n nay ñang tr ng r ng rãi kh p các mi n tr ng ngô nư c ta. Tuỳ theo m c ñ b b nh năng su t ngô trung bình b gi m t 20 - 40%. Cây ngô b b nh có v t b nh leo cao t i b p, bông c thì tác h i r t l n có th làm m t năng su t 70% và hơn th n a. 11.1. Tri u ch ng b nh B nh h i trên các b ph n phi n lá, b lá, thân và b p ngô t o ra các v t b nh l n màu xám tro, loang l ñ m v n da h , hình d ng b t ñ nh như d ng ñám mây. V t b nh lan t các b ph n phía g c cây lên t i áo b p và b p ngô, bông c làm cây, lá úa vàng tàn l i, khô ch t b p th i khô. V t b nh khô v n ngô cũng tương t v t b nh khô v n h i trên lúa. 11.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn gây ra, thu c l p N m Trơ (Mycelia sterilia); giai ño n h u tính là Thanatephorus cucumeris (Frank) Donk thu c l p N m ð m. N m này là loài n m ña th c có ph ký ch r t r ng (lúa, ngô, khoai tây, thu c lá, l c, cà chua, bông, c i b p, ñ u ñ , bèo tây,....) nhưng loài n m này có r t nhi u ch ng lo i các nhóm liên h p AG (Anatomis group) khác nhau khi h i trên các cây tr ng khác nhau. Nh ng m u khô v n h i ngô (Hà Tây, Hà N i, Thanh Hoá, ....) ñã xác ñ nh ñư c n m gây b nh thu c nhóm AG1- type 1 (AG1- 1A) theo h th ng giám ñ nh Rhizoctonia solani c a Baruch Such và c ng tác viên năm 1998. Chúng là lo i có h ch tương ñ i l n 1,1 2,6mm, màu nâu không ñ ng ñ u, d ng tròn, s i n m có t c ñ sinh trư ng nhanh kho ng 30mm/ngày trên môi trư ng PDA nhi t ñ cao 28 - 300C. Các ngu n n m trên ngô có th lây b nh chéo trên lúa và ngư c l i t lúa trên ngô. T l phát b nh cao, t l ti m d c ng n 4 - 5 ngày. Ngu n b nh t n t i ch y u trên tàn dư cây b nh, trong ñ t d ng h ch n m có s c s ng lâu dài trên m t năm. 11.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh gây h i các v ngô ñông, xuân và hè thu. v ngô xuân b nh h i n ng thư ng phát sinh vào th i kỳ 6 - 7 lá, sau ñó phát tri n m nh tăng nhanh t l b nh vào th i kỳ ra b p ñ n thu ho ch làm khô ch t cây con, ho c th i h ng b p ngô. B nh h i nghiêm tr ng trên các gi ng ngô m i như LVN - 10, DK - 888, Bioseed 9681,v.v..... Các y u t th i v , ch ñ tư i nư c, m c bón phân ñ m, m t ñ gieo tr ng ñ u có nh hư ng t i m c ñ nhi m b nh khô v n trên ngô. Th i v gieo mu n (v xuân), tư i nhi u, bón phân ñ m quá nhi u (trên 12 kg N/sào B c b ), m t ñ tr ng d y (> 2.500 cây/sào B c b ) ñ u có th nhi m b nh khô v n m c cao hơn so v i th i v gieo s m, bón ñ m v a ph i, cân ñ i và tr ng m t ñ th p hơn (1.700 cây/sào).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

19

11.4. Bi n pháp phòng tr Ch c l c tr ng nh ng gi ng ngô ít nhi m b nh, h t gi ng t t, gieo ñúng th i v . M t ñ tr ng v a ph i, không tr ng quá d y, tránh úng ñ ng nư c. V sinh ñ ng ru ng, thu d n tiêu hu các tàn dư thân lá cây ngô b nh sau thu ho ch. Làm ñ t, ngâm nư c ru ng ñ di t tr ngu n b nh là h ch n m và tàn dư trong ñ t. Khi b nh xu t hi n có th phun thu c Validacin 5SL (1,5 l/ha); Tilt super 300ND 0,1% ( 0,4 l/ha); Rovral 50WP - 0,2% (1,5 kg/ha). Phun 2 - 3 l n cách nhau 10 ngày, k t h p t a bóc lá b nh khô ch t trên cây. Bón ch ph m Trichoderma vào ñ t trư c khi gieo tr ng ho c pha nư c tư i g c sau khi cây con ñã m c, phun vào g c, m t ñ t và cây con khi ch m có b nh trên ñ ng ru ng. 12. B NH G S T H I NGÔ [Puccinia maydis Ber.] 12.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u phi n lá, có khi b lá và áo b p. V t b nh lúc ñ u r t nh m t ch m vàng trong, x p không có tr t t , khó phát hi n, nhưng v sau to d n, v nh t t o ra các v t ñ m n i (1mm), t bào bi u bì n t v , ch a m t kh i b t nâu ñ g ch non, ñó là giai ño n hình thành bào t h . ð n cu i giai ño n sinh trư ng c trên lá b nh có th xu t hi n m t s v t b nh là nh ng n i màu ñen, ñó là giai ño thành các bào t ñông. V t b nh thư ng d y ñ c trên lá d làm lá cháy khô. 12.2. Nguyên nhân gây b nh B nh g s t do n m Puccinia maydis Ber. gây ra thu c b Uredinales, l p N m ð m. Trên cây ngô n m phát tri n hai giai ño n chính: bào t h và bào t ñông. Trong m t s trư ng h p, giai ño n bào t xuân hình thành trên cây chua me ñ t (Oxalis), thư ng là loài P. polysora. Bào t h ñơn bào, hình c u ho c hình b u d c, màu vàng nâu, có v dày g n gai nh ; bào t ñông thon dài có hai t bào, v dày có màu nâu, có cu ng dài màu nâu. 12.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t ôn hoà, nhi t ñ trung bình, có mưa. Bào t h có th t n t i lâu dài trên tàn dư lá b nh ru ng và trên h t qua năm, bào t h n y m m nhi t ñ 14 - 320C nhưng thích h p nh t là 17 - 180C trong ñi u ki n có ñ m bão hoà, sau khi xâm nh p kho ng m t tu n l có th xu t hi n v t b nh v i bào t m i, t ñó l i lây lan r ng ra nhi u ñ t k ti p trong th i kỳ sinh trư ng c a cây ngô. Ngô xuân hè và hè thu b b nh n ng hơn mi n trung du, mi n núi trên các gi ng ngô m i nh p n i và ngô lai, vào cu i v b nh có th phát tri n m nh trên toàn cây làm lá nh và cây l i, b p nh ñi r t nhi u. Các gi ng ngô ñư ng, ngô n p thư ng b b nh n ng hơn các gi ng ngô ñá, ngô răng ng a. M t vài gi ng nh p n i có th ít b b nh hơn nh ng gi ng ngô ñ a phương. Gi ng LVN - 10, LVN 4, DK - 999, DK - 888, n p tr ng ñ a phương, t ñ , Bioseed tr ng Hà ch là t vàng , vàng a ngô, n hình

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

20

N i, Hà Tây, m t s t nh mi n núi phía B c ñ u b nhi m b nh g s t ñ c bi t gi ng Q2 Mèo V c - Hà Giang, gi ng LVN 4 Hà Tây. nư c ta, s lây lan và b o qu n ngu n b nh b ng bào t h . M t ph n ngu n b nh còn là bào t ñông và s i n m trong tàn dư cây b nh. 12.4. Bi n pháp phòng tr C n d n s ch tàn dư lá b nh, cày b a k ñ tiêu di t ngu n b nh ñ t và x lý h t gi ng b ng TMTD 3 kg/t n h t, Bayphidan 10 - 15 g a.i/t h t ñ tiêu di t bào t h bám dính trên h t khi thu ho ch. Tăng cư ng các bi n pháp thâm canh k thu t ñ cây sinh trư ng t t, tăng s c ch ng b nh và h n ch tác h i do b nh gây ra. Khi b nh xu t hi n s m lúc ngô có 5 - 6 lá, mà b nh ñ m lá cũng ñ ng th i xu t hi n cùng phá ho i thì có th phun thu c Bayphidan 15WP (= Samet 15WP) 250 g a.i/ha; Baycor 150 - 250 g a.i/ha và m t s thu c khác như: Score 250ND (0,3 - 0,5 l/ha); Tilt 250EC (0,3 - 0,5 l/ha); Bayleton 25EC (WP) 0,5 - 1 kg/ha. 13. B NH B CH T NG NGÔ [Sclerospora maydis Bult. & Bisby] B nh ph bi n nhi u nư c vùng nhi t ñ i như Trung Qu c, n ð , Indonesia, Trung Phi và vùng Caribê. B nh thư ng phát sinh phá ho i t p trung các vùng tr ng ngô thu c vùng và ñông b c nư c ta, có nơi ngô b h i t i 70 - 80% s cây trên ru ng, gây thi u h t m t ñ nghiêm tr ng, cây ch t không cho thu ho ch, ph i gieo tr ng l i. 13.1. Tri u ch ng b nh B nh phá ho i ch y u t th i kỳ cây m i m c có 2 - 3 lá th t ñ n giai ño n 8 - 9 lá nhưng có th kéo dài t i khi cây tr c . B nh h i ch y u lá, các lá b b nh thư ng xu t hi n v t s c dài theo, phi n lá màu xanh tr ng nh t, lá m t màu d n, khi tr i m, ban ñêm, sáng s m thư ng có l p m c tr ng xám ph trên v t b nh m t dư i lá. Trên cây, nh ng lá non m i ra cũng như lá bánh t ñ u b nhi m b nh nên trông toàn cây tr ng xanh nh t, d n d n cây c n y u, các ñ t gióng ng n không phát tri n ñư c, cây vàng khô ch t t i ru ng. 13.2. Nguyên nhân gây b nh B nh b ch t ng ngô do n m Sclerospora maydis Bult. & Bisby gây ra thu c b Sclerosporales, l p N m Tr ng Oomycetes. m t s nơi trên th gi i b nh b ch t ng h i trên ngô, kê có th do Sclerospora graminicola (Sacc.) Shrot. gây ra, b nh ñư c phát hi n ñ u tiên Italia vào kho ng năm 1874. N m sinh s n vô tính t o thành các cành bào t phân sinh và bào t phân sinh. Cành bào t ng n m p, phía dư i thon, phía trên phình to phân nhi u nhánh ng n không ñ u, ñ nh nhánh g n các bào t ñơn bào hình tr ng, hình b u d c, không màu. C m cành bào t chui qua l khí m t lá l ra ngoài t o thành m t l p m c tr ng như sương mu i ph trên mô b nh. Bào t phân sinh ñư c hình thành trong kho ng nhi t ñ 10 - 270C, khi n y m mhình thành ng m m xâm nh p vào lá ñ gây b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

21

Bào t phân sinh là ngu n lây lan b nh quan tr ng trong th i kỳ ngô sinh trư ng trên ñ ng ru ng. Bào t phân sinh ch hình thành trong ñi u ki n ñ m cao, nhi u sương, tr i âm u, ít n ng g t và nhi t ñ th p. Trong ñi u ki n m ñ th p, tr i khô hanh, nhi t ñ cao, có n ng bào t r t ít hình thành, kh năng s ng kém, r t d ch t không lây lan gây b nh ñư c. N m có th sinh s n h u tính t o thành bào t tr ng n m bên trong mô lá b nh khô r ng trên ru ng, bào t hình c u, màu vàng nh t, v dày, có s c s ng m nh t n t i lâu dài trong ñ t. 13.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh Theo Nguy n H u Thu (1963) nư c ta thì b nh phát sinh phát tri n trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i th p (15 - 250C), m ñ t 80% tr lên, ñ c bi t trong nh ng th i gian có nhi u sương mù, âm u, n ng nh xen mưa phùn. vùng ñ ng b ng b nh phát sinh phá ho i n ng t tháng 10 ñ n tháng 3, tháng 4 hàng năm. vùng núi Tây B c, b nh có th phá ho i trong th i gian dài và ph m vi r ng hơn. B nh b ch t ng ngô phá ho i n ng trong v ngô xuân và v ngô ñông. B nh thư ng phát tri n phá ho i nhi u hơn nh ng vùng ñ t phù sa ven bãi sông, các chân ñ t nh tr ng màu liên ti p. chân ñ t n ng, ñ t trong ñ ng cày i b nh ít phá ho i hơn. Các gi ng ngô hi n nay ñ u có th b nhi m b nh, các gi ng nh p n i b nhi m b nh kho ng 2 - 4%, gi ng ngô t sông Bôi b b nh nh hơn (1,2%). Ngu n b nh ñ u tiên t n t i tàn dư trên ñ t ru ng d ng bào t tr ng và s i n m là ch y u, bào t tr ng n y m mxâm nh p vào cây ngay khi t h t gieo n y m m, b nh th hi n trên cây có 2 - 3 lá t ñó lây lan m nh b ng bào t phân sinh. H t gi ng có th là ngu n truy n b nh t năm này sang năm khác hay không thì chưa ñư c kh o sát k và có nh ng nh n ñ nh khác nhau. N m có nhi u d ng chuyên hoá có th phá ho i trên ngô, cao lương,... 13.4. Bi n pháp phòng tr Tiêu di t ngu n b nh trên tàn dư ñ t, do ñó sau khi thu ho ch c n d n s ch thân lá. Trong th i gian sinh trư ng c a cây trên ñ ng ru ng, m t s cây con b b nh s m c n nh b ñem ñ t ho c chôn vùi th t k ñ tránh lây lan ngu n b nh. Luân canh ngô v i các cây tr ng khác như lúa, cây h cà, rau. Tránh tr ng luân canh v i kê, cao lương. H t gi ng ch n l c t t có s c n y m mm nh, có th x lý thu c b t TMTD ñ b o v h t khi gieo vào ñ t có ngu n b nh cũ. Theo k t qu nghiên c u c a H c vi n Nông Lâm (1961 - 1962) x lý ngô b ng axit sunfuric 0,2% cũng có tác d ng t t ñ phòng tr b nh b ch t ng ngô. Khi ru ng ngô m i ch m phát b nh, ñ tránh lan r ng có th phun thu c Boocñô 1%; Aliette 80WP (0,3%); Rhidomil MZ 72BHN (2,5 kg/ha); Zineb (2,5 kg/ha); Antracol 80WP (0,3%).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

22

14. B NH ð M LÁ NGÔ Helminthosporium turcicum Pass. = Bipolaris turcica (Pass.) Shoemaker Helminthosporium maydis Nisik. = Bipolaris maydis (Nisik. et. Miyake) Shoem. B nh ñ m lá ngô bao g m hai lo i ñ m lá nh và ñ m lá l n là b nh ph bi n nh t t t c các vùng tr ng ngô trên th gi i và nư c ta. M c ñ tác h i c a b nh ph thu c vào t ng gi ng, t ng vùng và ch ñ canh tác khác nhau: ñ i v i m t s gi ng ngô lai (Iova, Ganga 2, Ganga 5, Vijay) và m t s gi ng ngô lai (LVN 4, LVN 10, Q2) tr ng m t s chân ñ t x u, do chăm sóc kém thì tác h i c a b nh khá rõ r t, làm cây sinh trư ng kém, lá chóng tàn l i, th m chí cây con có th ch t, năng su t ngô gi m sút nhi u (kho ng 12 - 30%). 14.1. Tri u ch ng b nh B nh ñ m lá nh và ñ m lá l n trên ngô có tri u ch ng khác nhau h n, tuy nhiên c hai b nh này ñ u xu t hi n và gây h i ch y u phi n lá và b p h t: a) B nh ñ m lá nh có v t b nh nh như mũi kim, hơi vàng sau ñó l n r ng ra thành hình tròn ho c b u d c nh , kích thư c v t b nh kho ng 5 - 6 x 1,5mm, màu nâu ho c gi a hơi xám, có vi n nâu ñ , nhi u khi v t b nh có màu qu ng vàng. B nh h i lá, b lá và h t. b) B nh ñ m lá l n có v t b nh khác h n: v t b nh dài có d ng s c hình thoi không ñ u ñ n, màu nâu ho c xám b c, không có qu ng vàng. Kích thư c v t b nh l n 16 - 25 x 2 - 4mm, có khi v t b nh kéo dài t i 5-10cm, nhi u v t b nh có th liên k t n i ti p nhau làm cho lá d khô táp, rách tươm ño n chót lá. B nh thư ng xu t hi n lá phía dư i r i lan d n lên các lá phía trên. Trên v t b nh khi tr i m d m c ra m t l p n m ñen nh là các cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m gây b nh. 14.2. Nguyên nhân gây b nh B nh ñ m lá nh do n m Bipolaris maydis (Nisik. et. Miyake) Shoem. gây ra. B nh ñ m lá l n do n m Bipolaris turcica (Pass.) Shoemaker gây ra. C hai loài n m trên ñ u thu c h Pleosporaceae, l p N m B t toàn, giai ño n h u tính thu c l p N m Túi. a) Bipolaris maydis có cành bào t phân sinh th ng ho c hơi cong, màu vàng nâu nh t, có nhi u ngăn ngang, kích thư c 162 - 487 x 5,1 - 8,9 µm. Bào t phân sinh hình con thoi hơi cong, ña bào, có 2 - 15 ngăn ngang, thư ng là 5 - 8 ngăn, màu vàng nâu nh t, kích thư c 30 - 115 x 10 – 17 µm. Bào t phân sinh hình thành thích h p nh t nhi t ñ 20 - 300C, n y m mtrong ph m vi nhi t ñ tương ñ i r ng, thích h p nh t 26 - 320C; nhi t ñ quá th p (< 40C) ho c quá cao (> 420C) bào t không n y m m. S i n m sinh trư ng thích h p 28 - 300C, nhi t ñ t i thi u 10 - 120C, t i cao là 350C, bào t phân sinh có s c ch u ñ ng khá v i ñi u ki n khô, nh t là khi bám trên h t gi ng có th b o t n ñư c hàng năm. b) Bipolaris turcica có cành bào t phân sinh thô hơn, màu vàng nâu có nhi u ngăn ngang, kích thư c kho ng 66 - 262 x 7,7- 11µm. Bào t phân sinh tương ñ i th ng, ít khi

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

23

cong, có t 2 - 9 ngăn ngang, ph n l n 4 - 5 ngăn ngang, màu nâu vàng, kích thư c 45 152 x 15 - 2 5 µm. N m sinh trư ng thích h p nh t nhi t ñ 28 - 300C. 14.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh ñ m lá nói chung ñ u phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, tr i m áp, mưa m nhi u nên b nh thư ng tăng nhanh giai ño n cây ñã l n, nh t là t khi có c tr ñi. Tuy nhiên, trong nh ng ñi u ki n cây ngô sinh trư ng kém, th i ti t b t l i, cây m c ch m, b nh ñ u có th phát sinh phá h i s m hơn và nhi u hơn ngay t giai ño n ñ u sinh trư ng (2 - 3 lá) cho ñ n chín. B nh ñ m lá l n phát sinh mu n hơn, thư ng ít xu t hi n giai ño n 3 - 5 lá (giai ño n ñ u sinh trư ng) mà ph n l n t p trung phá h i nhi u t 7 - 8 lá ñ n các giai ño n v sau; b nh phát sinh trư c h t lá già, lá bánh t r i lan d n lên các lá phía trên ng n, lây b nh c vào áo b p. B nh phát tri n m nh và gây tác h i rõ r t nh ng nơi mà k thu t chăm bón không t t, ñ t ch t, x u, d ñóng váng, bón phân ít, ru ng hay b mưa úng, trũng, cây sinh trư ng ch m, vàng, th p. B nh lây lan nhanh b ng bào t phân sinh xâm nh p qua l khí ho c có khi tr c ti p qua bi u bì. Th i kỳ ti m d c dài hay ng n thay ñ i theo tu i cây và tr ng thái lá, nói chung kéo dài kho ng 3 - 8 ngày. Bào t phân sinh t n t i trên h t gi ng và s i n m t n t i trong tàn dư lá cây ñ t ñ u là ngu n b nh quan tr ng. Hi n nay, trên ñ ng ru ng các gi ng ngô nh p n i và các gi ng ngô lai b b nh ñ m lá khá nhi u và gây tác h i ñáng k nhi u vùng tr ng ngô trong c nư c. Các gi ng ngô lai tr ng ph bi n nhi u vùng trong c nư c hi n nay, ñ c bi t các t nh mi n núi và trung du B c b như DK - 888, DK- 999, LVN 4 , LVN 10, n p tr ng ñ a phương, t ñ và Bioseed 9681, P11, Q2, .... là nh ng gi ng có kh năng xu t hi n b nh ñ m lá song cũng tuỳ thu c vào ñi u ki n canh tác t ng th i v khác nhau mà t l b nh bi u hi n các m c ñ khác nhau. 14.4. Bi n pháp phòng tr Phòng tr b nh ñ m lá trư c h t ph i chú tr ng ñ n các bi n pháp thâm canh, tăng cư ng sinh trư ng phát tri n c cây ngô, nh ñó ñ m b o cho cây ít b b nh và h n ch tác h i c a b nh. Vì v y, ph i coi tr ng vi c ch n ñ t thích h p ñ tr ng ngô, không ñ mưa úng, trũng khó thoát nư c, cày b a k , vùi tàn dư lá b nh còn sót l i xu ng l p ñ t sâu ñ di t ngu n b nh lá cũ, th c hi n gieo ngô ñúng th i v ñ cây m c ñ u và nhanh, cây phát tri n t t. Bón phân ñ y ñ N, P, K ñ ng th i chú ý tư i nư c trong th i kỳ khô h n nh t là giai ño n ñ u c a cây ngô. Trong th i gian sinh trư ng có th ti n hành phun thu c: dung d ch Booñô 1%; Tilt 250EC (0,3 - 0,5 l/ha); Benlate - C 50WP (1,5 kg/ha); Dithane M45 - 80WP (1,5kg/ha) phun vào th i kỳ cây nh 3- 4 lá, 7 - 8 lá và trư c tr c , ñ ng th i k t h p v i bón thúc NPK. H t ngô trư c khi gieo tr ng c n ñư c x lý b ng thu c tr n m TMTD 3 kg/t n h t, b p h t sau khi thu ho ch c n phơi s y khô, nh t là ñ i v i các b p ñ làm gi ng cho năm sau.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

24

15. B NH PH N ðEN (UNG THƯ ) NGÔ [Ustilago zeae Shwein Unger (DC.) Corda] B nh ph n ñen ngô là m t b nh ph bi n các nư c trên th gi i và gây tác h i l n, nhưng nư c ta trư c ñây và hi n nay b nh ít ph bi n hơn và thư ng phá h i trên m t s gi ng ngô nh p n i ho c m t vài gi ng tr ng mi n núi vùng Tây B c. B nh ñang có xu th phát tri n r ng hơn các vùng nên c n chú ý có bi n pháp c n thi t ngăn ch n cho b nh không lan r ng. 15.1. Tri u ch ng b nh B nh ph n ñen phá h i trên t t c các b ph n c a cây ngô: thân, lá, b lá, c , b p, th m chí có khi h i c r khí sinh trên m t ñ t. ð c trưng ñi n hình c a v t b nh là t o thành các u sưng nên còn g i là ung thư ngô. U sưng to ho c nh , lúc ñ u ch sùi lên như m t b c nh màu tr ng, nh n, l n d n lên thành hình b t ñ nh, phình to nhi u khía c nh, màng tr ng, bên trong là m t kh i r n vàng tr ng sau bi n thành b t ñen d bóp v , ñó là kh i bào t h u. U sưng thân và b p thư ng r t to, còn lá thì u nh hơn. nhi u trên ru ng các u sưng thư ng xu t hi n ñ u tiên trên b lá, sau xu t hi n thêm lá, thân, bông c và b p. B ph n b b nh d th i h ng, nhăn rúm, d d ng.

15.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m gây b nh Ustilago zeae Shwein Unger (DC.) Corda thu c b Ustilaginales, l p N m ð m. U b nh khi ñã thu n th c bên trong ch a m t kh i l n s i n m ñã bi n thành bào t h u. Bào t h u hình c u, màu hơi vàng, có gai, v dày, ñư ng kính kho ng 8 – 13 µm. Trên ñ ng ru ng, các u sưng v tung ra các bào t h u và tr thành ngu n lây lan trên các b ph n non khác c a cây. Bào t h u n y m mra ng m m (ñ m) v i các bào t ñ m phân ch i t o thêm bào t th sinh; bào t h u n y m mtrong gi t nư c nhi t ñ thích h p nh t là 23 - 250C, n y m mch m nh t nhi t ñ 15 - 180C. Bào t ñ m và bào t th sinh n y m mxâm nh p qua bi u bì mô non t o ra s i n m sơ sinh t bào m t nhân, v sau phát tri n k t h p v i nhau thành s i th sinh hai nhân, t ñó phát tri n thành kh i bào t h u. Trong th i kỳ sinh trư ng c a cây s hình thành bào t h u có th x y ra 3 - 4 ñ t ho c nhi u hơn. Bào t h u có th s ng ñư c r t lâu trong ñi u ki n t nhiên, thông thư ng có th b o t n ñư c 3 - 4 năm, th m chí t i 6 - 7 năm trong các tàn dư cây b nh, trên các u v t b nh rơi trên ru ng. Bào t h u v n còn s ng trong phân do trâu bò ăn b ph n cây b b nh th i ra. Do ñó, bào t h u v t u b nh, trên ñ t, bám dính trên h t gi ng ñ u là ngu n b nh ñ u tiên truy n t năm này qua năm khác. N m b nh thư ng xuyên lan qua gió, nư c tư i, xâm nh p vào bi u bì qua v t thương sây sát. Do ñó, b nh có th phát tri n m nh vào th i kỳ mưa gió ho c sau khi vun x i v i vàng gây sây sát. Sâu h i lá, thân, phá h i nhi u là ñi u ki n giúp cho b nh xâm nhi m phát tri n thêm nhi u hơn. B nh phát sinh, phát tri n còn liên quan ñ n ñ m ñ t. Nói chung, ñ t có ñ m 60% thích h p cho ngô thì b nh ít phát tri n hơn so v i ñ t có ñ m thay ñ i th t thư ng khi quá khô (<

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

25

10%) ho c khi quá m (> 80%), b nh cũng có th phát tri n nhi u hơn tr ng dày, bón nhi u ñ m vô cơ.

nh ng ru ng ngô

Các gi ng ngô DK - 888, DK- 999, LVN 4 , LVN 10, và Bioseed 9681, P11, Q2 ñ u xu t hi n b nh ung thư nhi u vùng tr ng ngô m t s t nh mi n núi như Cao B ng, Tuyên Quang, Hà Tây trong ñi u ki n thâm canh kém. 15.3. Bi n pháp phòng tr Thu d n s ch các b ph n cây b b nh trên ñ ng ru ng. Làm v sinh s ch s ru ng ngô, nh t là nh ng vùng ñã b b nh nhi u năm ñ tiêu hu ngu n b nh d ng bào t h u trong các u v t b nh trên lá, thân, b p, sau ñó cày b a k ñ t, ngâm nư c ho c ñ ñ t m ư t cho bào t chóng m t s c n y m m. H t gi ng l y ru ng không b b nh. các ru ng ngô ñ gi ng n u ch m có b nh c n s m ng t b các b ph n có u sưng chưa v ra ñem ñ t, r i phun dung d ch 1- 2% TMTD ho c m t s thu c như Bayleton 25WP (0,4 - 0,5 kg/ha); Score 250ND (03, 0,5l/ha); Dithane M45 - 80WP (1,5 - 2,0 kg/ha),.... 7 - 10 ngày trư c và sau khi tr c . Phun thu c phòng tr sâu h i lá, thân, b p. H t gi ng x lý b ng Bayphidan 10 - 15 g a.i/t h t ho c TMTD 0,3 kg/t h t. Ti n hành luân canh ngô v i các cây tr ng khác (lúa), th i gian t i thi u hai năm m i tr ng l i ngô, ñ ng th i ch n l c tr ng các gi ng tương ñ i ch ng b nh và tăng cư ng chăm sóc, bón thúc kali, x i vun c n th n tránh gây sây sát ñ n cây. Th c hi n bi n pháp ki m d ch ch t ch . B nh ph n ñen ngô trư c ñây nư c ta ñư c coi là m t trong nh ng ñ i tư ng ki m d ch, ñ i v i các gi ng ngô nh p n i c n ki m tra ngu n b nh trên h t, không nh p ho c kh trùng tri t ñ h t gi ng, tr ng trong khu v c quy ñ nh ñ ti p t c ki m tra và phòng di t b nh.Vi c trao ñ i, v n chuy n h t gi ng c n tuân theo các th t c ki m d ch. Các gi ng ngô m i tr ng nư c ta ñ u b b nh n ng hơn các gi ng ñ a phương cũ cho nên c n ph i qu n lý gi ng theo vùng, bao vây tiêu di t, ngăn ch n b nh lan r ng. 16. B NH M C H NG H I NGÔ [Fusarium moniliforme Sheld.] [Fusarium graminearum Schw.] B nh m c h ng h i ngô là m t trong nh ng b nh có ý nghĩa kinh t bi u hi n trên h t sau thu ho ch, b nh ph bi n t t c các vùng tr ng ngô c a Vi t Nam và nhi u nư c trên th gi i. B nh có th xu t hi n và gây h i ngay t giai ño n ngô bư c vào giai ño n chín, sau ñó b o t n ngay trong h t ngô và ti p t c phát tri n gây h i trong giai ño n b o qu n, ch bi n. 16.1. Tri u ch ng b nh B nh m c h ng h i ngô do n m Fusarium moniliforme Sheld. gây ra có tri u ch ng ñ c trưng là trên b p ngô có t ng chòm h t ngô m t s c bóng, màu nâu nh t, trên ñó bao ph m t l p n m x p, m n màu h ng nh t. H t b nh không ch c m y, d v và d long ra

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

26

kh i lõi khi va ñ p m nh, h t b b nh m c h ng, m t s c n y m mho c n y m mr t y u, m m m c ra b ch t trong ñ t khi gieo. B p ngô và h t ngô trong th i kỳ chín và trong th i gian b o qu n có th b nhi ulo i n m h i làm h t m c h ng trong ñó có b nh m c h ng Fusarium moniliforme Sheld. và m c ñ Fusarium graminearum Schw. là r t ph bi n và gây t n th t ñáng k , gây ñ c cho ngư i và gia súc. 16.2. Nguyên nhân gây b nh N m Fusarium moniliforme có t n n m phát tri n, sinh ra hai lo i bào t : m t là lo i bào t nh (Microconidi) r t nhi u, có hình tr ng, kích thư c 4 - 30 x 1,5 - 2µm không màu, ñơn bào (ñôi khi có m t ngăn ngang) t o thành chu i ho c trong b c gi trên cành bào t phân sinh ng n. Lo i bào t th hai là bào t l n (Macroconidi) hình cong lư i li m, ña bào có nhi u ngăn ngang (3 - 5 ngăn ngang), kích thư c 20 - 90 x 2 - 25µm không màu. R t hi m trư ng h p n m t o ra h ch n m tròn, ñư ng kính 80 – 100 µm. Trên tàn dư cây b nh, áo b p vào cu i v thu ho ch n m có th hình thành qu th có l hình tr ng, tròn, màu nâu ñ m, bên trong có nhi u túi (ascus) và bào t túi hình b u d c, có 1 vách ngăn ngang kích thư c 10 - 24 x 4 – 9 µm. giai ño n h u tính này n m g i là Gibberella fujikuroi, ngu n b nh ch y u b o t n d ng s i n m s ng ti m sinh trên tàn dư cây ngô, áo b p và h t ngô. N m F. graminearum có t n n m r t phát tri n ăn sâu vào b ph n b b nh, khác trên ngô v i n m F. moniliforme, n m F. graminearum thư ng không sinh ra lo i bào t nh (Microconidi) mà ch có bào t l n hình b u d c cong, hình lư i li m cong, nhi u vách ngăn ngang (3 - 6 ngăn), kích thư c 25 - 75 x 3 - 6µm t bào g c c a bào t có chân rõ r t. Trên tàn dư cây b nh, n m có th t o ra qu th có l (Perthecium) bên trong ch a nhi u túi và bào t túi, giai ño n h u tính ñư c g i là Gibberella saubinetii Sacc. 16.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh M t d ng b nh tương t r t khó phân bi t v i tri u ch ng b nh m c h ng là b nh m c ñ do n m Fusarium graminearum Schw. gây ra vào th i kỳ ngô có b p ñ n thu ho ch. Thư ng thì b nh phát sinh t ñ u chót b p lan vào trong toàn b p bao ph m t l p n m màu h ng ñ m - ñ nh t, áo b p và h t b b nh có màu ñ g ch non. H t d v , bên trong h t có th r ng ch a m t ñám s i n m. N u b p b b nh s m thì không hình thành h t, lõi b phân hu . B nh thư ng gây h i m nh giai ño n ngô có b p ñang chín s a ñ n chín sáp và giai ño n sau khi thu ho ch, áo b p và h t trên b p ñ u có th b b nh hu ho i nh t là trong ñi u ki n m ñ cao và nhi t ñ cao. Các gi ng ngô trong th i gian b o qu n thu c Lào Cai (ngô thư ng Sa Pa, ngô ñ a phương), Sơn La (Hát Lót, Cò Nòi); Hà N i (vùng ðông Anh, Gia Lâm); Hoà Bình (Kỳ Sơn, Tân L c, th xã Hoà Bình); Thái Nguyên (ð i h c Nông Lâm, TP. Thái Nguyên); B c Ninh (Tiên Du, Yên Phong, Gia Lương); Nam ð nh (Giao Thu , V B n, TP. Nam

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

27

ð nh); gi ng ngô lai s 6, ngô n p ñ u xu t hi n hai lo i n m này (Ngô Vi t Hà và ctv, 2002 - Trung tâm B nh cây nhi t ñ i). 16.4. Bi n pháp phòng tr - Thu ho ch ngô c n ñ m b o ñúng th i gian chín, không thu ho ch mu n - Lo i b các b p h t b b nh trư c khi b o qu n. Các b p ngô và h t c n s y, phơi khô ki t ñ n ñ m cho phép ≤ 13% và b o qu n trong nhi t ñ th p, mát, thoáng khí, không m ư t. - Thu d n, tiêu hu tàn dư cây sau thu ho ch - X lý h t gi ng b ng thu c tr n m ñ ch ng m m m c trong b o qu n và trư c khi gieo tr ng. - Các h t ngô m c h ng, m c ñ c n lo i b không dùng làm gi ng và s d ng vì n m có th sinh s n ra các ñ c t có tác h i cho cơ th con ngư i như ñ c t Fumonisin gây b nh ung thư vòm h ng, gan ho c ñ c t Trichothecen gây nôn m a, ñau ñư ng tiêu hóa,....
17. B NH S O ðEN KHOAI LANG [Ceratostomella fimbriata (Ell. & Halst) Elliott]

17.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i ch y u r và c , ngoài ra còn có th gây h i m m và thân cây. V t b nh hình b u d c ho c hình tròn, lúc ñ u xanh ñen sau ñó chuy n m u xám ñen. V t b nh hơi lõm vào ph n mô cây, mùi hôi, có trư ng h p ng nư c, v ñ ng, ñư ng kính v t b nh dao ñ ng t 1 - 4cm, lõm sâu vào c t 0,5 - 1cm. Trên b m t v t b nh có nhi u ch m ñen nh ñó là qu th b u c a n m, ñ c ñi m này giúp phân bi t b nh d dàng hơn. 17.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Ceratostomella fimbriata (Ell. & Halst.) Elliott gây ra. N m còn có tên khác là Ceratocystis fimbriata Ell. & Halst., Ophiostoma fimbriatum (Ell. & Halst.) Nannf., Sphaeronaema fimbriata (Ell. & Halst.) Sacc. N m sinh s n vô tính t o ra cành bào t phân sinh phân nhánh ho c không phân nhánh, không màu trên b m t v t b nh. Kích thư c cành bào t 3 - 7 x 35 – 172 µm. Bào t phân sinh hình tr , kích thư c 3 - 7 x 7 – 35 µm bào t không màu, không có vách ngăn ngang, ñư c hình thành ñơn ñ c ho c t ng chu i kho ng 20 bào t t cành bào t phân sinh. H u bào t màu nâu nh t, hình b u d c kích thư c 6 - 13 x 9 – 18 µm. Sinh s n h u tính c a n m t o ra qu th b u có c dài. Ph n b u c a qu th màu ñen, kích thư c 140 – 220 µm và n m chìm sâu trong mô b nh. Ph n c qu th r t dài, kho ng 900 µm phía ñ nh c qu th có tán s i xoè ra. Túi bào t hình c u, v m ng d v , bào t túi có hình cái mũ, không màu, không vách ngăn và b m t bào t nh n. N m sinh trư ng thích h p nhi t ñ 23 - 280C, nhi t ñ t i thi u 9 100C, t i ña là 34,5 - 360C. N m thích ng ph m vi pH tương ñ i r ng. Ngu n b nh n m t n t i d ng bào t phân sinh, bào t h u và ñ c bi t là d ng bào t h u tính. Ngu n b nh có th t n t i nhi u v trí như tàn dư cây b nh, trong ñ t, nơi b o qu n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

28

khoai, d ng c chăm bón, ngu n tư i nư c,...H u bào t và bào t h u tính c a n m có th t n t i 3 - 5 tháng trong ñi u ki n khô ráo. Trong ñi u ki n t nhiên n m b nh n m sâu 7 – 9 mm trong t ng ñ t v n có th gi s c s ng t i 30 tháng ho c lâu hơn n a. 17.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh s o ñen phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n mưa nhi u ho c ñ t tr ng quá m ư t k t h p v i nhi t ñ t 25 - 280C. ñi u ki n nhi t ñ quá th p ho c quá cao (trên 320C) quá trình xâm nhi m c a n m khó khăn, b nh phát tri n ch m. Khoai lang tr ng trên ñ t có k t c u ñ t kém, khó thoát nư c, m ñ ñ t cao ho c mưa nhi u, nhi t ñ 17 - 280C ñ u là ñi u ki n cho b nh phát sinh gây h i n ng. C khoai mang m m b nh ñư c b o qu n nơi m th p, thi u ánh sáng, nhi t ñ trong quá trình b o qu n 20 - 280C thì v t b nh phát tri n nhanh d n ñ n hi n tư ng th i c hoàn toàn. 17.4. Bi n pháp phòng tr - Ch n l c m m c ho c dây khoai s ch b nh: v t li u tr ng có th là m m ho c dây khoai, c n ti n hành ki m tra xác ñ nh rõ m c ñ nhi m b nh ñ lo i tr m m ho c dây b b nh ñ tránh s phát sinh ban ñ u c a b nh. - nh ng nơi s n xu t gi ng t c c n ti n hành x lý ñ t ñ tiêu di t ngu n b nh. Không nên ch n ru ng s n xu t gi ng t nh ng vùng tr ng khoai lang nhi u v trư c ñó. Khi c t dây khoai ñ tr ng c n c t ph n dây cách m t ñ t 5cm. - Khi xu t hi n b nh ñ u tiên vư n gi ng và ru ng s n xu t có th s d ng Thiabendazole là lo i thu c ñ c hi u ñ i v i n m Ceratostomella. vư n gi ng ho c trong kho b o qu n cũ có th s d ng Methyl bromide ñ tiêu di t ngu n b nh b ng cách x lý ñ t ho c xông hơi kho b o qu n. - Ngay sau khi thu ho ch c khoai, gi lô c nhi t ñ 32 - 350C và ñ m 85 - 90% trong 5 - 10 ngày s có tác d ng d phát hi n ñ lo i b s m b nh các c có v t thương sây sát ho c v t c t trong quá trình thu ho ch. 18. B NH GH KHOAI LANG [Sphaceloma batatas Sawada] Tên khác: Elsinoe batatas Viégas & Jenkins 18.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i ch y u ph n thân và lá cây. V t b nh màu tr ng xám sau chuy n sang màu nâu nh t, kích thư c v t b nh nh hình tròn ho c b u d c dài, v sau b m t v t b nh s n sùi màu nâu xám ho c nâu t i. Các v t b nh có th liên k t v i nhau t o thành v t ho c t ng ñám trên thân và cu ng lá. m t dư i lá, v t b nh thư ng t l i thành ñám nh trên nh ng gân chính làm lá b co tóp l i, thân và cu ng lá teo nh và cong queo. Tri u ch ng d hình do b nh gh gây ra g n gi ng v i m t s b nh virus gây h i ph n thân lá khoai lang.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

29

18.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh gh có giai ño n vô tính là Sphaceloma batatas Sawada, giai ño n h u tính là Elsinoe batatas Viégas & Jenkins. Trong ñi u ki n t nhiên n m phát tri n ph n dư i bi u bì lá và thân, r t ít khi quan sát th y n m trên b m t v t b nh. Trong ñi u ki n nuôi c y nhân t o n m phát tri n m nh. N m sinh s n vô tính t o thành ñĩa cành dư i l p mô bi u bì. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, hình tr , kích thư c 6 -8 µm. Bào t phân sinh có lo i bào t nh hình c u, kích thư c 2 - 3µm bào t l n hình b u d c kích thư c 2,4 - 4,0 x 5,3 - 7,5 µm. Trong ñi u ki n m ñ thích h p, bào t nh có th phình to t o thành bào t l n c a n m. Giai ño n sinh s n h u tính t o ra qu th b u n m sâu trong mô b nh, túi bào t màu xám s m, kích thư c 10 -15 µm. M i túi có t 4 6 bào t túi không màu, có 3 vách ngăn, kích thư c 3 x 7 µm. N m phát tri n thích h p nhi t ñ 25 - 300C, nhi t ñ t i thi u là 100C và t i ña là 380C. N m có th sinh trư ng trong ph m vi pH 6,0 - 8,5. ði u ki n xen k gi a sáng và t i r t thích h p cho s phát tri n và sinh s n c a n m. 18.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh S lan truy n c a n m b nh trên ñ ng ru ng nh vào nhi u y u t , nhưng ch y u qua v t thương c sát, ti p xúc gi a thân lá, qua mưa, côn trùng và vi c s d ng dây khoai nhi m b nh làm gi ng. Khoai lang tr ng nơi ñ t th p, ñ t th t n ng r t d b nhi m b nh. Khoai lang tr ng bãi có m c ñ b nh l n hơn nhi u so v i tr ng lu ng. nư c ta, b nh gh khoai lang xu t hi n hai v chính là v xuân hè và v ñông xuân. B nh gây h i t p trung trong v xuân hè. Giai ño n sinh trư ng c a cây th hi n m c ñ nhi m b nh khác nhau. giai ño n 50 - 60 ngày sau tr ng là giai ño n sinh trư ng c a cây th hi n m c ñ nhi m b nh khác nhau. T giai ño n sinh trư ng thân lá ñ n thu ho ch thì kh năng nhi m b nh cao hơn giai ño n t h i xanh ñ n 35 ngày sau tr ng. T p ñoàn gi ng khoai lang có ph n ng b nh r t khác nhau, h u h t các gi ng ñ a phương nư c ta ñ u nhi m b nh. Gi ng khoai Mu ng Bí, Chiêm Dâu b nhi m b nh n ng. Gi ng khoai Lim, ðà N ng có m c ñ nhi m b nh nh và khoai Hoàng Long tương ñ i ch ng ch u b nh. Các gi ng khoai VSP2, VSP3, V3 - 158 và m t s gi ng vô tính BIS183, BIS186, BIS214, BIS219, BIS225, Daya và Borobuclur ... có kh năng kháng b nh cao và ñang ñư c tr ng r ng rãi Fiji, Papua, Tonga, Indonesia và Philippines. 18.4. Bi n pháp phòng tr Phòng tr b nh gh khoai lang ch y u b ng các bi n pháp canh tác và k thu t tr ng tr t. S d ng ngu n gi ng (dây và c khoai) s ch b nh, c n lo i b toàn b cây b nh. Khoai c n tr ng theo lu ng cao, ch ñ ng tư i tiêu nư c và ñưa thêm các gi ng ch ng ch u b nh vào cơ c u gi ng ñ h n ch s phát sinh phát tri n c a b nh. Khi phát hi n b nh ñ u tiên trên ñ ng ru ng có th dùng Score 250ND (0,3 - 0,5 lít/ha) ñ phun.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

30

Chương 2. B NH N M H I CÂY RAU
1. B nh m c sương h i cà chua [Phytopthora infestans (Mont.) de Bary] B nh m c sương cà chua có nơi còn g i là b nh sương mai, b nh rám sương, b nh dich mu n, v.v… do cùng m t loài n m gây b nh m c sương trên khoai tây là Phytopthora infestans (Mont.) de Bary. B nh m c sương cà chua do Payen (Pháp, năm 1847) ñã giám ñ nh trên qu . B nh ñã lan tràn kh p th gi i cùng v i di n tích tr ng cà chua ngày càng m r ng t cu i th k 19. Theo Guntơ và Gơrunmơ, vùng duyên h i nư c ð c, b nh ñã gây thi t h i 60 – 75%, th m chí 100% cà chua. B nh còn phá ho i nghiêm tr ng M , Nam Phi và Trung Qu c. Vi t Nam, t nhi u năm nay b nh thư ng xuyên gây thi t h i các vùng tr ng cà chua, thi t h i trung bình 30 – 70%, có khi lên ñ n 100% không ñư c thu ho ch. 1.1. Tri u ch ng b nh: Cây cà chua b b nh m c sương bi u hi n tri u ch ng bên ngoài và thay ñ i sinh lý, sinh hoá bên trong cây b nh. B nh phá h i trong t t c các giai ño n phát tri n t cây con ñ n khi ra hoa, ra qu , thu ho ch và trên t t c các cơ quan c a cây. Trên lá, v t b nh thư ng xu t hi n ñ u tiên ñ u lá, mép lá ho c g n cu ng lá. V t b nh lúc ñ u hình tròn ho c hình bán nguy t, màu xanh t i, v sau không ñ nh hình màu nâu ñen, gi i h n gi a ph n kho và ph n b nh không rõ ràng, m t dư i v t b nh màu nh t hơn. V t b nh có th lan r ng kh p lá, m t dư i v t b nh có hình thành l p m c tr ng. ðó là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m, l p m c này còn lan r ng ra ph n lá chung quanh v t b nh, nhưng nhanh chóng m t ñi khi tr i n ng, nhi t ñ cao. V t b nh trên thân, cành lúc ñ u hình b u d c ho c hình d ng không ñ u ñ n, sau ñó v t b nh lan r ng bao quanh và kéo dài d c thân cành m u nâu ho c màu nâu s m, hơi lõm và ng nư c. Khi tr i m ư t, thân b nh giòn, tóp nh và gãy g c. Khi tr i khô ráo, v t b nh không phát tri n thêm, màu nâu xám, cây có th ti p t c sinh trư ng. trên hoa, v t b nh có màu nâu ho c nâu ñen, xu t hi n ñài hoa ngay sau khi n hình thành, b nh lan sang cánh hoa, nh hoa, cu ng hoa làm cho c chùm hoa b r ng. B nh trên qu bi u hi n tri u ch ng ñi n hình, thư ng tr i qua ba giai ño n: m t màu, rám nâu và th i r a. Tuỳ theo gi ng, th i ti t và v trí c a qu , b nh th hi n nhi u d ng tri u ch ng khác nhau (d ng phá h i chung: màu nâu nh t, nâu ñ m, vòng ñ ng tâm, vòng xanh, móng ng a và d ng th i nhũn). D ng phá h i chung bi u hi n qu non b ng v t b nh màu nâu, phát tri n nhanh chóng bao quanh qu làm qu b r ng. V t b nh trên qu l n có th xu t hi n núm qu ho c gi a qu , lúc ñ u v t b nh màu nâu nh t, sau ñó chuy n thành màu nâu ñ m hơn ho c màu nâu ñen, v t b nh lan kh p b m t qu , qu b nh khô c ng, b m t xù xì, l i lõm. Th t qu bên trong v t b nh cũng có màu nâu, kho ng tr ng trong qu có t n n m tr ng.. Khi tr i m ư t, trên b m t qu cũng có l p

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

31

n m tr ng x p bao ph . V sau, qu b nh th i ñen nhũn và có nhi u lo i n m ph sinh khác xâm nhâp như Fusarium. H t cà chua trong qu b nh cũng b b nh. H t b b nh thư ng nh hơn h t kho , v t b nh màu nâu chi m m t ph n ho c toàn m t b h t. Qu b nh b th i, h t hoá ñen. 1.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Phytopthora infestans (Mont.) de Bary, thu c b Peronosporales, l p N m Tr ng Oomycetes. N m có chu kỳ phát tri n hoàn toàn bao g m giai ño n s i n m, sinh s n vô tính (bào t phân sinh - b c bào t sporangium – bào t ñ ng) và sinh s n h u tính t o ra bào t tr ng (xem b nh m c sương khoai tây). S i n m hình ng, ñơn bào có nhi u nhân (có khuynh hư ng hình thành màng ngăn ph n s i n m già). S i n m mô bi u bì qu có nhi u trư ng h p to nh không ñ u nhau, có ch thót l i. Cành bào t ñâm ra ngoài qua l khí ho c tr c ti p qua bi u bì ký ch , ñơn ñ c t ng cành ho c t ng nhóm 2 – 3 cành. S hình thành bào t (bào t phân sinh) ph thu c vào ñi u ki n nhi t ñ , ñ m và nư c. Trong ñi u ki n ñ m 90 – 100%, ñ c bi t ñêm có sương và mưa phùn, nhi t ñ trong kho ng 14,6 – 22,90C thì bào t hình thành r t nhi u. Trong th i gian t tháng 12 ñ n ñ u tháng 3 có ñ y ñ các ñi u ki n thu n l i nên bào t hình thành nhi u, b nh lây lan và phá h i n ng. Bào t n y m m theo hai ki u, ho c hình thành bào t ñ ng ho c hình thành ng m m tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ , m ñ . Bào t phân sinh có kh năng hình thành bào t th sinh trong ñi u ki n nhi t ñ cao trên 280C. Bào t ñ ng chuy n ñ ng ñư c nh hai l lông roi có chi u dài khác nhau. Nhi t ñ thích h p nh t ñ bào t n y m mhình thành bào t ñ ng là 12 – 140C. Còn nhi t ñ cao hơn 200C thì n y m m hình thành ng m m. Trên 280C ho c dư i 40C bào t không n y m m. nhi t ñ 12 – 140C, trong gi t nư c bào t b t ñ u n y m m sau 15 phút và sau 1 gi t l n y m m ñã ñ t t i 25 – 75%. Lo i bào t ñư c hình thành trong ñi u ki n thích h p, nhi t ñ dư i 180C, ñ m cao thì càng có kh năng n y m m l n. Tu i bào t càng non thì t l n y m m càng cao, ñ chua thích h p ñ n y m m là pH 5 – 5,5. N m xâm nh p vào cây qua l khí ho c tr c ti p qua bi u bì. M t bào t n y m m ho c bào t ñ ng cũng có th xâm nh p t o thành v t b nh. Nhi t ñ t i thi u ñ n m xâm nh p là 120C, nhi t ñ thích h p nh t là 18 – 220C. Th i kỳ ti m d c c a b nh lá là 2 ngày, trên qu là 3 – 10 ngày. Ngu n b nh truy n t năm này qua năm khác b ng s i n m, bào t tr ng có trên tàn dư lá cà chua và khoai tây b b nh, s i n m còn t n t i h t cà chua. ð n v tr ng, s i n m ho c bào t tr ng phát d c n y m m xâm nh p. Trong th i kỳ cây sinh trư ng, b nh lây lan, phát tri n nhanh chóng b ng bào t vô tính. N m Phytopthora infestans có nhi u ch ng nòi sinh h c. Tuy nhiên, n m Phytopthora infestans có th gây b nh cho c cà chua và khoai tây. Nhưng ngay t ñ u khi nghiên c u v n ñ này, Roder (1935), Small (1938) và Berg (1962) ñã xác ñ nh b nh m c sương cà chua có m t s ch ng nòi sinh h c c a n m khác v i trên khoai tây. Năm 1952, Gallegly cũng ñã xác ñ nh ñư c m t s nòi sinh h c khác nhau trên m t s gi ng cà chua. Cũng năm ñó, Waggner và Wallin ñã phân l p t khoai tây ñư c m t s ch ng nòi

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

32

sinh h c ñi n hình h i cà chua. Năm 1970, ð c cũng ñã xác ñ nh ñư c ch ng nòi sinh h c T0, T1 ñi n hình h i cà chua. Năm 1968, Doropkin và Remnieva ñã xác ñ nh ñư c m t ch ng nòi sinh h c m i trên các gi ng cà chua lai như gi ng lai c a t h p L. esculentum x L. peruvianum. Nh ng nghiên c u v m i quan h gi a các ch ng sinh h c c a n m Phytopthora infestans v i các gi ng cà chua lai bi t trư c h th ng gen di truy n ñã v ch ra m t phương hư ng m i phòng tr b nh theo con ñư ng t o gi ng ch ng b nh. 1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Có nhi u ñi u ki n nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh trên ñ ng ru ng. Trong ñó, th i ti t có tác d ng quy t ñ nh nhưng các y u t k thu t canh tác có ý nghĩa r t quan tr ng. a. nh hư ng c a th i ti t: ð m, lư ng mưa, nhi t ñ và ñ chi u sáng hàng ngày (sương mù) có nh hư ng r t l n ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh m c sương cà chua. ð i ña s cà chua v ñông s m mi n B c nư c ta gieo tr ng vào tháng 9 – 10, cà chua xuân hè gieo tr ng vào tháng 2 thư ng không b b nh ho c b b nh r t nh . B nh phát tri n vào t t c các th i v gieo tr ng và phá h i n ng vào giai ño n sinh trư ng ñ u tháng 12, có nơi có năm phát sinh vào tháng 11 và kéo dài trong các tháng 1, 2, 3, 4, th m chí có năm b nh phá h i trong su t tháng 4 ñ n tháng 5 (nh t là mi n núi), tuy r ng t l b nh vào th i gian này r t th p. Cao ñi m c a b nh xu t hi n trong các tháng 12, 1, 2, và tháng 3 thư ng có nhi u ñ t vì trong th i gian này ñ m không khí có nhi u lúc ñ t t 75 – 100%, nhi t ñ 13,6 – 22,90C, ñ chi u n ng hàng ngày 1,1 – 5,6 gi /ngày, nhi u ngày có sương mù và sương ñêm lá (Vũ Hoan, 1973). m ñ và lư ng mưa có tác d ng r t l n ñ n b nh, vì ch c n lư ng mưa t 120 mm tr nên ñã t o ñi u ki n t t cho b nh phát sinh, trong ñó v ñông xuân mưa phùn kéo dài làm cho b nh phát sinh phát tri n m nh. Ti u khí h u trong ru ng cà chua có tác d ng t o ñi u ki n cho các b nh ñ u tiên, t ñó b nh lan tràn kh p cánh ñ ng cà chua. V i ñi u ki n thu n l i, nhi t ñ ñã n ñ nh 200C là nhi t ñ th p thích h p, có mưa, có gi t sương và sau ñó tr i tr n m, h ng n ng thì ch sau 9 – 10 ngày b nh s phát tri n r phá hu nhanh chóng ru ng cà chua. b. nh hư ng c a ñ a th ñ t dai: ð a th và tính ch t ñ t có nh hư ng ñ n m c ñ b nh vì nó quan h nhi u ñ n ch ñ nư c, ch ñ dinh dư ng c a cà chua và ngu n n m b nh. nơi ñ t th t, ñ t th p, trũng, b nh thư ng n ng hơn nơi ñ t cát, ñ t cao ráo thoát nư c. nhi u nơi ñ t b c màu, b nh h i cà chua có xu hư ng nh hơn so cùng v i ñ t màu m , ñi u này có quan h v i s phát tri n c a cà chua và k thu t tr ng. c. nh hư ng c a phân bón: Bón k t h p gi a phân chu ng và phân vô cơ N, P, K s t o ñi u ki n cho cây phát tri n cân ñ i, tăng s c ch ng b nh m c sương. N u t l phân kali b ng ho c cao hơn phân N thì s c ch ng b nh tăng càng rõ, nh t là ñ u giai ño n ch m b nh. Tuy nhiên, n u b nh ñang cao ñi m và lây lan m nh thì vi c bón phân kali cũng không có tác d ng ch ng b nh rõ.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

33

d. Tính ch ng b nh c a các gi ng cà chua: T t c các gi ng cà chua tr ng nư c ta ñ u b b nh m c sương phá h i n ng. Tuy nhiên, m c ñ nhi m b nh có khác nhau, gi ng cà chua H ng lan b b nh n ng. B nh phá h i vào các giai ño n sinh trư ng c a cà chua t giai ño n cây con ñ n khi ra hoa, k t qu . giai ño n vư n ươm, cây con b b nh thư ng tàn l i ch t nhanh hơn ngoài ru ng s n xu t, th i kỳ ra hoa b b nh n ng thư ng b tàn l i nhanh h n v i th i kỳ cà chua ñang sinh trư ng phát tri n. Hi n nay, trên th gi i b ng phương pháp lai t o h u tính, ngư i ta ñã t o ra m t s gi ng cà chua lai có th ch ng ñư c b nh m c sương. e. Th i v : giai ño tr ng ñ nhưng giai ño mi n B c Vi t Nam, v cà chua ñông s m b nh phá h i nh , ch xu t hi n cu i n thu ho ch. Cà chua chính v tr ng ñ i trà b b nh n ng, b nh phá h i t khi n chín càng n ng hơn. V cà chua xuân hè b nh nh hơn giai ño n cu i thu qu , giai ño n vư n ươm ñ n khi ra hoa b nh phá h i khá nghiêm tr ng do th i ti t n ñ u v (tháng 2 – 4) mi n B c còn r t thích h p cho b nh phát tri n.

1.4. Bi n pháp phòng tr : Phòng tr ph i k t h p v i các m t: bi n pháp k thu t canh tác, gi ng ch ng b nh và thu c hoá h c, ñ ng th i ph i d tính d báo th i gian phát sinh b nh ñ u tiên. a. D tính d báo th i gian phát sinh b nh ñ u tiên: C n ph i có ru ng d tính d báo và theo dõi nhi t ñ , ñ m, mưa, gi t sương ñêm và sương mù ch y u t tháng 11 ñ n tháng 4. D tính d báo b nh trư c 1 – 2 tu n l ñ k p th i phòng tr b nh. Vào các tháng này khi có nhi t ñ xu ng th p 14 – 200C, biên ñ nhi t ñ ngày ñêm 4 – 80C, có gi t sương ñêm: sương mù và lư ng mưa nh là báo hi u b nh có th xu t hi n và d n ñ n cao ñi m b nh. C n thư ng xuyên ki m tra phát hi n b nh k p th i ngoài ñ ng ru ng, khi th y phát sinh các b nh ñ u tiên c n ph i phân lo i ru ng ñ có k ho ch phun thu c ngăn ch n ngay. b. Ch n qu không b b nh ñ làm gi ng: Trư c khi gieo h t có th x lý b ng nư c nóng ho c TMTD 5 g/1 kg h t. Vư n ươm ph i là nơi ñ t cao ráo s ch s , các v trư c không tr ng cà chua ho c khoai tây. Phun thu c Boocñô 1% ho c Mancozep 0,2% ñ phòng b nh vư n ươm cây gi ng c a cà chua v xuân hè (phun 4 – 5 ngày cách nhau tuỳ theo th i ti t). c. L p h th ng luân canh thích h p: Cà chua không nên tr ng g n ru ng khoai tây và không luân canh k c n v i khoai tây. d. Phân bón: Ph i chú tr ng bón phân chu ng cân ñ i v i các lo i phân N, vô cơ, tăng lư ng bón tro và phân kali, lu ng ñánh cao, rãnh r ng ñ thoát nư c. ði u khi n không cho cây sinh trư ng quá m nh, b c nhanh, cây ch a nhi u nư c.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

34

Thư ng xuyên b m t a cành lá ñ ru ng thông thoáng. Chú ý b m m m nách, b m ng n ñ cành cà chua phát tri n v a ph i. Nên làm giàn ñ cây cà chua nên th ng ñ ng, v a d chăm sóc thu ho ch, v a có tác d ng phòng b nh và cho năng su t cao. e. Th i v : ð m b o th i v gieo tr ng s m vào các tháng 8, 9 ñ i v i v ñông; tháng 2 và tháng 3 ñ i v i v xuân hè. Nên tranh th tr ng v cà chua s m. g. Dùng gi ng ch ng b nh: Lai t o gi ng cà chua ch ng b nh m c sương t Lycopersicon pimpinellifolium và L. peruvianum có tri n v ng, ñã có nhi u gi ng lai ch ng b nh hoàn toàn (Gơrunmơ và Guntơ, 1961). Loài Solanum guineese ñã th hi n tính ch ng b nh cao lá và qu . h. Dùng thu c hoá h c phòng tr b nh có tác d ng r t l n: Phun dung d ch Booñô 0,5 – 1%, oxyclorua ñ ng 0,75% - 1% là nh ng lo i thu c có truy n th ng phòng tr b nh có hi u qu t t.. Ngày nay, các thu c tr n m h u cơ ñang ñư c s d ng r ng rãi ñ phòng tr b nh, ph i k ñ n Mancozeb n ng ñ 0,2 – 0,3%, Rhidomil MZ 72 n ng ñ 0,2%, v.v…. Khi s d ng thu c cũng c n chú ý t i n m th hi n tính ch ng thu c h u cơ m nh hơn các thu c vô cơ. Hi n nay, nư c ta ti n hành phun thu c phòng tr b nh theo d tính trư c ho c b nh ch m xu t hi n, sau ñó ti p t c phun cách nhau 7 – 10 ngày 1 l n. ð ti t ki m thu c và nâng cao hi u qu phòng tr b nh nên phun theo d tính d báo trư c các ñ t cao ñi m b nh xu t hi n. 2. B nh l c r cà chua [Rhizontonia solani Kuhn] 2.1. Tri u ch ng b nh: M t s tri u ch ng b nh h i do b nh l c r ñ i v i cây cà chua như: ch t r p cây con, th i r , th i g c, th i thân, th i qu . Ch t r p cây con: Cây con có th b h i trư c ho c sau khi m c kh i m t ñ t. Trư c khi n y m m, b nh gây ch t ñ nh sinh trư ng. Sau khi n y m m, n m gây ra các v t b nh màu nâu ñ m, nâu ñ ho c hơi ñen g c cây sát m t ñ t, ph n thân non b th t l i, tr nên m m và cây con b ñ g c và ch t. Cây l n cũng b h i nhưng ch y u ch b h i ph n v . B nh có th xu t hi n gây h i c cây trư ng thành gây hi n tư ng th i r ho c th i g c thân khi ñi u ki n ngo i c nh thích h p cho n m phát tri n. g c cây, tri u ch ng ban ñ u là v t lõm màu nâu ho c hơi nâu ñ sát m t ñ t, v t b nh có th lan r ng quanh g c thân và lan xu ng r , g c thân b l loét. Khi qu cà chua ti p xúc v i ñ t trong ñi u ki n nóng m cũng có th b n m t ñ t xâm nh p vào gây th i qu . 2.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn thu c b n m trơ (Mycelia sterilia), l p N m B t toàn. N m Rhizoctonia solani g m nhi u ch ng, có ph m vi ký ch r ng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

35

S i n m màu tr ng, phân nhánh vuông góc, ch phân nhánh hơi th t l i, ph n ch phân nhánh có vách ngăn. Khi s i n m già có màu nâu nh t và hình thành h ch n m. H ch n m d t, màu nâu ho c nâu t i, kích thư c và hình d ng h ch không c ñ nh. Khi c y n m trên môi trư ng PGA ho c PDA nhi t ñ 25 – 300C, n m phát tri n m nh, t n n m có màu tr ng x p sau chuy n thành màu nâu và hình thành nhi u h ch n m r t nh . N m Rhizoctonia solani phân b r ng, là nguyên nhân gây b nh h i g c, r c a m t s lo i cây tr ng. N m này có kh năng ho i sinh nhưng m c ñ khác nhau tuỳ theo ch ng. N m Rhizoctonia solani có giai ño n h u tính (giai ño n này ñã ñư c xác ñ nh m t s nư c) hình thành ñ m và bào t ñ m, thu c l p n m ð m. 2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: N m Rhizoctonia solani t n t i trong nhi u lo i ñ t d ng s i, d ng h ch n m. N m có th xâm nh p vào tàn dư th c v t. Nh ng y u t như nhi t ñ ñ t, ñ m ñ t, ñ pH ñ t, s ho t ñ ng c a các vi sinh v t ñ t có nh hư ng ñ n s t n t i và xâm nhi m c a n m. Khi ñi u ki n thích h p và thu n l i, n m xâm nh p và gây b nh h i cây. N m ho t ñ ng m nh khi ñ t ñ m. ð t quá khô ho c bão hoà nư c s c ch s phát tri n c a n m. N m d dàng xâm nh p qua v t thương, m t khác n m có kh năng tr c ti p xâm nh p vào mô th c v t non, m m. Trên ñ ng ru ng, b nh có th phát sinh và gây h i t khi h t n y m m ñ n khi cây trư ng thành. vư n ươm, b nh có th gây ch t r p hàng lo t cây con. 2.4. Bi n pháp phòng tr : - V sinh ñ ng ru ng, th d n tàn dư cây b nh. - Luân canh cà chua v i lúa nư c. - Ch n ñ t không có ngu n b nh ñ làm vư n ươm cây con. - Chăm sóc cho cây sinh trư ng phát tri n kho , tránh làm hư h i b ph n r c a cây khi vun x i, làm c , lên lu ng cao, vun g c cao, rãnh thoát nư c t t. - Chú ý phòng tuy n trùng n t sưng h i r cây. - Có th s d ng thu c Validacin 3SC ñ phòng ch ng b nh ho c ch ph m sinh h c Trichoderma. 3. B nh héo vàng cà chua [Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici] B nh héo vàng cà chua ñư c mô t ñ u tiên b i Masse G.E Anh vào năm 1895. B nh có kh p trên th gi i nhưng ch y u vùng nhi t ñ i. B nh có Vi t Nam. 3.1. Tri u ch ng b nh: Cây con b b nh còi c c, kém phát tri n, sau b ch t. Cây trư ng thành b b nh các lá phía dư i g c thư ng bi n vàng, ban ñ u t m t lá chét c a m t bên cây, sau ñó lan ra toàn cây; lá héo rũ, màu vàng, không b r ng. V t b nh trên thân sát m t ñ t ho c c r

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

36

màu nâu, v t b nh l n d n làm khô tóp c ño n thân sát m t ñ t, b r phát tri n kém, r b th i d n.. Khi tr i m, trên m t v t b nh có l p n m màu h ng nh t, ch d c thân th y bó m ch libe có màu nâu. Cây b b nh ban ngày héo, ban ñem ph c h i, cây sinh trư ng kém. Sau 1 tu n ñ n 1 tháng cây s ch t hoàn toàn. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici (Sacc.) W.C. Snyder & H.N. Hans. N m thu c h Tuberculariaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. Trên môi trư ng PDA, t n n m x p, màu h ng nh t, sau khi c y 4 – 5 ngày hình thành s c t màu ñ tím. Trên môi trư ng CLA, bào t ñư c hình thành r t nhi u. Bào t l n hơi cong hình lư i li m, có 3 – 5 vách ngăn, kích thư c t 27 – 46 x 3 – 5 µm, không màu ho c màu vàng nh t. Bào t nh hình ô van ho c elíp, kích thư c t 5 – 12 x 2,2 – 3,5 µm, không có vách ngăn, bào t ñư c hình thành trong b c gi . Trên môi trư ng PDA, sau khi c y 3 – 5 tu n n m hình thành bào t h u. Trên b m t v t b nh, bào t ñư c hình thành nhi u. ðây là ngu n lây lan và gây b nh cho cây cà chua khác. N m có 3 ch ng sinh lý. Ch ng 1 phân b r ng kh p th gi i; ch ng 2 ñư c tìm th y bang Ohio (1940), Florida (M ), Australia, Brazil, Anh, Mehico (1961); ch ng 3 có Brazil, California và Florida (M ), Bowen (Australia). 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát tri n nơi có th i ti t m, trên ñ t cát và ñ t chua. N m t n t i trong ñ t vài năm, nhi t ñ thích h p là 280C. B nh phát sinh phát tri n m nh vào tháng 4, 5 h i cà chua v ñông xuân và xuân hè; b nh xu t hi n tháng 9, 10 gây h i cà chua v ñông s m. Phân bón có nh hư ng ñ n tính ñ c c a n m: tính ñ c c a n m tăng khi bón phân vi lư ng, phân lân, ñ m amôn; tính ñ c c a n m gi m khi bón ñ m nitrat (Jones J.P, 1993). N m truy n lan qua h t gi ng, cây con b nhi m trư c khi tr ng ho c do gió, nư c, công c làm ñ t, v.v…. N m có th t n t i trong ñ t nhi u năm (Dhesi N.S. và ctv, 1968). 3.4. Bi n pháp phòng tr : - Thu d n, ñ t cây b b nh. Luân canh v i cây ngũ c c. N u ñ t b nhi m n ng thì ph i luân canh v i cây không ph i h cà trong vòng 5 – 7 năm. - Dùng các gi ng kháng ñ tr ng. - Ch ñ ng h th ng tư i tiêu, không tư i quá m. Tr ng m t ñ thích h p v i t ng gi ng. - Bón phân cân ñ i và h p lý t o ñi u ki n cho cây phát tri n kho . - Khi b nh ch m xu t hi n có th dùng thu c Mirage 50WP v i lư ng 1,2 kg/ha n ng ñ 0,2% phun vào g c cây.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

37

4. B nh ñ m vòng cà chua và khoai tây [Alternaria solani Ell. & Mart.] B nh ñ m vòng xu t hi n h u h t lư ng và kích thư c qu . 4.1. Tri u ch ng b nh: Trên lá, v t b nh thư ng xu t hi n ñ u tiên lá già có hình tròn ho c hình b u d c, có vòng ñ ng tâm, màu nâu ñen. Lúc ñ u, v t b nh nh , sau to d n, ñư ng kính v t b nh ñ n 1 – 2 cm. Khi trên lá có nhi u v t b nh, các v t liên k t v i nhau hình thành v t l n không ñ nh hình. Khi g p ñi u ki n thu n l i, v t b nh có th lan ra kh p lá chét. Gi i h n gi a v t b nh và mô kho là m t qu ng vàng nh . Khi cây b b nh n ng lá phía dư i ch t khô và r ng s m. Trên thân, v t b nh hình b u d c, lõm, màu nâu xám. Ch phân cành thư ng d b b nh làm cho gãy g c, ch t khô. Trên qu , v t b nh thư ng núm qu , tai qu , lúc ñ u nh , sau to d n, cũng có các vòng ñ ng tâm, trên v t b nh xu t hi n kh i bào t màu ñen, mư t như nhung bao ph . B nh thư ng h i giai ño n chín già. 4.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh ñ m vòng cà chua do n m Alternaria solani (Ell. & Mart.) L.R. Jone & Grout gây ra. N m thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. S i n m có vách ngăn, phân nhánh, màu nâu t i. Bào t phân sinh hình qu l u ñ n có nhi u vách ngăn ngang, d c, có m dài hơi kho m, màu nâu t i, kích thư c 120 – 296 x 12 – 20 µm. Trên môi trư ng PGA, n m phát tri n m nh và hình thành s c t hơi h ng ho c hơi ñ . 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Bào t phân sinh n y m m trong gi t nư c sau 1 – 2 gi ph m vi nhi t ñ 16 – 0 34 C, nhi t ñ thích h p nh t cho n m phát tri n là 26 – 28 C. N m xâm nh p vào cây qua l khí kh ng ho c v t thương ho c tr c ti p qua bi u bì. T 130C, n m có th xâm nh p và gây b nh, nhi t ñ càng cao thì s xâm nh pvà gây b nh càng d dàng. Trong ñi u ki n thu n l i (nhi t ñ thích h p, m ư t) thì th i kỳ ti m d c c a b nh là 3 - 4 ngày và sau ñó 3 – 4 ngày n m có th sinh bào t m i. Thông thư ng th i kỳ ti m d c kéo dài 8 – 10 ngày. Tr i càng nhi u mưa và sương thì b o t phân sinh hình thành càng nhi u.
0

các vùng tr ng cà chua. B nh làm gi m s

nư c ta, b nh phát sinh và gây h i n ng vào cu i xuân hè. ð c bi t, b nh gây h i n ng v mu n vì có m ñ cao, nhi t ñ cao, mưa nhi u thu n l i cho n m lây lan, xâm nhi m và b nh phát tri n. N m có th t n t i trên h t, trên tàn dư cây b nh như khoai tây, cà, v.v…. ñ t ho c trên m t s cây h cà

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

38

Theo Henning và Alexander (1952 – 1959), King (1967) cho bi t n m có 7 d ng sinh h c khác nhau và tính ch ng b nh c a các gi ng cà chua cũng th hi n khác nhau. 4.4. Bi n pháp phòng tr : - Phòng tr b nh ñ m vòng cà chua ch y u b ng bi n pháp canh tác. Th c hi n ch ñ luân canh trong kho ng 2 – 3 năm, không luân canh v i cây h cà. Bón phân cân ñ i, c n chú tr ng phân kali ñ cây sinh trư ng t t. - S d ng gi ng ch ng b nh như gi ng CS1, HP5, MV1. - X lý h t gi ng b ng thu c Score lư ng 6 g/1 kg h t. lư ng 0,3 – 2,4 g a.i/10 kg h t, TMTD 85WP

- Khi b nh ch m xu t hi n trên ñ ng ru ng, dùng thu c Mancozeb 80WP v i lư ng 1,4 – 1,9 hg/ha ho c Rovral 50WP v i lư ng 1,5 – 1,7 kg/ha pha v i 400 – 500 lít nư c. Ngoài ra, có th dùng thu c Mirage 50WP n ng ñ 0,15 – 0,2% phun ư t ñ u thân, lá, qu trên cây. 5. B nh th i xám cà chua [Botrylis cinerea Pers.] B nh th i xám cà chua xu t hi n nhi u vùng trên th gi i. Ngoài cà chua, n m còn gây b nh trên thu c lá, l c, khoai tây, nho. B nh có trên cà chua Vi t Nam. 5.1. Tri u ch ng Trên lá, b nh thư ng xu t hi n t ñ u lá chét, sau ñó lan theo g n chính vào phía trong và phát tri n r ng, mô b b nh ch t khô, có màu xám. Ph n ranh gi i gi a mô b nh và mô kho có màu vàng nh t. Khi tr i m trên m t v t b nh xu t hi n nhi u bào t phân sinh. Trên thân, cành v t b nh lúc ñ u là ch m nh , màu nâu ñen sau ñó lan r ng gây th t thân, cành; v t b nh có màu xám, ph n thân và cành phía trên v t b nh b héo d n và khô tóp. Trên hoa, n m xâm nh p vào ñài hoa sau ñó lan r ng ra cu ng hoa làm hoa ch t khô, r ng. Trên qu , lúc ñ u v t b nh là ñ m nh , m sau ñó v t b nh lan r ng d n, ñư ng kính có th r ng 1,5 – 3 cm, b nh thư ng xu t hi n trên vai qu , g n núm qu ho c t núm qu th i kỳ qu già. Mo qu b b nh th i m m, trên v t b nh xu t hi n l p n m m c xám, m n như nhung, ñó là s i n m, cành bào t và bào t phân sinh. Trên cây khi qu ti p xúc v i lá b nh ho c cành b nh, n m s lan vào qu và gây r ng qu (hình 35 ph l c). 5.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Botrylis cinerea Pers. gây ra, n m thu c h Moniliales, l p N m B t toàn. Moniliaceae, b

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

39

Cành bào t phân sinh thon, có vách ngăn, trong su t ho c có màu xám, phía trên ñ u cành phân nhánh không theo quy lu t, t bào ñ nh cành hơi phình, t cành bào t hình thành bào t phân sinh gi ng như chùm nho. Bào t phân sinh ñơn bào, không màu ho c màu nâu nh t, hình tr ng, kích thư c 9,7 – 11,1 x 7,3 – 8 µm. S i n m màu xám, ñư ng kính không ñ u, kích thư c 10 – 20 µm. Trên b m t mô b nh cành bào t phân sinh và bào t phân sinh ñư c hình thành nhi u. Trên môi trư ng PDA, PGA, MA bào t phân sinh ñư c hình thành trong vòng 7 – 10 ngày sau khi c y. H ch n m có th hình thành trên mô b nh và trên môi trư ng nuôi c y n m, h ch n m d t, màu ñen, kích thư c 0,5 – 4 mm. Nhi t ñ thích h p cho n m phát tri n là 18 – 230C. Nhi t ñ trên 240C s n y m m c a bào t phân sinh gi m. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n Bào t n m ñư c lan truy n nh gió, nư c, khi ti p xúc v i cây và g p ñi u ki n thích h p, bào t n y m m và xâm nh p vào mô bào. B nh thư ng xu t hi n t lá già giai ño n cây trư ng thành có tán lá dày ñ c. Trong ñi u ki n th i ti t mát, nhi t ñ 9 – 240C, m ñ > 91% ( m ñô trong tán cây ban ñêm) là n m có th xâm nhi m. N m Botrylis cinerea là n m ký sinh y u, n m có th hình thành giác bám, xuyên tr c ti p vào mô bào c a cây ho c xâm nh p qua v t thương cơ gi i (do chăm sóc ho c do côn trùng gây ra, v.v...). mi n B c vào kho ng tháng 2, 3 khi tr i mát, có mưa phùn là ñi u ki n thích h p ñ b nh phát sinh, phát tri n trên cà chua ñông xuân giai ño n cu i v ho c trên cà chua xuân hè giai ño n ñ u v . 5.4. Bi n pháp phòng tr - B c giàn cho cà chua. C t t a b lá già, cành nh thông thoáng. g c, t o cho lu ng cà chua

- Khi b nh xu t hi n có th s d ng m t trong các lo i thu c sau: Rovral 50WP (0,6 – 1,2 kg/ha), Benlate 50WP (1,5 kg/ha), TopsinM 70WP (0,7 kg/ha), Carbendazim 50WP (500 g/ha) ñ phun tr b nh. - Thu qu b b nh ñưa ra kh i ru ng ñem vùi l p. 6. B nh ñ m nâu cà chua (Stemphilium solani G. F. Weber) B nh ñ m nâu xu t hi n nhi u vùng tr ng cà chua trên th gi i nơi có ñi u ki n nóng, m. B nh có Vi t Nam. 6.1. Tri u ch ng B nh h i trên lá, thân, hoa, qu nhưng ch y u trên lá. Trên lá, v t b nh lúc ñ u là ch m nâu nh , khi v t b nh to có màu nâu nh t ho c nâu ñ m, b m t hơi lõm, xung quanh v t b nh có qu ng vàng h p, v t b nh to, nh không ñ u, hình tròn ho c có hình nhi u c nh, kích thư c v t b nh 1 – 2 mm. Trên lá có nhi u

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

40

v t b nh, các v t có th phát tri n r ng liên k t v i nhau. B nh xu t hi n ch y u và lá bánh t ñôi khi c lá non, b nh thư ng xuyên xu t hi n trên lá già trư c. Trên thân, v t b nh hình tròn ho c hình b u d c, thư ng ph n thân già.

lá già

Trên qu , v t b nh hình tròn, màu nâu, lúc ñ u nh sau ñó lan r ng, ñư ng kính v t b nh t 5 - 10 mm, trên v t b nh có l p n m màu nâu ñen ñó là s i n m, cành bào t và bào t phân sinh. 6.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Stemphilium solani: s i n m phân nhánh, có vách ngăn, ña bào. D dàng hình thành bào t trên m t s môi trư ng như PDA, PGA, MA. Cành bào t phân sinh m c ñơn, không phân nhánh, ña bào, ñ u hơi tù; bào t phân sinh hình qu dâu tây, nâu ñ m, có nhi u vách ngăn ngang d c, kích thư c bào t phân sinh (48 - 53) x (20 - 22) µm (Vũ Hoan, 1972). + N m Stemphilium floridanum: s i n m màu hơi trong, phân cành có nhi u vách ngăn, ñư ng kính 5 - 9 µm. Cành bào t phân sinh màu hơi vàng l c, hơi th t, dày 75 300 µm, ñư ng kính 3 - 5,5 µm, bào t phân sinh có kích thư c 19,9 - 62,2 x 7,6 - 23 µm, có nhi u vách ngăn, nhi t ñ thích h p ñ hình thành bào t là 230C, ñ s i n m phát tri n là 26 - 290C. pH 5,9 s phát tri n c a s i n m b h n ch , pH dư i 4,8 n m không phát tri n. + N m Stemphilium botryosum: s i n m phân nhánh, có vách ngăn màu vàng hơi xanh ho c hơi nâu, cành bào t phân sinh màu nâu, không phân nhánh; bào t phân sinh màu nâu ho c ñen hình ch nh t, có nhi u vách ngăn ngang, d c, kích thư c 14 - 41 x 9 – 26 µm, nhi t ñ nuôi c y t i thi u 50C, t i ña 390C, thích h p nh t là 270C. Các n m này ña th c, ký sinh trên nhi u lo i cây tr ng như hành tây, t i. 6.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh phát sinh t giai ño n cây con trong vư n ươm ñ n cây tr ng ngoài ñ ng. B nh phá h i ch y u trên lá. V xuân hè b nh n ng hơn v ñông xuân. ði u ki n th i ti t thích h p cho b nh phát sinh, phát tri n và gây h i là nhi t ñ 25 - 300C và m ñ 85 95%. Trong v cà chua xuân hè, gi ng cà chua múi b b nh n ng hơn cà chua h ng, các gi ng cà chua Balan, H ng lan, P375, HP1, HP5 ñ u b nhi m ñ m nâu t trung bình ñ n n ng. Gi ng cà chua vàng có kh năng ch ng b nh ñ m nâu. Trong ñi u ki n gi t nư c ho c sương, bào t n m n y m m nhanh và xâm nh p vào cây, sau kho ng 5 ngày, tri u ch ng b nh xu t hi n trên ñ ng ru ng. 6.4. Bi n pháp phòng tr - Chăm sóc t t cho cây sinh trư ng, phát tri n kho . - Ch n và tr ng các gi ng kháng ho c gi ng nhi m b nh ñ m nâu. - Khi b nh ch m xu t hi n có th dùng m t trong nh ng thu c như TopsinM 70WP (0,6 kg/ha), Antracol 70WP (0,4%), Booñô 0,75 – 1%.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

41

7. B nh ñ m xám h i cà chua [Cercospora fuligena Roldan] B nh ñ m lá Cercospora (còn g i là b nh m c lá Cercospora) xu t hi n trên cà chua Mehico, Nh t B n, Trung Qu c, Châu Phi, Philippin, n ð , Vi t Nam. 7.1. Tri u ch ng V t b nh lúc ñ u m , lõm, sau lan r ng, mô b b nh chuy n thành màu hơi vàng xám. N m gây h i c m t trên và m t dư i c a lá, lá b b nh n ng có th r ng. N m m c thành ñám màu xám nh t dư i m t lá. Trên lá non, v t b nh lúc ñ u nh , sau tăng nhanh, xu t hi n qu ng vàng xung quanh, mô b b nh m t trên và m t dư i lá ñ u b ch t. Trong ñi u ki n khí h u m n m sinh ra nhi u bào t phân sinh, khi nhìn qua kính hi n vi có th th y bào t n m trên m t lá. V t b nh lan r ng trên lá non, không b gi i h n b i gân lá, có th làm rách lá. 7.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Cercospora fuligena (Roldan), thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn gây ra. Quan sát v t b nh trên lá b ng kính hi n vi th y cành bào t phân sinh m c thành c m, m i c m 2 - 5 cành ho c nhi u hơn, các cành m c to ra. Cành bào t có màu nâu nh t, có vách ngăn hơi cong, kích thư c c a bào t phân sinh 25 - 70 x 3,5 - 5 µm d ng hình chuỳ ho c hình tr dài, th ng ho c hơi cong. Có nhi u vách ngăn. 7.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh t n lưu trên tàn dư cây b nh, Florida (M ) b nh còn t n lưu trên cây Solanum nigrum L.. Bào t truy n lan trong không khí, rơi trên lá cà chua, s xâm nhi m x y ra nhanh nhưng tri u ch ng ñư c th hi n ch m sau 2 tu n, b nh thư ng xuyên xu t hi n các lá phía g c, b nh phát tri n m nh khi th i ti t m và m các tháng 4, 5 trên cà chua xuân hè và tháng 9, 10 trên cà chua v ñông. M t s dòng gi ng cà chua như CLN 1767, R - 71, CLN 1624, PT 4675B b b nh khá n ng. 7.4. Bi n pháp phòng tr - Thu d n s ch tàn dư cây b nh, v sinh ñ ng ru ng. - Tr ng gi ng kháng. - Làm giàn, c t t a lá già phía g c, tăng ñ thông thoáng trong lu ng cà chua có tác d ng làm gi m m c ñ b nh. 8. B NH M C SƯƠNG KHOAI TÂY [Phytophthora infestans (Mont.) de Bary] Cây khoai tây có ngu n g c phát sinh t Nam M , sau ñó ñư c lan truy n ñ n châu Âu. T châu Âu, khoai tây ñư c du nh p vào châu Á và các khu v c khác trên th gi i. B nh m c sương có ngu n g c phát sinh ñ u tiên Nam M , sau ñó châu Âu vào năm 1830 và tr thành n n d ch nghiêm tr ng các nư c Tây Âu trong nh ng năm 1845 -

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

42

1848. B nh cũng phá ho i nghiêm tr ng, gây thi t h i kinh t khá l n khoai tây trên th gi i.

nhi u nư c tr ng

nư c ta, b nh m c sương ph bi n t t c các vùng tr ng khoai tây và gây tác h i l n nh t so v i các lo i b nh n m h i khác nhau trên cây khoai tây. 8.1. Tri u ch ng b nh B nh m c sương gây h i t t c các b ph n c a cây. B nh thư ng xu t hi n ñ u tiên mép chóp lá t o v t xám xanh nh t sau ñó lan r ng vào phi n lá. Ph n gi a v t b nh chuy n màu nâu ñen và xung quanh v t b nh thư ng có l p cành bào t màu tr ng x p bao ph như m t l p m c tr ng như sương mu i làm cho lá ch t l i nhanh chóng. B nh h i cu ng lá, cành và thân, lúc ñ u là v t nâu ho c thâm ñen, sau lan r ng bao quanh và kéo dài thành ño n. B nh làm cho thân cành th i m m và d b gãy g c. C khoai tây cũng b n m gây h i như ch n ñoán b nh ngoài c thư ng d nh m l n v i m t s b nh th i c cùng gây h i. Khi ch n ñoán c t ngang ch b b nh: b nh do n m m c sương có v t nâu xám ph n v c , ñôi khi còn xen k các v t nâu ăn sâu vào ru t c . Trư ng h p khi có m t s v t tương t khó phân bi t v i nhau, ti n hành b nh nhi t ñ 200C và m ñ bão hoà, v t b nh m c m c sương s hình thành l p n m m ng tr ng x p. 8.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh ñư c Anton De Bary xác ñ nh là Phytophthora infestans (Mont.) de Bary. S i n m Phytophthora infestans có c u t o ñơn bào, hình thành vòi hút hình tr ho c hình c u trong quá trình ký sinh trong t bào cây. Sinh s n vô tính c a n m t o ra cành bào t phân sinh và bào t phân sinh l ra trên b m t v t b nh, ñ c bi t là m t dư i lá b nh. Cành bào t không màu, phân nhi u nhánh so le v i nhau, trên m i nhánh có nhi u v t l i lõm, ñây là ñ c ñi m riêng bi t c a cành bào t n m Phytophthora infestans so v i các loài Phytophthora khác. Bào t phân sinh hình tr ng ho c hình qu chanh yên có núm nh phía ñ nh bào t . Kích thư c trung bình c a bào t phân sinh là 22 - 32 x 16 – 24 µm. Bào t phân sinh có hai ki u n y m m, n y m mgián ti p khi nhi t ñ môi trư ng trong kho ng 12 - 180C, thích h p là 14 - 180C và n y m mtr c ti p thích h p 20 - 240C. Sinh s n h u tính t o ra bào t tr ng, nhưng ch x y ra trong ñi u ki n r t l nh và kéo dài. các nư c có ñi u ki n nhi t ñ i nóng m chưa tìm th y giai ño n h u tính trong chu kỳ phát tri n c a n m. N m Phytophthora infestans có kh năng hình thành nhi u ch ng (race) khác nhau. D a trên lý thuy t “gen ñ i gen” (Flor, 1952), n m g m có 16 ch ng trong ñó bao g m các ch ng ñơn và ch ng h n h p. Tuy nhiên s lư ng ch ng n m thay ñ i ph thu c vào khu v c sinh thái tr ng tr t ho c m i nư c khác nhau. Ý nghĩa chính c a vi c xác ñ nh ch ng n m là ñ xác ñ nh ñư c m t gi ng khoai tây nào nhi m v i ch ng n m này nhưng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

43

ch ng ñư c ch ng n m khác, t ñó ti n hành thay ñ i cơ c u gi ng trong ph m vi t n t i c a các ch ng ho c ti n hành lai t o gi ng ch ng ch u b nh cho khu v c sinh thái ñó. N m Phytophthora infestans là loài n m ký sinh chuyên tính. N m có kh năng phát tri n trên môi trư ng nhân t o ñ c bi t nghiêm ng t. Môi trư ng nuôi c y n m c n ph i có antibiotic và nhi t ñ kho ng 14 - 180C. 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh m c sương phát sinh phát tri n trong ñi u ki n m ñ cao và nhi t ñ th p. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát sinh ban ñ u vào kho ng 18 - 220C, n u m ñ môi trư ng cao nhưng nhi t ñ < 100C và > 280C thì cũng không có kh năng xu t hi n b nh. m ñ thích h p cho bào t n m n y m mvà xâm nh p vào cây ph i ñ t m c ñ bão hoà, m ñ thích h p cho s phát tri n c a b nh là 76%. Th i gian ti m d c c a b nh t 2 - 11 ngày tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ và m ñ . Trong ñi u ki n thu n l i, b nh phát tri n nhanh cây có th b l i toàn b trong vòng 7 - 10 ngày. mi n B c nư c ta, v khoai tây ñông xuân n m trong ph m vi th i ti t thích h p cho b nh phát sinh phát tri n. B nh thư ng phát sinh phát tri n t tháng 11 ñ n tháng 4 năm sau. M c ñ phát sinh và phát tri n b nh có liên quan nhi u t i ñ c tính c a gi ng khoai tây. Nói chung các gi ng khoai tây ñ u b b nh và ch khác nhau m c ñ . M t s gi ng khoai tây ð c nh p n i như Cardia; gi ng khoai tây Pháp Ackesergen, gi ng Thư ng Tín… ñ u là nh ng gi ng nhi m b nh n ng. M t s gi ng khoai tây nh p n i t Trung tâm Khoai tây qu c t (CIP) bao g m LBR 1 - 2, LBR 1 -5, LBR 1-9, LBR1-12, LBR 1.13 và LBR 1.14 là nh ng gi ng ch ng b nh m c sương. Giai ño n sinh trư ng khác nhau c a cây cũng nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Th i kỳ cây con có tính ch ng b nh cao nh t, th i kỳ cây giao tán ñ u hình thành c là giai ño n nhi m b nh c a cây. S phát tri n c a b nh còn ch u nh hư ng c a phân bón, ñ c bi t là phân hoá h c. Phân ñ m làm tăng m c nhi m b nh, phân kali có tác d ng tăng tính ch ng b nh c a cây. Nơi ñ t x u, trũng và t ng canh tác m ng ñ u t o ñi u ki n cho khoai tây nhi m b nh n ng. 8.4. Bi n pháp phòng tr nư c ta, v khoai tây n m tr n trong ñi u ki n thu n l i cho s phát tri n c a b nh. M t khác do ñ c ñi m n m lây lan gây h i nhanh nên bi n pháp phòng b nh ñ c bi t ñư c coi tr ng. K thu t phòng b nh c n ti n hành ph i h p các bi n pháp canh tác hoá h c - gi ng ch ng b nh sau ñây: - Ch n nơi ñ t t t thích h p v i sinh trư ng c a cây, lu ng tr ng cao d thoát nư c, s lư ng thân trên 1 khóm t 4 - 6. Bón phân cân ñ i, bón lót là chính, bón thúc s m, có th tăng thêm tro và kali nh ng nơi ñ t x u và nơi b nh thư ng x y ra. - Theo dõi c th di n bi n c a các y u t th i ti t, ti n hành d tính, d báo chính xác, dùng Boocdo 1% ho c Zineb 0,2 - 0,3% phun trư c khi b nh xu t hi n. Theo dõi

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

44

các ñ t gió mùa ñông b c t trung tu n tháng 12 tr ñi ñ phun thu c phòng b nh khi th i ti t có nhi t ñ th p và m ñ cao kéo dài. Trư ng h p b nh ñã phát sinh gây h i và ñi u ki n th i ti t thu n l i cho b nh phát tri n m nh, c n s d ng m t s lo i thu c như Dithane, Rhidomil ho c Alliette ñ phun di t tr n m b nh. Trong quá trình s d ng thu c ph i tuân th n ng ñ và li u lư ng như hư ng d n m i có tác d ng. Ngoài ra, ch n c kho ñ tr ng, c t b thân, lá 5 - 7 ngày trư c thu ho ch ñ h n ch n m xâm nh p vào c , nghiên c u xác ñ nh thành ph n ch ng n m trên cơ s ñó ti n hành thay ñ i cơ c u gi ng, dùng các gi ng ch ng ch u b nh thích h p cho t ng vùng s n xu t. 9. B NH GH SAO KHOAI TÂY [Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim] Tên khác: S. solani Brunch S. subterranea f.sp. subterranea Tomlinson Erysiphe subterranea Wallr. B nh gh sao khoai tây ñư c phát hi n ñ u tiên vào năm 1841 tên g i là gh b t khoai tây. ð c, b nh còn có

B nh phân b ch y u châu Âu, châu M , châu Phi, Nh t B n và Trung Qu c châu Á. B nh gây h i nghiêm tr ng nh ng vùng có khí l nh và m. B nh là ñ i tư ng ki m d ch th c v t ñ i ngo i c a nư c ta. Cây khoai tây nhi m b nh thư ng sinh trư ng kém, gi m năng su t, ch t lư ng c . 9.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i h u h t các b ph n c a cây trong su t th i kỳ sinh trư ng và c giai ño n sau thu ho ch. N m gây b nh thư ng t n công vào r và c non. V t b nh trên r là các ch m nh màu nâu ñen, sau v t b nh phát tri n thành các v t sưng nh có màu tr ng s a sau chuy n sang màu ñen, kích thư c kho ng 1 - 10mm. B nh nhi m n ng có th gây ch t cây, trên thân và lá cây b nh có các v t ñ m ch t ho i màu nâu. Trên c v t b nh ban ñ u là các v t ñ m màu nâu tím, thư ng xu t hi n ph n m t c , v sau v t b nh phát tri n và liên k t v i nhau có th chi m t i 1/2 b m t c , t o ra các v t n t sù xì trên b m t c có hình chân chim ho c hình sao. Trên mép v t b nh n i g , nh ng v t n t l i lên, bên trong có ch a kh i h t màu nâu nh t là ñám bào t c a n m gây b nh. 9.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim gây ra. N m gây b nh thu c h Plasmodiphoraceae, b Plasmodiophorales, l p Myxomycetes.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

45

N m gây b nh là loài n m c sinh có c u t o d ng nguyên bào (Plasmodium). Bào t n m thư ng dính v i nhau t o thành kh i hình tr ng ho c thon dài, không ñ u ñ n gi ng như d ng b t bi n, màu vàng nâu, kích thư c 19 - 85µm kh i bào t thư ng ch a 1.000 - 1.500 bào t nh . Bào t nh có hình nhi u c nh, ñư ng kính 3,5 - 4,5µm có vách ngăn m ng, màu nâu vàng. Ph m vi nhi t ñ cho s xâm nhi m là t 12,5 - 200C, nhi t ñ thích h p là 12,5 - 150C, ñ pH 4,7 - 7,6, lư ng mưa kho ng 10mm liên t c trong 24 gi . m ñ thích h p ñ n m hình thành b c bào t là 95 - 100%. 9.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n c a b nh B nh gh sao khoai tây phát tri n m nh khi có nhi t ñ th p, m ñ cao, khoai tây tr ng ñ t có thành ph n cơ gi i n ng, ñ pH th p. N m gây b nh t n t i trên c gi ng và trên tàn dư cây b nh dư i d ng bào t tĩnh. Bào t c a n m gây b nh trong ñ t có th b o t n s c s ng t i sáu năm và gi ñư c s c s ng qua b máy tiêu hoá và t n t i trong phân ñ ng v t. N m gây h i chính trên khoai tây và cà chua. Trên cây cà chua nhi m b nh có các tri u ch ng sưng r như cây khoai tây. M t s cây tr ng khác thu c h cà như t, cà ñ c dư c, cà d i, thu c lá d i,..... là nh ng ký ch ph c a n m gây b nh. N m gây b nh còn là môi gi i truy n b nh virus nhăn móp ñ nh c khoai tây (Potato mop top virus - PMTV) và các v t gh trên c cũng t o ñi u ki n cho m t s n m gây b nh khác xâm nh p như n m Phytophthora và n m Fusarium. Gi ng khoai tây Trung Qu c m n c m v i b nh. Gi ng ch ng b nh g m các gi ng Gabriella và Albina. n ð ñã lai t o ñư c các gi ng ch ng b nh như CP 1742, 66 619/4, JHT/A - 1214, U352, ...Ngoài ra các gi ng CGN - 69 - 1 (Mexico/CIP), DTO - 33 (USA/CIP), Russet Burbank c a Th Nhĩ Kỳ có kh năng ch ng b nh t t. 9.4. Bi n pháp phòng tr N m gây b nh t n t i trong ñ t nên phòng tr b ng bi n pháp hoá h c g p nhi u khó khăn. Bi n pháp phòng tr có hi u qu t t nh t là ch n gi ng ch ng b nh, s d ng gi ng s ch b nh. Luân canh v i cây tr ng khác h , ñ c bi t là v i cây lúa nư c. Không ñ ñ t quá m, ñ c bi t trong giai ño n khoai tây hình thành c . X lý ñ t b ng cách phơi i, không bón phân chu ng chưa hoai m c. X lý c gi ng nhi t ñ 550C ho c ho t ch t Fentin hydroxit và m t s h p ch t ch a k m có tác d ng h n ch b nh. Thu c tr n m Mancozeb, Cymoxanil có th h n ch ñư c b nh. 10. B NH GH THƯ NG KHOAI TÂY [Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici] B nh ph bi n các vùng tr ng khoai tây trên th gi i. B nh không gây thi t h i nghiêm tr ng ñ n năng su t khoai tây nhưng nh hư ng ñ n ch t lư ng c .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

46

10.1.Tri u ch ng b nh Tri u ch ng ñi n hình trên c là các v t ñ m nh ư t, hình tròn có màu nâu ho c nâu ñ , xung quanh v t b nh s n sùi. ðôi khi, có th quan sát th y các v t sùi lõm hình nh n trên b m t c . Tri u ch ng b nh thư ng th hi n rõ vào th i kỳ thu ho ch c . 10.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh gh thư ng khoai tây do x khu n Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici gây ra. ðây là lo i sinh v t gây b nh n m trung gian gi a vi khu n và n m, theo phân lo i n m chúng thu c nhóm N m B t toàn. S i n m nh m nh có hình xo n, không màu. Bào t ñư c sinh ra v i lư ng l n t s i n m, bào t có hình c u ho c hình b u d c. M t s tài li u công b b nh là do vi khu n hình s i gây ra. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát tri n là 20 - 220C. Streptomyces scabies t n t i trên các tàn dư cây b nh trong ñ t và gây h i các b ph n c a cây n m dư i m t ñ t. Chúng còn có th s ng sót qua b máy tiêu hoá c a ñ ng v t và t n t i trong phân ñ ng v t. B nh lan truy n qua c gi ng và qua nư c tư i. B nh gây h i m nh nh ng ru ng tr ng khoai tây ñ c canh nhi u v liên ti p. B nh h i n ng trong ñi u ki n nhi t ñ m áp, ñ t khô, ñ c bi t là khoai tây tr ng chân ñ t cát pha. S. scabies có ph m vi ký ch r ng gây h i trên m t s cây tr ng như c c i, cà r t, c c i ñ ,.....pH ñ t ñóng vai trò quan tr ng trong s phát tri n c a b nh. B nh h i m nh trong ñi u ki n pH ñ t 5,5 - 7,5. Có m t s loài tương t có th t n t i và phát tri n ñ pH th p hơn ñư c phát hi n M . Gi ng ch ng b nh g m các gi ng King Edward, Maris Piper, Desiree,…. Các gi ng khoai tây Trung Qu c nhi m b nh n ng. 10.3. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. L y gi ng t nh ng vùng tr ng khoai tây không b nhi m b nh. B o ñ m m ñ c a ñ t trong su t quá trình sinh trư ng c a cây, ñ c bi t là giai ño n khoai tây hình thành c cho ñ n khi thu ho ch. X lý c gi ng và ñ t tr ng trư c khi gieo tr ng. S d ng các lo i phân bón có ñ axit ñ ñ m b o pH ñ t 5,2. Luân canh v i các cây tr ng không ph i là ký ch c a Streptomyces scabies. 11. B NH HÉO VÀNG CÂY KHOAI TÂY [Fusarium oxysporum Schlecht.] B nh héo vàng là m t trong nh ng b nh nguy hi m gây thi t h i l n các nư c tr ng khoai tây như Trung Qu c, M , Ý, Anh, Nam Phi, n ð , Australia,v.v...gây thi t h i t i 30% s n lư ng khoai tây. nư c ta, b nh héo vàng ph bi n kh p các vùng tr ng khoai tây. T l b nh bình quân t 1 - 3%, cá bi t có nơi thi t h i t i 40% năng su t khoai tây.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

47

11.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i v trí g c thân, c r và c (Vũ Tri u Mân, 1972). g c cây, v t b nh màu nâu ho c màu xám nh t bao quanh g c, gây hi n tư ng th i khô tóp l i, c t ngang ph n trên mô b nh th y bó m ch có màu nâu xám, thư ng trên v t b nh có bao ph l p n m tr ng thưa. Tri u ch ng th hi n trên cây lúc ñ u có m t vài lá phía dư i khô héo vàng loang l sau ñó toàn b lá héo rũ vàng ch t g c. Trên ñ ng ru ng b nh héo vàng thư ng bi u hi n m t vài thân trong m t khóm, nh ng nơi b nh n ng có th c khóm ho c c m t di n tích nh b b nh héo ch t l i. giai ño n cây con b b nh thư ng d hình khô héo, nhi u cây con b b nh chưa th hi n màu vàng trên cây ñã b héo ch t nhanh chóng. Ngoài ra, b nh còn gây h i c và m m c . C b n m xâm nh p nhìn b ngoài bình thư ng nhưng ph n th t c có nhi u vòng vân vàng ho c nâu bao quanh và ăn sâu vào trong c , khi ñó g i là b nh th i khô c khoai tây. 11.2. Nguyên nhân gây b nh và ñ c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m Fusarium oxysporum Schlecht. có s i ña bào, màu s c t n n m màu tr ng ph t h ng, sinh s n vô tính t o ra hai lo i bào t l n và bào t nh . Bào t l n cong nh m t ñ u thon nh n, m t ñ u thon g y khúc d ng hình bàn chân nh , thư ng có 3 ngăn ngang. Bào t nh ñơn bào hình tr ng, b u d c dài ho c hình qu th n ñư c hình thành trong b c gi trên cành bào t không phân nhánh, trong khi ñó bào t l n hình thành t cành bào t phân nhánh nhi u, x p thành t ng. N m còn sinh ra bào t h u hình c u, màng dày màu nâu nh t, kích thư c bào t l n 35 - 50 x 3,5 - 5,5àm và bào t h u t 9 – 10 µm. N m phát tri n thích h p nhi t ñ 25 - 300C. B nh phá h i n ng trong ñi u ki n m và m. Trong ñi u ki n nhi t ñ ñ t 25 - 300C và m ñ ñ t quá cao k t h p v i cây sinh trư ng y u là ñi u ki n ñ n m xâm nh p gây b nh. N m Fusarium oxysporum là lo i n m s ng trong ñ t và phân b r ng rãi trong các lo i ñ t tr ng tr t và ñ t c , loài n m này bao g m hơn 100 d ng chuyên hoá và ch ng n m gây b nh héo ñ i v i nhi u lo i rau, chu i, h tiêu, cây h dưa và nhi u cây c nh khác (Nelson và c ng s , 1981). Ngu n b nh c a n m t p trung t ng canh tác. 11.3. Bi n pháp phòng tr Vì n m s ng t n t i trong ñ t nên s d ng thu c hoá h c tr n m r t khó khăn và ít hi u qu . Áp d ng bi n pháp k thu t canh tác bao g m luân canh khoai tây v i cây lúa, ngô trong 2 - 3 năm nh ng vùng có m c ñ b nh cao, ho c thâm canh t ng v ñ i v i nh ng nơi có t l b nh th p. Ch ñ ng h th ng tư i tiêu, không tư i quá m và duy trì m t ñ thích h p. Có th s d ng vôi b t, tro b p k t h p v i các l n vun t o ñi u ki n cây sinh trư ng t t. Trong giai ño n b o qu n gi ng ph i h p s d ng thu c Benlat ho c Benlat - C v i m t s thu c phòng tr vi khu n gây th i c ñ h n ch b nh c gi ng. T ng bư c ti n hành nghiên c u và ch n t o gi ng ch ng b nh. trong ñ t là d ng bào t h u, s i n m và bào t l n phân b

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

48

12. B NH THÁN THƯ

T

[Colletotrichum nigrum Ell et Hals; Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby] B nh r t ph bi n nhi u nư c trên th gi i, ñ c bi t là các nư c có khí h u nhi t ñ i. B nh gây h i n ng trên h u h t các vùng tr ng t nư c ta. T l b nh nh ng ru ng nhi m b nh n ng có th lên t i 70%. 12.1. Tri u ch ng b nh B nh có th h i thân, lá, qu và h t, nhưng h i ch y u trên qu vào giai ño n chín. V t b nh ban ñ u là m t ñ m nh , hơi lõm, ư t trên b m t v qu , sau 2 -3 ngày kích thư c v t b nh có th lên t i 1cm ñư ng kính. V t b nh thư ng có hình thoi, lõm, phân ranh gi i gi a mô b nh là m t ñư ng màu ñen ch y d c theo v t b nh. Trên b m t v t b nh có nh ng ch m nh là ñĩa cành c a n m gây b nh. Các v t b nh có th liên k t v i nhau làm qu b th i, v khô có màu tr ng vàng b n. N m có th gây h i trên m t s ch i non, gây hi n tư ng th i ng n t. Ch i b h i có màu nâu ñen, b nh có th phát tri n n ng làm cây b ch t d n ho c cây b nh có qu t ng ph n nhưng qu ít, ch t lư ng kém. 12.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh do hai lo i n m Colletotrichum nigrum Ell et Hals và Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby gây ra. Hai lo i n m trên thư ng song song phá h i làm qu t b th i nhanh chóng. ðĩa cành c a n m C. nigrum ñư ng kính t 120 – 280 µm có nhi u lông gai ñen nh n ñ nh, kích thư c 55 - 190 x 6,5 - 65µm bào t phân sinh hình b u d c ho c hình tr hai ñ u tròn, không màu, ñơn bào, kích thư c 18 - 25 x 3 µm. Cành bào t phân sinh ng n hình g y kích thư c 20 - 50 x 25 µm. n m C. capsici thì ñĩa cành có ñư ng kính 70 – 100 µm có lông gai màu nâu s m, ñ nh có màu hơi nh t có nhi u ngăn ngang và dài t i 150 µm. Bào t phân sinh không màu, ñơn bào, hơi cong hình lư i li m, kích thư c 17 - 28 x 3 – 4 µm có gi t d u bên trong. Bào t phân sinh c a hai lo i n m này n y m mtrong nư c sau 4 gi , nhi t ñ thích h p cho n m gây b nh là 28 - 300C. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ñ cao. Bào t phát tán nh gió và nh côn trùng. B nh gây thi t h i l n trong nh ng năm mưa nhi u. nư c ta, b nh phát tri n m nh vào tháng 5 - 7 khi cây t ñang th i kỳ thu ho ch qu . B nh còn gây h i vào giai ño n sau thu ho ch trong quá trình b o qu n và v n chuy n. nh ng ru ng bón ñ m nhi u, m t ñ tr ng cao b nh n ng. Gi ng t chìa vôi Hu và s ng bò nhi m b nh n ng hơn các gi ng ch thiên và m t s gi ng Thái Lan nh p n i. N m t n t i trên h t gi ng dư i d ng s i n m và bào t phân sinh và trên tàn dư cây b nh. Bào t phân sinh có s c s ng cao, trong ñi u ki n khô m c dù tàn dư b vùi trong ñ t v n có th n y m mvào v sau.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

49

12..3. Bi n pháp phòng tr Tiêu di t ngu n b nh. D n s ch tàn dư cây b nh, ch n h t gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng v i nư c nóng 520C trong 2 gi ho c KMnO4 0,1% t 1 - 2 gi ho c v i các lo i thu c tr n m. Luân canh v i cây tr ng khác h . B trí m t ñ tr ng thích h p. Di t côn trùng h i qu . Khi b nh xu t hi n có th phun m t s lo i thu c sau: Benlate 50WP 1 kg/ha; Topsin M 70WP 0,4 - 0,6 kg/ha; Score 250ND 0,5 lít/ha. 13. B NH ð M KHÔ LÁ HÀNH [Stemphylium botryosum W.] B nh ñ m kho lá hành là m t trong nh ng b nh nguy hi m ph bi n các nư c tr ng hành vùng châu Á và mi n B c Vi t Nam. B nh ñư c ghi nh n t năm 1978, gây h i trên hành tây, hành ta, t i các vùng B c Ninh, Mê Linh - Vĩnh Phúc, vùng T L c H i Hưng và các vùng khác có tr ng hành. Hàng năm, b nh gây t n th t nghiêm tr ng, ñ c bi t giai ño n hình thành c cu i tháng 11, tháng 12, tháng 1, tháng 2 cho ñ n khi thu ho ch làm gi m năng su t 15 - 25%. 13.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n vào cu i tháng 11, ñ u tháng 12 khi cây hình thành c . B nh ch gây h i trên lá, v t b nh ñ u tiên thư ng xu t hi n ph n gi a lá bánh t trên các v t n t t nhiên c a lá hành. N m xâm nh p và lan r ng kéo theo thân lá t o thành v t b nh hình b u d c dài, màu thâm ñen, vàng trên n n xám tr ng, sau 5 - 7 ngày lá hành gãy g c gi a và khô l i. Chi u dài v t b nh có th kéo dài 10 - 30cm. Tr i m, sương mù, trên b m t v t b nh xu t hi n m t l p n m màu ñen. Theo tác gi Hildebrend P.O và Subton J.C Vi n INRA (Pháp - 1984) thì b nh sương mai hành tây do n m Peronospora destructor “ký sinh l n ñ u”, sau ñó n m S. botryosum W. là “ký sinh th hai”. Tuy nhiên, các k t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I - Hà N i t năm 1986 ñ n nay chưa phát hi n th y n m Peronospora ký sinh gây b nh trên cây hành tây vùng ð ng b ng sông H ng khi b b nh ñ m khô. 13.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh ñ m khô lá hành do n m Stemphylium botryosum W. gây ra thu c h Dematiaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn Deuteromycetes. S i n m ña bào hình tr , phân nhánh nhi u, có màu vàng ñ m ñ n màu nâu nh t. ðư ng kính s i n m 2 – 9 µm. Cành bào t phân sinh ña bào có d ng hình tr ng n, hơi g p khúc màu nâu nh t có kích thư c 2 - 9 x 6 -7 µm. Trên ñ nh có ñính 2 - 3 bào t phân sinh. Bào t phân sinh hình c l c, hình h t ñ u không ñ u, ña bào có 8 - 13 vách ngăn ngang, ngăn d c và ngăn xiên chia bào t thành 9 - 14 t bào. Bào t có màu nâu ñ m hơn cành bào t và s i n m. Vách t bào dày và có màu nâu ñ m. Bào t n y m mt o ra ng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

50

m m v i s lư ng 4 - 5 ng m m. N m S. botryosum W. phát tri n t t trên các môi trư ng nhân t o PDA, MA. T n n m x p màu tr ng sau ñó chuy n màu nâu, màu ñen, hình thành nhi u bào t . Ngư ng nhi t ñ t i thích c a n m: 20 - 300C. Tuy nhiên, n m có th t n t i và phát tri n thang nhi t ñ t 5 ñ n 330C. Vì v y, vùng ð ng b ng sông H ng b nh thư ng xu t hi n vào cu i tháng 11, ñ u tháng 12 kéo dài ñ n tháng 2, tháng 3. Theo N.M. Pidopliko (1978) n m Stemphylium botryosum là lo i ña th c - ký sinh trên 20 lo i cây tr ng và cây d i như hành tây, t i, hành ta, súp lơ, khoai tây, cà chua, c Medicago. Bào t phân sinh lan truy n nh gió, ñ c bi t trong các ñ t gió mùa ñông b c trên lá hành có các v t n t nhiên ho c do khô ñ u lá sinh lý, bào t n y m mxâm nhi m thu n l i. Sau 4 - 5 ngày b nh ñã lan kh p cánh ñ ng, phá h i t t c các lá k c lá non, lá ng n. S phát sinh, phát tri n c a b nh trên ñ ng ru ng ph thu c vào các y u t : - Tu i cây: b nh ch xu t hi n khi cây vào giai ño n hình thành c cho ñ n khi thu ho ch. - Th i ti t; tr i thi u ánh sáng, có sương mù nh và nhi t ñ kho ng 22 - 250C. - Gi ng cây: các gi ng t i ta, hành ta, cây ki u, hành hoa ít nhi m b nh hơn các gi ng hành tây nh p n i và gi ng t i tàu. - M t ñ tr ng và lư ng ñ m bón có nh hư ng r t l n ñ n s phát sinh c a b nh: tr ng dày, bón ñ m nhi u, lá có nhi u v t n t r t d b nhi m b nh. 13.3. Bi n pháp phòng tr C n áp d ng h th ng t ng h p qu n lý d ch h i nh m h n ch s phát sinh c a b nh ñ m b o năng su t cây hành tây. - Áp d ng ñ y ñ và ñúng ñ n các bi n pháp k thu t canh tác như: th i v , cây con kho , tr ng ñúng m t ñ , ñ y ñ nư c nhưng không úng ng p theo phương châm “chân m ñ u khô”. - Vi c bón phân c n cân ñ i và h p lý v i phương châm “n ng ñ u nh cu i”. Lư ng ñ m bón lót chi m t 2/3 ñ n 3/4. Có th thay th phân ñ m urê b ng phân b c hoai m c ho c nư c gi i. - Thư ng xuyên chăm sóc, ng t s m nh ng lá hành tây b l i ho c các lá b khô ñ u ñ h n ch xâm nh p. - Dùng luân phiên và h n h p các lo i thu c sau ñây: + Topsin M 70WP (0,4 - 0,6 kg/ha) hay thu c Score 250ND (0,3 - 0,5 l/ha) phun 3 - 4 l n khi b nh m i ch m ñ n trư c thu ho ch. + Thu c Carbendas dùng v i lư ng 1,2 kg a.i./ha, phun 3 - 4 l n t khi b nh m i ch m ñ n trư c thu ho ch hay Antracol 70WP (0,2 - 0,4%).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

51

14. B NH THÁN THƯ HÀNH TÂY [Colletotrichum circinans (Berk.) Voglino] B nh thán thư h i hành tây là b nh ph bi n châu Âu, M , Trung Qu c, n ð và Nh t B n, nhưng nhìn chung t i các vùng s n xu t hành tây trên th gi i b nh gây h i nh . Vi t Nam, b nh thán thư ñư c nghiên c u t năm 1988 B c Ninh, H i Dương, Hà Tây, Vĩnh Phúc. B nh có th làm gi m năng su t t 10 - 15%. 14.1. Tri u ch ng b nh B nh có th gây h i trong su t giai ño n sinh trư ng c a cây nhưng h i m nh nh t vào giai ño n phát tri n c cho ñ n khi thu ho ch và b o qu n. N m gây b nh có th t n công vào các b ph n c a cây. Tri u ch ng b nh bi n ñ ng ph thu c vào nhi t ñ và m ñ môi trư ng. Trên lá v t b nh ban ñ u có hình b u d c, kích thư c trung bình 4 - 5 x 2 - 3mm, có màu sáng tr ng, xung quanh có vi n màu vàng nh t. V t b nh ñ u tiên thư ng xu t hi n ph n gi a lá, ít g p ng n lá. Sau ñó v t b nh lan r ng kéo dài theo chi u dài c a lá. Trên c và thân v t b nh có kích thư c l n hơn v t b nh trên lá. V t b nh có màu xám tr ng loang r ng chi m m t n a, th m chí l n hơn. Trên v t b nh xu t hi n r t nhi u ch m ñen nh x p thành vòng ñ ng tâm m r ng ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. B nh phát tri n m nh lá khô xác, c d b th i và kích thư c nh hơn bình thư ng. 14.2. Nguyên nhân gây b nh B nh thán thư trên cây hành do n m Colletotrichum circinans (Berk.) Voglino thu c h Melanconiaceae, b Melanconiales, l p N m B t toàn. Giai ño n h u tính chưa ñư c phát hi n. S i n m ña bào, phân nhánh có màu s c và kích thư c thay ñ i, khi còn non s i n m không màu, khi già có m u s m. ðĩa cành n m chìm dư i l p bi u bì c a lá, mô c khi thu n th c phá v mô và l ra bên ngoài. Bào t phân sinh ñơn bào, hình b u d c nh , không màu, hai ñ u có hai gi t d u, kích thư c 14 - 30 x 3 – 6 µm. Cành bào t phân sinh hình tr ng n, ñơn bào, ñ u tròn x p xít nhau trong ñĩa c nh. Kích thư c: 11,7 - 48 x 2,5 – 3 µm. ðĩa cành có nhi u lông gai màu t i và cành bào t phân sinh x p xít nhau. Lông c ng có t 0 - 3 ngăn ngang dài 80 – 315 µm. Ph ký ch c a n m là cây hành tây, t i ta, t i tàu, hành lá. 14.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n B nh thán thư hành tây thư ng gây h i m nh trong ñi u ki n th i ti t nóng m. Trong kho b o qu n khi nhi t ñ trên 200C, m ñ cao b nh phát tri n và lây lan nhanh. Trên ñ ng ru ng b nh xu t hi n và gây h i v hành s m ho c chính v , ñ c bi t nh ng năm có mùa ñông m hơn, nhi t ñ 25 - 280C và trên nh ng chân ru ng bón quá nhi u phân ñ m urê không cân ñ i v i phân lân và kali.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

52

Ngoài ra b nh thán thư hành tây còn d hi n nh ng cây hành ñã b b nh xoăn vàng (OYDV), n u c hai b nh cùng xu t hi n trên m t cây thì b nh r t d lây lan và gi m năng su t nghiêm tr ng. Khi nhi t ñ xu ng th p dư i 200C b nh không phát tri n. N m thán thư t n t i c hành trên giàn b o qu n và trong tàn dư cây b nh n m trong ñ t. Gi ng hành Nh t nhi m b nh n ng. 14.4. Bi n pháp phòng tr Luân canh v i các cây tr ng khác h trong kho ng 2 - 3 năm n ng. Ch n cây gi ng kho , tr ng ñúng m t ñ 25 – 10 cm cho v s m. Bón lót 1 t n phân chu ng, 8 - 10 kg ure, 25 - 30 kg supe phosphat và 4 - 5 kg kali trên m t sào B c b . Ngoài ra có th bón thêm 50 kg tro b p và vôi b t ñ h n ch các b nh khác. Khi b nh m i phát sinh trên ñ ng ru ng c n ng ng ngay vi c bón thêm ñ m ure, không tư i phân. Nên dùng than h m c a v tr u xay r c trên m t lu ng v i lư ng 5 - 10 kg/sào và phun thu c Sumi - 8 v i n ng ñ 1/800 - 1/600, phun ñ u và ư t ñ m trên lá và thân v i lư ng 1,2 - 1,5 kg thu c/ha và các lo i thu c tr n m như Daconil, Rovral, Score, Aliette. 15. B NH PH N TR NG B U BÍ [Erysiphe cichoracearum De Candolle] B nh ph n tr ng phá h i ph bi n trên h u h t các cây tr ng h b u bí (b u, bí xanh, dưa h u, dưa b , dưa chu t ...). B nh nh hư ng tr c ti p ñ n quá trình quang h p, làm r ng lá, cây sinh trư ng kém, gi m năng su t. 15.1.Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n phá h i ngay t th i kỳ cây con h i lá, thân, cành. Ban ñ u trên lá xu t hi n nh ng chòm nh m t màu xanh hoá vàng d n, bao ph m t l p n m tr ng xám d y ñ c như b t ph n, bao trùm t t c phi n lá. Lá b nh chuy n d n t màu xanh sang vàng, lá khô cháy và r t d r ng. B nh n ng l p ph n tr ng xu t hi n trên c thân, cành, hoa làm hoa khô và ch t. Cây b b nh sinh trư ng y u, ph m ch t kém (gi m lư ng ñư ng và axit amin) và ph i thu ho ch qu trư c th i h n, năng su t kém. 15.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m gây b nh Erysiphe cichoracearum De Candolle thu c b Erysiphales, l p N m Túi - là lo i ký sinh chuyên tính, ngo i ký sinh. S i n m bám d y ñ c trên b m t lá, t o các vòi hút ch c sâu vào trong t bào ñ hút các ch t dinh dư ng. Giai ño n sinh s n vô tính Oidium ambrosiae Thiimen. nh ng ru ng b b nh

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

53

Cành bào t phân sinh th ng góc v i s i n m, không phân nhánh, không màu. Bào t phân sinh hình tr ng ho c hình b u d c, ñơn bào, không màu, kích thư c 4 - 5 x 5 - 7 µm. V cu i th i kỳ sinh trư ng c a cây, trên lá b nh r t hi m th y n m hình thành, các qu th kín hình c u, có lông bám ñơn gi n, nh , màu ñen, ñư ng kính 80 – 140 µm. Bên trong qu th ch a các túi (10 - 15 túi) hình tr ng. Trong m i túi thư ng có hai bào t túi hình b u d c, ñơn bào, không màu. Kích thư c 12 - 20 x 20 – 28 µm. Trong th i kỳ cây sinh trư ng, b nh lây lan nhanh b ng bào t nh không khí và gió. Bào t phân sinh n y m mthu n l i nhi t ñ 20 - 240C và ñ m không khí cao. Tuy v y b nh v n có th phát tri n ñư c trong ñi u ki n khô h n. S i n m và qu th b o t n trên tàn dư cây b nh. 15.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh này c n áp d ng các bi n pháp k thu t canh tác; ñ c bi t chú ý thu d n s ch tàn dư thân lá b nh, tiêu di t c d i; s d ng các gi ng ch ng b nh. Phun thu c phòng tr k p th i ngay sau khi phát hi n b nh. Dùng Benlat 0,01% ho c Topsin M. 0,1 % hay Anvil và các lo i thu c ch a lưu huỳnh. 16. B NH SƯƠNG MAI GI DƯA CHU T [Pseudoperonospora cubensis (Berkley et Curtis) Rostovtzev] B nh ñư c phát hi n l n ñ u tiên Cu ba vào 1868. Sau ñó phát hi n th y M , ñ n nay ph bi n h u kh p các nư c trên th gi i. 16.1. Tri u ch ng b nh B nh h i các b ph n lá, thân cành, th m chí c qu nhưng h i lá là ch y u. Trên lá v t b nh lúc d u ch là nh ng ch m nh không màu ho c màu xanh nh t sau ñó chuy n sang màu xanh vàng ñ n nâu nh t, hình tròn, ña giác ho c hình b t ñ nh. V t b nh thư ng n m r i rác trên lá ho c n m d c các gân lá, v t b nh có góc c nh không ñ nh hình. 16.2. Nguyên nhân b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Pseudoperonospora cubensis (Berkley et Curtis) Rostovtzev thu c b Peronosporales, l p N m T o. S i n m hình ng, ñơn bào, phân nhánh, n m len l i gi a các t bào hình thành vòi hút ñ hút ch t dinh dư ng và t o các cành bào t phân sinh chui qua l khí ra ngoài. Cành bào t phân sinh d ng hình cành cây, phân nhánh kép không ñ u ñ n, ñơn bào, không màu. ð nh nhánh nh n, u n cong hình cánh cung. Bào t phân sinh hình b u d c ho c hình tr ng, ñơn bào, không màu, v m ng v i m t núm nh trên ñ nh. Khi rơi vào gi t nư c bào t phân sinh n y m m và xâm nh p qua l khí vào trong gian bào c a mô cây ký ch . Giai ño n h u tính n m hình thành bào t tr ng hình c u, màu vàng, màng dày có nhi u ch t dinh dư ng d tr , t n t i trên lá và tàn dư cây b nh. Ngoài ra, s i n m t tàn B c

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

54

dư thân lá b nh là ngu n b nh t n t i lâu dài cho các v sau. N m này có nhi u d ng chuyên hoá khác nhau ñ i v i t ng loài ký ch (b u, bí, dưa b , dưa h u, dưa chu t... và các lo i cây khác thu c h b u bí). S phát tri n c a b nh r t thu n l i khi có ñi u ki n m ñ cao (mưa phùn, mưa nh , gió, sương) và nhi t ñ tương ñ i th p thích h p. Trong ñi u ki n có gi t nư c, ho c m ñ bão hoà 100%, nhi t ñ 180C th i kỳ ti m d c c a b nh ch trong 5 gi . 16.3. Bi n pháp phòng tr Bi n pháp tích c c ñ phòng tr b nh là tiêu di t tàn dư thân lá b nh, làm t t v sinh ñ ng ru ng ngay sau khi thu ho ch. Ch n gi ng t t, l y gi ng t nh ng ru ng không b nh. X lý h t gi ng b ng thu c hoá h c. Ti n hành phun thu c k p th i ngay sau khi b nh xu t hi n. 17. B NH L C R ð Uð [Rhizoctonia solani Kuhn; Fusarium solani (Mart)

Appel & Wollned - Emened Snyder & Hansen] B nh h i ph bi n nhi u nư c trên th gi i. ðây là b nh h i chính trên cây lúa và cây h ñ u. M c ñ nhi m n m Rhizoctonia solani khu v c nhi t ñ i là 40%. nư c ta, b nh gây h i các vùng tr ng ñ u ñ thu c ñ ng b ng, trung du và mi n núi. B nh có th phá h i trong su t th i kỳ sinh trư ng c a cây nhưng h i ch y u vào th i kỳ cây con. B nh h i n ng làm cây con ch t hàng lo t nên còn ñư c g i là b nh ch p r p cây con. N m gây b nh có th phá h i cùng v i lo i n m khác như Fusarium solani fsp. phaseoly. 17.1. Tri u ch ng b nh B nh h i vào th i kỳ cây con m i m c gây héo và ch t cây con. V t b nh lúc ñ u ch là m t ch m nh , màu ñen ph n g c sau ñó lan nhanh bao b c xung quanh c r làm c r khô tóp l i, cây g c xu ng và ch t nhưng thân lá v n còn màu xanh. Trên v t b nh có l p n m màu tr ng xám. V t b nh th i m c, có màu nâu ñen ng và lan nhanh khi g p tr i mưa. 17.2. Nguyên nhân gây b nh N m Rhizoctonia solani thu c nhóm Mycelia sterilia. N m R. solani là nguyên nhân ngăn c n s n y m mvà gây b nh cây con. S i n m kí sinh có màu vàng và khi già chuy n d n sang màu nâu. S i n m m nh 4 – 12 µm t s chi u dài trên r ng là 5/1. S i n m phân nhánh góc bên ph i và có ngăn cu i cùng. H ch n m d ng h t d màu nâu ñ n ñen. N m Fusarium solani (Mart) Appel & Wollned - Emened Snyder & Hansen thu c l p N m B t toàn. T n n m có màu tr ng ñ n màu kem, s i n m m nh và x p, ñ c bi t loài n m này có các gi t nư c ch a ñ y các bào t phân sinh trên các nhánh dài c a cành bào t phân sinh. Bào t nh g m 1 - 2 t bào hình oval, ho c elip, ho c b u d c, không màu có kích thư c 8 - 16 x 2 - 4 µm. Bào t l n không màu có v dày g m 3 ñ n 4 ngăn,

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

55

kích thư c 4 - 100 x 5 – 8 µm ñư c hình thành nhi u trên các c m cành bào t phân sinh màu kem. T bào trên ñ nh thư ng ng n, tròn ho c cong. 17.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ 28 - 250C, ñ m ñ t cao, nóng l nh th t thư ng. ð c bi t trong ñi u ki n nhà kính b nh phát tri n m nh. B nh cũng phá h i m nh trên nh ng chân ru ng trũng, ñ ng nư c, ñ t tr ng b ñóng váng sau khi mưa. Ngu n b nh t n t i ch y u trong ñ t và trên tàn dư cây tr ng dư i d ng h ch n m, s i n m và bào t phân sinh, n m Fusarium solani có th t n t i trên h t gi ng t ñó lan truy n sang cây con. T l h t nhi m n m gây b nh có th lên t i 29%. N m gây b nh có ph m vi ký ch r ng gây h i trên nhi u lo i cây tr ng có ý nghĩa kinh t như các lo i ñ u ñ , cà chua, khoai tây, ngô, lúa, cây dư c li u... N m gây b nh có th s ng ho i sinh trong ñ t trên các tàn dư cây tr ng. 17.4. Bi n pháp phòng tr Luân canh v i lúa nư c 2 - 3 năm ñ h n ch tích lu ngu n b nh trong ñ t. Cày sâu ñ chôn vùi h ch n m, b a ñ t k , ñ trong ñ t. i, bón vôi ñ tiêu hu ngu n b nh

Ch n h t gi ng kho , s ch b nh. Gieo tr ng ñúng th i v , không gieo quá sâu, m t ñ v a ph i. Phá váng sau khi mưa và x i xáo k p th i, vun lu ng cao, thoát nư c t t. Bón lót phân chu ng hoai m c k t h p v i bón vôi. Bón thúc s m lân và kali. X lý h t gi ng trư c khi gieo và phun thu c phòng tr khi b nh xu t hi n. Có th dùng các lo i thu c sau: Ridomil MZ 72WP 2,5 - 3,5 kg/ha. Topsin M (50 - 70WP) 50 100g thu c/100 lít nư c, Rovral 50WP 0,1 - 0,2%. Có th s d ng ch ph m sinh h c Trichoderma phòng tr b nh. 18. B NH G S T ð U ð [Uromyces appendiculatus (Pers.) Unger; U. phaseoli (Pers.) G.Wint] B nh ph bi n trên các vùng tr ng ñ u ñ trên th gi i và gây h i m nh trên các vùng nhi t ñ i và c n nhi t, nư c ta b nh gây h i ph bi n trên m t s cây tr ng thu c h ñ u. Thi t h i do b nh gây ra kho ng 8 - 30% n u cây b nhi m b nh vào giai ño n s m. 18.1. Tri u ch ng B nh h i lá là ch y u nhưng v t b nh có th xu t hi n khác c a cây. thân, qu và các b ph n các gi ng m n c m, có th lên t i 100%

V t b nh ban ñ u là các ch m nh màu vàng trong, sau ñó v t b nh phát tri n t o thành các n i màu vàng nâu sau chuy n sang nâu ñ , xung quanh có qu ng vàng. ðó là

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

56

các bào t h c a n m gây b nh. Kích thư c n m có ñư ng kính kho ng 1 - 2mm ph thu c vào ñi u ki n ngo i c nh và ñ m n c m c a gi ng. Các bào t h thư ng xu t hi n nhi u m t dư i lá, khi b nh n ng v n có th quan sát th y bào t m t trên lá, thân và trên qu . 18.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Uromyces appendiculatus (Pers.) Unger gây ra, n m b nh thu c b N m G s t Uredinales, l p N m ð m (Basidiomycetes). N m gây b nh là kí sinh chuyên tính gây h i trên m t s cây tr ng thu c h ñ u như các lo i ñ u rau Phaseolus spp., và ñ u l y h t như Vigna spp. vùng ôn ñ i, n m có chu kì phát tri n hoàn toàn g m 5 giai ño n bào t , bào t n y m mt n công vào cây d i thu c h ñ u trên ñ ng ru ng. T ñó, hình thành bào t gi ng (Spermagonia) màu tr ng t p trung thành c m nh trên lá b nh t ñó có s lai chéo gi a các bào t khác gi i tính và hình thành bào t xuân (Aecia) có màu tr ng. Bào t xuân (Aeciospore) có hình elip có kích thư c 18 - 33 x 16 – 24 µm. T bào t xuân c a n m gây b nh t n công vào cây ñ u và hình thành bào t h (Uredinia) màu nâu ñ bên trong có ch a các bào t h (Urediniospore) hình oval có màu nâu vàng, có gai nh . Bào t h phán tán lây lan trên ñ ng ru ng, giai ño n bào t h có th l p l i nhi u l n ph thu c vào ñi u ki n ngo i c nh. Khi g p ñi u ki n không thu n l i ho c vào cu i giai ño n sinh trư ng c a cây trên v t b nh có th hình thành bào t ñông (Telia) màu ñen. Bào t ñông (Telliospore) ñơn bào hình oval ho c hình c u có núm, v dày, kích thư c 24 -35 x 20 – 29 µm. Bào t ñông ñóng vai trò là ngu n b nh b o t n cho v sau. N m gây b nh là lo i n m r t ña d ng v m t sinh h c. Trên th gi i, ngư i ta ñã xác ñ nh ñư c 250 ch ng n m v i ñ c tính khác nhau. M , ngư i ta dùng 19 gi ng ñ u ch th ñ phân bi t 20 ch ng U. appendiculatus gây b nh. Nhi t ñ thích h p ñ bào t h c a n m n y m mlà 18 - 220C, th i kì ti m d c kho ng 7 ngày nhi t ñ 240C và 9 ngày nhi t ñ 160C. Nhi t ñ dư i 150C và trên 320C b nh ng ng phát tri n. 18.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ ôn hoà, m ñ cao. Bào t h lan truy n qua không khí, nh gió phát tán ñi r t xa. Ngoài ra nư c mưa, nư c tư i, d ng c canh tác, côn trùng gây h i trên ñ ng ru ng, ngư i và gia súc cũng có th là con ñư ng lan truy n b nh. Ngu n b nh t n t i d ng bào t ñông ( vùng ôn ñ i), bào t h và s i n m ti m sinh vùng nhi t ñ i. B nh gây h i m nh trên các lo i ñ u rau như ñ u côve, ñ u ñũa, ñ u tr ch, ñ u b . Ngoài ra b nh còn gây h i trên m t s lo i ñ u l y h t như ñ u xanh, ñ u ñen, ñ u ñ … Các thí nghi m v nh hư ng c a m c bón ñ m và m t ñ tr ng ñ n s phát tri n c a b nh (Panse và c ng s , 1997) cho th y bón ñ m nhi u, không cân ñ i b nh phát tri n m nh. M t ñ tr ng h p lý 71.000 cây/ha là thích h p nh t. Tr ng xen ñ u v i ngô có th h n ch ñư c b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

57

H u h t các gi ng ñ u mang gen ch ng ch u m t vài ch ng n m gây b nh, nhưng r t ít gi ng ñ u có th ch ng ch u ñư c nhi u ch ng n m gây b nh. Gi ng ch ng ch u TioCanela - 75, Newport (M ) có th ch ng ñư c 53 ch ng n m gây b nh. 18.4. Bi n pháp phòng tr D n s ch tàn dư cây b nh ngay sau khi thu ho ch, luân canh v i cây tr ng khác h , nh ng ru ng b b nh n ng c n luân canh v i lúa nư c. Làm s ch c d i, bón phân h p lý, lên lu ng cao, thoát nư c t t ñ tránh úng ng p và h n ch b nh lây lan. Ch n gi ng ch ng b nh, s d ng ngu n gi ng s ch b nh. Khi b nh phát sinh có th phun thu c hoá h c sau Baycor 25WP (0,15 - 0,25kg a.i/ha); Bayleton 25EC 400 - 500 g/ha; Bayphidan 250EC 0,1%; Score 250 Oxycarboxin; Mancozeb; Bitertanol có th h n ch ñư c b nh. Phòng tr sinh h c: s d ng vi khu n ñ i kháng Bacillus subtilis isolate B206 và Athrobacter sp. B138 có th gi m ñư c b nh. 19. B NH THÁN THƯ ð U ð [Colletotrichum lindemuthianum Sacc. et Magn.]

B nh thán thư ñ u ñ ñư c phát hi n ñ u tiên châu Âu. Hi n nay, b nh r t ph bi n các vùng tr ng ñ u ñ trên th gi i. B nh gây h i m nh nh ng vùng có khí h u nóng m. nư c ta b nh gây h i trên các vùng tr ng ñ u ñ và phá h i h u h t các lo i ñ u ñ như ñ u côve, ñ u vàng, ñ u tr ch, ñ u b , ñ u ñũa. 19.1. Tri u ch ng b nh B nh có th phá h i t giai ño n n y m m cho ñ n khi thu ho ch. Trên lá m m v t b nh có hình tròn, màu nâu ñen, hơi ư t và lõm. V t b nh trên thân có hình thoi dài, hơi lõm có màu nâu ñ . B nh n ng cây con có th ch t r p. Trên lá th t, v t b nh thư ng gây h i ph n gân lá và phi n lá sát gân, v t b nh có hình tròn ho c không ñ nh hình có màu nâu, xung quanh vi n nâu ñ . Trên v t b nh có các ch m ñen nh li ti ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. V t b nh có th liên k t v i nhau làm lá b cháy, khô và d r ng. V t b nh trên cu ng lá và thân cành thư ng kéo dài, có màu nâu s m, hơi lõm, b nh có th gây h i hoa làm hoa d b r ng. Trên qu , v t b nh có hình b u d c ho c hình tròn, có màu nâu vàng, hơi lõm, xung quanh có vi n nâu ñ . Trên v t b nh hình thành nhi u ñĩa cành x p theo vòng tròn ñ ng tâm ho c x p l n x n. N m gây b nh có th gây h i c h t, trên h t v t b nh là các ch m nh màu nâu ho c màu ñen.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

58

19.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh là Colletotrichum lindemuthianum Sacc. et Magn., thu c h Melanconiaceae, l p N m B t toàn. Giai ño n h u tính là Gloeosporium lindemuthianum thu c l p N m Túi. S i n m ña bào, phân nhánh, có màu nâu nh t. ðĩa cành c a n m gây b nh có lông gai màu ñen, ña bào, có t 1 - 4 ngăn ngang, kích thư c 40 - 110 x 4 – 6 µm. Cành bào t phân sinh không màu, ng n, ñơn bào. Bào t phân sinh không màu ñơn bào, hình b u d c, th ng ho c hơi cong, kích thư c 10,5 - 23 x 3,5 - 6,5 µm. N m t n t i ch y u d ng s i n m t n t i trên h t gi ng và trên tàn dư cây b nh. S i n m có th t n t i trong n i nhũ và trong phôi h t th i gian kho ng 2 năm. Trên tàn dư cây b nh n m trong ñ t s i n m có th t n t i trên 1 năm. Bào t phân sinh c a n m gây b nh lan truy n qua gió mưa, nư c tư i, xâm nh p vào cây tr c ti p ho c qua v t thương cơ gi i. Bào t phân sinh n y m mtrong gi t nư c có th hình thành 2 - 4 ng m m. 19.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh phá h i m nh trong ñi u ki n m ñ không khí cao trên 80%, nhi t ñ 16 200C. Bào t n m n y m mtrong ph m vi nhi t ñ 4 - 340C, thích h p nh t nhi t ñ 22 230C. Trong ñi u ki n nhi t ñ và m ñ thu n l i th i kỳ ti m d c c a b nh là 4 - 7 ngày. nư c ta, b nh thư ng phát sinh m nh trên nh ng chân ru ng trũng, thoát nư c kém. 19.4. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. L y gi ng t nh ng ru ng không b nhi m b nh và t các cây kho , s ch b nh. X lý h t gi ng b ng thu c hoá h c. D n s ch tàn dư cây b nh, ñem ñ t ho c chôn sâu, cày sâu ñ vùi l p tàn dư cây b nh, bón phân cân ñ i. Th c hi n luân canh 2 - 3 năm v i cây tr ng nư c nh ng chân ru ng b nhi m b nh n ng. Vun lu ng cao thoát nư c t t, b o ñ m m t ñ tr ng thích h p. Khi b nh ch m xu t hi n c n phun thu c hoá h c: Zineb 80WP 0,4%; Daconil 50WP và 75WP n ng ñ 0,125 - 0,250%. 20. B NH ð M VÒNG XU HÀO, B P C I [Alternaria brassicae (Berk.) Sacc.] ðây cũng là m t b nh h i r t ph bi n trong các vùng tr ng b p c i các nư c trên th gi i và nư c ta. B nh có th phá h i t giai ño n cây con, cây ñã cu n b p và trên nhi u lo i cây h th p t khác. 20.1. Tri u ch ng b nh Trên cây con, v t b nh thư ng xu t hi n trên lá sò và thân non, màu ñen, hình tròn ho c hình b t ñ nh, b nh n ng làm cây ch t. Trên cây ñã l n, v t b nh hình thành trên lá hình tròn, có nhi u vòng ñ ng tâm màu nâu nh t ho c nâu s m, xung quanh có th có qu ng vàng. V t b nh l n, ñư ng kính có

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

59

khi ñ n 1cm, nhi u v t b nh có th liên k t v i nhau thành hình b t ñ nh. Khi g p tr i m ư t, trên m t v t b nh thư ng hình thành m t l p n m m c màu ñen. B nh có th xu t hi n c giai ño n sau thu ho ch, trong th i kỳ v n chuy n và b o qu n b p c i trong kho làm lá b p th i h ng. 20.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh là Alternaria brassicae (Berk.) Sacc. thu c b Moniliales, l p N m B t toàn. Trên mô b nh có l p n m m c ñen, ñó là ñám cành bào t phân sinh và bào t phân sinh. S i n m ña bào, phân nhánh màu vàng nâu. Cành bào t phân sinh ng n, ña bào, màu nâu nh t, th ng ho c u n khúc, không phân nhánh, m c thành c m ho c riêng l . Bào t phân sinh ña bào, có nhi u ngăn ngang và ngăn d c, nàu nâu nh t, hình trái l u ñ n có vòi dài, kích thư c kho ng 60 - 140 x 14 – 18 µm. N m gây b nh là lo i bán ký sinh, xâm nh p vào cây qua v t thương sây sát và qua v t h i c a côn trùng. N m t n t i trên tàn dư lá b nh và trên h t gióng d ng s i n m và bào t phân sinh. Bào t phân sinh lan truy n nh gió, nư c mưa, nư c tư i, côn trùng, d ng c và con ngư i qua quá trình chăm sóc. B nh phát sinh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n m ư t mưa nhi u, nhi t ñ kho ng 250C. B nh phá h i m nh trên nh ng ru ng c i b p th p trũng, ñ ng nư c, m t ñ tr ng dày, nh t là các v tr ng mu n và các gi ng chín mu n. H u như chưa có gi ng b p c i nào có tính ch ng b nh. N m b nh phá h i qu gi ng, s i n m có th ăn sâu t i phôi h t làm h t lép. 20.3. Bi n pháp phòng tr Sau khi thu ho ch c n thu d n s ch tàn dư thân lá b nh trên ru ng ñem tiêu hu . L y gi ng t cây và ru ng không b b nh. Qu ñ gi ng phơi khô c n ñ p l y h t ngay. Trong th i kỳ cây sinh trư ng c n ng t t a lá già, lá b b nh, tư i nư c v a ph i, lên lu ng cao tránh ñ ñ ng nư c trên ru ng. Khi b nh ch m phát sinh c n phun thu c phòng tr k p th i, có th phun dung d ch Zineb 80WP; Rovral; Kasuran 50WP. H t gi ng trư c khi gieo c n ñư c x lý b ng nư c nóng 500C trong vòng 20 - 25 phút. 21. B NH SƯƠNG MAI RAU DI P, XÀ LÁCH [Bremia lactucae Regel] B nh h i ph bi n trên các vùng tr ng rau di p, xà lách. B nh có th xu t hi n ngay t giai ño n cây con và phá h i su t th i kỳ sinh trư ng c a cây. 21.1. Tri u ch ng b nh

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

60

Bi u hi n ñ c trưng c a tri u ch ng b nh trên lá là t o nh ng v t ñ m màu xanh trong ho c xanh vàng, d ng hình b t ñ nh ho c hình nhi u c nh do gi i h n b i gân lá. Trên v t b nh m t dư i phi n lá thư ng hình thành m t l p n m m c màu tr ng xám. ñó là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m gây b nh. B nh phá h i trên thân và cu ng hoa gây ra s bi n d ng và hu ho i mô t bào b b nh. 21.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Bremia lactucae Regel thu c b Peronosporales, l p N m T o. S i n m không màng ngăn, không màu, phân nhánh, thư ng phát tri n bên trong mô bào cây ký ch , t o vòi hút ñ hút ch t dinh dư ng và hình thành các cành bào t phân sinh chui qua l khí ra ngoài. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, ñâm nhánh ch c ñôi, ñ nh nhánh phình r ng có nhi u m u l i ki u răng kh . Bào t phân sinh ñơn bào, không màu, hình tr ng ho c hình b u d c. Giai ño n sinh s n h u tính, n m hình thành nhi u bào t tr ng hình c u, màu nâu n m trong t bào mô b nh. N m này có nhi u nòi sinh h c khác nhau, thay ñ i tính ñ c và tính gây b nh. B nh phát sinh phát tri n phá h i m nh khi có ñi u ki n gi t nư c, gi t sương và nhi t ñ th p. S hình thành bào t thu n l i khi có ñ m không khí trên 96% và nhi t ñ dư i 190C. Bào t có th n y m m ph m vi nhi t ñ t 00C ñ n 310C. Ngu n b nh b o t n ch y u d ng bào t tr ng và s i n m trên tàn dư cây b nh. H t gi ng b nhi m b nh cũng là m t v trí b o t n ngu n b nh quan tr ng. 21.3. Bi n pháp phòng tr b nh - Gieo các gi ng ch ng b nh. H t gi ng ch n t ru ng và cây không b nh; phơi khô và x lý h t gi ng trư c khi gieo. - Thu s ch tàn dư lá b nh ngay sau khi thu ho ch. - Th c hi n luân canh v i cây tr ng nư c 2- 3 năm, không tr ng liên ti p v i cây tr ng và ph m vi ký ch c a n m - Trong th i kỳ cây sinh trư ng tư i nư c v a ph i ñ tránh ñ ng trên ru ng. - Khi b nh ch m phát sinh c n k p th i phun thu c phòng tr ; có th dùng Aliette 80WP; Ridomil 68WP; Carbenzim 500FL. 22. B nh sương mai h i c i b p [Peronospora brassicae Regel] B nh h i ph bi n trên các vùng tr ng rau h th p t . B nh có th xu t hi n ngay t giai ño n cây con và phá h i su t th i kì sinh trư ng c a cây.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

61

22.1. Tri u ch ng b nh: Bi u hi n ñ c trưng c a tri u ch ng b nh trên lá là t o ra nh ng v t ñ m màu xanh trong ho c màu xanh vàng, d ng hình bâts ñ nh ho c nhi u c nh do gi i h n b i gân lá. Trên v t b nh m t dư i phi n lá hình thành m t l p n m m c màu tr ng xám. ðó là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m gây b nh. Trên thân và cu ng hoa b nh gây ra s bi n d ng và hu ho i mô t bào b b nh. 22.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh Peronospora brassicae Regel thu c b Peronosporales, l p N m Tr ng. S i n m ñơn bào, không màu, phân nhi u nhánh, thư ng phát tri n bên trong mô t bào cây ký ch , t o vòi hút ñ hút ch t dinh dư ng và hình thành các cành bào t phân sinh chui qua l khí ra ngoài. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, ñâm nhánh ch c ñôi, ñ nh nhánh cong, nh n. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, hình tr ng ho c hình b u d c. Giai ño n sinh s n h u tính n m hình thành nhi u bào t tr ng (oospore) hình c u, màu nâu n m trong t bào mô b nh. N m này có nhi u nòi sinh h c khác nhau làm thay ñ i tính ñ c và tính gây b nh. 22.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát sinh phát tri n phá h i m nh khi có ñi u ki n gi t nư c, gi t sương và nhi t ñ th p. S hình thành bào t thu n l i khi có ñ m không khí trên 95% và nhi t ñ dư i 19 C. Bào t có th n y m m ph m vi nhi t ñ t 10 – 250C.
0

Ngu n b nh b o t n ch y u d ng bào t tr ng và s i n m trên tàn dư cây b nh. H t gi ng b nhi m b nh cũng là m t v trí b o t n ngu n b nh quan tr ng. 22.4. Bi n pháp phòng tr : - Gieo tr ng các gi ng ch ng b nh. H t gi ng ch n t ru ng và cây không nhi m b nh. Phơi khô và x lý h t gi ng trư c khi gieo. - Thu d n s ch tàn dư lá b nh ngay sau khi thu ho ch. - Th c hi n luân canh v i cây tr ng nư c t 2 – 3 năm, không tr ng liên ti p v i cây tr ng là ph m vi ký ch c a n m. - Trong th i kỳ cây sinh trư ng, tư i nư c v a ph i ñ tránh ru ng. ñ ng nư c trên

- Khi b nh ch m phát sinh c n k p th i phun thu c phòng tr . Có th dùng Aliette 80WP n ng ñ 0,25 – 0,3%; Daconil W75 (0,1 – 0,2%); Benlate 50WP (1 kg/ha); Rhidomil 72MZ 0,2%.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

62

23. B NH SƯNG R C I B P [Plasmodiophora brassicae Wor.] B nh sưng r gây h i c i b p và m t s cây h hoa th p t . ð c bi t, các vùng có khí h u mát, l nh châu Âu, châu Úc, châu M và m t s nư c châu Á như Nh t B n thư ng b h i nghiêm tr ng. nư c ta, b nh ít ph bi n. 23.1. Tri u ch ng b nh B nh h i b ph n r và g c thân n m sâu trong ñ t t o ra u sưng n i c c s n sùi, xu t hi n t ng ño n ho c kéo dài c r . Các u sưng lúc ñ u có màu s c tương t như màu r cây, b m t nh n, bên trong ru t tr ng và c ng. Sau m t th i gian u sưng và r chuy n sang màu nâu, th i m c. Sau khi r b hư h i và lá chuy n sang vàng, dày thô, lá m t ñ nh n bóng, cây ch t héo d n. B nh sưng r có th phá h i trên 100 lo i cây tr ng và cây d i trong h hoa th p t . T bào b b nh l n g p 3 - 4 l n t bào r cây bình thư ng. 23.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Plasmodiophora brassicae Wor. là lo i n m n i ký sinh chuyên tính. Cơ quan sinh trư ng c a n m là nguyên sinh bào Plasmodium. Quá trình phát tri n c a n m h u như ch ti n hành trong t bào r cây ký ch và t o thành vô s bào t tĩnh trong t bào r cây giai ño n cu i cùng. Bào t tĩnh hình c u, ñơn bào, không màu, v dày, b m t nh n, kích thư c trung bình 3,3 - 3,9 µm. Khi u sưng r th i m c s gi i phóng bào t tĩnh rơi vào trong ñ t. Vì v y, ngu n b nh lưu truy n t năm này sang năm khác là bào t tĩnh bên trong r cây b nh n m trong ñ t. Bào t tĩnh lan truy n nh nư c mưa, nư c tư i và trong quá trình cày, b a, vun, x i ñ t. Khi g p ñi u ki n thu n l i, nhi t ñ kho ng 16 - 190C, ñ m trên 75% bào t tĩnh nhanh chóng n y m mhình thành các bào t ñ ng xâm nhi m qua lông hút r , ñ u chóp r ho c qua ch m c ra các r ph xâm nh p vào r cây b p c i m i. Ti p ñó t bào r b kích thích, sinh s n r i lo n, tăng s lư ng và kích thư c d n ñ n hình thành các u sưng trên r cây b nh. Th i kỳ ti m d c c a b nh kho ng 9 - 10 ngày. N m có th xâm nh p vào r trong su t th i kỳ sinh trư ng c a cây, nhưng th i kỳ cây non là giai ño n d xâm nh p và phá h i m nh. S xâm nhi m, lây b nh c a n m còn ph thu c vào s lư ng bào t tĩnh t n t i trong ñ t. Lư ng xâm nhi m t i thi u c a b nh là 200.000 bào t b nh m i phát sinh m nh. N m sưng r c i b p phát tri n m nh trong ñi u ki n ñ t chua pH 5,4 - 6,5, ñ t m ư t, ñ m tương ñ i cao. Trong ñi u ki n ñó, quá trình xâm nhi m hoàn thành trong 18 gi . Vì v y, ñ t trũng, m th p, ñ t quá chua và có nhi t ñ thích h p 19 - 250C b nh phát sinh phá h i m nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

63

23.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh c n ch n l c gi ng và áp d ng các bi n pháp k thu t canh tác, ñ c bi t là vi c c i t o ñ t tr ng. S d ng và ch n l c gi ng lành m nh, không b b nh ñ ñem tr ng ra ru ng s n xu t. ð t vư n ươm và ru ng s n xu t ph i cao ráo. Ch n ñ t trung tính ho c hơi ki m ñ tr ng. N u ñ t nhi m b nh có th x lý ñ t vư n ươm trư c khi gieo h t 10 ngày b ng Focmol 3% tư i 5 - 10 lít/m2, bón vôi b t vào ñ t. Bi n pháp tích c c nh t là bón vôi thích h p vư n ươm và ru ng s n xu t ñ i trà ñ c i bi n ñ chua c a ñ t t i gi i h n trung tính - ki m. Có th bón vãi vôi b t r i ñ u trư c khi tr ng cây con, sau ñó b a, cày lu ng. Có th bón vôi tr c ti p vào h c (50 100g/h c) trư c khi tr ng ho c tư i nư c vôi 8 - 15% vào g c cây sau khi tr ng ra ru ng. Th c hi n luân canh, không tr ng c i b p và các lo i hoa th p t k ti p nhau liên t c nhi u năm trên m t ru ng. Khi th y b nh xu t hi n c n nh c g c r ñem ñ t ho c vùi sâu trong các h có vôi b t ñ di t tr ngu n b nh. 24. B NH TH I H CH C I B P [Sclerotinia sclerotiorum (Lib.) De Bary] B nh th i h ch phá h i r t ph bi n trên 160 loài cây thu c 32 h khác nhau nhưng ch y u là c i b p, cà r t, ñ u tr ng, khoai lang, v.v... Cây c i b p có th b b nh t giai ño n còn non, nhưng b nh phá h i ch y u vào th i kỳ cu n b p tr ñi làm cây ch t, b p c i th i khô. 24.1. Tri u ch ng b nh Cây con b b nh, g c thân sát m t ñ t b th i nhũn làm cây ch t g c ñ trên ru ng. Trên cây l n, v t b nh thư ng b t ñ u t các lá già sát m t ñ t và g c thân. trên thân v t b nh lúc ñ u có màu vàng nâu, n u tr i m ư t ch b b nh d b th i nhũn nhưng không có mùi th i, n u tr i khô hanh, ch b b nh khô teo có màu nâu nh t. Khi c t ngang thân th y l p v và l p g có m u nâu s m. Cu ng lá và phi n lá b b nh có màu tr ng ng nư c, thư ng lan t rìa mép lá vào trong. Khi tr i m ư t lá b nh d b th i, rách nát, các lá khác b vàng d n. B nh lan r ng lên b p ñang cu n làm b p c i th i t ngoài vào trong, ñ n d n cây ch t khô trên ru ng. ð c bi t trên b m t hình thành l p n m màu tr ng xen l n nhi u h ch n m màu ñen nâu hình d ng không ñ u bám ch t trên ñó. ð n giai ño n này b p c i r t d b g c ñ trên ru ng. 24.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i h ch c i b p do n m Sc/erotinia sclerotiorum (Lib.) De Bary gây ra. N m này thu c h Scloerotiniaceae, b Helotiales, l p N m Túi. H ch n m là m t giai ño n b t bu c trong chu kỳ phát tri n c a n m. Khi g p ñi u ki n thu n l i h ch n m n y m mhình thành qu th ñĩa.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

64

Qu th ñĩa hình loa kèn ho c hình ph u d t, ñư ng kính 2 - 8 mm, có cu ng dài hay ng n tuỳ thu c v trí h ch n m n m trong ñ t sâu hay nông. Qu th màu nâu h ng ho c m u h ng nh t, cu ng có m u nâu s m ho c nâu ñen. Túi hình tr dài, không màu, kích thư c 111,4 - 128 x 5,2 - 6,5 µm bên trong có ch a 8 bào t túi hình b u d c, ñơn bào không màu, kích thư c 11,7 - 16,9 x 3,9 - 5,2 µm. ð n y m mh ch n m ph i hút m t s lư ng nư c nh t ñ nh cũng như ñòi h i nhi t ñ tương ñ i th p. Vì v y, trong ñi u ki n mưa nhi u, liên t c thư ng t o ñi u ki n thu n l i cho h ch n m n y m mt o nhi u qu th . Bào t túi hình thành thu n l i trong ñi u ki n ñ m cao và nhi t ñ 18 - 240C. Bào t túi có th n y m mtrong ph m vi nhi t ñ khá r ng t 2 - 330C. S i n m sinh trư ng thu n l i nhi t ñ 15 - 250C (ch t nhi t ñ 480C trong 3 phút), ñ m không khí thích h p trên 85% và ñ pH 5 - 8. Quá trình xâm nh p c a n m vào cây ti n hành thu n l i nhi t ñ 19 - 240C. Vì v y, b nh thư ng phá h i c i b p t tháng 11 ñ n tháng 4 năm sau nh t là th i kỳ cây b t ñ u cu n b p ñ n thu ho ch. Ngu n b nh ch y u b o t n là d ng h ch n m rơi r ng trong ñ t sau thu ho ch, có th t n t i nhi u năm nhưng n u b vùi sâu 6 - 7cm trong ñ t ch b o t n s c s ng trong 1 năm. Bào t túi nh gió lan truy n. Khi có ñi u ki n thu n l i n y m mxâm nh p vào các lá già, xuyên qua t bào bi u bì hình thành s i n m, ti t ra enzym Pectinaza phân gi i mô t bào. S i n m phát tri n thành t n n m lan r ng trong và b m t ký ch . Ngoài gió thì nư c mưa và nư c tư i cây là nh ng con ñư ng truy n lan b nh ñi xa. Ngu n b nh b o t n ch y u cho các v sau là d ng h ch n m và s i n m trên tàn dư cây b nh. 24.3. Bi n pháp phòng tr Thu d n s ch tàn dư cây b nh ñem ñ t ho c tiêu hu . Cày l t ñ t sâu ñ vùi l p h ch n m. Khi ñ sâu 20cm h ch n m d ch t và khó n y m m. Do n m có ph m vi ký ch r ng nên c n áp d ng bi n pháp luân canh v i cây tr ng m i như lúa nư c ñ cách ly ký ch , ñ ng th i h ch n m s b th i ch t khi ñ t ru ng ng p nư c m t th i gian dài. Khi làm ñ t tr ng c i b p có th bón Cyanamit canxi có tác d ng tiêu di t qu th n m. C i b p nên tr ng v i m t ñ v a ph i, không nên bón nhi u phân ñ m, lên lu ng cao, có rãnh thoát nư c. Khi b nh ch m phát sinh c n k p th i t a b lá già, lá vàng, n u c n thi t nh b c cây b nh, k t h p bón vôi b t vào g c và lu ng c i b p 500 - 600kg/ha và phun thu c hoá h c phòng tr b nh. Khi b nh ch m phát sinh c n k p th i phun thu c phòng tr . Có th dùng Aliette 80WP; Ridomil 68WP; Carbenzim 500FL.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

65

Chương III B NH N M H I CÂY ĂN QU

1. B NH S O CÂY CÓ MÚI [Elsinoe fawcettii Bil. et Jenk.] 1.1. Tri u ch ng b nh Trên lá non, v t b nh ban ñ u là m t ñi m nh màu vàng, d ng gi t d u hơi n i g , v t b nh to d n màu h ng nâu, xung quanh có qu ng vàng h p. V t b nh thư ng l i lên hình chóp, n i lên trên b m t lá, m t dư i lá hơi lõm vào. V t b nh có th n m riêng r ho c n i li n nhau. V t b nh thư ng hoá b n và kích thư c thư ng nh hơn 3mm. Khi b nh n ng phi n lá b bi n hình, co ñ m ho c nhăn nheo, c n c i. Trên thân cành v t b nh thư ng l n hơn, n m r i r c ho c dày ñ c, làm cành khô ch t ho c thúc ñ y các ch i nách. Còn trên b u hoa v t l i màu xanh nh t ho c màu xám, d ng hình b t ñ nh, b nh n ng làm b u hoa d r ng. Trên qu non v t b nh n i g nhú lên hình chóp nh n, màu nâu vàng, v t b nh hoá b n, phân tán ho c n i li n nhau thành t ng ñám. Qu b b nh d hình, nh , v dày, không ăn sâu vào trong. 1.2. Nguyên nhân gây b nh N m Elsinoe fawcettii Bil. et Jenk. thu c l p N m Túi. Qu th b u hình thành xung quanh v t b nh ñã già hình c u hơi d t ho c hình b t ñ nh, ñư ng kính 80µm m c riêng l ho c thành nhóm. Bên trong qu th có t 1 - 20 túi, hình g y ho c hình tr ng, kích thư c t 12 -16 µm. Bào t túi hình thon dài hơi cong, kích thư c 10 - 12 x 5 µm, có 1 - 3 vách ngăn, thư ng co l i vách gi a, n a trên bào t h p và ng n hơn n a dư i. Giai ño n h u tính này ñư c Bilancourt và Jenkins mô t t năm 1936. Giai ño n vô tính c a n m là Elsinoe fawcettii ñư c mô t t năm 1925. L p n m màu h ng nh t hình thành trên v t b nh là cành và bào t phân sinh ñư c hình thành trong ñĩa cành (Acervulus). Cành bào t phân sinh hình tr Bào t phân sinh hình b u d c ho thư c 6 - 8,5 x 2,5 - 3, 5 µm, thư bào t thay ñ i tùy theo cơ quan b , ñ u d t g m 1 - 3 t bào, kích thư c 12 - 22 x 3 - 4 µm. c hình tr ng n m riêng r ho c thành chu i ng n, kích ng có hai gi t d u hai ñ u. Hình d ng và kích thư c b nh, tùy gi ng cam, quýt và ñi u ki n khí h u,...

N m sinh trư ng thích h p nhi t ñ 15 - 230C, nhi t ñ t i ña trên 280C. N m t n t i trong mô ký ch , g p ñi u ki n thích h p hình thành bào t phân sinh, lan truy n nh gió và nư c. N m xâm nh p tr c ti p ho c qua v t thương. Th i kỳ ti m d c thư ng t 3 - 10 ngày. Sau khi tràng hoa r ng, n m xâm nh p vào qu non và l c h , l c thu là th i kỳ b nh phát tri n m nh nh t trong năm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

66

1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh s o cam phát tri n v i các ñi u ki n: có ký ch m n c m b nh, lá qu non chưa ñ n giai ño n thu n th c, có ñ ñ m và nhi t ñ thích h p. Nhi t ñ ñ thích h p cho b nh phát sinh phát tri n là 20 - 230C, nhi t ñ cao trên 280C kìm hãm b nh. Tuy v y, nư c ta b nh v n phát tri n ñư c quanh năm do ñ m cao và s hình thành l c r i rác quanh năm. B nh b t ñ u phát tri n t mùa xuân tăng d n mùa h , mùa thu, ñ n mùa ñông khô hanh b nh ít ho c ng ng h n. Bào t phân sinh ch n y m m trong ñi u ki n có gi t nư c ho c ñ m cao. Vì v y thư ng sau các tr n mưa, bào t lan truy n xâm nh p vào các mô lá còn non, qu non. Lá non khi ñã dài trên 10 mm r t d nhi m b nh. M c ñ nhi m b nh c a cây có liên quan v i t l nư c trong mô (nh ng lá non ch a 75% nư c r t d b nhi m b nh) và tu i cây. Cây con vư n ươm, cây còn non l c ra nhi u, ho c th i kỳ ra l c kéo dài thư ng b b nh n ng. Cây có tu i trên 15 năm, l c ra mùa h thư ng b b nh nh hơn. M c ñ nhi m b nh còn ph thu c vào các lo i cây có múi khác nhau. B nh h i n ng chanh, quýt; h i nh cam và bư i. 1.4. Bi n pháp phòng tr - B t ñ u vào mùa xuân c n t o hình c t t a lá b nh, v sinh vư n qu ñ tiêu di t ngu n b nh và t o ñi u ki n thoáng gió cho vư n cây. V sinh vư n qu ngay sau khi thu ho ch. - Ch n vư n ươm, vư n tr ng cao ráo, tránh ñ ng nư c và cách ly xa vư n qu . - Không tr ng cây con b b nh.Trư c khi tr ng hư c gieo h t g c có th x lý b ng dung d ch Borac 5% trong th i gian 3 - 5 phút. - Bón phân cân ñ i ñ kh ng ch cam ra l c r i rác kéo dài. - Phun thuôc phòng b nh vào các ñ t: s p ra l c xuân, sau khi r ng hoa, th i kỳ qu non,... và các ñ t l c h , l c thu ... như Zineb 80WP (1 kg/ha); Topsin M 70WP (50 – 100 g/100 lít nư c). 2. B NH M C XANH VÀ M C L C H I CÂY CÓ MÚI [Penicillium italicum Wehmer và Penicillium digitatum (Pers. & Fr.) Sacc.] 2.1. Tri u ch ng b nh B nh m c xanh và m c l c có ñ c di m chung là ch phá h i qu . V t b nh thư ng xu t hi n t nu m ho c trên các v t thương sây sát. Lúc ñ u là m t ñi m tròn nh , m ng nư c màu vàng nâu, sau ñó to d n, hơi lõm xu ng, mô b nh th i ng. b nh m c xanh b m t mô b nh tương ñ i r n, không nhăn nheo; còn b nh m c l c b m t mô b nh nhăn nheo, n tay nh d v .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

67

Lúc ñ u trên b m t v t b nh thư ng m c lên m t l p m c tr ng. Sau ñó, gi a v t b nh l p m c chuy n sang d ng b t màu xanh l c ho c màu xanh da tr i. ðó là cành và bào t phân sinh c a n m gây b nh. V t b nh phát tri n r t nhanh, ch sau ít ngày qu ñã hoàn toàn b th i h ng. Khi trên qu b c hai lo i b nh, qu th i r t nhanh và t o thành hai l p n m hai màu xanh lam và màu l c xen k , trong mô qu có v t màu h ng ho c màu h ng tía. 2.2. Nguyên nhân gây b nh N m m c xanh Penicillium italicum Wehmer và n m m c l c Penicillium digitatum (Pers. & Fr.) Sacc. ñ u thu c nhóm N m B t toàn. + N m m c xanh : S i n m không màu, ñư ng kính 2 -12 µm. cành bào t phân sinh không màu, phân nhánh 3 l n, s nhánh con thư ng là 2 - 4 nhánh, toàn b cành có kích thư c 180 - 250 x 4 - 5 µm. Nhánh con không màu, hình dùi tr ng nh , ñ nh hơi nh n. Bào t phân sinh không màu, khi t p h p l i có màu xanh lam, ñơn bào hình b u d c n i thành chu i trên ñ nh nhánh con, kích thư c 3 - 5 x 2 - 3 µm. S i n m m c xanh phát tri n trong ph m vi nhi t ñ 6 - 330C, thích h p nh t nhi t ñ 270C. Bào t phân sinh hình thành nhi t ñ 9 - 290C, thích h p nh t là 200C. N m phát tri n thích h p ñ pH t 2,9 - 6,5. + N m m c l c: S i n m không màu, ñư ng kính 4 – 20 µm Cành bào t phân sinh phân nhánh 1 - 2 l n, nhánh cu i có 2 - 6 nhánh con, toàn cành có kích thư c 160 - 240 x 4 - 5µm. Nhánh con không màu, thon dài, ñ nh không nh n. Bào t phân sinh không màu, khi t p h p có màu xanh l c, ñơn bào hình b u d c ho c hình tròn n i li n thành chu i ñ nh nhánh con, kích thư c 6 - 8 x 4 - 7 µm. S i n m phát tri n thích h p nhi t ñ 250C. Bào t phân sinh hình thành nhi t ñ 17,8 29,80C, thích h p nh t nhi t ñ 27,60C. N m phát tri n ñư c pH t 3 - 6. 2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Hai b nh này thư ng ho i sinh trên các ch t h u cơ hình thành vô s bào t , nh không khí, gió, mưa truy n lan và xâm nh p vào ký ch qua các v t thương sây sát. Qua ti p xúc, n m cũng d dàng truy n lan t qu b nh sang qu lành. C hai b nh ñ u phát tri n thu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ cao. Ph m vi nhi t ñ t 6 - 330C, thích h p nh t nhi t ñ 25 -270C. B nh phát sinh phá h i n ng trong trư ng h p qu b gi p ho c có nhi u v t sây sát, thu ho ch qu vào th i gian mưa ho c nhi u sương. Qu càng chín càng d b nhi m b nh. 2.4. Bi n pháp phòng tr - Bi n pháp ch y u ñ phòng tr hai b nh này là ch n th i gian thích h p ñ thu hái qu và b o v nu m qu . Tránh làm gi p v ho c sây sát trong khi hái qu , c t tr và v n chuy n. Nên thu hái vào nh ng ngày khô ráo, không mưa. - Ch n qu lành l n ñ c t tr b o qu n, lo i b h t nh ng qu b th i, b gi p ho c b sây sát. Kho c t tr c n ph i kh trùng, làm v sinh s ch s , thoáng khí và có nhi t ñ th p. Thu hái k p th i không ñ qu quá chín.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

68

ð phòng tr b nh, có th x lý b ng dung d ch Borac (Na2B4O7.10H2O) 5% trong 5 phút 430C, ho c ngâm qu vào nư c mu i 0,4% trong th i gian 2 phút. Ngoài ra, còn dùng m t s lo i thu c khác như Benlate 2 - 4 Thiazolin benzimidazole (tên thương ph m là Merteet ho c Tecto). 3. B nh ch y gôm h i cây có múi [Phytophthora sp.] B nh ch y gôm ñư c phát hi n ñ u tiên trên th gi i t năm 1834, sau ñó truy n lan và phát hi n th y B ðào Nha, ð a Trung H i, châu M , châu Á. B nh gây h i nghiêm tr ng trên cây con trong vư n ươm ghép và cây l n vư n s n xu t. Cây b nh ch m l n, tàn l i d n, năng su t gi m sút, d n d n cây vàng úa, lá r ng có th khô ch t. B nh do m t lo i n m Phytopthora ch y u trong ñ t gây h i g c, thân, cành, qu trên m t ñ t ho c th i r dư i ñ t. 3.1. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng ñ u tiên c a b nh là nh ng v t ñ m ch y nh a xung quanh thân chính, ch ch y nh a th i ư t, bóc v ra trong l p g có màu vàng l c, màu nâu r i ñen thâm l i. Cu i cùng, v cây thâm ñen khô và n t ra, ph n g bên trong khô và c ng. V t nh a ch y lúc ñ u có màu vàng trong, m m ra, sau b thâm ñen và khô. N m xâm nhi m vào gi a l p v và ph n thân g , t o thành các v t màu nâu s m, phá hu m ch d n c a v và l p mô phân sinh. Khi nh a ch y g c (có mùi hôi), tán lá ng màu vàng, gây r ng lá hang lo t. N u g p th i ti t thu n l i, b nh s phát tri n gây ch y gôm bao quanh thân, cành, lá gây ch t s m cho cành ho c c cây. Tri u ch ng b nh ch y gôm thư ng bi u hi n kèm theo các bi u hi n c ph n thân, lá, r c a cây có múi. Trong vư n ươm cây làm g c ghép, b nh có th gây ch t t ng cây ho c t ng ñám, r ñ u tiên b th i, g c thân có nh ng v t màu nâu ñen r i b teo nh l i, cây s b ñ g c, lá, cây héo vàng. N u tr i mưa nhi u, m ñ cao cây s b th i ch t. Tri u ch ng b nh b ph n dư i m t ñ t: h th ng r cây phát tri n ch m, n u ñ t b ng p úng ho c tiêu, thoát nư c kém, r b th i, ngu n b nh có s n trong ñ t d dàng xâm nh p vào cây phát tri n nhanh gây th i r toàn b r , v r b th i m n ra ho c tu t ra kh i r . B r b hư h i d n ñ n cây còi c c, cành non b ch t, lá chuy n sang màu vàng, hoa, qu b r ng, cây có th ch t. R cây b h i tuỳ theo m c ñ nhi m b nh c a cây. Tóm l i, tri u ch ng ñi n hình c a b nh là ch y gôm, th i r , th i v thân, n t thân cành, m ch g hoá nâu, cây suy tàn, ch t d n. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: Theo Nguy n Kim Vân, Nguy n Thi Thông thì nguyên nhân gây b nh ch y gôm là do hai loài n m Phytopthora citrophthora và P. citricola thu c b Peronosporales, l p N m Tr ng Oomycetes. S i n m có c u t o hình ng, ñơn bào, không màu. ð c ñi m s i n m th ng, ít phân nhánh, cành bào t d ng ô van ho c d ng sim. B c bào t có kích thư c to 30 x 45 µm, hình c u, hình qu lê, hình tr ng, m t d ng bào t có 1 – 2 núm, núm n i rõ, b n và không r ng. Loài n m Phytopthora citricola có ñ c ñi m s i n m phân nhánh khúc khu u, cành bào t phân nhánh d ng cành cây c p 1, b c bào t có kích thư c trên các b ph n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

69

trung bình 15,5, x 25 µm, hình tr ng, hình qu lê, m t ñ u bào t có 1- 2 núm, núm n i rõ, b n và không r ng. H u bào t (chlamydospora) hình c u, v dày. Bao ñ c bao quanh cu ng bao cái, ñây là cơ quan sinh s n h u tính c a n m. C hai loài n m trên n u có ñi u ki n nhi t ñ , m ñ thích h p, b c bào t gi i phóng ra các ñ ng bào t (zoospore) ñ xâm nh p vào mô t bào c a ký ch gây b nh cho cây. Loài P. citrophthora sinh trư ng trong ph m vi nhi t ñ 10 – 350C, nhi t ñ t i thích là 25 – 280C, pH 6 – 7 và loài P. citricola trong ph m vi nhi t ñ 7 – 290C, nhi t ñ t i thích là 20 – 250C, pH 4 – 7. 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh ch y gôm do P. citrophthora h i trên g c, thân, cành, qu r t n ng trên bư i (pômelo), chanh, ñào, qu t c nh v i th i gian ti m d c ng n 4 – 5 ngày. Các loài cam ñư ng, cam canh, quýt ñ L ng Sơn, cam sành nhi m b nh nh hơn. B nh phát tri n m nh trong v xuân, v hè, v thu và gi m d n trong mùa ñông. B nh gây h i trong vư n ươm, vư n qu xong gây h i khá nghiêm tr ng trên vư n qu kinh doanh 5 - 10 tu i tr ng trên vùng ñ t trũng, m ư t, tr ng m t ñ dày, cây không c t t a, t o tán. Ngu n b nh ch y u ñ t, tàn dư cây b nh, truy n lan nh gió, nư c. 3.4. Bi n pháp phòng tr : - Ch n ñ t tr ng cam thích h p, cao ráo, thoát nư c nhanh. - V sinh vư n cam, c t t a t o tán thoáng, thông gió. C t t a b cành b nh s m, chăm sóc bón phân ñ y ñ , cân ñ i. Không ñ úng ñ ng nư c vư n ươm và vư n qu . - S d ng các gi ng ch ng b nh làm g c ghép như ch p, cam ñ ng, v.v… - Dùng thu c Aliette 80WP n ng ñ 0,3% phun cây và quét thu c vào ch b b nh g c, thân. 4. B NH ð M D U CAM CHANH Năm 1952, b nh ñ m d u (greasy spot) ñã ñư c nghiên c u Nh t B n (Tanakas and S. Yamada). T i năm 1961, Yamada ñã mô t loài Mycosphaerella horii Hara v c hình thái và tính gây b nh. Năm 1958 - 1959 bang Florida (M ) cây có hi n tư ng b nhi m b nh này, nhưng sau khi nghiên c u và so sánh tài li u các tác gi cho r ng loài n m Florida khác v i loài Mycosphaerella horii Hara tìm th y Nh t B n. Vi t Nam, b nh gây tác h i l n các vùng cam thu c Thanh Hoá, Ngh An và các t nh phía B c. G n ñây b nh xu t hi n nhi u các t nh phía Nam. Tri u ch ng b nh: V t b nh có d ng như gi t d u b n rơi trên m t lá, t a ra mép bi n thành nh ng tia ng n xung quanh v t b nh. Trên m t lá có th r t nhi u v t b nh, các v t b nh thư ng ñ c l p ít liên k t v i nhau, có kích thư c bi n ñ ng. V t l n có th t i cm, có c nh ng v t nh hơn. B nh thư ng phá ho i trên lá bánh t và lá già làm lá s m r ng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

70

Thi t h i c a b nh khó ư c tính nhưng bang Florida (M ) và Nh t B n cho r ng b nh này r t nh hư ng ñ n năng su t cam và làm cho cây s m tàn l i. N m gây b nh: Giai ño n sinh s n vô tính có tên là Cercospora citri grisea, s i n m không màu, ñơn bào, bào t n m m t ñ u nh n, m t ñ u hơi tù, thon dài, có t 2- 4 t bào. Cành bào t ng n m c thành c m trên b m t lá. Giai ño n sinh s n h u tính có tên là Mycosphaerella horii Hara thu c l p N m Túi. Qu th có d ng n m rư u t o thành trên b m t lá, kích thư c nh ñôi lúc n m trong mô b nh. Qu th ch a các túi hình tr dài, bào t túi (Ascospora) thư ng có 1 - 2 t bào không màu hay, th ng hay hơi cong có kích thư c 7,2 - 10,5 x 2,3 - 2,8 µm. r ng. thu. B nh thư ng phát tri n m nh vào mùa mưa ñ n mùa thu, các lá b b nh có th b nư c ta, b nh thư ng xu t hi n vào cu i xuân và phá m nh vào mùa hè và sang

ð phòng tr b nh này ngư i ta s d ng các lo i thu c tr n m như Daconil, Benlate và Benlate - C. Dùng bi n pháp canh tác, chăm sóc cây kho , c t t a cành và b b t nh ng lá già có mang ngu n b nh. Nghiên c u s d ng m t s gi ng ch ng ch u b nh. 5. B NH ð M VÀNG LÁ SIGATOKA [Cercospora musae Zimm] B nh ñ m lá chu i hay còn g i là b nh ñ m lá Sigatoka ñã ñư c quan sát và mô t ñ u tiên vào năm 1902 Java. ð n năm 1973, b nh lan kh p các vùng tr ng chu i trên th gi i tr Israel, Canary Island, Ai C p. Hi n nay, b nh ñ m vàng lá Sigatoka là m t trong nh ng b nh h i lá quan tr ng và ph bi n t i các vùng tr ng chu i khu v c châu Á Thái Bình Dương. B nh làm gi m di n tích quang h p, qu c a nh ng cây b nh thư ng chín s m, chín ép trong b o qu n và v n chuy n. B nh gây thi t h i ñáng k m t s vùng tr ng chu i thu c châu Phi trên các gi ng Cavendish và Pome và là m i ñe do ñ i v i nh ng vùng tr ng chu i làm cây lương th c. 5.1. Tri u ch ng b nh V t b nh ñ u tiên là nh ng ch m nh màu xanh vàng, sau lan r ng và kéo dài có màu nâu xám, v t b nh thư ng ch y theo mép lá, các v t ñ m n m theo ñư ng th ng song song v i gân lá. gi a v t b nh có màu xám tr ng. Các lá non và lá còn chưa m d b bào t n m t n công. Khi tr i m, v t b nh phát tri n và có th liên k t v i nhau. N m b nh thư ng k t h p v i các lo i n m khác như Cordana musae, Helminthosporium torulosum gây h i trên lá, làm lá b cháy khô s m. 5.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh là Cercospora musae Zimm thu c b Moniliales, l p N m B t toàn; giai ño n h u tính là Mycosphaerella musicola Leach thu c b Mycosphaerellales, l p N m Túi Ascomycetes.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

71

Bào t phân sinh không màu, ña bào, kích thư c 20 – 80 µm x 2 – 6 µm trung bình t 51,3 - 3,7 µm. Bào t túi n m trong qu th b u, bào t túi không màu g m hai t bào kích thư c 14,4 - 1,8 x 3 – 4 µm. Qu th màu nâu ho c ñen, ñư ng kính 47 – 72 µm. Túi không màu kích thư c 29 - 36 x 8 - 11µm. 5.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh có quan m t thi t ñ i v i các ñi u ki n nhi t ñ và m ñ . Nhi t ñ thích h p là 210C trong ñi u ki n nhi u mưa. Hondurat qu th hình thành nhi u. Th i kỳ ti m d c trong ñi u ki n này là 4 tu n. Bào t phân sinh không hình thành n u không có màng nư c ho c có sương. Nhi t ñ thích h p cho s hình thành và phát tri n c a bào t là 25 - 280C, tuy nhiên b nh v n phát tri n ch m nhi t ñ t 9 - 320C. Bào t túi có th t n t i trong ñi u ki n khô t i 2 tháng. Vào mùa khô s xâm nhi m gi m ñi do lư ng bào t gi m, m c dù v y Conidi v n phát tri n m c ñ ch m. Trên nh ng gi ng chu i ch ng ch u b nh r t ít bào t ñư c sinh ra. B nh phát tri n m nh trên các gi ng chu i tam b i AAA như Giant Cavendish, Dwaf Cavendish, Lakatan, Mosado, Gsossmichel, Grandenane và d ng ABB như Latundan, Tindonsaba. Các gi ng ch ng b nh như Mysore (ABB) Bluggose, Saba (ABB), Pisang (AA), Saba (BB). Các gi ng nh b i t ra ch ng b nh. nư c ta, b nh h i n ng các vư n chu i chăm sóc kém, m t ñ tr ng dày. B nh phát tri n m nh t tháng 7 ñ n tháng 10, bào t phân sinh c a n m gây b nh phát tán và lan truy n qua gió, mưa n y m mxâm nh p tr c ti p ho c gián ti p các v t thương sây sát. B nh h i n ng trên gi ng chu i tiêu. Các gi ng chu i lá, chu i tây, chu i ng ít b nhi m b nh. 5.4. Bi n pháp phòng tr : Tăng cư ng các bi n pháp canh tác, b o ñ m ñ thông thoáng cho vư n chu i, c t b lá già, lá b nh có th h n ch ñư c b nh. Ch n gi ng ch ng b nh và s ch b nh. S d ng thu c hoá h c như Tilt, Punch, Benzimidazol 8 - 9 l n/năm có th gi m ñư c b nh. 6. B NH HÉO VÀNG CHU I [Fusarium oxysporum f.sp. cubense WC. Snyder & H. N. Hansen] B nh ñư c phát hi n ñ u tiên năm 1874 Úc và hi n phân b trên nhi u vùng tr ng chu i thu c châu M , châu Phi, châu Á. Chưa th y b nh xu t hi n vùng Nam Thái Bình Dương. B nh gây h i n ng trên gi ng chu i Gross Michel vùng Nam M và Caribe trên di n tích kho ng 4.000 ha. Gi ng chu i silk c a n ð , Indonesia, Malaysia, Philippines m n c m v i b nh, các gi ng khác như Pome, Pisang, Lakatan cũng b thi t h i ñáng k .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

72

6.1. Tri u ch ng b nh Tri u ch ng b nh ñ u tiên là các v t s c màu vàng t i cu ng lá già, lá chuy n màu vàng t lá già ñ n lá non trong 3 tu n. Nh ng lá ra sau thư ng bi n d ng phi n lá. H m ch d n trên thân và c bi n t màu vàng t i sang màu ñ t i, sau chuy n màu ñen, r th i m c, cây ch t, cây non cũng có th b nhi m b nh. Tri u ch ng nh có th g p vùng hơi l nh. B nh lan truy n trong vùng ho c qua các nư c theo con ñư ng trao ñ i gi ng. N m t n t i trong ñ t, c d i và tàn dư dư i d ng bào t h u nên b nh có th truy n t cây n sang cây kia qua con ñư ng tư i tiêu. Hi n có 4 ch ng Fusarium oxysporum f.sp. cubense (FOC) theo ký ch : - Ch ng 1 gây h i trên các gi ng chu i thu c nhóm genom AAB và gi ng Gross Michel thu c nhóm genom AAA. - Ch ng 2 gây h i trên các gi ng chu i thu c nhóm genom ABB và nhóm chu i nâu. - Ch ng 3 gây h i trên loài Heliconia Hondurat, Costarica, Australia. - Ch ng 4 gây h i trên gi ng Cavendish thu c nhóm genom AAA và các gi ng b t n công b i ch ng 1 và ch ng 2. Vi c nghiên c u ch ng d a vào k thu t PCR và m t s k thu t khác. Hi n nay, b ng cách này trên th gi i ngư i ta ñã xác ñ nh ñư c 21 ch ng trong ñó 15 ch ng châu Á. Các nghiên c u v ña d ng di truy n c a ch ng n m FOC vùng ðông Nam Á còn ñang ñư c ti p t c ti n hành. 6.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh do n m Fusarium oxysporum f. sp. cubense WC. Snyder & H. N. Hansen thu c h Tuberculariaceae, b Moniliales, l p N m B t toàn. Tên khác Fusarium cubense E.F. Sm. T n n m có màu tr ng ph t h ng, s i n m ña bào, không màu. Sinh s n vô tính hình thành ra hai lo i bào t l n và bào t nh . Bào t l n ña bào, thư ng có 3 ngăn ngang, hơi cong m t ñ u thon nh n, m t ñ u có hình bàn chân nh , kích thư c 30 - 50 x 3,5 - 5,5 µm. Bào t nh ñơn bào hình tr ng ho c hình b u d c hình thành trên b c gi ñính trên cành bào t phân sinh trên s i n m, bào t l n hình thành t cành bào t phân sinh nhi u nhánh x p thành t ng. N m có th sinh ra bào t h u hình c u, v dày, màu nâu nh t, kích thư c 9 - 10 µm. N m phát tri n thích h p trong ñi u ki n nhi t ñ t 25 - 300C. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n m và m. Ngu n b nh có th t n t i trong ñ t, trong tàn dư cây b nh d ng s i n m, bào t phân sinh và bào t h u. Bào t h u có s c s ng cao là ngu n b nh ch y u lan truy n sang v sau. 6.3. Bi n pháp phòng tr : Các bi n pháp hoá h c, luân canh r t khó có hi u qu di t n m gây b nh. Bi n pháp hi u qu nh t là ch n gi ng ch ng b nh. Ngư i ta ñã tìm ra m t lo i protein dùng trong

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

73

vi c ch n gi ng m t s n m gây b nh trong ñó có n m Fusarium sp. và ñã thông báo v vi c s d ng axit fusaric ñ ch n gi ng ch ng 1 c a n m gây b nh. 7. B NH THÁN THƯ H I CHU I [Colletotrichum musae Berk. & Curt.) Arx.] B nh thán thư h i chu i là b nh quan tr ng và ph bi n trên chu i giai ño n chín, b o qu n và v n chuy n. B nh h i m nh trên chu i xu t kh u c a ðài Loan. vùng Caribê n m d ng ti m n trên qu chu i còn xanh. n ð , t l b nh trên các gi ng thương ph m kho ng 10 - 15%. 7.1. Tri u ch ng b nh: V t b nh là các ñ m nâu trên qu ñã chín vàng. Trên v t ñ m có các ñĩa cành màu h ng ho c da cam, hơi dính. M t s v t ñ m b t ñ u phát tri n cu ng qu gây hi n tư ng th i. Kích thư c v t b nh có th lên t i 8 x 3 cm. Nh ng qu sây sát, d p d b nhi m b nh hơn nh ng qu lành l n. Lá, hoa, lá b c cũng có th b nhi m b nh. 7.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh do n m Gloeosporium musarum Cooke & Masse 1887. Tên khác là Colletotrichum musae (Berk. & Curt.) Arx. ho c Myxosporium musae Berk. & Curt. thu c h Melanconiaceae, b Melanconiales. Giai ño n h u tính là Glomerella cingulata thu c l p N m Túi. ðĩa cành trên v t b nh thư ng hình tròn, ñôi khi dài, ñư ng kính kho ng 400µm màu nâu t i không có lông ñ m. Cành bào t phân sinh ñư c hình thành trên l p nhu mô gi hình tr thon ñ u trên, không màu, phân nhánh và có ngăn ngang dư i, kích thư c 30 x 3 – 5 µm thư ng có l trên ñ nh. Bào t phân sinh không màu, ñơn bào hình oval ho c elip, ñ u tròn, kích thư c 11 - 17 x 3 6 µm. ðĩa cành sinh ra ch t màu vàng ho c h ng da cam. Trên m i bào t phân sinh có ch m sáng trong ñó thành ph n ch y u là d ng h t thư ng xu t hi n g n tâm c a bào t . Bào t n y m mvà hình thành. vòi bám ñ u còng, không tròn, mép g gh , vách dày màu t i. Kích thư c 6 - 12 x 5 – 10 µm có m t s ch ng Gloeosporium musarum ñư c phân l p t qu thu c gi ng Gross Michel Trinidat có giai ño n h u tính Glomerella cingulata, nhi t ñ thích h p cho n m phát tri n là 280C. Bào t phân sinh c a G. musae phát tri n và sinh bào t thích h p nh t nhi t ñ 27- 300C. Bào t n y m m sau 6 - 12h m ñ 98 - 100%. Bào t phân sinh hình thành nhi u trên lá già trong giai ño n khô có th t n t i vài tu n t i 60 ngày. H p ch t phytoalexin d ng phenalenone ñư c tách t Musa acuminata có hi u l c c ch n m gây b nh. N m phát tri n m nh trong ñi u ki n nóng, m. chu i b o qu n không t t. Các gi ng chu i tiêu nhi m b nh n ng hơn chu i tây, chu i lá và chu i ng . 7.3. Bi n pháp phòng tr V sinh ñ ng ru ng, d n s ch lá b nh, lá già, t o ñ thông thoáng cho vư n chu i. Trong quá trình ñóng gói các phương ti n, nhà xư ng ph i s ch s , chu i ñư c bao b ng polyethylen. Benomyl và m t s các lo i thu c n i h p khác như Triazol có hi u l c ñ i

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

74

v i b nh, nhúng qu vào dung d ch Thiabendazole 300 - 400 ppm có hi u qu t t. X lý qu b ng Imazilin 500 ppm cho k t qu t t. Nhúng qu và nư c nóng 550C trong 2 phút có th gi m ñư c b nh, có th x lý qu b ng Hipocloride axit (theo Arneson, 1971) conidi b tiêu di t trong vòng 1 phút b ng dung d ch 2 ppm Chlorin. Phương pháp phòng tr sinh h c ñ i v i n m C. musae ñã ñư c nghiên c u Loan, trong ñó có m t s vi khu n và n m men có th c ch ñư c n m gây b nh. 8. B NH CHÁY LÁ CHU I [Helminthosporium torulosum Ash.] B nh ñ u tiên ñư c mô t b i Ashby (1913) g i là ñ m ñen Jamaica. Sau ñó, b nh ñư c phát hi n kh p các vùng tr ng chu i thu c châu Á, châu Âu và châu M . 8.1. Tri u ch ng b nh B nh h i trên lá già, qu chu i xanh và ñôi khi c b hoa. V t b nh ban ñ u là nh ng ñ m nh màu nâu ho c ñen xung quanh vi n vàng thư ng t p trung gân ph c a lá sau v t b nh liên k t v i nhau làm cháy mép lá, xung quanh v t b nh có màu ñen và n m có th k t h p v i n m Cordana musae gây h i trên lá. V t b nh trên qu có màu nâu ho c màu ñen, ñư ng kính 2 mm, xung quanh có màu xanh t i. Khi qu chín r t khó nh n ra v t b nh. 8.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Helminthosporium torulosum Ash. Tên khác là Cercospora musarum ho c Brachsporium Syd.; Deightoniella torulosa Syd. N m thu c nhóm ký sinh y u ho c ho i sinh. Cành bào t phân sinh c a n m gây b nh màu nâu, ña bào, ñư ng kính 4µm phân nhánh. Bào t phân sinh m c t ñ t và ñ nh cành. Bào t phân sinh th ng ho c hơi cong, thon m t ñ u, không màu ñ n tím ñ m có 3 - 5 ngăn ngang, kích thư c 50 - 60 x 16 – 17 µm và 35 - 70 x 13 – 25 µm. 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n mưa nhi u, nhi t ñ cao, chu i tr ng không ñư c chăm sóc, nghèo dinh dư ng, tư i tiêu kém. Nh ng nơi chu i tr ng công nghi p, chăm sóc t t b nh ít gây h i. N m có th n y m mvà xâm nh p vào lá trong 12 gi , nhưng th i kỳ ti m d c có th kéo dài t i 1 tháng. Bào t lan m nh trong không khí. Nh ng lá già là ngu n b nh r t quan tr ng. 8.4. Bi n pháp phòng tr B nh ñã gi m r t ñáng k nh ng nư c s n xu t chu i hàng hóa nh ch ñ canh tác t t, bao bu ng chu i b ng túi polyethylen. Phun thu c tr n m lên các bu ng chu i khi còn xanh, s d ng các lo i thu c ch a ñ ng có th h n ch b nh lây lan lên các lá non và qu . Khi cây chu i ra bu ng ng t b lá già b b nh t o ñ thông thoáng cho vư n chu i h n ch b nh phát tri n. ðài

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

75

9. B NH ð M S O ðEN CHU I [Macrophoma musae Cke.] B nh ph bi n châu Á Thái Bình Dương nhưng không th y thông báo Trung và Nam M . B nh ph bi n Trung Qu c và Vi t Nam. B nh n ng làm gi m tu i th c a lá xu ng 1/2, năng su t gi m rõ r t. 9.1. Tri u ch ng b nh V t b nh là nh ng ñ m nh li ti màu nâu ñen trên qu là trên lá, xung quanh v t ñ m có qu ng xanh t i ư t. Nh ng gi ng ch ng b nh thư ng là nh ng gi ng không bi u hi n tri u ch ng trên lá cho t i khi qu chín. Còn ngư c l i nh ng gi ng m n c m có th quan sát th y v t b nh r t s m ngay sau khi lá th t xu t hi n sau 3 ngày. 9.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh do n m Macrophoma musae Cke. gây ra thu c b Sphaeropsidales, l p N m B t toàn. Tên khác Phyllostictia musarum Cke.; Phoma musae Sydow & Petrak. Qu cành c a n m gây b nh có màu ñen n m trên v t b nh không có l m , kích thư c 60 – 150 µm. Bào t phân sinh hình oval, không màu có ch t keo dính bên ngoài, d dàng phóng ra ngoài khi tr i m và có th truy n ñi trong nư c. S n y m m c a bào t c n có màng nư c và ñư c th c hi n trong 2 - 3 gi . Sau khi xâm nh p vào bi u bì, cây ký gây ch t ho i trên m t s t bào t o thành ñ m r t nh trên bi u bì. Th i kỳ b nh có th t 4 - 6 ngày và qu cành sinh ra sau 3 tu n. B nh phát tri n m nh vào th i kỳ mưa nhi u. N m gây b nh không phát tri n trên môi trư ng nhân t o. Các nhóm gi ng chu i thu c nhóm nh b i AB, BB, AA, t b i AAAA và tam b i ABB ch ng b nh t t. Nhóm AAA và m t s trong nhóm AAB m n c m v i b nh. Tính ch ng ch u b nh tăng khi gi ng có nhi u B. nư c ta, các gi ng chu i tiêu b nhi m b nh n ng hơn chu i tây và chu i ng . 9.3. Bi n pháp phòng tr Tăng cư ng chăm sóc ñ chu i sinh trư ng t t. Khi cây chu i ra bu ng c t b lá già b b nh t o ra ñ thông thoáng cho vư n chu i. Phun thu c Maneb 2 l n/tháng, dùng bao nilông bao bu ng chu i ñ h n ch n m gây b nh xâm nh p và phát tri n. Phun thu c tr n m lên các bu ng chu i khi còn xanh, s d ng các lo i thu c ch a ñ ng có th h n ch b nh lây lan trên các lá non và qu . 10. B nh ñ m nâu chuoi [Cordana musae Zimm] B nh ñư c phát hi n năm 1926. B nh phát tri n t t c các vùng nhi t ñ i tr ng chu i và thư ng gây h i cùng v i m t s h i lá khác. Năm 1962, b nh gây h i n ng m t s vùng thu c New South Wales. 10. 1. Tri u ch ng b nh: V t b nh hình b u d c, màu nâu ch y d c theo gân ph c a lá làm cháy lá theo hình zíc z c có vi n vàng. N m thư ng gây h i cùng v i n m Scolecotrichum musae Zimm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

76

Bào t phân sinh hình tr , hai t bào không màu, m t ñ u tròn, kích thư c 12 21 x 6 - 10 µm. 10.2. ð c ñi m phát sinh phát tri n: N m phát tri n m nh trong mùa mưa m. Theo Meredith (1962), bào t phân sinh hình thành nhi u dư i m t lá, n y m m khi có màng nư c và hình thành ng m m trong 8 gi . Bào t n m truy n lan nhi u trong không khí. 10.3. Bi n pháp phòng tr : T a b lá già, lá b nh, chăm sóc t t vư n chu i ñ cây phát tri n t t. Có th dung Maneb, Dithane M – 45 ho c Benomyl 14 ngày/l n ñ h n ch b nh. 11. B NH THÁN THƯ H I XOÀI [Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Sacc.] N m Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Sacc. phân b r ng kh p trên th gi i, ñ c bi t vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i hơn vùng ôn ñ i. N m là m t trong nh ng lo i n m có ý nghĩa kinh t l n vì nó gây h i không ch riêng cây xoài mà còn gây h i trên nhi u lo i cây tr ng khác. M c dù cây xoài tr ng nư c ta ñã lâu nhưng các nghiên c u v b nh thán thư xoài còn r t ít. Tác gi Hoàng Th M (1966) ñã ñưa ra danh m c m t s b nh h i xoài, trong ñó có b nh thán thư do n m Colletotrichum gloeosporioides gây ra. Theo tác gi Vũ Công H u (1966) b nh thán thư là b nh nghiêm tr ng nh t trên xoài. B nh thán thư ñã làm gi m giá tr thương ph m và th i gian b o qu n c a qu . Qu b b nh d b n m ho i sinh xâm nh p và gây th i qu . 11.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i trên t t c các b ph n trên m t ñ t c a cây: * Trên lá: Lá xoài non, ñ c bi t giai ño n màu ñ ng thi c ñ n giai ño n màu xanh nh t nh t d m n c m v i b nh hơn lá già. V t b nh ñ u tiên là các ñ m ñen nh , sau v t b nh m r ng và liên k t thành các m ng không ñ nh hình màu khô t i. N u g p ñi u ki n m ư t chúng liên k t thành các v t b nh l n. Các v t b nh ñi n hình có tâm màu nâu vàng nh t bao quanh là m t vi n màu nâu ñen ho c nâu s m, xung quanh có m t qu ng màu xanh vàng nh t. Trong ñi u ki n m ư t v t b nh hình thành nh ng nh ng kh i màu h ng g ch theo vòng ñ ng tâm, ph n b h i có màu nâu. Khi tr i khô, v t b nh khô, màu nâu, r n n t và th ng. * Trên hoa: V t b nh là nh ng ñ m nh , không ñ u, màu ñen trên c tr c và nhánh hoa. Các v t ñ m nh này m r ng và liên k t l i v i nhau thành ñám màu nâu ñen. B nh n ng gây r ng hoa và ch t khô cành hoa. * Trên qu : Qu non thư ng th y các v t ñ m nâu cu ng qu sau lan r ng và gây r ng qu . Qu sau khi thu ho ch có th hình thành các v t ñ m ñen nh sau lan r ng thành các v t b nh l n, hình d ng không ñ u, màu nâu ñ m t i màu ñen, mô b nh không có

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

77

ranh gi i rõ r t v i mô kho . Trong ñi u ki n m ư t th y các kh i bào t màu h ng g ch xu t hi n theo vòng ñ ng tâm trên mô b b nh. * Trên thân cành: B nh h i ch y u trên các cành non m i ra. Ban ñ u các v t ñ m màu nâu vàng, nh , sau liên k t v i nhau t o v t b nh có màu nâu t i g p ñi u ki n m ư t, các v t b nh m r ng, khi g p tr i khô v t b nh bao b c quanh thân cành làm cành khô héo. 11.2. Nguyên nhân gây b nh B nh thán thư xoài là do n m Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Sacc. thu c h Melanconiaceae, b Menaconiales, l p N m B t toàn. Giai ño n h u tính là Colletotrichum cingulata thu c l p N m Túi. N m có ph m vi ký ch r t r ng gây h i ch y u trên xoài, bơ, hành, chanh, cam, bư i, quýt, ñu ñ , cà phê, t, cà chua,.......Ngoài ra, Colletotrichum gloeosporioides còn t n t i trên m t lo t các cây ký ch th y u như cây thích, cây mu ng, cây cúc, khoai s , cây b ch ñàn, chu i, h ng, long não, cây s u riêng, cây v i, cà r t. Cành hình thành trên v t b nh g m các lông gai tròn, hơi dài ho c không ñ u, kích thư c l n có th lên t i 500µm có 1 - 4 vách ngăn, màu nâu thư ng ph ng nh góc và thon nh ñ nh. Bào t ñôi khi cũng ñư c sinh ra trên lông gai. Bào t phân sinh hình tr v i các ñ u hơi tù, ñôi khi hơi nh n, ñ nh tròn, cu ng h p trong su t, không có vách ngăn, kích thư c 9 - 24 x 3 - 6µm hình thành trên các bào t phân sinh hình tr trong, kh i bào t có màu h ng nh t. T n n m trên môi trư ng PDA có màu tr ng xám ñ n xám ñ m. Giai ño n h u tính thư ng hình thành trên lá ho c ng n ñã ch t. Qu th m hình thành riêng l ho c t p trung thành ñám, hình c u ho c hình qu lê v i kích thư c 85 - 350 µm l m hơi nhú lên hình tròn, các túi (có 8 bào t túi) hình chuỳ t i ñáy tr , dày lên ñ nh túi và có kích thư c 35 - 80 x 8 - 14 µm Các túi n m r i rác v i các s i n m vô tính n m ñáy qu th . Các bào t túi thư ng cong hình con nh ng hơi cong nh , ñơn bào. C. gloeosporioides là lo i n m ho i sinh ph bi n và xâm nh p ch y u trên các mô ch t và mô b t n thương. Bào t n y m mñòi h i ñ m g n 100% (Mordue, 1971). Tuy nhiên, b nh v n có th xu t hi n ñi u ki n khô hơn khi bào t ho c s i n m ti m sinh xâm nh p trên mô b t n thương và mô già. ðây là m t trong nh ng ñ c ñi m quan tr ng trong nhi u v d ch b nh, ñ c bi t trên qu (Jeffries et al, 1990). 11.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh phát tri n m nh khi có m ñ và nhi t ñ cao. N m có th sinh trư ng ñ t i 40C, nhưng t i thích là 25 - 290C. nhi t

B m t mô b nh m ư t kéo dài có nh hư ng ñ n s n y m m, xâm nhi m và sinh trư ng c a C. gloeosporioides. B nh thán thư xu t hi n h u h t các tháng trong năm. B nh h i m nh giai ño n vư n ươm. Trên vư n kinh doanh, giai ño n ra hoa và ñ u qu là giai ño n xung y u c a cây. giai ño n ra hoa m c ñ h i là cao nh t. B nh h i n ng nh t vào tháng 3 và tháng 7 trong năm do ñi u ki n m ñ không khí cao thu n l i cho s phát tri n c a b nh. Hi n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

78

nay, các gi ng ñã tr ng Vi n Nghiên c u Rau - Qu ñ u th y b nhi m b nh này. Gi ng xoài GL2 m n c m v i b nh thán thư. Ngu n b nh có th t n t i trong h t, tàn dư cây b nh, cây ký ch ph và lan truy n qua mưa, gió, nư c tư i, côn trùng,......Sương mù ñóng vai trò quan tr ng trong làm tăng t l b nh trên ñ ng ru ng. 11.4. Bi n pháp phòng tr * Bi n pháp canh tác: C t t a cành, lá t o không gian thoáng ñ h n ch s phát tri n c a b nh. N m C. gloeosporioides là tác nhân gây b nh có tính cơ h i. Do ñó, vi c tránh t n thương cho cây có t m quan tr ng ñ c bi t. * S d ng gi ng ch ng ch u v i b nh và cây con s ch b nh * Bi n pháp hoá h c: Dùng Mancozeb n ng ñ 200 g thu c/100 lít nư c, phun 2 tu n 1 l n trong giai ño n ra hoa, n u khi ra hoa mà tr i mưa thì dùng k t h p v i Mancozeb v i Prochloraz. Sau ra hoa phun thu c Mancozeb hàng tháng và ng ng phun trư c khi thu ho ch 14 ngày. ð i v i q a sau thu ho ch có th nhúng qu trong vòng 24 gi vào nư c nóng ch a Bennomyl trong 5 phút. Khi thu ho ch xoài, nh t là trong ñi u ki n th i ti t m ư t ñòi h i thao tác c n th n, tránh gây t n thương. T n th t do b nh thán thư gây nên là r t l n nên vi c phòng ch ng b nh thán thư trư c và sau khi thu ho ch là r t c n thi t ñ i v i cây ăn qu có giá tr cao như cây xoài. Ngoài ra, có th s d ng m t s thu c có th phòng tr b nh như sufat ñ ng, Kasuran, Benlate C, Zincopper. 12. B NH PH N TR NG H I XOÀI [Oidium mangiferae Perther] 12.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i ch y u trên lá non, chùm hoa, ñôi khi xâm nh p gây h i c cu ng qu và qu non. Tri u ch ng ban ñ u là nh ng ñám n m nh , màu tr ng ñ c d ng b i ph n, v sau b nh phát tri n nhanh có th chi m toàn b di n tích lá. Trên hoa, lúc ñ u b nh xu t hi n ñ nh chùm, sau ñó lan d n ra kh p chùm hoa, làm hoa bi n màu héo tóp l i. B nh n ng s gây hi n tư ng r ng hoa và r ng qu non. 12.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh là loài ký sinh chuyên tính, ngo i ký sinh, thu c b Erysiphales, l p N m Túi. Bào t vô tính hình tr ng, b u d c, ñơn bào, không màu, hình thành chu i trên cành bào t phân sinh ng n, không ñâm nhánh trên b m t v t b nh. 12.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát sinh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n mùa xuân nóng m, s chênh l ch biên ñ nhi t ñ ngày ñêm l n, khi có ñ m không khí cao, có mưa nh k t h p. B nh phát tri n gây h i nhi u t tháng 1 – 5, nhưng n ng nh t vào kho ng tháng 2 – 3 khi

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

79

cây ra hoa, lá non, qu non. H u h t các gi ng xoài ñ u có th b nhi m b nh, k c gi ng xoài ñ a phương và xoài nh p n i, lai t o. 12.4. Bi n pháp phòng tr : - Ti n hành ch n l c và s d ng nh ng gi ng xoài có kh năng ch ng ch u v i b nh, không nên tr ng nh ng gi ng m n c m v i b nh nh t là ñ i v i nh ng vùng thư ng xuyên b b nh n ng. - Trư ng h p c n thi t ph i s d ng thu c hoá h c như Anvil 5SC, Score 250EC ñ phun phòng tr b nh nh m gi m kh năng xâm nhi m, truy n lan gây h i c a b nh. 13. B NH SƯƠNG MAI NHO [Plasmopara viticola (Berk. et Curt.) Berl. et De Toni] B nh sương mai h i nho có ngu n g c t châu M r i sang châu Âu (Pháp) năm 1874, t ñó ph bi n kh p các nư c tr ng nho trên th gi i. B nh gây thi t h i kinh t l n nh ng vùng khí h u m và m ư t, vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i. 13.1. Tri u ch ng b nh Trên lá non, v t b nh lúc ñ u ch là m t ñi m nh , màu xám nh t không rõ ràng. V sau v t b nh chuy n sang màu nâu, hình tròn ho c hình b t ñ nh. M t dư i phi n lá ch v t b nh xu t hi n m t l p n m ph m n màu tr ng. ðó là cành và bào t phân sinh c a n m gây b nh. Trên lá bánh t , v t b nh thư ng có hình góc c nh nh . B nh phá ho i c cu ng lá, ch i non, hoa, qu và h t. Khi g p ñi u ki n m ư t trên các b ph n này cũng xu t hi n m t l p m c tr ng x p như sương mu i. 13.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh Plasmopara viticola (Berk. et Curt.) Berl. et De Toni thu c b Peronosporales. S i n m hình ng, không màu, không có màng ngăn. S i n m hình thành các vòi hút n m trong t bào lá ñ hút ch t dinh dư ng. Cành bào t phân sinh thư ng chui ra ngoài m t dư i lá qua l khí. Cành bào t phân sinh không màu, phân nhánh phía trên không ñ u ñ n. Nhánh ñâm ra tương ñ i th ng góc v i tr c cành và có nhánh c p 1, c p 2, c p 3. Nhánh th c p ng n, t y ho c hơi nh n, ñ u nhánh có hình sao 3 - 4 c nh. Bào t phân sinh ñơn bào, hình tr ng ho c hình b u d c, không màu, có kích thư c 12- 32 x 9 – 18 µm. Bào t truy n lan trong th i kỳ cây sinh trư ng nh gió ho c nư c mưa. Khi rơi vào gi t nu c và có ñi u ki n nhi t ñ thích h p nó hình thành 5 - 8 bào t ñ ng có 2 lông roi. Các bào t ñ ng di chuy n, xâm nh p qua l khí ho c bi u bì vào trong t bào cây. Th i kỳ ti m d c c a b nh t 4 ñ n 20 ngày, tuỳ theo ñi u ki n nhi t ñ , m ñ . Bào t tr ng hình c u ho c hình tròn, màng dày, màu vàng nâu, ñư ng kính 30 – 35 µm hình thành trong mô b nh. Khi g p ñi u ki n thu n l i bào t tr ng n y m m hình thành b c bào t ñ ng và bào t ñ ng ti p t c xâm nhi m lây b nh. 13.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

80

B nh sương mai h i nho phát tri n trong ñi u ki n m ñ cao và nhi t ñ xu ng th p. Bào t phân sinh thư ng hình thành vào ban ñêm v i ph m vi nhi t ñ t 13 - 280C và m ñ không khí trên 90%. ði u ki n thích h p nh t ñ i v i s hình thành bào t là nhi t ñ 18 - 240C, và m ñ tương ñ i c a không khí t 97 - 100%. ð c bi t, b nh lây lan r t m nh khi có mưa nh , mưa phùn v i lư ng mưa 2 lít/m2. Bào t tr ng n y m m nhi t ñ 11 - 330C và m ñ ñ t trên 70% trong th i gian 3 ngày. N u có ñi u ki n nhi t ñ thích h p (250C) thì bào t tr ng s n y m m trong th i gian 12 gi . Các gi ng nho Vitis venifera r t d nhi m b nh. 13.4. Bi n pháp phòng tr - ð phòng tr b nh c n chú ý thông thoáng gió vư n tr ng nho, tránh nơi m th p, ñ ng nư c. Tiêu di t ngu n b nh. Thu d n làn dư lá b nh vư n ươm cũng như vư n s n xu t. Thư ng xuyên t a cành lá b nh ñem ñ t ho c chôn sâu. - Ch n t o và tr ng các gi ng nho ch ng b nh. - Phun thu c phòng ng a khi b nh ch m phát sinh như Aliette, Zineb và nhi u lo i thu c khác. 14. B NH G S T NHO [Phakopsora vitis (Thiimen) Syd.] B nh g s t h i nho ph bi n nhi u nư c trên th gi i, ñ c bi t M , châ Âu và m t s nư c thu c châu Á. 14.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i ch y u lá và thân cành cây nho. B nh n ng làm lá vàng khô r ng. V t b nh lúc ñ u ch là m t ñi m nh màu vàng trong, v sau v t b nh hơi n i trên b m t lá, màu vàng nâu, bi u bì lá b rách n t ñ l các bào t màu nâu g ch non, màu s t g . Khi g p ñi u ki n nhi t ñ th p giai ño n cu i, có th xu t hi n trên v t b nh các bào t ñông màu ñen. B nh làm gi m hàm lư ng di p l c, nh hư ng ñ n cư ng ñ quang h p và quá trình trao ñ i ch t trong cây, d n ñ n gi m năng su t. 14.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh Phakopsora vitis (Thiimen) Syd. thu c b Urediales, l p n m ð m. Trên v t b nh thư ng th y các bào t h . bào t ñông ít khi xu t hi n. Bào t h hình c u, hình tr ng, màu vàng nâu, hình thành v i s lư ng r t l n, là ngu n lây lan ch y u trong t nhiên. Bào t ñông ñơn bào, hình tr ng nh n, ch xu t hi n trong ñi u ki n nhi t ñ th p. Bào t h n y m mthu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ t 20 – 250C và m ñ cao. 14.3. Bi n pháp phòng tr : C n chú ý tiêu di t tàn dư cành, lá b nh trong th i kỳ sinh trư ng c a cây nho và sau khi thu hái qu . Có th phun thu c hoá h c như: Baycor 25WP (0,15 – 0,25 kg a.i/ha); Tilt 250EC (0,1 – 0,2 lít/ha); Sumi – eight 12,5WP (0,02 – 0,13%); Score 250ND (0,3 – 0,5 lít/ha); Baleton 25EC (25WP) (120- 150 g/ha). các nư c châu

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

81

15. B NH ð M ðEN ðU ð [Mycosphaerella caricae Sydow] B nh ñ m ñen h i ph bi n các vùng tr ng ñu ñ châu Á ñ c bi t các vùng ðông Nam châu Á. 15.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i ch y u trên lá, làm lá r ng, cây sinh trư ng kém, gi m năng su t. Trên lá, v t b nh lúc ñ u ch là nh ng ñi m nh như mũi kim, sau ñó v t b nh to d n, ñư ng kính t i 4mm, d ng hình tròn ho c hình b u d c. V t b nh m t trên lá có màu nâu s m, gi a v t b nh có màu tr ng xám, m t dư i lá ch v t b nh có m t l p n m m c màu ñen bao ph , ñó là cành và bào t phân sinh c a n m gây b nh. Nhi u v t b nh chi chít trên m t lá làm lá vàng khô và d r ng. B nh ít khi h i trên m m và qu , v t b nh trên qu thư ng r t nh . 15.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh ñ m ñen lá ñu ñ là do n m Asperisporium caricae (Spegazzini) Maublane gây ra, thu c nhóm N m B t toàn. S i n m ña bào, không màu phân nhánh. Cành bào t phân sinh không màu m c thành t ng c m, ña bào, trên ñ nh nhánh thư ng có các cu ng nh g n vào bào t phân sinh. Bào t phân sinh hình qu lê ho c hình b u d c không ñ u thư ng có 3 ngăn ngang. Giai ño n sinh s n h u tính là n m Mycosphaerella caricae Sydow l p N m Túi (Ascomycetes). Qu th hình thành trên b m t lá. qu th b u r t nh , màu ñen n m chìm trong mô b nh, trong ñó có ch a các túi hình tr dài. Bào t túi thư ng có hai t bào không màu, th ng ho c hơi cong. 300C. N m sinh trư ng và phát tri n thích h p ñi u ki n có ñ m cao và nhi t ñ 25 các nư c châu M , châu Phi,

Ngu n b nh t rơi r ng trên ñ t. B ñ tương ñ i cao, tr trũng, th p, nhi u c

n t i d ng s i n m, qu th và bào t phân sinh trên tàn dư lá b nh nh ñ m ñen thư ng phát sinh phá h i m nh trong ñi u ki n có nhi t i m ư t mưa nhi u. ð c bi t, b nh phá h i n ng trên các vư n ñu ñ , kém chăm sóc.

15.3. Bi n pháp phòng tr : ð phòng tr b nh c n chú ý tr ng các gi ng ñu ñ ch ng b nh. Ch n ñ t vư n ươm và vư n tr ng cao ráo thoát nư c, làm s ch c , chăm sóc t t. Làm ñ t k và thu d n s ch tàn dư cây b nh sau khi thu ho ch. Ng t t a lá già, ñ t b lá b nh. Có th s d ng thu c Baycor b t th m nư c 25%, 50% ho c d ng nhũ d u li u lư ng 0,125 - 0,150 kg a.i./ha. 16. B NH TH I NÕN D A [Phytophthora spp.] B nh th i nõn d a là b nh ph bi n gây h i nghiêm tr ng kh p các vùng tr ng d a trên th gi i và Vi t Nam. nư c ta, m c ñ thi t h i c a b nh khá l n, t l cây ch t do b nh gây ra là kho ng 10 - 15%, có nơi t l cây ch t lên ñ n 80%.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

82

16.1. Tri u ch ng b nh B nh có th gây h i trong su t giai ño n sinh trư ng c a cây. B nh h i ch y u ch i ng n. Tri u ch ng b nh ñ u tiên là các lá non trên ng n chót lá b bi n vàng, sau chuy n thành màu nâu ñ ng, lá b héo, mép lá cu n vào trong, các lá non có th b rút ra m t cách d dàng. G c lá có màu tr ng, th i ng, ranh gi i gi a ph n mô b th i và mô kho có ñư ng vi n nâu ñ m. Thân cây m m, có màu vàng, r th i, cây d dàng b nh c kh i m t ñ t. N u b nh phát sinh mu n khi cây ñã có qu thì qu b th i t cu ng, lan sâu vào trong th t qu . 16.2. Nguyên nhân gây b nh Có nhi u ý ki n khác nhau v nguyên nhân gây b nh th i nõn d a. D. Louve (1975); K.G. Pegg & R. C. Colbrall (1997) và nhi u tác gi khác cho r ng b nh th i nõn d a là do n m Phytophthora nicotianae var. parasitica và Phytophthora palmivora gây ra. C. M. Chinchilla; L. C. Gonzales et al (1980) cho r ng b nh là do vi khu n Erwinia chrysanthemy gây ra. Vi t Nam, các tác gi Lê Lương T (1986), Vũ Kh c Như ng (1987), ðinh Văn ð c (1992) xác ñ nh nguyên nhân gây b nh là do vi khu n Pseudomonas ananas gây ra. Theo Ngô Vĩnh Vi n, F.H.L. Benyon, ð ng Lưu Hoa, B. A. Summell và L.W. Burgess (2000) nghiên c u b nh th i nõn d a mi n B c Vi t Nam ñã xác ñ nh ñư c nguyên nhân gây b nh th i nõn d a là do n m Phytophthora spp. gây ra, bao g m các loài P. nicotianae, P. palmivora và P. cinamoni trong ñó loài P. nicotianae là ph bi n nh t. N m gây b nh thu c b Peronosporles, l p N m T o. S i n m không màu, ñơn bào, phân nhánh khúc khu u. B c bào t ñ ng không màu, hình tr ng, có núm nhô lên trên ñ nh, v dày, kích thư c 86,5 x 62,5mm, bên trong ch a nhi u bào t ñ ng hình b u d c có hai lông roi. Nhi t ñ thích h p cho n m phát tri n là t 20 - 360C, pH 5 - 7. N m có th hình thành bào t h u. 16.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh Bào t h u c a n m gây h i t n t i trong ñ t và trong tàn dư cây b nh và gi ñư c s c s ng vài năm. Bào t h u lan truy n qua nư c mưa, n y m mtrong ñ t m ư t, hình thành s i n m xâm nhi m vào r , nách lá ho c lá non c a cây d a trong su t 3 - 4 tháng ñ u sau tr ng. mi n B c b nh phát sinh vào cu i tháng 10 và ñ u tháng 11 và kéo dài cho ñ n tháng 4 - 5 năm sau, cao ñi m c a b nh là vào tháng 1 ñ n tháng 3. B nh phát tri n m nh các ru ng d a trũng, ñ ng nư c. ð t thi u Bo, Mg b b nh n ng hơn. Gi ng d a Nahoa nhi m n ng, gi ng Cayen nhi m nh . S d ng ch t kích thích ra hoa b ng ñ t ñèn làm tăng m c ñ nhi m b nh. 16.4. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng ch u b nh, ch n ch i gi ng kho , s ch b nh. X lý ch i trư c khi tr ng b ng cách ngâm vào dung d ch Aliette 80WP 0,25% trong vòng 5 phút. V sinh vư n d a, tiêu hu cây b nh sau khi thu ho ch. Luân canh v i cây tr ng khác như l c, ñ u ñ .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

83

Làm ñ t k , tránh ñ ru ng thay ñ t ñèn b ng Ethrel.

ñ ng nư c. Chăm sóc t t vư n d a, bón phân ñ y ñ ,

17. B NH CH T RŨ V I THI U B nh ch t rũ v i thi u là m t trong nh ng b nh h i nguy hi m nh t trên cây v i hi n nay. B nh cũng là ñ i tư ng h i nguy hi m nhi u nư c tr ng v i trên th gi i. T năm 1995 ñ n nay, b nh này ñã gây thi t h i nghiêm tr ng nhi u vùng tr ng v i l n c a mi n B c nư c ta như L c Ng n, Yên Th - B c Giang, Chí Linh - Thanh Hà - H i Dương, Phú Th , L ng Sơn, Lai Châu,...B nh làm ch t cây không cho năng su t. 17.1. Tri u ch ng b nh: B nh ch t rũ v i thi u có th gây h i ngay t giai ño n vư n ươm cây con. Tri u ch ng bi u hi n ñ c trưng là b lá m t màu xanh bình thư ng chuy n sang màu vàng, cây b b nh sinh trư ng kém, y u t còi c c. Khi nh cây lên quan sát th y ñ u chót r và r b th i ñen (c r chính và r ph ) d n ñ n cành lá và toàn cây phía trên b khô héo và ch t. Trên vư n s n xu t b nh có th gây ch t toàn cây ho c m t ph n c a cây. Lúc ñ u b phân chót r ph và r chính có m u nâu ñen, r th i d n vào phía trong. Khi tách v ra quan sát th y m t ngoài thân g chuy n sang màu tím h ng sau ñó r b thâm ñen khô ch t. Ph n cành lá tương ng v i b ph n r c a cây trên m t ñ t có tri u ch ng m t m u xanh chuy n sang màu vàng nâu ho c vàng nh t, lá thô c ng, cây không phát l c ho c ra hoa k t qu . M t ph n ho c toàn cây b b nh cành lá b héo rũ ch t khô. Cây b b nh n ng thư ng ch t r t nhanh sau 15-20 ngày, có khi cây ch t nhưng lá khô v n còn dính trên cành, m t th i gian sau m i r ng. 17.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh ch t rũ v i thi u do nhi u tác nhân gây b nh có ngu n g c trong ñ t gây ra. Theo k t qu nghiên c u c a Vi n B o v th c v t, Trư ng ð i h c Nông nghi p I và m t s cơ quan nghiên c u trong nư c, tác nhân gây b nh có th do m t t p h p các loài n m gây b nh có ngu n g c trong ñ t như Pythium sp, Fusarium solani, Phytophthora sp., Cylindrocladium sp. và n m Rhizoctonia sp. Trong 5 loài n m k trên có hai loài n m thư ng xu t hi n ph bi n v i t n su t b t g p cao là n m Fusarium sp. và Pythium sp. Các loài n m trên ñ u sinh trư ng thích h p nhi t ñ m áp 20-25oC và có m ñ cao trên 80% (xem thêm ph n n m Fusarium sp. và Pythium sp. h i cây tr ng). 17.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh ch t rũ v i thi u thư ng xu t hi n gây h i m nh vào nh ng tháng mưa nhi u, mùa mưa b nh h i n ng hơn mùa khô do s phát tri n c a b nh có liên quan v i m ch nư c ng m trong ñ t và lư ng mưa trong năm. B nh thư ng gây h i n ng nh ng vư n v i trũng th p thoát nư c kém ñ t th t n ng. Trong giai ño n v n ươm b nh thư ng bi u hi n rõ tri u ch ng khi cây con t 2-5 tháng tu i. B nh cũng h i n ng nh ng b u ñ t ươm cây con có t l ñ t sét cao và không

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

84

thoát nư c. vư n s n xu t, b nh ch t rũ v i thi u thư ng gây h i trũng th p, thoát nư c kém và ñ t th t n ng. 17.4. Bi n pháp phòng tr :

nh ng vư n v i

ð phòng tr b nh này c n áp d ng các bi n pháp phòng tr t ng h p như sau: + S d ng h t v i chua (v i tu hú) làm g c ghép ñ tăng kh năng ch ng ch u b nh + B u ñ t tr ng c n tr n thêm 1/3 phân h u cơ hoai m c và cát vàng ñ tăng cư ng kh năng thóat nư c nhưng v n gi ñư c ñ m c n thi t cho cây con. H n h p làm b u c n x lý hơi nư c nóng 600C trong th i gian 30-40 phút. B u cây gi ng nên ñ t trên b cao t i thi u 30cm so v i m t n n và có l ñ c ñáy ñ d dàng thóat nư c. Khi phát hi n cây b nh c n tiêu h y c b u và cây con k p th i. + Nên tr ng v i theo phương th c tr ng mô và thi t k h th ng thoát nư c t t trên ñ t vư n b ng ph ng. + C n chú ý ch n vư n tr ng v i cao ráo, d thoát nư c ho c có rãnh thoát nư c d dàng. + Tăng cư ng bón phân chu ng k t h p phân vi sinh và ch ph m sinh h c n m ñ i kháng (ch ph m n m Trichoderma viride ) vào ph n g c r c a cây v i. + Thư ng xuyên c t t a cành lá b nh và t o tán cho cây v i hàng năm sau m i v thu ho ch qu . + M t s thu c tr n m có th s d ng: Ridomil Gold 68 WP (0,2%), Benlate 50WP (0,1%), Rovral 50 WP (0,1 - 0,2%). 18. B NH SƯƠNG MAI V I THI U [Peronophythora lichi = Pseudoperonospora lichi] 18.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i trên cu ng chùm hoa và trên qu v i. Ban ñ u xu t hi n các v t ñ m ñen nh , v sau loen r ng ra bao quanh c cu ng hoa và trên v qu . Khi tr i khô n ng, các cu ng hoa khô ñen tóp l i. Khi tr i m, cu ng hoa b th i ñen, d gãy, qu có v t b nh to có khi loen r ng c n a qu , nâu ñen, d b th i r ng. B nh làm gi m t l ñ u qu và gi m năng su t ñáng k trong th i kỳ thu ho ch và sau thu ho ch gây khó khăn cho vi c b o qu n, v n chuy n. 18.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh Peronophythora lichi = Pseudoperonospora lichi thu c b n m Sương mai, l p N m Tr ng. Cành bào t phân nhánh không ñ u, ki u ch c ñôi, ñ nh cành ch ñôi, nh n, hơi cong. Trên ñ nh cành sinh ra các b c bào t hình tr ng, không màu, ñơn bào. Trong ñi u ki n m ư t, trên v t b nh chùm hoa, trên qu có th t o thành m t l p n m tr ng tơ m n ph trên b m t mô b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

85

18.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh gây h i ch y u vào th i kỳ ra hoa – k t qu cho ñ n thu ho ch. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t m, ít n ng, tr i âm u nhi u mây. 18.4. Bi n pháp phòng tr : - Trư c khi hoa n và sau khi ñ u qu non, phun thu c Rhidomil MZ - 72WP 0,15% (tránh phun khi hoa n r ). - Sau khi thu ho ch qu chín c n t a cành t o tán. N u phun thu c Boocñô 1%, Rhidomil 72MZ 0,2%. vư n b b nh n ng có th

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

86

Chương IV B NH N M H I CÂY CÔNG NGHI P
1. B NH SƯƠNG MAI ð U TƯƠNG [Peronospora manshurica (Naum. ) Syd.] B nh sương mai ñ u tương gây h i khá ph bi n t i các vùng tr ng ñ u tương trên th gi i, ñ c bi t b nh gây h i m nh nư c ta và các nư c thu c ðông Nam Á. B nh làm nh hư ng ñ n kh năng quang h p c a cây, làm gi m năng su t. Qua ñi u tra, m t s trung tâm nghiên c u c a châu Âu, Pháp, Chanaby, Ukraine,.... trên nh ng cây ñ u tương phát tri n t h t nhi m bào t tr ng c a n m gây b nh năng su t gi m hơn so v i cây không nhi m ho c b nhi m nhưng có bi n pháp phòng tr . Bào t tr ng trên l p v h t ít nh hư ng ñ n t l n y m mnhưng l i là nguyên nhân làm gi m hình th c và ch t lư ng h t. Trên 825 cánh ñ ng ñi u tra Iowa ñã phát hi n th y có 50% cánh ñ ng b nhi m n m Peronospora manshurica. Brazil, phát hi n th y 25% trong 104 cánh ñ ng ki m tra nhi m b nh. 1.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n th i kỳ cây trư ng thành gây h i trên các b ph n c a cây như lá, thân qu và h t. Trên lá, v t b nh là các v t ñ m màu xanh vàng không ñ nh hình n m r i rác m t trên lá. V t b nh có th n m d c các gân lá, có màu nâu vàng gây cháy khô lá. Cây b b nh n ng, v t b nh lan sang qu và xâm nhi m vào h t. m t dư i lá b b nh và bên trong qu b nhi m b nh có l p m c tr ng xám, h t b nhi m b nh thư ng b lép và có l p b t màu tr ng trên b m t h t. H t b nhi m n m Peronospora manshurica h t nh , màu sáng hơn so v i h t kho . Hàm lư ng dinh dư ng (protein, axit béo và d u) cũng b nh hư ng khi h t nhi m n m P. manshurica. 1.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m gây b nh là Peronospora manshurica (Naum.) Syd. thu c h Peronosporaceae, b Peronosporales, l p N m T o. Cành bào t phân sinh ñơn bào, không màu, phân nhánh kép t 6 - 7 c p, ñ nh nhánh nh n và cong. Bào t phân sinh ñơn bào, hình tr ng, kích thư c 16 - 20 x 20 - 24mm. Giai ño n sinh s n h u tính sinh ra bào t tr ng hình c u, có màu hơi vàng, t n t i trong qu và mô cây b nh tr thành ngu n b nh lâu dài trong ñ t. Ngu n b nh là bào t tr ng trên h t b nhi m xâm nhi m vào cây qua r . Ngoài ra, s i n m bào t phân sinh cũng ñóng vai trò là ngu n b nh cho v sau. H t ñư c tr ng trong ñ t m và c n c i cây con d b nhi m b nh t l p v ngoài c a h t. Nghiên c u trong phòng cho th y ngu n b nh ñư c truy n t bào t tr ng l p v ngoài c a h t ñi u ki n nhi t ñ 150C là 16%; 200C là 1% và 250C là 0%.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

87

B nh sương mai ñ u tương thư ng phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ kho ng 200C. B nh gây h i n ng t tháng 3 ñ n tháng 5 v ñ u tương xuân vào giai ño n cây có t 4 - 5 lá kép. Theo Bernard R.L. (1989) cho th y năng su t b gi m 10% trên nh ng cánh ñ ng tr ng gi ng kháng so v i gi ng nhi m. 1.3. Bi n pháp phòng tr Ch n gi ng s ch b nh, ngu n gi ng c n ñư c ki m nghi m trư c khi gieo tr ng. X lý h t gi ng, tiêu h y và d n s ch tàn dư cây b nh sau khi thu ho ch. Khi b nh xu t hi n c n phun thu c phòng tr b ng Boocñô 1%; Oxyclorua ñ ng 1%; Aliette 80 WP 0,25%; Rhidomyl MZ 72BHN (2,5-3 kg/ha); Rhidomyl 5G (10 - 14 kg/ha). 2. B NH G S T ð U TƯƠNG [Phakopsora sojae Saw.; Phakopsora sojae Fujik ; P. pachyzhizi Syd.& P. Syd.; Uromyces sojae (Henn.) Syd.& P. Syd.] 2.1. Tri u ch ng b nh B nh gây h i n ng nh t lá, có th h i trên thân cành và qu . Lúc ban ñ u m t dư i c a lá, v t b nh hình thành dư i d ng nh ng ch m nh màu vàng trong, ñư ng kính t 0,2 - 0,3 ñ n hơn 1mm. Sau ñó, v t b nh n i lên trên m t lá có màu vàng nâu, bi u bì lá nát ñ l bào t có màu vàng (màu g ch non). Trong v ñông xuân, th i ti t thu n l i cho b nh phát tri n, bào t thư ng l n, v t b nh to và nhi u hơn v hè thu. Sau các ñ t không khí l nh vào tháng 1, 2 trên lá ñ u tương b b nh có th xu t hi n các bào t màu ñen - ñó là các bào t ñông. Cây ñ u tương b b nh khi n lá s m b vàng, lư ng di p l c gi m nhanh chóng, cư ng ñ quang h p và s trao ñ i ch t trong cây gi m, do ñó năng su t và ph m ch t ñ u tương b gi m sút nghiêm tr ng. Nh ng ru ng b n ng h u như không ñư c thu ho ch. 2.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh thu c b N m G s t Uredinales, l p N m ð m Basidiomycetes. Bào t h (Uredospore) là bào t thư ng g p trên v t b nh, thư ng có hình tr ng hay hình tròn, có gai nh trên b m t, màu vàng nâu. Kích thư c bào t trung bình kho ng 19,1 20,3 x 26 - 27µm Trong ñi u ki n nhi t ñ th p, cu i v ñông trên lá già có th t o các bào t ñông màu ñen, ñơn bào v nh n x p thành băng ch t ch bên trong bào t . Bào t h là ngu n b nh quan tr ng nh t. Bào t h và s i n m có th bám gi trên thân, lá, qu b b nh rơi trên ñ t và trên b m t h t gi ng, v qu khi gi h t l i làm gi ng. Bào t h g p gi t nư c hay ñi u ki n ñ m cao s d dàng n y m m nhi t ñ t 20 250C. Th i kỳ ti m d c c a b nh kéo dài t i 13 ngày nhi t ñ th p (150C) nhưng s rút ng n ch kho ng 6 - 8 ngày nhi t ñ cao hơn t 20 - 300C. Tuy nhiên, nhi t ñ cao hơn 300C t l n y m m gi m rõ r t và kh năng xâm nh p, hình thành bào t m i trên v t b nh b h n ch , do ñó b nh không phát tri n ñư c.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

88

2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Các v tr ng ñ u b b nh nhưng b nh phát sinh và phá h i n ng nh t trong v ñ u tương xuân. Các v ñông, hè thu b nh nh hơn. v xuân khi b nh n ng ch còn thu ho ch t 0,8 - 2,5 t /ha (Gia Lâm - 1967), trong khi bình thư ng năng su t ñ t ñư c t 5 8 t /ha. V ñông th i ti t l nh, v hè và hè thu nhi t ñ r t cao n m khó hình thành bào t và khó th c hi n n y m m, xâm nhi m, vì v y b nh h i r t nh . Cao ñi m c a b nh thư ng t p trung v xuân vào tháng 3, 4 khi nhi t ñ ñ t trên 18 - 200C và cây ñ u có t 5 lá kép ñ n thu ho ch qu . B nh có th kéo dài t i tháng 5 làm lá cây r ng hàng lo t, ru ng ñ u tương vàng r c màu lá b nh. Trong các giai ño n sinh trư ng t cây m c t i ch m hoa ít b b nh. T ra hoa ñ n thu ho ch qu là lúc b nh phát tri n nhanh nh t trên lá bánh t và lá già. ði m này liên quan t i s tích lu và bi n ñ ng hàm lư ng protit và axít amin trong các giai ño n sinh trư ng các tu i cây khác nhau. Các gi ng ñ u tương tr ng nư c ta ñ u b nhi m b nh các m c ñ khác nhau. Theo dõi thí nghi m trư ng ð i h c Nông Nghi p I - Hà N i cho th y: gi ng Lơ Gia Lâm và Lơ Thu n Thành nhi m b nh nh hơn các gi ng khác. Các gi ng ít b b nh hay b nhi m mu n trên ñ ng ru ng hi n nay là : M103, DT93, dt84, AK03, AK05, VX93, dòng 42. Các gi ng nhi m n ng là V74 (DT74). Các bi n pháp k thu t canh tác ít nh hư ng ñ n b nh, song qua ñi u tra b nh cho th y: bón phân h p lý, bón ñ kali hay tr ng ñ u tương xen ngô, luân canh v i lúa nư c, ... b nh có xu hư ng gi m hơn là ñ u tương không chăm sóc chu ñáo, không tr ng xen, không luân canh. 2.4. Bi n pháp phòng tr - Ch n gi ng ch u b nh, ch ng b nh và s n xu t gi ng s ch b nh ñ s d ng trong s n xu t. - Luân canh v i lúa nư c hay các cây hoà th o. - X lý gi ng b ng Bayphidan 10 - 15 g a.i/1 t h t gi ng ho c 200 g/t h t. - Có th phun thu c h n ch b nh b ng các lo i thu c tr g s t, ñ c bi t như Baycor 25WP 0,1% (0,15 - 0,25 kg a.i/ha); Bayleton 25EC (25WP) 120 - 250 g/ha; Bayphidan 250EC (0,1%); Anvil 5SC - 0,2% ho c Tilt super 300ND 0,1% (0.3 lít/ha). 3. B NH THÁN THƯ ð U TƯƠNG [Colletotrichum truncatum (Schw.) Andrus & Moore] B nh thán thư ñ u tương ñư c công b ñ u tiên năm 1917 t i Hàn Qu c. Hi n nay, b nh ph bi n kh p các vùng tr ng ñ u tương trên th gi i. N m gây b nh có ph ký ch r ng, gây h i trên các cây tr ng thu c h ñ u như ñ u xanh, ñ u ñen, l c, ñ u tr ch,…. làm gi m ch t lư ng h t, h t b nhi m b nh hàm lư ng các axit amin gi m.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

89

3.1. Tri u ch ng b nh: Cây có th nhi m b nh t giai ño n cây con ñ n khi thu ho ch. N m gây h i b ph n c a cây như lá, thân, cành, qu và h t. các

Giai ño n cây con v t b nh là các v t ñ m màu nâu ư t, hơi lõm trên lá m m và phát tri n xu ng thân, lá m m b b nh thư ng r ng s m. B nh n ng thư ng gây ch t cây con. V t b nh trên lá thư ng bi u hi n các v t ch t ho i có màu nâu ñ trên gân lá, gây th i gân. B nh có th gây h i trên phi n lá là các v t b nh hình b u d c, màu nâu, hơi lõm, xung quanh có vi n nâu ñ , trên b m t v t b nh có các ch m ñen nh là các ñĩa cành c a n m gây b nh. Lá b b nh thư ng quăn l i d b r ng. Trên thân cành, cu ng lá và v qu v t b nh có màu nâu, v t b nh thư ng b bao ph b i các ñĩa cành có màu nâu. H t nhi m b nh thư ng nh , nhăn nheo, trên b m t h t có các v t xám, sau chuy n sang màu nâu ho c nâu ñen. Cây b nh phát tri n kém, n u nhi m giai ño n s m cây ñ u không có kh năng phát tri n qu . M t s cây b nh trên thân và h t có th không mang tri u ch ng nhưng n m nhi m h th ng bên trong. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh h i do n m Colletotrichum truncatum, b Melanconiales, l p N m B t toàn. T n n m h u như không xu t hi n, n u có thư ng r t m ng màu sáng ho c tr ng h ng. S i n m ña bào, không màu. ðĩa cành m c ñơn l ho c t p trung thành t ng ñám. Lông bám trên ñĩa cành màu nâu ho c màu ñen, thư ng dài hơn c m bào t phân sinh. Bào t phân sinh t p trung thành c m, có màu tr ng, tr ng ñ c ho c vàng nh t ñ n vàng da cam. Bào t phân sinh không màu, thon dài hơi cong và nh n hai ñ u, kích thư c 15 – 27 x 2 – 5 µm. Lông c a ñĩa cành màu nâu ho c màu ñen, có t 0 – 9 ngăn ngang, kích thư c 50 – 468 x 2 – 7 µm. N m gây b nh có th nhi m h th ng và bi u hi n tri u ch ng sau khi cây ñã thu n th c. S i n m có th t n t i trong n i nhũ và phôi h t. Bào t n m n y m m hình thành 1- 2 ng m m ng n, t ñó sinh ra các giác bám xâm nh p qua bi u bì c a cây. G p ñi u ki n thu n l i nhi t ñ 20 – 250C, có gi t nư c, n m có th n y m m và hình thành giác bám trong vòng 6 gi , th i kỳ ti m d c 60 – 65 gi . Ngu n b nh t n t i ch y u d ng s i n m trên h t gi ng và tàn dư cây b nh. Trên h t gi ng, s i n m gi ñư c m c s ng t 1 – 2 năm. 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh thán thư ñ u tương phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao, nhi t ñ kho ng 280C. ñi u ki n mi n B c nư c ta, b nh thư ng phát tri n t tháng 4 ñ n tháng 6, gây h i m nh trên cây ñ u tương ñang giai ño n phát tri n qu cho ñ n khi thu ho ch. S i n m trên h t gi ng có th lan truy n gây b nh cho cây con m i m c. Bào t phân sinh lan truy n qua gió, mưa, nư c tư i và côn trùng gây h i trên ñ ng ru ng. B nh phát tri n m nh trên nh ng ru ng ñ u tương tr ng v i m t ñ dày, tr ng liên ti p nhi u v . T l nhi m b nh trên ñ ng ru ng ph thu c vào m c ñ nhi m b nh c a

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

90

h t gi ng và ôn m ñ trên ñ ng ru ng. B nh phát tri n m nh tương có mưa nhi u, bón phân không h p lý.

nh ng vùng tr ng ñ u

Gi ng ñ u tương nhi m b nh cao là các gi ng AK 03, DT 84. Các gi ng ñ u tương DT 22, DT 90, DT 93 nhi m b nh m c th p hơn. 3.4. Bi n pháp phòng tr : - X lý h t gi ng b ng m t s lo i thu c hoá h c như Thiram, Captan, Benomyl. - V sinh ñ ng ru ng, tiêu hu tàn dư cây b nh. - Bón canxi và kali cũng h n ch ñư c b nh. - Khi b nh phát tri n s m c n phun thu c hoá h c Benomyl, Cacbenzym. Mancozeb vào giai ño n hình thành qu . - Có th s d ng bi n pháp sinh h c, dùng các ch ph m t loài n m ñ i kháng như Gliocladium roseum, Trichoderma viridae, Penicillium thomi ñ x lý h t gi ng cũng làm gi m t l b nh.

4. B NH HÉO RŨ N M H I L C 1) B nh héo rũ g c m c ñen (Aspergillus niger Van Tiegh): c r , g c, thân ng m sát m t ñ t có v t b nh màu nâu, bi u bì và v n t v , th i m c. Cành lá héo cong, màu lá xanh vàng, m t s c bóng. Trên c r , g c thân b thâm ñen, m c nát bao ph b i m t l p m c ñen. Khi nh cây b nh lên r t d b ñ t g c. Theo Lê Lương T , Hà Minh Trung (1967-1969) kh o sát Vĩnh Phúc, Hà B c, Thanh Hoá lo i héo rũ này do n m Aspergillus niger và Lasiodiplodia theobromae gây ra là ch y u. 2) B nh héo rũ g c m c tr ng (Sclerotium rolfsii Sacc.) Cây b nh héo rũ, xanh ho c hơi vàng. C r và ño n thân ng m b b nh có v t màu nâu, th i m c, khô xác, nh cây d b ñ t g c, trên g c thân cây b nh m c l p n m tr ng ñâm tia lan r ng ra m t ñ t, hình thành nhi u h ch n m hình tròn như h t c i màu tr ng, v sau có màu nâu h t chè. Theo Lê Lương T (1967-1973) kh o sát th y B c b và Ngh An do n m Sclerotium rolfsii Sacc gây ra (xem thêm b nh héo rũ tr ng g c cà chua). Ngoài ra, hi n tư ng héo rũ th i g c l c r trên ñ ng ru ng v i nhi u màu s c khó phân bi t còn có th do n m Rhizoctonia ñôi lúc còn g p c b nh do n m Fusarium solani, F. oxysporium h i g c thân, cây héo rũ, lá vàng (g i là b nh héo vàng). ð c ñi m vi sinh v t gây b nh * Lo i héo rũ g c m c ñen do n m Aspergillus niger Van Tiegh gây ra có s i n m ña bào, sinh s n vô tính b ng cành bào t phân sinh không màu, ñ nh cành phình to hình

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

91

c u màu xám, trên ñó m c ra nhi u cu ng nh ñâm tia (th bình), màu nâu, sinh ra t ng chu i bào t phân sinh ñơn bào, hình hơi tròn. * Lo i héo rũ g c m c tr ng do Sclerotium rolfsii Sacc có s i n m tr ng, h ch non màu tr ng, h ch già có màu nâu, tương ñ i tròn ñ ng ñ u, ñư ng kính 1 - 2mm. N m Sclerotium rolfsii là loài n m ña th c, ph m vi ký ch r t r ng, phá h i trên nhi u loài cây khác nhau như thu c lá, khoai tây, cà, ñ u ñ , ñay. T t c các vi sinh v t gây b nh nói trên ph n l n có ngu n b nh t n t i trong ñ t, trên tàn dư cây b nh và trong phân rác. M t s n m như Aspergillus, Sclerotium, Marcrophomina còn t n t i c và h t l c. Chúng có th sinh ra ñ c t Aflatoxin (Aspergillus) và axit oxalic (Sclerotium) gây h i cây và gây ñ c cho th c ph m. S i n m Sclerotium tr c ti p xâm nh p qua bi u bì, qua v t thương mà phát tri n thành ñám s i tr ng c r , g c thân làm mô b nh th i m c, cây khô ch t. N m phá h i tia c l c trong ñ t làm tóp th i c , h t m c, m t s c n y m mho c khi gieo m m m c y u, cây s b b nh. Trên ñ ng ru ng nh ng lo i n m trên ñ u nh nư c tư i, mưa gió mà truy n lan. B nh phát sinh, phát tri n trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, m ư t, cây sinh trư ng kém. Trên ñ t tr ng ñ c canh, ñ t cát thô b nh tương ñ i n ng hơn. Riêng lo i héo rũ g c m c ñen, m c tr ng còn phát tri n m nh trên ñ t có nhi u ch t h u cơ, tàn dư cây chưa hoai m c. B nh xu t hi n trong su t quá trình sinh trư ng c a cây nhưng m i giai ño n sinh trư ng m c ñ b nh khác nhau, các lo i b nh héo rũ phá h i cũng khác nhau. giai ño n cây con phân cành ph n l n b b nh héo rũ g c m c ñen và l c r nhưng ñ n giai ño n ch m hoa, c non thì b b nh héo rũ n ng hơn nhi u, ph n l n là héo rũ g c m c tr ng, nh t là ñ i v i l c xuân và l c v thu, k c b nh gây h i trên m t s cây tr ng khác như khoai tây, cà chua v thu ñông và v xuân mu n ñ ng b ng B c b và mi n Trung (Thanh Hoá, Ngh An). Bi n pháp phòng tr Trên ñ ng ru ng các lo i héo rũ do n m thư ng xu t hi n xen k nhau cho nên bi n pháp phòng tr chung cho các b nh héo rũ c n ti n hành như sau: b nh - Luân canh: luân canh l c v i lúa, mía và các lo i cây tr ng khác ñ h n ch ngu n ñ t và c i t o ñ t. Th i gian luân canh 2 năm.

- Bón phân h p lý: c n bón NPK ñ y ñ , cân ñ i ñ cây l c sinh trư ng, tăng cư ng s c ch ng b nh, ñ c bi t vùng ñ t b c màu c n bón nhi u vôi, dùng phân chu ng hoai m c ñ bón ho c tr n v i ch ph m sinh h c Trichoderma. - ð phòng tr chung các lo i vi sinh v t gây b nh h t gi ng c n ch n l c h t t t, x lý khô b ng TMTD 2 kg/t n h t ho c dùng Bayphidan 10 - 15 g a.i/1t h t gi ng. M t s thu c có th phun vào g c cây ñ ch ng b nh héo rũ l c do n m như: Sumi 8 12,5WP (0,02 - 0,03%); Topsin M - 70WP (0,4 - 0,6 kg/ha); Dithane M45 80WP (1 - 2 kg/ha); Tilt super 300ND 0,2% (0,3 lít/ha).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

92

C n nh b ngay cây b nh khi m i ch m phát sinh, r c vôi b t vào g c trên m t lu ng ho c tư i nư c vôi loãng 4% vào g c ñ h n ch các lo i n m gây b nh, tuy nhiên bi n pháp này ít có tác d ng n u ngu n b nh trên ñ ng ru ng ñã tích lu nhi u và có mưa nhi u. 5. B NH ð M LÁ L C B nh ñ m nâu do n m Cercospora arachidicola Hori và b nh ñ m ñen do n m Cercosporidium persoratum Berk. & Curtis., thu c b Hyphales, l p N m B t toàn. 5.1. Tri u ch ng b nh và nguyên nhân gây b nh * B nh ñ m nâu h i ch y u lá, r t ít khi h i cu ng lá và thân cành. M t trên lá v t b nh hình tròn, ñư ng kính bi n ñ ng nhi u t 1 - 10mm, có màu vàng nâu, xung quanh có qu ng vàng r ng. Trên b m t v t b nh thư ng có l p n m m c màu xám, nhưng m t dư i lá v t b nh có màu nh t hơn. Còn trên cu ng lá và thân cành thì v t b nh có hình b u d c dài màu nâu s m. Lá b b nh chóng tàn, khô vàng và r ng s m. L p n m màu xám trên b m t v t ñ m nâu là cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m gây b nh. Cành thư ng ñâm th ng, màu nâu nh t, thư ng không có màng ngăn ngang, nhưng ñôi khi có 1 - 2 ngăn. Bào t phân sinh có d ng hình dùi tr ng, th ng, có 4 -14 màng ngăn ngang, không màu. N m sinh trư ng phát tri n thích h p nh t nhi t ñ 25- 280C, nhi t ñ t i thi u là 5 - 100C, t i ña là 33 - 36 0C. * B nh ñ m ñen thư ng xu t hi n gây h i ch y u các lá g c, các lá phía dư i r i lan d n lên các lá phía trên. V t b nh th hi n rõ c hai b m t c a lá, hình tròn, ñư ng kính ≥ 1 - 5mm, có màu x m ñen, xung quanh không có ho c ít khi có qu ng vàng nh . V sau, trên b m t v t b nh thư ng có l p n m m c màu ñen, làm cho lá úa vàng, khô r ng. Cành bào t phân sinh ñâm th ng, màu nâu s m hơn, ph n l n không có ngăn ngang. Bào t phân sinh có d ng hình b u d c ho c hình tr m t ñ u hơn thon, có 3 - 5 màng ngăn ngang. N m sinh trư ng phát tri n thích h p nh t nhi t ñ 25 - 300C, nhi t ñ t i thi u là 10 0C và t i ña là 33 - 36 0C. Ngu n b nh c a n m gây b nh ñ m lá l c t n t i ch y u d ng s i n m và bào t phân sinh trên tàn dư b ph n b b nh rơi r ng trên ru ng, ngoài ra n m có th t n t i trên các m u l c gi ng nhi m b nh. 5.2. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh ñ m lá l c phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, tr i m ư t, vào cu i giai ño n sinh trư ng c a cây. B nh phát sinh gây h i t t c các v gieo tr l c xuân và nh t là v l c thu khi ñi u ki n th i ti nhi m, lây lan và b nh thư ng phát tri n nhanh, m hư ng l n ñ n năng su t. B nh phát tri n gây h i ng : v l c xuân và l c thu. cu i v t mưa m, r t thu n l i cho n m xâm nh kéo dài t i khi thu ho ch, gây nh c hai th i v tr ng l c, nhưng v

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

93

l c thu b nh thư ng phát sinh gây h i n ng hơn v l c xuân, vì th b nh làm gi m năng su t nhi u hơn. Trong v l c thu, b nh thư ng phát sinh s m hơn, t trư c khi ra hoa 5 - 6 ngày, b nh tăng d n ñ n lúc ra tia r , sau ñó tăng r t nhanh t giai ño n c non ñ n già ch c. Còn v l c xuân, b nh ñ m lá thư ng phát sinh gây h i nh hơn, phát sinh mu n hơn. B nh xu t hi n khi hoa ñã ra r và giai ño n c non ñ n khi thu ho ch. ð c bi t lo i hình tri u ch ng ñ m ñen thư ng phát tri n nhi u và chi m ưu th trong v l c thu. B nh ñ m lá phát sinh gây h i trên h u h t các gi ng l c ñang ñư c gieo tr ng ngoài s n xu t, b nh có xu th phát tri n m nh trên các dòng, gi ng l c nh p n i, ch n l c và lai t o có năng su t cao. 5.3. Bi n pháp phòng tr - C n ti n hành luân canh cây l c v i các cây tr ng khác như lúa nư c, mía, ngô, không luân canh v i các cây tr ng thu c h ñ u khác. - Trong ñi u ki n cho phép, nên ti n hành x lý h t gi ng trư c khi gieo nh m gi m b t ngu n b nh ngoài ñ ng ru ng (x lý khô) b ng m t s thu c hoá h c như TMTD 2kg/ t n h t ho c Bayphidan 10 -15g a.i/ t h t. - Ngoài ñ ng ru ng, khi b nh phát sinh phát tri n m nh, ngư i ta có th s d ng m t s thu c hoá h c ñ phun phòng tr : Daconil 75WP 0,125 - 0,25%; Tilt super 300ND 0,1 - 0,2%; Dithan M45 80WP (1 - 2kg/ha). 6. B NH G S T L C [Puccinia arachidis Speg] 6.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i trên các b ph n lá, cu ng lá, thân cành, hoa, tia c . V t b nh trên lá có d ng tròn nh , ñư ng kính 0,5 – 1,5 mm. Bi u bì m t dư i lá n t v ñ l ra m t bào t màu da cam, ñ - nâu, hơi n i trên b m t lá. Trên lá chi chít v t b nh liên k t nhau làm lá vàng, cháy khô. V t b nh trên thân, cu ng lá cũng tương t . 6.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh Puccinia arachidis Speg, b Urediales, l p n m ð m. S i n m hai nhân t o ra nhi u bào t (uredospore) hình b u d c, vách d y, màu nâu, vàng da cam, có gai nh . R t ít khi t o ra bào t ñông (teleutospore). Bào t h truy n lan qua gió, nư c ñ xâm nhi m gây b nh trên ñ ng ru ng và b o t n lâu dài trên tàn dư cây b nh t i các v sau. 6.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t mát, nhi u mưa, ñ m cao. Nhi t ñ thích h p nh t cho b nh phát tri n là 22 – 250C, m ñ 90 – 100%. B nh phát sinh gây h i quanh năm nhưng thư ng phát sinh phát tri n gây h i n ng hơn trong v l c thu, thu ñông so v i v xuân. B nh phát tri n m nh t giai ño n ra hoa ñ n có qu , xen l n v i các b nh ñ m ñen.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

94

6.4. Bi n pháp phòng tr : - Sau khi thu ho ch c n d n s ch tàn dư cây b nh trên ñ ng ru ng. - Luân canh l c v i các cây tr ng khác như lúa nư c. - Gieo tr ng m t ñ h p lý, chăm sóc t t. - Dùng các gi ng kháng b nh như MD – 7, MD – 9, L14, v.v… - Khi b nh ch m xu t hi n trên l c v thu, v xuân có th phòng tr b ng cách phun các lo i thu c Manage 15WP, Nustar 40EC ho c Bavistin, Score 250EC, v.v…. 7. B NH ðEN THÂN THU C LÁ [Phytophthora parasitica var. nicotianae (Breda de Haan) Tucker] ðây là m t b nh gây nhi u tác h i các nư c tr ng thu c lá, b nh có n ð , Nh t B n, Nam Trung Qu c, Indonesia, Vi t Nam, mi n Nam Liên Xô cũ, mi n Tây nư c M và vùng tr ng thu c lá nhi t ñ i. B nh này có th phá h i trong t t c các th i kỳ sinh trư ng c a cây ch y u các b ph n g c, r , thân cây làm ch t khô hàng lo t cây con vư n ươm, làm toàn cây khô héo ch t ru ng s n xu t. 7.1. Tri u ch ng b nh Th i kỳ cây con v t b nh lúc ñ u là m t ñi m nh màu nâu ho c màu ñen r g c thân. Sau ñó, v t b nh lan lên phía trên làm h i thân lá và lan xu ng dư i h i r chính, gây th i r . Khi c t g c thân th y lõi bi n thành màu nâu ñen, có nhi u t ng r ng. G c cây b nh teo nh l i, cây ñ g c. G p tr i mưa, ñ m cao, toàn cây b th i ch t, b m t mô b nh thư ng có l p n m màu tr ng. Tr i khô hanh cây b nh nâu ñen khô ch t. th i kỳ cây l n, trên g c thân có v t màu ñen kéo dài v hai phía trên và dư i. Kích thư c v t b nh có th dài t i 20 - 40 cm. B d c g c thân th y lõi màu nâu ñen và nhi u t ng r ng. R tơ và r chính l i th i m c, r t d nh . Cây b nh lá vàng héo rũ d n t dư i lên trên. Sau 4 - 5 ngày toàn cây héo rũ và ch t khô. Trên lá v t b nh hình tròn ho c hình b t ñ nh, màu nâu xanh ho c nâu ñen, ñư ng kính có th ñ t t i 3 - 4 cm. Khi tr i khô hanh gi a v t b nh thư ng b rách n t t o các l th ng trên lá, thân r ng, cây ròn d g y. 7.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh Phytophthora parasitica var. nicotianae (Breda de Haan) Tucker thu c b Peronosporales, l p Oomycetes. S i n m không vách ngăn, không màu, phân nhánh, ñư ng kính kho ng 5µm Cành bào t phân sinh không màu, ñơn bào, m c t l khí riêng r hay thành t ng c m 2 - 3 cành hình tr ng ho c hình qu mu m, trên ñ nh có núm l i, kích thư c 35 x 8 mm, không màu, bên trong có k t c u d ng h t. Khi g p nhi t ñ th p và ñi u ki n gi t

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

95

nư c bào t s n y m m gián ti p t o ra 10-20 bào t ñ ng. Bào t ñ ng hình b u d c, có 2 lông roi, d dàng di chuy n trong nư c. N u g p ñi u ki n ñ m th p, bào t phân sinh n y m m tr c ti p thành ng m m ñ xâm nhi m. N m có th hình thành bào t tr ng và bào t h u trong mô t bào ký ch . Bào t tr ng hình c u màu vàng, màng dày. Khi n y m m hình thành ng m m ho c b c bào t ñ ng. Bào t h u hình c u, hình tròn màu nâu nh t. Khi n y m m t o ng m m và phát tri n thành s i n m. N m có th phát tri n trong ph m vi nhi t ñ t 12 - 360C. Thích ng v i ñ pH 4,4 - 9,6 nhưng thích h p nh t là pH 7 - 8. 7.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n g c t n t i trên ñ ng ru ng là d ng bào t tr ng, bào t h u và s i n m n m tàn dư cây b nh rơi r ng trên m t ñ t. N m có th t n t i trong ñ t có tàn dư ký ch t i 2 năm. Vì v y ñ t, phân chu ng có tàn dư cây b nh là ngu n b nh ch y u trên ñ ng ru ng. B nh phát tri n thu n l i ñi u ki n có nhi t ñ và ñ m cao. Nhi t ñ thích h p cho s phát tri n c a b nh là 0 - 350C, nhi t ñ không khí 200C tr xu ng b nh phát tri n ch m. Vư n ươm vư n tr ng g p mưa nhi u ho c quá m ư t b nh phá h i n ng. S phát tri n c a b nh còn ph thu c vào các y u t ñ t ñai, phân bón, m t ñ tr ng... ð t cát thoát nư c b nh nh hơn ñ t sét, ñ t th t. Ngoài ra, tuy n trùng h i r cây ñã m ñư ng cho n m b nh xâm nhi m thu n l i. ð c bi t vào lúc nh cây con ñem tr ng n u ñ t có tuy n trùng có th làm cây con ch t t i 100%. 7.4. Bi n pháp phòng tr - Th c hi n luân canh v i lúa nư c ho c v i cây h hoà th o. Tr ng gi ng ch ng b nh có tác d ng gi m b nh rõ r t. - Xây d ng h th ng thoát nư c t t ñ cây b ñ ng nư c. vư n ươm và vư n tr ng, vun lu ng cao tránh

- Chăm sóc cây con, bón phân khoáng cân ñ i, t i nư c s ch và không t o v t thương trong quá trình chăm sóc. - V sinh ñ ng ru ng ngay sau khi thu ho ch, tiêu hu , ñ t ho c chôn sâu cây b b nh. - Gieo tr ng các gi ng thu c lá ch ng b nh. - Phun thu c phòng tr k p th i khi th y b nh xu t hi n. Phun nh cây con và ru ng tr ng khi b nh ch m phát sinh. Có th dùng m t trong các lo i thu c sau: Aliette 80 WP v i lư ng dùng 2,5 - 3,5 kg/ha; Zineb 80 WP ho c Manep (Dithane M.) 80 WP n ng ñ 0,2 - 0,3%. vư n ươm trư c khi

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

96

8. B NH ð M M T CUA THU C LÁ [Cercospora nicotianae Ellis et Everhart] 8.1. Tri u ch ng b nh V t b nh lúc ñ u là nh ng ñ m nh hình tròn, màu nâu, v sau phát tri n to d n ra (kích thư c v t b nh dao ñ ng t 5 - 10mm). Khi ñó, gi a v t b nh bi n thành màu nâu xám, l i lên rìa v t b nh màu nâu, xung quanh v t b nh có qu ng màu xanh vàng. Khi g p ñi u ki n th i ti t m ư t, gi a v t b nh thư ng xu t hi n l p n m m c màu tr ng xám. Còn trong ñi u ki n khô hanh, các v t b nh cũ thư ng rách, th ng l ch trên lá b b nh. 8.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Cercospora nicotianae Ellis et Everhart, B Moniliales, l p N m B t toàn. N m gây b nh có s i ña bào, phân nhánh. Cành bào t phân sinh ña bào, thư ng có 1 - 4 màng ngăn ngang, màu nâu nh t, chui qua l khí trên m t lá. Bào t phân sinh dài, m nh, phía g c phình to, phía trên thon nh , hơi cong, không màu, thư ng có 5 - 10 màng ngăn ngang, kích thư c trung bình t 35 - 115 x 2,5 - 5,0 µm. Bào t phân sinh hình thành trên ñ nh cành, sau khi chín t ng t ra, nó ñư c truy n lan nh gió, mưa,...Khi g p ñi u ki n nhi t ñ , m ñ thích h p, bào t phân sinh n y m m, ti n hành xâm nh p vào mô lá và lây lan phát tri n b nh. Ngu n b nh : N m gây b nh t n t i ch y u dư i d ng s i n m và bào t phân sinh trên các m u h t gi ng và tàn dư b ph n b b nh, ñó là ngu n b nh cho các v gieo tr ng thu c lá sau, năm sau. N m gây b nh có th sinh trư ng phát tri n trong ph m vi nhi t ñ khá r ng t 7 340C, nhưng nhi t ñ thích h p nh t là 25 - 280C. Vì v y, trên ñ ng ru ng, b nh phá h i m nh khi có ñ m cao, tr i mưa và nhi t ñ không khí t 23 - 270C. V thu c lá xuân thư ng b b nh phá h i n ng, nh t là khi bư c vào giai ño n ñ u thu ho ch. Giai ño n vư n ươm, n u ñ t làm d i, ñ t trũng, ñ ng nư c, thi u phân, kém chăm sóc cây cũng b h i n ng. H u h t các gi ng thu c lá ñang gieo tr ng ngoài s n xu t ñ u có th nhi m b nh, k c các gi ng thu c lá ñ a phương, gi ng nh p n i và lai t o như gi ng C176; K326 và C347,... 8.3. Bi n pháp phòng tr - Áp d ng các bi n pháp k thu t chăm sóc vư n thu c lá. Ru ng thu c lá ph i ñ m b o thông thoáng, làm s ch c , không tr ng quá dày, thoát nư c t t. - Th c hi n luân canh 1 - 2 năm v i cây h hoà th o. Thay ñ i ñ t làm vư n ươm, tiêu di t tàn dư cây b nh ru ng s n xu t và vư n ươm ngay sau khi thu ho ch. - Dùng ñúng gi ng ch ng b nh và l y h t gi ng t cây không b b nh, x lý h t gi ng. - Phun thu c phòng tr b nh k p th i vư n ươm và vư n tr ng, k t h p ng t t a lá già, lá g c trư c khi phun. Có th dùng Boocñô 1% ho c Carbendazim 50SC (0,5 - 0,7

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

97

lít/ha), Dithane M 80WP ( 1,5 - 2,0 kg/ha), Tilt super 300ND (0,2 - 0,4 lít/ha) ñ phun khi th y b nh xu t hi n.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

98

9. B NH THÁN THƯ THU C LÁ [Colletotrichum nicotianae Av. Sacc.] 9.1. Tri u ch ng b nh B nh thán thư ch y u gây h i cây con mưa nhi u cây b ch t t ng v t. vư n ươm. Khi có ñi u ki n m ñ cao,

Trên lá v t b nh lúc ñ u là m t ch m nh màu l c t i, sau vài ngày v t b nh m r ng thành hình tròn, gi a v t b nh có màu tr ng xám hay màu nâu vàng hơi lõm, xung quanh v t b nh có vi n hơi n i g màu nâu ñ , ñư ng kính v t b nh t 2 - 5mm. Các v t b nh n i li n nhau t o thành hình b t ñ nh. Lá b nh úa vàng, khô ch t. Trên cu ng lá và thân v t b nh có d ng hình thon dài, gi a v t b nh thư ng n t v có màu ñen. Cây giai ño n 2 - 3 lá th t là d b h i nh t. Cây con b b nh thư ng xu t hi n n m màu tr ng xám. 9.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m gây b nh Colletotrichum nicotianae Av. Sacc. thu c b Melanconiales, l p N m B t toàn. S i n m không màu, ña bào, phân nhánh. Cành bào t phân sinh ñơn bào, ng n, không màu, m c t p trung trong ñĩa cành. Bào t phân sinh ñơn bào, hình ng tròn, hai ñ u tù, có hai gi t d u, không màu, kích thư c 10 - 25 x 3 - 5µm. ðĩa cành có lông gai màu nâu ñ m, th ng ho c hơi cong, ph n g c ñ m và to hơn ph n ng n, có 1- 3 ngăn ngang, kích thư c 55 - 95 x 4 - 5µm. Ngu n b nh t n t i tàn dư cây b nh trên ñ t và trên h t gi ng. S i n m n m sâu trong h t và bào t bám trên b m t h t gi ng. N m phát tri n ñư c trong ph m vi nhi t ñ r t r ng, nhưng thích h p nh t cho s phát sinh b nh là t 25 - 300C, nhi t ñ này th i kỳ ti m d c c a b nh là 48 gi . m ñ là y u t quy t ñ nh s phát sinh, phát tri n c a b nh. Trong ñi u ki n mưa m, bào t n m lan truy n và n y m m xâm nh p d dàng. Vì v y, khi có ñ m cao, mưa nhi u, ñ t úng, không thoát nư c, m t ñ gieo tr ng quá dày vư n ươm hay vư n tr ng ñ u b b nh phá h i nghiêm tr ng. 9.3. Bi n pháp phòng tr S d ng h t gi ng không b nhi m b nh. X lý h t gi ng trư c khi gieo, có th ngâm h t vào dung d ch AgNO3 0,1% trong 30 phút ho c x lý ư t b ng Foocmol 1/50. ð m b o vư n ươm và vư n tr ng cao ráo, thoát nư c, làm s ch c , gieo tr ng v i m t ñ v a ph i. Khi th y b nh ch m xu t hi n c n phun thu c hoá h c ñ phòng tr k p th i. vư n ươm cây gi ng có th phun t giai ño n ch th p tr ñi. Có th dùng Kasuran 2 - 3 kg/ha ho c Zineb 80 WP n ng ñ 0,2 - 0,3 %.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

99

10. B NH TH I ð

RU T MÍA [Colletotrichum falcatum Went]

10.1. Tri u ch ng b nh Các b ph n lóng, m m mía, lá, b lá, r ñ u có th b h i, nhưng ch y u h i thân, lóng và lá, nh t là khi mía ñã vươn cao. Thân mía b b nh lúc ñ u nhìn bên ngoài r t khó phát hi n vì tri u ch ng trong ru t mía phát tri n m t th i gian dài không l ra ngoài v . Cho nên, ph i l y dao ch thân mía ra m i th y bên trong ru t có v t b nh màu ñ huy t. Lúc ñ u v t b nh trong ru t thân ch là m t ñi m nh màu nh t sau lan r ng, kéo dài trong lóng mía làm thành nh ng m nh l p màu ñ huy t. V t b nh có th th i, lên men r a ra, ru t mía có ch hơi r ng và mùi rư u, v chua nh t và ñ n khi ñó v thân bên ngoài m i m t s c bóng, tóp nh ; có ki u v t h n màu ñ tía, bên trên sinh ra nhi u h t ñen nh là các ñĩa cành bào t c a n m gây b nh. Cây b b nh lá ng n thư ng vàng héo, n u b n ng toàn cây khô ch t. Trên lá v t b nh xu t hi n gân chính, d c theo gân chính thành hình b u d c dài, có khi ch là m t v t dài 5 - 6cm có màu ñ huy t, gi a v t b nh màu nh t hơn. V sau, trên b m t v t b nh cũng th y nh ng h t ñen nh , ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. 10.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Colletotrichum falcatum Went thu c b Melanconiales, l p N m B t toàn. N m có hình th c sinh s n vô tính hình thành ñĩa cành trên mô b nh, bên trong có các cành bào t phân sinh ng n, ñơn bào. Bào t phân sinh hình h t g o dài, thon cong, ñơn bào, không màu. Trên m t ñĩa cành có lông gai b o v . S i n m có th t o thành bào t h u màu t i s m. Giai ño n h u tính r t ít g p, qu th b u có l ñ nh. Bào t túi hình b u d c d t. N m sinh trư ng phát tri n t t nhi t ñ 27 - 320C, pH 5 - 6. Khi nhi t ñ quá th p (dư i 100C) ho c quá cao (trên 370C) n m sinh trư ng kém. Bào t phân sinh do côn trùng, gió, mưa truy n lan ñi xa. Sau khi bào t hình thành trên lá mía d b gió mưa làm trôi d t xuóng b lá t i các m t ñ t trên thân, qua các v t thương cơ gi i ho c qua l ñ c c a sâu mà xâm nh p vào trong. Bào t phân sinh trong gi t nư c s n y m m nhanh, s i n m phát tri n ñâm nhánh nhi u. S i n m và ñĩa cành trên thân mía, lá mía, hom mía là ngu n b nh t n t i trong t nhiên. M t s bào t h u cũng là ngu n b nh t n t i trong ñ t. N m có th b o t n trên các tàn dư cây b nh ít nh t là 7 - 8 tháng. 10.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i ñ ru t mía phát tri n m nh trong ñi u ki n ñ m cao, mưa nhi u, tr i nóng m. Tuy nhiên, trong ñi u ki n nhi t ñ th p 15 - 200C mía sinh trư ng ch m, s c ch ng b nh y u thì n m v n gây h i. N m xâm nhi m d dàng qua v t thương sây sát, do ñó m c ñ b nh còn liên quan t i m c ñ sâu ñ c thân mía phá h i. Nói chung, sâu ñ c thân càng nhi u thì b nh càng n ng (tr m t s trư ng h p khi n m Candida intermedea có tính ñ i kháng phát tri n). M t khác, mưa gió nhi u, nơi c t tr mía không thoát nư c cũng là nh ng thúc ñ y s phát sinh phát tri n c a b nh. ð t quá m, quá chua ñ u h n ch s sinh trư ng c a mía và thúc ñ y b nh phát tri n. Nh ng gi ng mía b b nh cũng khác nhau. Các gi ng mía v xanh thư ng b b nh nhi u hơn gi ng mía v vàng. Gi ng Roc.10 và 2714 POJ b n ng, còn gi ng 2883 POJ, 2678 POJ, F 103 b b nh nh hơn. Các gi ng mía có hàm lư ng phenol cao cũng có kh năng ch ng ch u b nh cao hơn.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

100

10.4. Bi n pháp phòng tr - Bi n pháp có hi u qu nh t là tuy n l a các gi ng mía ch ng b nh tr ng vùng ñ t b b nh n ng hàng năm. các

- Làm t t v sinh ñ ng ru ng, thu ch t s ch h t nh ng thân g c, lá mía b b nh, không ñ sót l i trên ñ t ru ng. - Tăng cư ng các bi n pháp chăm sóc giúp cây sinh trư ng t t, khi b nh xu t hi n c n làm cho ru ng thoáng hơn, bóc lá b nh ñem ñ t. Tăng cư ng phòng tr sâu ñ c thân, c n tranh th thu ho ch s m. Mía thu ho ch không ñ ch t ñ ng ñ ng nư c mưa. - Trư c khi tr ng c n ch n l c lo i b các hom b nh là bi n pháp quan tr ng nh t. Trong trư ng h p c n thi t ph i x lý hom gi ng b ng cách ngâm vào dung d ch CuSO4 1% trong 2 gi . Sát trùng ñ u c t hom gi ng trong nư c vôi 2% ho c dung d ch Boocñô. X lý hom gi ng b ng nư c nóng 520C trong 20 phút có tác d ng thúc m m và tiêu di t ngu n b nh dùng thu c phun : Tilt - 250ND (0,4lít/ha), Benlat - C 50WP - 0,2% trên lá, thân. 11. B NH TH I ðEN RU T MÍA [Ceratocystis paradoxa (Dade) C. Moreau] 11.1. Tri u ch ng b nh hom gi ng, ñ u tiên trên ñ u hom c t có màu h ng nh t r i xu t hi n v t ñen, trên ñó m c ra l p n m m c ñen như than. trên thân, b nh xâm nh p và ru t mía làm ñen th i, có mùi d a th i, lâu ngày ru t mía b nh ch còn trơ l i xơ ñen. 11.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Ceratocystis paradoxa (Dade) C. Moreau thu c B Microascales, l p N m Túi Ascomycetes. Trên v t b nh th i ñen ru t thân mía m c ra l p n m ñen là giai ño n sinh s n bào t phân sinh và bào t h u. Bào t h u ñư c hình thành t ng chu i, hình hơi tròn, khi còn non màu hơi vàng nâu, khi già màu ñen, v dày không nh n. Bào t phân sinh hình tr ng n, không màu, hình thành t ng chu i, trong gi t nư c r t d n y m m. Bào t túi hình b u d c dài, không màu. Qu th b u, c dài. N m có tính ký sinh y u ch xâm nh p qua v t thương. N m sinh trư ng phát d c t t nhi t ñ 13 - 340C, nhưng thích h p nh t 280C, nhi t ñ th p dư i 70C ho c cao hơn 370C n m hoàn toàn ng ng sinh trư ng. N m sinh trư ng ñư c ñ pH 1,7 - 11, nhưng thích h p nh t pH 5,5 - 6,3. T c ñ n y m m c a hom gi ng có nh hư ng t i m c ñ nhi m b nh c a cây con. Mía n y m m nhanh có th tránh ñư c b nh, do ñó b nh nh hơn so v i mía n y m m ch m có th i gian b b nh kéo dài. Gi ng mía và hom gi ng t t có s c n y m m m nh và t c ñ n y m m nhanh là gi ng ít b b nh hơn. Nh ng ru ng tr ng mía liên ti p ñ mía g c lâu năm, ñ t th t bí nư c, hom tr ng vào lúc g p nhi t ñ th p, m m mía m c ch m, y u s b b nh n ng hơn. Sau khi thu ho ch n u ñi u ki n c t tr v n chuy n không t t, x p ñ ng ch t, b m ư t, ñ ng nư c mưa làm b nh r t d lây lan phá ho i làm th i h ng nhi u, gi m ph m ch t mía ch bi n. Ngu n b nh ch y u là d ng s i n m và bào t h u t n t i trong mô cây b nh, hom gi ng và ñ t. Bào t h u trong ñ t có th s ng t i 4 năm, khi g p ñi u ki n thích h p s n y m m xâm nh p lây b nh qua v t thương. Hom

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

101

gi ng là ngu n b nh chính ban ñ u. N m gây b nh phá h i không nh ng trên mía mà còn h i trên d a và chu i tiêu, ... 11.3. Bi n pháp phòng tr - Ch n hom gi ng kho không b b nh ñ tr ng. X lý hom gi ng trư c khi tr ng b ng cách ngâm vào ư c vôi 2 - 3% trong 12 - 24 gi . - Khi c t tr hom gi ng có th l y vôi tôi ñ c bôi vào ñ u ch c t hom gi ng (1kg vôi c c hoà 2 lít nư c khu y ñ u r i cho thêm m t ít nư c vào s ñư c nư c vôi ñ c). Cũng có th x lý hom gi ng b ng cách nhúng nhanh vào dung d ch Boocñô. - Tr ng mía trên ñ t cao, thoát nư c, vun lu ng cao, ñ c bi t c n tr ng ñúng th i v , nên tr ng vào lúc nhi t ñ ñ t ít nh t cũng t 210C tr lên ñ mía m c m m nhanh, sinh trư ng m nh, b nh khó phát sinh. N u tr ng mía trên ñ t th t n ng, bí, thoát nư c kém thì c n tăng cư ng tiêu úng nh t là trong th i kỳ m m non và cây con. - Khi xu t hi n b nh c n k p th i nh b m m non b b nh ñem ñ t và l y vôi b t r c vào ch cây b nh ñã nh . Làm v sinh vư n mía, tiêu hu tàn dư trên ñ t sau khi thu ho ch 12. B NH ð M ð LÁ MÍA [Cercospora koepkei Kruger]

12.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u phi n lá, lúc ñ u v t b nh ch là m t ñi m nh màu hơi vàng, hình tròn ho c b t ñ nh hình, v sau r ng ra có màu nâu ñ . m t sau v t b nh m c m t l p n m màu xám nh t, ñó là các cành bào t phân sinh và bào t phân sinh c a n m. 12.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh ñ m ñ lá mía tuy ít tác h i hơn nhưng r t ph bi n, phá h i su t trong th i kỳ sinh trư ng c a cây mía. Theo k t qu ñi u tra c a Ban ñi u tra cơ b n sâu b nh Trung ương (1967 - 1968) ñã th y b nh ñ m lá ñ phá h i t t c các vùng mía mi n B c nư c ta. B nh do n m Cercospora koepkei Kruger, b Moniliales, l p N m B t toàn. Cành bào t phân sinh m c t ng c m qua l khí trên lá, có 1 - 12 ngăn ngang, phía trên ng n cành hơi g p khúc, cong queo, có v t h n là d u v t c a bào t phân sinh chín ñã ng t ra ñó, ña bào, ng n cành, g p khúc v t h n. Bào t phân sinh hình tr dài thon, ña bào. N m sinh trư ng thích h p nh t 280C. Truy n lan b ng bào t nh gió, nư c mưa, tư i, ngu n b nh tàn dư và trong ñ t. B nh phát tri n m nh trên mía sinh trư ng y u, chăm sóc kém, trong th i kỳ mưa nhi u (tháng 7 - 8 ñ n cu i v mía). Tuy nhiên, trong các tháng có nhi t ñ th p (tháng 11, 12, 2, 3) b nh v n có th xu t hi n, ... B nh phát tri n nhi u trên các gi ng 2725 POJ, 2878 POJ, F 107. Gi ng mía 2883 POJ b nh hơn và gi ng F 108 b b nh ít hơn c . 12.3. Bi n pháp phòng tr các ru ng mía b b nh sau khi thu ho ch c n tiêu hu h t lá b nh ñã khô rơi sót l i. C n luân canh mía v i cây tr ng khác ñ h n ch tích lu ngu n b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

102

Tăng cư ng bi n pháp chăm sóc t t, vun lu ng cao, bón, t a lá g c, bón phân cân ñ i cho mía sinh trư ng m nh. C n tr ng các mía có tính ch ng ch u cao hơn, ít s d ng bi n pháp hoá h c. Trư ng h p r t c n thi t có th dùng Tilt 250EC (0,4 - 0,5lít/ha). 13. B NH L C R VÀ CHÁY LÁ BÔNG [Rhizoctonia solani Kuhn]

B nh h i ph bi n kh p các vùng tr ng bông trên th gi i và nư c ta. B nh làm th i c r , ch t cây con hàng lo t, có khi ph i gieo l i toàn b ho c t o v t ñ m v n làm cháy lá cây bông l n giai ño n hoa, qu . 13.1. Tri u ch ng b nh H t bông m i n y m mcó th b b nh ngay làm m m ch t không nhú lên ñư c. Th i kỳ d b nhi m b nh nh t là giai ño n cây con có lá sò và 2 - 3 lá th t. g c thân sát m t ñ t v t b nh lúc ñ u ch là nh ng ch m nh màu ñen ho c màu nâu vàng, sau ñó lan r ng ra b n phía làm toàn b c r và g c thân có màu nâu ñen, teo th t l i, toàn b lá sò và lá th t phía trên héo rũ xanh. Sau m t th i gian r t ng n cây con ch t khô, ñ g c trên m t ñ t. Trên v t b nh c r th i nhũn hình thành m t l p n m màu tr ng xám. Nh cây lên thư ng b ñ t g c thân ho c c r . mi n Nam Trung B và mi n ðông Nam b trên lá cây l n b nh gây hi n tư ng cháy lá bông có khi t i 90% cây b b nh như ð ng Nai (1999) ñư c g i là b nh ñ m cháy lá bông ( giai ño n hoa, qu ). 13.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do n m Rhizoctonia solani Kuhn gây ra. Hai giai ño n ch y u nh t trong chu kỳ phát tri n c a n m là s i n m và h ch n m. S i n m trong mô b nh lúc ñ u không màu, sau có màu nâu vàng. S i n m ña bào, phân nhánh tương ñ i th ng góc, ch phân nhánh hơi th t nh , giáp ngay ñó có m t màng ngăn ngang, kích thư c 8 – 13 µm. H ch n m hình d ng không ñ ng ñ u, b m t thô, màu nâu ñ . Bào t h u ít g p, ch phát sinh khi m ñ r t cao. nư c ta, chưa th y d ng sinh s n h u tính (sinh s n h u tính t o ñ m ñơn bào, không màu, hình b u d c dài, có t 2 - 4 bào t ñ m ñơn bào hình tr ng ho c hình b u d c d t). N m phát tri n nhi t ñ thích h p là 17 - 280C và trong ph m vi pH r ng t 3,4 9,2; thích h p nh t pH 6 -7. N m là lo i bán ho i sinh, có tính ña th c, phá ho i r t nhi u lo i cây tr ng. S i n m, h ch n m t n t i tàn dư cây b nh, th s ng ho i sinh m t th i gian dài t i vài ba năm. B nh th i g c r cây con có tri u ch ng tương t khó phân bi t v i b nh l c r cây bông, ngoài n m Rhizoctonia còn có các lo i n m khác nhau gây ra, ví d như n m Thielaviopsis basicola f. gossypii Zaprometov ho c n m Fusarium sp., v.v…. 13.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh mi n B c Vi t Nam, b nh thư ng phát sinh phá h i giai ño n cây con. Khi cây ñã l n (hơn 60 ngày) do g c thân ñã hoá g h u như b nh không phá h i c r mà có th

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

103

n m lan lên lá th t gây ra các v t ñ m cháy lá cây l n. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t m (mưa phùn, râm mát, nhi t ñ th p), nh t là khi nhi t ñ ñ t t 17 - 230C. Trên 230C kh năng gây b nh trên c r gi m d n và khi nhi t ñ l n hơn 300C cây bông con h u như không b b nh gây h i. Vì v y, gi ng bông v ñông xuân d b b nh n ng và càng gieo mu n (cu i tháng 12) cây càng b b nh n ng hơn do g p ñi u ki n mưa rét kéo dài. Ngư c l i, bông gieo v mùa (tháng 7) có ñi u ki n nhi t ñ khá cao, cây m c nhanh, sinh trư ng m nh, mau chóng vư t qua giai ño n cây non, do ñó b nh làm ch t cây con không ñáng k . Trái l i, mi n Nam Vi t Nam b nh ít phá h i trên bông con mà ch y u phá h i trên cây bông ñã l n t 50 ngày tu i tr lên. Lá bông b nhi m b nh n ng nh t Ninh Thu n, ð c L c và ð ng Nai. B nh cũng phát sinh, phát tri n m nh trong ñi u ki n ñ t th p, ñ t th t n ng, thoát nư c kém. M t khác, trên nh ng chân ñ t này cây sinh trư ng y u, s c ch ng ch u b nh c a cây gi m sút. B nh còn phát tri n m nh khi các y u t k thu t tr ng tr t chưa làm t t như: làm ñ t r i, gieo h t sâu, h t gi ng ch t lư ng x u, s c n y m mkémvà ñ c canh. Bi n pháp luân canh gi a bông v i các lo i cây tr ng khác như lúa nư c có tác d ng h n ch b nh so v i tr ng ñ c canh bông. 13.4. Bi n pháp phòng tr Do ñ c ñi m b nh thư ng phát tri n gây h i cây con mi n B c Vi t Nam và ngu n b nh lây lan ch y u là trong ñ t nên ñ phòng tr b nh này c n t p trung m t s bi n pháp sau: - Làm ñ t k trư c khi gieo. Lên lu ng cao và san ph ng m t lu ng không ñ nư c, ñóng váng sau mưa. ñ ng

- Dùng h t gi ng t t, gieo nông (5 - 6 cm). V ñông xuân khô h n sau khi gieo c n lăn ñ t cho th t ch t g c. Trư c khi gieo c n x lý h t gi ng. - Nên gieo bông s m (trong v ñông xuân). Chú ý ch ng rét cho cây con và bón thúc s m ñ cây vư t qua nhanh giai ño n cây còn non. - Sau khi mưa ph i k p th i x i xáo, phá váng và nh b cây b nh (nh c g c) k p th i, t a cây và vun cao g c. - Sau khi thu ho ch c n thu d n h t tàn dư cây b nh và áp d ng bi n pháp luân canh v i cây tr ng khác (c m c súc, lúa nư c,....). Cày ñ t sâu, ñ i s m, chú ý bón vôi và phân chu ng hoai m c ñ h n ch ngu n b nh tích lu trong ñ t. - Có th s d ng Validacin 3SL phun phòng ch ng l c r cây con và Monceren 250SC (375 g a.i/ha) hay Anvil 5SC (75 g a.i/ha) có tác d ng t t nh t trong phòng ch ng Rhizoctonia gây ñ m cháy lá mi n ðông Nam b . 14. B NH THÁN THƯ BÔNG [Colletotrichum gossypii Southw.] B nh có ngu n g c t châu M , nhưng ñ n nay b nh h i ch y u t i các vùng tr ng bông có khí h u nóng m thu c châu Á, châu Phi và châu M . nư c ta, b nh h i m nh các vùng tr ng bông có lư ng mưa trên 1.000mm/năm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

104

B nh làm nh hư ng ñ n sinh trư ng phát tri n c a cây và gây th i qu , b t xơ bông làm nh hư ng ñ n ch t lư ng và ñ b n c a xơ bông. 14.1. Tri u ch ng b nh B nh h i các b ph n c a cây và có th gây h i trong su t th i kỳ sinh trư ng c a cây bông. B nh gây h i m nh vào giai ño n cây con và th i kỳ cây ra hoa và hình thành qu . N m gây b nh t n t i trên h t gi ng có th t n công vào cây con ngay t khi cây m i nhú m m gây hi n tư ng th i m m Trên thân cây con, v t b nh có màu ñ nh t sau chuy n nâu ñ m, v t b nh có th kéo dài gây v t n t ph n g c thân sát m t ñ t. Trên lá sò, v t b nh thư ng phát tri n t rìa mép lá lan r ng vào trong theo hình bán nguy t. V t b nh có th xu t hi n gi a phi n lá có hình tròn ho c hình b u d c hơi lõm, có màu nâu ñ , trêm v t b nh có nhi u v t ch m ñen nh li ti, ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. B nh gây h i c r cây gây th i r . B nh n ng có th gây ch t cây con ho c làm lá sò bi n d ng và d r ng. Trên cây ñã trư ng thành, v t b nh trên lá là các v t ñ m có màu nâu h ng xu t hi n m t dư i lá. B nh có th gây các v t ch t ho i gân lá, trên qu thư ng có màu ñ hình tròn. Các v t b nh có th liên k t v i nhau làm qu b th i, múi không n , xơ bông b b t. Trên thân cành, v t b nh thư ng t o các v t n t d c có màu h ng ho c nâu làm cành d b g y. Khi tr i m ư t, trên v t b nh xu t hi n m t l p b t dính màu h ng nh t, ñó là các cành bào t phân sinh c a n m gây b nh. 14.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh thán thư bông là Colletotrichum gossypii Southw., thu c h Melanconiaceae, b Melanconiales, l p N m B t toàn. Giai ño n sinh s n h u tính là Glomerella gossypii Edger thu c l p N m Túi. T n n m có màu xám ho c nâu. S i n m ña bào, phân nhánh, khi còn non không màu sau có màu nâu ho c xám ñen. ðĩa hình thành trên v t b nh bao g m các lông gai màu ñ m, cành bào t phân sinh ng n, không màu, x p ch t ch trong ñĩa cành. Bào t phân sinh ñơn bào, hình b u d c, kích thư c 12 - 17 x 3 - 4,5 µm. Bào t phân sinh n y m mhình thành giác bám màu nâu ñ m. Sinh s n h u tính t o qu th b u m u nâu s m ho c ñen n m chìm trong mô b nh, kích thư c 80-120 x 100-160 µm bên trong ch a nhi u túi. Túi có hình qu bí ñao có ch a 8 bào t túi không màu, ñơn bào, hình b u d c th ng ho c hơi cong. Bào t phân sinh n y m mthu n l i nhi t ñ 25 - 300C, không n y m m nhi t ñ 10 C và nhi t ñ trên 350C n y m mr t kém. S i n m phát tri n thu n l i nhi t ñ 25 300C ch t nhi t ñ 510C trong 10 phút, n u n m trong h t gi ng do ñư c v h t b o v n m có th t n t i nhi t ñ 55 - 600C.
0

14.3. ð c ñi m ph t sinh ph t tri n b nh Ngu n b nh ch y u là d ng s i n m và bào t phân sinh t n t i trên h t gi ng và tàn dư cây b nh n m trong ñ t.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

105

B nh xu t hi n ngay sau khi h t n y m m và gây h i m nh vào giai ño n cây con khi g p ñi u ki n thu n l i v nhi t ñ và ñ m. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát tri n là 25 - 300C. Nhi t ñ quá th p ho c quá cao b nh ng ng phát tri n. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao. V bông xuân, do thư ng có nhi u mưa, m ñ cao thích h p cho bào t n y m mvà phát tán lây lan. v mùa, giai ño n cây con do nhi t ñ cao nên b nh khó phát sinh, nhưng ñ n giai ño n bông ra hoa và phát tri n qu (tháng 9 - 10) có mưa nhi u, nhi t ñ phù h p nên b nh phát tri n và gây h i m nh làm nh hư ng nghiêm tr ng ñ n năng su t, ch t lư ng bông. Kh năng xâm nhi m c a n m gây b nh ph thu c vào tu i lá, qu . Lá sò và qu non r t d b n m xâm nh p. Lá trư ng thành và qu già n m xâm nh p ph i qua v t thương sây sát. S i n m có th xâm nh p vào trong h t khi qu bông nhi m b nh. S i n m có th n m trên b m t h t ho c n m trong n i nhũ c a h t. 14.4. Bi n pháp phòng tr - X lý h t gi ng: có th x lý khô b ng Trichlophenolat ñ ng 6 – 8 kg/t n h t gi ng ho c x lý ư t b ng H2SO4 ñ m ñ c trong th i gian 30 - 60 phút, sau khi xơ bông cháy h t ñem r a s ch b ng nư c lã ho c x lý b ng nư c nóng 600C trong 30 phút ñ tiêu di t n m trên b m t h t gi ng. - D n s ch tàn dư cây b nh sau khi thu ho ch và tiêu hu . Cày sâu ñ n chôn vùi ngu n b nh. Luân canh v i cây tr ng khác, ñ c bi t là v i lúa nư c. - Phòng tr sâu ñ c qu . Bón phân cân ñ i, chăm sóc t t, ñ m b o m t ñ thích h p t o ñ thông thoáng trên ñ ng ru ng ñ h n ch b nh phát tri n. - S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh ñ gieo tr ng - Phun thu c hóa h c tr n m gây b nh. 15. B NH THÁN THƯ ðAY [Colletotrichum corchorum Ikata et Tanaka] 15.1. Tri u ch ng b nh Trên cây ñay com, v t b nh lúc ñ u là m t ch m nh màu nâu, m ng nư c g c thân. V sau, trên v t b nh lan r ng ra bao quanh g c thân làm cây b ch t héo. trên

Trên lá sò, v t b nh thư ng b t ñ u t mép lá r i lan vào trong theo hình bán nguy t ho c hình tròn. V t b nh hơi lõm có màu nâu, xung quanh vi n nâu ñ . Trên b m t v t b nh có nhi u ch m nh màu ñen, ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. Trên thân, v t b nh có hình thoi dài kho ng 5 - 10 cm ăn sâu vào thân cây gây v t lõm làm v thân b rách n t, ñ l ph n g bên trong. B nh n ng làm thân cây d b g y. Trên lá v t b nh có hình tròn, ñư ng kính 0,5 – 1 cm, có màu nâu ñ , xung quanh có vi n màu tím h ng, trên mô b nh có nhi u v t ch m nh màu ñen. 15.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

106

N m gây b nh là Colletotrichum corchorum Ikata et Tanaka thu c h Melaconiaceae, b Melanconiales, l p N m B t toàn. ðĩa cành c a n m gây b nh có nhi u lông gai màu ñen, ña bào, không phân nhánh. Bào t phân sinh không màu, ñơn bào, khi n y m mcó th hình thành màng ngăn ngang t ñó m c ra hai ng m m. S i n m phát tri n thích h p nhi t ñ 300C, nhi t ñ t i ña là 400C, ch t nhi t ñ 550C trong 5 phút. Nhi t ñ thích h p ñ bào t n m n y m mlà 25 - 320C, pH thích h p cho n m phát tri n là 5,5 - 6,5. Ngu n b nh t n t i ch y u là s i n m ti m sinh n m trong h t gi ng và bào t phân sinh n m trên b m t h t gi ng. Ngoài ra, ngu n b nh còn t n t i trên tàn dư cây b nh trên ñ ng ru ng. Bào t n m lan truy n qua gió, mưa, côn trùng,….. và xâm nh p tr c ti p ho c qua các v t thương sây sát. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao, mưa nhi u. nư c ta, b nh xu t hi n t giai ño n cây con, phát tri n và phá h i m nh vào tháng 4 tr ñi. Nh ng ru ng ñay gieo quá dày, ñ t trũng, ñ t th t n ng d ñóng váng b nh thư ng h i n ng. Bón ñ m nhi u, bón mu n, không k t h p v i lân và kali b nh h i n ng. Gi ng ñay xanh qu dài (Corchorus olitorus L.) b b nh nh hơn gi ng ñay xanh qu tròn (C. capsulari L.). 15.3. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh ñ gieo tr ng. Ch n ñ t tr ng ph h p, thoát nư c t t. X lý h t gi ng b ng thu c tr n m ho c dung d ch Focmol 1/50, kín trong 24 gi , sau ñó r a s ch r i ñem gieo. Ho c x lý nư c nóng 560C trong 20 phút. D n s ch tàn dư cây b nh ngay sau khi thu ho ch ñem ñ t ho c chôn sâu Phun Kasuran WP 2- 3 kg/ha ho c Zineb 80 WP 0,2 - 0,3% khi b nh ch m phát sinh. 16. B NH KHÔ THÂN ðAY [Macrophoma corchori Saw. = Macrophomina phaseoli (Maubl) Ashby] B nh h i ph bi n 16.1. Tri u ch ng b nh B nh có th h i t t c các b ph n trong su t th i kỳ sinh trư ng c a cây. Trên cây con b nh gây ra hi n tư ng l c r , th i g c thân và th i nhi m các lá m m, thân cây khô ch t. Trên cây ñã l n (1 - 1,5 m) v t b nh trên thân hình b u d c, màu nâu. Sau ñó v t b nh lan r ng, kéo dài d c theo v thân, có khi bao quanh thân m t ño n dài. V t b nh lõm sâu, nhu mô và v s i b phá hu , v cây khô ñen. Trên b m t v thân b b nh hình h u h t các vùng tr ng ñay trên th gi i và nư c ta.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

107

thành vô s h t màu ñen nh li ti, ñó là các qu cành c a n m gây b nh. B nh n ng nhi u v t liên k t v i nhau làm toàn b cây ñay b khô ch t. Trên lá v t b nh d ng hình b t ñ nh, màu nâu xám. 16.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh N m Macrophoma corchori Saw. = Macrophomina phaseoli (Maubl) Ashby gây b nh khô thân ñay là lo i n m ña th c h i nhi u lo i cây khác nhau. N m này thu c b Pyonidiales, l p N m B t toàn. S i n m ña bào, phân nhi u nhánh, trên môi trư ng nhân t o d hình thành h ch n m màu nâu ñen, nh . Qu cành hình c u d t, màu ñen, có lô ñ nh n m trên mô b nh. Bào t phân sinh ñơn bào, không màu, hình b u d c ho c hình tr ng, kích thư c 24,5 - 32,6 x 5,4 - 4,5 µm. Trong ñi u ki n bình thư ng h ch n m có th t n t i ñ n 4 năm. H ch n m, qu cành và s i n m trên tàn dư cây b nh là ngu n b nh ch y u trên ñ ng ru ng. N m phát tri n t t trong ñi u ki n có m ñ cao và nhi t ñ t 30 - 350C. Nhi t ñ th p 120C n m phát tri n r t kém và ch t nhi t ñ 550C trong 10 phút. B nh thư ng phát tri n phá h i n ng trên các ru ng ñay b khô h n kéo dài, sinh trư ng kém ho c các ru ng ñay bón nhi u ñ m, bón r i rác, bón mu n. Các gi ng ñay tròn b b nh n ng hơn các gi ng ñay khác. 16.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh này c n chú ý tiêu di t ngu n b nh trên tàn dư ñ t và tăng cư ng các bi n pháp k thu t chăm sóc ñ nâng cao tính ch ng b nh c a cây. - Thu d n s ch tàn dư thân lá cây b nh ngay sau khi thu ho ch ñem ñ t ho c cày sâu vùi k tàn dư - Ch n các gi ng ñay có kh năng ch ng b nh cao ñ tr ng và không tr ng k li n v i các cây ký ch khác c a n m như khoai lang, l c, ñ u ñ ... - Không ñ ru ng ñay khô h n, gieo m t ñ v a ph i. Trư c khi gieo c n x lý h t gi ng ñ b o v h t trong ñ t và h n ch n m gây b nh phá h i giai ño n cây con. - Bón phân N, P, K cân ñ i, k t h p bón vôi, tro và phân chu ng ñ ñay sinh trư ng t t, nâng cao s c ch ng b nh. 17. B NH G S T ðAY [Melampsora liniperda Palm] nư c ta, b nh g s t thư ng xu t hi n gây h i là nh ng năm nư c l n ñay b ng p s m. 17.1.Tri u ch ng b nh B nh thư ng xu t hi n trên thân b ñay t o ra nh ng m n loét s n sùi trên v , thân, nên còn ñư c g i là b nh “m n cóc”. B nh làm nát bó s i, b ñay bóc b ñ t ño n, v ñay khô ñét khó bóc, cây sinh trư ng kém, vàng úa, d b gãy ñ . 17.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh các vùng ñay bãi ven sông, nh t

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

108

N m gây b nh g s t ñay Melampsora linperda Palm thu c b Uredinales, l p N m Hemibasidiomycetes. Các m n loét trên thân cây hình thành nhi u bào t h . Bào t h hình c u ho c hình tròn, màu vàng nâu, có nhi u l m m, b m t có g n gai nh . Bào t h lan truy n nh gió, nư c, không khí. ðây là ngu n b nh lây lan ch y u trên ñ ng ru ng. N m có tính chuyên hoá h p. Nhi t ñ thích h p cho b nh phát sinh phát tri n kho ng trên 200C. Vì v y, b nh thư ng phát tri n m nh trong mùa hè trên nh ng ru ng ñay th p trũng, d b ng p nư c vùng ñ t bãi ven sông. B nh cũng phá h i n ng trên các ru ng ñay gieo mu n ho c bón quá nhi u phân ñ m. M c ñ b nhi m b nh các gi ng ñay cũng khác nhau, các gi ng ñay xanh thu ng b b nh nhi u hơn các gi ng ñay khác. 17.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh c n ch n l c gi ng t t ch ng b nh k t h p v i vi c áp d ng các bi n pháp k thu t thâm canh. - Thu d n s ch tàn dư cây b nh ngay sau khi thu ho ch ñem ñ t ho c chôn sâu k t h p cày b a th t k . - Gieo tr ng s m vùng ñay bãi ven sông và tránh tr ng ñay th p, d ng p nư c trong mùa mưa. nơi ñ t quá trũng

- C n bón phân N, P, K cân ñ i, không nên bón ñ m ñơn thu n quá nhi u. - Có th phun Anvil 5SC (30-100g a.i/ha) ho c Bayleton 25EC (WP) li u lư ng (0,3-0,4kg/ha); Baycor 50WP (0,125-0,375kg a.i/ha); Tilt 250EC (1l/ha). 18. B NH G S T H I DÂU [Aecidium mori (Barcl.) Syd. et Buti] 18.1. Tri u ch ng b nh B nh h i m m non, ng n non, lá và cu ng lá. Trên m m non, v t b nh là nh ng ch m nh màu da cam, b nh làm m m phình to, u n cong, bi n d ng. Trên lá, v t b nh hình tròn ho c hình b t ñ nh. Lúc ñ u ch là ñi m nh màu vàng trong, v sau v t b nh n i trên b m t lá, bi u bì rách n t ñ l bào t màu ñ da cam, màu g ch non. Trên phi n lá có r t nhi u v t b nh dày ñ c thư ng phát tri n d c theo gân chính và cu ng lá. Lá b nh chóng tàn, d r ng và ph m ch t kém, t m ăn ch m l n. 18.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Aecidium mori (Barcl.) Syd. et Buti thu c b N m G s t Uredinales, l p N m ð m. N m sinh s n bào t vào mùa xuân trên v t b nh. Bào t lúc ñ u hình ña giác, không màu, v sau có hình c u hay hình b u d c, màu da cam trên b m t có gai nh , kích thư c 13 - 20 x 10-17µm. Ngu n b nh b o t n ch y u là d ng s i n m, m t s ít trư ng h p là b o t . S i n m ti m sinh trên mô cây b nh, khi g p th i ti t thu n l i l i s n sinh ra bào t ñ lây lan. Bào t lan truy n nh gió và nư c mưa n y m mhình thành ng m m xuyên qua t ng cutin và l p t bào bi u bì xâm nh p vào ký ch . Trong ñi u ki n có m ñ và nhi t ñ

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

109

th i kỳ ti m d c c a b nh ch 6 - 9 ngày. Bào t ñư c hình thành sau 15 ngày k t khi n m xâm nh p gây b nh. nư c ta, b nh g s t thư ng phát sinh phá h i m nh vào v xuân hè khi có ñi u ki n ñ m cao và nhi t ñ tương ñ i th p (thư ng t tháng 3 - 4 - 5) r i ng ng h n. 18.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh c n chú ý ñ n ch t cành b nh vào ñ u mùa xuân và cu i mùa ñông ñ di t tr ngu n n m. C n v sinh ñ ng ru ng d n s ch tàn dư thân, lá cây. - Ti n hành thu hái lá dâu s m hơn trư c th i kỳ b nh r . - Phun thu c phòng tr b nh vào ñ u xuân khi dâu n y l c m i ra lá non. Phun l i l n th hai sau l n th nh t hai tu n l . Khi b nh xu t hi n có th phun m t trong các lo i thu c sau: Tilt (100 và 250EC) 0,75 - 1,0 l/ha; Bayleton (25WP và 25EC) (0,3 - 0,4 kg/ha), Vanil 5SC 30 - 100 g a.i./ha; Bayphidan 259EC (0,1%). Chú ý ñ m b o th i gian thu hái ñ không gây ñ c cho t m và ch n l c thu c an toàn ñ s d ng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

110

19. B NH PH N TR NG DÂU (B C THAU DÂU) [Phyllactinia moricola Sawada] 19.1. Tri u ch ng b nh B nh ph n tr ng còn g i là b nh b c thau dâu gây h i ph bi n vùng khí h u nhi t ñ i. các cơ s tr ng dâu

Bi u hi n ñ c trưng nh t c a tri u ch ng b nh là hình thành m t l p n m màu tr ng xám m n như b t ph n, bao ph t ng chòm ho c toàn b phi n lá c hai m t lá. B nh thư ng phát sinh nhi u lá già và lá bánh t . Lá b nh gi màu xanh ñ n khi bào t n m ñư c hình thành dư i m t lá thì trên m t lá mô b nh b nh sang màu vàng và màu nâu. B nh n ng làm lá vàng, khô cháy và r t d r ng. Vào cu i th i kỳ sinh trư ng c a cây, trên các lá già trong ñám n m tr ng có th th y nhi u h t ñen nh . ðó là qu th c a n m gây b nh. 19.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Phyllactinia moricola Sawada thu c b N m Ph n tr ng Erysiphales, l p N m Túi. S i n m m c n i lên m t lá sinh ra các vòi hút ng n ch c sâu vào t bào ký hút th c ăn. S i n m ña bào, phân nhánh, u n khúc nhi u l n, ñư ng kính 5,4 µm. Cành bào t phân sinh, ña bào, th ng, không phân nhánh. Bào t phân sinh ñơn bào, không màu, hình mũi mác tày, hơi dài kích thư c 71,8 x 18,9 µm. Qu th kín, hình c u, khi non màu vàng, khi già màu nâu ñen, có chân bán trên b m t hình kim nh n, phân b tương ñ i ñ u ñ n. ðư ng kính qu th t 140 – 240 µm. Trong qu th ch a 5 - 18 túi hình ng tròn hay hình b u d c, kích thư c 60 - 105 x 25 – 40 µm. Bào t túi hình tròn, hình tr ng, màu vàng nh t, kích thư c 27-40 x 19-26µm Ngu n b nh t n t i d ng s i n m và qu th trên các lá b nh rơi r ng xu ng ñ t. Bình thư ng n m ng ngh d ng s i n m trong m m ng c a cây và s phát tri n khi có ñi u ki n ngo i c nh thích h p. vùng nhi t ñ i, n m phát tri n quanh năm. Bào t phân sinh có th là ngu n lây b nh ch y u trên ñ ng ru ng. Trong ñi u ki n có ñ m không khí và nhi t ñ thích h p (250C), b nh phát tri n r t m nh. nhi t ñ cao hơn 300C và mưa to b nh ng ng phát tri n. mi n B c nư c ta, v xuân hè b nh thư ng xu t hi n t tháng 3 ñ n tháng 5, mùa thu b nh v n còn phát tri n và t n t i su t mùa ñông. Trong mùa mưa nhi u b nh gi m xu ng rõ r t. 19.3. Bi n pháp phòng tr - C n gieo tr ng các gi ng dâu ch ng b nh. Gi ng dâu lá to có s c ch ng b nh hơn lá bé. - Áp d ng các bi n pháp k thu t chăm sóc dâu. Làm s ch c , gi ru ng dâu thông thoáng. ð c bi t chú ý tiêu di t ngu n b nh trên tàn dư, thu d n s ch lá b nh khi thu ho ch và sau m i l n ñ n.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

111

- Rút ng n l a hái, hái dâu s m, ñ n dâu s m n u b nh v n phát tri n

v thu.

- Dùng thu c hoá h c phòng tr b nh sau khi ñ n dâu và trư c lúc n y l c xuân, ra lá m i. Có th phun thu c lưu huỳnh - vôi 50 Bômê ñ di t ngu n n m qua ñông. Khi b nh ch m phát sinh có th dùng Benomyl (Benlate) 0,06%, Baycor d ng b t th m nư c 25% và 50% v i lư ng dùng 0,125 - 0,375 kg a.i./ha, Anvil 5SC (30 - 100 g a.i./ha) và Bayleton 25 WP (300 g/ha). 20. B NH PH NG LÁ CHÈ [Exobasidium vexans Massee] B nh ph ng lá chè là lo i b nh h i r t nghiêm tr ng ph bi n r ng rãi nhi u vùng tr ng chè trên th gi i: n ð , Pakistan, Xaylan, Trung Qu c, Nh t B n, Srilanca, Vi t Nam... nư c ta, b nh ñư c phát hi n t năm 1922 vùng trung du. H u h t, các vùng tr ng chè như Phú Th (Vân Lĩnh), M c Châu, Yên Bái, Tuyên Quang, B c C n ñ u b b nh này phá h i. B nh ch y u h i búp non, làm búp non khô cháy, cây sinh trư ng kém, th i gian ra búp ch m, khi ch bi n d b nát v n, ph m ch t kém, m t hương v . 20.1. Tri u ch ng b nh B nh h i búp non, lá non là ch y u; có khi h i c lá bánh t và qu non. V t b nh lúc ñ u là m t ñi m nh như mũi kim, màu xanh trong gi t d u ho c màu xanh vàng. Sau ñó v t b nh to d n, hình tròn và lõm d n xu ng m t trên lá, còn m t dư i lá v t b nh ph ng lên như m n b ng, chuy n sang màu nâu ho c màu tím ñen. m t dư i lá, trên v t ph ng bao ph m t l p n m m n màu xám tro ho c màu tr ng h ng. Cu i cùng mô b nh rách nát, khô ho c th i ư t tuỳ thu c th i ti t khô hanh hay mưa m. V t b nh thư ng có ñư ng kính t 2 – 10 mm, n m riêng r ho c liên h p l i rìa và ñ u chóp lá, v t ph ng nát v n, làm lá khô cháy, d r ng. Khi v t b nh trên gây chính làm phi n là dăn ñ m, d hình. Trên qu non và c ng non v t b nh ít th hi n n t ph ng rõ r t mà có d ng hình tròn ho c hình b u d c dài, hơi lõm, lúc ñ u có màu tr ng h ng sau có màu nâu ñen. 20.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh Exobasidium vexans Massee thu c l p N m ð m. B nh ñư c Escal phát hi n năm 1868 n ð , nhưng ñ n năm 1895 m i ñư c Massee xác ñ nh nguyên nhân. L p n m màu tr ng h ng trên v t b nh m t dư i lá là t ng sinh ñ m và b o t ñ m, dư i ñó là s i n m n m sâu trong t bào. ð m hình ng kèn thon dài, phía trên phình to, ñơn bào, trên ñ nh có 2 - 4 cu ng ng n g n bào t ñ m. Bào t ñ m ñơn bào, không màu, hình b u d c không ñ u. Khi n y m m bào t ñ m có th hình thành màng ngăn ngang, t m i t bào ñâm ra m t ng m m. Bào t ñ m lan truy n nh gió, ho c nư c mưa rơi trên m t lá non, c ng non, qu non. G p ñi u ki n m và nhi t ñ thu n l i bào t n y m m xâm nh p vào các b ph n trên sau 5 - 6 gi . Nhi t ñ thích h p ñ bào t n y m m là 15 - 220C, t i thi u 100C, t i ña 29 - 300C.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

112

Sau khi xâm nh p vào t bào cây, s i n m lan r ng trong mô kích thích t bào sưng lên làm thành v t ph ng trên lá. Tuỳ thu c vào ñi u ki n nhi t ñ , m ñ và ánh sáng mà th i kỳ ti m d c c a b nh dài hay ng n. N u nhi t ñ kho ng 18 - 200C, m ñ 85% thì th i kỳ ti m d c c a b nh t 4 - 7 ngày. Thư ng sau khi xu t hi n v t gi t d u 4 - 7 ngày ñã hình thành l p n m tr ng h ng sinh ra bào t trên v t b nh. Trong ñi u ki n ánh sáng y u (tr i râm, sương mù) th i kỳ ti m d c c a b nh cũng rút ng n, ch 2 - 6 ngày. S hình thành bào t ñ m cũng ph thu c vào ñi u ki n nhi t ñ , ñ m và ánh sáng. Bào t ñ m hình thành nhi u khi có nhi t ñ trong kho ng 16 - 220C, ñ m trên 90%, nhi u mây mù, ñ chi u n ng không quá 3 gi /ngày. Bào t ñ m có s c s ng y u, sau 2 - 4 ngày ñã m t s c n y m m, sau 3 - 5 gi dư i ánh n ng gay g t ñã teo ch t. Vì v y, ngu n b nh t n t i ch y u là d ng s i n m n m trong mô b nh trên tàn dư cây chè b b nh. 20.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh mi n B c nư c ta, b nh ph ng lá chè thư ng phát sinh phá h i n ng trong nh ng năm mưa rét kéo dài. S phát sinh phát tri n c a b nh có liên quan ch t ch v i ñi u ki n th i ti t nhi t ñ , ñ m, ánh sáng, ñ c ñi m c a các gi ng chè, ñ a th tr ng và ñi u ki n chăm sóc. Nh ng lô chè tr ng thung lũng sâu, g n núi cao r ng r m, có nhi u c d i thư ng b h i n ng. Trong ñi u ki n nhi t ñ bình quân t 15 - 230C, có mưa nh kéo dài ho c sương mù, tr i âm u, thi u ánh sáng là ñi u ki n thu n l i cho s phát tri n c a n m b nh cũng như s phát tri n m m búp cây chè. Vì v y, sau v ñ n chè b nh phát sinh phá h i m nh t ñ u xuân (tháng 2 - 4) và cu i thu (tháng 9 - 12) ñ c bi t trong tháng 10 - 11 nư c ta. Tuy nhiên, tuỳ theo các vùng tr ng chè khác nhau mà có cao ñi m b nh khác nhau. mi n trung du, cao ñi m b nh là mùa xuân (tháng 3 - 4), ngư c l i vùng M c Châu, Tây B c cao ñi m b nh là các tháng 10 - 11 trong năm. Trong mùa hè t tháng 5 ñ n tháng 8 do nhi t ñ quá cao b nh thư ng khó phát sinh mi n ñ ng b ng ho c gây h i nh mi n núi. Các gi ng chè khác nhau có m c ñ b b nh khác nhau. Gi ng chè trung du b b nh r t n ng, gi ng chè Shan Hà Giang thư ng b b nh nh . Gi ng chè Zitinga, Manipua b b nh trung bình. 20.4. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr c n chú tr ng các bi n pháp k thu t canh tác và bi n pháp hoá h c: - Tr ng các gi ng chè ch ng ch u b nh. - ð i v i nh ng vùng ho c nương chè thư ng b b nh n ng hàng năm nên t ch c ñ n (ñ n ñau ho c ñ n ph t) có th mu n so v i bình thư ng 20 - 30 ngày. Sau khi ñ n ph i thu d n s ch tàn dư cành lá b nh ñem ñ t ho c chôn sâu ñ tiêu di t ngu n b nh. - Áp d ng các bi n pháp k thu t chăm sóc chè, bón phân cân ñ i N, P, K, bón s m vào v chè xuân. Chú ý tăng cư ng phân kali (50 kg K2O/ha) ñ tăng s c ch ng b nh cho cây chè.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

113

- Khi b nh phát sinh c n rút ng n th i gian m i l a hái, hái cha , hái n ng tay (m t tôm hai ba lá). - Phun thu c hoá h c vào ñ u v xuân. Khi b nh xu t hi n c n phun thu c 3 - 4 l n ñ b o v búp chè. Có th thay thu c ch a ñ ng b ng Clorua niken, Nitrat niken ho c Axetat niken n ng ñ 0,1 - 0,2% ho c các thu c nhóm Cacbamat ho c các thu c: Tilt super 300ND 0,1% (0,5 - 0,7 l/ha); Anvil 5SC (25 - 50 g a.i/ha); Bonanza 100ND; Cyproconazole (0,2- 0,6 l/ha) ch dùng khi không thu ho ch búp chè vào trư ng h p ñ c bi t ñ di t n m b nh, c n phun ñ m b o th i gian cách ly 20 - 25 ngày. 21. B NH CH M XÁM LÁ CHÈ [Pestalotiopsis theae (Saw.) Stey.; Pestalozzia theae Saw.] 21.1. Tri u ch ng b nh Trên lá bánh t ho c lá già, v t b nh thư ng t rìa mép lá, chót lá lan r ng vào trong phi n lá. V t b nh lúc ñ u là m t ñi m nh , hình tròn, màu xanh vàng sau ñó chuy n sang màu nâu xám ho c tr ng xám. V t b nh lan r ng theo vòng ñ ng tâm r t rõ, rìa v t b nh có ñư ng vi n n i màu nâu, t o ra các vân màu nâu xám, tr ng xám ñ m nh t xen k . V sau trên các vân ñ ng tâm, thư ng có các h t ñen nh li ti s p x p theo ñư ng vòng rõ r t, ñó là các ñĩa cành c a n m gây b nh. 21.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh do n m Pestalotiopsis theae (Saw.) Stey. gây ra, thu c b Melanconiales, l p N m B t toàn. N m gây b nh hình thành các ñĩa cành trên b m t mô b nh, ñĩa cành ban ñ u có màu nâu, v sau có màu nâu ñen n m dư i bi u bì lá, sau phá v bi u bì lá và l ra trên b m t v t b nh. Trên ñĩa cành hình thành nhi u bào t phân sinh, bào t phân sinh có d ng hình con thoi dài, th ng ho c hơi cong, có 3 - 4 màng ngăn ngang, hai t bào 2 ñ u thư ng không màu, còn các t bào gi a có màu xám s m, trên ñ nh bào t có 3 lông to ra, kích thư c kho ng 25-35 x 5-8 µm. Bào t phân sinh n y m m r t nhanh, ch sau 15 - 30 phút khi g p ñ m cao và nhi t ñ thích h p 25 - 28oC. Th i kỳ ti m d c c a b nh dao ñ ng t 7 - 8 ngày. Ngu n b nh : n m gây b nh ch m xám chè ch y u t n t i b ng s i n m và ñĩa cành lá b b nh trên cây ho c rơi r ng trong ñ t m t th i gian khá dài. các vùng tr ng chè mi n B c nư c ta, b nh ch m xám có th xu t hi n, phát sinh gây h i quanh năm, nhưng b nh h i ch y u t tháng 7 ñ n tháng 10 hàng năm, b i vì trong th i gian ñó ñi u ki n ngo i c nh r t thu n l i ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh. B nh thư ng phát sinh gây h i n ng trên các lô chè do chăm sóc kém, có nhi u c d i. Cây chè già thư ng nhi m b nh n ng hơn chè con và chè trong các vư n ươm, giâm cành.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

114

H u h t các gi ng chè ñang tr ng ngoài s n xu t ñ u có th nhi m b nh, nhưng m c ñ nhi m c a m i gi ng có khác nhau tuỳ thu c vào ch ñ chăm sóc, hái t a m i vùng sinh thái tr ng tr t. 21.3. Bi n pháp phòng tr - ð phòng tr b nh c n chú ý áp d ng các bi n pháp k thu t thâm canh như chăm sóc các lô chè cho t t, làm s ch c d i, bón phân ñ y ñ cân ñ i, bón phân ñ m, phân kali k t h p v i phân chu ng ñã hoai m c. - Thu d n s ch tàn dư lá b nh sau khi ñ n chè nh m gi m b t ngu n b nh trên ñ ng ru ng, riêng ñ i v i các vư n giâm cành, ươm cây con ph i ñư c che thông thoáng. - Trong trư ng h p b nh có xu th phát tri n m nh thì c n thi t ph i s d ng thu c hoá h c ñ phun phòng tr nh m h n ch s xâm nhi m, lan truy n c a b nh (ch y u vư n giâm cành): có th dùng m t s lo i thu c hoá h c như Tilt super 300ND 0,05 0,1%; Manage 5WP 0,15 - 0,2%,v.v. 22. B NH CH M NÂU LÁ CHÈ [Colletotrichum camelliae Masse] 22.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u lá bánh t , lá già, v t b nh thư ng t chóp lá ho c rìa mép lá lan r ng vào trong phi n lá. Lúc ñ u, v t b nh ch là nh ng ch m nh màu xanh vàng, sau ñó v t b nh lan r ng d n bi n thành màu nâu, t o các vân màu nâu ñ m nh t xen k , cũng có khi không th y d ng vân màu nâu trên v t b nh mà toàn b mô b nh ch có màu nâu nh t. V cu i giai ño n phát tri n c a b nh thư ng th y trên b m t v t b nh cũng xu t hi n nhi u h t ñen nh li ti n i lên nhưng s p x p l n x n không theo m t tr t t nh t ñ nh như b nh ch m xám h i lá chè. 22.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh do n m Colletotrichum camelliae Masse, b Melanconiales, l p N m B t toàn. N m gây b nh ch m nâu lá chè hình thành các ñĩa cành hình tròn, màu ñen, n m dư i bi u bì c a mô b nh, v sau phá v l ra trên b m t mô b nh. Trên ñĩa cành hình thành nhi u cành bào t phân sinh ng n, ñơn bào không màu. phía trên ñ nh cành g n các bào t phân sinh, bào t phân sinh có hình b u d c th ng ho c hơi cong, bên trong có c u t o d ng h t và có th có gi t d u. Trong ñi u ki n ñ m cao, có gi t nư c và nhi t ñ thích h p t 23 – 290C, bào t ñơn bào hình b u d c n y m m ch sau 2 - 3 gi . Còn giai ño n sinh s n h u tính c a n m t o ra qu th b u, bào t túi thư ng không màu. ð i v i nư c ta, thì giai ño n này ít g p và không có ý nghĩa. và Ngu n b nh c a n m gây b nh ch m nâu h i lá chè t n t i ch y u ñĩa cành trên nh ng lá b b nh trên cây ho c ñã rơi r ng trong ñ t. d ng s i n m

Khi g p ñi u ki n ngo i c nh thu n l i, n m hình thành nhi u bào t , lan truy n nh gió, nư c mưa ñ ti n hành xâm nhi m gây b nh. Vì th , b nh phát sinh phát tri n thu n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

115

l i trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao, ñ m cao, mưa nhi u. B i v y, cũng như b nh ch m xám thì b nh ch m nâu phát sinh phá h i m nh t tháng 6 ñ n tháng 10 trong năm. Tuy nhiên, b nh v n có th xu t hi n r i rác các tháng quanh năm trên các lô chè,... B nh thư ng phát sinh phát tri n s m, n ng nh ng lô chè chăm sóc kém, nhi u c d i, thoát nư c kém. nh ng lô chè già, c n c i thì b nh thư ng phát tri n n ng. H u h t các gi ng chè ñang tr ng ph bi n ngoài s n xu t ñ u có th nhi m b nh, các gi ng chè lá to thư ng b b nh n ng hơn các gi ng chè lá nh . 22.3. Bi n pháp phòng tr - C n ph i th c hi n t t công tác v sinh các lô chè b ng cách thu d n s ch tàn dư các b ph n b b nh sau các th i ñi m ñ n ph t. - Th c hi n t t các bi n pháp k thu t thâm canh như tăng cư ng bón phân ñ y ñ , cân ñ i NPK phù h p v i ñ c ñi m sinh trư ng và ñ a th ñ t ñai c a các vùng tr ng chè. - các vư n giâm chè, c n ph i chăm sóc, bón phân, tư i nư c, giàn che ñúng k thu t, thông thoáng. Trong trư ng h p b nh ch m xu t hi n thì c n ph i t ch c phun thu c phòng tr k p th i nh m gi m s xâm nhi m, truy n lan và tác h i c a b nh. Có th s d ng m t s thu c tr b nh ph bi n ñ phun phòng tr b nh như Tilt super 300ND 1% (0,5 - 0,75 lít/ha) hay Topsin M-70WP (0,4 - 0,6kg/ha),v.v. 23. B NH G S T CÀ PHÊ [Hemileia vastatrix Berk et Br.] B nh gây h i kh p các vùng tr ng cà phê ch y u trên th gi i như: n ð , Philippines, Thái Lan, Indonesia; các nư c Châu M : Cuba, Mexico, Brazil; các nư c Châu Phi: Conggo, Kenya... Vi t Nam, b nh h i n ng các vùng tr ng cà phê phía B c nư c ta và vùng Ph Quỳ - B c Trung B , b nh ph bi n các vùng mi n Nam Trung B thu c các t nh ð c L c, Buôn Mê Thu t, Lâm ð ng. B nh còn có tên khác là "b nh n m vàng da cam". B nh gây ra hi n tư ng vàng lá, r ng lá gi m t l ra hoa, ñ u qu . Gây hi n tư ng qu nh , qu b khô, lép, gây ch t cành, làm gi m năng su t và ph m ch t cà phê nghiêm tr ng. Cây cà phê b b nh gi m s c s ng và gi m d n năng su t các v sau. 23.1. Tri u ch ng b nh V t b nh trên lá non và lá ñã trư ng thành ban ñ u, trên phi n lá thư ng xu t hi n nh ng ñi m màu tr ng ñ c hay nh ng ch m vàng nh t có kích thư c nh t 0,2 - 0,5mm v sau, ch m b nh l n d n t i 5 - 8mm, ñôi khi còn l n hơn. V t b nh ph bi n có d ng tròn, hay b u d c, ñôi khi m t vài v t liên k t l i v i nhau thành d ng vô ñ nh hình. Khi v t b nh phát tri n trên m t lá thư ng b m t màu xanh và m t dư i lá có m t l p bào t d ng b t x p màu vàng da cam. T i khi v t b nh già, bào t phán tán h t thì v t b nh có màu nâu s m, có qu ng vàng bao quanh. ðôi khi g p ñi u ki n thu n l i v t b nh cũ l i tái sinh bào t , quá trình này có th l p l i nhi u l n khi n v t b nh loen r ng ra có vân ñ ng tâm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

116

các v t b nh cũ già, thư ng có hai lo i n m ký sinh trên n m g s t, ñó là n m Verticillum hemileiae và n m Cladosporium hemiliae hai lo i n m này thư ng có d ng b t tr ng bao b c quanh có khi chi m t i 80% v t b nh, nhưng lo i n m này thư ng xu t hi n quá ch m, ít có tác d ng ngăn ch n b nh. 23.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh g s t cà phê Hemileia vastatrix Berk et Br. thu c h Pucciniacea, b N m G s t Uredinales, l p N m ð m Basidiomycetes. N m thư ng có 3 d ng bào t là: Bào t h (Uredospore), bào t ñông (Teleutospore) và bào t ñ m (Basidiospore). Bào t h thư ng có hình múi chanh màu vàng nh t, m t lưng khum l i và có gai nh , m t lõm láng nh n kích thư c trong kho ng 16,5 - 18,5 x 25,4 - 41µm. Bào t ñông thư ng r t ít g p, ñôi khi xu t hi n gi a v t b nh cũ. Bào t ñông có hình con quay, ñơn bào, vách m ng và láng nh n kích thư c t 22 - 28 x 19 - 23µm. Bào t ñ m có hình tr ng, hình b u d c, hay hình tròn dính trên các ñ m m c t bào t ñ m ra, kích thư c 15 - 16 x 11µm. Trong ñi u ki n Vi t Nam trên v t b nh g s t cà phê vùng cao nguyên Nam Trung B , Ph Quỳ, và các vùng Tây B c, Vi t B c... thư ng ch th y h bào t hình thành. Theo Ward (1982) m i v t b nh trung bình có t i 1.150.000 bào t h có kh năng n y m m trong 20 ngày. Theo Saccas và Charpintier (1971) cho bi t: ph m vi nhi t ñ t 22 - 240C là nhi t ñ t i thích cho s n y m m c a bào t n u có ñ m thích h p như h t nư c nh li ti hay ñ m không khí bão hoà. Nhi t ñ quá cao, không khí m ư t vùng nhi t ñ i d làm s c s ng c a bào t gi m th p. S i n m ti m sinh trong các mô b nh. Bào t h hình thành trên các cây cà phê m c hoang, hay do h t rơi vãi trong ru ng m c lên trong mùa ñông là ngu n b nh ban ñ u. M t s tài li u c a Nh t B n cho r ng cây dành dành là ký ch ph c a n m g s t cà phê. Vi t Nam, ñã th y n m g s t cà phê có trên cây g M c (Oroxylum indicum) có th là ký ch ph liên quan t i b nh g s t cà phê, v n ñ này c n nghiên c u thêm. Bào t h n y m m xâm nh p qua l khí kh ng m t dư i lá cà phê. S i n m len l i trong gian bào và xuyên qua các t bào b ng vòi hút ñ hút dinh dư ng. Vùng Tây B c, Vi t Nam lây b nh nhân t o cho th y c n có 5.104 bào t /ml thì b nh xu t hi n r . Bào t h có th n y m m ñ m cao trên 85% nh t là trong ñi u ki n m ñ bão hoà hay có gi t nư c nh . Theo nghiên c u c a Tr m cây nhi t ñ i Tây Hi u: Bào t có th n y m m thu n l i t 19 - 240C; trong gi t nư c thì c n t 1 gi 50 phút ñ n 7 gi , nhi t ñ trên 280C và dư i 160C bào t h trong gi t nư c có th không n y m m ñư c. Tuỳ theo vùng sinh thái khí h u và ñi u ki n tr ng tr t mà có th i gian b nh khác nhau. Theo dõi t i Ph Quỳ - Ngh An cho th y ñi u ki n nhi t ñ 21,8 - 25,70C và ñ m t 71 ñ n 94% thì th i gian b nh lá già kho ng 21 ngày, lá bánh t kho ng 15 ngày và lá non kho ng 13 ngày. T khi xu t hi n v t b nh ñ n khi hình thành bào t thư ng là 6 - 7 ngày.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

117

vùng Tây B c Vi t Nam, gi a lá non và lá bánh t th i gian b nh không chênh l ch nhau l m. Lá non gi ng Burbon có th i kỳ b nh là 13 - 14 ngày, lá bánh t là 14 15 ngày, nhưng lá già thì dài hơn h n, t i 23 - 24 ngày. 23.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh phát sinh trong ñi u ki n nhi t ñ kho ng 19 - 260C và ñ m trên 85% do ñó mi n B c Vi t Nam, b nh thư ng phát sinh trong v xuân hè t tháng 2 ñ n tháng 5 và v thu ñông t tháng 9 ñ n tháng 12. N i b t rõ hai cao ñi m: tháng 3, 4 và tháng 10, 11. Cà phê thư ng tr ng dư i tán cây che bóng râm, v xuân cà phê tr ng dư i bóng râm b nh phát tri n mu n nhưng m c ñ b nh thư ng n ng hơn. Trái l i, v thu cà phê tr ng dư i bóng râm b nh phát tri n s m hơn cây tr ng không bóng râm. nông trư ng Tây Hi u (Ngh An) th y lô cà phê tr ng dư i bóng tr u b nh n ng hơn lô tr ng dư i bón cây tràm lá nh n. Cũng do y u t ánh sáng và nhi t ñ , b nh thư ng n ng hơn cây. Cây cà phê tr ng ñ t x u, nghèo dinh dư ng, ñ t quá chua… b nh cũng phát sinh nhi u. Cà phê dư i 3 năm tu i b nh nh hơn ho c h u như không b b nh. Cây cà phê càng nhi u tu i càng b b nh n ng. Trong 3 nhóm gi ng cà phê, thì cà phê chè b b nh n ng nh t, cà phê mít b b nh nh hơn và cà phê v i h u như ít b b nh. Trong nhóm cà phê chè thì cà phê chè ñ t nâu ít b b nh hơn cà phê chè ñ t xanh. Thí nghi m vùng Tây B c nư c ta cho th y: nhóm kháng b nh g m các gi ng ch n l c: gi ng S73, KH3, KH6, KH33, Arabusta, ñ c bi t là gi ng Catimor cây th p, tán g n, ch u h n, ch u rét và có kh năng kháng g s t rõ r t. M t s gi ng như PQ 1602, Catura ch u b nh c n ñư c ch n l c ti p. K thu t canh tác và tr ng r ng ch n gió có nh hư ng khá rõ r t t i b nh. có ñai r ng kín ch n gió b nh bi u hi n nh hơn. 23.4. Bi n pháp phòng tr - Quan tr ng nh t là s d ng gi ng ch ng và ch u b nh. - Th c hi n tr ng ñai r ng ch n gió và v sinh ñ ng ru ng tiêu di t ngu n b nh ban ñ u. - Có th dùng thu c phun ch n trư c các cao ñi m b nh xu t hi n như vào tháng 8 9, 2 l n cách nhau 1 tháng; Tilt 250EC 0,75 - 1 l/ha ho c Anvil 5SC (0,2%), Bayleton 250EC (25WP) 250 - 500 g/ha; Bayphidan 250EC (0,1%) ho c Cyproconazole 0,5 l/ha (2 l n); Score 250ND (0,3 - 0,5 l/ha). - Có th s d ng n m Verticillium hemileia ký sinh b c hai ñ ch ng b nh nhưng ít tác d ng vì n m phát tri n ch m. Tuy nhiên n m này v n có th phát tri n trên lá b nh rơi r ng xu ng m t ñ t nên nó v n có ý nghĩa ph n nào gi m b t ngu n n m b nh g s t qua ñông tích lu v sau. vùng các t ng lá dư i c a

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

118

24. B NH XÌ M CAO SU [Phytophthora palmivora Butl.] B nh xì m cao su là b nh h i ph bi n các vùng tr ng cao su th gi i: Nam M , các nư c ðông Nam Á, mi n Nam Trung Qu c và m t s nư c châu Phi, Nam Á. B nh h i cây con vư n ươm, vư n nhân g c ghép và các cây l n ñã l y m . Khi b nh phá h i trên các mi ng c t m t c o m còn g i là "b nh loét s c m t c o". B nh phát tri n m nh m t s nông trư ng vùng Ph Quỳ - Ngh An, Phú Sơn - Vĩnh Phú, Qu ng Bình; Qu ng Tr và các nông trư ng vùng ð ng Nai, Sông Bé, các t nh Tây Nguyên, làm cho chu kỳ khai thác m cao su b rút ng n l i, năng su t m do b nh gây ra thi t h i t i 40%. 24.1. Tri u ch ng b nh Tuỳ theo tu i cây và b ph n b h i mà tri u ch ng b nh bi u hi n có khác nhau. Trên cây con vư n ươm và vư n nhân g c ghép b nh thư ng h i thân cành và cu ng lá. T các v trí b h i, nh a t ch y ra thành t ng gi t hay t ng dòng. B nh n ng v t b nh ăn sâu vào lõi g . Dùng dao v t l p v ch b b nh s th y các s c màu ñen s m trên b m t g thân. Trong ñi u ki n m ư t trên v t b nh xu t hi n l p n m tr ng. B nh n ng làm cây con khô ch t. Trên cây cao su trư ng thành ñã khai thác nh a v t b nh trên cành non, cu ng lá có tri u ch ng tương t như cây cao su non. ð c bi t trên cành l n và thân cây, mô b b nh cũng ch y nh a nhưng l p v thư ng sưng ph ng lên. Hi n tư ng này do phi n nh a ñã keo khô l i n m xen k gi a lõi g và t ng v . Phi n nh a thâm ñen và có mùi hôi khó ch u. B m t lõi g trên thân b b nh cũng thâm ñen. Chi u dài v t thâm t i 20 - 30 cm. Khi v t b nh h t trên mi ng m t c o m làm th i mi ng c o, làm bi n nâu l p v k ti p. B nh loét s c m t c o bi u hi n trên ñư ng c o có nh ng s c ñen nh như nét bút chì ñ m song song v i chi u th ng ñ ng thân cây. Khi b nh n ng nh ng s c này s loang r ng liên h p l i thành s c to thâm ñen phát tri n d n lên v tái sinh và ph n v nguyên sinh dư i ñư ng c o. Nh ng s c den thư ng b che m dư i m t l p v chưa b h i ph i g t nh qua l p v m i th y rõ. Khi m t c o th i có th th y nư c vàng ch y ra. Tóm l i, tri u ch ng chung c a b nh xì m cao su là làm các v trí b b nh thân càn nh a, ñen thâm m t lõi g , phá ho i các ng m sơ c p gây nh hư ng nghiêm tr ng t i ho t ñ ng c a cung thư ng t ng. 24.2. Nguyên nhân gây b nh N m gây b nh xì m cao su là Phytophthora palmivora Butl., thu c h Pythiaceae, b Pythiales, l p N m T o. S i n m to nh không ñ u, ñư ng kính s i t 2 – 6 µm. Cành bào t phân sinh dài 120 - 150 µm. Bào t phân sinh hình qu chanh, núm ñ nh rõ ràng, kích thư c 29,3 - 49,4 µm. Khi n y m m t o nhi u bào t ñ ng hình qu th n, có hai lông roi, ñư ng kính 4,5 - 7,5 µm ho c có th n y m m tr c ti p ra ng m m. Trong ñi u ki n nuôi c y n m trên môi trư ng nhân t o phòng thí nghi m Tr m cây nhi t ñ i Tây Hi u th y: các d ng bào t khác nhau như bào t h u hình tròn, rìa mép ít nhăn, v dày 3-4 µm màu vàng nh t, ñư ng kính t 55,28 - 46 µm. Bào t tr ng hình tròn v nh n, không màu ñư ng kính 15 – 27 µm. N m lây lan r ng trên vư n cao su ch y u do s phát tán c a bào t phân sinh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

119

Trong ñi u ki n m ñ th p, tr i khô m, bào t n y m m tr c ti p thành ng m m. Trong ñi u ki n có nư c và nhi t ñ th p, bào t t o thành nhi u bào t ñ ng nhanh chóng di chuy n theo nư c xâm nhi m lây b nh qua mi ng c t m t c o, qua v t thương cơ gi i và l h t nhiên c a cây. S i n m xuyên sâu vào các mô t bào m ch libe, qua mô phân sinh t i m ch g . B nh h i trên m t c o có th i kỳ ti m d c t 3-8 ngày. 24.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh xì m phát sinh phát tri n ph thu c vào nhi u y u t , trong ñó nhi t ñ có nh hư ng quy t ñ nh ñ n b nh. mñ

Ph m vi nhi t ñ thích h p nh t t 20 - 250C. Nhi t ñ thích h p v i n m có th t 10-300C. Theo nghiên c u c a Tr m cây nhi t ñ i Tây Hi u, bào t ñ ng ñư c hình thành nhi u 15-180C. Nhi t ñ có liên quan ñ n s phát tri n tăng kích thư c v t b nh trên cây. ð m là y u t quan tr ng t o cho n m d lây lan và tăng nhanh s lư ng v t b nh trên cây. ð m t 85% tr lên, 95% r t thích h p cho s phát tri n c a b nh. V i ñi u ki n khí h u mi n B c, vùng Ph Quỳ, Ngh An b nh thư ng phát sinh t tháng 9 ñ n tháng 3 năm sau. Cao ñi m b nh t tháng 10 ñ n tháng 2. Nh ng giai ño n b nh h i nghiêm tr ng vào tháng 10 - 12 . Trong các lô cao su tr ng dày, cành lá xum suê, thi u ánh sáng b nh thư ng n ng hơn các lô tr ng thưa, quang sáng. Nơi ñ t trũng m th p b nh cũng n ng. Trên mi ng c o cây cao su, b nh thư ng h i nhi u mi ng c o th p so v i mi ng c o cao. B nh thư ng xu t hi n mi ng ti n nhi u hơn mi ng h u. K thu t c o m c o sâu quá t o cơ h i t t cho n m xâm nhi m làm b nh cũng d phát sinh nhi u. 24.4. Bi n pháp phòng tr ð i v i b nh xì m có th phòng b nh và tr b nh theo các bi n pháp sau ñây: - Phòng b nh ngay t phòng ươm, c n phun Boocñô 0,5-1% hay thu c Oxyclorua ñ ng n ng ñ 1% trư c mùa b nh phát tri n. - ð i v i g ghép chú ý x lý thu c ñ ngăn ng a b nh b ng dung d ch CuSO4.5H2O 1% trong 5 phút. Trư c khi nhúng g vào thu c c n bôi sáp kín m t c t tránh thu c xâm nh p vào lõi g . Sau khi nhúng thu c ph i r a s ch nư c hong khô trong râm trư c khi ñưa ghép. - ð i v i lô cao su ñã l n, trư c th i kỳ b nh n ng c n t a b cành b nh, cây b nh, v sinh s ch c t o ñi u ki n quang thoáng trong lô cao su. Phòng b nh trên mi ng c o thư ng b t ñ u t cu i tháng 8 ñ n h t mùa c o m . Bi n pháp phòng tr b nh mi ng c o dùng thu c Aliette 80WP 0,25% quét trên m t c o ñ nh hình 1 - 2 l n c o m và quét thu c vào ngày th hai sau khi c o. - Khi b nh xu t hi n ph i l y dao s c c o mô b b nh và bôi quét thu c k p th i. C n phát hi n b nh s m khi v t b nh còn nh và nh (chi u dài dư i 20 cm, r ng 3 - 4 cm) thu c quét lên v t b nh th nhão: 2% b t PMA . Dùng Aliette 80WP pha nư c n ng ñ 0,25% tr b nh có hi u qu .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

120

25. B NH PH N TR NG CAO SU [Oidium heveae Stein.] B nh ph n tr ng là m t trong nh ng b nh h i cao su ph bi n t t c các nông trư ng trong cao su nư c ta. Tính ch t nghiêm tr ng c a b nh là gây h i các cơ quan sinh trư ng và sinh th c ngay t th i gian ñ u khi m i hình thành, làm r ng lá non, khô ng n thân và ng n cành trong vư n ươm, vư n nhân gi ng. Trên lô cao su ñang khai thác m b nh h i lá cành và ng n cây làm gi m s n lư ng nh a. B nh còn gây r ng n , r ng hoa các lô l y h t gi ng nh hư ng x u t i ch t lư ng thu ho ch h t. 25.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u lá. Trên lá non màu ñ ng tím: b nh thư ng h i ph n phi n lá g n gây chính. B nh làm lá m t ñ láng bóng bình thư ng, lá nhăn theo d hình r i chuy n sang màu tím t i. Cu i cùng, lá b khô r ng. Lá b nh m t dư i có l p ph n tr ng. Trư ng h p phi n lá ñã b khô r ng thì ng n cành thư ng ph ñ y n m tr ng. Trên lá ñã chuy n sang màu xanh nh t: v t b nh thư ng b gi i h n trong nh ng ñ m nh . B nh h i n và hoa làm n không n ñư c, hoa héo r ng. B nh n ng làm toàn b n m và hoa trên chùm r ng h t, trơ l i cu ng ph ñ y n m ph n tr ng. 25.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh N m gây b nh Oidium heveae Stein. thu c b Moniliales (Hyphales), l p N m B t toàn. Giai ño n h u tính thu c l p N m Túi nhưng r t ít g p. Cành bào t ñ ng th ng góc v i s i n m. Cành không phân nhánh, không màu. Bào t ñính thành chu i trên cành, hình tròn ho c hình b u d c, kích thư c 27 - 45 x 15 – 25 µm. S c s ng c a bào t vô tính không cao, bình thư ng s ng không quá 5 - 7 ngày. Trong ñi u ki n m ñ cao trên 80% bào t n y m m thu n l i nh t. Tuy nhiên, bào t v n n y m m ñư c trong kho ng 19 - 280C. Nhi t ñ trên 350C bào t d b t n h i và b nh không phát tri n ñư c. S i n m t n t i trên các lá trư ng thành và trên thân ng n b nhi m b nh kỳ trư c và ngu n b nh ch y u gây h i cho các kỳ sau. Khi ñi u ki n th i ti t thu n l i cho n m b nh, các s i n m ti m sinh tr l i tr ng thái ho t ñ ng hình thành bào t . Bào t t các b nh ban ñ u phát tán rơi trên lá, sau 2 gi m c m m xâm nhi m vào mô lá. Qua giai ño n ti m d c kho ng 3 - 4 ngày n m hình thành bào t vô tính, phát tán ñi xa ti n hành nhi u ñ t xâm nhi m l p l i, m r ng di n tích b nh m t cách nhanh chóng. B nh ph n tr ng cao su có th gây h i quanh năm. Tuy nhiên, ñi u ki n th i ti t và s lư ng l c non các mùa có quan h ch t ch ñ n s phát sinh lưu truy n b nh trong m t năm. Do v y, trong m t năm có th chia làm b n giai ño n v i ñ c ñi m phát sinh b nh như sau: a. Giai ño n b nh phát tri n mùa xuân Cao su sinh trư ng trong mùa xuân hình thành r t nhi u l c non, ng v i th i ti t thu n l i cho n m phát tri n nhân lên nhanh chóng t các b nh ban ñ u t o thành d ch b nh. Quá trình này di n qua hai bư c. Bư c xu t hi n b nh trung tâm vào ñ u mùa

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

121

xuân, trên các cây h i xanh s m nh t b nhi m b nh n ng. Sau ñó bư c vào giai ño n l c non ra r , hình thành nhi t ñ t non, lá m i. Ngu n n m t b nh s lan ra nhanh chóng xâm h i trên các b ph n non gây thành d ch. ði u ki n th i ti t thu n l i d ch b nh s kéo dài và ch d ng l i khi ph n l n lá trên thân cành ñã phát tri n thu n th c và n ñ nh. Lúc này lá chuy n sang giai ño n màu xanh ñ m. B nh có th b h n ch khi g p ñi u ki n th i ti t b t l i như n ng to kéo dài 4 - 5 ngày li n. b. Giai ño n b nh ti m sinh mùa hè Cao su giai ño n hình thành tán lá ñã n ñ nh, các lá ñã chuy n sang màu xanh ñ m ho c ñang già, nhi t ñ cao n m không có kh năng gây h i. Các s i n m trên phi n lá t tr ng thái ho t ñ ng chuy n sang tr ng thái ti m sinh. c. Giai ño n b nh khôi ph c mùa thu V i th i ti t thu nhi t ñ gi m d n t o ñi u ki n thu n l i m c nh t ñ nh cho ho t ñ ng c a n m b nh l i phát tri n, ñ c bi t trong nh ng năm mưa mu n kéo dài. Tuy nhiên, trong mùa thu s lư ng ñ t non lá, lá chóng già, hơn n a biên ñ nhi t ñ ngày và ñêm l n, do v y b nh không phát tri n thành d ch. Th i kỳ này ñ i v i n m ch có ý nghĩa t o ñi u ki n tăng thêm s lư ng ngu n b nh ñ chu n b cho ñ t phát tri n b nh mùa xuân t i. d. Giai ño n b nh ng ngh mùa ñông V i ñi u ki n mùa ñông cây cao su r ng h t lá, nhi t ñ lúc này xu ng th p ñã b t bu c n m bư c vào giai ño n ng ngh . Tóm l i, di n bi n b nh ph n tr ng cao su lên xu ng trong m t năm ch y u do th i ti t khí h u nh hư ng lên hai m t: m t nh hư ng tr c ti p t i ho t ñ ng, s c sinh trư ng và phát d c c a n m; m t khác nh hư ng gián ti p thông qua chu kỳ hình thành các l c non và giai ño n r ng lá. Vì v y, th i kỳ mùa xuân t o ñi u ki n cho b nh phát sinh nghiêm tr ng d gây thành d ch. 23.3. Bi n pháp phòng tr - C t b cành b nh, quét ñ t lá b nh r ng trên các lô cao su v mùa ñông, h n ch tư c ñông phát tri n. - Phun thu c ch a lưu huỳnh tr b nh trung tâm và phun b o v trên di n tích r ng. Phun b t lưu huỳnh 12 - 15 kg/ha hay nư c thu c lưu huỳnh vôi v i n ng ñ 0,30Bômê. Thu c Anvil 30 - 100 a.i./ha, Bayphidan 125 - 500 a.i./ha, Baycor 125 - 375 a.i./hal Tilt Super 300ND (0,5 - 0,7 l/ha); Sumi -8 12,5WP (0,02 - 0,03%). Phun l n ñ u vào mùa xuân, khi có lá non màu ñ ng tím chi m ña s và t l b nh th p dư i 15 - 25%, ch s 0,03 - 0,5%, hay khi có lá xanh chi m ña s và t l b nh 25 40%, ch s 0,5 - 0,8%. Các l n phun sau vào lúc t l lá b nh ñ t 40 - 70%, ch s 1 - 2%. C n chú ý bón kali ñ nâng cao tính ch ng b nh cho cây cao su. - Tr ng các gi ng cao su có kh năng ch ng ch u b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

122

26. B NH H I CÂY ðI U B nh h i cây ñi u ñư c phát hi n nư c ta g m r t nhi u loài n m gây h i khác nhau. Thi t h i n ng nh t là trên hoa và qu non. 26.1. B nh do n m Lasiodiplodia theobrome (Pat) Griff & Maubl: ðây là nguyên nhân gây b nh ch y gôm cành, khô ñen hoa, khô qu . 26.2. B nh mu i ñen: (do n m Graphium sp): B nh thư ng xu t hi n sau khi cây b m t s côn trùng chích hút gây h i. N m b nh không gây h i tr c ti p do không s d ng tr c ti p ch t dinh dư ng c a cây làm th c ăn mà bao ph kín trên m t lá và ch t th i c a côn trùng, làm gi m di n tích quang h p c a cây. 26.3. B nh khô cành (do n m Corticium salmonicolor Berk. & Broome): B nh xu t hi n và phát tri n nh ng vùng tr ng d y trong mùa mưa. Có th quan sát th y m t l p n m màu tr ng h ng hơi tr ng v t b nh khi ñi u ki n môi trư ng m. 26.4. B nh t o ñ (do n m Cephaleuros virescens Kunze): B nh thư ng xu t hi n trên lá già. V t b nh m t trên c a lá, trên v t b nh các s i n m phát tri n như m t l p lông m n màu vàng ho c da cam nh t. Các v t b nh có th liên k t thành nh ng ñ m vô ñ nh hình. 26.5. B nh l c r - th i cây con (do n m Pythium splendens Braun.): B nh thư ng x y ra trên cây con dư i 4 tu n tu i. Nh ng tri u ch ng d nh n th y là cây còi c c, phát tri n kém, lá bi n vàng, héo rũ. R b th i ñen, d ñ t. 26.6. B nh cháy lá cây con (do n m Phytophthora nicotianae): B nh xu t hi n trên b lá c a cây con trong vư n ươm. V t b nh b t ñ u t mép lá, chóp lá hay gi a phi n lá sau ñó lan r ng ra xung quanh gây cháy toàn b lá, cây khô héo và ch t. 26.7. B nh thán thư [Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Sacc.] B nh h i các b ph n lá, ch i non, hoa và h t v i các tri u ch ng b nh khác nhau như: - B nh lá: B nh xu t hi n trên lá v i tri u ch ng ban ñ u là nh ng v t ñ m th m nư c, sau ñó phát tri n l n d n thành nh ng v t ñ m l n vô ñ nh hình có màu nâu ñ . gi a mô b nh chuy n màu xám b c, xung quanh v t b nh có vi n thâm nâu rõ r t. - B nh ch i non: Tri u ch ng ñ u tiên là nh ng v t úng nư c nh , sau chuy n d n sang màu nâu hơi ñ , n t v và có nh a ti t ra. V t b nh phát tri n d n theo chi u d c cành và sang hai bên t o thành nh ng v t có hình elíp. V t b nh ti p t c phát tri n l n lên và bao ph quanh c ño n cành làm các cành b ch t khô. B nh còn xu t gi a các cành chính và cành nhánh c p 1 c a chùm hoa, trên các cành nh c a hoa t làm các cành ch t khô và c c m hoa ch t khô. - B nh trên hoa: Tri u ch ng ban ñ u c a b nh là các v t ch m nh , ñen, ng nư c xu t hi n trên n hoa. B nh phát tri n t o thành nh ng v t b nh l n làm cho nh ng n hoa b b nh tr nên th i nhũn, ư t, có màu ñen. - B nh h t: Tri u ch ng ban ñ u c a b nh th hi n dư i các v t chích c a b xít mu i. T nh ng v t t n thương này n m b nh xâm nh p và phát tri n thành nh ng v t

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

123

ñ m thâm ñen, phát tri n thành nh ng v t ñ m thâm ñen, phát tri n r ng và có ti t nh a. B nh n ng làm h t teo tóp, v t b nh bao ph v h t làm cho v h t có màu nâu ñen. Nhân c a các h t b b nh có vân s c màu nâu ñen, nh hư ng ñ n giá tr th m m , thương ph m c a h t. * Nguyên nhân gây b nh: do n m Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Sacc. T n n m m c bông trên môi trư ng, màu tr ng chuy n màu tr ng hơi h ng, khi già t n n m có màu xanh xám, rìa tr ng có nh ng bào t màu cam n i trên b m t môi trư ng t o thành m t vùng màu da cam nh t. Trong ñi u ki n m (nuôi c y trên môi trư ng) n m hình thành nhi u b c bào t gi . ðĩa cành màu nâu ñen, n m riêng l ít khi t t p thành nhóm, chìm trong mô b nh, không có lông gai. Trên m t ñĩa cành có nhi u d ch bào t màu vàng da cam nh t tràn ra bên ngoài mi ng ñĩa cành. Cành bào t phân sinh phân nhánh, không màu, ña bào có t 1 - 3 vách ngăn, nơi có vách ngăn hơi thon nh . Bào t 4,5 µm. không màu, ñơn bào, th ng hình tr , hai ñ u tròn, kích thư c 10 - 15 x 3 -

26.8. B nh ñ m khô (do n m Phomopsis anacardii Early & Punith): - Tri u ch ng b nh lá: Tri u ch ng c a b nh là nh ng v t thâm loang, màu thâm ư t, gi a mô b nh và mô kho không có vi n ngăn cách. V t b nh n m r i rác trên lá, m i ñ u v t b nh ch là nh ng ch m loang nh , sau ñó phát tri n l n d n t o thành v t thâm ư t, r ng, vô ñ nh hình, bao ph m t ph n l n phi n lá. Khi b nh n ng v t b nh khô, làm cháy thành t ng ñám mô lá. Trong ñi u ki n m ư t v t b nh càng to và m t sau lá có l p n m màu tr ng n i lên. - Tri u ch ng b nh ch i non: ð u tiên v t b nh là nh ng ñ m nh sau ñó lan r ng, k t n i v i nhau, hơi lõm, màu thâm nâu. B nh n ng làm ph n non c a cành tóp l i, thâm ñen và thui ñi. - Tri u ch ng b nh trên hoa: B nh h i nh hư ng nghiêm tr ng ñ n năng su t ñi u. V t b nh lúc ñ u là nh ng v t ch m nh như ñ u kim màu nâu nh t, phát tri n l n d n làm ch t khô c chùm hoa, t ng c m hoa khô tr ng và r ng xu ng, gây thi t h i l n. * Nguyên nhân gây b nh: B nh do n m Phomopsis anacardii Early & Punith Qu cành màu xanh ñen, ñen, hình c u. M t n a qu cành n m chìm tromg mô b nh, m t n a thì n i lên trên b m t mô b nh. Trên mi ng qu cành có nhi u d ch bào t trào ra ngoài khi m ñ cao, kích thư c trung bình 357 – 358 µm. Cành bào t phân sinh không màu, phân nhánh, ña bào có t 1 - 2 vách ngăn, kích thư c t 28 – 37 µm, ña s kích thư c trung bình 33,5 µm. Bào t phân sinh có 2 d ng: - Bào t phân sinh hình elíp ho c hình tr ng ngư c dài ñ u hai ñ u hơi nh n không màu, ñơn bào (vách t bào m ng), kích thư c 7 - 12,5 x 2,5 – 4 µm, ña s t 8,5 - 10 x 2,5 - 3,5 µm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

124

- Bào t hình g y th ng ho c hơi cong m t ñ u, ph n cu i ñ nh bào t b ng, bào t thon nh , không màu, ñơn bào (vách t bào m ng), kích thư c 13,5 - 21,5 x 1 – 2 µm, ña s kích thư c 16,5 - 19 x 1,5 µm. Quy lu t phát sinh phát tri n c a m t s b nh h i chính: B nh phá ho i nghiêm tr ng nh t t i năng su t c a cây là b nh h i ch i non, h i hoa và h i qu . Các b nh này xu t hi n nhi u trên ch i non, hoa v xuân và ñ u v xuân hè mi n ðông Nam b và Nam Trung B t tháng 1 ñ n tháng 4 hàng năm. T l b nh h i trên ch i non, hoa có th ñ t t 10 - 20%. Cây ñi u b b nh n ng và b phá ho i nghiêm tr ng khi có s k t h p gây h i c a b xít mu i (Helopeltis antonii). Khô chùm hoa là b nh nh hư ng ñ c bi t nghiêm tr ng t i năng su t ñi u, b nh n ng làm cho hoa không k p n mà b teo khô. B nh xu t hi n mu n (tháng 4) nhưng l i phát tri n v i t c ñ nhanh và t l h i l n, tính t khi hoa n r (ñ u tháng 4) ñ n khi b t ñ u r ng (trong vòng 1 tháng) b nh có th gây thi t h i lên t i 60% s n lư ng. Ngoài b nh h i ch i non, h i chùm hoa thì b nh h i qu cũng nh hư ng nghiêm tr ng và tr c ti p ñ n năng su t thu ho ch c a cây ñi u. Nó làm cho qu m i hình thành và ñang phát tri n b khô ñen, tóp l i. B nh h i trên trái non ch xu t hi n trên nh ng trái còn non. Vì v y, b nh phát tri n m nh khi cây ñ u trái r , t l h i có th ñ t t i g n 30%. Khi các trái ñi u ñã l n cho ñ n khi thu ho ch thì h u như b nh không còn gây h i. B nh càng phát tri n m nh, gây h i nghiêm tr ng khi có s k t h p c a các n m Aspergillus sp., Penicillium sp. và m t s n m ho i sinh khác cùng phá ho i trên trái ñi u. Vư n ñi u tr ng quá d y d n ñ n b nh lây lan nhanh. Nh ng ñ t ra hoa ñ u tiên h p d n côn trùng t i hút m t gây ra v t thương cơ gi i t o ñi u ki n thu n l i b nh xâm nhi m.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

125

Chương V B NH N M H I CÂY HOA
1. B NH ð M XÁM ðEN LÁ HOA CÚC [Septoria chrysanthemi Halst; S. chrysanthemella Sacc.] B nh phá h i r t ph bi n trên nhi u cây tr ng h cúc, làm nh hư ng l n ñ n năng su t và ph m ch t hoa. B nh h i su t quá trình sinh trư ng c a cây hoa cúc làm cây ch t khô. 1.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i ch y u trên lá, lúc ñ u là m t ñi m nh như mũi kim màu nâu xám, sau ñó mô b nh lan r ng có d ng hình tròn ho c hình b u d c gi a màu tr ng xám, ñư ng kính v t b nh t 0,5-1cm. B nh n ng các v t b nh có th liên k t nhau t o thành ñ m l n, trên mô b nh giai ño n. V sau, thư ng hình thành các ch m nh màu ñen (ñó là qu cành c a n m gây b nh) g p ñi u ki n m t, mưa nhi u mô b nh d b th i nhũn chuy n sang màu xám ñen, trong ñi u ki n khô hanh mô b nh d b rách n t. 1.2. Nguyên nhân gây b nh: N m Septoria chrysanthemi Halst thu c h Sphaeropsidaceae, b Sphaeropsidales, L p Coelomycetes. S i n m ña bào, không màu, phân nhi u nhánh. Sinh s n vô tính hình thành các qu cành hình c u thư ng n m chìm trong mô b nh ñ l ñ nh có l h ra ngoài. ðư ng kính qu cành t 70 -130 µm, màu nâu ho c nâu ñen. Cành bào t phân sinh ng n, ñơn bào, ph n g c cành phình r ng. Bào t phân sinh hình g y dài và m nh, hai ñ u thon nh n, ña bào, không màu, thư ng có t 3 - 5 ngăn. Bào t n m n y m m xâm nhi m thu n l i trong ñi u ki n có m ñ cao (gi t nưc, gi t sương) và nhi t ñ thích h p t 23 - 280C. trong ñi u ki n có nhi t m ñ thu n l i, th i kỳ ti m d c c a b nh ch t 6 - 7 ngày. M c ñ lây nhi m và th i kỳ ti m d c c a b nh dài hay ng n còn ph thu c vào các gi ng cúc và có v t thương sây sát trên lá hay không. Ngu n b nh ch y u là d ng s i n m và qu cành c a n m gây b nh t n t i trên tàn dư thân lá c a cây hoa cúc trên ñ ng ru ng. 1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh ñ m xám lá hoa cúc thư ng phát sinh phá h i m nh trong ñi u ki n m ư t, mưa gió nhi u và nhi t ñ m nóng. B nh thư ng phát sinh phá h i m nh t ñ u tháng 4 ñ n cu i tháng 7 trong năm trên v hoa xuân hè. Các gi ng hoa cúc vàng ðài Loan, vàng ðà L t, và cúc tr ng Nh t thư ng h i n ng hơn các gi ng cúc c a Singapore.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

126

B nh cũng thư ng phá h i n ng trên các ru ng tr ng hoa cúc trũng th p, nư c thư ng ñ ng, và m t ñ tr ng d y (600 nghìn cây/ha). B nh h i n ng trên các ru ng hoa cúc tr ng ñ c canh. S phát tri n c a b nh còn liên quan m t thi t v i s phá h i c a các lo i côn trùng mi ng nhai và t o v t thương sây sát trong quá trình c t t a, chăm sóc vun x i. B nh cũng gây thi t h i n ng trên nh ng ru ng hoa cúc bón NPK không cân ñ i, thi u Kali. 1.4. Bi n pháp phòng tr : ð phòng tr b nh ñ m xám ñen hoa cúc c n ph i k t h p áp d ng ñ y ñ các bi n pháp qu n lý d ch h i t ng h p: - Ch n và s d ng các gi ng ch ng ch u b nh - Ch n ñ t tr ng cao ráo, có h th ng tiêu thóat nư c t t và lên lu ng cao - Th c hi n bi n pháp luân canh v i cây tr ng khác h , không tr ng ñ c canh hoa cúc nhi u năm. - M t ñ tr ng v a ph i không tr ng quá d y - Bón phân NPK ñ y ñ , cân ñ i và h p lý, nên bón lót phân chuông hoai m c trư c khi tr ng, bón ñ y ñ phân kaly. - Trư ng h p b nh xu t hi n có th s d ng m t trong các lo i thu c hóa h c sau ñ phòng tr : Score 300 ND n ng ñ 0,1% ho c Daconil 75WP n ng ñ 0,2%, Rowral 50 WP (0,1%), Bavistin 50 WP (0,1%). 2. B NH THÁN THƯ HOA CÚC [Colletotrichum chrysanthemi Saw.] Cây hoa cúc có ngu n g c t Trung Qu c, Nh t B n. Vi t Nam, cây hoa cúc cũng ñã có t lâu ñ i. B nh thán thư là m t trong nh ng b nh h i ph bi n trên hoa cúc và nhi u lo i hoa cây c nh khác. 2.1.Tri u ch ng b nh: B nh thư ng h i ch y u trên lá. Lúc ñ u là m t ñi m nh hình tròn màu nâu vàng ho c màu nâu nh t. Sau ñó, v t b nh to d n, kích thư c trung bình 2 - 5 mm, có vi n g l i lên màu nâu, gi a màu tr ng xám. B nh n ng nhi u v t có th liên k t nhau thành ñ m l n d ng hình b t ñ nh, màu nâu ho c nâu ñen, b nh thư ng lan d n t các lá già dư i g c lên ng n. Trên mô b nh ñã già thư ng hình thành nhi u ch m nh màu ñen, ñó là ñĩa cành c a n m gây b nh. 2.2. Nguyên nhân gây b nh: N m Colletotrichum chrysanthemi Saw thu c h Melanconiaceae, b Melanconiales, l p Coelomycetes. S i n m ña bào, không màu, phân nhi u nhánh. Sinh s n vô tính hình thành các ñĩa cành hình ñĩa vũm hơi lõm trên các mô b nh ñã già. Trên ñĩa cành hình thành nhi u cành bào t phân sinh ng n không phân nhánh, xen k các lông gai c ng có t 1 - 2 vách ngăn, kích thư c 47- 48 x 5 - 7 µm.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

127

Bào t phân sinh hình tr ng n ho c hơi cong lư i li m, gi a bào t thư ng th y có m t gi t d u ph n quang, kích thư c bào t t 16-20 x 4-5µm. Bào t thư ng hình thành t p trung gi a t n n m trong quá trình nuôi c y nhân t o, t o thành nh ng ñám bào t n m m u h ng. Nhi t ñ thích h p cho s n y m m c a bào t là 25-280C . Trong ñi u ki n có nhi t và m ñ thích h p (gi t nư c, gi t sương) sau 48 gi bào t ñã n y m m hình thành giác bám hình qu ñ m màu nâu s m. Bào t n m d dàng lan truy n nh gió, nư c mưa, qua các v t thương cơ gi i và các l h t nhiên (khí kh ng, th y kh ng ) ho c xâm nh p tr c ti p qua l p bi u bì c a lá. Th i kỳ ti m d c c a b nh t 6-8 ngày. Ngu n b nh ch y u trong t nhiên là s i n m và ñĩa cành c a n m gây b nh t n t i trên tàn dư thân lá hoa cúc b nhi m b nh. 2.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh thán thư thư ng phát sinh phá ho i m nh trong ñi u ki n có nhi t ñ m áp (24 - 280C), m ñ cao (mưa nh , gi t nư c, gi t sương). Vì v y, b nh thư ng xu t hi n gây h i t tháng 2 ñ n tháng 5 nhưng h i m nh nh t vào các tháng 3, 4. Các gi ng Cúc tr ng nư c ta ñ u b nhi m b nh: Cúc vàng chanh ðà L t, Cúc vàng ðài Loan và các gi ng Cúc vàng xanh Singapore... th p, kém. B nh cũng phá h i n ng trên các gi ng hoa cúc tr ng dày, ñ a th ñ t th p trũng ñ ng nư c và phân bón NPK không cân ñ i ho c nh ng ru ng nhi u c , chăm sóc

S phát tri n c a b nh còn liên quan ñ n các lo i côn trùng mi ng nhai, k thu t vun x i, c t t a và ch ñ luân canh. 2.4. Bi n pháp phòng tr : ð phòng tr b nh thán thư hoa cúc c n chú ý áp d ng k t h p các bi n pháp sau: + Ch n gi ng và s d ng các gi ng cúc ch ng ch u b nh. + Ch n ñ a th ñ t tr ng cao ráo, tiêu thoát nư c t t. + M t ñ tr ng v a ph i, h p ly, không tr ng quá dày + C n chú ý chăm sóc bón NPK ñ y ñ , k t h p phân chu ng và phân Kali + Trong quá trình chăm sóc c n di t s ch c d i và tránh t o ra các v t thương cơ gi i trên thân cành lá trong quá trình vun x i, c t t a. + Nên luân canh v i cây tr ng khác h . Di t tr côn trùng môi gi i và phun thu c hóa h c khi c n thi t: Score 300 ND (0,1%), Manage 5 WP (0,1%), Daconil 75 WP (0,2%) ho c Bavistine 50 FL (0,1%).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

128

3. B NH ðEN THÂN CÂY HOA LAN [Fusarium oxysporum Schlecht.] ðây là b nh n m h i ph bi n trên các vư n tr ng lan c a nư c ta và nhi u nư c trên th gi i. 3.1. Tri u ch ng b nh: B nh thư ng bi u hi n tri u ch ng ph n r và g c thân sát m t ñ t làm r và g c thân hoa lan có màu ñen s m, r th i ch t ho c khô tóp l i. Lá trên cây b b nh chuy n sang màu vàng và héo cong queo d n t phía g c lên trên. Khi c t ngang g c thân cây b b nh th y bó m ch chuy n sang màu nâu s m. N m gây b nh thư ng phá h i các cây con gi ng. Cây con b ch t s m sau 2-3 tu n l b nhi m b nh. Trên mô b nh ch g c thân và r thư ng th y m t l p n m màu tr ng h ng 3.2. Nguyên nhân gây b nh: N m Fusarium oxysporum Schlecht. thu c h Tuberculiriaceae, b Tuberculariales, l p Hyphomycetes. ðây là loài n m ña th c có ngu n g c trong ñ t và ph m vi ký ch r ng. S i n m ña bào, không màu phân nhi u nhánh. Sinh s n vô tính hình thành cành và bào t phân sinh, có hai lo i bào t nh và bào t l n. Bào t nh ñơn bào, hình b u d c, không màu, thư ng hình thành trong các b c gi trên các cành bào t phân sinh ng n, kích thư c t 5 - 12 x 2,2 - 3,5 µm. Bào t l n hình cong lư i li m ho c hình trăng khuy t, m t ñ u thon nh n, m t ñ u cong gãy khúc d ng hình bàn chân nh thư ng hình thành trên cành bào t phân sinh phân nhánh, x p nhi u t ng. Bào t l n ña bào, không màu, vách m ng, thư ng có t 3-5 màng ngăn ngang. Kích thư c t 35 - 60 x 3 - 5µm. N m có kh năng hình thành bào t h u (Chlamydospore) t s i n m ho c t bào t l n. Bào t h u hình c u màu nâu, v d y, hình thành riêng r ho c thành chu i. ði u ki n thích h p nh t cho bào t n m n y m m xâm nhi m là nhi t ñ t 25300C và m ñ cao (> 80%), có gi t sương; pH môi trư ng thích h p 6 - 7. Trong ñi u ki n có nhi t m ñ thu n l i, th i kỳ ti m d c c a b nh ch t 5 - 6 ngày. Ngu n b nh ch y u trong t nhiên là s i n m, bào t h u và bào t l n t n t i trên tàn dư g c r và thân cây hoa lan b nhi m b nh. 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh ñen thân cây hoa lan thư ng phá h i m nh các vư n lan vào các tháng nóng có nhi t và m ñ cao. B nh gây h i n ng vào các tháng 7, 8, 9 trong năm trên các gi ng hoa lan ñ c bi t như m t s gi ng Phalaenopsis, Oncidium. - ði u ki n mưa nhi u, n ng mưa xen k th t thư ng r t thu n l i cho b nh phát tri n. - ði u ki n vư n lan thi u ánh sáng, quá m ư t b nh gây h i n ng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

129

- N m thư ng xâm nh p d dàng khi g c r b thương t n, n m cũng d dàng lan truy n qua cây gi ng, h t gi ng và ngu n nư c tư i. 3.4. Bi n pháp phòng tr : ð phòng tr b nh ñen thân hoa lan c n chú ý áp d ng các bi n pháp phòng tr thích h p: ch n gi ng ch ng ch u, x lý giá th và ch u tư i trư c khi tr ng. - C n chú ý giàn che ph i ñ m b o ñ ánh sáng v a ph i, che mưa, tránh gió và thông thoáng có th ñi u ch nh ñư c ánh sáng phù h p. - Th n tr ng khi tư i nư c, tư i nh nhàng b ng vòi phun sương ñ m b o gi cho cây hoa lan nhưng quá ư t tùy thu c vào mùa mưa hay mùa khô m

- Bón phân cân ñ i b ng cách tư i nư c phân khóang NPK hòa loãng m i tu n t 12 l n. T l N:P:K cân ñ i tùy thu c vào giai ño n sinh trư ng c a cây. Khi b nh ñã xu t hi n có th dùng m t trong các lo i thu c hóa h c sau ñ phun: Thu c Rovral 750WG n ng ñ 0,2% ho c thu c Benlate 50 WP (0,1%). Dùng n m ñ i kháng Trichoderma viride (ch ph m T.v) bón vào g c r s m có hi u qu cao trong vi c phòng tr b nh ñen thân. 4. B NH V T TR NG LÁ LAY ƠN [Septoria gladioli] ðây là m t trong nh ng b nh h i ph bi n trên cây hoa lay ơn. B nh thư ng h i lá làm lá vàng d r ng, nh hư ng l n ñ n sinh trư ng c a cây năng su t và ph m ch t hoa kém. 4.1. Tri u ch ng b nh: B nh thư ng xu t hi n trên các lá già và lá bánh t . Trên lá lúc ñ u là nh ng ñi m nh như mũi kim, v sau to d n có d ng hình tròn ho c hình b u d c, kích thư c t 0,20,5 mm, gi a màu tr ng xám, bên ngoài có vi n nh màu nâu s m, xung quanh mô b nh thư ng có m t qu ng vàng nh . Trên mô b nh ñã già, n m thư ng hình thành nh ng ch m nh màu ñen, ñó là qu cành c a n m gây b nh. 4.2. Nguyên nhân gây b nh: N m gây b nh Septoria gladioli thu c h Sphaeropsidaceae, b Sphaeropsidales, l p Coelomycetes. S i n m không màu, ña bào và phân nhi u nhánh. N m sinh s n vô tính hình thành qu cành hình c u, ñ nh có l h hình tròn, qu cành thư ng n m n a chìm, n a n i trong mô b nh, ph n ñ nh l ra ngoài. ðư ng kính qu cành t 60 - 120 µm, màu ñen. Cành bào t phân sinh r t ng n, ñơn bào, x p thành hàng ñáy qu cành. Bào t phân sinh hình s i ch ho c hình g y m nh, hai ñ u thon, th ng ho c hơi cong, không màu, ña bào, thư ng có t 2 - 7 ngăn. Bào t n y m m thu n l i trong ñi u ki n có ñ m cao (gi t nư c, gi t sương) và nhi t ñ thích h p t 22 - 270C. Trong ñi u ki n thu n l i v ôn m ñ , th i kỳ ti m d c c a b nh ch t 5 - 6 ngày.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

130

M c ñ nhi m b nh và th i kỳ ti m d c c a b nh ngoài y u t th i ti t còn ph thu c nhi u vào các gi ng lay ơn, côn trùng và ñi u ki n có v t thương sây sát trên lá cây hay không. Ngu n b nh ch y u là s i n m và qu cành c a n m gây b nh t n t i trên tàn dư thân lá cây hoa lay ơn trên ñ ng ru ng. 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh v t tr ng lá lay ơn thư ng phát sinh phá h i n ng trong ñi u ki n có nhi u gió, mưa, m ư t và nhi t ñ m áp (22 - 270C). B nh thư ng xu t hi n phá ho i t tháng 3 ñ n tháng 4 trong năm. Các gi ng lay ơn ñ u b nhi m b nh các m c ñ khác nhau. B nh thư ng h i n ng trên gi ng lay ơn ð ng H i, H i Phòng. S phát tri n c a b nh còn liên quan ñ n s phá ho i c a côn trùng mi ng nhai. B nh cũng thư ng phá h i n ng trên nh ng ru ng lay ơn trũng th p, ñ ng nư c, m t ñ tr ng d y ho c nh ng ru ng bón phân NPK không cân ñ i ho c thi u kali. 4.4. Bi n pháp phòng tr : ð phòng tr b nh v t tr ng lá lay ơn c n chú y ch n gi ng và s d ng các gi ng lay ơn ch ng ch u b nh. - Ch n ñ t tr ng cao ráo, có h th ng tiêu thoát nư c t t. - M t ñ tr ng lay ơn v a ph i, không tr ng quá dày - Chú ý bón phân NPK cân ñ i và tăng cư ng phân Kali. - Khi b nh xu t hi n có th dùng m t trong nh ng lo i thu c sau ñ phòng tr : Rovral 50 WP (0,1 - 0,2%), Score 300 ND (0,1%) ho c Bavistin 50 FL (0,1%). 5. B NH ð M ðEN HOA H NG [Marssonina rosae (Lib.) Died.] 5.1. Tri u ch ng b nh: B nh gây h i ph bi n nh t trên lá, thân cành, ñài hoa, tràng hoa. Tri u ch ng ñi n hình là các v t ñ m ñen hình tròn to, ñư ng kính có khi t i 12mm, có vi n nâu ñ m, mép ñâm tia, gi a v t b nh có màu nâu xám và nhi u ch m ñen nh li ti là nh ng bào t c a n m gây b nh. Lá b nh úa vàng, r ng hàng lo t. 5.2. Nguyên nhân gây b nh: N m Marssonina rosae (Lib.) Died. thu c h Dermateaceae, b Helotiales, l p Ascomycetes. N m gây b nh có s i n m ña bào, khi già có màu nâu sinh ra các vòi hút n m trong t bào cây ñ ký sinh. bào t n m trên b m t mô b nh trông như nh ng ch m ñen nh . Bào t hình b u d c, 2 t bào, không màu, kích thư c 18 - 25 x 5 – 6 µm. N m có th sinh trư ng ph m vi nhi t ñ 15 - 270C. Bào t n y m m xâm nhi m thu n l i nh t nhi t ñ

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

131

18 - 200C, không n y m m nhi t ñ cao 330C. Bào t n m truy n lan nh gió, nư c mưa ho c bám dính trên côn trùng ñ truy n ñi xa, xâm nhi m d dàng qua v t thương cơ gi i. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh phát sinh phát tri n thu n l i nhi t ñ m áp 15 - 170C, m ñ cao 85%, lá m ư t có v t sây sát nh . B nh phát tri n m nh trên nh ng vư n tr ng trũng th p, ñ ng nư c, nhi u c d i m ư t, kém thông thoáng ho c ru ng tr ng không t a cành lá, tư i nư c ng p rãnh, v.v.... B nh phá h i n ng trên các gi ng hoa h ng ð sen ðà L t, Thái Lan, hoa h ng ñ Pháp và m t s gi ng khác. B nh h i nh hơn trên gi ng h ng vàng Hà Lan. B nh h i quanh năm nhưng phát tri n gây h i m nh nh t t tháng 9 ñ n tháng 12. Cây già 3 năm tu i b nh n ng hơn cây 1 - 2 tu i. 5.4. Bi n pháp phòng tr : - Ch n l c tr ng m t s gi ng h ng có tính ch ng ch u b nh. - V sinh và chăm sóc t t vư n tr ng: K p th i t a cành, không ñ cành quá dài, ng t lá b nh và d n s ch ñ tiêu hu , t o cho vư n cây thông thoáng. - Di t tr c d i, khơi rãnh thoát nư c t t tránh ñ ñ ng nư c sau mưa. - H n ch bón quá nhi u ñ m, tăng cư ng bón phân h u cơ, phân lân và Kali. - Khi b nh ñã phát sinh có th phun phòng tr b nh b ng m t trong các lo i thu c sau: Score 250ND n ng ñ 0,1% ho c Manage 5WP n ng ñ 0,05%; Anvil 5SC (30 - 50g ai/ha). Cũng có th s d ng Zineb, Daconil, Topsin M nhưng hi u qu phòng tr th p hơn. 6. B NH PH N TR NG HOA H NG [Sphaerotheca pannosa] Tên khác: [Podosphaera pannosa (Wallr. & Fr.) de Bary] 6.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i trên lá, thân, cành non, n hoa. Trên các b ph n b b nh có m t l p n m màu tr ng bao ph trên b m t trông như b t ph n tr ng m n r c lên trên. Lá b nh thư ng bi n d ng, mép lá cong cu n, thô, dày, lá nh , ch i ng n bé, n hoa và lá vàng, d r ng. 6.2. Nguyên nhân gây b nh: N m Sphaerotheca pannosa thu c b Erysiphales, l p Cleistomycetes. N m ph n tr ng là lo i n m ký sinh chuyên tính (ngo i ký sinh) có s i lan r ng che ph kín b m t mô b nh t o vòi hút trong các t bào cây. Cành bào t phân sinh m c th ng t s i n m, trên ñ nh cành sinh ra t ng chu i bào t . Bào t phân sinh hình tr ng, ñơn bào, không màu, truy n lan nh gió và mưa. 6.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: B nh phát sinh phát tri n thu n l i nhi t ñ 17 - 250C, trong ñi u ki n có m ñ cao ho c khô h n b nh ñ u phát tri n. B nh thư ng phát sinh vào cu i mùa ñông t tháng 1 ñ n tháng 5 và phát tri n gây h i m nh nh t vào tháng 3 - 4 các t nh phía b c nư c ta.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

132

B nh phá h i n ng trên các gi ng hoa h ng ñ Pháp, hoa h ng ðà L t ru ng tr ng ñ c canh, bón nhi u phân ñ m vô cơ. 6.4. Bi n pháp phòng tr :

nh ng chân

- Chăm sóc t t, phân bón h p lý, tránh bón nhi u ñ m vô cơ, chú ý t a cành và lá b nh, t o vư n thông thoáng nhi u ánh sáng. - Có th phun thu c s m, ñ phòng tr b nh b ng m t s lo i thu c như: Score 250ND (0,1%); Anvil 5SC (30-50gai/ha); nư c lưu huỳnh vôi 0,3; ñ Bome ho c Tilt super 300ND (0,1%). 7. B NH G S T HOA H NG [Phragmidium mucronatum (Pers.) Schlecht.] 7.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i trên lá, cành non, hoa qu . Ban ñ u v t b nh nh như mũi kim, hơi vàng, sau t o thành n i như nh ng ch m nh màu vàng da cam ho c màu nâu ñ g s t, phi n lá vàng úa, d r ng. Các ch m nh n i ph n l n m t dư i lá, còn m t trên lá tương ng là các ñ m nh hơi vàng. Vào th i kỳ cu i ñông, trên các màu g s t có th th y nh ng ch m nh màu nâu ñen s m ñó là các bào t ñông c a n m gây b nh. 7.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh: N m gây b nh là n m g s t Phragmidium mucronatum (Pers.) Schlecht., thu c b Uredinales, l p N m ð m ña bào Hemibasidcomycetes. bào t màu vàng nâu g s t là giai ño n hình thành bào t h . Bào t h (Uredospore) hình hơi tròn, màu vàng da cam, có gai nh . bào t màu ñen là giai ño n bào t ñông. Bào t ñông (Teleutosprore) hình thành vào cu i giai ño n sinh trư ng trên lá già. Bào t ñông có hình tr thon dài, trên ñ nh có núm l i, có nhi u ngăn ngang (5 - 6 ngăn) màu nâu ñ m, có cu ng dài phình r ng g c cu ng. Bào t h s n sinh nhi u ñ t trong giai ño n sinh trư ng c a cây, truy n lan nh gió và nư c mưa ñ ti n hành tái xâm nhi m nhi u ñ t trên cây. Bào t ñông ñư c sinh ra ch cu i th i kỳ sinh trư ng c a cây, ch y u ñ b o t n ngu n b nh lâu dài t năm này sang năm khác. Khi bào t ñông n y m m sinh ra ñ m và bào t ñ m. N m sinh trư ng phát tri n t t ñi u ki n nhi t ñ 19 - 270C. Th i ti t m áp, mưa nhi u r t thu n l i cho b nh g s t gây h i. B nh thư ng phát tri n t tháng 3 ñ n tháng 6 song b nh h i n ng nh t vào tháng 4 ñ n tháng 5. B nh phá h i n ng trên các gi ng h ng tr ng M , gi ng h ng ñ Hà Lan, v.v… 7.3. Bi n pháp phòng tr : - Thư ng xuyên c t t a cành, lá b nh, d n v sinh vư n tr ng, chú ý bón thêm phân kali, canxi, lân.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

133

- Trong trư ng h p c n thi t có th phun phòng tr b nh b ng m t s lo i thu c sau: Tilt supper 300ND (0,2%); Score 300ND (0,1%); Bavistin 50FL (0,1%); Avil 5SC (3050g ai/ha); Bayleton 25WP (0,1%).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

134

Ph n 2 B NH DO VI KHU N

Chương VI B NH VI KHU N H I CÂY LƯƠNG TH C VÀ CÂY RAU

1. B NH B C LÁ LÚA [Xanthomonas campestris p.v. oryzae Dowson] B nh b c lá lúa ñư c phát hi n ñ u tiên t i Nh t B n vào kho ng năm 1884 - 1885. B nh ph bi n h u kh p các nư c tr ng lúa trên th gi i, ñ c bi t Nh t B n, Trung Qu c, Philippines, n ð , Xâylan. Vi t Nam, b nh b c lá lúa ñã ñư c phát hi n t lâu trên các gi ng lúa mùa cũ. ð c bi t, t năm 1965 - 1966 tr l i ñây, b nh thư ng xuyên phá ho i m t cách nghiêm tr ng các vùng tr ng lúa trên các gi ng nh p n i có năng su t cao c y trong v chiêm xuân và ñ c bi t v mùa. M c ñ , tác h i c a b nh ph thu c vào gi ng, th i kỳ b b nh c a cây s m hay mu n và m c ñ b b nh n ng hay nh b nh làm cho lá lúa ñ c bi t là lá ñòng s m tàn, nhanh ch ng khô ch t, b lá sơ xác, t l h t lép cao, năng su t gi m sút rõ r t. 1.1. Tri u ch ng b nh: B nh b c lá lúa phát sinh phá h i su t th i kỳ m ñ n khi lúa chín, nhưng có tri u ch ng ñi n hình là th i kỳ lúa c y trên ru ng t sau khi lúa ñ - tr - chín - s a. - Trên m : tri u ch ng b nh không th hi n ñ c trưng như trên lúa, do ñó d nh m l n v i các hi n tư ng khô ñ u lá do sinh lý. Vi khu n h i m gây ra tri u ch ng mép lá, mút lá v i nh ng v t có ñ dài ng n khác nhau, có màu xanh vàng, nâu b c r i khô xác. - Trên lúa: tri u ch ng b nh th hi n rõ r t hơn, tuy nhiên nó có th bi n ñ i ít nhi u tuỳ theo gi ng và ñi u ki n ngo i c nh. V t b nh t mép lá, mút lá lan d n vào trong phi n lá ho c kéo dài theo gân chính, nhưng cũng có v t b nh t ngay gi a phi n lá lan r ng ra. V t b nh lan r ng theo ñư ng g n sóng màu vàng, mô b nh xanh tái, vàng l c, lá nâu b c, khô xác.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

135

K t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I cho th y có hai lo i hình tri u ch ng c a b nh b c lá lúa: b c lá g n vàng và b c lá tái xanh. Lo i hình b c lá g n vàng là ph bi n trên h u h t các gi ng và các mùa v , còn lo i hình b c lá tái xanh thư ng ch th y xu t hi n trên m t s gi ng lúa, ñ c bi t ñ i v i các gi ng lúa ng n ngày, ch u phân, phi n lá to, th lá ñ ng, ví d như gi ng T1, X1, NN27… Thông thư ng ranh gi i gi a mô b nh và mô kh e ñư c phân bi t rõ ràng, có gi i h n theo ñư ng g n sóng màu vàng ho c không vàng, có khi ch là m t ñư ng viên màu nâu ñ t quãng hay không ñ t quãng. Trong ñi u ki n nhi t ñ , m ñ cao, trên b m t v t d xu t hi n nh ng gi t d ch vi khu n hình tròn nh , có màu vàng l c, khi keo ñ c r n c ng có màu nâu h phách. Chú ý d nh m l n v i b nh vàng lá, khô ñ u lá do sinh lý. Vì th , vi c ch n ñoán nhanh nên áp d ng phương pháp gi t d ch. - C t nh ng ño n v t b nh dài 3 - 5cm, qu n bông th m nư c thành t ng bó nh ñ t vào c c nư c vô trùng ho c nư c mu i sinh lý 0,85% ng p 2/3. Trên c c ñ y n p kín. Sau 2 - 3 gi n u trên các mô lá b nh xu t hi n các gi t d ch nh màu hơi vàng trên ñ u lát c t, ñó là bi u hi n b nh b c lá vi khu n. 1.2. Nguyên nhân gây b nh: Vi khu n gây b nh b c lá lúa trư c ñây có tên là Pseudomonas oryzae, ho c Phytomonas oryzae, v sau Downson ñ t tên là Xanthomonas oryzae Dowson. Vi khu n có d ng hình g y hai ñ u hơi tròn, có m t lông roi - 2 x 0,5 - 0,9 µm. m t ñ u, kích thư c 1

Trên môi trư ng nhân t o, khu n l c vi khu n có d ng hình tròn, có màu vàng sáp, rìa nh n, b m t khu n l c ư t, háo khí, nhu m gram âm. Vi khu n không có kh năng phân gi i nitrat, không d ch hoá gelatin, không t o NH3, indol, nhưng t o H2S, t o khí nhưng không t o axit trong môi trư ng có ñư ng. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n sinh trư ng t 26 - 300C, nhi t ñ t i thi u 0 - 50C, t i ña 400C. Nhi t ñ làm vi khu n ch t 530C. Vi khu n có th s ng trong ph m vi pH khá r ng t 5,7 - 8,5, thích h p nh t là pH 6,8 - 7,2. Vi khu n xâm nh p có tính ch t th ñ ng, có th xâm nh p qua thu kh ng, l khí trên mút lá, mép lá, ñ c bi t qua v t thương sây sát trên lá. Khi ti p xúc v i b m t có màng nư c, vi khu n d dàng di ñ ng xâm nh p vào bên trong qua các l khí, qua v t thương mà sinh s n nhân lên v m t s lư ng, theo các bó m ch d n lan r ng ñi. Trong ñi u ki n mưa m thích h p thu n l i cho s phát tri n c a vi khu n, trên b m t v t b nh ti t ra nh ng gi t d ch vi khu n. Thông qua s va ch m gi a các lá lúa, nh mưa gió truy n lan b nh sang các lá khác ñ ti n hành xâm nhi m l p l i nhi u l n trong th i kỳ sinh trư ng c a cây lúa. Cho nên, b nh b c lá lúa tuy là m t lo i b nh có c ly truy n lan h p song nó còn tuỳ thu c vào mưa bão x y ra vào cu i v chiêm xuân và trong v mùa, mà b nh có th truy n lan v i ph m vi không gian tương ñ i r ng, gi t keo vi khu n hình

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

136

thành nhi u, ñó là m t trong nh ng nguyên nhân quan tr ng làm cho b nh b c lá phát sinh phát tri n m nh sau nh ng ñ t mưa gió x y ra trong v chiêm xuân và v mùa. V ngu n g c b nh b c lá lúa còn có nhi u ý ki n khác nhau. Các tác gi Nh t B n cho r ng, ngu n b nh t n t i ch y u trên m t s c d i h hoà th o, nói cách khác m t s c d i là ký ch ph c a vi khu n X. oryzae. Phương Trung ð t (Trung Qu c) cho r ng ngu n b nh ch y u c a b nh b c lá lúa t n t i trên h t gi ng. Vi t Nam, k t qu nghiên c u c a B môn B nh cây - Trư ng ð i h c Nông nghi p I ñã k t lu n: ngu n b nh b c lá lúa t n t i h t gi ng và tàn dư cây b nh ch y u. ð ng th i, nó còn t n t i d ng viên keo vi khu n c d i (c l ng v c, c môi, c lá tre, c tranh, c g ng bò, c gà nư c, c xương cá lông c ng), ñó cũng là ngu n b nh có ý nghĩa quan tr ng trong vi c lan truy n b nh cho v sau và năm sau. 1.3. Quy lu t phát sinh phát tri n c a b nh b c lá lúa mi n B c nư c ta, b nh có th phát sinh phát tri n t t c các v tr ng lúa. V chiêm xuân, b nh thư ng phát sinh vào tháng 3 - 4, phát tri n m nh hơn vào tháng 5 - 6 khi mà lúa chiêm xuân tr và chín, song v chiêm xuân m c ñ b b nh thư ng nh hơn, tác h i ít hơn so v i v mùa tr m t s gi ng lúa xuân c y mu n, nhi m b nh ngay t khi lúa làm ñòng thì tác h i c a b nh có th s l n. B nh b c lá lúa thư ng phát sinh và gây tác h i l n trong v mùa. B nh có th phát sinh s m vào tháng 8, khi lúa ñ ñ n khi lúa làm ñòng, tr - chín s a v i các trà lúa s m. ð i v i các gi ng lúa m n c m b nh thư ng b b nh r t s m và khá n ng, gi m năng su t nhi u. Các trà lúa c y mu n tr vào tháng 10 thư ng b b nh nh hơn, tác h i c a b nh cũng ít hơn. Nhìn chung, b nh phát tri n m nh vào giai ño n cây lúa d nhi m b nh nh t lá lúc lúa làm ñòng và chín s a. B nh phát sinh phát tri n m nh và truy n lan nhanh trong ñi u ki n nhi t ñ t 26 300C, m ñ cao t 90% tr lên. N u nhi t ñ ñ m b o cho b nh phát tri n, thì m ñ , lư ng mưa l n có ý nghĩa quy t ñ nh ñ n m c ñ b b nh. Nh ng ñ t mưa tháng 8 không nh ng t o v t thương trên lá mà còn làm cho vi khu n sinh s n nhanh, s lư ng keo vi khu n hình thành nhi u, t o ñi u ki n cho s xâm nhi m và truy n lan nhanh chóng. K thu t tr ng tr t là m t trong nh ng ñi u ki n quan tr ng nh hư ng ñ n s phát sinh phát tri n c a b nh. Nh ng vùng ñ t màu m , nhi u ch t h u cơ, b nh thư ng phát tri n nhi u hơn chân ñ t x u, c n c i, phân ñ m vô cơ có nh hư ng rõ r t t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Các d ng ñ m vô cơ d làm cho cây lúa nhi m b nh m nh hơn ñ m h u cơ, phân xanh bón vùi gi p cũng làm cho lúa nhi m b nh m nh hơn phân chu ng hoai m c. N u bón quá nhi u ñ m, cây lúa xanh t t, thâm lá m m y u, hàm lư ng ñ m t do trong cây tích lu cao thì cây d nhi m b nh n ng. v xuân, có th bón ñ m v i s lư ng cao hơn v mùa. Bón phân sâu, bón t p trung, bón n ng ñ u nh cu i, bón thúc s m làm cho cây lúa ñ nhánh t p trung, ñ nhanh thì b nh b c lá s nh hơn so v i bón phân r i rác và bón mu n. N u bón ñ m cân ñ i v i kali và lân thì b nh nh hơn nhi u so v i

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

137

vi c bón phân riêng r không cân ñ i, tuy nhiên khi ñã bón v i lư ng ñ m quá cao (120 150 kg N/ha) thì dù có bón thêm kali và lân tác d ng v i b nh cũng không th hi n rõ r t. nh ng nơi ñ t chua, úng ng p nư c ho c m c nư c sâu, ñ c bi t nh ng vùng ñ t h u, nhi u mùn, hàng lúa b bóng cây che ph b b nh b c lá có th phát tri n m nh hơn. Nói chung, th i kỳ m ñ n lúa ñ nhánh là th i kỳ b nh tương ñ i ít hơn so v i giai ño n cu i ñ nhánh. Giai ño n lúa làm ñòng - tr - chín s a là giai ño n r t m n c m v i b nh, hi n tư ng này th hi n khá rõ nét trên các gi ng lúa ng n ngày phàm ăn, ch u phân, có năng su t cao c y trong v chiêm xuân và v mùa. Nhìn chung các gi ng lúa hi n ñang tr ng trong s n xu t ñ u có th nhi m b nh b c lá, nhưng m c ñ có khác nhau và tác h i cũng khác nhau. Các gi ng lúa cũ, ñ a phương như Di Hương, Tám Thơm… b b nh r t nh , còn v i các gi ng lúa m i nh p n i có th i gian sinh trư ng dài ho c ng n, th p cây, phàm ăn, phi n lá to có năng su t cao ñ u có th nhi m b nh b c lá tương ñ i n ng như gi ng NN8, CR203, IR156 1-1-2, DT10… Tuy nhiên, cũng có m t s gi ng có năng su t cao và có tính kháng ñ i v i m t s nhóm nòi vi khu n ñã xác ñ nh (nòi 1; 2; 3 và 4) nư c ta như các gi ng kháng b nh b c lá: gi ng NN273, IR579, X20, X21, OM90… 1.4. Bi n pháp phòng tr Xu t phát t các cơ s v ñ c ñi m sinh h c c a vi khu n gây b nh, ngư i ta ñã ñ ra nh ng bi n pháp phòng tr t ng h p. - S d ng các gi ng lúa ch ng b nh, ch u b nh ñ gieo tr ng là bi n pháp ch ñ o trong phòng tr b nh b c lá. - X lý h t gi ng trư c khi gieo n u lô h t b nhi m. - ði u khi n s sinh trư ng c a cây tránh giai ño n lúa làm ñòng - tr trùng v i nh ng ñi u ki n thu n l i cho b nh phát tri n. Bón phân ñúng k thu t, ñúng giai ño n, bón ñ m n ng ñ u nh cu i, bón thúc s m cân ñ i v i kali theo t l nh t ñ nh (1:1). - Ru ng lúa c n ñi u ch nh m c nư c thích h p, nên ñ m c nư c nông (5 - 10cm), nh t là sau khi lúa ñ nhánh, n u th y b nh ch m xu t hi n thì có th rút nư c, tháo nư c ñ khô ru ng trong 2 - 3 ngày ñ h n ch s sinh trư ng c a cây. - Có th dùng m t s thu c hoá h c ñ phòng b nh nh m h n ch s phát sinh phát tri n c a b nh b c lá. Có th r c vôi 60 - 80 kg/ha lúc lúa m i ch m b b nh, ho c dùng m t s lo i thu c như Kasuran 0,1 - 0,2%; Sankel 1/200… Ngoài ra, c n ph i ti n hành bi n pháp v sinh ñ ng ru ng d n s ch c d i và ký ch . 2. B NH ð M S C VI KHU N LÁ LÚA [Xanthomonas oryzicola Fang] B nh ph bi n r t r ng 2.1. Tri u ch ng b nh nư c ta và các nư c châu Á nhi t ñ i.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

138

B nh xu t hi n trên lá là nh ng s c nh ng n khác nhau, ch y d c gi a các gân lá, lúc ñ u v t s c xanh trong gi t d u, d n d n chuy n màu nâu, t o thành các s c nâu h p, xung quanh s c nâu có th có qu ng vàng nh trên các gi ng r t m n c m b nh. Trong ñi u ki n m ư t v bu i sáng trên b m t s c nâu ti t ra nh ng gi t d ch nh , tròn, màu vàng ñ c, v sau khô r n thành viên keo vi khu n trong như h t tr ng cá, d dàng rơi kh i m t lá xu ng nư c ru ng ho c d dàng nh mưa ñưa ñi xa truy n lan b nh. Cu i cùng lá b nh khô táp tương t như b nh b c lá vi khu n. 2.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh X. oryzicola Fang. Là lo i hình g y ng n có kích thư c 0,4 - 0,6 x 1 - 2,5 µm. Chuy n ñ ng có lông roi 1 ñ u. Gram âm, khu n l c tròn nh 1mm màu vàng nh t, nh n bóng. Có kh năng thu phân tinh b t. Không kh nitrat. ð c ñi m khác bi t v i X. oryzae là X. oryzicola có th sinh trư ng trên môi trư ng có alanin và không sinh trư ng ñư c khi có 0,001% CuNO3 còn X. oryzae thì ngư c l i. 2.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh phát sinh các vùng ñ ng b ng, trung du, song ph bi n các vùng ñ ng b ng, ven bi n. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nóng m, nhi t ñ cao, thích h p nh t 300C, m ñ cao 80%. Vi khu n xâm nhi m vào cây qua l khí kh ng và qua v t thương cơ gi i, phát tri n trong nhu mô lá. B nh truy n lan trên ñ ng ru ng ch y u nh nư c tư i, mưa, gió và ti p xúc c sát gi a các lá, các cây trong ru ng. Ngu n b nh vi khu n b o t n, truy n qua h t gi ng, tàn dư lá b nh và nư c. Vi khu n cũng có th gây b nh, lưu t n trên cây d i như lúa d i Oryza perennis. 2.4. Bi n pháp phòng tr Xu t phát t các cơ s v ñ c ñi m sinh h c c a vi khu n gây b nh, ngư i ta ñã ñ ra nh ng bi n pháp phòng tr t ng h p. - S d ng các gi ng lúa ch ng b nh, ch u b nh ñ gieo tr ng là bi n pháp ch ñ o trong phòng tr b nh ñ m s c vi khu n. - X lý h t gi ng trư c khi gieo n u lô h t b nhi m. - ði u khi n s sinh trư ng c a cây tránh giai ño n lúa làm ñòng - tr trùng v i nh ng ñi u ki n thu n l i cho b nh phát tri n. Bón phân ñúng k thu t, ñúng giai ño n, bón ñ m n ng ñ u nh cu i, bón thúc s m cân ñ i v i kali theo t l nh t ñ nh (1:1). - Ru ng lúa c n ñi u ch nh m c nư c thích h p, nên ñ m c nư c nông (5 - 10cm), nh t là sau khi lúa ñ nhánh, n u th y b nh ch m xu t hi n thì có th rút nư c, tháo nư c ñ khô ru ng trong 2 - 3 ngày ñ h n ch s sinh trư ng c a cây. - Có th dùng m t s thu c hoá h c ñ phòng b nh nh m h n ch s phát sinh phát tri n c a b nh b c lá. Có th r c vôi 60 - 80 kg/ha lúc lúa m i ch m b b nh, ho c dùng m t s lo i thu c như Kasuran 0,1 - 0,2%; Sankel 1/200…

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

139

Ngoài ra, c n ph i ti n hành bi n pháp v sinh ñ ng ru ng d n s ch c d i và ký ch . 3. B NH TH I ðEN LÉP H T LÚA [Pseudomonas glumae] B nh th i ñen h t lúa là m t trong nh ng b nh h i ph bi n kh p các vùng tr ng lúa nư c trên th gi i. Năm 1950, Goto và Ohata ñã phát hi n ra b nh th i ñen h t lúa ñ u tiên vùng Kyushu - Nh t B n. ð n năm 1988, Zeigleu và Alvarez ñã phát hi n b nh này châu M La tinh. Năm 1983, Chien và Chang Liao ñã tìm th y b nh th i ñen ðài Loan. Nh ng năm sau ñó, các k t qu nghiên c u c a nhi u nhà khoa h c ñã phát hi n và xác ñ nh b nh th i ñen h t lúa ph bi n các vùng tr ng lúa nư c. nư c ta, b nh th i ñen h t m i ñư c ñi u tra, phát hi n vào nh ng năm 1990 1991 khi mà b nh gây h i ñáng k v lúa hè thu và lúa mùa m t s t nh mi n B c và mi n Trung. Trong nh ng năm v a qua, di n tích lúa b b nh th i ñen lép h t ñã lên t i hàng trăm nghìn hécta (Hà Minh Trung, 1994). m t s vùng nhi m b nh n ng, có th gây nên hi n tư ng h t lép l ng, th i h ng, làm gi m năng su t, ph m ch t h t lúa m t cách ñáng k . 3.1. Tri u ch ng b nh Vi khu n gây b nh có th xâm nhi m gây h i trên h t và cây m non, tri u ch ng b nh th hi n như sau: giai ño n lúa m i tr ñư c 5 ngày bi u hi n tri u ch ng chưa rõ ràng. V sau v t b nh m i th hi n, lúc ñ u ph n v tr u c a phôi h t lúa bi n màu ho c có màu vàng nh t; bên ngoài v , v t b nh nhanh chóng lan ra trên toàn b v tr u. H t lúa chuy n t màu tr ng kem sang màu nâu, màu nâu vàng nh t hay màu nâu ñ nh t. Nh ng h t b b nh có th nhìn rõ ranh gi i gi a mô kho và mô b nh là m t ñư ng màu nâu c t ngang trên v h t. N u h t b b nh n ng thì v tr u có màu vàng nh t, h t lép hoàn toàn, ph n phôi h t có màu nâu, h t g o không ñ y, phôi m n, d gãy có màu tr ng ñ c nâu xám - ñen. Trư ng h p c bông lúa b b nh, s th y bông lúa ñ ng th ng trông như sâu ñ c thân phá h i, nhưng ch khác là v tr u c a nó có màu vàng nh t. B nh còn có th gây h i giai ño n cây m : b c a cây m non xu t hi n ch m màu nâu, r i chuy n sang màu nâu ñ m, v t b nh lan r ng xu ng g c, không có hình thù ñ c trưng. V cu i giai ño n phát tri n c a b nh, v t b nh ñó s b th i nhũn. Trên toàn b b lá, v t b nh có màu nâu ñ m, sau chuy n sang màu nâu ñen và gây th i m . Nhìn chung, tri u ch ng b nh th i ñen trên cây m non th hi n cây non b l i ñi không phát tri n, lá m b úa vàng ph n lá phía dư i, lá chuy n t màu nâu sang màu nâu ñ m. 3.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n có tính gây b nh trên cây lúa trong nh ng ñi u ki n nh t ñinh, tuy nhiên loài vi khu n này còn là lo i vi khu n ñ i kháng v i m t s vi sinh v t gây b nh cây. Nhi t ñ thích h p ñ i v i vi khu n sinh trư ng phát tri n, xâm nhi m gây h i t 25 - 32 C m ñ cao, th i kỳ nóng m nhi u. B nh truy n lan trên ñ ng ru ng ch y u nh nư c mưa, nư c tư i, nh không khí,...
0

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

140

Ngu n b nh t n t i ch y u trên h t lúa nhi m b nh, là ngu n duy nh t ñ truy n b nh t v này sang v khác. Ngoài ra, ngu n b nh có th t n t i trong tàn dư cây b nh trong ñ t, trên cây lúa ch t. 3.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Trong nh ng năm g n ñây, b nh th i ñen h t lúa ñã phát sinh phát tri n trên m t di n tích l n, b nh có xu th ngày càng tăng lên, nguy cơ tr thành m t lo i b nh nguy hi m ñ i v i các vùng tr ng lúa trong c nư c. Theo k t qu ñi u tra nghiên c u c a Vi n B o v th c v t ñã cho bi t: b nh th i ñen h t lúa phát sinh gây h i t t c các th i v tr ng như v chiêm xuân, hè thu và v lúa mùa. mi n B c, b nh thư ng gây h i nhi u hơn trong v lúa mùa, ñ c bi t trà lúa mùa s m lúa tr vào cu i tháng 8, ñ u tháng 9 trùng h p v i nh ng ñi u ki n th i ti t thu n l i cho quá trình xâm nhi m gây b nh. V mùa mu n thư ng t l nhi m b nh th p nh t. Còn các t nh mi n Trung và Nam b , b nh thư ng phát tri n m nh trên v lúa hè thu. Trong v lúa ñông xuân, b nh có xu th phát sinh gây h i nh hơn. B nh phát sinh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ñ cao, b nh thư ng xu t hi n rõ vào giai ño n chín s a, nhưng n u b b nh s m vào giai ño n sau tr kho ng 5 ngày thì m c ñ tác h i c a b nh s n ng hơn. B nh phát sinh phát tri n trong vòng 20 - 25 ngày k t khi lúa tr , nhưng ñ n giai ño n chín sáp, kh năng gây b nh c a vi khu n ch m hơn ho c g n như không phát tri n. Th i kỳ b nh th i ñen h t kho ng 5 7 ngày. Các chân ru ng cao, ho c ru ng h u, trũng thì b nh gây h i n ng hơn chân ru ng vàn, ru ng cao. N u bón ñ m quá mu n, v i li u lư ng cao (120 kg N/ha), bón không cân ñ i v i lân, kali thì kh năng nhi m b nh càng n ng. Ngoài ra, th i kỳ bón và k thu t bón phân cũng có nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. N u bón k t h p N, P, K t p trung vào th i kỳ bón lót và làm c ñ t 1 thì t l b nh th i ñen s gi m rõ r t so v i bón ñ m vào th i kỳ lúa phân hoá ñòng mà không k t h p v i bón kali. Các gi ng lúa khác nhau có m c ñ nhi m b nh th i ñen cũng khác nhau. H u như t t c các gi ng lúa tr ng ñ i trà hi n nay ñ u có th nhi m b nh. Gi ng m n c m nh t v i b nh th i ñen h t là gi ng CR203 (Vi n B o v th c v t, 1993-1994). Các gi ng lúa mùa dài ngày thư ng b b nh nh hơn. 3.4. Bi n pháp phòng tr X lý h t gi ng trư c khi gieo c y ñ gi m ngu n b nh trong h t b ng cách s y khô h t nhi t ñ 650C trong 6 ngày ho c x lý h t b ng thu c hoá h c như : thu c Starner 20WP n ng ñ 0,2% ho c Batocide v i n ng ñ 0,15% ñ ngâm h t trong th i gian 24 gi , sau r a ñãi s ch và ti p t c ngâm theo yêu c u k thu t. Ch n l c và s d ng h t gi ng kh e, l y h t nh ng ru ng không nhi m b nh ñ làm gi ng, s d ng nh ng gi ng lúa có kh năng ch ng ch u v i b nh phù h p v i m i th i v và t ng vùng sinh thái. C n ñi u ch nh th i v gieo c y, tránh giai ño n lúa tr trùng v i th i kỳ nóng, mưa m nhi u. Bón lư ng phân cân ñ i N, P, K, phù h p v i giai ño n sinh trư ng c a cây lúa,

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

141

không nên bón ñ m mu n vào th i kỳ lúa trư c và sau tr bông t 5-10 ngày nh m gi m m c ñ nhi m b nh. 4. B NH HÉO XANH VI KHU N H I CÀ CHUA, KHOAI TÂY Pseudomonas solanacearum (Smith) E.F. Smith = Ralstonia solanacearum = Burkholderia solanacearum (E.F Smith) Yabuuchi B nh héo xanh vi khu n do Pseudomonas solanacearum ñư c Ervin Smith phát hi n ñ u tiên trên cây h cà M vào năm 1896. Cho ñ n nay, b nh ph bi n r t r ng h u h t các châu Á, Phi, M , Úc, b nh b t ñ u xu t hi n châu Âu (B , Th y ði n…) gây h i nghiêm tr ng ch y u các nư c vùng nhi t ñ i, c n nhi t ñ i có khí h u nóng, m. B nh gây h i trên 278 loài cây thu c trên 44 h th c v t khác nhau, trong ñó ñáng chú ý nh t là các cây có ý nghĩa kinh t cao như cà chua, khoai tây, thu c lá, t, cà, l c, v ng, h tiêu, ñ u tương, dâu t m, chu i…. B nh gây thi t h i kinh t l n, gi m năng su t t 5 - 100% tuỳ theo loài cây, gi ng cây, vùng ñ a lý và nhi u y u t khác. 4.1. Tri u ch ng b nh B nh xu t hi n trên cây con và cây l n ra hoa ñ n thu ho ch. Khi cây còn non (khoai tây, l c…) toàn b lá héo rũ nhanh chóng ñ t ng t, lá tái xanh và cây khô ch t. Trên cây ñã l n thư ng d phát hi n trên ñ ng ru ng v i các tri u ch ng rõ r t: m t hai cành, nhánh có lá b héo rũ xu ng, tái xanh, sau 2 - 5 ngày toàn cây héo xanh, trên thân v v n còn xanh ho c xu t hi n nh ng s c nâu, v thân phía g c sù sì, thân v n r n ñ c. C t ngang thân, cành nhìn rõ vòng bó m ch d n, mô xylem có màu nâu s m, bên trong bó m ch ch a ñ y d ch nh n vi khu n, n nh vào ño n c t ho c ngâm ño n c t thân có m ch d n màu nâu vào c c nư c có th th y d ch vi khu n trong ñùn ch y qua mi ng c t ra ngoài. ð c ñi m này ñư c coi là m t cách ch n ñoán nhanh b nh héo do vi khu n. Khi cây ñã héo, nh lên th y r b thâm ñen, th i h ng. ð i v i khoai tây, c cũng nhi m b nh ngoài ñ ng cho t i kho b o qu n. C t ñôi c b nh th y các vòng m ch d n nâu ñen có gi t d ch vi khu n màu tr ng ñ c ti t ra trên b m t lát c t bó m ch. ðây là lo i b nh thu c ki u h i bó m ch xylem, t c m ch d n gây hi n tư ng ch t héo cây, d nh m l n v i các b nh héo do n m ho c các nguyên nhân khác gây ra song v n có th phân bi t ñư c. 4.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh là lo i vi khu n ñ t kí sinh th c v t thu c h Pseudomonadacea, thu c b Pseudomonadales. Vi khu n hình g y 0,5 × 1,5 µm, háo khí, chuy n ñ ng có lông roi (1 - 3) ñ u. Nhu m gram âm. Trên môi trư ng Kelman (1954) khu n l c màu tr ng kem nh n bóng, nh n (vi khu n có tính ñ c gây b nh). N u khu n l c chuy n sang

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

142

ki u khu n l c nâu, răn reo là isolate vi khu n m t tính ñ c (như c ñ c). ð phát hi n dòng vi khu n có tính ñ c thư ng dùng môi trư ng ch n l c TZC. Trên môi trư ng này isolate vi khu n có tính ñ c s có khu n l c gi a màu h ng, rìa tr ng. Nói chung loài Pseudomonas solanacearum có kh năng phân gi i làm l ng gelatin, có dòng có kh năng thu phân tinh b t, esculin, có kh năng t o ra axit khi phân gi i m t s lo i ñư ng, h p ch t cacbon… Vi khu n phát tri n thích h p pH 7 - 7,2. Nhi t ñ thích h p 25 - 300C nh t là 30 C, nhi t ñ t i thi u 100C, t i ña 410C. Nhi t ñ gây ch t 520C.
0

Loài vi khu n Pseudomonas solanacearum phân hoá thành nhi u races, biovars khác nhau tuỳ theo loài cây ký ch , vùng ñ a lý, ñ c ñi m sinh hoá tính ñ c, tính gây b nh. Cho ñ n nay d a theo hai cơ s phân lo i khác nhau ñ phân lo i chúng: - Các pathovars, các races (ch ng, nhóm nòi) phân ñ nh trên cơ s ph ký ch c a chúng và vùng ñ a lý phân b (Buddenhagen, 1962): + Race 1: Có ph ký ch r ng, các cây h Cà (cà chua, khoai tây, thu c lá, cà bát…), h ð u (l c,…) phân b các vùng ñ t th p, nhi t ñ i c n nhi t ñ i. (Biovar 1, 3 và 4) + Race 2: Gây b nh trên chu i (tam b i): Heliconia, phân b M , châu Á. (Biovar 3 và 2) + Race 3: Ch y u h i khoai tây (cà chua), phân b ñ t núi cao nhi t ñ i, c n nhi t ñ i (Biovar 2) + Race 4: H i trên cây g ng (Philippines) (Biovar 4) + Race 5: H i trên cây dâu t m (Trung Qu c) (Biovar 5) - Các biovars phân ñ nh trên cơ s ñ c tính sinh hoá (oxy hoá các ngu n hydrate cacbon g m 3 lo i ñư ng lactose, maltose, cellobiose và 3 lo i rư u mannitol, dulcitol, sorbitol) (Hayward, 1964) ñã xác ñ nh có 5 biovars các vùng trên th gi i là các biovar 1, 2, 3, 4 và 5. mi n B c Vi t Nam, nh ng nghiên c u g n ñây ñã xác ñ nh ch y u t n t i race 1 (biovar 3 và 4) h i trên l c, cà chua, khoai tây…Biovar 3 có ñ c tính t o ra axit oxy hoá c 6 lo i lactose, maltose, cellobiose, dulcitol, manitol và sorbitol. Biovar 4 ch oxy hoá (ph n ng +) ba lo i dulcitol, manitol và sorbitol. 4.3. ð c ñi m xâm nhi m và phát tri n b nh Nghiên c u v m t sinh h c phân t cho th y tính gây b nh c a các dòng vi khu n có ñ c tính Ps. solanacearum quy t ñ nh b i các gen ñ c HRP. Nh ng vi khu n này xâm nhi m vào r , thân cu ng lá qua các v t thương cơ gi i do nh cây con gi ng ñem v tr ng (cà chua) do côn trùng ho c tuy n trùng t o ra, do chăm sóc chăm sóc vun tr ng…Vi khu n cũng có th xâm nh p vào qua các l h t nhiên, qua bì kh ng trên c (khoai tây). Sau khi ñã xâm nh p vào r lan t i các bó m ch d n xylem, sinh s n phát tri n vùng nhi t ñ i châu

vùng nhi t ñ th p hơn, vùng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

143

trong ñó. S n sinh ra các men pectinaza và cellulaza ñ phân hu mô, sinh ra các ñ c t d ng exopolysaccarit (EPS) và lipopolysacrit (LPS) vít t c m ch d n c n tr s v n chuy n nư c và nh a trong cây, d n t i cây héo nhanh chóng. EPS ñư c t ng h p ra nh có nhóm gen eps.A, eps.B và OPS (Cook, Sequeira, 1991). B nh truy n lan t cây này sang cây khác trên ñ ng ru ng nh nư c tư i, nư c mưa, gió b i, ñ t bám dính các d ng c dùng ñ vun s i, chăm sóc cây. Vai trò c a tuy n trùng n t sưng Meloidogyne incognita và các loài tuy n trùng khác ho t ñ ng trong ñ t, t o v t thương cho vi khu n truy n lan, lây b nh h n h p r t ñáng chú ý ñ ngăn ng a. B nh phát tri n m nh và nhanh trong ñi u ki n nhi t ñ cao, mưa gió, nh t là trên ñ t cát pha, th t nh ho c ñ t ñã nhi m vi khu n, tr ng các gi ng m n b nh t trư c. Nhi t ñ là y u t quan tr ng nh hư ng t i s phát sinh phát tri n c a b nh. Nhi t ñ thích h p nh t là l n hơn 300C. Tri u ch ng xu t hi n rõ trên cây khi mà nhi t ñ ít nh t ph i trên 200C và nhi t ñ ñ t ph i > 140C, m ñ cao, tư i nhi u, tư i ng p rãnh ñ u là ñi u ki n t t cho b nh xâm nhi m phát tri n m nh, truy n lan d dàng. ð t khô i ho c ngâm nư c dài ngày (luân canh lúa nư c), bón phân ñ m h u cơ, phân hoai m c v i lư ng cao (thâm canh) ñ u có kh năng làm gi m b nh. ði u ch nh th i v cũng có ý nghĩa. B nh thư ng phát tri n m nh, gây h i l n hơn trong v cà chua tr ng s m (tháng 9) và trong v khoai tây cà chua xuân hè các t nh phía B c. Ngu n b nh vi khu n ñ u tiên lưu truy n qua v qua năm là ñ t, tàn dư cây b nh và c gi ng (khoai tây). trong ñ t vi khu n có th b o t n s c s ng lâu dài t i 5 - 6 năm ho c 6 - 7 tháng tuỳ thu c vào nh hư ng c a nhi t ñ , ñ m, lo i ñ t, các y u t sinh v t và các y u t khác. C gi ng khoai tây nhi m b nh th m chí b nh n (không có tri u ch ng) là ngu n lây b nh ñi các nơi xa. Các gi ng khoai tây có tính ch ng ch u b nh khác nhau. Hi n nay, ngư i ta ñã ch n t o nhi u gi ng khoai tây kháng b nh héo xanh có năng su t, ph m ch t t t như t p ñoàn gi ng khoai tây kháng b nh c a Trung tâm Khoai tây Qu c t (CIP). M t s gi ng kháng b nh có năng su t cao trong ñi u ki n th nghi m m t s t nh phía B c nư c ta như gi ng khoai tây KT1, KT3, VT2, Diamant…ð i v i cà chua, h u như các gi ng tr ng trong s n xu t c a nư c ta ñ u nhi m. Trên th c t có r t ít các gi ng cà chua t t kháng vi khu n héo xanh, m c dù m t s gen kháng ñã ñư c phát hi n n m nhi m s c th s 6. Các gi ng cà chua kháng b nh như CRA.66, Hawai 7996, Caraido và các gi ng cà chua có gen kháng Lycopersicon pempinellifolium, L.peruvianum làm v t li u lai t o cung c p ngu n gen kháng. 4.4. Bi n pháp phòng tr Phòng ch ng b nh héo xanh vi khu n hi n nay còn r t khó khăn ph c t p, là v n ñ t n t i chung trên th gi i. Kh năng t t nh t là ph i áp d ng các bi n pháp phòng tr t ng h p, ch ñ ng s m: - Ch n l c s d ng tr ng các gi ng ch ng b nh, có năng su t, ñ c bi t c n thi t cho các vùng màu vùng có áp l c b nh n ng hàng năm. S d ng cà chua ghép trên g c cà kháng b nh .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

144

- Cây gi ng c gi ng (cà chua, khoai tây) kho s ch b nh l y gi ng các vùng, các ru ng không nhi m b nh. Ki m tra lo i b c gi ng nhi m b nh trong kho trư c khi ñem tr ng. - Tiêu hu tàn dư cây b nh. Tiêu di t các loài c d i ñ c bi t các loài c d i là ký ch c a b nh Ageratum conyzoides, Solanum nigrum, Eupatorium odoratum… Ngâm nư c ru ng trong 15-30 ngày, ho c cày ñ t phơi i khô h n ch ngu n b nh vi khu n và tuy n trùng trong ñ t. Chúng m n c m v i ñi u ki n ng p nư c và khô khan. - Luân canh v i lúa nư c ho c các loài cây phi ký ch như ngô, mía, bông. - Tăng cư ng bón phân h u cơ, phân hoai m c và bón vôi. - Bi n pháp sinh h c: S d ng ch ph m vi sinh v t ñ i kháng, t o ñi u ki n cho ñ t tơi x p, nhi u ch t h u cơ ñ tăng cư ng s lư ng và ho t tính ñ i kháng c a các vi sinh v t ñ i kháng trong ñ t như Pseudomonas fluorescens, Bacillus polymyxa, Bacillus subtilis… 5. B NH ð M ðEN VI KHU N H I CÀ CHUA [Xanthomonas vesicatoria (Doidg) Dowson] 5.1. Tri u ch ng b nh B nh h i ch y u lá và qu , có khi v t b nh xu t hi n trên c cu ng lá, thân cây. B nh xu t hi n t th i kì cây con cho ñ n cây có qu chín. Trên lá, v t b nh là nh ng ch m nh 1 – 2 mm xanh trong gi t d u, thâm qu ng v sau gi a v t b nh chuy n màu ñen, xung quanh ñ m ñen có qu ng vàng (mô xung quanh vàng nh t). Trên qu , nhi u v t ñ m ñen, hơi n i lên trên v qu , gi a v t b nh mô ch t có th rách nát nên trông gi ng như v t l loét, xung quanh v t ñ m có qu ng ng nư c (xanh) ho c không xu t hi n. V t b nh trên qu có khi r ng t i 6 – 8 mm. Trên cu ng lá và thân cành xu t hi n v t b nh kéo dài, màu ñen. 5.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh Xanthomonas vesicatoria hình g y ng n 0,6 - 0,7 x 1 Chuy n ñ ng có m t lông roi 1 ñ u, có v nh n. Trên môi trư ng ñ c, khu n l vàng, nh y ư t. Phân gi i gelatin, làm ñông váng s a, phân gi i y u tinh b t, ñư ng glucose, lactose, maltose, saccharose t o axit, không sinh ra khí. Có kh nitrat, không t o ra indol. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n b nh ch y u lưu truy n theo tàn dư cây b nh, trong tàn dư thân lá qu b nh, vi khu n b o t n sinh s ng t i 2 năm. Cho nên tr ng cà chua ñ c canh trên ñ t cũ, vi khu n t tàn dư truy n b nh cho cây con và cây s n xu t trên ru ng. Tàn dư cây có th b nư c sông cu n ñi xa t i các bãi ven sông ñ lan truy n b nh trên cà chua m i tr ng ñó. - 1,5 µm. c có màu phân gi i năng kh

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

145

Ngu n b nh vi khu n có th b o t n trong h t gi ng t i 16 tháng, song là th y u, nó ch có ý nghĩa ñ i v i vùng ñ t m i tr ng cà chua l n ñ u. Vi khu n không b o t n trong ñ t và ch t nhanh trong 2 ñ n 3 ngày sau khi tàn dư hoai m c, gi i phóng vi khu n tr c ti p vào trong ñ t. B nh lây lan trên ñ ng ru ng t cây này sang cây khác nh mưa, gió và trong quá trình chăm sóc vun s i. Vi khu n xâm nh p vào cây ch y u qua l khí kh ng, qua v t thương qu , lá. Nhi t ñ t i thích cho s phát tri n c a vi khu n là 25 - 300C, nhi t ñ gây ch t cho vi khu n 560C. Vì v y, b nh ñ m ñen phát tri n m nh trên ñ ng ru ng trong ñi u ki n nhi t ñ tương ñ i cao 23 - 300C và trong ñi u ki n m ñ không khí cao ñ c bi t lá cây m ư t, trong th i kỳ mưa gió thư ng x y ra liên t c. Trong nh ng ñi u ki n thu n l i th i kỳ ti m d c c a b nh là 3 - 6 ngày. nh ng nhi t ñ cho phép càng th p, th i kỳ ti m d c c a b nh càng kéo dài. Vi khu n gây b nh ñ m ñen cà chua có tính chuyên hoá h p, ch y u gây h i trên cây cà chua. Trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh có th gây b nh trên t (cây cùng h cà). 5.4. Bi n pháp phòng tr - Bi n pháp ch y u là v sinh, tiêu di t tàn dư cây b nh trên ñ t ru ng, c y l t vùi l p tàn dư sau thu ho ch. - Luân canh cây cà chua v i cây tr ng nư c (lúa) ho c các cây tr ng c n không là ký ch như dưa chu t, ngô v.v. - Gieo h t gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng. m t s nư c (M , Nga, v.v...) thí nghi m phòng tr có k t qu khi b xung phun thu c trên ñ ng ru ng b ng dung d ch Boocñô 1% ho c thu c kháng sinh Agrimycin (h n h p Streptomycin và Teramycin). Tuy nhiên, bi n pháp này s d ng r t h n ch do còn có m t s như c ñi m c n kh c ph c. 6. B NH TH I Ư T C KHOAI TÂY [do vi khu n Erwinia carotovora] 6.1. Tri u ch ng b nh nh ng c b b nh th i ư t v thư ng chuy n màu nâu, nâu s m, c m m. Trên b m t c b nh, ph n mô b nh ñôi khi th y có b t nư c màu vàng, mùi th i khó ng i. N u c t c b nh s th y th t c b th i nát, có màu vàng nâu. Trong ñi u ki n b o qu n không ñúng k thu t như quá m, thi u ánh sáng, nhi t ñ tương ñ i cao thì b nh th i ư t s phát sinh phát tri n m nh. ð ng th i, trong ñi u ki n ngo i c nh ñó b nh th i khô do n m Fusarium cùng xâm nh p gây b nh. 6.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i ư t c khoai tây do vi khu n Erwinia sp gây h i. ðây là lo i b nh ph bi n và gây thi t nghiêm tr ng ñ i v i khoai tây trong quá trình b o qu n, c t gi , chuyên ch và xu t nh p kh u. Vi c nghiên c u v ñ c ñi m sinh h c, xác ñ nh loài và d ng chuyên hoá c a vi khu n gây th i ư t c khoai tây ñã ñư c ti n hành nhiêù nư c trên

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

146

th gi i như Pháp, Anh, M , Hà Lan, ð c, ... Hi n nay, theo nh ng k t qu c a các nhà khoa h c b nh cây N.W. Schao (1989), Perenbelem (1988) công b và k t lu n r ng: vi khu n gây th i ư t c khoai tây c khoai tây có ba d ng : Erwinia carotovora p.v. cardovora; Erwinia carotovora p.v. atroseptica và Erwinia carotovora p.v. chrysanthemi (Jones) Dye. Vi khu n gây b nh là loài ña th c, ký sinh và gây h i trên nhi u lo i cây tr ng khác nhau. Vi khu n hình g y, hai ñ u hơi tròn, có 2 - 8 lông roi bao quanh mình. Nuôi c y trên môi trư ng pepton saccaro, khoai tây - agar khu n l c có màu tr ng xám, hình tròn ho c hình b u d c không ñ u, b m t khu n l c ư t. Vi khu n không có v nh n, nhu m gram âm, háo khí, d ch hoá gelatin, t o H2S, thu phân tinh b t, không t o NH3. Trên môi trư ng có TZC khu n l c c a vi khu n có màu ñ gi a, rìa ngoài màu tr ng ñó là ñ c trưng ñ nh n bi t loài Erwinia sp. Vi khu n phát tri n thu n l i trong ph m vi nhi t ñ khá r ng, nhi t ñ thích h p nh t là 27 - 320C, nhi t ñ t i h n ch t là 500C; ph m vi pH cũng khá r ng t 5,3 - 9,2, thích h p nh t là pH 7,2. Vi khu n có th b ch t trong ñi u ki n khô và dư i ánh n ng. Vi khu n xâm nh p ch y u qua v t thương, qua m t c . Vi khu n t n t i trong ñ t, trong tàn dư c khoai tây. Vi khu n lan truy n b ng d ch c b nh trong quá trình b o qu n, c t tr . Trên ñ ng ru ng vi khu n lan truy n ch y u nh nư c, gây hi n tư ng th i ñen chân cây khoai tây. B nh th i ư t c khoai tây phát sinh phát tri n m nh trong ñi u ki n nhi t ñ cao và m ñ cao. Trong quá trình b o qu n, c t tr trên giàn, trong kho b nh th i ư t có th phát sinh; m c ñ b b nh n ng hay nh ph thu c vào nhi u y u t , trong ñó y u t nhi t ñ , m ñ và ch t lư ng c gi vai trò quy t ñ nh. B nh có th phát sinh ngay t khi khoai tây m i thu ho ch và kéo dài trong th i gian b o qu n. Nhìn chung, b nh th i ư t c khoai tây xu t hi n v i t l th p tháng 1 ñ n tháng 3 b i vì giai ño n này nhi t ñ th p không thu n l i cho vi khu n xâm nhi m gây b nh. Khi nhi t ñ tăng d n, m ñ cao b nh xu t hi n và phát sinh gây h i c . Trong nh ng tháng mùa hè b nh th i ư t c phát tri n m nh nh t, cao ñi m c a b nh vào các tháng 6, 7, 8. B nh ti p t c phát sinh gây h i và m c ñ b nh gi m d n khi ñi u ki n ngo i c nh không thu n l i cho vi khu n gây th i ư t c khoai tây (tháng 10 - 12). Di n bi n b nh th i ư t c khoai tây trong b o qu n ph thu c vào các gi ng khoai tây khác nhau. H u h t các gi ng ñ u b b nh th i ư t phát sinh gây h i, tuy nhiên m c ñ b b nh có s khác nhau. Các gi ng khoai tây b thoái hoá, ch t lư ng c th p, hàm lư ng nư c cao b nhi m b nh n ng: ñi n hình là các gi ng khoai tây Thư ng Tín, v.v.... Ngư c l i, các gi ng khoai tây m i nh p n i nguyên ch ng, gi ng c p 1, do ch t lư ng gi ng t t, m c ñ b b nh th p như gi ng Diamon, Nicola, v.v... Gi ng khoai tây c a Trung Qu c ñư c nh p g n ñây m t s vùng b nh th i ư t c phát sinh phát tri n tương ñ i cao. Ch t lư ng c và k thu t b o qu n có quan h ch t ch t i b nh th i ư t. N u c khoai tây ñư c ch n ñ tiêu chu n: v ñ l n, ñ ng ñ u, không sây sát v , l y c nh ng ru ng ít ho c không b b nh ñen chân và các lo i b nh khác thì m c ñ b b nh th i ư t v sau thư ng nh . M t khác ñi u ki n b o qu n t t như kho ph i thông thoáng, có ánh sáng, giàn ñúng k thu t, khoai x p thành t ng l p m ng s h n ch b nh phát sinh và t l c th i s gi m rõ r t. T t nh t b o qu n c gi ng trong kho l nh, nhi t ñ th p.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

147

Ngoài ra, k thu t chăm sóc, bón phân cho cây khoai tây, ñ c bi t là kali cũng có nh hư ng ñáng k ñ n ch t lư ng c trong b o qu n và ñ n s phát sinh và gây h i c a b nh th i ư t trong b o qu n. 6.3. Bi n pháp phòng tr Vi khu n gây th i ư t là loài ña th c, phá h i xâm nhi m nhi u lo i cây tr ng khác nhau. Vì v y, bi n pháp phòng ch ng b nh th i ư t trong b o qu n c n ph i th c hi n các khâu sau ñây : - Ch n l c c ñ tiêu chu n, c kho không b sây sát trư c khi b o qu n. - Trư c khi b o qu n không ñ khoai tây thành ñ ng c , c n ph i giàn thành t ng l p, hong nh dư i ánh sáng tán x ñ gi m b t lư ng nư c, v c khô và d n chuy n thành màu hơi xanh. - Khoai b o qu n trong kho l nh. N u b o qu n trong kho thông thư ng thì c gi ng ñư c giàn thành t ng l p trên giàn b o qu n, ñúng k thu t. Kho thông thoáng, ñ ánh sáng, nên có h th ng qu t thông gió ñ gi m b t ñ m trong kho, t o ñi u ki n ngo i c nh không thu n l i cho b nh phát sinh phát tri n, nh t là các tháng mùa hè. - Thư ng xuyên ki m tra, phát hi n s xu t hi n m m m ng b nh, lo i b c th i k p th i. Ngoài ra, c n có các bi n pháp phòng tr gián, chu t, r p và các ñ i tư ng gây h i khác ñ h n ch con ñư ng lan truy n qua các v t thương cơ gi i. - Bi n pháp hi u qu nh t là b o qu n khoai tây trong kho l nh cho phép gi m t i m c th p nh t b nh th i ư t c . Tuy nhiên, trong ñi u ki n kinh t hi n nay bi n pháp này ít ñư c áp d ng. 7. B NH TH I Ư T C HÀNH TÂY [Erwinia carotovora (Jones) Holland] 7.1. Tri u ch ng b nh Trong vư n ươm : B nh xâm nh p qua r cây hành con sau khi gieo kho ng 10 - 15 ngày, ho c xâm nh p qua v t thương c r , g c. V t b nh ñ u tiên trên r có d ng d u trong, kéo dài theo r , thân gi làm cho cây con b úa vàng, n u nh cây con có hi n tư ng r non b chóc v . Cây b héo, bóp nh trên thân cây m m nhũn có th xu t hi n d ch nh y vi khu n và có mùi. Cùng v i các b nh khác như th i c r do n m Fusarium spp. và ch t róc do ng p nư c, b nh th i c gây ra hi n tư ng ch t r p r t ph bi n trong vư n ươm vào ñ u tháng 9 hàng năm, nh t là nh ng năm có nhi u mưa bão. Trên ru ng s n xu t và trên giàn b o qu n : B nh xu t hi n khi cây hành b t ñ u hình thành c sau tr ng 45 - 50 ngày, vi khu n xâm nh p ch y u t r lên c và t ng n xu ng c do các v t c n phá c a sâu khoang trên ru ng ho c do gián, chu t g m nh m trên giàn b o qu n. V t b nh ban ñ u có d ng gi t d u n m trong mô c hành, sau ñó kéo dài ra ăn sâu vào th t c và b lá. N u b s m cây hành, lá hành vàng úa gi ng như b ng p nư c, cây còi c c. N u c t ngang c s th y các v t thâm ñen có ñư ng ñ ng tâm theo thân gi , bóp nh s th y các gi t d ch vi khu n màu kem. N u c t d c c s th y v t b nh xâm nh p vào nõn t o ra các ñư ng màu thâm ñen ch y d c mô c . Mô c b th i r a,

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

148

m m nhũn, lá héo, r thâm ñen, n u tr i m ch c n lay nh cây có th b ñ g c và có mùi th i. 7.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh th i c hành tây do vi khu n E. carotovora (Jones) Holland gây ra. Vi khu n hình g y, có nhi u lông roi bao quanh, gram âm, háo khí, có kh năng phân gi i gelatin, t o NH3, indol, không t o bào t . Vi khu n phát tri n t t trên môi trư ng P.P.S.A. Khu n l c có màu tr ng kem, rìa nh n. Vi khu n thu c nhóm ña th c, phá ho i trên 50 lo i cây tr ng như khoai tây, c i b p, súp lơ, dưa, cà r t, cà chua, ...Các loài cây trong h Alliaceae m c ñ nhi m b nh r t khác nhau: n ng nh t là hành tây và hành c , các gi ng khác như t i ta, ki u, hành ta nhi m nh hơn, có th do hàm lư ng nư c th p hơn và hàm lư ng Fitonxit c a nhóm này nhi u hơn. Vi khu n phát tri n ñư c trong kho ng nhi t ñ t 5 400C. Nhi t ñ t i thích 22 - 280C, th i kỳ ti m d c 4 - 6 ngày. Ngu n b nh t n t i ch y u trong c và tàn dư lá b nh, trong ñ t. Trong ñi u ki n khô h n vi khu n có th t n t i ñ n 24 tháng. Vi khu n E. carotovora r t m n c m v i lư ng ñ m t do trong thân, c hành tây. Vì v y, giai ño n phát sinh ch y u c a b nh t p trung vào giai ño n cây hành tây xu ng d c hình thành c . Trong ñi u ki n nóng m, hành tây còn non bón nhi u ñ m, khi thu ho ch và b o qu n c vào tháng 4, 5, 6 và 7 thì b nh phát sinh và phá h i n ng n , gây t n th t nghiêm tr ng. 7.3. Bi n pháp phòng tr Trong giai ño n vư n ươm : C n gieo h t ñúng th i v , ñ t thoát nư c, bón ch y u là phân chu ng hoai m c, h n ch dùng phân ñ m urê, sunfat. Bón vôi kh trùng ñ t v i lư ng 40 -50kg/sào. C n dùng cót ho c v i tr ng ñ che ánh n ng tr c x trong v s m và c t r , rơm nh ñ t lu ng. Trong giai ño n ru ng s n xu t : Ch n cây con kho , không b nhi m b nh, tr ng ñúng m t ñ , kho ng cách 10 -15 x 25 -30cm. ðúng tu i cây: 30 - 45 ngày tu i. Bón phân ñ h n ch b nh là y u t quy t ñ nh ñ phòng ch ng, vì v y nên bón theo công th c: 2,5 t n phân chu ng + 600 kg lân + 60 kg kali + 150 kg urê/ha. Cách bón theo phương châm "n ng ñ u nh cu i". Bón lót t t c phân chu ng, phân lân, phân kali và 3/4 lư ng ñ m urê. Lư ng urê còn l i nên bón thúc l n 1 sau khi tr ng 20 - 30 ngày. K p th i phát hi n nh b và dùng vôi b t x lý nh ng cây b b nh ñ tránh lây lan. 8. B NH ð M GÓC DƯA CHU T [Pseudomonas lachrymans (Smith et Bryan) Carsner] B nh ñ m góc dưa chu t r t ph bi n các nư c, gây thi t h i n ng, năng su t gi m t 30 – 50%, nh t là ñ i v i ru ng s n xu t dưa chu t làm gi ng. B nh làm ch t cây con, gi m ch t lư ng qu . B nh ñư c phát hi n năm vào năm 1931 do Burgeri M và ñư c mô t , xác ñ nh nguyên nhân là Bacterium lachrymans vào năm 1915 do Smith và Bryan,

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

149

Cho ñ n nay ñ i thành Pseudomonas lachrymans. Ph m vi ký ch ñã phát hi n là dưa chu t (Cucumis sativus), dưa mơ lông (Cucumis melon), bí ñao (Cucurbita maxima; C . pepo) và nhi u lo i cây trong h b u bí tuỳ theo ch ng khác nhau c a vi khu n. 8.1. Tri u ch ng b nh: B nh h i lá sò, lá th t, hoa và qu dưa chu t. Lá sò b b nh là do t h t gi ng b nhi m b nh ban ñ u. Trê lá sò có nh ng v t b nh màu nâu nh t rìa mép lá ho c trên phi n lá. Lá sò bé nh hơn và chuy n thành màu nâu nh t, cây con b ch t. Khi m m non m i m c ra trong ñ t và nhi m b nh có màu nâu, teo ch t s m. Trên lá th t,v t b nh ñ c trưng là nh ng v t ñ m có góc c nh (gi i h n b i m ng gân lá), trong gi t d u th i ti t m ư t sau ñó chuy n sang màu xám s m, nâu ñ . Nhi u v t b nh khô giòn bong tách ra ñ l i nh ng l th ng l ch trên phi n lá. Trên qu b b nh xu t hi n nhi u v t ñ m hình tròn, màu nâu vàng, lõm vào th t qu . Trong ñi u ki n m ư t, trên v t lõm ti t ra nh ng gi t d ch vi khu n. 8.2. Nguyên nhân gây b nh: Loài vi khu n gây b nh Ps. lachrymans phân hoá thành các pathotype (các d ng) có tính chuyên hoá h p. Có d ng ch gây h i trên cây dưa chu t mà không lây nhi m ñư c trên các loài cây khác g i là Pseudomonas lachrymans f. cucumis Gorl. Có d ng chuyên hoá ch gây h i trên dưa mơ lông g i là Ps. lachrymans f. melonis Gorl., v.v.... D ng vi khu n gây b nh trên dưa chu t có ñ c tính chung như sau: hình g y ng n, kích thư c 0,8 x 1 – 1,2 µm. Chuy n ñ ng nh có lông roi m t ñ u, có v nh n, gram âm, háo khí. Khu n l c hình tròn, màu tr ng, nh n bóng. Có kh năng phân gi i gelatin (y u), t o indol, thu phân tinh b t, phân gi i ñư ng glucose, saccharose t o ra axit, không sinh khí, phân gi i ñư ng lactose và glycerin không sinh ra axit. Vi khu n không có kh năng kh nitrat, không t o H2S, không làm ñông váng s a,.... 8.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n: Ngu n b nh vi khu n truy n qua h t gi ng, qua tàn dư cây b nh chưa b hoai m c trong ñ t. ðó là ngu n vi khu n xâm nhi m ñ u tiên. H t gi ng nhi m vi khu n b m t và bên trong h t. T h t nhi m b nh sau khi gieo, b nh xu t hi n trên lá sò. Nh ng lá sò b b nh ñ u tiên khô r ng, nh mưa gió vi khu n ñó truy n lan gây b nh trên các lá th t và qu non. Vi khu n có th truy n lan qua côn trùng Diabrrotica vittita. Vi khu n xâm nhi m vào lá qu thông qua v t thương. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n th i ti t nóng m và nhi t ñ cao, mưa gió nhi u. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n phát tri n 23 – 270C. Trên v t b nh v qu dưa chu t có khi m c ra l p n m Scolecotrichum melophthorum ho c Cladosporium herbarum. M i quan h gi a chúng và vi khu n còn chưa ñư c xác ñ nh rõ. 8.4. Bi n pháp phòng tr : Phòng tr b nh ñ m góc vi khu n trên cơ s :

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

150

- Các bi n pháp canh tác phòng ng a b nh như luân canh (2 năm), làm ñ t k , cày l t vùi l p tàn dư b nh. Bón phân h u cơ. - Dùng h t gi ng kho , s ch b nh. Có th x lý h t gi ng b ng thu c hoá h c trư c khi gieo. Phun thu c hoá h c (g c ñ ng) có tác d ng h n ch b nh trong th i kỳ sinh trư ng. - Ch n t o các gi ng dưa chu t ch ng ch u b nh.

9. B NH ðEN GÂN ...........[Xanthomonas campestris (Pammel) Dowson] B nh ñư c phát hi n ñ u tiên do Harman M vào năm 1889. B nh ñen gân lá còn g i là b nh t c m ch r t ph bi n châu Âu, Á, Phi, M . B nh làm ch t cây c i b p, gi m năng su t thu ho ch, gi m ch t lư ng giá tr s n ph m. Lá b p c i b b nh làm hàm lư ng ñư ng ñơn gi m 36 – 49%. B nh h i cây thu c h hoa th p t , ch y u trên c i b p, c i súp lơ, su hào và nhi u lo i cây thu c h Brassiceae, Rhaphanus và m t s thu c h Nyctaginaceae. 9.1. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng ñi n hình nh t c a b nh là các gân lá b ñen, mô lá ñ m vàng, c t ngang thân bó m ch th y b thâm ñen thành vòng ho c ñ t quãng, có d ch nh y vi khu n ñùn ra trên lát c t nhưng không gây ra hi n tư ng th i nhũn. Gân lá b thâm ñen thư ng b t rìa lá vào trong, lá vàng d n, giòn khô, cây con b b nh có th ch t sau vài tu n l ho c sinh trư ng phát tri n không ñ u, không cu n b p. Su hào b b nh có hi n tư ng thân b r ng, lá r ng do các bó m ch thân, lá b b nh làm vít t c bó m ch d n nên nh hư ng l n t i s v n chuy n, cân b ng ch ñ nư c trong cây, làm cây héo, úa vàng. 9.2. Nguyên nhân gây b nh: Vi khu n gây b nh Xanthomonas campestris có d ng hình g y ng n, kích thư c 0,4 – 0,5 x 0,7 - 3 µm, có m t lông roi ñ u, có v nh n, háo khí, khu n l c màu vàng, phân gi i r t ch m gelatin, phân gi i ñư ng glucose, lactose, saccharose t o ra axit (y u), phân gi i tinh b t, không có kh năng kh nitrat, có kh năng t o indol, H2S và NH3. 9.3. ð c ñi m xâm nhi m và phát tri n: Ngu n b nh vi khu n truy n qua h t và tàn dư cây b nh ñ t. Vi khu n xâm nhi m vào cây qua v t thương, thu kh ng và l h t nhiên trong các giai ño n sinh trư ng t cây con ñ n thu ho ch. Sau khi xâm nh p qua l h vào cây, vi khu n di chuy n theo gian bào, xâm nh p vào các m ch d n t i phôi h t. Th i kỳ ti m d c ( b nh) ph thu c vào gi ng và v trí lây b nh, ñi u ki n nhi t ñ , m ñ . Nói chung, th i kỳ ti m d c kéo dài t 10 – 15 ngày.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

151

B nh truy n lan nh côn trùng, c sên, gió, mưa và phát tri n m nh trong ñi u ki n mưa, m ư t, nhi t ñ > 200C. 9.4. Bi n pháp phòng tr : - V sinh, thu d n s ch tàn dư cây b nh, c y l t g c c i b p sau khi thu ho ch. - Tiêu di t c d i h hoa th p t vì ñây là m t trong nh ng ngu n b nh lây nhi m cho cây tr ng. - Luân canh dài h n. - Gieo tr ng b ng h t gi ng kho , s ch b nh; l y h t gi ng nh ng cây kho , lo i b cây b nh trong ru ng làm gi ng, x lý h t gi ng b ng thu c hoá h c ho c b ng nư c nóng 500C trong 15 – 30 phút. - Ch n l c, s d ng m t s gi ng c i b p ch ng ch u. Bón phân kali làm tăng s c ch ng ch u b nh. h n ch b nh h i. - Phòng ch ng côn trùng môi gi i truy n lan b nh trên ñ ng ru ng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

152

Chương VII B NH VI KHU N H I CÂY ĂN QU VÀ CÂY CÔNG NGHI P
1. B NH LOÉT CAM [Xanthomonas citri (Hasse) Dowson] B nh loét phá h i cam, quýt t t c các b ph n c a cây trên m t ñ t, làm r ng qu , lá, cây c n c c chóng b tàn. vư m ươm, khi b b nh n ng cây con d ch t. Qu b b nh có ph m ch t kém không th xu t kh u và c t tr ñư c. Nhi u nư c tr ng cam, quýt trên th gi i ñã c m nh p nh ng cây, m t ghép và qu b b nh. B nh phá h i nhi u nư c và ñã phát tri n thành d ch kh p các vùng châu Á nhi t ñ i - Thái Bình Dương ( n ð , Srilanca, Thái Lan, Philippines, Indonesia, Trung Qu c, Nh t B n…). B nh còn th y các nư c châu M , châu Phi, M , Braxin, Urugoay, Achentina, Nam Phi, Ý, Madagaxca, Nga và các nư c vùng ð a Trung H i như Hy L p. nư c ta, b nh phá h i ph bi n t t c các vùng tr ng cam, quýt, gây thi t h i ñáng k , làm nh hư ng t i ngu n hàng xu t kh u và tiêu dùng trong nư c. Theo Fawcetti, b nh loét cam có ngu n g c n ð ñã ñư c phát hi n t năm 1872 và hi n còn gi ñư c m u b nh vi n b o tàng n ð . Có th cũng xu t phát t ñây mà b nh lây vào Nh t B n, sang các nư c quanh v nh Mêhicô vào kho ng 1910, ñ n các nư c Nam M (Braxin, Urugoay, Achentina). 1.1. Tri u ch ng b nh B nh phá h i t t c các b ph n cây trên m t ñ t, tri u ch ng b nh thay ñ i tuỳ theo cơ quan b b nh. lá non, tri u ch ng b nh ñ u tiên là nh ng ch m nh có ñư ng kính trên dư i 1mm, màu tr ng vàng, thư ng th y m t dư i lá. Sau ñó v t b nh m r ng hơn, phá v bi u bì m t dư i lá, màu tr ng nh t ho c nâu nh t. M t trên lá ch v t b nh cũng hơi n i g nhưng thư ng không phá v bi u bì, xung quanh v t b nh có các qu ng tròn d ng gi t d u màu vàng ho c xanh t i. Sau 2-3 tu n l , v t b nh phát tri n thành loét hình tròn, màu nâu xám. Khi v t b nh loét già hoá g , r n l i thì hình d ng v n tròn ho c không ñ nh hình, m t dư i sù sì gi ng như h i miên, m t trên v t b nh có l p màng hơi sù sì n t n màu xám tro. ð l n c a v t b nh thay ñ i tuỳ theo lo i cam quýt. V t loét có th có ñư ng kính 12mm cây bư i chùm, 8mm cây bư i và 2 - 5 mm nh ng gi ng cam quýt khác. V t b nh loét thư ng n i li n nhau ch v t sâu c n ho c ven ñư ng sâu v bùa phá h i. Lá b nh không bi n ñ i hình d ng (khác v i b nh s o) nhưng d r ng. Cây con cam gi y, cam chanh b b nh n ng thư ng hay r ng lá. V t b nh qu nói chung g n tương t như lá. V t b nh r n, sù sì màu nâu hơi lõm, mép ngoài có g l i lên, gi a v t b nh có mô ch t r n n t. Qu ng vàng nh t quanh v t b nh không rõ ràng, qu xanh m i th y qu ng vàng khi qu chín thì qu ng vàng m t

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

153

ñi, lúc này v t b nh thư ng lõm vào. V t b nh thư ng n i li n nhau thành t ng ñám và có th sinh ra gôm. Toàn b chi u dày c a v qu có th b loét nhưng không bao gi v t loét ăn sâu vào ru t qu . B nh n ng có th làm cho qu bi n d ng ít nhi u, qu ít nư c, khô s m, d r ng. B nh còn làm qu x u mã và không ñ t tiêu chu n xu t nh p kh u, m t khác v t b nh loét là ti n ñ m ñư ng xâm nh p cho nhưng kí sinh th c p như n m Phyllosticta, Colletotrichum,… V t b nh cành và thân cây con cũng gi ng như trên lá, nhưng sùi lên tương ñ i rõ ràng. gi a v t b nh không lõm xu ng ho c lõm không rõ r t, xung quanh không có qu ng vàng. V t b nh r t l n, n i li n v i nhau bao quanh thân non và cành làm cho ph n phía trên b khô héo, d gãy. ð c bi t, có trư ng h p v t loét thân kéo dài t i 15 cm và cành 5 – 7 cm (nhưng ph n l n v t b nh nh hơn). V t b nh còn xu t hi n gai cũng gi ng như cành cây. N u lây b nh nhân t o r cây n m dư i m t ñ t, ta th y b nh có th xâm nhi m ñư c nhưng trong t nhiên chưa bao gi th y. Song ñã th y b nh phá r cây bư i chùm n m trong kho ng không khí trên m t ñ t (Brun J.). 1.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh loét cam là loài Xanthomonas citri (Hasse) Dowson. Vi khu n hình g y ng n. Kích thư c kho ng 1,5 - 2,0 × 0,5 - 0,75 µm, hai ñ u tròn, có m t lông roi ñ u, vi khu n có th n i li n thành chu i. Vi khu n có v nh n (giác m c) nhu m gram âm, háo khí. Sinh trư ng d dàng trong môi trư ng agar - gluco - pepton, khu n l c hình tròn, sáng bóng, màu vàng sáp. ð c trưng ñ phân bi t vi khu n Xanthomonas citri v i lo i vi khu n màu vàng khác là nó có th sinh trư ng thành khu n l c màu vàng sáp trên mi ng lát c t c khoai tây. Vi khu n làm l ng getalin, làm pepton ñông hoá s a bò, trong môi trư ng ñư ng không s n sinh khí và axít, s n sinh H2S, NH3, không s n sinh indol. Ph m vi nhi t ñ ñ vi khu n có th phát tri n là 5 - 350C, thích h p là 20 - 300C. nhi t ñ 520C trong 10 phút vi khu n b ch t. Vi khu n ho t ñ ng và phát tri n trong ph m vi pH 6,1 - 8,8 nhưng thích h p nh t là pH 6,6. Vi khu n có kh năng ch u h n cao, trong phòng thí nghi m có th t n t i 130 ngày nhưng dư i ánh sáng m t tr i 2 gi vi khu n s b ch t. Kh năng ch u l nh c a vi khu n khá cao, cho vào trong băng giá 24 gi v n không nh hư ng t i s c s ng c a vi khu n. B nh loét cam là b nh h i có tính nhi t ñ i, vi khu n gây b nh phát tri n thích h p trong ñi u ki n nhi t ñ cao, m ư t, s c ch ng h n, l nh cao. Vi khu n t n t i t năm này qua năm khác trong v t b nh, lá, cành trên cây b nh, t i mùa xuân vi khu n phát tri n gây h i. Tuy nhiên, cũng có nhi u ý ki n khác nhau v v n ñ ngu n vi khu n gây b nh ñ u tiên. Theo Wolf (1916) vi khu n b nh loét cam có th t n t i qua ñông trên ñ t, nhưng Peltier và Frederich l i cho r ng vi khu n không th t n t i qua ñông trong ñ t ho c trong lá r ng. Lee (1920) và Fulton (1925) cho r ng vi khu n b nh loét cam không ñ u tranh ñư c v i t p ñoàn vi khu n khác nên d dàng ch t trong ñ t. Loucks (1930) ñã ch ng minh ñư c r ng vi khu n trong ñ t không vô trùng ch s ng ñư c 6 -13 ngày, nhưng trong ñ t vô trùng thì t n t i ñư c 150 ngày. Theo Rao và Hingorant ñ t vô trùng, vi khu n s ng ñư c 52 ngày, còn ñ t không ñư c kh trùng ch s ng 17 ngày.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

154

Cũng theo hai tác gi trên, th i gian s ng c a vi khu n nh ng lá ch t r ng xu ng ñ t kho ng 6 tháng. nh ng thân cây b b nh, th i gian t n t i cũng dài g n như v y. Theo Vasudev, pH c a ñ t có vai trò quan tr ng như nhi t ñ : pH 7 vi khu n s ng ñư c 52 ngày trong nhi t ñ 300C và 150 ngày trong nhi t ñ 5 - 150C, b ch t nhi t ñ 400C. ñ t khô h n th i gian s ng c a vi khu n là 37 ngày. pH 9 vi khu n ch u ñư c trong 5 ngày và ch ch u ñư c 3 ngày pH 5,7. Nói chung, vào mùa xuân, tr i mưa m ư t, vi khu n t trong v t b nh cũ ho t ñ ng, ñư c truy n lan ñi trong mưa, gió ho c côn trùng…Vi khu n cũng d dàng dính trên qu n áo, thân th chim, côn trùng ho c trên nông c ñ lan truy n b nh. Khi vi khu n rơi trên qu , lá, thân và cành non, s xâm nh p, sinh s n vào trong t ch c cây qua l khí, bì kh ng ho c qua v t thương sây sát. Sau khi vi khu n xâm nh p, sinh s n nhanh chóng gian bào, kích thích t bào to thêm, hoá g nhanh chóng r i hình thành v t loét. Th i kỳ ti m d c ng n thay ñ i tuỳ thu c vào gi ng cam, bư i, m c ñ thành th c c a t ch c b b nh và nhi t ñ . Nói chung th i kỳ ti m d c là 6 - 14 ngày. 1.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh có th phát sinh, phát tri n ñư c hay không và m c ñ b nh n ng, nh ph thu c vào tính m n c m b nh c a các gi ng cam quýt, tu i cây, m c ñ thành th c c a các b ph n cây và ñi u ki n ngo i c nh ñ c bi t là nhi t ñ và ñ m. Khi có nh ng y u t thích h p ñó thì b nh m i phát sinh và tr thành d ch b nh. nư c ta b nh phát sinh t l c xuân (tháng 3), tăng m nh ñ n l c h , t i tháng 7, tháng 8, r i ñ n l c ñông tháng 10 - 11 b nh gi m d n và ng ng phát tri n (Lê Lương T , 1968). B nh loét cam là b nh ưa nhi t ñ cao, xâm nhi m và phát tri n thích h p
0

nhi t ñ

20 - 30 C, ñ m cao. Căn c theo nhi u k t qu nghiên c u th y r ng b nh xâm nhi m thích h p khi trên m t lá có gi t nư c duy trì ñư c trong 20 phút. Ngay t năm 1915, Stevens ñã ch ng minh b nh loét cam phát tri n m nh và lây lan nhanh trong ñi u ki n nhi t ñ cao và ñ m cao, và th i kì sinh trư ng m nh b nh phát tri n m nh. Peltier và Frederich (1926) ñã nghiên c u nh hư ng c a khí h u ñ i v i s phát tri n c a b nh. Hai tác gi trên còn k t lu n r ng khi nhi t ñ trên 270C thì b nh phá ho i nghiêm tr ng, nhưng khi nhi t ñ kho ng 300C mà lư ng mưa không ñ , th i ti t khô h n thì b nh không phát tri n m nh, ñi u này nói lên m i nh hư ng tương quan c a nhi t ñ và ñ m ñ i v i s phát sinh phát tri n c a b nh. S phá ho i c a b nh và tính m n c m b nh có th thay ñ i tuỳ theo vùng ñ a lý và các chúng sinh lý c a vi khu n. nư c ta, loài cây b b nh n ng nh t là bư i r i ñ n cam, chanh. Các gi ng quýt có tính ch ng b nh cao ñ i v i b nh loét. Lo i bư i Phúc Tr ch (Qu ng Bình), cây ch p và cam chua Thanh Hà (H i Dương) b b nh r t nh . S phá ho i c a b nh còn ph thu c vào tu i cây. Tu i cây non càng d nhi m b nh, nh t là vư n ươm ghép cây gi ng thư ng b b nh n ng trong 1- 2 năm ñ u, cam 5- 6 tu i t l b nh th p hơn. Cành vư t phát tri n nhi u l c thư ng b n ng hơn.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

155

M c ñ nhi m b nh loét có quan h m t thi t v i c u t o bi u bì và ñ c ñi m c a l khí. Khi cam ra l c và qu non là lúc t ch c bi u bì có nhi u l khí và l khí ñang ñ trư ng thành r t thu n l i cho vi khu n xâm nh p, n u g p ñi u ki n ngo i c nh có l i thì b nh phát sinh phát tri n càng m nh. Khi l c ng ng sinh trư ng và qu ñã ñ nh hình, bi u bì không hình thành thêm l khí, ñ ng th i s l khí d n d n hoá già nên cây nhi m b nh nh d n. Trong t nhiên l khí là con ñư ng xâm nh p c a vi khu n. Vì v y, m t ñ l khí và ñ m c a nó có liên quan t i tính ch ng b nh cao, trái l i bư i, cam ng t l khí nhi u, ñ m l n nên d nhi m b nh. Cam, quýt có ñ c ñi m là khi tuy n d u các cơ quan càng nhi u thì l khí càng ít do ñó gi m kh năng b b nh. Cam ñư ng Ôn Châu có nhi u tuy n d u g p ñôi cam chanh và phân b ñ u nên có tính ch ng b nh cao hơn. Tuy nhiên, ñ dày c a l p t bào bi u bì có ch t s ng l i có tác d ng b o v r t l n. Sâu v bùa là môi gi i truy n b nh, t o nên v t thương ñ b nh xâm nhi m d dàng và làm cho b nh n ng, nh t là trong vư n ươm cây gi ng. 1.4. Bi n pháp phòng tr Phòng tr b nh loét cam ph i k t h p nhi u bi n pháp, trong ñ quan tr ng nh t là bi n pháp tiêu di t ngu n b nh, bi n pháp canh tác và phun thu c b o v theo m t h th ng t ng h p trên cơ s s d ng gi ng ch ng b nh, cây gi ng kho . - Tiêu di t ngu n b nh: Tiêu di t ngu n b nh, thu d n tàn dư lá b nh trong vư n ươm cũng như trong vư n qu ñ u gi m t l b nh phát sinh. Thư ng xuyên t a lá, cành b b nh trong vư n ươm ñem ñ t ho c chôn sâu. Mùa xuân, hè thu, phun thu c b o v . Ph i dùng các g c ghép và các m t ghép không b b nh, kháng b nh. vư n qu , trư c tiên ph i tr ng cây gi ng không b b nh, c t b nh ng cành lá b b nh n ng. m t s nư c tr ng cam l i cho v n ñ tiêu di t hu b cây b nh ñ làm s ch b nh trong m t vùng có ý nghĩa tích c c và tri t ñ . V n ñ này th c hi n r t khó khăn, do ñi u ki n kinh t và th m th c v t quy t ñ nh. Trong hoàn c nh nư c ta, c n ph i nghiên c u k t h p v i vi c phòng tr b nh vàng lá. M t khác chúng ta ph i th c hi n bi n pháp ki m d ch, ch ng vi c chuyên ch và tr ng cây gi ng có mang b nh vào nh ng vùng m i tr ng cam, nh ng vùng có ñi u ki n m r ng di n tích tr ng cam. - Phòng tr b nh b ng bi n pháp k thu t canh tác: Bón phân vào th i kỳ thích h p, bón cân ñ i ñ cây phát tri n bình thư ng, b m lá s a cành, kh ng ch cành vư t. Th n tr ng khi tư i nư c ñ tránh lây lan b nh. Tr ng ñai r ng ch n gió ñ gi m s lây lan b nh và gió bão gây v t thương. Có th tr ng cây ch n gió thành d i, ch n ñúng hư ng gió chính c a vư n ươm và vư n qu ho c thành băng xen k v i hàng cây ăn qu . - Phát tri n tr ng gi ng cam ch ng ch u b nh - g c ghép kháng b nh - Bi n pháp hoá h c:

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

156

Thu c hoá h c thư ng dùng là nhóm thu c ch a ñ ng (Boocñô 1%). Phun thu c b o v phòng ch ng b nh nên b t ñ u t lúc hoa tàn ñ n qu non (qu có ñư ng kính 9mm) sau 50 - 60 ngày. Tuỳ theo tình hình th i ti t và t c ñ phát tri n b nh mà s l n phun thu c có th nhi u ho c ít hơn. Khi phun nên chú ý phun t trong ra ngoài tán cây, t cao xu ng th p, phun ñ u hai m t lá. Ngoài ra, còn có th dùng các lo i thu c khác. M t khác, c n k t h p phòng tr sâu v bùa ñ h n ch b nh truy n lan. Trong nh ng năm g n ñây, nhi u thí nghi m dùng ch t kháng sinh phòng tr b nh. Nhưng m t vài tác gi ñã cho bi t có nh ng nòi vi khu n ch ng ñư c thu c. Nh ng công trình nghiên c u c a Wakimoto và Koizumi Nh t B n ñã xác minh có nh ng loài khu n th c th tiêu di t ñư c Xanthomonas citri m ra tri n v ng dùng bi n pháp sinh h c ñ phòng tr b nh loét cam. 2. B NH VI KHU N VÀNG LÁ GREENING B nh vàng lá cam, chanh, bư i và các cây trong h cam, chanh là m t b nh ñã có l ch s nghiên c u t năm 1919 khi Reinking nghiên c u m t s b nh gây thi t h i kinh t cao Nam Trung Qu c và Phillippines. Năm 1984, M. Garnier và J. Bové ñã coi b nh này như m t b nh Mycoplasma. Th y qua th c nghi m b nh có th lây t qua cây tơ h ng vào cây d a c n. Nhưng sau ñó, trong m t l n quan sát trên hi n vi ñi n t Monic. Ganier ñã phát hi n các ti u th plasma có 3 l p màng và bà ñã ñ ngh x p l i hai d ng plasma gây ra b nh greening là: D ng 3 l p màng có tên là Bacterie like organism D ng 2 l p màng có tên là Phytoplasma like organism Sau này d ng BLO d n ñư c g i là vi khu n Còn d ng PLO thì d n d n ít ñư c nh c ñ n. Vi khu n (BLO) này có tên là Liberobacter asiaticum. Vi khu n v n không nuôi c ñư c trên môi trư ng và ch truy n b nh qua r y ch ng cánh Diaphorina citri theo ki truy n b n v ng, châu Á hay qua r y Triozeo erytrea, châu Phi cũng theo cách truy trên. B nh không truy n cơ h c ti p xúc, hay qua h t gi ng, nhưng có th truy n qua g ghép, m t ghép, hom, và truy n qua cây tơ h ng. y u n c

Tri u ch ng b nh: Lá non, búp non thư ng có tri u ch ng ñ m vàng, th t lá vàng còn gân lá v n xanh. Lá nh và thô c ng, cành l c ng n, s m r ng, cây tàn d n vài năm sau có th ch t r th i m c. Tri u ch ng d nh m v i các b nh do môi trư ng. Phòng tr b nh: ð phòng tr b nh Greening ngư i ta s d ng phương pháp vi ghép ñ nhân cây s ch trong nhà màu cách ly côn trùng. Ch n gi ng cam kháng b nh, s d ng phương pháp PCR ñ ki m tra cây s ch b nh. Ch i ghép có th x lý b ng kháng sinh Tetracycline n ng ñ 1000 ppm trong 30 phút trư c ghép.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

157

3. B NH ð M LÁ VI KHU N H I ð U TƯƠNG B nh ñ m g do vi khu n Xanthomonas phaseoli pv. sojense và b nh ñ m góc do vi khu n Pseudomonas glycinea. 3.1. Tri u ch ng và nguyên nhân gây b nh - B nh ñ m g : Trên lá, tri u ch ng b nh xu t hi n d ng ñ m nh n i trên m t lá như các m n loét nên trông r t d nh m l n v i b nh g s t ñ u tương do n m gây ra. Vi khu n gây b nh phân l p t ñ u tương có d ng hình g y, kích thư c t 0,5 - 0,9 x 1,4 2àm có hai lông roi, không có v nh n, gram âm. Các ñ c tính sinh hoá c a nó tương t như c a loài Xanthomonas phaseoli h i trên các cây h ñ u khác (Phaseolus). Vi khu n xâm nh p qua l khí, ti n hành quá trình lan truy n trong nhu mô lá và gây h i cho cây. - B nh ñ m góc: Tri u ch ng b nh th hi n trên lá là nh ng v t ñ m nh (3mm) lúc ñ u ng m nư c trong gi t d u, vàng nh t, v sau chuy n sang màu nâu ñen, v t b nh có góc c nh, không ñ u ñ n. Nhi u v t b nh li n nhau, chi chít trên phi n lá. Khi m ư t t vi khu n có th ti t ra màng d ch vi khu n. B nh có th hi n trên thân và qu . Vi khu n gây b nh có d ng hình g y, kích thư c t 1,2 - 1,5 x 2,3 – 3 µm có lông roi m t ñ u, có v nh n, gram âm, ch u axít kém. Khu n l c c a vi khu n co màu tr ng xám, nh n bóng. Vi khu n có kh năng phân gi i s a, t o NH3, có kh năng r t y u ho c không t o ra khí indol, không kh nitrat, không phân gi i gelatin. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n sinh trư ng phát tri n là 24 - 260C, nhi t ñ t i ña là 350C và t i thi u là 20C. Nhi t ñ làm cho vi khu n ch t là 48 - 490C trong 10 phút. 3.2. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n b nh c a hai loài vi khu n gây b nh ñ m lá ñ u tương t n t i ch y u trên h t gi ng, trên tàn dư cây b nh. Vi khu n không truy n qua ñ t vì nó r t nhanh b ch t trong ñ t khi tàn dư ñã hoai m c. B nh ñ m lá vi khu n phát sinh phát tri n thu n l i trong ñi u ki n th i ti t nóng m. Nhi t ñ thích h p nh t ñ b nh phát tri n t 26 -300C. B nh phát sinh gây h i t t c các th i v tr ng ñ u tương, m c ñ nhi m b nh m i th i v có khác nhau. V ñ u tương xuân và hè thu, b nh thư ng phát sinh gây h i n ng. Còn v ñ u tương ñông thì b nh thư ng phát sinh gây h i nh hơn. H u h t các gi ng ñ u tương ñang gieo tr ng ngoài s n xu t ñ u có th nhi m b nh, b nh có xu th phát sinh gây h i n ng trên nh ng gi ng ñ u tương nh p n i, lai t o, có năng su t cao. 3.3. Bi n pháp phòng tr ð phòng tr b nh ñ m lá vi khu n h i ñ u tương c n ph i ti n hành th c hi n bi n pháp v sinh ñ ng ru ng b ng cách thu d n s ch tàn dư các b ph n b b nh trên ñ ng ru ng. C n ph i ch n l c, s d ng nh ng h t gi ng kho , không l y h t b nh ñ làm gi ng. nh ng cây b

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

158

X lý h t gi ng trư c khi gieo b ng m t s thu c hoá h c ho c thu c kháng sinh (x lý khô). C n ph i ch n l c và s d ng nh ng gi ng ñ u tương có kh năng ch ng ch u v i b nh ñ m lá vi khu n ñ gieo tr ng phù h p v i m i th i v và các vùng sinh thái tr ng tr t. 4. B NH HÉO XANH VI KHU N H I L C [Pseudomonas solanacearum (Smith) E.F.Smith = Ralstonia solanacearum] B nh héo xanh vi khu n h i l c và phá h i nhi u lo i cây tr ng khác nhau r t ph bi n ðông Nam Á, thi t h i do b nh gây ra trong ph m vi 5 - 80% trung bình hàng năm. 4.1. Tri u ch ng b nh Là lo i b nh h i m ch d n, héo ch t toàn cây nên tri u ch ng ñ c trưng nh t là bó m ch d n thân, cành, r b bi n màu nâu x m, trong ñó ch a ñ y d ch vi khu n ñ y dính. Vì v y, phương pháp ch n ñoán nhanh b nh héo vi khu n là c t ngang m t ño n thân r , m ch d n nâu x m, ngâm ñ ng trong c c nư c th y rõ d ch nh y vi khu n ch y ra t ñ u lát c t. Trên cây b nh lá b héo rũ, màu xanh tái. Cu i cùng cây héo khô, r và qu l c b th i ñen. Tri u ch ng xu t hi n cây non m i m c sau gieo 2 - 3 tu n và trên cây l n. Các cây con nhi m b nh n ng, héo ch t nhanh nhưng trên ñ ng ru ng tri u ch ng b nh th hi n rõ và nhi u nh t giai ño n cây b t ñ u ra hoa tr ñi. 4.2. Nguyên nhân gây b nh Vi khu n gây b nh là lo i có tính chuyên hoá r ng, gây h i trên 278 loài cây thu c 44 h th c v t khác nhau, ñ c bi t là cà chua, thu c lá. Vi khu n gây b nh trên m t s cây c như c Stylosanthes, Ageratum conyzoides, Amaranthus (rau d n d i). Tuy nhiên, loài vi khu n Pseudomonas solanacearum r t d b bi n d và phân hoá hình thành nhi u ch ng races và biovars khác h n nhau v tính chuyên hoá ký ch , tính gây b nh và tính ñ c, phân b khác nhau các vùng ñ a lý sinh thái. Trong s 5 races, 5 biovars c a loài Pseudomonas solanacearum ñã ñư c phát hi n và xác ñ nh có m t các vùng khác nhau trên th gi i, thì nư c ta trong nh ng năm g n ñây m i ch phát hi n th y trên cây l c b b nh là do nhi m race 1, biovar 3 và 4. Trong khi ñó M , ph bi n là biovar 1 h i trên l c. Vi khu n thu c races 1 có nh ng ñ c ñi m hình thái chung c a loài là lo i hình gây h i ñ u tròn, kích thư c 0,5 - 1,5 µm, nhu m gram âm, có th gây h i trên l c và các cây h Cà. Phân bi t biovar trên cơ s sinh hóa, ph n ng oxy hoá 6 lo i hydrate carbon t o ra axít, cho th y biovar 3 oxy hoá (cho ph n ng +) v i c 6 lo i lactose, maltose, cellbiose, dulcitol, mannitol và sorbitol. Biovar 4 ch oxy hoá 3 lo i rư u dulcitol, mannitol, sorbitol và không ph n ng + v i 3 lo i ñư ng lactose, maltose, cellobiose. Chúng ñ u có khă năng kh nitrat và không có kh năng thu phân esculin, tinh b t. Không t o ra indol.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

159

Trên môi trư ng PSA khu n l c tròn, bóng, màu tr ng kem. Các biovars h i trên l c thư ng có tính ñ c cao, ph bi n r ng vùng châu Á và châu Phi. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n sinh trư ng là 25 – 350C. ð t có ñ m cao > 60% và ñ pH 5 - 6,8 thích h p cho s sinh trư ng c a vi khu n. 4.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Ngu n b nh vi khu n ch y u trong ñ t. Vi khu n là lo i b o t n, s ng lâu dài trong ñ t. Vi khu n b o t n lâu dài trong tàn dư cây b nh trên ñ ng ru ng và là m t trong nh ng ngu n b nh ch y u truy n qua h t gi ng (Machumd, Middleto, 1991) nhưng t l h t gi ng mang b nh r t th p nên có ý nghĩa th y u trong b o t n ngu n b nh. Vi khu n cũng có th gây h i và lưu gi trên m t s loài c d i trên ñ ng ru ng. M c ñ phát tri n c a b nh ph thu c vào các y u t th i ti t, mùa v gieo tr ng, các lo i ñ t, gi ng l c và các k thu t canh tác, luân canh…. B nh phát tri n m nh, thu n l i trong ñi u ki n th i ti t nóng m nh t là nhi t ñ 25 - 350C, cho nên b nh gây h i ch y u là vùng nhi t ñ i. B nh h i n ng hơn trong v l c xuân, trên ñ t cát pha, th t nh , trên ñ t nghèo ch t h u cơ, ñ c canh cây ký ch …B nh phát tri n kém, m c ñ nhi m b nh nh trên các chân ru ng luân canh l c v i lúa nư c và các loài cây ký ch , trên ñ t ki m ho c bón vôi. Các gi ng l c ñã tr ng ph bi n nư c ta như Sen lai, Sen Ngh An, ð B c Giang, Tr m Xuyên… ñ u nhi m b nh n ng. Nhi u gi ng l c kháng b nh ñã ñư c ch n l c lai t o có năng su t ñư c tr ng trong s n xu t ho c dùng làm v t li u kh i ñ u t o gi ng có gen kháng vi khu n héo xanh ñã ñư c s d ng m t s nư c như gi ng kháng Schwarz 21, Gajah, Kidang, Tupai (Indonesia), Yue You 200 (Trung Qu c) và MD 7, MD 9 (Vi t Nam). 4.4. Bi n pháp phòng tr Áp d ng bi n pháp phòng tr t ng h p - Bi n pháp k thu t canh tác: + Luân canh l c v i lúa và các loài cây phi ký ch như ngô, mía, bông… + Ngâm nh p nư c ru ng trong 15-30 ngày trư c khi gieo tr ng l c. Nơi không có ñi u ki n ngâm nư c, có th c y ñ t phơi i khô ñ h n ch tích lu vi khu n trong ñ t vì chúng m n c m v i ñi u ki n khô. + V sinh th c v t: tiêu hu tàn dư, di t c d i là ký ch . + Dùng h t gi ng kho , s ch b nh, gi h t, gi ng khô có m ñ < 9% + ði u ch nh th i v , tránh gieo h t trùng v i th i kỳ nhi t ñ cao, mưa m. Thu ho ch s m, k p th i, tránh thu ho ch mu n. + Tăng cư ng bón phân h u cơ và bón vôi. - Bi n pháp s d ng gi ng ch ng b nh: ðây là bi n pháp cơ b n nh t, r ti n, d áp d ng hi u qu cao. Nhi u gi ng l c ch ng b nh héo xanh vi khu n, có năng su t cao có giá tr kinh t ñã ñư c lai t o và ng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

160

d ng trong s n xu t Trung Qu c, Indonesia, CIP, c n ñư c kh o nghi m trong ñi u ki n nư c ta ñ l a ch n thêm các gi ng m i như KPS - 13, KPS -18, MD 7, MD 9 Vi n Khoa h c k thu t Nông nghi p Vi t Nam. - Bi n pháp sinh h c: + S d ng các ch ph m vi sinh ñ i kháng. Nhi u lo i vi khu n ñ i kháng v i vi khu n gây b nh héo xanh s ng trong ñ t như Pseudomonas cepacia, Ps.fluorescens, Bacillus polymyxa, B. subtilis, v.v.,… + Bón phân h u cơ t o ñi u ki n và làm tăng ho t ñ ng c ch c a các vi sinh v t ñ i kháng trong ñ t làm gi m b nh héo xanh. 5. B NH ð M LÁ VI KHU N THU C LÁ B nh vi khu n h i lá t o ra các v t ñ m, v t cháy lá bao g m nhi u lo i khác nhau: 5.1. B nh ñ m cháy lá [Pseudomonas tabaci (Wolfet Foster) Stevens] B nh xu t hi n t cây con trong vư n ươm ñ n cây ñã vào giai ño n thu ho ch. B nh gây h i phi n lá và qu . Trên cây con giai ño n 2 - 3 lá th t, v t b nh thư ng xu t hi n chót lá và rìa mép lá dư i d ng v t b nh tròn nh trong như gi t d u, ngâm nư c, th hi n r t ñi n hình vào bu i sáng s m có sương m nư c. Trong ñi u ki n m ñ cao v t b nh ng nư c, th m chí cây con b b nh th i ch t. N u th i ti t khô, n ng, v t ñ m khô cháy, có màu nâu ñen. Trên lá cây ñã l n, tr ng ngoài ru ng, v t b nh tròn m t màu xanh, kích thư c to, ñư ng kính có th 1- 2 cm nhi u v t liên k t nhau thành t ng m ng l n c phi n lá như b cháy lá. gi a v t b nh mô ch t hơi n i lên, ph n còn l i có nh ng vòng cung. Trong ñi u ki n m ñ không khí cao, xung quanh v t b nh mô ch t hơi n i lên, ph n còn l i có nh ng vòng cung. Trong ñi u ki n m ñ không khí cao, xung quanh v t b nh có m t qu ng vàng l n. Trên cu ng lá ñôi khi cũng có nh ng v t ñ m màu nâu nh t, lõm xu ng. Trên qu b b nh có nh ng ñ m nh lõm vào v qu màu nâu. B nh gây tác h i l n, làm r ng lá, cây con ch t, gi m năng su t thu ho ch 40 - 50%, gi m ch t lư ng lá thu c. Vi khu n gây b nh là lo i hình g y hai ñ u tròn, kích thư c 0,5 - 0,75 × 1,4 - 2,8 µm có chùm lông roi (> 3) ñ u, không có v nh n, có fluorescein, gram âm, háo khí, không b n v ng v i axit. Khu n l c trên môi trư ng th ch có d ng hình tròn, tr ng x n, rìa nh n. Không có kh năng t o ra indol, H2S và NH3, không kh nitrat, không phân gi i tinh b t. Phân gi i y u gelatin. Làm ñông váng s a. Phân gi i ñư ng dextrose, galactose, mannose, arabinose, t o ra axit, không t o khí. Trên ñư ng lactose, maltose, salicine không t o axit và t o khí. Vi khu n xâm nhi m thu n l i nhi t ñ 280C. Nhi t ñ gây ch t cho vi khu n 46 - 510C.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

161

5.2. B nh ñ m góc [Pseudomonas angulata (Fromme et Murray) Stapp.] B nh h i trên lá và qu . Trên lá v t b nh là nh ng ñ m có góc c nh, xung quanh có vi n vàng nh t, v t b nh có màu g s t - nâu ñ . gi a v t b nh, mô ch t có th th ng rách ra. Trên qu , v t b nh là nh ng ñ m nh màu nâu x m. Vi khu n gây b nh Ps. angulata hình g y kích thư c 0,5 × 2- 2,5 µm, có chùm lông roi ñ u, không có v nh n, có fluorescein, gram âm, kém b n v ng v i axit. Khu n l c trên môi trư ng th ch có d ng hình tròn, tr ng kem, nh n bóng, nh y rìa hơi g n sóng. Có kh năng phân gi i nhanh gelatin, không làm ñông váng s a: chuy n màu s a quỳ thành màu xanh bi n, không có kh năng phân gi i tinh b t, không kh nitrat, t o ra indol. Phân gi i ñư ng saccharose, t o ra axit, không t o khí. V i ñư ng lactose, không t o axit và khí. Nhi t ñ thích h p cho vi khu n là 17 - 200C, t i ña 370C, ch t nhi t trong 10 phút. ð c ñi m phát tri n ñ m lá vi khu n: Các lo i vi khu n gây b nh ñ m lá thu c lá có th b o t n (2 năm) trong h t, ngu n b nh truy n qua h t gi ng, m nh v n lá b nh, qu b nh l n bám vào h t gi ng. T h t gi ng nhi m b nh truy n sang cây con, cây con nhi m b nh trong vư n ươm là ngu n lây lan b nh ra ñ ng ru ng khi dùng cây con này tr ng ra ru ng s n xu t. Ngoài ra, ngu n b nh vi khu n có th truy n qua tàn dư, lá b nh lưu tr trên ñ t, trong kho. thu c lá phơi s y khô ngoài n ng vi khu n v n có th b o t n s c s ng 1 - 2 năm nhưng s b ch t khi thu c lá s y khô trong lò nhi t ñ 800C. Vi khu n cũng ch t nhanh khi s ng tr c ti p trong ñ t có vi sinh v t ñ i kháng. B nh vi khu n lây nhi m m nh hơn v ban ngày, so v i ban ñêm, bóng t i. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n m ñ cao, có sương mù, mưa gió, nhi t ñ t 18 - 280C. B m ng n ng t lá t o v t thương trên cây làm cho b nh lây lan d dàng hơn, phát trii n m nh hơn so v i thu c lá ñ gi ng l y h t. Vi khu n sau khi xâm nh p qua l khí kh ng m lan r ng và sinh s n trong các gian bào, phá hu nhu mô, vi khu n sinh ra ñ c t tabtoxin phá hu di p l c t o ra v t b nh có qu ng vàng, m ñư ng cho vi khu n ti p t c lan r ng trong mô lá. ð c t b n v ng v i nhi t ñ cao, v i axit nhưng nhanh chóng m t ho t tính, b trung hoà b i dung d ch NaOH ho c KOH. S s n sinh ñ c t c a vi khu n b ñình tr khi có ñ ng sunfat trong môi trư ng. ð c t ñư c s n sinh ra nhi u trong ñi u ki n thích h p 250C, t i ña ñ n 30 350C, t i thi u 8 -120C và có s t sunfat trong môi trư ng. B nh h i thu c lá và thu c lào. Trong nh ng ñi u ki n t nhiên lây b nh nhân t o thích h p có th lây nhi m trên m t s loài: thu c lá, t, cà chua, cà ñ c dư c, ñ u tương...Trong t nhiên, vi khu n lây nhi m ñư c m t s loài c d i Chenopodium album, Physalis virginiana, Ambrosia bidentata (D. Spaar, 1997). Bi n pháp phòng tr b nh ñ m lá vi khu n: - Tiêu hu tàn dư b nh trên ñ t tr ng. Kh trùng d ng c , kho ch a nguyên li u b ng formol 1/25 - 1/50 ho c 3% ñ ng sunfat. Di t tr ngu n b nh vi khu n tri t ñ như di t c d i. - S d ng các gi ng kháng b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

162

- Tr ng b ng h t gi ng kho , cây gi ng kho , s ch b nh. X lý h t gi ng b ng hoá ch t AgNO3 0,1% trong 15 - 30 phút ho c s y nóng làm khô h t ñ n m ñ 4-6% trong 1 gi . X lý cây gi ng trư c khi tr ng b ng ch ph m sinh h c ho c thu c hoá h c. - Th c hi n các bi n pháp k thu t thâm canh tăng cư ng s c ch ng b nh nh t là ch ñ phân bón. ð c bi t tăng cư ng bón kali v i lư ng cao, làm tăng s c kháng b nh và năng su t. Bón t l N, P, K thích h p, ñ c bi t N: K ph i th p hơn 1. Không bón thúc ñ m quá mu n. Bón vôi, tro b p cũng có tác d ng h n ch b nh. Không tr ng ñ c canh thu c lá, thu c lào. 6. B NH H O RŨ VI KHU N Có hai lo i b nh ch t héo thu c lá tiêu bi u do vi khu n thu c hai loài khác nhau gây ra và nh ng tri u ch ng b nh riêng bi t nhưng tri u ch ng chung là héo rũ. 6.1. B nh héo xanh vi khu n [Ralstonia solanacearum Smith; Pseudomonas solanacearum] B nh r t ph bi n và gây h i khá nghiêm tr ng trên thu c lá các vùng nhi t ñ i, c n nhi t ñ i, ñ c bi t Vi t Nam. ð i v i thu c lá, vi khu n có th gây b nh trong b t kỳ giai ño n sinh trư ng nào, nhưng thông thư ng b nh xu t hi n giai ño n sau khi tr ng cây gi ng ra ru ng 15 – 30 ngày tr ñi. B nh phát tri n m nh trong ñi u ki n nóng m, nhi t ñ thích h p 28 – 300C, t i thi u 100C, t i ña 410C kèm theo ñ m không khí cao, ñ c bi t có mưa, gió và sương trên ñ t cát pha, th t nh . Vi khu n b o t n tính gây b nh lâu dài trong ñ t (1 – 2 năm) và trên tàn dư cây b nh (7 tháng – 1 năm) trên ñ ng ru ng sau khi thu ho ch. Trong ñ t m, vi khu n b o t n lâu dài nhưng trong ñ t khô, phơi i, vi khu n ch t nhanh hơn. Theo Nakata (1927), vi khu n có th nhi m b nh h t gi ng thu c lá nhưng ch b o t n ñư c vài ba ngày. Như v y, h t gi ng thu c lá không có ý nghĩa truy n b nh cho v sau. Các gi ng thu c lá hi n ñang tr ng ph bi n nư c ta (vùng B c Giang, Ba Vì, Sóc Sơn, Tây Ninh) ñ u nhi m b nh các v thu c lá xuân và thu c lá thu (gi ng C176 và K326). B nh càng n ng n u tr ng ñ c canh ho c k ti p v i các loài cây tr ng c n là ký ch c a b nh và trên ñ t nh có nhi m nhi u tuy n trùng. Tuy n trùng n t sưng Meloidogyne spp. v a có tác d ng gây v t thương r t o ñi u ki n cho vi khu n xâm nhi m gây b nh, v a có kh năng tr c ti p gây b nh n t sưng làm cho cây nhi m b nh h n h p, ch t nhanh, t l b nh cao có khi lên t i 100%. Vi khu n lan truy n ch y u nh nư c tư i, mưa, gió, xâm nh p qua v t thương cơ gi i, phát tri n sinh s n và s n sinh ñ c t trong h th ng m ch d n thân, làm vít t c m ch d n v n chuy n nư c và ch t dinh dư ng, làm nâu ñen m ch d n do tác ñ ng c a enzym tirozinaza. Khi c t ngang thân cây b nh, ngâm ño n c t vào nư c có th nhìn th y d ch vi khu n tr ng nh y ñùn ra t các bó m ch d n màu nâu ñen. ðây là phương pháp ch n ñoán nhanh b nh héo xanh vi khu n do Pseudomonas solanacearum gây ra.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

163

6.2. B nh th i r ng thân [Erwinia carotovora (Jones) Holland và Erwinia aroidae Townsend] B nh xâm nhi m qua các v t thương cơ gi i do mưa gió, b m ng n, ng t lá t a nhánh, côn trùng gây ra. B nh h i ph bi n trên cây ñã l n trong th i kỳ c t ng n, b m ch i nhánh, thu ho ch ng t lá. B nh cũng có th h i cây con làm th i thân, cây ch t héo t ng vòm, t ng v t vư n ươm nên còn g i là b nh ñen chân thu c lá. Trên cây l n ru ng s n xu t, sau khi vi khu n xâm nh p qua v t thương, v t c t vào trong, ru t thân b th i ñen toàn b , v sau khô héo, t o ra hi n tư ng r ng thân. Các lá t ng g c và t ng trên ñ u b héo rũ xu ng, ch t khô d n t các lá phía dư i nhưng không r ng. nơi v t thương, v t c t trên thân và nách lá khi ng t ng n, t a nhánh xu t hi n nh ng v t b nh l n lõm vào, màu nâu ñen. B nh phát tri n lây lan thu n l i trong ñi u ki n m ñ cao, mưa nhi u, ru ng trũng kém thoát nư c. Nh ng gi ng thu c lá có thân c ng, ñ c, nhi m b nh nh hơn. M t s gi ng thu c lá ch ng ch u ñư c b nh ñã ñư c ch n t o M như N75; NC95, v.v…. Bi n pháp phòng tr : - V sinh, tiêu hu tàn dư cây b nh, cày sâu, phơi i ho c ngâm ñ t sau khi thu ho ch thu c lá. H n ch ngu n b nh tích lu và lan truy n trong ñ t. Di t c d i, ký ch ph (cây rau d n d i). - Luân canh thu c lá v i lúa nư c, ngô, bông, mía. Bi n pháp luân canh v i lúa nư c là bi n pháp có hi u qu rõ r t h n ch b nh héo xanh và b nh th i r ng thân do vi khu n. - Th c hi n các bi n pháp k thu t thâm canh, ñ c bi t làm ñ t k , lu ng cao, thoát nư c nhanh, thoáng khí. Tư i nư c h p lý, chú tr ng bón vôi và bón ñ m nitrat có tác d ng làm gi m b nh. Chăm sóc c n th n tránh v t thương sây sát. Kh trùng d ng c , dao, khi c t ng n, t a nhánh. Lo i b nh ng cây ch t héo trong vư n ươm và trên ru ng s n xu t. Thu ho ch lá riêng r trên cây kho và cây b nh. - Ch n t o, s d ng ñ gieo tr ng các gi ng ch ng ch u b nh.

7. B NH GIÁC BAN BÔNG [Xanthononas malvacearum (Smith) Dowson] 7.1. Tri u ch ng gây b nh B nh r t ph bi n trên th gi i và các vùng bông trong nư c. B nh xu t hi n t th i kỳ m m cho t i khi thu ho ch, h i trên t t c các b ph n như m m, lá sò, thân cành, hoa qu , h t xơ bông. Lá sò b b nh n ng lúc ñ u xu t hi n ch m nh , tròn, xanh trong d ng gi t d u khi soi lên ánh m t tr i th y r t rõ. V sau ch m b nh lan r ng ra, có khi nhi u ch m liên h p ch p v i nhau thành v t b nh l n r i sau mô ch t tr thành v t b nh màu nâu ñên. Trên v t b nh lúc m ư t có ti t d ch nhày g i là gôm. Lá sò b b nh n ng s b r ng s m.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

164

Lá th t b b nh có hai tri u ch ng khác nhau: d ng v t ñ m có góc c nh và d ng v t b nh ôm d c theo gân. D ng v t ñ m có góc c nh h i nhu mô phi n lá, v t b nh xanh trong gi t d u, lan r ng r i b gi i h n b i các m ch gân trên phi n lá t o thành các v t ñ m có góc c nh màu nâu ñen n m r i rác trên m t lá. D ng v t b nh kéo dài ôm d c theo gân l n cũng xanh trong gi màu nâu ñen, kéo dài d c theo hai ñư ng gân lá, có khi ch y dài su t t b nh này r t nguy hi m vì s làm gân lá ng ng l n, lá b co rút, ñ m l bi n vàng và khô r ng ñi. Thân cành b b nh ban ñ u cũng có ch m b xanh gi t d u lan r ng ra quanh thân, cành. t d u, sau chuy n i g c lá. D ng v t i r t nhanh chóng nh nh màu trong

Ch b b nh th t nh l i, d g y nên có khi làm ch t c cành. Trên ñài hoa v t b nh cũng có hình góc c nh, xanh trong gi t d u, t ñó b nh d lan t i ñáy qu và v qu . Trên qu , v t b nh lúc ñ u là m t ch m trong nh xanh trong gi t d u, d n d n lan r ng ra thành v t b nh hình tròn l n có khi chi m h t n a qu , ph n gi a v t b nh hơi lõm xu ng và có màu nâu ñen, phía trong qu xơ bông b t dính thành c c r n. Múi qu không n , d b th i r ng ñi, làm gi m năng su t 6 - 20%, xơ bông ng n, dòn, vàng, ch t lư ng gi m. Tóm l i, dù b nh h i b ph n khác nhau nhưng ñ c ñi m chung cơ b n c a tri u ch ng là v t b nh xanh trong gi t d u v sau màu nâu ñen ñ u ñ n và có màng d ch nhày vi khu n trên v t b nh. 7.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do vi khu n Xanthomonas malvacearum (Smith) Dowson gây ra. ðây là lo i vi khu n hình g y 2 ñ u tròn, có 1 - 2 lông roi m t ñ u nên có th chuy n ñ ng ñư c trong nư c. S ng trên môi trư ng pepton có khu n l c hình tròn nh , màu vàng rơm, nh n bóng. Vi khu n háo khí. Nhi t ñ thích h p nh t cho s sinh trư ng c a vi khu n là 25 300C. Nhi t ñ t i ña 36 -380C, nhi t ñ t i thi u < 100C. Nhi t ñ ch t trong nư c là 50 - 530C. Vi khu n có tính ch ng ch u nhi t ñ th p cũng khá cao. Vi khu n r t m n c m v i ánh sáng m t tr i nhưng vì có s c t vàng và ñư c n m trong mô lá nên ch ng ch u tác ñ ng c a ánh sáng tr c x . Trong tàn dư th c v t khô r ng, vi khu n có th t n t i m t th i gian khá lâu, có khi t i 5 - 7 năm. Nhưng khi nh ng tàn dư ñó b hu ho i th i m c, vi khu n ñư c gi i phóng ra ngoài rơi vào trong ñ t, trong nư c thì r t d b các khu n th c th và các vi sinh v t ñ i kháng s ng ñ t tiêu di t nh t là nhi t ñ cao. 7.3. Ngu n b nh và quá trình xâm nhi m lây lan phát tri n b nh: Vi khu n giác ban không s ng lâu ñư c trong ñ t m nên ñ t không ph i là ngu n b nh ch y u. Vi khu n giác ban có tính chuyên hoá h p ch h i cây bông ho c ñôi khi h i cây bông gòn (Eriodendron anfractuorum) và cây c i xay (Abutilon indicum) do ñó các lo i cây c và các lo i cây tr ng khác không ph i là ngu n b nh d tr .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

165

Ngu n b nh ch y u c a vi khu n là h t gi ng. H t gi ng có th nhi m b nh bên trong và bên ngoài b m t. ðó chính là nguyên nhân chính làm b nh phát sinh th i kỳ cây con có lá sò các vùng tr ng bông lâu ñ i và các vùng m i tr ng bông l n ñ u. H t nhi m b nh x y ra trong quá trình hình thành qu và chín ñ ng th i cũng x y ra trong khi cán xơ bông. trên ñ ng ru ng,

Vai trò c a tàn dư thân, lá, qu b b nh rơi r t l i trên ñ t chưa b hoai m c có m t ý nghĩa quan tr ng trong vi c b o t n ngu n b nh. Xâm nhi m l n ñ u trong th i kỳ m m và cây con là k t t a c a s di chuy n bên trong c a vi khu n t h t lên lá sò ñư c ti n hành su t trong quá trình n y m m, ñ ng th i có th do m m trong ñ t ti p xúc v i vi khu n t n t i tàn dư trong ñ t. Lá sò b b nh tuy không th gây tác h i to l n ñ n năng su t qu cây nhưng cũng r t ñáng chú ý vì ñó là ngu n b nh ñ ti n hành xâm nhi m l p l i trong các giai ño n sinh trư ng sau c a cây, do d ch nhày vi khu n t o ra trên các v t b nh nh mưa và côn trùng truy n lan. Quá trình xâm nh p c a vi khu n vào cây ñư c b t ñ u qua các l khí t p trung m t dư i lá và qua các v t thương sây sát cơ gi i trên lá, qu … Quá trình xâm nhi m c a vi khu n ti n hành trong ñi u ki n có màng nư c trên m t lá, di ñ ng xâm nh p vào kho ng tr ng trong l khí, lan ra các gian bào r i ti t ra enzym ñ phân gi i các m nh gian bào. C u trúc mô b phá ho i bi n thành m t kh i nhão ch a d ch vi khu n ñư c ti t ra ngoài thành m t màng d ch nhày trên v t b nh tr thành ngu n lây b nh l p l i trên ñ ng ru ng. Ngoài ra, vi khu n di chuy n bên trong mô m ch d n mà không th hi n rõ tri u ch ng ra bên ngoài, nh t là trong ñi u ki n nhi t ñ quá cao. ðó là m t trong nh ng nguyên nhân làm qu và h t nhi m b nh bên trong. Vì v y, ch có cây nào hoàn toàn không b b nh thì qu và h t m i có th không nhi m b nh, còn các cây ñã b b nh thì kh năng h t nhi m b nh là thông thư ng. Khi phôi h t nhi m b nh thì h t d m t s c n y m mho c m m s b b nh ch t ngay trong ñ t sau khi gieo h t. Th i kỳ ti m d c c a b nh dài hay ng n ph thu c vào nhi t ñ và tu i lá. Trong ñi u ki n thu n l i, th i kỳ ti m d c 4-5 ngày, nhưng trong ñi u ki n không thu n l i nhi t ñ cao > 350C ho c th p < 200C mà lá l i già thì th i ký ti m d c kéo dài t i 2-3 tu n l . S phát sinh phát tri n c a b nh ph thu c nhi u vào ñi u ki n ngo i c nh, các y u t k thu t và ñ c ñi m c a gi ng. Y u t nhi t ñ và m ñ c a ñ t, không khí có nh hư ng l n t i s phát sinh xâm nhi m l n ñ u c a b nh, cũng như y u t nhi t ñ và lư ng mưa có nh hư ng quy t ñ nh t i s xâm nhi m l p l i c a b nh trên ñ ng ru ng. mi n B c nư c ta, bông con m c trong v ñông xuân thư ng b b nh n ng hơn bông trong v mùa. M c dù b nh phát tri n m nh khi nhi t ñ kho ng 25 - 280C nhưng khi nhi t ñ th p hơn th m chí 17 - 180C b nh v n có th phát sinh trên lá sò khá nhi u n u h t gi ng nhi m b nh. Trong trư ng h p này cây bông có s c ch ng ch u b nh kém, d nhi m b nh. Tuy nhiên, th i gian b nh kéo dài hơn 8 - 12 ngày m i xu t hi n rõ tri u ch ng b nh. Trong ñi u ki n v mùa, nhi t ñ tương ñ i cao, giai ño n cây con lá sò b

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

166

b nh ít hơn nhưng th i gian phát b nh l i ng n hơn, thư ng ch trong vòng 6 - 12 ngày sau khi m c. T l b nh lá sò càng cao n u ñ m ñ t cao. Y u t mưa bão và s ñ ng gi t nư c trên cây, gây v t thương sây sát trên lá làm tung b n d ch vi khu n trên v t b nh ñi xa s thúc ñ y b nh phát tri n lây lan m nh trên ñ ng ru ng. c hai v bông ñông xuân và bông mùa, s phát tri n c a b nh tăng nhanh b t ñ u t giai ño n sau khi cây có n tr ñi cho t i khi cây có qu . B i v y, cao ñi m c a b nh thư ng x y ra ñ ng b ng B c b t tháng 5 và tháng 9 - 10 nh t là nh ng ru ng m ư t, bông m c v ng, th i gian sinh trư ng kéo dài, khi bón phân ñ m không h p lý, bón quá mu n vào th i kỳ sau, mưa nhi u. Bón kali có tác d ng h n ch m c ñ b nh nhưng tác d ng còn ph thu c vào ñi u ki n ñ t ñai và tình hình sinh trư ng c a cây. Các gi ng bông khác nhau có tính ch ng ch u b nh ñ i v i các nhóm nòi vi khu n khác nhau. Loài bông h i ñ o (Gossypium barbadense) nhi m b nh n ng. Loài bông c (G. arboreum) có tính ch ng b nh cao. B ng con ñư ng ch n l c và lai t o ngư i ta ñã t o ra nhi u gi ng bông lai năng su t cao, có tính ch ng b nh giác ban t t ñ dùng trong s n xu t. nư c ta, m t s gi ng bông m i có th nhi m b nh n ng như M456 - 10, s 1742,.....M t s gi ng m i kháng b nh giác ban như VN - 23, VN - 27, VN - 30, VN - 31, K - 44 và gi ng Bio -7 kháng trung bình. 7.4. Bi n ph p phũng tr X lý h t gi ng: ðây là bi n pháp r t có hi u qu trong vi c phòng tr b nh. Tr n h t gi ng v i H2SO4 ñ m ñ c cho cháy sơ bông r i ñem r a s ch b ng nư c lã, hong khô h t, ñem gieo, ho c sau khi hong khô h t ñem tr n v i thu c hoá h c. X lý nư c nóng 600C trong 30 phút r i hong khô ñem gieo. X lý h t gi ng có hi u qu có tác d ng phòng tr b nh rõ r t và nh ñó ñ m b o năng su t thu ho ch tr i hơn 2 t /ha tr lên, ñem l i l i ích kinh t ñáng k . Tiêu di t tàn dư cây b nh, qu b nh sau khi thu ho ch. Cày sâu, ngâm nư c m t th i gian. Có th luân canh v i các cây tr ng khác, ñ c bi t là lúa nư c ñ làm gi m ngu n b nh trên tàn dư trong ñ t. giai ño n lá sò b b nh c n t a cây k p th i. Trong trư ng h p c n thi t có th phun thu c hoá h c như Boocño 0,5% - 1%. Tăng cư ng bón thêm phân kali, tro b p giai ño n ñ u và giai ño n sau. L y gi ng nh ng ru ng không b b nh n ng ñ l y h t làm gi ng cho v sau. M t s gi ng bông do ch n l c, lai t o có kh năng ch ng b nh cao mà năng su t khá c n ñư c b i dư ng và s d ng vào s n xu t ñ phòng tr b nh. ðây là bi n pháp cơ b n nh t. m t s nư c trên th gi i, vi c s d ng gi ng ch ng b nh giác ban ñã thu ñư c hi u qu phòng tr và hi u qu kinh t l n.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

167

8. B NH SÙI CÀNH CHÈ [Bacterium sp.] B nh sùi cành chè ñư c phát hi n vào năm 1960 m t s nông trư ng chè trên mi n B c, li n m y năm sau ñó b nh phát tri n r ng. nông trư ng Vân Lĩnh (Phú Th ), có trên 500 ha chè b b nh, có nh ng nương chè b b nh t i 60 - 70%. Trên nh ng cây b b nh, búp mùa xuân sinh trư ng kém, ch m 10 - 15 ngày so v i cây kho . T c ñ tăng trư ng c a cành b nh ch m hơn. Cành b nh chóng ch t, ít búp, lá d khô r ng, thưa th t. 8.1. Tri u ch ng b nh nh ng cây chè b b nh tán cây c n c i, lá màu xanh ho c hơi vàng. Nh ng lá phía trên v t sùi d b r ng, cành khô ch t d n. B nh h i b ph n thân, cành nh t là cành non xanh, h i c trên lá, gân lá, ch i. Các ch i chè phía trên v t b nh có ñ c trưng bi u hi n là các ñ t cành ñ u ng n, lá b bi n d ng, m t lá dày thô. V t b nh trên lá có màu nâu s m, xung quanh có g n i lên, gi a hơi lõm, mô b nh d n d n hoá g . Kích thư c c a v t b nh kho ng t 2 ñ n 6mm. Cu i cùng mô b nh có th nát tách kh i lá làm thành l th ng. V t b nh trên cành t o thành nh ng u sưng s n sùi, v thân, cành m ng b n t r n thành nhi u khía ch ng ch t, bên trong g n i u sùi ra, v t b nh sùi có màu nâu. Nhi u v t b nh sùi có th ch p n i li n nhau hình thành m t ño n dài trên cành, v t b nh có th bao quanh c cành ho c ch m t ph n phía cành. Do v y, cành r t d g y, khô ch t. 8.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh B nh sùi cành chè là m t lo i b nh có tính ch t truy n nhi m ký sinh. Nh ng k t qu nghiên c u trong nư c và ngoài nư c ñ u k t lu n: b nh sùi cành chè do vi khu n Bacterium gorlencovianum gây ra. Vi khu n có d ng hình g y, khu n l c màu tr ng kem, láng bóng, nhu m gram âm. Vi khu n không t o indol, không kh nitrat, không thu phân tinh b t, t o H2S… Vi khu n có th t o ra axit nhưng không t o khí trên môi trư ng có glucô và sacaro. Vi khu n xâm nh p vào cây, vào mô cây qua v t thương. Th i kỳ ti m d c c a b nh trên cành non là 20 - 25 ngày, trên cành già 30 - 45 ngày. Vi khu n không truy n qua h t gi ng, qua r mà nh ng u sùi còn t n t i là ngu n b nh ch y u ñ lây lan b nh. trên cành

S lây lan b nh trong t nhiên là do s chuy n ngu n b nh t cây này sang cây khác trong ñi u ki n có gi t nư c. B i v y b nh thư ng phát sinh phát tri n t tháng 6 ñ n cu i năm, nhưng m nh nh t là t tháng 9 ñ n tháng 11, trong ñi u ki n nhi t ñ t 21 - 260C và m ñ cao. Nh ng nương chè âm u, nhi u c d i, g n r ng r m r p, ít ánh sáng ho c chè dư i chân ñ i thư ng b b nh n ng hơn. Nh ng cây chè già, tán to, nhi u cành thư ng b b nh n ng. Ngoài ra, m t s vùng chè b b nh sùi cành n ng thư ng th y nh ng nơi có b xít mu i phá h i nhi u. Nhưng cho ñ n nay, ngư i ta cũng chưa xác ñ nh ñư c m i liên quan sinh v t h c gi a b xít mu i và b nh, hay ñó ch là m t s liên quan ng u nhiên do

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

168

nơi nào ñó có b xít mu i phá nhi u thì ñó có ñi u ki n sinh thái r t phù h p v i s phát tri n c a b nh và vì b xít mu i phá h i m nh nên cây chè suy y u càng d dàng b b nh sùi cành n ng hơn. Tuy nhiên, trong th c t v n có th th y r ng, cũng có nh ng năm nh ng nương chè b xít mu i r t ít và h u như không có nhưng b nh sùi cành chè v n có th phát tri n khá n ng. 8.3. Bi n pháp phòng tr - Tiêu di t ngu n b nh, khôi ph c và làm cho cây chè tr l i b ng bi n pháp ñ n chè. Sau khi ñ n c n sát trùng v t ñ n b ng dung d ch Naptenat ñ ng 5%. nh ng nương chè b b nh n ng c n ph i ñ n s m, ñ n t p trung, ñ ng th i thu nh t ñ t nh ng cành ñã ñ n ñ gi m b t ngu n b nh. - Tăng cư ng chăm sóc, làm c s ch, nương chè thoáng. Khi bón ñ m c n tăng cư ng bón phân kali có tác d ng nâng cao năng su t, giúp cho cây tăng cư ng kh năng ch ng b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

169

Ph n 3 B NH DO VIRUS

Chương VIII B NH VIRUS H I CÂY LƯƠNG TH C VÀ CÂY RAU

1. B NH VIRUS H I LÚA (Rice virus diseases) 1.1. Tên b nh B nh virus h i lúa Vi t Nam có nhi u tên g i khác nhau như b nh lúa th t, b nh lúa vàng l i, b nh lúa l i m , lúa c , b nh vàng lá lúa, b nh xoăn ng n lá lúa ... Nguyên nhân chính là vì b nh virus h i lúa do nhi u nguyên nhân gây b nh, m i nguyên nhân t o ra m t tri u ch ng hoàn toàn khác nhau. Vì v y, tên c a b nh khá ph c t p, bi n ñ i theo t ng tri u ch ng, t ng b nh h i. 1.2. Tên khoa h c Tên b nh virus lúa cũng như các b nh virus h i ngư i, ñ ng v t và th c v t khác theo quy ñ nh qu c t ñư c vi t b ng ti ng Anh. Các b nh virus h i lúa chính ñư c phát hi n trên th gi i và Vi t Nam là:
1. B nh vàng lá tungro (Rice tungro bacilliform virus - RTBV) Rhabdoviridae 2. B nh vàng lá tungro (Rice tungro spherical virus - RTSV) Sequiviridae 3. B nh lúa c (Rice grassy stunt virus - RGSV) Tenuivirus 4. B nh lúa lùn xoăn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV) Reoviridae 5. B nh vàng lá di ñ ng (Rice transitory yellowing virus - RTYV) Rhabdoviridae 6. B nh lúa lùn (Rice dwarf virus - RDV) Reoviridae 7. B nh vàng lá tàn l i (Rice yellow stunt virus - RYSV) Rhabdoviridae 8. Virus t o v t u lùn cây lúa (Rice gall dwarf virus - RGDV) Reoviridae 9. B nh tr ng lá lúa (Rice hoja blanca - RHBV) Tenuivirus

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

170

10. B nh kh m ch t mô lá lúa (Rice necrosis mosaic virus - RNMV) Potyviridae 11. B nh s c lá lúa (Rice stripe virus - RSV) Tenuivirus 12. B nh s c ch t trên gân lá (Rice stripe necrosis virus - RSNV) Furovirus 13. B nh s c ñen lùn (Rice black streaked dwarf virus - RBSDV) Reoviridae 14. Rice giallume virus - RGV - Luteoviridae 15. Virus héo tàn l i lúa (Rice wilted stunt virus - RWSV) Tenuivirus 16. Virus ñ m vàng lúa (Rice yellow mottle virus Satellite) Satellite.

1.3. M t s b nh virus lúa chính ñư c phát hi n

Vi t Nam

B nh virus lúa gây tác h i r t l n Vi t Nam. Trong l ch s tr ng lúa nư c ta ñã x y ra r t nhi u tr n d ch l n vào các năm 1910, 1920, 1940 -1945, 1964 -1969, b nh xu t hi n t mi n núi Tây B c, L ng Sơn cho ñ n vùng ð ng b ng sông H ng, các vùng lúa ven bi n Nam Trung B và Nam b có nh ng tr n d ch ñã tiêu hu m y ch c v n ha lúa, t c ñ lây lan r t nhanh. Cây lúa b b nh lúc ñ u lá s m màu, sau ñó cây lùn th p lá xoè ngang, thâm lâu r ñen, cây ch t l i nhanh chóng. B nh có th xu t hi n t m t vài m2 sau ñó lây lan ra hàng trăm, hàng nghìn ha. Làm cánh ñ ng lúa t màu xanh bi n thành màu nâu và ch t l i trong vòng 10 -15 ngày sau khi phát hi n b nh. R t nhi u ñ a phương mi n B c và mi n Trung, mi n Nam ñã hoàn toàn không ñư c thu ho ch lúa. Ví d : H p tác xã C L - Nam ð nh trư c khi có b nh thu ho ch 120 t n lúa m i năm. Sau khi có b nh ch còn thu ho ch 1 t n lúa. G o thu ñư c t lúa b b nh thư ng có màu s m, ñ ng không ăn ñư c. Do ñó, thi t h i c a b nh có th tính là 100% (1964 - 1968); ñ c bi t d ch b nh lúa lùn xo n lá, lúa c , lúa vàng lùn ñã phá ho i mi n tây Nam b trên di n tích trên 500.000 ha (năm 2006 - 2007). Nhi u tác gi ñã nghiên c u d ch b nh virus h i lúa Vi t Nam và phòng tr như ðư ng H ng D t, ð ng Thái Thu n, Nguy n H u Thu , Vũ Kh c Như ng, Lê Văn Thuy t, Phan ðình Ph ng,....(1965 - 1970); Hà Minh Trung, Ngô Vĩnh Vi n, Nguy n Văn Bi u (1979 - 1985); Vũ Tri u Mân, Nguy n Thư, Ph m Văn Kim, Ngô Vĩnh Vi n (1998 - 2007) và nhi u tác gi khác. a) B nh Tungro h i lúa B nh tungro h i lúa hay vàng ñ , lá lúa ñ , do nhóm b nh g m 2 nguyên nhân ñó là: - Virus tungro d ng hình vi khu n (Rice tungro bacilliform virus - RTBV) Rhabdoviridae. Virus này thư ng gây b nh trên các gi ng lúa Oryza sativa v i tri u ch ng lá bi n vàng màu da cam và cây tàn l i. B nh ph bi n vùng ðông Á và Trung Qu c, Vi t Nam. Virus có hình vi khu n, có kích thư c dài x r ng bi n ñ ng t 110 400nm x 30 - 35nm. Virus truy n b ng b rày xanh ñuôi ñen ñ c bi t là b rày Nephotetlix virencens và 5 loài b rày khác (Cicadelidae), theo ki u truy n n a b n v ng (semi-persistant). - Virus tungro d ng c u (Rice tungro spherical virus - RTSV) Sequiviridae. Virus này cũng thư ng gây b nh trên các gi ng lúa Oryza sativa v i tri u ch ng y u t tàn l i.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

171

B nh ph bi n vùng ðông Á, Trung Qu c, Vi t Nam và Nh t B n. Virus d ng c u có ñư ng kính 30nm, b nh truy n b ng b rày Nephotetlix virencens và h Cicadelidae, theo ki u truy n n a b n v ng (semi-persistant). ð c ñi m c a hai virus này là luôn ph i h p cùng nhau trên m t cây m i xu t hi n tri u ch ng Tungro như ñã mô t . b) B nh lúa c Tên Vi t Nam thư ng g i là lúa c , lúa l i m , v.v... (Rice grassy stunt virus RGSV) Tenuivirus. B nh phân b r ng Nam Á và ðông Nam Á ( n ð , Trung Hoa, Indonesia, Nh t B n, ðài Loan, Malaysia, Philippines, Srilanca, Thái Lan, Vi t Nam,v.v....) Tri u ch ng b nh: B nh t o ra hi n tư ng d nh lúa th p lùn thành m t búi như búi c , lá có màu vàng chanh ñ n vàng ñ m trông như b i c , r i l i ch t. Nguyên nhân gây b nh: B nh lúa c phân b t t c các nư c ðông Á, Nam Á trong ñó có Vi t Nam. Virus gây b nh có d ng s i m m, có kích thư c dài x ñư ng kính: 950 - 1350nm x 6nm. Virus truy n b ng b rày nâu Nilaparvata bakeri, N.lugens và N.muiri. Theo ki u truy n b n v ng (persistant). B nh ph bi n mi n B c và mi n Trung, Vi t Nam (Vũ Tri u Mân, Hà Minh Trungvà các tác gi khác). c) B nh lúa lùn xoăn lá B nh lúa lùn xoăn lá (Rice ragged stunt virus - RRSV) Reoviridae, b nh ph bi n các nư c Nam Á, ðông Á... trong ñó có mi n Nam Trung B , Vi t Nam (Hà Minh Trung và ctv). Virus d ng c u, ñư ng kính 65nm, thư ng gây b nh trên các nhóm gi ng lúa Oryza latifolia, O. navara và O. sativa - t o hi n tư ng xoăn ng n lá lúa, bi n vàng và cây lúa tàn l i. Virus truy n b ng b rày nâu Nilaparvata lugens, h Delphacidae. Virus truy n b nh theo ki u b n v ng. d) B nh vàng lá lúa B nh này còn có tên là b nh vàng lá di ñ ng (Rice transitory yellowing virus RTYV) Rhabdoviridae. B nh ph bi n ðài Loan và có th m t s nư c thu c vùng ðông Nam Á trên lúa Oryza sativa - nhóm Japonica. Thư ng gây bi n vàng và vàng da cam trên các lá già và lá trư ng thành, ít th hi n tri u ch ng toàn cây. M t s tác gi cho r ng, b nh này chính là b nh vàng lá lúa Tây B c, Vi t Nam. *Phòng tr b nh virus lúa M t s bi n pháp chính là: - Ch n gi ng ch ng b nh: các gi ng lúa Vi t Nam ñ u b nhi m b nh nhưng khi d ch b nh b t ñ u xu t hi n thì các gi ng lúa n p vùng Tây B c b b nh n ng hơn là các gi ng lúa t . Sau này khi d ch b nh ñã phát tri n m nh thì t t c các gi ng ñ u b nhi m b nh. Do ñó, v n ñ tìm ki m gi ng lúa ch ng b nh là m t câu h i l n ñ i v i các cán b nghiên c u b nh cây Vi t Nam.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

172

- D báo và di t côn trùng môi gi i: B r y xanh ñuôi ñen và b r y nâu là môi gi i truy n các b nh virus h i lúa. Tuy nhiên, trong m t năm có t i 7 l a b r y xanh và nhi u l a b r y nâu. Do ñó, c n có d tính phòng tr ñ gi m lư ng phun thu c, tránh gây ñ c cho môi trư ng. mi n Nam Vi t Nam ñã ng d ng bi n pháp theo dõi r y trên b y ñèn và t ch c gieo x hàng lo t né r y thành công trên 1 tri u ha (v ñông xuân năm 2007). - Di t c d i và các nơi côn trùng trú ng s m trư c mùa b nh - Nghiên c u pháp hi n s m cây b nh b ng ELISA và các k thu t khác Khi cây lúa ñã b b nh có th khôi ph c b ng cách làm c s c bùn và bón thêm phân ñ c bi t là kali, s d ng ít ñ m ñ t o s h i ph c. 2. B NH VIRUS H I NGÔ B nh virus ngô phân b khá r ng trên th gi i, b nh có m t các nư c có di n tích tr ng ngô l n như M , Mexico, Trung Qu c, Nga, n ð , Hungaria, Pháp… B nh xu t hi n Vi t Nam v i t l th p và chưa có tác h i l n ñ n s n xu t nhưng ti m n m t nguy cơ trong tương lai g n v d ch b nh. M t s b nh virus ngô ch y u : 1. B nh ñ m vàng lùn ngô (Maize chlorotic dwarf virus - MCMV) Sequiviridae. 2. B nh ñ m bi n vàng (Maize chlorotic mottlte virus - MCDV) Tombusviridae. 3. B nh kh m lùn ngô (Maize dwarf mosaic virus - MDMV) Potyviridae. 4. B nh kh m lá ngô (Maize mosaic virus - MMV) Rhabdoviridae. 5. Virus Raydofino h i ngô ( Maize Raydofino virus - MRFV) Marafivirus. 6. B nh sùi lá lùn cây ngô (Maize rough dwarf virus - MRDV) Reoviridae. 7. B nh th ng thân ngô (Maize stemborer virus - MSBV) Unassigned 8. B nh h ng ph n h i lùn cây (Maize steril stunt virus - MSSV) Rhabdoviridae. 9. B nh s c vân lá ngô (Maize streak virus - MSV) Germiniviridae. 10. B nh s c v n lá ngô (Maize strip virus - MSpV) Tenuivirus. 11. B nh s c tr ng lá ngô (Maize white line mosaic satellite virus) Satellite. 12. B nh s c tr ng kh m lá ngô (Maize white line mosaic virus - MWLMV) Unassigned. a) B nh kh m lá ngô (Maize mosaic virus - MMV) Rhabdoviridae: Virus thư ng gây ra tri u ch ng ñ n vàng xanh, s c lá, gân lá bi n màu… virus có hình vi khu n - kích thư c dài x r ng là 220nm x 90nm - virus truy n b ng côn trùng Peregrenus maydis, thu c h Delphaeidae.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

173

b) B nh kh m lùn ngô (Maize dwarf mosaic - MDMV) Potyviridae: B nh ph bi n Trung Qu c, Nam Phi, M . Virus có d ng s i m m dài kho ng 770nm, virus gây ra tri u ch ng kh m lá và cây ngô lùn th p, tàn l i virus thư ng phá ho i trên gi ng ngô VN10, b nh khá ph bi n trên t p ñoàn gi ng ngô tr ng Vi t Nam (Vũ Tri u Mân và ctv). Virus truy n b nh nh côn trùng h Aphididae, nh t là r p c ngô Rhopalosiphum maydis theo ki u truy n không b n v ng (non persistant) B nh kh m lá và kh m lùn ngô là nh ng b nh ph bi n trên ngô thư ng gây ra hi n tư ng khô héo lá s m làm gi m năng su t ngô khi b nh chi m t l trên 5% s cây ngô tr ng. Các b nh virus kh m lá, kh m lùn, s c lá ñ m vàng h i ngô ñã ñư c phát hi n t 1986 - 2003 t i Trư ng ðHNN 1 Hà N i (Vũ Tri u Mân và ctv). Bi n pháp phòng tr : Tr ng gi ng ngô không b b nh, phòng tr r p và r y trên ru ng tr ng ngô - gieo tr ng ngô ñúng th i v và nh b s m các cây b b nh sau khi cây có t 4 lá tr lên. 3. B NH VIRUS H I KHOAI LANG Các b nh virus khoai lang ñư c phát hi n ph n l n châu Phi. Cho ñ n nay, b nh gây h i h u h t các vùng tr ng khoai lang trên th gi i. Hi n nay, các nghiên c u v b nh còn r t h n ch . Các b nh virus ch y u trên khoai lang hi n nay là Sweet potato feathery mottle virus SPFMV), Sweet potato vein mosaic virus (SPVMV), Sweet potato latent virus (SPLV), Sweet potato mild mottle virus (SPMMV), Sweet potato caulimovirus SPCV), Sweet potato yellow dwarf virus (SPYDV). Theo k t qu ñi u tra c a Trư ng ðH Nông nghi p I và Vi n KHKT Nông nghi p Vi t Nam (1994), nư c ta xu t hi n các b nh kh m lá dưa chu t trên khoai lang (CMV), virus chân chim (SPFMV) và virus ñ m vàng (SPCV). Trên các gi ng khoai lang tr ng t i Hà B c (cũ), b nh virus nhi m trên các gi ng khoai Lim, Hoàng Long và Mu ng ñ v i t l t 10 - 18%. a) B nh virus chân chim h i khoai lang (Sweet potato feathery mottle virus SPFMV) Potyviridae: B nh h i ph bi n các vùng tr ng khoai lang trên th gi i. B nh làm gi m năng su t ñáng k trên nh ng gi ng khoai lang m n c m v i b nh. nư c ta, t l b nh trên gi ng khoai Mu ng ñ là t 5 - 13%. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng b nh ph thu c vào nhi u y u t m n c m c a cây ký ch , ñ c tính c a ch ng virus gây b nh và ñi u ki n ngo i c nh. Tri u ch ng b nh th hi n rõ trên lá, lá cây b nh có màu xanh nh t xen k các v t kh m xanh x m, gân lá có màu vàng sáng, phi n lá co h p và mép lá có màu xanh vàng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

174

ðôi khi, trên gân lá có các v t ch t ho i. Virus gây b nh có th gây h i c . C khoai lang nhi m b nh thư ng bi n d ng v c b n t r n, s n sùi có màu nâu ñ . V t b nh có th bao b c quanh c . Ru t c a thư ng b x p và th i. Tri u ch ng b nh th hi n rõ nhi t ñ 250C. Nguyên nhân gây b nh: B nh do Sweet potato feathery mottle virus (SPFMV) gây ra. Virus gây b nh thu c nhóm Potyvirus. Virus hình s i m m, kích thư c 13 x 850nm. Axít nucleic c a virus gây b nh là ARN d ng s i ñơn, tr ng lư ng phân t là 3,7 x 106. Virus có th hình thành các th vùi có hình cánh qu t trong mô cây b nh. Virus lan truy n qua r p mu i h Aphididae theo ki u không b n v ng. Ngoài ra, virus có th lan truy n qua ti p xúc cơ h c, qua c gi ng và các phương pháp nhân gi ng vô tính khác. Virus có nhi u ch ng gây h i như ch ng SPYMV - RC gây các v t ch t c c b trên c khoai lang gi ng Jersey. Nhi u ch ng virus t o ra các v t ch t c c b trên cây rau mu i Chenopodium amaranticolor và C. quinoa. Virus gây b nh có th nhân lên trên cây thu c lá Nicotianae benthamiana. Phòng tr : M ñã ch n t o ñư c m t s gi ng khoai lang ch u b nh, ñây cũng là bi n pháp t t nh t ñ phòng tr b nh. Ngoài ra, c n s d ng ngu n gi ng s ch b nh và l y c gi ng t nh ng vùng không nhi m b nh. b) B nh virus kh m dưa chu t (Cucumber mosaic virus – CMV) h i trên khoai lang B nh thư ng làm cây còi c c, có ñ m kh m vàng trên lá, sau ñó toàn cây b nh cũng bi n vàng. Khi nhi m h n h p v i virus chân chim s làm b nh tr nên n ng hơn. B nh r t ph bi n Israel và mi n Tây châu Phi (Clark & Mayer, 1988). Virus có hình c u, kích thư c 30 nm. Virus có th truy n b ng cơ h c và h u h t do r p mu i h Aphididae truy n theo ki u không b n v ng (non persistant). Virus có kh năng truy n qua c khoai lang và phương pháp nhân gi ng vô tính. 4. B NH VIRUS H I CÂY CÀ CHUA B nh virus cà chua gây ra thi t h i r t l n cho cây cà chua, chúng làm cho cây b xoăn lá, bi n d ng hoa thâm r ng, qu nh - bi n d ng, ch t lư ng kém. B nh phá ho i n ng trên cây cà chua các vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i - là b nh h i quan tr ng nh t cho cà chua s m, cà chua xuân hè nư c ta. Có th ñi m qua m t s b nh h i chính trên cây cà chua là:

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

175

1. Tomato bushy stunt satellite RNA Satellite b nh ph bi n nhi t ñ i. 2. Tomato chlorotic spot virus (TCSV) Bunyaviridae 3. Tomato golden mosaic virus (TGMV) Germiniviridae ch có 4. Tomato leaf crumple virus (TLCrV) Germiniviridae 5. Tomato mottle virus - Germiniviridae có B cM .

vùng ôn ñ i và c n

Brazin

6. Tomato mosaic virus (ToMV) Tabamovirus phân b r ng trên th gi i . 7. Tomato pseudo curlytop virus (TPCTV) Germiniviridae ch có 8. Tomato ringspot virus (ToRSV) Comoviridae có vùng ðông Nam Á. Flovida M . nhi u nư c - chưa có công b

9. Tomato spotted wilt virus (TSWS) Bunyaviridae b nh ph bi n trên th gi i. 10. Tomato top necrosis virus (ToTNV) Comoviridae ch có 11. Tomato vein yellowing virus (TVYV) Rhadoviridae ch có M . Nh t B n.

12. Tomato yellow leaf curl virus (TYLCV) Germiniviridae phân b r ng, có nhi u Vi t Nam 13. Tomato yellow mosaic virus (ToYMV) Germiniviridae ch có Venezuela. M t s b nh virus chính h i cà chua ph bi n Vi t Nam : Brazil và

4.1. B nh xoăn vàng lá cà chua (Tomato yellow leafcurl virus - thu c h Germiniviridae) Là b nh h i ph bi n các nư c nhi t ñ i và xoăn lá cà chua, xoăn ng n cà chua, xoăn vàng lá. Vi t Nam. Có nhi u tên g i: b nh

B nh do virus xoăn vàng lá (Tomato yellow leaf curl virus - TYLCV) h Germiniviridae gây nên. Virus thư ng gây ra tri u ch ng xoăn lá, nh t là ng n xoăn r t m nh. Lá có d ng co qu p, cây lùn th p - m t lá thư ng b kh m ñ m vàng. Virus có ñư ng kính 20 nm và dài 30 nm gi a hơi thót nh như bình qu t . B nh truy n b ng b ph n Bemissia tabaci (h Aleyrodidae) theo ki u truy n b n v ng (persisstant). B nh không truy n b ng cơ h c ti p xúc. Vi t Nam, b nh xu t hi n trong v cà chua s m và v xuân hè. Ch c n có t 3 - 4 con b ph n/cây ñã có th truy n b nh t cây b nh sang cây kho (Nguy n Thơ, 1968) cây b nh s m tàn l i không cho năng su t.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

176

4.2. B nh ñ m héo cà chua (Tomato spotted wilt virus - h Bunyaviridae) B nh thư ng t o ra các v t ch t, v t ñ m vàng, héo cây và kh m lá bi n d ng lá, bi n vàng gân và c v t ch t hình nh n. Virus có d ng hình c u ñư ng kính 85nm. B nh truy n nh b trĩ (bù l ch) Thrips tabaci, T. setosus, T. parmi.v.v. theo ki u truy n b n v ng. Virus ñ m héo cà chua Vi t Nam ñư c phát hi n trên cà chua Hocmôn (TP. H Chí Minh) năm 1998 (Vũ Tri u Mân) và trên thu c lá Tây Ninh năm 1998 (Nguy n Ng c Bích, Bùi Cách Tuy n). Bi n pháp phòng tr : Tr ng cách ly cà chua gi ng và b o v cây con b ng nhà màn - có phun thu c di t côn trùng thư ng xuyên. Tr ng trên ru ng s n xu t c n theo dõi phát hi n và lo i b thư ng xuyên cây b nh k t h p d tính s xu t hi n c a côn trùng ñ phun thu c phòng tr b nh - s h n ch b nh h i m c th p. C n chú ý b o v s n ph m qu cà chua không b nhi m ñ c do phun thu c. B o v môi trư ng. V n d ng các bi n pháp phòng tr tuỳ thu c ñi u ki n sinh thái và di n bi n c a b nh. 4.3. B nh kh m lá cà chua (Tomato mosaic virus - ToMV) Virus ToMV phân b các vùng tr ng cà chua trên toàn th gi i, gây thi t h i h u h t các gi ng cà chua thương m i trên ñ ng ru ng và có th gi m s n lư ng t i 25%. Ngoài ra, s n xu t cà chua trong nhà kính trên th gi i b thi t h i do virus ToMV gây ra kho ng 20%, nhưng virus tr nên ít quan tr ng hơn khi áp d ng ch phòng b nh b ng bi n pháp canh tác. Tri u ch ng b nh: Virus ToMV có th gây h i trên h u h t các cây tr ng thu c h cà, ñ c bi t có th gây thành d ch trên cây cà chua (Lycopersicon esculentum). Tri u ch ng b nh ch u nh hư ng l n c a nhi t ñ , ñ dài ngày, cư ng ñ chi u sáng, tu i cây, ñ ñ c c a virus và phương th c tr ng (Hollings và Huttinga, 1976). Mùa hè, cây cà chua b nhi m b nh v i tri u ch ng là nh ng ñ m vàng sáng trên lá và qu , thư ng gây khô qu n u qu b nhi m b nh giai ño n ñang phát tri n. Ngoài ra, cây b nhi m ToMV còn có tri u ch ng các s c ch t ho i trên thân, cu ng, lá và qu , mùa ñông qu thư ng b th i. Cây t (Capsicum annuum) có s c ñ kháng v i ToMV. Tuy nhiên, trong nh ng ñi u ki n canh tác h p, tr ng t sau tr ng cây cà chua b nhi m do ngu n virus ToMV trong ñ t thì cây t v n b nhi m b nh. Cây t b nhi m ToMV thư ng gây th i lá và ñư ng gân khô héo và r ng lá. Khi nách lá m c ra các ch i non thì nó cũng mang ñ n nh ng tri u ch ng ñi n hình này. Trên cây thu c lá (Nicotiana tabacum) và cây khoai tây (Solanum tuberosum) virus ToMV gây ñ m lá và r ng lá, th i thân, cây còi c c.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

177

Trên cây rau mu i (Chenopodium murel), ToMV là nguyên nhân c a s r ng lá, còi c c, ch t ho i (Bald và Paulus, 1963). Nguyên nhân gây b nh: B nh do virus Tomato mosaic virus (ToMV) gây ra, thu c nhóm Tabamovirus (Ngô Bích H o, 2002). Virus ToMV có d ng hình g y, kích thư c 300 x 1,8 nm. Axít nucleic là ARN. Trong thành ph n c a virus ch a 5% axit nucleic, 95% protein. B gen bao g m ARN, s i ñơn dài th ng. Thành ph n axit nucleic 23% G, 28% A, 19% C, 30% U. Ngư ng nhi t ñ m t ho t tính (Q10) t 85 – 900C. Ngư ng pha loãng (DEP): 10-5 – 10-7. Th i gian s ng in vitro trong d ch cây b nh (LIV): 500 ngày. Trong tàn dư cây cà chua, virus ToMV có th t n t i 24 năm nhi t ñ phòng (t0 = 20 C). Cũng nhi t ñ phòng, virus có kh năng s ng và gây b nh sau vài tháng, th m chí nhi t ñ t 0 – 20C virus v n có kh năng s ng. Khi nhi t ñ xu ng dư i 200C, virus ToMV ñi vào d ng ti m n và khi ho t ñ ng tr l i thì ñ c tính c a chúng hơn h n các virus cũ (Rast, 1975). ð i v i nh ng virus t n t i trên h t thì kh năng s ng c a chúng có th lên ñ n 9 năm. Trong d ch cây thu c lá (Nicotiana clvelandii), ngư ng pha loãng c a virus có th lên t i 2 x 10-7.
0

Các ch ng virus ToMV bao g m: Tomato aucuba mosaic virus (Benlep, 1923); Tomato enation mosaic virus (Ainsth, 1937). T i ðài Loan, ngư i ta ñã phát hi n ra 3 ch ng virus ToMV là 0, 1, 2 gây h i trên cà chua vào nh ng năm 1980, 1982 (S.K. Green, L.H. Wang). Ba ch ng virus này mang các gen khác nhau. ToMV có ph m vi ký ch r t r ng gây h i trên 127 loài thu c 23 h th c v t (Edward và Christie, 1997). Theo Maitlin (1984), có trên 9 h th c v t m n c m v i ToMV. S truy n lan c a virus ToMV: virus ToMV không lan truy n qua côn trùng môi gi i mà ch y u lan truy n qua ti p xúc cơ h c t cây, ñ t, g c ghép, cành ghép, d ng c gieo tr ng b nhi m ToMV. - S lan truy n qua ti p xúc cơ h c: virus ToMV lan truy n cơ gi i d ch cây b nh ch bám dính bên ngoài côn trùng, ñ ng v t nh , chim và quan tr ng nh t là trong quá trình canh tác, tay, qu n áo, d ng c nhi m virus. Virus ToMV t n t i trong d ch cây, do ñó quá trình truy n lan thu n l i hơn. Virus có th t n t i trên tàn dư th c v t trong ñ t, do ñó cây kho tr ng trên ñ t b nhi m b nh có th b nhi m do các v t thương ho c do r cây t n thương. Ngu n nư c tư i b nhi m virus ToMV cũng m r ng ph m vi lan truy n. - S truy n lan qua h t gi ng: h t c a các qu khác nhau thì m c ñ nhi m khác nhau và có s bi n ñ i l n, kho ng 50% s h t thư ng xuyên b nhi m b nh nhưng có khi con s này lên ñ n 94%. Ngu n virus t n t i trên h t gi ng chính là ngu n lây nhi m quan tr ng cho v sau. Virus ToMV ch y u t n t i trên v h t và lan truy n cơ h c t cây m sang cây con nhưng b ng cây con ñem ñi tr ng. ðôi khi, ngư i ta cũng tìm th y virus ToMV trong n i nhũ nhưng ToMV không n m trong phôi c a h t b nhi m.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

178

- S truy n lan qua cây tơ h ng: các ch ng virus gây hi n tư ng kh m xanh ho c kh m vàng có th lan truy n nh cây tơ h ng. Hi n tư ng truy n lan qua dây tơ h ng thư ng x y ra vào mùa ñông, còn vào mùa hè thì không x y ra (Schmehze, 1956). Bi n pháp phòng tr : - Ch n gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. Ki m tra các lô h t gi ng trư c khi gieo tr ng. - V sinh ñ ng ru ng, nh b và tiêu hu cây b nh trên vư n ươm và trên ñ ng ru ng. Kh trùng các d ng c thu hái và h n ch gây các v t thương cho cây trong quá trình chăm sóc. 5. B NH VIRUS H I KHOAI TÂY Virus khoai tây gây thi t h i r t l n cho khoai tây trên th gi i. B nh thư ng do m t t p ñoàn các virus gây h i trên cùng m t cây b nh. Vì v y, tri u ch ng trên ru ng s n xu t r t khó phân bi t chính xác do m t b nh h i. Có th nêu tên m t s b nh virus ch y u h i khoai tây là: 1 Virus A khoai tây (Potato virus A - PVA) Potyviridae ph bi n kh p th gi i. 2 Virus kh m Aucuba (Potato Aucuba mosaic virus - PAMV) Potexvirus ph bi n kh p th gi i. 3 Virus ñ m nh n ñen (Potato blaek ringspot virus - PBRSV) Comoviridae M . châu

4 Virus cu n lá khoai tây (Potato leafroll virus - PLRV) Luteoviridae ph bi n kh p th gi i. 5 Virus M khoai tây (Potato virus M - PVM) Carlavirus ph bi n kh p th gi i. ðài 6 B nh qu t ng n khoai tây (Potato moptop virus - PMTV) Pomovirus có Loan, Trung Qu c. 7 8 9 10 11 12 Virus S khoai tây (Potato virus S - PVS) Carlavirus ph bi n kh p th gi i. Virus T khoai tây (Potato virus T - PVT) Trichovirus ph bi n Virus U khoai tây (Potato virus U - PVU) Comoviridae ch có Virus V khoai tây (Potato virus V - PVV) Potyviridae có châu M . Peru.

Pháp, Hà Lan, Peru.

Virus X khoai tây (Potato virus X - PVX) Potexvirus ph bi n kh p th gi i. Virus Y khoai tây (Potato virus Y - PVY) Potyviridae ph bi n kh p th gi i.

13 B nh vàng lùn khoai tây (Potato yellow dwarf virus - PYDV) Rhadoviridae ch có B c M và Canada. 14 Virus kh m vàng khoai tây (Potato yellow mosaic virus - PYMV) Germiniviridae ch có Venezuela và nhi u b nh khác.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

179

Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng ch y u c a b nh là gây nên hi n tư ng kh m lá cá non và lá bánh t . Ho c tri u ch ng nhăn lá, kh m lá, lùn cây. Bi n vàng cu n lá ng n và lá g c. Tri u ch ng b nh d m t ( n b nh) khi nhi t ñ cao và khi cây già. Các b nh virus h i khoai tây có m t s lư ng r t l n. Theo Martin (1968) có t i 33 loài virus gây b nh cho khoai tây chưa k ñ n ch ng lo i c a chúng. Thi t h i c a b nh có th t 10 - 80% năng su t tuỳ theo gi ng khoai tây, ñi u ki n sinh thái c a ru ng và s nhi m b nh c gi ng và m t ñ côn trùng môi gi i truy n b nh. Nguyên nhân gây b nh: Các nguyên nhân chính gây ra b nh virus khoai tây Vi t Nam ñã ñư c xác ñ nh t i trư ng ð i h c Nông nghi p I Hà N i (Vũ Tri u Mân và ctv, 1973 - 1985) g m 7 virus h i chính sau: virus Y, virus A, virus X, virus S, virus M, virus cu n lá (PLRV) và virus kh m Aucuba. Nh ng ñ c ñi m chính c a các nguyên nhân gây b nh virus khoai tây TT Tên virus Hình d ng Ki u lan truy n Các ch tiêu ch ng ch u kích thư c Cơ h c Côn trùng Q10 Ngư ng Th i gian t n pha loãng t i trong gi t d ch 0 -2 -3 1 PVY S im m Bình T t 48 - 72h 55 - 60 C 10 - 10 Potyvirus 720x11 nm thư ng (ki u không b n v ng) 2 PVA S im m 12 - 18h Bình R tt t 41 - 520C 10-1 - 10-2 Potyvirus 730 x 11 thư ng (ki u không nm b n v ng) 3 PVX S im m R t Không truy n 65 - 700C 10-5 - 10-3 Vài tu n ñ n Potexvirus 650 x 12 m nh 1 năm 200C nm trong Glycerine 65 - 710C 10-2 - 10-3 4 PVM S im m Bình T t Vài ngày Carlavirus 650x12 nm thư ng (ki u không b n v ng) 5 PVS S im m Bình R tt t 55 - 600C 10-3 2 - 4 ngày Carlavirus 650x12 nm thư ng (ki u không b n v ng) 6 PLRV Hình c u Không R tt t 70 - 800C 10-4 M t ngày Luteovirus 24 nm truy n 7 PAMV S im m Bình T t 65 - 700C 10-5 - 10-6 30 - 60 ngày Potexvirus 580 x 11 thư ng (ki u không nm b n v ng)

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

180

Tr virus X (PVX) ch truy n b ng cơ h c ti p xúc, không truy n b ng côn trùng. Virus cu n lá (PLRV) ch truy n b ng côn trùng, không truy n b ng cơ h c, ti p xúc. T t c các virus khoai tây khác ñư c th ng kê trên b ng s li u này bình thư ng ñ u có th truy n b ng cơ h c nhưng thu n l i nh t là truy n b ng côn trùng môi gi i. Theo th ng kê có t i 60 loài r p thu c h r p mu i (Aphididae) có th truy n virus gây b nh. ði n hình là r p ñào Myzus persicae Sulz và nhi u loài r p khác. Riêng virus cu n lá thư ng truy n b n v ng (persistant) còn l i các virus khác ñ u truy n theo ki u không b n v ng (non persistant) Bi n pháp phòng tr : Phòng tr b nh virus khoai tây c n lưu ý b nh thư ng truy n qua c ñ n ñ i sau, ho c ngu n b nh ñư c gi trên ký ch d i hay cây cùng h s ng g n ru ng khoai tây. Do v y, vi c phòng tr b nh c n th c hi n như sau: - Xây d ng h th ng s n xu t c gi ng khoai lây s ch b nh thông qua cách ly, tăng h s nhân qua nuôi c y mô và s n xu t c nh , ki m tra b nh b ng phương pháp ELISA. - S n xu t gi ng c p 2, 3 trên vùng cách ly ñ a hình thư ng xuyên nh b cây b nh (ch c n cách ly xa 5 - 15km) có ñ a hình như làng m c, ñ i núi che ch n. - Di t r p và ch n mùa ít r p tr ng cây khoai tây gi ng d tính s n xu t hi u qu r p b ng b y ch u màu vàng. 6. B NH KH M LÁ DƯA CHU T (Cucumber mosaic virus - CMV) Bromoviridae. Phân b ñ a lý: B nh ñư c công b ñ u tiên vào năm 1916. Hi n nay, b nh ph bi n kh p nơi trên th gi i. B nh gây h i trên nhi u lo i cây tr ng và làm gi m năng su t, ch t lư ng nông s n. nư c ta, b nh gây m nh trên nhi u cây tr ng quan tr ng như các cây tr ng h b u bí, h cà, h ñ u, chu i cây dư c li u và nhi u lo i hoa và cây c nh. 6.1. Tri u ch ng b nh Trên cây dưa chu t và các cây thu c h b u bí, b nh thư ng th hi n rõ trên các lá non nh ng v t kh m loang l , xanh ñ m và xanh vàng xen k nhau, lá cây thư ng b bi n d ng, phi n lá g gh , b nh n ng lá nh h p co qu p. Qu b b nh thư ng nh và bi n d ng, trên v qu có các v t ñ m xanh ñ m và xanh nh t loang l . Trên cây cà chua nhi m virus CMV lá cây b nh thư ng bi n d ng, thuỳ lá co l i, ch còn l i ñư ng gân lá, cây nhi m b nh th p lùn, hoa bi n d ng. Cây con nhi m b nh thư ng không có kh năng hình thành qu , n u b nhi m b nh mu n cây có th ra qu nhưng qu nh bi n d ng, có màu nh t nh t. Trên cây t nhi m virus CMV, lá thư ng có các v t ñ m vàng sáng và các v t ch t ho i. Thân cành có các v t ñen m ng nư c, có th n t v d dàng. Hoa bi n d ng và b t d c. Qu nh , bi n d ng và có các v t ch t ñ m vàng sáng trên b m t qu . Trên cây cà tím, cà pháo nhi m b nh lá thư ng xu t hi n các v t kh m vàng loang l , lá nh và bi n d ng. B nh n ng lá b kh m và nhăn có v t ch t ho i. Hoa b t d c.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

181

Trên cây chu i: m t lo i gây ch ng s c vàng trên các lá già, thư ng ch y g n t gi a mép lá. S c có th liên t c ho c có th ñ t quãng. Lo i th hai gây kh m kèm theo các v t ñ m vòng không ñ u ñ n. Nh ng trư ng h p cây b b nh n ng có th xu t hi n các ñi m ch t th i kh p thân gi . N u b nhi m nh cây có th h i ph c nhưng ch i non có bi u hi n kh m nh . Cây chu i nuôi c y mô ít b nhi m virus CMV, trư ng h p cá bi t n u nhi m tri u ch ng có th xu t hi n sau 6 - 12 tu n khi cây ñư c chuy n ra ñ t. Cây b nhi m b nh thư ng xu t hi n các ñ m ch t ho i, kh m xanh ñ m ho c nhăn lá nh . Virus CMV còn gây hi n tư ng kh m lá c n tây, ch t l i c c i ñư ng,...... 6.2. Nguyên nhân gây b nh B nh do virus kh m lá dưa chu t Cucumber mosaic virus (CMV) gây ra. Virus thu c nhóm Cucumovirus, là lo i virus hình c u, ñư ng kính 28 nm, có c u trúc phân t ARN, tr ng lư ng phân t là 5,0-6,7.106. Virus không b n v ng trong d ch cây b nh sau m t vài ngày nhi t ñ phòng, virus ch ng ch u ñư c nhi t ñ 700C trong th i gian 10 phút. Virus truy n qua ti p xúc cơ h c và d dàng lan truy n b i hàng lo t các lo i r p mu i theo ki u không b n v ng. Có kho ng 60 loài r p truy n virus CMV, m t s loài r p chính là r p bông Aphis gossypii Glover, r p ñào Myzus persicae Sulz, r p ngô Rhopalosiphum maydis Fitch thu c h Aphididae, Trong s ñó, r p bông là quan tr ng nh t. Virus có th truy n qua h t gi ng c a m t s loài c và loài tơ h ng Cuscuta. Virus có ph m vi ký ch r ng, gây h i trên 800 loài thu c 85 h th c v t. S bi u hi n tri u ch ng ph thu c vào các ch ng virus và cây ký ch . Cây ch th c a virus CMV: theo Hill, 1984 khi lây nhi m virus CMV các cây ch th th hi n các tri u ch ng sau: + Chenopodium amaranticolor và Cucurbita moschata: t o ra v t ch t ñ m c c b + Lycopersicon esculentum: lá kh m n ng bi n d ng m t thuỳ lá d ng dương x + Cucumis sativus: nhi m h th ng và gây lùn cây. + Nicotianae glutinosa: tri u ch ng b nh th hi n ña d ng tuỳ thu c vào ch ng virus. Nhi u ch ng gây vàng gân lá và kh m. + Vigna unguiculata: v t b nh nâu ñ trên lá. M t s ch ng nhi m h th ng và t o kh m trung bình. Cây nhân n ng ñ virus CMV: N. glutinosa, N. tabacum. Ch ng CMV: R t nhi u ch ng CMV ñã ñư c xác ñ nh qua ký ch , tri u ch ng, qua m i quan h huy t thanh và k thu t lai DNA, bao g m các ch ng: Y, M, S, Q. 6.3. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh Virus CMV có th gây h i t giai ño n cây con cho ñ n khi cây ra hoa, hình thành qu . Giai ño n cây còn non, bón ñ m nhi u, bón không cân ñ i thư ng m n c m v i b nh. B nh phát tri n m nh nhi t ñ kho ng 20-220C, cây tr ng trong ñi u ki n ánh sáng y u, m t ñ dày, chăm sóc kém thư ng m n c m v i b nh. B nh lây lan m nh trong v ñông xuân.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

182

6.4. Phòng tr b nh Có th dùng bi n pháp phòng tr t ng h p ñ i v i b nh: nh b cây b nh, tr ng cây kho s ch b nh t ngu n nuôi c y mô và x lý nhi t trong quá trình nuôi c y mô có th h n ch ñư c virus gây b nh. V sinh ñ ng ru ng, thư ng xuyên nh b cây b nh và phun thu c tr r p mu i ñ h n ch s lây lan c a b nh. Kh trùng d ng c thu hái, h n ch gây các v t thương sây sát cho cây trong quá trình chăm sóc. Có th s d ng phương pháp kháng chéo b ng cách s d ng nh ng ch ng như c ñ c ch gây tri u ch ng nh , không nh hư ng ñ n năng su t cây ñ lây b nh cho cây kh e. 7. B NH KH M THƯ NG CÂY ð U (Bean common mosaic virus - BCMV) Potyviridae: Virus còn có tên g i khác là: Bean common mosaic potyvirus, Bean mosaic virus, Bean virus 1, Bean western mosaic virus, Phaseolus virus 1, Mungbean mosaic virus, Common bean mosaic virus Martyn, 1968. Phân b : BCMV gây h i kh p các vùng nào tr ng ñ u trên th gi i, ñ c bi t là các vùng tr ng ñ u thu c các nư c có khí h u ôn ñ i, c n nhi t ñ i và nhi t ñ i. 7.1. Tri u ch ng b nh Tri u ch ng b nh th hi n ch y u trên lá cây b nh. Tri u ch ng b nh có th xu t hi n ngay sau khi cây ñ u m i n y m m. Lá sò b nhi m b nh th hi n tri u ch ng lá b co l i, hai mép lá thư ng c p xu ng và u n cong. Trên lá th t có nhi u d ng tri u ch ng như kh m xanh nh t và xanh ñ m, cu n lá, lá b d d ng ho c có nh ng ch m màu vàng. Lá cây b nh thư ng b bi n d ng. Sinh trư ng c a cây gi m, m t s trư ng h p làm ch t ho i m ch d n và cây b ch t n u nhi m t giai ño n còn non. 7.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh B nh kh m thư ng cây ñ u là do Bean common mosaic virus (BCMV) Potyviridae gây ra. Hình thái và ñ c tính ch ng ch u: Virus gây b nh có d ng s i m m, kích thư c 750 x15 nm, nhi t ñ m t ho t tính (Q10) t 50 - 650C, ngư ng pha loãng t 10-3-10-4, th i gian t n t i trong gi t d ch nhi t ñ phòng 1- 4 ngày. Kh năng lan truy n: Virus gây b nh có th truy n qua 11 lo i r p (Zanmeyer và Kearns, 1936) theo ki u không b n v ng (non persistant). Ngoài ra, virus gây b nh còn truy n qua ti p xúc cơ h c, qua h t gi ng và qua h t ph n. T l truy n qua h t gi ng có th lên t i trên 20%. Ph m vi ký ch : Ph ký ch c a BCMV tương ñ i h p, ch y u gây h i trên ñ u ñ , ngoài ra còn gây h i trên m t s loài c d i. Trong t nhiên BCMV ch y u ñư c tìm th y trên loài Phaseolus, ñ c bi t là Phaseolus vulgaris (Zanmeyer, 1951 và Drijfhout, 1978).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

183

Theo Quant (1961) ð c ñã phân l p ñư c 43 loài ñ u ñ , cây rau mu i (Chenopodium quinoa, C. amaranticolor), thu c lá (Nicotianae clevenlandii, N. benthamiana), cúc bách nh t (Gomphrena globosa) và cà ñ c dư c (Datura stramonium). B nh phát tri n m nh trên các cây ñ u rau tr ng vào v ñông xuân, vào th i kì các loài r p mu i phát tri n m nh trên ñ ng ru ng 7.3. Bi n pháp phòng tr Do virus ký sinh n i bào và nhi m h th ng, nên vi c phòng tr tr c ti p b ng các bi n pháp hoá h c, cơ gi i ... là khó th c hi n. Vì v y, ñ phòng tr b nh virus BCMV c n chú ý các v n ñ sau: - Ki m tra s c kho h t gi ng trư c khi gieo. ðây là bi n pháp phòng tr b nh virus có hi u qu nh t trong công tác b o v th c v t, b ng cách lo i b h t b nh trư c khi gieo tr ng, không thu h t gi ng trên cây b nh, ch n h t gi ng kho trư c khi gieo tr ng và trong quá trình tr ng c n lo i b cây b nh. - X lý h t gi ng trư c khi gieo: dùng phương pháp x lý nhi t dùng nhi t ñ 34 350C t vài phút ñ n vài gi . - Phòng tr côn trùng môi gi i: do virus truy n lan trên ñ ng ru ng qua các côn trùng môi gi i nên c n kh ng ch m t ñ các côn trùng môi gi i m c phù h p b ng các bi n pháp hoá h c,sinh h c, canh tác...là h t s c quan tr ng. - Ch n t o gi ng ch ng ch u: theo Tserncova (1981) thì tính kháng virus c a các gi ng r t khác nhau, có nh ng trư ng h p trong cây có virus t n t i nhưng cây v n không bi u hi n b nh, không gây h i l n ñ n năng su t và ph m ch t cây tr ng. - Bi n pháp canh tác: luân canh cây tr ng khác h và tr ng xen có tác d ng c t ñ t ngu n b nh, tăng tính ña d ng sinh h c ñ ng ru ng, tăng m t ñ các loài thiên ñ ch, gi m lư ng côn trùng môi gi i, làm c n tr s lây lan virus. - S d ng tính kháng chéo b ng các ch ng virus như c ñ c.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

184

Chương IX B NH VIRUS H I CÂY ĂN QU VÀ CÂY CÔNG NGHI P

1. B NH VIRUS H I CAM CHANH Nhóm các b nh virus và Phytoplasma h i cam chanh có t i hơn 50 b nh khác nhau. Thi t h i c a b nh tr nên r t n ng n trên các vư n cam, chanh. Làm cho năng su t và ph m ch t cam, chanh, bư i gi m ñi rõ r t, ch t lư ng qu th p m t giá tr hàng hoá. M t s b nh ph bi n 1 2 cam, chanh như: California (M ) và Australia. Achentina, Brazil. Citrus leaf rugose virus (CLRV) Bromoviridae có Citrus leprosis virus (CiLV) Rhabdoviridae có

3 Citrus tatter leaf virus (CTFV) Capillovirus có nhi u nư c nhưng không có thông tin v b nh này khu v c ðông Nam Á, s i dài 650 x 19mm. 4 5 Citrus tristeza virus (CTV) Closteroviridae phân b r ng trên th gi i. Citrus variegation virus (CVV) Bromoviridae phân b r ng trên th gi i. Virus tristeza h i cam, chanh (Citrus tristeza virus - CTV) Closteroviridae Citrus tristeza virus (CTV) ñư c phát hi n ñ o Java (Indonesia) t năm 1928, sau ñó vài năm là Achentina, Brazin, cũng ñã phát hi n ra b nh này. B nh ñã làm tàn l i hàng tri u cây cam và ñã làm nh hư ng l n ñ n ngh tr ng cam nh ng nư c này. Các tác gi Menghini, Fawcett và Wallace ñã công b các tài li u ñ u tiên v b nh t năm 1939 - 1946. ð n năm 1964, Kitayama và c ng s ñã xác ñ nh b nh do virus có d ng s i dài phân b trong bó m ch phloem c a cây b nh. B nh virus tristeza r t ph bi n các vùng tr ng cam ð a Trung H i, Tây Ban Nha, mi n nam nư c Pháp, B c Phi. Chúng cũng còn là nguyên nhân ñe do các vùng s n xu t cam khác Florida, California (Hoa Kỳ), Achentina, Brazin và các nư c Nam M . B nh ph bi n Trung Qu c, n ð , Indonesia, Malaysia, Thái Lan, Philippines, Australia và bán ñ o ðông Dương trong ñó có Vi t Nam. Tri u ch ng b nh: Virus tristeza thư ng làm cho lá cam m t màu xanh tươi bình thư ng, không láng bóng và có màu xanh xám hay nh t màu. Có gi ng khi m c b nh, lá gi m h n lư ng di p l c chuy n sang màu vàng nh t, lá nh , hơi cong, dày và ñ ng th ng. Sau m t th i gian b b nh, cam b r ng lá, toàn b cây còi c c.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

185

Ta có th quan sát th y các v t lõm trên thân (Stempitting) và cành. Cây cam b b nh thư ng s m có qu , song khi b nh phát tri n n ng, cây tàn l i d n thì qu hay b r ng non, v qu vàng xanh, nư c qu nh t. N u quan sát ph n g c thân và ph n sát m t ñ t th y r tơ c a cây b nh thư ng b th i m c. Cây sinh trư ng m nh vào v xuân hè nên b nh ít phát tri n song sang v hè thu b nh phát tri n lâu lan m nh và bi u hi n tri u ch ng rõ r t. Nguyên nhân gây b nh: Virus tristeza là virus có hình s i m m, r t dài, kích thư c 2000 x 12nm. Virus có nhi u ch ng lo i có tính ñ c r t khác nhau. Virus có ch ng như c ñ c ph bi n vùng ðông Nam châu Á (H.J. Su). Ch ng tristeza phát hi n Thái Lan có ñ ñ c cao. Ch ng tristeza h i trên cây cam ng t và cam chua ít ñ c h i hơn (Seedling yellow strain); m t s ch ng khác có ñ ñ c cao hơn thư ng gây hi n tư ng l i vàng cam như Sweet organe stempiting strain và Pummetlc stemputting strain. Cam Seville là gi ng b tàn phá nhanh chóng. B nh ñư c truy n b i loài r p như Toxoptera citricidus (Meenghini, 1946), Aphis citricola, Aphis spiraecola, Toxoptera auramu, môi gi i có thành ph n bi n ñ ng tuỳ t ng vùng. Virus không truy n qua h t gi ng nhưng có th truy n qua hom gi ng, cành chi t, m t ghép. Vi t Nam, t 1970 - 1993 phát hi n b nh b ng cây ch th (Vũ Kh c Như ng, Hà Minh Trung, Ngô ð c Vương) và cũng ñã ch p ñư c nh virus trên kính hi n vi ñi n t (Nguy n Văn M n, Ph m Quý Hi p, 1982). Ch p nh b ng hi n vi ñi n t m u virus (thu nh p các t nh phía Nam và phía B c Vi t Nam), th ELISA các m u cam nhi m b nh, v.v… ñ u phát hi n virus v i t l nhi m r t cao trên m u cam b nh c a C n Thơ, ð ng Nai, Th D u M t, Qu ng Ngãi, Hà N i, Hà Tây, Thái Nguyên, Ngh An, Qu ng Ninh, v.v… (Vũ Tri u Mân, Nguy n Kim Giao và ctv, 1988; 1994). V i t l nhi m tristeza t 10 ñ n 100% s m u phân tích, ph bi n là t 20 - 50%. Cam nh p n i t nư c ngoài cũng có t l nhi m tương t sau m t th i gian tr ng. Bi n pháp phòng tr : Ngư i ta nghiên c u s d ng gi ng ch ng b nh và ch u b nh ñ ngăn c n b nh tràn lan. Dùng các phương pháp di t mô gi i truy n b nh và ch n l c, b o v chéo v sinh trên ru ng. Hi n nay ngư i ta ñã và ñang s d ng phương pháp nhân cây s ch b nh b ng vi ghép t o ra s lư ng l n cây kho ñ tr b nh h i. 2. B NH CHÙM NG N CHU I (Banana bunchy top virus - BBTV) Nanovirus. B nh ñ u tiên ñư c ghi nh n Fiji năm 1889. Hi n nay, b nh phân b kh p châu Á, châu Phi, châu ð i dương, chưa th y b nh ñư c công b Nam M , Trung M . Valiki

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

186

(1969) ñã phát hi n b nh này Nam Vi t Nam, Lào và Cămpuchia. B nh ph bi n các nư c châu Á khác như n ð , Philippines, Trung Qu c, ðài Loan, Indonesia, Srilanka, Lào và Pakistan. ðây là b nh ñư c coi là nguy hi m nh t trong các b nh virus h i chu i khu v c châu Á - Thái Bình Dương. Pakistan, theo th ng kê có t i 55% di n tích tr ng chu i b phá hu t năm 1990 - 1992. Theo Mehta (1964), thi t h i hàng năm n ð là kho ng 40 tri u Rupi. 2.1.Tri u ch ng b nh: Cây b nhi m b nh thư ng xu t hi n nh ng s c ng n màu xanh ñ m trên phi n lá sau lan t i cu ng lá và gân lá. Các lá sau ng n l i, phi n lá nh , h p d ng ñ ng t p trung ph n ng n làm ng n chu i chùn l i. Cây ng ng sinh trư ng, còi c c, lá b nh thô c ng, giòn d g y. Ph thu c vào m c ñ và giai ño n nhi m b nh qu có th hình thành qu ho c không. H th ng r phát tri n kém, tri u ch ng bên trong th hi n r t rõ do các t bào s c t phát tri n nhu mô xung quanh m ch d n, s phát tri n c a b s i b c ch . M t s cây b ch t th i do s ng m ñ ng c a d ch cây b nh và do s hu ho i c a m ch d n bi u hi n kho ng 2 tháng sau tr ng. Trên cây chu i nuôi c y mô, tri u ch ng ban ñ u là m t vài v t ñ m t i cu ng lá non nh t, sau tri u ch ng xu t hi n nh ng lá ti p theo t thành s c màu xanh ñ m. Mép lá bi n vàng và nh h p, gân lá, phi n lá xu t hi n s c xanh t i, lá d ng ñ ng, bó l i. Cây ng ng sinh trư ng và lá dư i có th r i kh i thân gi . 2.2. Nguyên nhân gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh: B nh do Banana bunchytop virus (BBTV) gây ra. Virus BBTV thu c nhóm Nanovirus, virus có d ng hình c u, ñư ng kính c a virus là 18 - 20 nm, axit nucleic là ADN. S lan truy n: B nh không truy n b ng phương th c ti p xúc cơ h c nhưng truy n qua r p chu i Pentalonia nigronervosa theo phương th c n a b n v ng. R p chu i thư ng t p trung quanh thân gi phía dư i b lá và thân gi c a ch i non. Khi m t ñ l n chúng t p trung quanh tâm lá và cu ng lá. Cây ký ch c a r p chu i là Musa spp., Alpina, Heliconia, Colocasia spp., Palisota. R p chu i phân b kh p các vùng c n nhi t ñ i và c n nhi t, r p phát tri n m nh trong mùa có ñ m cao. Qu ng ðông (Trung Qu c), r p chu i có 4 l a trong năm (Yang, 1989). Virus ñư c truy n b ng r p trong vòng 1,5 - 2h và ñư c duy trì trong cơ th r p t i 12 ngày. R p có th b nhi m virus sau khi nuôi trên cây b nh t vài gi ñ n 2 ngày. Kho ng nhi t ñ thích h p cho s lan truy n b nh là t 16 - 270C. Dư i 160C kh năng truy n b nh r t h n ch . B nh truy n d dàng qua cây m . Tri u ch ng b nh sau khi truy n xu t hi n t 3 tu n ñ n vài tháng tuỳ thu c vào ñi u ki n ngo i c nh. Các ch ng c a virus: virus BBTV có 3 ch ng: - Ch ng S -1: ch ng này m nh, th hi n tri u ch ng b nh rõ và ñi n hình ñ m - Ch ng M -1: ch ng nh , kích thích tri u ch ng nh ch th hi n các s c ng n xanh cu ng lá. - Ch ng M - 2: ch ng này nh , không th hi n rõ tri u ch ng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

187

Ngư i ta ñã tìm ñư c các isolate khác nhau t nh ng m u b nh thu th p nh k thu t PCR.

châu Á

Ph m vi ký ch : Virus BBTV ch gây nhi m trên các gi ng chu i Musa spp. Virus có th gây b nh trên cây g ng d i và có th t n t i trên m t s cây ký ch khác v i h chu i: Alpinia purpurata, Colocasia esculenta, Canna indica và Hedychium coronarium dư i d ng n. T i Philippnes, các gi ng chu i m n c m v i b nh ph n l n thu c nhóm genom AA. AAA. Các gi ng Bunggaosian (AAB), Poldol (ABB), Katali (ABB), Tiparo (ABBB), Abuhon (BB) và Turangkog (BBB) ch ng ch u b nh. Chu i tr ng trong ñi u ki n chăm sóc t t, m t ñ h p lý ít b nhi m b nh hơn tr ng trên ñ t b c màu. B nh h i n ng trên gi ng chu i tiêu, chu i ng . Các gi ng chu i lá, chu i tây ít b nhi m b nh. 2.3. Phòng tr b nh: Tr ng cây kho s ch b nh. Nh b cây b nh, di t môi gi i truy n b nh là r p chu i b ng thu c hoá h c. B nh ñã làm gi m ñáng k Úc do ki m d ch ch t ch . Có th h n ch ñư c qua x lý nhi t chu i nuôi c y mô và x lý ch i nhi t ñ 40 - 450C t 30 180 phút có th h n ch ñư c b nh. n ð , ngư i ta ñã s d ng ñ t bi n gen ñ t o ra nh ng dòng ch ng ch u virus BBTV. 3. B NH KH M S C LÁ CHU I (Banana streak virus - BSV) Colimoviridae. B nh ñư c mô t ñ u tiên châu Phi (1974) trên gi ng chu i Poyo. B nh ñư c phát hi n trên nhi u vùng s n xu t chu i châu Phi, châu M , châu Úc và các nư c châu Á như Trung Qu c, n ð , Malaysia, Philippines. B nh có th gây thi t h i ñ n năng su t khi b nhi m m t s ch ng có ñ c tính cao. 3.1. Tri u ch ng b nh: Tri u ch ng b nh ph thu c vào các ch ng và gi ng chu i. Ph n l n th hi n trên phi n lá, v t kh m sáng g n như th ng lá. Sau v t b nh chuy n sang màu nâu ñen, m t s ch ng gây hi n tư ng th i ng n, thân, qu nh , bi n d ng. 3.2. Nguyên nhân gây b nh: B nh do Banana streak virus (BSV) thu c h Colimoviridae gây ra. Virus BSV có hình g y, kích thư c 120 - 150 x 30 nm (m t s isolate có th dài ñ n 1500 nm). Virus BSV có s i DNA kép, kích thư c kho ng 7,4kb. Lan truy n: B nh không truy n qua ti p xúc cơ h c. Virus BSV truy n theo ki u n a b n v ng qua r p cam chanh Planococus citri và r p mía. B nh có th truy n qua ch i và nhân gi ng vô tính. Tách virus gây b nh: Virus BSV có m c ñ ph n ng huy t thanh ña d ng ñ i v i các ch ng khác nhau. M t s ch ng không có m i quan h trong ph n ng huy t thanh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

188

Ph m vi ký ch : Ph m vi ký ch c a virus BSV là cây mía Saccharum officinarum, chu i s i (AAB) và cây Cana edulis. 3.3. Phòng tr b nh: Phòng tr b nh khó khăn do virus có s ña d ng v ph n ng huy t thanh và virus có th truy n qua nuôi c y mô. C n ti n hành nh b cây b nh, dùng gi ng s ch b nh ñ h n ch b nh lây lan và phòng tr côn trùng môi gi i. 4. B NH VIRUS H I CÂY ðU ð B nh virus h i ñu ñ là nguyên nhân gây b nh có tác h i l n nh t trên cây ñu ñ Vi t Nam và nhi u nư c nhi t ñ i khác trên th gi i. Trên th gi i, các tác gi Jensen (1949), Conover (1962 - 1964), Debokx (1965), Zettler Edwarson và Purcifull (1968) ñã tìm ra nguyên nhân gây b nh h i virus ch y u ñư c xác ñ nh trên ñu ñ là: Virus ñ m hình nh n (Papaya ringspot virus - PRSV) Potyviridae ph bi n vùng trên th gi i. Virus kh m lá (Papaya mosaic virus - PaMV) Potexvirus ph bi n M . 4.1. B nh virus ñ m hình nh n h i ñu ñ Potyviridae: (Papaya ringspot virus - PRSV) nhi u

Nam và B c

B nh thư ng t o d ng kh m lá m nh trên lá non và lá bánh t , trên lá và qu khi b nh phát tri n m nh thư ng t o ra các ñ m ch t hình nh n trên lá và qu ñu ñ trong trư ng h p này lá non thư ng b m t thuỳ lá, ch còn b gân lá co qu p d d ng. V i hi n tư ng kh m lá n ng. Qu ñu ñ nh , thân và qu thư ng có hi n tư ng ch y nh a bên trong thâm xanh l i khi cây b b nh n ng. Virus thu c nhóm Potyvirus có kích thư c dài x ñư ng kính 760 - 800nm x 12nm. Virus có th truy n b nh d dàng b ng cơ h c, ti p xúc truy n b nh r t nhanh b ng côn trùng h r p mu i (Aphididae) theo ki u không b n v ng (non persistant). B nh lây lan m nh nh t lúc cây ñu ñ m i l n t i 6 tháng tu i. Loài r p ñào Myzus persicae Sulz. (Jensen, 1949; Conover, 1964 và Zettler cùng ctv, 1968). R p bông Aphis gossypii cũng là loài truy n b nh nguy hi m th hai sau r p ñào. B nh virus ñu ñ ñư c phát hi n Vi t Nam t năm 1975 - 1977 (Vũ Tri u Mân Ngô ð c Vương). T i năm 1998 các tác gi : James. L. Dale, Hà Vi t Cư ng, Vũ Tri u Mân ñã xác ñ nh virus h i cây ñu ñ gây b nh ñ m hình nh n nư c ta gây h i trên di n tích r ng Vi t Nam. Nhóm ch ng: Virus có hai nhóm: ch ng P nhi m trên ñu ñ và các cây h b u bí như bí ñ , mư p, mư p ñ ng, dưa chu t. Các lo i dưa và r t nhi u cây cùng h .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

189

Nhóm ch ng W ch nhi m m t s cây

h b u bí, không nhi m trên cây ñu ñ .

4.2. B nh kh m lá ñu ñ [Papaya mosaic virus - PaMV] B nh ch gây ra hi n tư ng kh m (mosaic) lá cây, lá h u như không b bi n d ng. N u b nh n ng, lá có th nh l i, cây b b nh qu nh , chùm qu thư ng có m t s qu ch y nh a s m, thâm xanh thành v t d c. Cành và thân có nhi u v t thâm ch y d c theo chi u dài c a thân, cành. Virus kh m lá truy n b ng ti p xúc cơ h c, không truy n b ng côn trùng. Trên kính hi n vi ñi n t th y virus có hình s i, kích thư c 535 x 11 nm. Phòng tr b nh virus h i ñu ñ : - C n t o gi ng ch ng b nh b ng phương pháp chuy n gen (transgenic plant) là phương pháp hi n ñ t hi u qu cao nh t. Ho c tr ng các gi ng ch u b nh Conover Florida - M , 1978. - Có th xây d ng quy trình tr ng ng n (18 tháng) k t h p ch n l c v sinh nh b cây b nh và di t môi gi i b ng nhi u phương pháp - ñ h n ch s lây lan quá nhanh c a b nh. Trên ñ ng ru ng, b nh có th lây b ng hai cách: lây ti p xúc cơ h c và lây b ng côn trùng môi gi i. Các lo i r p h Aphididae là nh ng r p có kh năng truy n virus ñ m hình nh n. Nh ng lo i r p này h u như ch th y chúng xu t hi n, ngh ñ trên cây ñu ñ , tr m t vài trư ng h p m i tìm th y r p bông (Aphis gossypii) s ng và sinh s n trên cây ñu ñ . Virus truy n b nh theo phương th c truy n không b n v ng (non persistant) qua cơ th côn trùng. B nh lây lan nhanh nh t là các cây t 1 - 6 tháng tu i. ð c bi t, lúc cây ñ t 5 - 6 tháng tu i. Chưa có gi ng ñu ñ nào ch ng ñư c b nh. Tuy nhiên, Conover và c ng tác viên trư ng ð i h c T ng h p bang Florida (M ) ñã ch n ra gi ng ñu ñ có kh năng ch u b nh cao, năng su t và ph m ch t khá n ñ nh. Vi t Nam, qua thí nghi m c a Phòng virus th c v t Trư ng ðHNN 1 và c ng tác viên th y gi ng s 12, Tainung c a ðài Loan tr ng ð ng b ng sông H ng có t l nhi m b nh th p hơn. 5. B NH KH M LÁ ð U TƯƠNG (Soybean mosaic virus - SMV) Potyviridae: B nh ñư c phát hi n năm 1900 t i M . Hi n nay, b nh ph bi n trên các vùng tr ng ñ u tương trên th gi i và nư c ta. B nh gây h i nghiêm tr ng nhi u vùng tr ng ñ u tương trên th gi i. Thi t h i v năng su t có th lên ñ n 50%, cá bi t có th lên t i 90%. B nh có th truy n qua h t gi ng làm gi m ch t lư ng h t gi ng. 5.1. Tri u ch ng b nh:

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

190

Tri u ch ng b nh thay ñ i ph thu c vào gi ng, giai ño n sinh trư ng c a cây và ñi u ki n ngo i c nh. Trên lá sò v t b nh có d ng kh m, trên lá th t tri u ch ng b nh th hi n rõ các v t xanh ñ m và xanh nh t xen k nhau, lá cây b nhi m b nh thư ng nhăn nheo, mép lá cong xu ng. Lá b bi n d ng. ðôi khi trên lá b nh xu t hi n v t xanh ñ m, ho c các v t ch t ho i ch y d c theo gân chính. Cây b nhi m b nh lùn hơn cây kho và thư ng b chín s m. S lư ng n t s n trên cây b nh thư ng gi m so v i cây kho nên vai trò c ñ nh ñ m gi m, r cây b nh thư ng b th i ñen. nh ng gi ng m n c m cây có th b ch t. B nh gây h i trên qu làm qu ñ u b bi n màu nâu , cong queo h t lép. H t ñ u tương b nhi m b nh có các v t màu nâu ho c màu tím hình chân chim th hi n rõ trên v . Cây b nhi m b nh th hi n tri u ch ng rõ nh t trên 300C cây thư ng b m t tri u ch ng. 5.2. Nguyên nhân gây b nh B nh kh m lá ñ u tương do Soybean mosaic virus (SMV) gây ra. Virus gây b nh thu c nhóm Potyvirus. Virus SMV có hình s i m m khích thư c 750 nm x 15 – 18 nm. Axit nucleic là ARN d ng s i ñơn, phân t lư ng 3,25 x 106. Virus sinh ra th vùi trong t bào cây b nh, th vùi có hình múi kh ho c hình chong chóng. Th i gian t n t i c a virus trong d ch cây b nh là 2-5 ngày, Q10 là 55 - 700C. Khi b chi u tia c c tím virus b m t ho t tính trong 2 gi . ð pH thích h p là 6. Nhi t ñ thích h p ñ virus nhân lên trong t bào cây b nh là 21 - 260C. 5.3. ð c ñi m phát sinh phát tri n b nh Virus gây b nh có th t n t i và lan truy n qua h t gi ng. Trong h t gi ng virus có th t n t i ñư c 2 năm. Ngoài ra virus có th lan truy n qua nhi u lo i r p mu i như Aphis gossypii, A. cracivora, A. citricola, Rhopalosiphum maydis theo ki u không b n v ng. Virus có ph m vi ký ch r ng, gây h i trên kho ng 30 loài cây tr ng ñ c bi t là nh ng cây h ñ u. B nh phát tri n m nh trên cây ñ u tương tr ng vào v ñông vào giai ño n cây ra hoa và hình thành qu . B nh gây h i n ng trên nh ng ru ng ñ u tương chăm sóc kém, bón nhi u ñ m ho c bón phân không cân ñ i. 5.4. Bi n pháp phòng tr S d ng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh. L y gi ng t nh ng vùng không b b nh, Ch n l c gi ng, lo i b nh ng h t gi ng mang tri u ch ng b nh. Tr ng xen ñ u tương v i cây tr ng không ph i là ký ch c a r p. Phun thu c hoá h c phòng tr r p, ho c b y r p b ng các b y dính màu vàng. Có th dùng bi n pháp sinh h c, s d ng các ch ng virus như c ñ c ñ lây b nh cho cây con, t o kh năng kháng b nh ñ i v i ch ng virus gây h i có ñ c tính cao. nhi t ñ 18 - 200C. Dư i 150C và

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

191

6. B NH VIRUS H I L C Các b nh virus h i l c ñư c phát hi n t nh ng năm 1960 t i nay. Ph n l n các virus ch a ARN, chúng gây nên hi n tư ng cây xoăn, lùn b i, còi c c, lá bi n d ng, kh m ñ m s c,…. làm cho năng su t, ph m ch t l c gi m th p.Có th k ñ n vài b nh virus khá ph bi n cây l c là: virus ñ m v n lá l c (Peanut mottle virus); virus gây còi c c cây l c (Peanut stunt virus); virus lùn b i cây l c (Peanut plump virus). Vi t Nam, các b nh virus h i l c khá ph bi n và tri u ch ng b nh ñi n hình thư ng xu t hi n các vùng s n xu t l c qui mô l n như Ng An, Vĩnh Phúc, B c Giang, Thanh Hoá và m t s t nh mi n Nam. 6.1. Virus ñ m v n lá l c (Peanut mottle virus –PMV) B nh xu t hi n nhi u ðông Phi, mi n ðông B c Australia, châu Á (Nh t B n, mi n Tây Malaysia), B c và Nam M , ðông Nam châu Âu. Virus gây nhi m h th ng, ñ m v n và ch t ho i cây l c, ñ u ñ , ñ u tương, ñ u Hà Lan. Trên l c, b nh th hi n rõ trên các lá non t o thành các v t ñ m d ng kh m lá màu xanh ñ m xen k , cây hơi th p lùn, mép lá có th hơi cong lên phía trên, cây ít qu . Virus có hình s i m m, kích thư c kho ng 740 – 750 x 11 n y m mthu c nhóm Potyvirus. Virus có th truy n b ng d ch cây b ng ti p xúc cơ h c qua v t thương cơ gi i nh . ð c bi t, virus d dàng truy n qua r p Aphis cracivora, A. gossypii, Myzus persicae, Rhopalosiphum padi,…. b ng phương pháp truy n không b n v ng. T i mùa thu ho ch, b nh có th truy n qua h t gi ng b nh, nhưng ñây l i là ngu n b nh nguy hi m cho v sau. 6.2. Virus còi c c cây l c (Peanut stunt virus – PSV) Trên th gi i, b nh virus này gây h i nghiêm tr ng mi n B c bang Carolina và bang Virgina, Washington (M ). B nh còn xu t hi n Nh t B n. Virus gây nên tri u ch ng còi c c, qu b bi n d ng ñ u, cây còi c c và bi n vàng m t s gi ng thu c lá. cây l c, cây còi c c các lo i r p Aphis t l th p dư i 2% s cây

Virus có hình c u, ñư ng kính 30 n y m m. Virus truy n b nh nh cracivora, A. spiraecola, A. gossypii và r p ñào Myzus persicae.

Phòng tr virus h i l c c n chú ý ñ c bi t là có th truy n qua h t gi ng. Vì v y, ru ng gi ng c n tri t ñ lo i b cây b b nh ngay t lúc m i tr ng. H t gi ng ph i l y nh ng cây hoàn toàn kho m nh, không có tri u ch ng b nh. C n chú ý cách ly, ch n mùa ít r p truy n b nh và s d ng k t h p bi n pháp canh tác và hoá h c nh m di t côn trùng truy n b nh. Ngoài ra, c n s d ng gi ng ch ng b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

192

Virus h i l c Vi t Nam ít ñư c ñ c p t i. Tuy v y t i nay, v i cây l c b nh ngày càng tr nên quan tr ng, có ý nghĩa kinh t cao, c n ph i ñư c nghiên c u và phòng tr nh t là các vùng l c chuyên canh có di n tích r ng l n.

7. B NH VIRUS H I MÍA Virus h i mía g m nhi u b nh, khá ph bi n các vùng tr ng mía trên th gi i. B nh góp ph n làm gi m hàm lư ng ñư ng, khi n cho cây mía m t v trí kinh t trong vi c t o các s n ph m v mía ñư ng và nhi u s n ph m ph khác. Có th ñi m m t s b nh virus h i mía ph bi n các vùng tr ng mía th gi i: Cuba, Monaco và M . 1. Sugarcane basilliform (thu c nhóm Badnavirus) có

2. Sugarcane Fijidisease (thu c nhóm Fijivirus) có châu Phi, Australia, qu n ñ o Fiji, Papuanew Guinea, Philipines, Thái Lan, Tây Samoa. 3. Sugarcane mosaic (thu c nhóm Potyvirus) có Australia. kh p th gi i, ñ c bi t n ð , Trung

4. Sugarcane streak (thu c nhóm Mono germinivirus) có Á.

châu Phi,

Trong các nhóm virus trên Sugarcane mosaic virus (SCMV) còn có m t trên cây ngô, t o m t d ng kh m lá ngô r t thư ng g p và d l n v i b nh do virus kh m lá ngô gây ra. 7.1. Virus kh m lá mía (Sugarcane mosaic virus - SCMV) ) Potyviridae: SCMV là b nh r t ph bi n các vùng tr ng mía trên th gi i, b nh thư ng t o các d ng kh m lá trên b m t lá mía, ñôi lúc t o ra các ñ m ch t có hình nh n, cây mía d n chuy n sang d ng tàn l i, lá nh hơn cây bình thư ng và nhi u lá s m khô r ng. Virus thu c nhóm Potyvirus, có hình s i dài, m m. Kích thư c chi u dài x ñư ng kính s i là 730 - 755nm x 13nm. Virus truy n b ng r p mu i trên mía h Aphididae như các loài: Dactinotus ambrosiae, Hysteroneura setariae, Rhopalosiphum maydis, Toxoptera graminum. Virus truy n b nh theo ki u không b n v ng (non persistant) v i ph m vi ký ch là khá r ng, g m các loài cây ñơn t di p k c lúa Oryza sativa, ngô Zea mays. Virus ñã gây thi t h i l n cho mía, ngô, lúa.. và r t nhi u cây tr ng khác. * Phòng tr b nh: - S m lo i tr hom có tri u ch ng b nh và lo i b trư c khi tr ng mía trên di n tích r ng - Phun thu c di t r p, bóc b nh ng b già, d n c và chăm sóc mía ñ tránh r p lây truy n virus.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

193

7.2. B nh kh m s c (Sugarcane chlorotic streak virus – SCSV) B nh kh m s c mía ñư c phát hi n năm 1953 trên các vùng tr ng mía và trên m t s cây tr ng thu c h Gramineae. B nh gây h i khá ph bi n trên các vùng tr ng mía thu c châu M , Châu Phi, châu Úc. châu Á, s gây h i c a b nh ñư c công b t năm 1981 t i Trung Qu c, sau ñó là Thái Lan, Philippines, Indonesia và Vi t Nam. B nh gây h i trên các vùng tr ng mía công nghi p. B nh có th làm gi m năng su t t 5 – 20%. Tri u ch ng b nh: B nh gây h i vào giai ño n cây con và cây th i kỳ sinh trư ng m nh. Tri u ch ng ñ c trên lá là các v t s c màu tr ng ho c vàng kèm v i các ñư ng g n sóng mép. Các v t s c thư ng có chi u r ng kho ng 3 – 6 mm, có th ñ t quãng ho c ch y theo chi u dài c a lá. Cây m i nhi m b nh vào giai ño n ñ u các v t s c ng n và ñ t quãng, vào giai ño n mu n hơn thư ng xu t hi n các v t ch t ho i. Cây nhi m b nh lá h p, thô c ng r i khô ch t. Các lóng mía thư ng ng n l i, gi m năng su t ñáng k . C t d c bên trong thân cây mía thư ng th y ph n gi a ru t mía c ng l i và bi n màu ñ , ph n bên ngoài nh t hơn. Mía tr ng nh ng vùng khô, tri u ch ng b nh có th d ng n. Tri u ch ng kh m s c trên lá d l n v i b nh do vi khu n Xanthomonas albilineans. Có th phân bi t chungs nh ñ c ñi m g n sóng c a v t s c do virus. Nguyên nhân gây b nh: B nh kh m s c do Surgacane chlorotic streak virus gây ra. Vi c làm s ch và tách virus gây b nh còn g p nhi u khó khăn. Tuy nhiên, ngư i ta ñã tìm th y axit nucleic ARN d ng s i kép trong m u b nh. ð c ñi m phát sinh phát tri n: B nh không truy n qua ti p xúc cơ h c. B nh truy n lan m nh qua h th ng tư i tiêu và qua nhân gi ng vô tính. H th ng r c a cây mía r t d dàng b nhi m b nh khi ti p xúc v i ngu n b nh dư i 1 gi , th i kỳ ti m d c là 12 ngày. Nhi t ñ vùng r 300C và m ñ cao r t thu n l i cho b nh phát tri n. Ngu n b nh trong ñ t có th t n t i trong th i gian 9 tháng. B nh gây h i n ng các vùng tr ng mía có ñ m cao, nóng, mưa nhi u. Virus gây b nh có ph m vi ký ch r ng, gây h i trên nhi u lo i cây tr ng thu c h Gramineae như loài Panicum maximum, Paspalum paniculatum. Các lo i mía Saccharum oficinarum, S. robustum, S. spontaneum, S. edule m n c m v i b nh. Bi n pháp phòng tr : C i thi n h th ng tư i tiêu. Không thu ho ch mía vào lúc th i ti t m. Dùng gi ng ch ng b nh, gi ng s ch b nh.. Luân canh cây mía v i cây tr ng khác h . X lý hom gi ng b ng nư c nóng 500C trong th i gian 20 phút, có th nhúng hom mía vào nư c nóng 500C trong 3 gi ñ h n ch b nh vi khu n và virus.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

194

8. B NH VIRUS THU C LÁ (Tobacco mosaic virus - TMV) Tobamovirus. Virus TMV ñư c các tác gi Mayer (1886), Ivanopski (1892), Allard (1914) và Stanley(1935) nghiên c u. ð n nay, ngư i ta ñã phát hi n ra hơn 20 b nh virus h i thu c lá trên th gi i. Virus thu c lá g m nhi u b nh do nhi u virus khác nhau gây nên. Các d ng tri u ch ng xoăn lá, kh m lá, cu n lá, cây lùn th p… xu t hi n v i t l cao trên nhi u ru ng s n xu t thu c lá Vi t Nam. Trên th gi i nh ng năm trư c ñây virus TMV ñư c coi là b nh h i quan tr ng nh t trên cây thu c lá; nhưng trong nh ng năm g n ñây virus PVY ñã tr thành m t nguyên nhân gây b nh có tác h i l n M do kh năng truy n b nh nhanh v a b ng cơ h c v a b ng côn trùng c a b nh này. Vi t Nam, virus TMV t i nay v n là m t b nh gây h i n ng, ngoài TMV các virus PVX, CMV, PVY, TYLCV và ñ c bi t là TSWV ñã tàn phá m t vùng r ng l n Tây Ninh (2001 - 2002) gây thi t h i hàng m y ch c t ñ ng Vi t Nam trong m t v . Virus TMV (Tabacco mosaic virus) là b nh ñư c phát hi n s m Vi t Nam (Nguy n Thơ, 1970). B nh thư ng gây tri u ch ng kh m lá gi ng như d ng v i dù loang l , cây thu c lá thư ng th p xu ng, lá co nh b n hơn, nh t là lá non. B nh có th m t tri u ch ng nhi t ñ th p dư i 110C và cao trên 360C. Virus có th nhi m t t c các tu i cây t cây gieo trong vư n ươm ñ n lúc cây trư ng thành. Cây b nh sinh trư ng r t kém, năng su t có th gi m t 35% ñ n g n 70%, ph m ch t c a thu c lá gi m th p. Thi t h i c a b nh tuỳ thu c vào gi ng thu c lá, th i v gieo tr ng và m c ñ b nh h i. Virus gây b nh có hình g y kích thư c chi u dài x ñư ng kính 300 x 18nm, là virus ch a RNA. Virus TMV có tr ng lư ng phân t 49.800.000. Trong nh ng trư ng h p nh t ñ nh virus có th hình thành tinh th (X th ) có 6 c nh trong su t. Các tinh th có th liên k t v i nhau hay r i r c trong mô lá, lông hút hay m ch d n, có th quan sát th y chúng b ng kính hi n vi thư ng ñ phóng ñ i 80 l n. Virus có s c t n t i m nh m trong t nhiên v i ngư ng pha loãng 10-6, nhi t ñ làm m t ho t tính là t 93 - 960C tuỳ theo ch ng và có th i gian t n t i trong d ch cây b nh t i hơn 8 năm n u d ch này ñư c x lý b ng di-ethylether. Virus truy n b nh b ng cơ h c ti p xúc r t m nh, không truy n qua côn trùng. Th i kỳ ti m d c nhi t ñ 300C kho ng 5 ngày, trung bình là 8 - 14 ngày. Khi nhi t ñ th p th i kỳ ti m d c có th kéo dài kho ng 2 tháng. Ph m vi ký ch c a virus có t i 230 loài cây thu c 32 h . Các gi ng thu c lá nhi m b nh nư c ta là C176, Cao B ng, K51M. Gi ng thu c lá ít b b nh là gi ng DVD (nh p n i c a Zimbabwe). Các gi ng thu c lá d i có tính kháng b nh cao. Bi n pháp phòng tr : B nh virus TMV không truy n qua h t gi ng nhưng có th n m trên v h t gi ng, t n t i trên tàn dư cây b nh và nh ng cây b b nh còn t n t i trên ñ ng ru ng. ð phòng tr virus TMV c n có nh ng bi n pháp sau:

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

195

S d ng h t gi ng s ch thu t cây thu c lá kh e ch n gi ng ch ng b nh b ng cách lai v i các gi ng thu c lá d i. D n s ch tàn dư cây b nh, kh trùng d ng c b ng formon 1/25 nh b cây b nh thư ng xuyên. R a tay xà phòng sau m i l n ti p xúc v i cây thu c lá trong ru ng s n xu t. Ghi chú: M t b nh virus khác h i thu c lá r t nghiêm tr ng ñó là b nh ñ m héo cây cà chua (xin xem trong ph n b nh h i cà chua).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

196

Ph n 4 B NH DO PHYTOPLASMA
1. B NH PHYTOPLASMA H I MÍA B nh tr ng lá mía (Sugarcane white leaf disease) Tên này do nhà khoa h c ðài Loan ñ t, b nh còn có nhi u tên khác như mía m m c (grassy shoot), mía bi n vàng (yellowing) n ð hay còn g i là chu t b ch (Albino) Thái Lan. B nh ñư c phát hi n l n ñ u tiên ðài Loan năm 1958 và ñư c hai tác gi là Ling và Chuang- Yang công b vào năm 1962. Hai ông ñã xác ñ nh nguyên nhân gây b nh là Mycoplasma (nay là Phytoplasma) gây ra. B nh ñư c truy n theo ki u truy n b n v ng (persistant) nh côn trùng Matsumuratettix hyroglyphicus. Năm 1964, b nh ñư c phát hi n n ð và Thái Lan nhưng t i năm 1972 b nh m i ñư c FAO công b có m t t i Thái Lan. B nh xu t hi n mi n Nam Vi t Nam (Châu Thành - ð ng Nai) vào năm 1997 trên di n tích g n 2.000 ha các vùng lân c n. ð n tháng 10 năm 1998 b ng phương pháp hi n vi ñi n t các tác gi Vũ Tri u Mân, Nguy n Kim Giao, Nguy n Th Minh Liên ñã phát hi n các ti u th Phytoplasma trong kính hi n vi ñi n t JEOL 1010 ñ phóng ñ i 24.000 l n và 40.000 l n v i kích thư c các th plasma tương t ðài Loan. Tuy nhiên, ngoài gi ng ROC 10 nh p t ðài Loan, các gi ng khác h u như không b nhi m và côn trùng truy n b nh ðài Loan cũng không tìm th y Vi t Nam.Vì v y, b nh tr ng lá mía nư c ta hi n ch truy n qua hom gi ng. * Phòng tr b nh Phytoplasma h i mía - S m lo i tr hom có tri u ch ng b nh và lo i b trư c khi tr ng mía trên di n tích r ng - N u tr ng mía vùng có d ch n ng có th dùng nư c nóng 540C ngâm x lý hom trong 30 phút (theo kinh nghi m c a ðài Loan) ñ lo i tr Phytoplasma. - Chú ý không dùng gi ng ROC 10 vì gi ng này ñã nhi m tr ng lá mía r t n ng và r t m n c m v i b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

197

Ph n 5 B NH DO VIROIDE

B nh viroide th c v t ñư c Diener và Raymer phát hi n năm 1967 khi nghiên c u ARN t do c a b nh viroide hình thoi c khoai tây (Potato spindle tuber viroide P.S.T.V). Ngày nay, ngư i ta ñã phát hi n ra nhi u b nh h i do viroide gây ra: b nh v y v cam chanh (Citrus exocortis), b nh ñ m vàng cây cúc tây, b nh tàn l i cây húp lông… b nh ca dang ca dang viroide h i cây d a, v.v..... S lư ng b nh viroide tuy phát hi n chưa nhi u nhưng chúng ñã gây ra hi n tư ng thoái hoá và tàn l i cây tr ng r t nghiêm tr ng. Ngày càng có nhi u b nh m i ñư c phát hi n vùng nhi t ñ i và c n nhi t ñ i. 1. Tri u ch ng và tác h i: B nh viroide th c v t thư ng gây ra tri u ch ng bi n lá vàng, ñ m lá vàng ( cây d a) sau ñó d n ñ n tàn l i d n. Gây ra hi n tư ng b nh g c cây ( cây cam, chanh) d n ñ n sinh trư ng c a cây cam gi m sút, cây c n l i r i ch t. B nh gây tri u ch ng chùm ng n (cây cà chua) làm cây cà chua mau chóng tàn l i, lá nh , có nhi u v t ch t lá và thân. B nh gây ñ m ch t nh lá (cây cúc) t o ñ m vàng và bi n vàng lá và s tàn l i c a cây cúc. Viroide gây nên nh ng b nh nguy hi m, ñ c bi t v i nhi u cây tr ng vùng nhi t ñ i. Tuy s viroide phát hi n ít nhưng m i nguyên nhân gây b nh có th có ph m vi ký ch r t r ng. Vì v y, tác h i kinh t c a chúng ngày nay ñư c xác nh n là r t to l n v i cây tr ng. 2. Nguyên nhân gây b nh: Viroide h i th c v t có c u t o r t ñơn gi n; chúng ch g m các ARN s i ñơn, các s i này có chi u dài t 279 - 380 nucleotit, và trong lư ng phân t kho ng 100.000 125.000 chúng có cơ th bé nh hơn vài ngàn l n so v i virus nh nh t, viroide không có v protein. Viroide không thông qua giai ño n t o ADN trong chu kỳ s ng c a nó, ARN c a chúng sao chép tr c ti p gi ng như các ARN khác và không sát nh p vào trong b gen c a cây ch . Có nh ng tác gi cho r ng b nh viroide t o c hình thoi khoai tây tái t ng h p ARN còn ph thu c vào s có m t c a nh ng virus tr giúp (helper viruses) (TO Diener DR Smith Muriel JO’Brien). Viroide, m t cơ th nh bé hơn c virus nhưng ñã th c hi n quá tình tái t ng h p ra cơ th chúng d a vào v t ch t c a t bào cây ch . Cho ñ n nay

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

198

hi n tư ng này v n còn là m t ñi u r t ñ c bi t c a thiên nhiên, là m t v n ñ ñư c r t nhi u nhà khoa h c quan tâm và ti p t c nghiên c u. 3. Ch n ñoán và phòng tr b nh: B nh viroide ñư c ch n ñoán b ng phương pháp cây ch th r t có hi u qu . Ngư i ta dùng các cây ch th m n c m ñ lây b nh viroide và ñã thu ñư c các k t qu . Ví d : S d ng cây cà ñ c dư c Datura stramonium, cây rau mu i Chenopodium amaranticolor, cây thu c lá d i Nicotina glutinosa (Alper et al, 1978) ñ ch n ñoán b nh viroide h i cây Avocado. Dùng gi ng cà chua Rutgers ñ lây b nh Viroide c khoai tây có hình thoi (KH Fernow 1967). B nh viroide ñư c ch n ñoán chính xác và nhanh nh t nh phương pháp sinh h c phân t như phương pháp PCR (Polymeraza chain reaction) hay ARN probes và Dot hubridation. Bi n pháp phòng tr : ð phòng b nh do Viroide gây ra c n ch n l c các gi ng cây ch ng b nh, tránh truy n b nh do gi ng Viroide gây ra qua cành, c , hom gi ng b ng vi c ch n l c các cây s ch b nh và phòng tránh b nh lây lan qua ti p xúc cơ h c. Có th s d ng phương pháp PCR ñ ch n ñoán xác ñ nh cây s ch b nh cho ngu n gi ng ban ñ u. Trong s n xu t s d ng Sodium hypoclorit 0,25% hay Calcium hypoclorit 1% kh trùng dao và d ng c làm vư n ñ tránh lây nhi m b nh. Th c hi n ch n l c v sinh ñ ng ru ng ñ b o v cây kho . M T S B NH VIROIDE H I TH C V T: 1. B NH C KHOAI TÂY CÓ HÌNH THOI (Potato spindle tuber disease - PSTVd) Pospiviroidae. B nh ñư c Martin (1929) phát hi n, các tác gi Schultz và Folsom (1923) ñã phát tri n nghiên c u b nh và vi t báo cáo ñ u tiên v b nh này, coi là m t b nh làm thoái hoá khoai tây (Degenration diseases). Sau ñó, các tác gi Gilbert và Fernow (1923); Folsom (1925); Gibert (1925); Bonde (1927); Goss và Peltier (1925); Goss (1925); Wener (1926) và Goss (1928). Tuy nhiên, cho t i trư c năm 1967 b nh v n ñư c g i là m t b nh thoái hoá do virus vì chưa xác ñ nh nguyên nhân chính xác là Viroide. Vùng phân b ñ a lý c a b nh ch y u là mi n b c, ñông b c M và Canada (Diener và Raymer, 1971). Sau ñó ñã tìm th y b nh Liên Xô (cũ) (Leonteva 1964). B nh không tìm th y Tây Âu và nư c Anh. Theo Fernander Valiela và Calderon (1965) cho bi t, b nh có trên khoai tây tr ng Achentina.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

199

Tri u ch ng b nh thư ng xu t hi n vào cu i xuân ñ n gi a mùa hè c khoai khi b b nh nh và dài ra, v c có màu ñ ñ ng.

M

trên c ,

Cây b nh không có tri u ch ng quá m nh m , nhưng bi u hi n tình tr ng b nh lí rõ r t: lá nh , có màu xanh nh t (gi ng Azimba m n c m tri u ch ng th hi n rõ). Dùng gi ng cà chua Stugers lây b nh cây bi u hi n tri u ch ng m t di p l c rõ r t (Vũ Tri u Mân và D. Spire, 1978). B nh lây trên ñ ng ru ng t c b b nh và t các v t thương sây sát, chưa th y truy n nh côn trùng. Năm 1967, v i k t qu nghiên c u c a Diener và Raymer b nh ñã ñư c phát hi n và nguyên nhân gây b nh ñư c nghiên c u chính là Viroide m t nhóm vi sinh v t m i ñư c phát hi n.

2. B NH V Y V

CAM, CHANH (Citrus exocortis viroide – CEVd) Pospiviroidae. California (M ) và Nam Phi t năm 1920 (theo Knorr và

B nh ñư c s m bi t ñ n Reitz).

Thông báo ñ u tiên v tri u ch ng b nh này ñư c Fawcelt và Klotz công b vào năm 1948 ñã cho bi t rõ các ñi u ki n phát sinh b nh. T i nay, ngư i ta phát hi n th y b nh có t t c các vùng tr ng cam quýt ch y u trên th gi i như Australia (Benton và ctv, 1949 - 1950). Brazil (Moreira, 1955), Achentina (Knorr và ctv, 1951), B c M như California (Fawcett và Klotz 1948). Các bang khác như Texas, Florida, Nam Phi (Mc. Clean, 1950)… B ðào Nha (Planes và ctv, 1968), Nh t B n (Yamada và Tanaka, 1972), ðài Loan (Ling, 1972) và nhi u vùng khác trên th gi i. B nh v y v cam chanh Vi t Nam ít ph bi n, thư ng ch xu t hi n gi ng cam Sông Công, ít có tri u ch ng ñ c trưng (ð ðình ð c). Cây b b nh thư ng lá nh , nh t màu, g c cây b b nh l n. Hoa, qu kém, d n d n ñ n tàn l i. Bi n pháp phòng tr : C n ki m tra g c ghép, m t ghép s ch b nh, ch n gi ng ch ng b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

200

Ph n 6 B NH DO TUY N TRÙNG

1. TUY N TRÙNG H I THÂN LÚA [Ditylenchus angutus (Butler, 1913) Filipjev, 1936] Tuy n trùng D. angutus gây h i trên lúa nhi u nư c tr ng lúa như Bangladesh, Mi n ði n, n ð ( n ð còn g i là "Urfa”), Madagascar, Malaysia, Thái Lan và m t s vùng thu c ñ ng b ng Nam b , Vi t Nam. . 1.1.Tri u ch ng b nh: Trong su t giai ño n sinh trư ng c a cây lúa tuy n trùng gây h i t o ra các v t b nh làm tr ng lá và t ph n ñ t bông ho c g c lá tr lên. V t b nh trên lá ho c ñ t bông chuy n sang màu xanh nâu, sau thành nâu thâm và xo n l i. Nh ng lá non xo n và không tr thoát, th m chí b phá h y, ph n phía dư i chun xu ng trông gi ng v t sâu năn. 1.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n b nh: D. angutus là loài ngo i ký sinh, s d ng th c ăn các b ph n cây còn non. Tuy n trùng trong nư c và t n công cây trong 1 gi nhưng chúng th c hi n xâm nhi m cây t giai ño n cây non ñ n giai ño n cu i (Rahman & Evans, 1988). giai ño n m có th tìm th y tuy n trùng xung quanh ph n ng n m i phát tri n c a lúa, trên ñ t trũng có th tìm th y chung t t c các b ph n c a cây. Tuy n trùng ăn lan d n lên phía trên khi các lá non m i phát tri n. Tuy n trùng có th t n t i ngay trên cây lúa sau thu ho ch ph n g c r và sau ñó phát tri n các ch i chét, chúng tr l i ho t ñ ng và xâm nhi m vào v lúa sau khi ñưa nư c vào. Cao ñi m gây h i thư ng vào tháng 5, tháng 7 và tháng 11 trong năm hoàn thành ít nh t là 3 th h . Nhi t ñ thích h p cho tuy n trùng xâm nhi m vào lúa t 27 300C (Bulter, 1913; 1919; Hashioka, 1963; Vuong & Rabarijoela, 1968; Vuong, 1969). Gi a các th i v tuy n trùng trú ng ngay trên g c r khi nư c ru ng ñã khô c n, các mô b ho c lá b nh, chúng có th ho t ñ ng m nh trên các ch i chét trên g c r , cây lúa m c t nhiên ngoài ru ng ho c lúa d i và nhi u cây ký ch khác. Tuy n trùng ho t ñ ng tr l i trong nư c sau 7 - 15 tháng nhưng có th không xâm nhi m vào cây, s lư ng tuy n trùng gi m ñi sau thu ho ch lúa và chúng có th i gian qua ñông gi a các th i v . ñi u ki n ng p úng tuy n trùng m t kh năng ho t ñ ng ít nh t là 4 tháng, song trên ñ t nhi m tuy n trùng ñ khô trong 6 tu n thì v t b nh có tri u ch ng xo n ng n ch sau c y lúa 2 tháng (Nguy n Th Thu Cúc, 1982). ð t xung quanh cây b nh thư ng không xu t

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

201

hi n làm tăng kh năng nhi m b nh, song nó có ý nghĩa chính trong vi c t n t i và lan truy n c a loài tuy n trùng này. Ph n l n tuy n trùng D. angutus ch t trong ñi u ki n nư c sau vài ngày song kh năng t n t i c a chúng trong th i gian dài và có th lan truy n ñi xa theo dòng nư c ch y ñ xâm nh p vào cây tr ng m i (Hashioka, 1963; Sei & Zan, 1977). Tuy n trùng di chuy n ñi xa khi bơm nư c, vào thân, lá trong ñi u ki n m ñ > 75% (Rahman & Evans, 1988). D. angutus có th tìm th y trong c bông thóc m y, bông lép khi thu ho ch lúa còn tươi nhưng không tìm th y trong h t lúa khô t cây lúa nhi m b nh (Bulter, 1919; Nguy n Th Thu Cúc và L. T. Giang, 1982). Tuy n trùng D. angutus là loài ký sinh vùng trũng, ru ng lúa nư c và ñ t th p v i m ñ >75%. Tri u ch ng xo n ng n thư ng xu t hi n vào nh ng năm m ư t và vùng ñ t m quanh năm c a Bangladesh nơi có lư ng mưa 1.6 ml (Cox & Rhaman, 1980). Vi t Nam, b nh thư ng th hi n vào mùa mưa và trên nh ng chân ru ng trũng, th p có nhi u nư c (Nguy n Th Thu Cúc và N.D. Kinh, 1981). Các gi ng lúa là ký ch c a tuy n trùng D. angutus như Oryza sativa var. futua, O. glaberrima, O. alta, O. cubensis, O. officinalis, O. meyriana, O. latifolia, O. perennis, O. eichingeri, O. minuta (Hashioka, 1963; H. H. Vương & Rabarijoela, 1968; Sein & Zan, 1977). Theo Nguy n Th Thu Cúc (1982) thì hai loài c d i Echinochnoa colona và Sacciolepsis interrupta cũng b nhi m tuy n trùng này. Tuy n trùng gây h i lúa D. angutus làm tăng lư ng ñ m trong cây và r t b nhi m b nh ñ o ôn do n m Pyricularia oryzae (Mondal et al., 1986). Các v t b nh thâm nâu do tuy n trùng gây h i t o ñi u ki n cho n m Fusarium và Cladosporium xâm nh p vào sau (Vương, 1969). ðây là loài tuy n trùng phân b h p vì nhu c u ñòi h i duy nh t c a chúng là môi trư ng, chúng xu t hi n nh ng vùng tr ng lúa nư c nhưng không ph i năm nào cũng có m t và gây h i trên cùng m t cánh ñ ng. Theo Catling và c ng s (1979) tuy n trùng ch phân b nh ng vùng tr ng lúa nư c trên th gi i và gây thi t h i v năng su t do D. angutus m c th p (4% thi t h i trên nh ng ru ng trũng sâu Bangladesh 20% thi t h i trong 20% di n tích tr ng lúa). Hashioka (1963) ñã ư c tính 500 ha lúa nư c Thái Lan b gi m 20 - 90% s n lư ng b i tuy n trùng D. angutus, còn Assam và Tây Bengal, n ð thì lúa b gi m s n lư ng 10 - 30% (Pal, 1970; Rao et al., 1986). Bangladesh, 60 - 70% vùng tr ng lúa trũng có kho ng 200.000 ha b nhi m tuy n trùng này (Mondal & Miah, 1987). ð c bi t, năng su t lúa b gi m m nh nh ng chân ru ng dư c m b nhi m tuy n trùng D. angutus r i chuy n sang c y lúa, th m chí ngay c di n tích nhi m r t nh ngay t ñ u. S n lư ng lúa gi m t 1,26 - 3,94 t n/ha, khi ñã xác ñ nh dư c m b nhi m tuy n trùng m c t l b nh là 4 - 10% (Mandal et al., 1988). Vi t Nam, trư c ñây tuy n trùng D. angutus là loài quan tr ng gây h i lúa ñ ng b ng sông Mê Kông, làm m t 50 - 100% s n lư ng thu ho ch vùng ñ t trũng, tư i tiêu theo rãnh và lúa ng p nư c. Năm 1974, hàng trăm hécta lúa ng p nư c c a m t t nh ñã m t tr ng hoàn toàn (Nguy n Th Thu Cúc và N.D. Kinh, 1981). Năm 1982, có 60.000 100.000 ha lúa ñ ng b ng sông Mê Kông nhi m tuy n trùng D. angutus (Catling & Puckridge, 1984); 100.000 ha lúa ð ng Tháp cũng b nhi m (Puckeridge, 1988). Hi n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

202

nay, nư c ta v i s chuy n ñ i cơ c u gi ng lúa thì hàng lo t các gi ng lúa lai nh p n i và trong nư c ñã xu t hi n tr l i tri u ch ng b nh h i do tuy n trùng D. angutus thu c nhi u t nh thành. Các gi ng như Q5, Khang m n, T p giao 1, T p giao 5, Khang Dân,….. tr ng ph bi n nhi u vùng mi n B c Vi t Nam. 1.3. Phòng tr : Có nhi u bi n pháp phòng tr tuy n trùng D. angutus ñã thành công như: d n s ch tàn dư cây b nh, luân canh, di t tr c d i, cây m c hoang và g c r trên ru ng lúa, gi ng ch ng tuy n trùng, ngăn ch n lan truy n theo dòng nư c ch y. - ð t tàn dư sau thu ho ch nh ng chân ru ng b nhi m b nh n ng. - S d ng cây luân canh không ph i là ký ch c a loài D. angutus. Ch n ñ t không nhi m tuy n trùng ñ gieo m . Tránh ñ g c r trên ñ ng ru ng m c lúa chét, lúa m c hoang và c d i ngăn ch n s t n t i và phát tri n lây lan sang v sau. Không tư i nư c theo rãnh ho c mương máng ch y tràn làm lây lan ngu n tuy n trùng trên ru ng lúa. - Ki m soát và ch n l c gi ng lúa cho các vùng ñ t trũng. Vi t Nam c n s d ng 4 dòng lai cho năng su t cao (IR 9129 -393 - 3 -1 -2, IR 9129 - 169- 3 -2 -2, IR 9224 - 177 - 2 -3 -1, IR 2307 - 247 - 2 -2 -3) và 3 gi ng (BKN 6986 - 8, CNL 53, Jalaj) nhi m nh (theo N. D. Kinh và N. T. Nghiêm, 1982). - Ngăn ch n quá trình qua ñông c a tuy n trùng d dàng lây lan sang v sau, s d ng gi ng ng n ngày ñ c bi t t ñ t m . - S d ng các lo i thu c hoá h c ñ phòng tr tuy n trùng. Các lo i thu c ñã có hi u qu phòng tr như: Carbofuran, Mocap, Monocrotophos, Phenazine và Benomyl nhưng ñ u là nh ng lo i thu c ñ t ti n và khó ng d ng mang l i hi u qu kinh t nhi u nư c, th m chí n m trong danh m c h n ch s d ng trên ñ ng ru ng. Có th s d ng các lo i thu c như: Carbofuran, Benomyl, Furadan 3G d ng h t x lý ñ t nhi m tuy n trùng n ng k t h p v i d n s ch tàn dư cây b nh, gi ng ch ng ch u tuy n trùng, ki m tra m u ñ t và m u cây trư c khi gieo m ho c c y lúa. 2. TUY N TRÙNG H I R LÚA [Hirshmanniella spp.] Tuy n trùng Hirshmanniella spp. ký sinh h i trên r lúa ñã ñư c tìm th y v i s lư ng là 7 loài: H. oryzae, H. gracilis, H. imamuri, H. mexicana (=H. caudacrena), H. belli, H. magna, H. nghetinhiensis, H. ornate, H. shamimi và H. truncate, có 4 loài xác ñ nh trên c d i trên ru ng lúa như: H. asteromucronata, H. furcata, H. obesa và H. truncate. Tuy n trùng ph bi n các nư c tr ng lúa như n ð , Malaysia, Nh t, Trung Qu c, các nư c châu Phi. nư c ta, nhóm tuy n trùng này ký sinh và gây h i ph bi n h u h t các vùng tr ng lúa nư c trong c nư c. 2.1. Tri u ch ng b nh: Lúa b tuy n trùng gây h i khó bi u hi n tri u ch ng trên cây ngay ngoài ñ ng ru ng. B nh xu t hi n s m giai ño n sinh trư ng và phát tri n c a cây lúa làm gi m ch i g c, ñ nhánh ít, cây lúa chuy n màu vàng, ra hoa ch m t i 14 ngày. Khi b tuy n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

203

trùng xâm nh p r lúa bi n màu vàng nâu và th i (Van de Vecht & Bergman, 1952; Kawashima & Fujinuma, 1965; Mathur & Prasad, 1972; Muthukrishnan et al., 1977; Fortuner & Merny, 1979; Babtola & Bridge, 1979; Hollis & Keoboorueng, 1984; Nguy n Bá Khương, 1987; Ichinohe, 1988). 2.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: H. oryzae là loài n i ký sinh di ñ ng trong r . Tuy n trùng xuyên qua mô cây gây h i t o ra các kho ng tr ng và gây th t ph n r cây gây hi n tư ng ho i t m t vài kho ng cách trong r (Van de Vecht & Bergman, 1952; Mathur & Prasad, 1972; Lee & Park, 1975; Babatola & Bridge, 1980; Hollis & Keoboorueng, 1984). Tuy n trùng xâm nhi m vào trong r và n m ñ i x ng d c theo mô r , sau m y ngày xâm nhi m tuy n trùng b t ñ u ñ tr ng, tr ng n sau 4 - 6 ngày. Vòng ñ i c a chúng r t dài. mi n B c n ð , m t năm có m t th h (Mathur & Prasad, 1972); Nh t B n m i năm có hai th h (Kuwahara & Iyatomi, 1970; Ou, 1985), còn Senegal có ba th h (Fortuner & Merny, 1979). M t ñ cao nh t vào th i ñi m gi a ñ nhánh và tr bông. Tuy n trùng t n t i sau thu ho ch trên c d i và các cây ký ch khác, trên ch i chét và g c r , chúng có th t n t i trong ñ t. Tuy n trùng có kh năng t n t i trong r sau ra ñ t v i th i gian dài nhưng không th t n t i lâu trong ñ t ng p úng, s lư ng tuy n trùng gi m t t trên ñ t m và m t d n khi không có cây ký ch , chúng t n t i ít nh t là 7 tháng (Park et al., 1970) và tr t n g c r sau 12 tháng. Trong ñi u ki n khô h n, tuy n trùng H. oryzae tr ng thái ti m sinh trong th i gian quá 12 tháng trong ñ t, chúng có th t n t i trong ñi u ki n y m khí và ngư ng pH r ng (Babatola, 1981). Trên ñ t b hoang tuy n trùng t n t i trong ñi u ki n nhi t ñ cao nh t 35 - 450C và th p nh t là 8 - 120C (Mathur & Prasad, 1973). H. oryzae truy n lan qua nư c tư i, mương máng và ru ng ng p nư c, qua d ng c canh tác, qua ru ng m sang ru ng c y, c d i thu c h Gramineae và Cyperaceae. Tuy n trùng di chuy n và xâm nh p vào r lúa qua mô sinh trư ng t o ra các v t ho i t cũng là ñi u ki n cho các vi sinh v t ñ t xâm nhi m gây b nh th i nâu r , b nh càng n ng khi có m t tuy n trùng này. Tuy n trùng Hirshmanniella spp. gây h i trên 58% di n tích tr ng lúa trên th gi i và làm gi m 25% năng su t lúa (Hollis & Keoboorueng, 1984). S lư ng m t ñ tuy n trùng có liên quan t i năng su t lúa nhi u nư c. Bón phân không phù h p và n u m t ñ tuy n trùng 3.200 - 6.000 con/dm3 ñ t ho c 5 - 30 con/gam r thì s làm gi m 42% năng su t thu ho ch. Th m chí năng su t v n gi m t i 23% trong ñi u ki n chăm sóc t t, phân bón ñ y ñ nhưng m t ñ tuy n trùng m c 1.500 - 2.500 con/dm3 ñ t ho c 9 - 10 con/gam r (Fortuner, 1974, 1977, 1985). nư c ta, m c gây h i kinh t khi có 40 tuy n trùng ho c hơn n a xu t hi n trên ru ng lúa sau c y thì tương ñương v i 800 con giai ño n tr bông (Nguy n Bá Khương, 1987). Năng su t lúa b gi m do nh hư ng c a lo i ñ t, giai ño n sinh trư ng c a cây lúa và s v trong năm cũng như mưa lũ và ñi u ki n khí h u, th i ti t. ð t nghèo dinh dư ng l i có tuy n trùng Hirshmanniella spp. thì càng làm gi m năng su t lúa thu ho ch ñáng k , tuy n trùng gi m s lư ng khi không có cây ký ch và chúng t n t i ph thu c vào ñi u ki n môi trư ng, có th t i 12 tháng trong ñi u ki n ñ t m và lâu hơn ñ t khô.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

204

Hirshmanniella spp. còn t n t i trên các cây ký ch khác như: Gossypium hirsutum L.; Lycopersicon esculentum (L.) Moench; Saccharum officinarum L.; Zea mays L.; trên các cây c d i như: Cyperus difformis; Altermanthera sessilis; Enchinochloa colona L. ði u ki n luân canh nh hư ng t i m t ñ tuy n trùng, ñ c bi t trên ñ t hai v lúa và chuy n t v lúa mùa mưa sang mùa khô. Trên di n tích m t v lúa s lư ng tuy n trùng Hirshmanniella th p m t s vùng (Nguy n Bá Khương, 1987). 2.3. Bi n pháp phòng tr : Có th s d ng ñ t khô và các cây tr ng không ph i là ký ch c a loài này như: ñ u d i, ñ u tương, khoai lang, cao lương, kê, bông, hành t i trong luân canh h n ch tuy n trùng H. oryzae nhưng chúng v n có th là ký ch c a m t s loài tuy n trùng khác nên vi c ch n l c các cây tr ng trong luân canh c n h t s c lưu ý. M t s lo i cây tr ng có tác d ng làm tăng ñ m trong ñ t như: Sesbania rostrata và Sphenoclea zeylanica s d ng làm cây luân canh h n ch t t loài tuy n trùng này. Sesbania rostrata làm tăng năng su t 214% so v i công th c tr ng lúa hai v li n, còn Sphenoclea zeylanica ñ t hi u qu cao 99% trong phòng tr , mang tính xua ñu i tuy n trùng khi ti t ra ñ c t (Mahandas et al., 1981). S d ng gi ng ch ng tuy n trùng là bi n pháp cơ b n các nư c tr ng lúa nư c như n ð , Hàn Qu c, Nh t B n, Nigeria, Elsanvado, Iraq, Ecuador, Thái Lan và Vi t Nam. Riêng Hàn Qu c ñã xác ñ nh ñư c 270 gi ng nhi m tuy n trùng H. oryzae, ch có 6 gi ng là m c nhi m nh . Vi c s d ng thu c hoá h c ñ t hi u qu cao làm tăng năng su t lúa trong phòng tr tuy n trùng gây h i th i r lúa Hirshmanniella song ng d ng có ý nghĩa kinh t ch ñư c th c hi n trong ph m vi nh t ñ nh c a vùng s n xu t lúa t ru ng m , cây lúa trư c khi c y ho c dùng phương pháp th m h t b ng thu c hoá h c trư c khi gieo. K t h p ch n gi ng ch ng ch u tuy n trùng cho vùng ñ t trũng h u, ñ ng hoá ñ t c y lúa, tránh ñ ng nư c lâu ngày, t o ñ thoáng trong ru ng lúa h n ch tác h i c a tuy n trùng. 3. TUY N TRÙNG KHÔ ð U LÁ LÚA [Aphelenchoides besseyi Christie, 1942] Tuy n trùng khô ñ u lá lúa có m t nhi u nư c tr ng lúa trên th gi i như: Nh t B n, Trung Qu c, Vi t Nam, n ð , M , Brazil, Nga, Bulgaria, châu Phi,… nư c ta, ñã phát hi n loài Aphelenchoides besseyi t nh ng năm 1967 - 1968 trên các lô thóc gi ng nh p t Trung Qu c (Trân châu lùn, Bao thai lùn, M c tuy n,….). Năm 1976, Võ Mai ñã tìm th y trong h t thóc (7 - 10 con/100 h t) TP. H Chí Minh; Erosenko và c ng s (1985) ñã xác ñ nh loài Aphelenchoides besseyi = Aphelenchoides oryzae h i lúa mi n B c Vi t Nam. 3.1. Tri u ch ng b nh: Tuy n trùng h i trên lúa và ph n ng n cây lúa gây hi n tư ng xo n mút ñ u lá lúa ho c tr ng ng n, tri u ch ng bi u hi n ñ c trưng nh t vào th i kỳ lúa ñ ng cái - ñòng tr . Cây b h i phát tri n không bình thư ng, ñ u lá b khô tóp, chóp lá bi n màu tr ng xám, lá và lá ñòng c bông xo n l i; cây th p lùn, ít d nh, ngh n ñòng, bông ng n tr không thoát

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

205

và h t tr ng lép gi ng tri u ch ng b nh khô ñ u lá lúa do sinh lý vào cu i giai ño n làm ñòng ñ n tr , chín mu n. Tuy n trùng chui vào nách lá di chuy n lên hoa sau ñó chui vào h t làm bông kém phát tri n, c bông chun l i, bông nh , h t có th không chín ñư c làm gi m năng su t t i 50% ho c hơn n a. 3.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Tuy n trùng Aphelenchoides besseyi có tính chuyên hoá h p, th c ký sinh và gây b nh khô ñ u lá trên cây lúa, chúng luôn s ng trên cây và không d i kh i cây ký ch . ð t ch là y u t giúp cho chúng lan truy n và chuy n sang tr ng thái ho t ñ ng sau khi ti m n trong h t gi ng (n m trú ng gi a ph n v và h t g o). Theo Cralley, 1949; Yoshii & Yamamoto, 1950; Todd & Atkin, 1958 thì tuy n trùng trong tr ng thái ti m sinh t 8 tháng ñ n 3 năm sau thu ho ch. Tuy n trùng t n t i qua h t gi ng tr ng thái ti m sinh có th kéo dài t i 2 - 3 năm ho c nhi u năm, ñây là ngu n b nh ban ñ u, h t nhìn bên ngoài khó phân bi t v i h t kho . Sau khi gieo h t vào ñ t tuy n trùng trong h t vươn theo m m ra kh i v h t, di chuy n n m trong lá nõn cu n tròn. T giai ño n này ñ n khi lúa tr tuy n trùng th c hi n quá trình sinh s n nhanh, n m trong nách lá, b lá và dùng kim chích hút vào mô l y ch t dinh dư ng theo ki u ngo i ký sinh. Theo s phát tri n c a cây lúa, tuy n trùng di chuy n d n lên phía trên vào ng n cây t i ñòng, giai ño n bao ph n c a bông lúa quy t ñ nh kh năng t n t i c a tuy n trùng khô ñ u lá trong h t, ñ n khi lúa chín (g t lúa) thì trên thân (rơm r ) h u như không có tuy n trùng, chúng chui vào h t n m cu n tròn dư i l p v tr u và s ng ti m sinh n náu trong ñó. H t thóc tr lên nhi m tuy n trùng và b nh ñư c lây lan nh h t gi ng nhi m b nh. Sivakurma (1987) ñã tìm th y tuy n trùng Aphelenchoides besseyi tái sinh s n trên rơm r do n m Curvularia và Fusarium gây b nh sau thu ho ch. Loài A. besseyi xu t hi n trên cây lúa cùng có m t c a m t s tuy n trùng khác như: Ditylenchus angustus (Timm, 1955); Meloidogyne graminicola nhưng ít th y gi a chúng có m i quan h tác ñ ng v i nhau cùng gây h i. Nhi u nghiên c u còn cho th y tuy n trùng này làm gi m b nh tiêm h ch lúa do n m Sclerotium oryzae, khi n m Pyricularia oryzae xâm nhi m gây b nh ñ o ôn ñã thúc ñ y tuy n trùng A. besseyi sinh s n m nh trên lá b nh (Tikhanova và Ivanchencko, 1968). Tuy n trùng phát tri n nhi t ñ thích h p là 280C, t i thi u là 130C và t i ña là 43 C, vòng ñ i t 3 - 6 ngày nhi t ñ 25 - 310C và 9 - 24 ngày nhi t ñ 14 - 200C. Tuy n trùng ch t nhi t ñ 540C trong 10 phút, nhi t ñ 440C trong 4 gi ; m ñ thích h p cho tuy n trùng phát tri n là 70 - 90%; m ñ 100% ho c mưa m thu n l i cho s di chuy n, lan truy n t cây n sang cây kia. Tuy n trùng A. besseyi là loài thu c ñ i tư ng ki m d ch quan tr ng.
0

3.3. Bi n pháp phòng tr : Không s d ng h t gi ng có tuy n trùng, không l y h t các ru ng, các vùng ñang có b nh. S d ng gi ng ch ng tuy n trùng và k t h p v i các bi n pháp canh tác h n ch tác h i c a chúng dư i ngư ng gây h i kinh t , ñ t s ch tàn dư cây b nh tránh lây lan t rơm r cũng như áp d ng các bi n pháp khác. Ch y u s d ng bi n pháp x lý h t gi ng b ng nư c nóng 52 - 570C v i th i gian 15 phút, phơi lúa dư i ánh n ng m t tr i ho c s y khô nhi t ñ 30 - 350C trư c khi b o qu n. Ki m ñ nh thóc gi ng trư c khi nh p n i,

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

206

theo IRRI thì có th x lý h t b ng cách ngâm trong nư c l nh 3 gi sau ñó m i ñưa vào nư c nóng 52 - 570C v i th i gian 15 phút. Nhi u lo i thu c hoá h c ñư c s d ng trong x lý h t gi ng như: thu ngân h u cơ, Nicotinesulphas, Parathion, Systox, Malathion, Clorua thu ngân, Fensulfothian, Carbofuran, Aldicarb, Methomyl trong ñó Carbofuran có tác d ng t t nh t (72 - 100%). Có th x lý b ng Methyl bromide 567 g/28,094 m3 trong 6 gi ; x lý b ng Ethyl thiociano axetat n ng ñ 1/100 - 1/300 và nhi t ñ là 150C; Diazion và Nemagon, Phosphomidon, Carbosulfore ho c dùng Furadan 75 PM 500g (Martins, 1976). Tuy nhiên, x lý h t gi ng b ng thu c hoá h c còn h n ch , thu c hoá h c ít nhi u nh hư ng t i t l n y m mc a h t gi ng, thu c hoá h c ñ t ti n nên không kinh t . 4. NHÓM TUY N TRÙNG KÝ SINH T O U SƯNG TRÊN LÁ VÀ HOA [Anguina và Paraguina] Các lo i tuy n trùng thu c nhóm ký sinh t o u sưng trên lá và hoa ch y u là Anguina và Paraguina ch g p m t s nư c ôn ñ i. Loài tiêu bi u có ý nghĩa kinh t nhi u nư c tr ng lúa mì trên th gi i là loài Angina tritici (Steibuch, 1799) Fillipjev, 1936. m t s nư c loài Angina tritici gây h i n ng trên lúa mì nh hư ng t i ch t lư ng và làm gi m năng su t 50% Hungary, Rumani, Nam Tư. 4.1.Tri u ch ng gây b nh - ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Tuy n trùng con tu i 2 xâm nh p vào cây tr ng và làm cho cây phát tri n ch m, lá nhăn nhúm, thân b n t xư c, bông nh , phình to, ñ u ng n. Tuy n trùng sinh s n trong cây, u sưng l n trong h t gi ng gieo vào ñ t có s n ngu n tuy n trùng (tu i 2) g p ñ m n t u m m ra ñ tuy n trùng con tu i 2 chui ra ngoài xâm nh p vào cây con m i m c di chuy n t i bông trong giai ño n hình thành h t, n t u h t phình to thay th cho h t g o bình thư ng, tuy n trùng phát tri n trong h t cho t i khi phát tri n thành cá th ñ c và cá th cái.Con cái ñ t i 2.000 - 2.500 tr ng trong 5 - 6 tu n. Trong giai ño n h t chín, tuy n trùng còn hình thành ch a ñ y trong h t có t i 800 - 3.200 con /h t. Trên m t bông lúa có t i 1 - 67 n t u. Tuy n trùng con tu i 2 t n t i trong n t u t 6 - 35 năm (tuỳ thu c vào ñi u ki n gi khô). Khi g p ñi u ki n thu n l i tuy n trùng con trong n t u trong ñ t ti p t c phát tri n hình thành th h m i. Lúc ñ u u có màu xanh lá cây sau ñó chuy n sang màu nâu th m và cu i cùng là màu ñen. Bên ngoài thì th hi n tri u ch ng khác so v i h t bình thư ng nhưng có th l n v i m t s h t c d i, v dày và có kh i b t n m bên trong v , có th ki m tra th y tuy n trùng sau khi ñã ngâm h t tách v vào nư c. 4.2. Bi n pháp phòng tr : Dùng h t gi ng kho , tránh thu ho ch h t b nh có n t u, sàng l c qua sàng máy có th b h t b nh có n t u t i 90%. Ru ng b nhi m tuy n trùng Angina tritici có th hu b ít nh t sau 2 năm m i tr ng l i. Rumani, ñã x lý b ng thu c hoá h c Bromua methyl cho h t gi ng 80g h t/m3 h t có hi u qu cao (Monolache & Romascu, 1973).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

207

5. TUY N TRÙNG N T SƯNG [Meloidogyne spp.] [Meloidogyne incognita (Kofoid & White, 1919) Chitwood, 1949 ] ðây là lo i tuy n trùng n t sưng nhi t ñ i, phân b r ng trong t nhiên nhi u vùng và trên r t nhi u lo i cây tr ng làm gi m năng su t cà chua, thu c lá, b ch tru t, ngưu t t, b ch ch , h tiêu, cà phê, cà pháo, t, b u bí, hoa mào gà, m ng tơi, rau d n, c i b p, xu hào, khoai tây, d a, chu i,…. Hà N i, L ng Sơn, Hà B c H i Hưng, H i Phòng, Ngh An, Qu ng Nam, Qu ng Tr , ð c L c, Lâm ð ng, TP. H Chí Minh. Tuy n trùng Meloidogyne incognita thư ng gây h i trên ñ t nh , tơi x p, trên ký ch còn xu t hi n các tuy n trùng khác cùng có m t và gây h i như Meloidogyne arenaria, M. javanica; M. halpa trên cây nho ho c M. arenaria và M. incognita gây h i trên thu c lá, cà chua. 5.1.Tri u ch ng b nh: Tuy n trùng xâm nh p b r ngay t giai ño n ñ u, t o u sưng có kích thư c l n nh , n i ti p nhau t o thành chu i ho c t ng t bào có u sưng riêng bi t. Tuy n trùng ký sinh trong r cây ký ch , khi xâm nh p vào bên trong mô t bào r (tuy n trùng tu i 2) tuy n trùng không di chuy n ñi các b ph n khác c a cây ký ch ti t ra các men và ch t kích thích sinh trư ng làm cho t bào r sinh trư ng quá ñ , phình to t o ra các u sưng to nh khác nhau thành trong chu i trên r . U sưng ñư c hình thành sau 1 - 2 ngày, m t s cây tr ng hình thành u sưng ch sau 24 gi . Cây b b nh còi c c vàng úa, ch t héo, bi n d ng, r th i h ng, tri u ch ng b nh r t d nh m l n v i tri u ch ng do các nguyên nhân khác gây ra. 5.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Các giai ño n phát tri n t tuy n trùng non, phân hoá gi i tính thành tuy n trùng trư ng thành ti n hành trong u sưng. Trong u sưng có t 1 - 10 tuy n trùng cái hình qu chanh ho c qu lê. Sau khi tr ng n tuy n trùng tu i 2 có th t trong u sưng gi i phóng vào ñ t, g p ñi u ki n thu n l i chúng di chuy n xâm nh p, lây lan trên nhi u r cây trong ru ng. Tuy n trùng n t sưng sinh s n ch y u lư ng tính, ch y u tr ng n ra phát tri n thành con cái, môi trư ng và cây ký ch r t c n cho quá trình sinh trư ng phát tri n và sinh s n c a tuy n trùng, ñ ng th i quy t ñ nh t l ñ c cái, con ñ c ch hình thành khi cây ký ch ch t ho c b r b phân hu . Chu kỳ phát tri n (vòng ñ i) ph thu c vào nhi t ñ các tháng trong năm và ph thu c vào cây ký ch : nhi t ñ thích h p cho tuy n trùng sinh trư ng và phát tri n là 25 280C. nhi t ñ 280C vòng ñ i c a M. incognita là 28 - 30 ngày trên cây thu c lá. Nhi t ñ th p 200C vòng ñ i c a chúng kéo dài trong kho ng 57 - 59 ngày. M i con tuy n trùng cái có th ñ t 350 - 3.000 qu tr ng trong b c tr ng, trung bình n 200 - 600 tuy n trùng non. Tr ng và tuy n trùng non có th t n t i trong ñ t hàng năm n u không g p ñi u ki n thu n l i và cây ký ch phù h p. Tuy n trùng gây h i các lo i ñ t cát pha, th t nh , tr ng c n liên t c nhi u năm. M t ñ tuy n trùng t p trung ch y u ñ sâu t 6 - 15cm, m ñ kho ng 60%. Trong ñi u ki n khô h n ho c ng p nư c lâu dài tuy n trùng kém phát tri n, s lư ng gi m th p rõ r t. Tuy n trùng n t sưng có th t o v t thương m ñư ng xâm nh p thúc ñ y b nh

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

208

n m, vi khu n phát tri n. nư c ta, ñã xu t hi n nhi u b nh h i g i là b nh h n h p do c tuy n trùng n t sưng M. incognita và b nh ñen thân thu c lá Phytophthora parasitica var. nicotianae trên gi ng thu c lá C176 (Ngô Th Xuyên, 1992 - 1994); trên cà chua v i b nh héo xanh vi khu n Ralstonia solanacearum; b nh héo vàng Fusarium oxysporum héo rũ l c r Rhizoctonia solani; b nh héo rũ g c m c tr ng Sclerotium rolfsii (Ngô Th Xuyên và c ng tác viên, 2000 - 2004). Khi lây b nh h n h p gi a hai loài tuy n trùng M. incognita ho c M. arenaria và n m Fusarium oxysporum v i nhau thì b nh xu t hi n n ng hơn so v i công th c lay riêng r (Summer, 1973; Ngô Th Xuyên, 2003). 5.3. Bi n pháp phòng tr : Bi n pháp phòng tr chung tuy n trùng n t sưng trên các cây tr ng là ký ch r t m n c m như: thu c lá, cà chua, cà bát, cà pháo, t và các lo i cây rau khác ñã ñư c th c hi n qua các bư c sau ñây: 1. Xác ñ nh, phân b , m t ñ , thành ph n loài tuy n trùng n t sưng trong khu v c: xác ñ nh vào cu i giai ño n sinh trư ng c a cây tr ng, quan sát toàn b r giai ño n này là th hi n ñ c trưng nh t. Phân c p b nh theo nhi u phương pháp khác nhau (5 c p ho c 10 c p) l y 100 - 150 cây/ha. Tuỳ theo m c ñ h i b r t o u sưng các c p khác nhau ñ th c hi n luân canh t 1, 2, 3, 4 năm liên t c. 2. ð m b o cây gi ng s ch ngu n tuy n trùng n t sưng: ñ t không nhi m tuy n trùng, phân h u cơ s ch ngu n b nh, kh trùng ñ t vư n ươm và các d ng c chăm sóc. nh ng vùng m i xu t hi n ngu n tuy n trùng c n ñ t chúng m t v trí như m t ñ i tư ng ki m d ch. ñây không th c hi n bi n pháp dùng nư c tư i theo dòng ch y, có th dùng thu c hóa h c ho c xông hơi. Di n tích b h i n ng s d ng cho vư n ươm c n th c hi n luân canh 5 - 6 năm, sau ñó th l i b ng cách tr ng các cây ch th như cà chua, dưa chu t ñ xác ñ nh l i ngu n b nh. N u ñ t v n còn ngu n tuy n trùng n t sưng b t bu c ph i tr ng liên t c các gi ng ch ng tuy n trùng này, trong th i gian ñó chú ý tiêu di t c d i. Tuy n trùng n t sưng gây h i có ph m vi ký ch r ng và trong m t loài có nhi u ch ng sinh h c khác nhau. C n th c hi n luân canh gi a các lo i cây tr ng khác nhau như lúa - thu c lá - ñ u. Sau thu c lá c n phơi n ng ho c ngâm nư c ru ng t 3 - 4 tu n, luân canh gi a lúa nư c, ngô, bông, cà chua, thu c lá gi m ngu n tuy n trùng n t sưng rõ r t. Luân canh v i cúc v n th Tagetes erecta, T. patula), cây có ch t d u ( b c hà, thanh hao hoa vàng) ho c các cây ch th ( t, cà bát,..) mang tính d n d tuy n trùng r i nh và tiêu hu chúng. 3. Bi n pháp hóa h c: M t s thu c hóa h c tr tuy n trùng n t sưng như: Temic, Vydate, Furadan, Oncol, Nemacur, Sincosin, Basuzin, vv. Thu c D - D (DichlorpropanDichlorpropen) 45 - 50 kg/1.000 m2 cho k t qu t t, năng su t cao g p ñôi sơ v i ñ t không ñư c x lý; Ogbuji và Jensen (1974); Riedel & Powel (1974) phòng tr b ng D - D Italia có hi u qu nh t nhưng nh hư ng x u t i ph m ch t thu c lá và dư lư ng thu c trong ñ t n u s d ng liên t c 3 năm li n. Các lo i thu c Dayphom 85 và Teracur là nh ng thu c có hi u qu cao trong phòng tr loài tuy n trùng này. Hai lo i thu c này không kích thích các lo i có ích trong ñ t và làm gi m t l b nh ñen thân thu c lá Phytophthora parasitica var. nicotianae.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

209

4. Bi n pháp sinh h c: ðã có nh ng thành t u trên th gi i và nh ng nghiên c u nư c ta khi s d ng n m, vi khu n ñ i kháng tr tuy n trùng nói riêng và các loài khác nói chung. N m Arthrobotrys oligospore, Verticillium clamydosporium, Peacilomyces lilacinus, Hirsutella rosilliensis, Harposporium anguillulae, Dactyllela oviparasitica, Trichoderma viridae. Monacrosporium gephyropagum, Gliocladium sp., các loài vi khu n như Pasteuria penetrans, Pseudomonas fluorescens, Bacillus subtilis v a có kh năng tiêu di t tuy n trùng v a h n ch th m chí ñ i kháng tiêu di t m t s n m, vi khu n ñ t ho c xung quanh vùng r . 6. TUY N TRÙNG BÀO NANG [Heterodera spp.] Tuy n trùng t o ra bào nang thu c gi ng Heterodera (Schmidt, 1871) Filipjev, 1894, l n ñ u tiên tìm th y vùng Magdeburg nư c ð c (1850) trên cây c c i ñư ng. ð n năm 1871, Schmidt ñ t tên các loài này là Heterodera schachtii Schmidt, nhóm tuy n trùng này là nhóm gây h i có ý nghĩa kinh t trên m t s lo i cây tr ng xu t hi n nhi u nư c châu Âu (Áo, Pháp, Nga), châu M ,…. gây h i trên lúa mỳ, ñ u xanh, khoai tây. Cho ñ n nay, ñã có 60 loài tuy n trùng t o bào nang. Ph n l n s loài xu t hi n nh ng vùng khí h u ôn ñ i, chúng ít có ý nghĩa các nư c nhi t ñ i và c n nhi t ñ i, tr ng phát tri n n m trong bào nang có kh năng ch ng ch u v i ñi u ki n b t l i cũng như các lo i thu c hoá h c. 6.1. Tuy n trùng bào nang c c i [Heterodera schachtii Schmidt, 1871] Tri u ch ng b nh: ðây là loài tuy n trùng nguy hi m ký sinh trên c c i ñư ng, c i b p làm gi m năng su t m t cách nghiêm tr ng, 50 bào nang/100 cm3 ñ t làm gi m năng su t c c i ñư ng ð c t i 25% (Dekker, 1972). Anh, c 10 tr ng/1 gam ñ t thì cây tr ng b hu di t. M c ñ h i do loài tuy n trùng H. schachtii không ch ph thu c vào s lư ng tuy n trùng con trong ñ t mà còn ph thu c vào loài ký ch c a chúng, ñ c bi t trên ñ t tr ng cây b h i liên t c ñ c canh c c i ñư ng, c i b p. Cây b h i phát tri n kém, lá m t màu và héo, bình thư ng chúng t o thành v t ñ m riêng bi t, c nh , phân nhánh và phát tri n chùm r ph , gi m di p l c, carotinoide, ph t pho, nitơ và kali. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Loài H. schachtii ký sinh trên h Cruciferae, Chenopodiaceae và h Polygonaceae các cây tr ng và cây d i là ký ch chính c a loài này như: c i c , c i b p, su hào, rau d n, c c i d i, bông mã ñ , c ñuôi ch n. H. schachtii ph bi n nhi u nư c trên th gi i t vư n ươm, giai ño n cây hình thành c trong ñ t và có th truy n qua h t gi ng c a c c i. Bào nang hình qu chanh, tuy n trùng con phát tri n ñi u ki n nhi t ñ không dư i 100C và m. Chúng xâm nh p vào r và phát tri n gi ng như loài G. rostochiensis. Dư i ñuôi cá th cái t o túi tr ng b ng ch t gelatin, không ch a tr ng trong ñó mà có th có m t ho c nhi u cá th ñ c, t l gi a cá th ñ c và cá th cái là 2:1. Trong ñi u ki n b t l i v dinh dư ng thì m t s tuy n trùng con phát tri n thành cá th ñ c tăng lên. Tuy n

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

210

trùng phát tri n qua các giai ño n ph thu c vào nhi t ñ và cây ký ch . nhi t ñ 250C thì cá th cái hình thành sau 21 - 25 ngày. M t th h c n 4370C và nhi t ñ trung bình ngày l n hơn 100C (Ladingina, 1973) và trong m t v có m t vài l a. Bào nang t n t i ñ n 9 năm. Bi n pháp phòng tr : - Ru ng tr ng c n d n s ch tàn dư, luân canh t 2 - 6 năm - Chú ý ñ m trong ñ t nh hư ng t i quá trình n tr ng và hình thành tuy n trùng con giai ño n xâm nhi m vào cây tr ng sau th i gian t n t i ng ngh . - ði u ch nh th i v tránh giai ño n m n c m c a cây - Tiêu di t c d i trong ñ t và s d ng phân h u cơ trong quá trình chăm sóc. - Dùng thu c hoá h c nhóm Carbamat, Vydate, Temic. 6.2. Loài tuy n trùng bào nang khoai tây [Globodera rostochiensis Wollenweber, 1923 và G. pallida Stone, 1973] Tri u ch ng b nh: Hai loài này ñư c x p trong phân lo i như m t loài dư i tên là Heterodera rostochiensis. Chúng là nh ng lo i ký sinh quan tr ng h i khoai tây th hi n tri u ch ng nh làm cho lá bi n vàng, lá dư i khô héo trư c r i ñ n các lá trên, r có n t sưng, u nh . Cây cũng có th b ch t trư c khi hình thành c ho c n u hình thành c ñư c thì c r t nh , năng su t khoai tây gi m khi trong 1 gam ñ t có t 5 - 10 tr ng. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: ð c, khoai tây b h i n ng v s m và chính v làm gi m năng su t 50 - 80% (Dekker, 1972). Năng su t khoai tây Anh b h i n ng do tuy n trùng này (400 tuy n trùng/1g ñ t) làm gi m 25 t n/1.000m2. Trên các lo i ñ t giàu ch t h u cơ thì m c ñ h i bi u hi n cao và năng su t thu ñư c là trung bình. ð t cát nh b h i n ng, năng su t r t th p. S gây h i còn ph thu c vào m t ñ tuy n trùng trong ñ t, n u ít thì tri u ch ng không th hi n ra bên ngoài. M c ñ h i có th quan sát b r b ng kính lúp và thu th p bào nang qua vi c ch n l c m u ñ t qua màng l c, r phát tri n kém, tuy n trùng s d ng lư ng th c ăn l n trong cây, làm gi m kh năng ch u h n và t o cho n m Verticillium xâm nh p và phát tri n. Tuy n trùng con phát tri n ph thu c nhi u vào nhi t ñ , m ñ và giai ño n sinh trư ng c a cây tr ng (b r khoai tây thư ng b h i sau tr ng 6 tu n). Tuy n trùng h i khoai tây phát tri n và n tr ng ñi u ki n nhi t ñ 15 - 200C ; c c i: 20 - 250C. Con cái c a loài tuy n trùng này tr thành bào nang, khi bào nang v tuy n trùng con r i kh i bào nang ñ xâm nh p vào r cây tr ng ñ u r , sau ñó chúng di chuy n d c theo thân và b t ñ u hút ch t ăn. Cơ th tuy n trùng phát tri n theo chi u ngang chuy n sang tu i 3 sau 10 - 14 ngày, sau m t vài ngày chúng phân hóa gi i tính tu i 4 và phân bi t rõ gi a cá th ñ c và cá th cái, v cutin màu tr ng trong sau khi hình thành bào nang chuy n sang màu

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

211

vàng sáng r i màu nâu. M t s loài khác chuy n t màu sáng sang màu nâu ngay. Ph n l n s cá th cái ch a tr ng trong cơ th chúng, m t s loài khác ngoài tr ng cơ th cái còn có túi tr ng ph n dư i ñuôi. M t tuy n trùng cái có 200 - 500 tr ng sau khi ñã hoàn thành quá trình phát tri n c a chúng, l p v cutin dày lên và t o bào nang, bào nang tách r i kh i r cây và n m trong ñ t. Tr ng phân chia và phát tri n trong v và ñ n tu i 2 tuy n trùng ñư c bao b c trong bào nang, các bào nang này có th t n t i t i 20 năm. Khi không có cây ký ch có kho ng 1/3 tuy n trùng con r i kh i bào nang và như v y ñã làm gi m m t ñ tuy n trùng trong ñ t, trong ñi u ki n nhi t ñ th p s lư ng tuy n trùng con gi m t i 18%, còn nhi t ñ cao > 300C gi m t i 95% (Graingier). Khi có cây ký ch thì tuy n trùng con n 60 - 70%, s lư ng ñ t cát nhi u hơn ñ t th t n ng. ñi u ki n nhi t ñ 15 - 25,50C tuy n trùng phát tri n qua 38 - 48 ngày. các nư c ôn ñ i có m t vài th h trong m t năm, m t s có ñ n hai th h v i ñi u ki n t nhiên. Th h th nh t có ý nghĩa nh t vì b r b phá hu ngay, sau khi xu t hi n tuy n trùng trong ñi u ki n nhi t ñ < 120C, nhi t ñ cao > 250C tuy n trùng con n ít. Vì v y, các nư c nhi t ñ i nóng chúng ch phát tri n nhi t ñ th p trong mùa ñông, m ñ thích h p nh t cho tuy n trùng là 70%. Tr ng và tuy n trùng non c a loài tuy n trùng khoai tây Globodera rostochiensis nhi t ñ cao và ñ t khô s b o t n lâu hơn là trong nư c. Cho ñ n nay chưa phát hi n loài tuy n trùng có bào nang ñã ñư c c nh báo là m t ñ i tư ng ki m d ch quan tr ng. Bi n pháp phòng tr chung tuy n trùng bào nang: Th c hi n các bi n pháp phòng tr tuy n trùng bào nang theo h th ng phòng tr t ng h p. Vi c nh p n i gi ng khoai tây s ch b nh tuy n trùng, không dùng c gi ng, cây gi ng ch a bào nang, dùng gi ng ch ng ch u loài tuy n trùng này. Pháp, n u trong 200g ñ t có m t bào nang là không ñư c tr ng khoai tây. Th c hi n luân canh t 2 - 3 năm thì m t ñ tuy n trùng gi m 30 - 50%, luân canh v i cây h th p t có k t h p x lý ñ t b ng các lo i thu c tr tuy n trùng. Khi x lý b ng Tiazon (270 kg/ha) làm gi m m t ñ tuy n trùng, gi m thi t h i 84 - 93% và trong giai ño n ñó tr ng gi ng khoai tây ch ng ch u (theo Gladkaia, 1973). Phòng tr b ng thu c Carbation và tr ng lúa liên t c trong 2 năm làm gi m m t ñ tuy n trùng và thu ñư c k t qu t t. Có th luân canh liên t c t 5 - 6 năm k t h p dùng thu c hoá h c. M t lo t các lo i thu c như: D - D, Telon, Dazomet, Basamide và nhi u lo i thu c khác (Methyl bromide, Carbamat, Aldicarb và Oxamide). Ngoài ra còn th c hi n bi n pháp ñi u ch nh th i v tr ng khoai tây s m và s d ng phân h u cơ bón k t h p và phân khoáng và th i gian hình thành c . Có th x lý c khoai tây b ng nhi t ñ 44 - 450C ho c dung d ch foomol 5% trong 2 tháng. Vi t Nam nhưng chúng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

212

7. TUY N TRÙNG H I CÀ PHÊ [Pratylenchus coffeae (Zimmermann, 1898) Filipjev & Sch - Stekhoven, 1941] Các loài tuy n trùng thu c nhóm n i sinh ký sinh di ñ ng trong r cây không t o u sưng (root lesion endoparasitic nematodes) có m t và ph bi n nhi u nư c tr ng cà phê trên th gi i. Ngoài cà phê tuy n trùng còn ký sinh gây h i nhi u cây tr ng khác như: ñ u tương, d a, l c, chanh, cam, thu c lá, cà chua, lúa, mía, ngô, chu i, khoai tây, c c i, mì, m ch, ñ u, hành, bông, bông, dâu tây. Loài Pratylenchus coffeae xu t hi n ph bi n trên cà phê, trong m t th i gian dài loài Pratylenchus brachyurus ñư c xem là loài gây h i duy nh t trên cà phê Nam M . Sau ñó, ngư i ta ñã tìm th y Pratylenchus coffeae gây h i cà phê C ng hoà Dominique, Elsalvador, Guatemana, Puerto Rico, Costa Rica và Brazil. Loài tuy n trùng Pratylenchus coffeae còn tìm th y n ð , vùng nam châu Á, Barbados, Martinique, Tanzania, Madagascar và Indonesia. Loài Pratylenchus coffeae gây h i nghiêm tr ng ñã phá hu 95% di n tích tr ng cà phê chè t i Java ch trong 6 tháng, cà phê mít ch h i 59%. 7.1. Tri u ch ng b nh: R cà phê b b nh bi n vàng, sau chuy n sang màu nâu, m t bên b th i, m t vài v t trên lá bi n màu sau bi n vàng rõ, cây lùn còi c c, m t s nhánh non b m t, các ño n thân b c ch sinh trư ng m nh, có th d n t i ch t cây, Năng su t nh hư ng ph thu c vào t l h i trong cây và b r b t n thương. Chúng di chuy n lên phía trên thân ho c ph n mô kho , chích hút các r sinh trư ng làm r b h y di t nhanh chóng, cây ng ng phát tri n, lá vàng có nhi u v t ñ m làm gi m năng su t thu ho ch. 7.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Tuy n trùng có hình d ng giun, trong su t quá trình phát tri n vòng ñ i c a chúng (k c cá th ñ c và cá th cái). Loài Pratylenchus coffeae là loài tuy n trùng ña ph ký ch , có kh năng ký sinh gây h i trên r t nhi u lo i cây tr ng khác nhau, th m chí r cây ñ u có t i 35.000 con loài này. Tuy n trùng có th di chuy n t ch này sang ch khác trong quá trình ăn và m t ph n cơ th chúng n m trong t bào. Chúng phá ho i vùng r cây t t c các pha phát tri n c a tuy n trùng con và các giai ño n phát tri n c a chúng. Tuy n trùng di chuy n gi a các t bào và t o ra v t thương là ñi u ki n thu n l i cho các loài vi sinh v t gây b nh trong ñ t xâm nhi m. M t chu kỳ phát tri n t 45 - 55 ngày, có m t vài th h trong quá trình sinh trư ng phát tri n c a cây. Tác gi Bredo cũng cho th y loài tuy n trùng này gây h i trên cà phê chè và cà phê v i nhưng không gây h i trên cà phê mít. Phan Qu c S ng (1976) ñã ñ c p hi n tư ng cây cà phê kinh doanh b ch t r i rác và cà phê chè sau m t năm tr ng trên ñ t tr ng l i cà phê cũ b ch t hàng lo t t i Ph Quỳ (Ngh An). Gi ng cà phê Coffea arabica b h i n ng nh t, ñ c bi t nam n ð (Palanichamy, 1973) và P. coffeae là loài có ph ký ch r ng, tuy n trùng P. coffeae là tác nhân gây h i chính và t o ñi u ki n cho n m Fusarium, Rosellina làm th i r cà phê, th m chí c hai loài tuy n trùng P. coffeae và Meloidogyne spp. cùng xu t hi n gây h i trên cà phê r t nghiêm tr ng. N m Fusarium oxysporum và tuy n trùng P. coffeae k t h p cùng gây h i

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

213

trên cà phê v i m t ñ 80 con/50g ñ t ñã gây h i nghiêm tr ng trên cà phê 1 - 2 năm tu i (Nguy n Văn Nam, 1996). Tuy n trùng P. coffeae là tác nhân gây h i chính c a b nh th i vàng lá trên cà phê vùng ð c L c, P. coffeae phá ho i vùng r cây t t c các pha phát tri n c a tuy n trùng con và các giai ño n phát tri n c a chúng. Khi k t h p v i n m Fusarium oxysporum và Fusarium solani gây h i nghiêm tr ng hơn. M t ñ 20 con/50g ñ t và 70 con/5g r , cây cà phê v i có kh năng b b nh th i r vàng lá. M t ñ tăng cao vào các tháng cu i mùa khô, ñ u mùa mưa trong ñi u ki n c a vùng tr ng cà phê ð c L c (Nguy n Kim Loang, 2002). 7.3. Bi n pháp phòng tr : Nhóm tuy n trùng n i ký sinh di ñ ng gây h i b r cây tr ng là nhóm có ý nghĩa kinh t nh t, s lư ng nhi u, kh năng gây h i l n trên các lo i cây tr ng chính song vi c ti n hành các bi n pháp phòng tr cũng r t nhi u khó khăn và khá ph c t p b i b n năng t v và s l n tr n c a tuy n trùng cao. Dùng bi n pháp canh tác là ch y u, luân canh v i cây tr ng khác, các lo i cây h ñ u kích thích sinh s n nhanh c a loài Pratylenchus, tr ng xen canh, dùng cây gi ng, cành gi ng s ch b nh. S d ng bi n pháp luân canh 2 - 3 năm k t h p v i bi n pháp hóa h c, canh tác, sinh h c và thu gom r 3 l n trư c khi tr ng l i cà phê. Bón phân chu ng v i lư ng 20m3/ha, hai năm bón m t l n có th h n ch b nh th i r vàng lá trên cà phê v i. Dùng gi ng cà phê Coffea robusta ho c Coffea canephora var. robusta làm g c ghép làm tăng kh năng ch ng ch u h n ch tuy n trùng gây h i, s d ng gi ng s ch b nh tuy n trùng, ch n ñ t vư n ươm không nhi m tuy n trùng, x lý b ng Methyl bromide 150cm3/m3 ñ t kh trùng k t h p tr c tuy n trùng n t sưng Meloidogyne spp. cùng gây h i. Trong 100g ñ t có th có t i 10 - 15 tuy n trùng Pratylenchus và trên di n tích này không nên tr ng cây nhi m tuy n trùng, ho c 100 con/cây khoai tây, trong r , trong ñ t ch a m t s lư ng l n như có t i 2.000 con/5g r cũng c n ph i lo i b lo i ñ t này (Dekker, 1972). Các lo i thu c hoá h c Oxamyl, Phenemiphos và Aldicarb có tác d ng phòng tr tuy n trùng t i vư n ươm cà phê (El Salvador) thu c Carbofuran, Namacur có hi u qu phòng tr t t, làm tăng năng su t vào năm th hai ho c sau 90 ngày x lý. X lý ñ t b ng các lo i thu c hóa h c như: Nemacur, Temic, Vydate. Có th ñưa thu c vào trong ñ t trư c khi tr ng ho c trong th i kỳ sinh trư ng, d i nư c nóng 52 - 52,80C trong 2 phút v a k t h p v i di t trùng n t sưng và Ditylenchus dipsici vư n ươm dâu tây. Dùng Nemaphos 0,06% dung d ch, x lý cành cây ăn qu trong 15 - 30 phút.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

214

8. TUY N TRÙNG H I R CAM CHANH [Tylenchus semipenetrans Cobb, 1913] Tuy n trùng Tylenchus semipenetrans là loài bán n i ký sinh, ph bi n r ng trên th gi i như: Nh t B n, n ð , Úc, Israel, châu Phi và châu M La tinh, các nư c nhi t ñ i, nóng m (Van Gundy & Meagher, 1977; Heald & O'Bannon, 1987). Chúng phá h i ph bi n trên cam, chanh M , gây h i t t trên cành cam, chanh làm gi m năng su t t i 50%, có vùng có th gây h i t i 50 - 60% California, Florida; 90% di n tích tr ng cam Texas, Arizona -M , ngoài cam chanh chúng còn gây h i trên nho, m n và m t s cây tr ng khác. N u h i n ng trên nho làm b r b phá h y m nh. Tylenchus semipenetrans ñư c tìm ra t năm 1912 do Cobb mô t chi ti t sau hai năm (Cobb, 1913, 1914). nư c ta, tuy n trùng này có m t trên ñ t và r cam, chanh, d a và phân b các t nh L ng Sơn, Cao B ng, H i Phòng, Sơn La, Ninh Bình (Nguy n Ng c Châu, Nguy n Vũ Thanh, 2000). 8.1. Tri u ch ng gây h i: Tuy n trùng xâm nh p ký sinh m t n a ngư i phía trư c cơ th vào r , ph n sau thân tuy n trùng v n n m bên ngoài mô r và phát tri n phình to hơn so v i ph n ñ u. Chúng th c hi n ki u bán n i ký sinh t i ch t o ra các t bào u sưng ph ng xung quanh vùng chúng ký sinh, làm r b bi n d ng. 8.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Tuy n trùng con cái ký sinh trên r sau ngày th 21, hình thành cá th cái sau b n l n phân chia. nhi t ñ 240C chúng hoàn thành m t chu kỳ s ng v i 6 - 8 l n phân chia. Nhi t ñ thích h p cho s phát tri n c a tuy n trùng là 17,6 - 260C, và cũng d a vào nhi t ñ mà chúng phát tri n các l a trong năm, vai trò c a cây ký ch cũng r t quan tr ng cho quá trình này. S lư ng tuy n trùng tăng trong kho ng nhi t ñ t 20 - 310C và cao nh t là 250C. ði u ki n pH thích h p cho tuy n trùng t 6 - 8. Vòng ñ i c a tuy n trùng còn ph thu c vào r t nhi u mùa v trong năm và môi trư ng ñ t b thay ñ i, chúng có th hoàn thành 1 - 2 chu kỳ phát tri n trong th i gian sinh trư ng trong năm c a cây cam và các l a l c, ñ c bi t giai ño n ra l c xuân thì m t ñ tuy n trùng tăng cao khi chuy n mùa. Khi tuy n trùng xâm nh p vào r cây làm cho r b thâm ñen bám ñ y ñ t, làm gi m s c ch u rét c a cây và ph m ch t kém. Tuy n trùng r chanh có 5 ch ng ñ u xu t hi n trên cùng m t cây ký ch , ñ ng th i cây còn b b nh khác do n m Deuterophoma tracheiphila. ði u ki n ngo i c nh nh hư ng t i m t ñ tuy n trùng có m t và gây h i rõ r t: gi ng cam chanh, tu i cây, c u trúc c a ñ t tr ng cam quýt, m ñ , pH, nhi t ñ và th c ăn trong ñ t. Cây ký ch và ñi u ki n ngo i c nh nh hư ng rõ r t t i quá trình xâm nhiêm gây h i c a loài bán n i ký sinh này. ð c bi t là nhi t ñ và ñ m ñ t song chúng thích h p hơn trong ñi u ki n khô. Tuy n trùng sinh s n h u tính ho c lư ng tính, có th sinh s n không c n tuy n trùng ñ c, sinh s n cũng ph thu c vào nhi u thân r và r sinh trư ng, kh năng nhi m tuy n trùng, t l sinh s n và hình thành ch ng sinh h c khác nhau. Nhi t ñ , m ñ ñ t và tu i cây cũng nh hư ng t i sinh s n c a tuy n trùng, tuy n trùng non gi m m t ñ khi cây ký ch b b nh n ng, r b hu ho i, tuy n trùng ra ñ t và

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

215

có th t n t i m t vài năm; chúng t n t i t t trong ñ t giàu mùn ch t h u cơ, ñ t cát ít phù h p hơn v i loài tuy n trùng này. Tuy n trùng là loài có ph ký ch h p, ch y u trên cam (75 lo i), ch có s ít cây tr ng khác như: bư i, m n, hang vàng. Ngư ng gây thi t h i kinh t c a Tylenchus semipenetrans kho ng 850 tuy n trùng non/100cm2 ñ t khi m t ñ tuy n trùng th p nh t có m t trên cam. 8.3. Bi n pháp phòng tr : S d ng cây gi ng s ch tuy n trùng, x lý cây gi ng b ng nư c nóng 490C trong 10 phút, cây có th x lý nhi t ñ 510C trong 10 phút (Citrus reticulata); dùng thu c Nemagon 80% EK tư i vào g c, Methyl bromide 60g/m2 có th di t tuy n trùng r i tr ng cây tr l i trên ñ t ñã hu b cây b b nh, tuy n trùng t n t i ch y u trong ñ t. Vì v y, vi c thay ñ t v x lý ñ t c n th c hi n tri t ñ . Vì cam, quýt là cây lâu năm nên vi c ch n ñ t, xác ñ nh loài tuy n trùng trong ñ t trư c khi gieo tr ng là h t s c c n thi t, trong quá trình chăm sóc ph i thư ng xuyên chăm sóc t t, l y m u ñ t và r vào các th i ñi m quan tr ng cho quá trình xâm nhi m c a tuy n trùng, xác ñ nh loài tuy n trùng và m t ñ s lư ng theo ngư ng gây h i kinh t theo mùa v , ñi u ki n khí h u th i ti t thay ñ i các ñi m ra l c, ñ c bi t kh năng di chuy n c a tuy n trùng ñ có cơ s th c hi n phòng tr . 9. TUY N TRÙNG H I THÂN VÀ C KHOAI TÂY [Ditylenchus destructor Thorne, 1945] Tuy n trùng c khoai tây phân b r t r ng trên th gi i như: Anh, Pháp, Hà Lan, Thu Sĩ, Nga, M , Nauy, Canada, Nh t B n, Vi t Nam. Trên t p ñoàn 22 gi ng khoai tây (ð c) có 19 gi ng b h i do tuy n trùng Ditylenchus destructor (Lê Văn Thuy t, 1977 1978) vùng T Liêm Hà N i. Tuy n trùng Ditylenchus destructor ký sinh trên c khoai tây và c trên thân cây, chúng có m t c nh ng cây tr ng khác như thu c lá, cây l y s i v.v,.. trên nhi u vùng khác nhau trên th gi i và c nư c ta. 9.1. Tri u ch ng b nh: Sau khi cây n y m mmà ngu n b nh có nhi u trong c thì lá b h i n ng và bi n vàng nhanh. Tri u ch ng ñó có th m t ñi và không phân bi t gi a cây nhi m b nh ho c cây kh e ñó là tri u ch ng " n b nh", c b nhi m b nh tuy n trùng ngay t khi m i ñư c hình thành ho c tr ng c kho song trên ñ t có ngu n tuy n trùng s n có và ngư c l i tr ng c có ngu n tuy n trùng trên ñ t không nhi m loài tuy n trùng này. C khoai tây b nhi m tuy n trùng n ng bi u hi n có nhi u v t n t, loét ăn sâu vào trong c gi ng hi n tư ng sâu ăn, trên v t b nh có th kèm theo các lo i nguyên nhân do n m và vi khu n. 9.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Tuy n trùng xâm nh p thư ng v trí dây c v i c ho c qua m t c (ít hơn), qua v t thương cơ gi i, ph n b h i chuy n sang màu nâu, m m và lõm xu ng, thân lá cây b vàng có nhi u v t ñ m có ranh gi i rõ r t gi a ph n kho và ph n b nh, chúng thu phân tinh b t b ng men amilaza. Quá trình ký sinh lâu dài trên cây làm cho tuy n trùng

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

216

Ditylenchus destructor ch ký sinh trong các mô t bào giàu ch t gluxit như ph n c khoai tây, khi ký sinh nó ti t ra m t lư ng men amilaza r t l n, thu phân tinh b t thành ñư ng (nhi u g p 7 l n so v i loài Ditylenchus dipsici trên hành t i). Quá trình thu phân này ph thu c r t nhi u vào tu i c a tuy n trùng. Nhi t ñ thích h p cho tuy n trùng sinh s n và phát tri n là t 5 - 300C, thích h p là 20 - 270C. Vì các loài này chưa xu t hi n Vi t Nam nên tuy n trùng Ditylenchus destructor và Ditylenchus dipsici ñư c coi là nh ng ñ i tư ng ki m d ch. Ditylenchus dipsici xâm nh p vào mô cây 15 - 200C, vòng ñ i là 20 - 26 ngày nhi t ñ trong m t v tr ng có t i 6 - 9 th h . ð t có ñ c a cây khoai tây là ñi u ki n thu n l i cho tuy thành c non trong ñ t. 9.3. Bi n pháp phòng tr : - Luân canh (3 - 4 năm). Ngâm nư c ru ng và tr ng các cây không phù h p v i kh năng sinh s n c a tuy n trùng - S d ng gi ng không nhi m b nh, dùng c gi ng, h t gi ng s ch tuy n trùng, - Tr c d i, thu d n s ch tàn dư ngoài ñ ng ru ng. Trư c khi tr ng x lý c gi ng trong 1% dung d ch Carbation trong 20 phút. X lý ñ t b ng Carbation, Vapam và Dazomet. 10. TUY N TRÙNG H I THÂN HÀNH T I [Ditylenchus dipsaci (Kuhn, 1857) Filipjev, 1936] Tuy n trùng có ph ký ch r t r ng và có ý nghĩa kinh t l n. S loài trong nhóm này g m 50 loài khác nhau ký sinh ph n mô m m ñó là thân (c ) c a cây tr ng, ñ c bi t D. dipsaci gây h i hành t i trong nh ng vùng có m ñ cao. Có t i 20 nòi sinh h c (Sturhan) có m t trên các lo i cây tr ng như: khoai tây, c c i, hành, t i, ñ u, dâu tây,….chúng gây h i ch y u trên hành t i và các cây c nh tr ng b ng c , còn trên các cây ký ch ph tuy n trùng sinh s n th y u và không gây h i, chúng có th là nơi trú ng c a tuy n trùng. Trong ñi u ki n thu n l i tuy n trùng h i thân phá hu mô cây non, ngăn c n thân phát tri n bình thư ng và có kh năng sinh s n, di chuy n t nơi này sang nơi khác. Kh năng gây h i c a tuy n trùng ph thu c vào lo i và cây ký ch mà chúng xâm nhi m. 10.1. Tri u ch ng b nh: Cây b h i do các tuy n trùng này thì t bào phát tri n to, t bào b phân chia làm cho cây phát tri n m nh m và b phân h y, v t bào b n t và t o nhi u kho ng tr ng. Cây do tuy n trùng gây h i thư ng ñ l i tri u ch ng cong queo, th p lùn, lá b bi n d ng méo mó, c b th i r a. Cây b phân nhánh b i nh ng thay ñ i các ch t kích thích sinh trư ng như: auxin, cytoxin. Tuy n trùng phân gi i b ng các men pectinaza, ñi u ki n nhi t ñ 3 - 370C, thích h p là 20 - 260C, 18 ngày nhi t ñ 280C và m cao liên t c trong th i kỳ sinh trư ng n trùng xâm h i vào c khi cây m i hình

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

217

protopectinaza, invectaza,….ñ c bi t là phân gi i pectin g n các t bào v i nhau phá v c u trúc mô, cây ch t l i, c tóp khô. ð i v i loài tuy n trùng D. dipsaci (ho c D. allii Beijer) ch tu i trư ng thành m i phân gi i pectin mà tu i khác chúng không phân gi i ñư c, quá trình này cũng phù h p v i phương th c ký sinh c a chúng tác ñ ng thay ñ i m nh m trong mô t bào và c u trúc do ho t ñ ng phân gi i pectin c a men pectinaza. 10.2. ð c ñi m phát sinh, phát tri n: Tuy n trùng t n t i trong ñ t ho c trên tàn dư cây tr ng có th t i 7 năm, trong ñ t 7 năm, trên c (hành, t i) có th t n t i t i 32 tháng, trong ñi u ki n khô h n t n t i t i 23 năm. Chúng xâm nh p vào t bào th c v t qua m t thân, c , sinh s n và di chuy n trong cây. Sau khi thu ho ch t i chúng t n t i cây b nh, trong ñ t, còn m t ph n n m trong c , thân và lá. N u trong 0,5 kg ñ t có 10 tuy n trùng thân thì ñ t ñó nhi m n ng tuy n trùng và cây tr ng s b nhi m n ng và không nên tr ng hành t i n a (Whitehead & Tite, 1972). Nhi t ñ thích h p là 12 - 180C. ñi u ki n nhi t ñ cao (20 - 250C) thì tuy n trùng ho t ñ ng th p hơn nhi t ñ th p (4 - 70C). Tuy n trùng ñ tr ng trong ph m vi nhi t ñ 2 270C, nhưng nhi t ñ thích h p là 13 - 190C, tuy n trùng cái có th ñ 200 - 400 tr ng ho c 500 tr ng trong su t giai ño n sinh trư ng c a cây. Giai ño n tr ng phát tri n nhi t ñ 240C là 3 - 7 ngày, nhi t ñ 200C là 11 – 18 ngày (Stoynov, 1964), nhi t ñ thích h p cho tr ng n là 19 - 210C. Tuy n trùng hoàn thành chu kỳ phát tri n trong 19 20 ngày nhi t ñ 20 - 220C. Nhi t ñ quy t ñ nh kh năng s ng c a tuy n trùng: nhi t ñ 210C sau 7 năm thì 100% tuy n trùng D. dipsici h i hành t i ñ u b ch t, 2 - 4 0C thì 78% tuy n trùng còn s ng. tr ng thái ti m sinh tuy n trùng có th s ng ñư c 20 phút trong nhi t ñ - 800C (Dekker, 1972). Tuy n trùng con nhi t ñ - 70C trong nư c sau 72 gi m i ch t, - 160C thì ch t n t i ñư c sau 2 gi . 10.3. Bi n pháp phòng tr : Trên di n tích nhi m tuy n trùng D. dipsici c n luân canh (3 - 4 năm) v i cây tr ng không ph i là ký ch c a loài này. Dùng gi ng s ch b nh, có th x lý c gi ng trư c khi tr ng b ng cách ngâm trong nư c 2 - 3 ngày và c 24 gi l i thay nư c m t l n, x lý dung d ch lưu huỳnh 250 Bome n ng ñ 6 - 8% trong 6 - 12 gi . Có th x lý t i b ng nư c nóng 500C trong 10 - 15 phút, có hi u qu như x lý ngâm trong nư c. Thu c Methyl bromide (15 g/m3) trong 20 gi ho c Nemaphos (EK 46%) 0,2% trong 4 gi gi nhi t ñ c a dung d ch ñi u ki n nhi t ñ là 400C. ð t b nhi m tuy n trùng có th x lý b ng Dazomet 88 kg/ha; Vydate (EK - 25%) 0,5 - 0,7%; Nemacur tư i 5 lít/1.000m2 có hi u qu t t, x lý ñ t trư c khi gieo h t 30 40 ngày b ng Carbation và Thiazon v i 150 - 200 kg/1.000m3 ho c Temic 10% hay Nemaphos 10%. Hi n nay chưa có gi ng t i nào là gi ng không nhi m tuy n trùng này, nhi u lo i thu c hóa h c luôn trong danh m c c m và thay ñ i thu c trong vi c th c hi n x lý ñ t và c , thu d n s ch tàn dư cây b nh, c d i sau thu ho ch.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

218

11. NHÓM TUY N TRÙNG NGO I KÝ SINH CÓ KH NĂNG TRUY N B NH VIRUS TH C V T H Longidoridae: Có t i hàng trăm loài có kh năng mang truy n virus trên nhi u lo i cây tr ng và phá h i trên b r c a cây. Ch y u nh t là Xiphinema, Xiphidorus, Longidorus, Longidoroides và Paralongidorus. Chi u dài c a các loài t 1,5-12mm và dài nh t trong t t c các tuy n trùng th c v t. ðây là nh ng loài ngo i ký sinh r , có kích thư c l n, kim chích hút m nh và r t dài. nư c ta, ñã tìm th y các gi ng Xiphinema, Xiphidorus, Longidorus, Longidoroides. Gi ng Xiphinema: Phân b r ng r t nhi u nư c trên th gi i (châu Âu, Á, Phi, M ) ký sinh trên 70 lo i cây r ng, cây ăn qu , táo, mía, ñào, nho, óc chó, hoa h ng, dâu tây, thu c lá, c c i, ngô, mì, c lau, h tiêu, chu i, chanh, cam. Các loài thu c lo i Xiphinema có m t trên cây tr ng Vi t Nam g m: Xiphinema americanum; X. brasiliense; X. brevicolle; X. insigne; X. radicicola; X. elongatum, X. diffusum và X. longicaudatum. Có t i 2.000 con/1 gam ñ t t o u sưng b r và b tan r a khi g p th i ti t nhi t ñ th p. X. index th c hi n m t chu kỳ trong 7 - 9 tháng; X. brevicolle: 4 - 7 tháng; X. mediterraneum thư ng xu t hi n trong ñ t mùn, còn các loài X. index; X. italiae; X. deversicautum thư ng g p ñ t cát (Cohn, 1969). nhi u nư c trên th gi i tuy n trùng Xiphinema gây h i ph bi n trên mía, X. elongatum xu t hi n nh ng vùng tr ng mía có lư ng mưa < 2.500mm/năm có ñ cao 200m thu c Nam Phi, tuy n trùng chích sâu vào r ăn theo chi u dài c a r cây, sau m t vài ngày làm r m nh và chuy n sang màu ñen. Gi ng Longidorus ph bi n các nư c ôn ñ i, còn gi ng Xiphinema ph bi n các nư c nhi t ñ i, chu kỳ phát tri n c a chúng kéo dài nhi t ñ 20 - 230C. L. americanus: 4 tháng, gi ng Longidorus Filipjev, 1934: loài Longidorus elongatus; L. attennustus; L. macrosoma. nư c ta m i tìm th y loài Longidorus elongatus. M t ñ tuy n trùng này 20 con/100g ñ t thì cây bi u hi n tri u ch ng, 13 con/100g ñ t làm gi m 300kg/1.000m2 c a khoai tây (Sykes, 1975). Ngoài vi c chúng gây h i b r , còn t o các v t ñ m tròn màu ñen trên cà chua khi chúng khi chúng mang truy n virus. Longidorus americanus phá h i ñ u r sinh trư ng, ch sau 20 gi chúng s d ng th c ăn thì ñ u r ng ng phát tri n. C hai loài tuy n trùng Longidorus và Xiphinema ñ u có kh năng thúc ñ y s phân chia t bào và bó m ch, sau ñó cũng t o ra các t bào phình to, s thay ñ i này là do ho t ñ ng sinh hóa c a tuy n trùng, nh ng thay ñ i ñó ph thu c vào lo i cây tr ng, giai ño n sinh trư ng và ho t ñ ng c a loài ký sinh, ho t ñ ng sinh hoá c a chúng làm phân hu các men, thay ñ i nghiêm tr ng sinh lý c a cây. K t qu c a quá trình này nh hư ng l n năng su t cây tr ng và kh năng ch ng ch u v i ñi u ki n ngo i c nh khô ho c quá l nh. Vi t Nam, có loài Paralongidorus citri xu t hi n trên bông, mía, v ng các t nh Vĩnh Phúc, Phú Th , Thái Bình, Ngh An, Hà Tĩnh. Hai loài tuy n trùng Longidorus và Xiphinema mang truy n virus hình c u, còn loài Trichodorus mang truy n virus hình g y, trên cây nho tuy n trùng Xiphinema index truy n virus GFLV (Hewitt, Raski & Goheen, 1958). X. americanum là loài truy n virus ñ m hình nh n trên thu c lá ñã ñư c công b

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

219

và cho r ng ñây là loài quan tr ng t i nhi u nư c trên th gi i (Lucas, 1975). Chúng có c u t o b u th c qu n và tuy n d ch th c ăn gi vai trò quan tr ng trong vi c lan truy n virus. H Trichodoridae Thorne, 1935 (Siddiqi, 1961): Trong h này ch có gi ng Trichodoridae Cobb, 1913 là ký sinh trên cây tr ng, cho ñ n nay ghi nh n có trên 30 loài. ð c ñi m ph n kim chích hút có m t m u răng nh n, b u th c qu n l n. Tuy n trùng ký sinh trên nhi u lo i cây tr ng, trong ñó có Trichodorus christie là loài quan tr ng nh t ký sinh trên ngô, hư ng dương, hành, c i b p, xà lách, cà chua, ñ u,…..làm b r kém phát tri n, ñ c bi t không t o r th sinh và cây có th ch t. Vi t Nam, (N. N. Châu và N. V. Thanh, 2000) ñã tìm th y các loài T. paracedarus (m n, dâu tây - Sapa, Lào Cai); T. borneoensis (chu i, qu , cam ñư ng, h ng qu , mít và m t s cây r ng t i Thanh Hoá, Hà N i, Qu ng Nam); T. reduncus (l c - Ngh An). Tuy n trùng Paratrichodorus minor là loài ngo i ký sinh ph bi n trên mía phân b Burkina Faso, Nam Phi, ðài Loan, Zimbabwe, M và Vi t Nam chúng s d ng th c ăn phá hu mô bi u bì th c v t, sau ñó ăn ñ n mô phân sinh làm mô th c v t ch t, r có tri u ch ng xơ xác, ki t qu . Có th tìm th y s lư ng l n m t ñ tuy n trùng cao trên ñ t mía vào mùa mưa và t l thu n v i ñ m ñ t. Nh ng nghiên c u cho th y: C 300 tuy n trùng/100cm3 thì làm ch t 50% s cây tr ng trong di n tích nhi m loài tuy n trùng này B . Tuy n trùng phát tri n nhanh chóng nhi t ñ 220C chúng hoàn thành chu kỳ phát tri n trong 21 - 22 ngày. ði u ki n 300C, 16 - 17 ngày. Trichodorus là v t mang truy n virus lây b nh cho thu c lá, ñ u, khoai tây và chúng thư ng s ng t ng ñ t sâu 20 - 40cm. Paratrichodorus và Trichodorus mang truy n virus trên thu c lá (Tobacco rattle virus) là nguyên nhân làm gi m năng su t thu c lá Hà Lan và ð c (Lucas, 1975). Bi n pháp phòng tr : - Phòng tr tuy n trùng bên ngoài r t khó b i chúng có m t gây h i v i s lư ng l n trên nhi u lo i cây tr ng và cây d i, ñ c ñi m sinh s ng có th di chuy n t i ñ sâu hàng ch c mét. Ví d : Xiphinema index có th di chuy n ñ sâu 2,5m. Vì v y, vi c dùng thu c hóa h c ñ phòng tr là không có hi u qu . - Tiêu di t c d i và d n s ch tàn dư là m t bi n pháp k thu t canh tác có hi u qu , k t h p s d ng thu c hoá h c ñưa vào sâu trong ñ t (Methyl bromide), thu c D - D, Telon, Basamide, Ditrapek. Dùng Methyl bromide 100g/m2 ( Anh ) và ñưa D - D trong tr ng dâu tây thì tuy n trùng b tiêu di t t i 99% ñ sâu 70cm và b nh virus gi m 97%; hi u qu c a các thu c Nemagon, Vapam, Miilon th p hơn so v i các lo i thu c trên. Nghiên c u c a Williams (1967) cho th y các loài Xiphinema b tiêu di t b i vi khu n ñ i kháng Pasteuria penetrans, xung quanh vùng r thu c 7 trong 8 vùng tr ng mía Mauritis - Nam Phi và Australia thì loài X. elongatum là m t loài mang ý nghĩa kinh t l n nh t trên mía (theo Young Holzmann, 1964).

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

220

12. M T S

NHÓM TUY N TRÙNG NGO I KÝ SINH KHÁC

12.1. Gi ng Tylenchorhynchus Cobb, 1913 Gi ng này có trên 75 loài, chúng có ph ký ch r ng và phân b nhi u nư c thu c n ð , Malaysia, Australia, Trung Á, ðông Nam Á, châu Âu, châu Phi, châu M . nư c ta ph bi n các loài như Tylenchorhynchus martini Fielding, 1956; T. nudus Allen, 1955; T. mashoodi Siddiqi et Basir, 1959; T. brassicae Siddiqi, 1967; T. clavicauda Seinhorst, 1968 có m t trên ñ t trên các lo i cây tr ng như: l c, b c hà, t i, ñay, chu i, v ng, ñ u tương, lúa, thu c lá, cam, chanh, ngô, mía, h tiêu, d a, ñay, cà phê, b ch tru t t i Hà N i, Hưng Yên, Ngh An, B c Giang, Cao B ng, Phú Th , Qu ng Nam, Lâm ð ng. Tri u ch ng b nh: Tuy n trùng khi xâm nh p gây h i t bào r thư ng làm r phát tri n kém th m chí ng ng phát tri n và r ng n, r sinh trư ng b cong queo, cây lùn và b ho i t . Hi n tư ng kém phát tri n, cây còi c c bi u hi n ñ c trưng nh t c a cây b b nh vì chúng th c hi n dinh dư ng t t c các giai ño n phát tri n c a tuy n trùng, hút th c ăn làm t n thương r và suy y u d n, tri u ch ng này r t d nh m l n v i tri u ch ng b nh sinh lý thi u dinh dư ng trên cây. ð c ñi m gây h i: ðây là nhóm tuy n trùng ngo i ký sinh h i r cây tr ng, khi ký sinh chúng ch dùng kim chích hút ch c vào mô r cây ñ hút th c ăn l ng là d ch cây tr ng trong quá trình dinh dư ng. Tuy n trùng n m bên ngoài m t r mà không vào trong r song ñôi khi chúng ta cũng b t g p chúng m t bên trong r nhưng không nhi u, chúng có m t trên các lo i ñ t cao, th p và ñ t trũng tr ng lúa nư c. Chúng dùng kim chích hút ch c vào mô t bào qua v r làm cây phát tri n còi c c, có khi chúng di chuy n m t ph n cơ th vào bên trong r , gây h i làm r t n thương t o ñi u ki n cho m t s n m và vi khu n ñ t xâm nh p vào cây tr ng d dàng hơn. Trên cây cao lương tr ng ñ c canh thì hai loài T. martini và T. nudus gây h i n ng m t ñ 2.000 - 2.500 con/250cm3 ñ t. Sau khi phòng tr T. martini thì năng su t có th tăng 55% (Hafez & Claflin, 1982). 12.2. Tuy n trùng ngo i ký sinh d ng hình xo n (Helicotylenchus spp.) Tuy n trùng có c u t o d ng xo n, thân tuy n trùng luôn tr ng thái cu n tròn. Chúng phân b r t r ng trong t nhiên, ñ c bi t các nư c nhi t ñ i, nóng m làm gi m năng su t l n. Tuy n trùng ngo i ký sinh Helicotylenchus xu t hi n r t nhi u nư c trên th gi i như: Nh t B n, Philippines, Malaysia, Indonesia, Srilanca, Thái Lan, các nư c châu Âu, châu Phi. nư c ta có 20 loài h i trên các cây như: cam, chanh, nhãn, v i, ñ u tương, khoai tây, thu c lá, táo, cà phê, h tiêu, chu i,….ph bi n B c Giang, Phú Th , Cao B ng, H i Phòng, H i Dương, Thanh Hoá, Ninh Bình, Ngh An, Qu ng Tr , Th a Thiên Hu , Lâm ð ng,….. Tri u ch ng gây h i:

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

221

Tri u ch ng gây h i c a tuy n trùng d ng hình tuy n trùng ngo i ký sinh trên. V t b nh bi u hi n r bên ngoài v r nhưng chúng có th di chuy n m t n th tuy n trùng vào trong mô t bào r . Khi h i trên r các r nh v m t phía, r bi n màu nâu ñ . ð c ñi m gây h i:

xo n cũng bi u hi n gi ng các loài cây tr ng b t n thương khi ký sinh a ngư i phía trên cơ th ho c c cơ chính thì làm cho r b v n v o sinh

Helicotylenchus spp. là nh ng loài ngo i ký sinh (ký sinh bên ngoài v cây ký ch ) ho c n i ký sinh m t n a trên r cây tr ng, ñôi khi chúng có th di chuy n vào bên trong t o nhi u v t thương làm cơ s cho n m và vi khu n xâm nh p qua v t thương r t d dàng. Tuy n trùng có m t trên t t c các lo i ñ t, th m chí có th s ng ñư c ngay c trên ñ t laterit (ñ t b hoá letarit ðài Loan, theo Hu et al., 1968) trên ñ t tr ng mía thì m t ñ tuy n trùng trên di n tích mía già xu t hi n nhi u hơn là ñ t mía còn non. Loài H. brachyurus phát tri n nhi u trên ñ t cát pha hơn là ñ t pha sét, s lư ng cũng tăng nhanh t l thu n v i lư ng mưa trong năm tuỳ theo t ng vùng. Nhi t ñ có vai trò quan tr ng trong s phân b và phát tri n c a loài tuy n trùng này, ñi u ki n nóng và m các nư c nhi t ñ i và c n nhi t ñ i có nhi t ñ cao. Tuy n trùng t p trung nhi u vùng ñ t canh tác, ñ t cát pha t o kho ng tr ng trong ñ t, ñ c bi t là ñ t là tơi x p ñã t o ñi u ki n cho tuy n trùng ngo i ký sinh phát tri n và di chuy n d dàng, kh năng lây lan cao. Bi n pháp phòng tr : Phòng tr tuy n trùng ngo i ký sinh d ng xo n là r t khó b i chúng có m t gây h i v i s lư ng l n trên nhi u lo i cây tr ng, ñ c bi t cây d i, ñ c ñi m sinh s ng có th di chuy n nhanh và chúng có kh năng l n tr n t v cao. Tiêu di t c d i và d n s ch tàn dư tiêu di t ngu n tuy n trùng trong ñ t là m t bi n pháp k thu t canh tác có hi u qu , k t h p s d ng thu c hoá h c ñưa vào sâu trong ñ t (Methyl bromide). Các lo i thu c D - D, Telon, Basamide, Ditrapek, Methyl bromide (100 g/m2) có th dùng trên ñ t tr ng cây ăn qu , cây công nghi p dài ngày ñ tiêu di t tuy n trùng. Phân chu ng ho c phân h u cơ ñư c k ñúng k thu t (d ng mùn và h u cơ) l i d ng tăng kh năng ch ng ch u tuy n trùng c a cây tr ng, th c hi n ki m tra m t ñ s lư ng tuy n trùng trư c khi tr ng. S d ng gi ng ch ng tuy n trùng và công th c luân canh v i các lo i cây tr ng có tính xua ñu i tuy n trùng như cúc v n th (Tagetes erecta và T. patula) làm gi m m t ñ tuy n trùng.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

222

Ph n 7 B NH DO PROTOZOA

1. B NH TH I LIBE TRÊN CÀ PHÊ B nh th i libe cà phê xu t hi n Suriname, Guyana và có th Brazil, San Salvado và Colombia. B nh h i trên gi ng cà phê Coffea liberica, C. arabica và các gi ng cà phê khác. Cây b nh bi u hi n thưa th t, bi n vàng, r ng lá, tri u ch ng ti n tri n trên các lá non còn l i phía trên, sau ñó ch còn th y trơ cành. Các r d n ch t bi n thành màu ñen, cây suy y u và ch t. ðôi khi, b nh xu t hi n b t ñ u vào mùa khô làm cho cây héo và ch t trong vòng ch t 3-6 tu n, trong ñó có th quan sát th y b r và thân cây b phân chia nhi u nhánh, sinh nhi u libe nh và ng n, c u trúc cây l n x n và không phát tri n bình thư ng. giai ño n này v c a r và vòi (thân) bám ch c vào thân g và không b phân tách ra. Loài Phytomonas leptovasorum là m t loài trypanosomes có lông roi xu t hi n trong m ch libe có m t vài lông roi hình s i ch ho c hình tr c quay. Khi lá chuy n màu vàng và r ng các t bào cambial và libe b t bình thư ng xu t hi n r t nhi u lông roi m nh có hình d ng tr c quay, kích thư c là 4-14 x 0,3-1,0 µm. M t s ít thì ng n hơn (2,0-3,0 µm) hình thành lông roi, d ng t o, cũng xu t hi n trên libe ng già. Khi t bào cambial phân chia m nh t o ra nhi u v xung quanh l p g kéo dài ra t i 2m t ph n r và cây hoàn toàn ch t, xu t hi n r t nhi u th c c nh v i kích thư c 3-4 x 0,1-0,2 µm. Loài có lông roi trông gi ng như mỳ s i ý “spaghetti” ch có mô còn s ng trên thân cây, trong khi nh ng th khác ñã bi n m t. Loài có lông roi có th ñ l i tri u ch ng b nh t r lên ñ n thân, chúng xâm nhi m theo chi u sâu trong libe và truy n t libe b nh sang libe kh e. Chúng di chuy n xu ng r kho . Không tìm th y loài có lông roi ph n b phân chia phía bên ngoài c a cây. B nh có th truy n lan qua g c ghép nhưng không qua cành ho c lá ghép. Sau khi ghép cây kh e v i g c r b nh trong m t vài tu n thì có th quan sát th y Protozoa lông roi trên r cây kh e. 4-5 tháng sau tri u ch ng trên cây b t ñ u phát tri n m r ng hơn, sau ñó d n t i cây ch t nhanh chóng. B nh lây lan trên ñ ng ru ng t cây này sang cây khác, thư ng thì cây kh e b nhi m b nh khi tr ng v trí cây có b nh. Môi gi i truy n b nh là m t ho c m t s lo i côn trùng trong gi ng Lincus.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

223

2. B NH TH I (HARTROT) TRÊN CÂY D A QU B nh ñư c tìm th y trên cây d a qu Suriname vào năm 1906, ñôi khi còn có tên như ch t vàng ho c héo lá. B nh cũng xu t hi n Colombia và Ecuador và dư i tên b nh héo Cerdos Trinidad. Tri u ch ng c a b nh bi u hi n g m bi n vàng và bi n nâu ñ u lá già, sau lan d n lên lá non. Trên cây b nh qu không chín và b r ng, khi ñó chùm hoa m và chuy n thành màu ñen, trong giai ño n này ñ u r cũng b t ñ u th i. Cu ng lá già b g y và d n ñ n ho i t . Giai ño n sau c a quá trình sinh trư ng thì ph n ñ nh ch i ng n cũng th i, sinh ra mùi hôi th i. Cây nhi m b nh sau m t vài tháng thì bi u hi n tri u ch ng ra bên ngoài. Loài lông roi thu c gi ng Phytomonas xu t hi n nh hư ng trên b ph n lá trư ng thành và chùm hoa c a cây d a. giai ño n b nh phát tri n có 10-100% b ph n cây có Protozoa lông roi, ph n l n t n t i phát tri n n m d c trong libe. Chúng có kích thư c là 12-18 x 1,0-2,5 µm. S lư ng và lây lan c a loài này trong cây tăng lên theo t l thu n v i s phát tri n c a b nh h i. B nh th i trên d a do Protozoa truy n lan theo côn trùng thu c gi ng Lincus và Ochlerus trong h Pentatomidae. B nh phát sinh m nh và có t i 15.000 cây d a b ch t trong vòng 3 năm vùng Cerdos ho c Trinidad. 3. B NH CH T HÉO ð T NG T TRÊN CÂY C D U

B nh ch t héo ñ t ng t trên cây c d u ñã khá ph bi n, phân b r ng t i nhi u vùng tr ng cây c d u thu c phía B c Nam M và ñư c phát hi n t năm 1960 Colombia. B nh truy n lan các vư n cây c d u và gây ch t cây, b nh lây lan t cây này sang cây khác và sang c m t vùng r ng l n. Tri u ch ng bi u hi n ñ u tiên trên ng n c a t ng lá ñơn trong lá d a kép n m phía dư i, và chuy n sang màu xám, ñ u r cũng b t ñ u ch t, b r suy y u. K t qu là cây d a phát tri n ch m xu ng, chùm qu bi n màu và th i r ng. Trong m t vài tu n toàn b s lá chuy n thành màu xám và khô r i ch t. Phytomonas lông roi xu t hi n nhi u t i các m ch libe r , trên lá và chùm hoa trên cây b nh. Loài có lông roi này cũng truy n lan nh côn trùng môi gi i thu c gi ng Lincus và Ochlerus. Bi n pháp phòng tr b nh ch t héo là phun thu c tr môi gi i truy n b nh. 4. B NH R NG C S N B nh r ng c s n (Manihot esculenta) ñư c phát hi n Espirito bang Santo c a Brazil. B r c a cây b nh phát tri n r t kém. R nh , m nh và không có tinh b t. Ph n trên hom s n c a cây b nh b bi n màu và suy tàn. B nh r ng c có th lan truy n b ng hom gi ng, lây lan nhanh trên ñ ng ru ng và nh côn trùng môi gi i gi ng như các b nh ñã ñ c p trên ñây. Cây b nh ch a nhi u Phytomonas-gi ng như protozoa trong nh a m nhưng không n m trong libe. Có th quan sát Phytomonas protozoa d dàng qua kính hi n vi ñi n trong d ch m t nh ng v t thương c a cây b b nh.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

224

Ph n 8 B NH SINH LÝ

1. B NH NGH T R LÚA ðây là m t b nh sinh lý có triêu ch ng th i ñen, chót lá vàng d n r i c lá có màu nâu ñ , khô ñ , c ng khô, ñ ít, cây c n c c, ñình tr sinh trư ng, n u không c u ch a k p th i cây b l i ch t t ng chòm l n trên ru ng sau khi c y 2 – 3 tu n l . B nh ph bi n nh ng vùng ñ t chua, trũng, ng p úng. Trong nh ng năm g n ñây do trình ñ thâm canh, c i t o ñ ng ru ng t t nên b nh ngh t r lúa ít ph bi n, không gây tác h i nhi u như trư c ñây. Nguyên nhân d n ñ n tình tr ng b b nh ngh t r có nhi u m t nguyên nhân cơ b n là do ñ t thi u oxy. ð t thi u oxy các vùng tr ng lúa mi n B c và mi n Trung nư c ta ch y u do 3 y u t sau ñây gây ra. - M t là: ð t có lý hoá tính, c u tư ng không phù h p, ñ t sét, th t n ng, gây tr ng i cho s trao ñ i khí trong ñ t. - Hai là: Ru ng trũng sâu, úng ng p liên t c, nư c ñ ng lâu ngày không thoát ] c, gây tình tr ng y m khí n ng n , thi u oxy nghiêm tr ng ñ ng th i tích t nhi u khí ñ c H2S, SO2 trong ñ t. - Ba là: Ru ng bón nhi u phân h u cơ chưa hoai m c, phân r , phân xanh, bùn ao không hoai, ch a nhi u ch t h u cơ, ñ t trũng h u nên trong ñi u ki n nhi t ñ cao mùa hè oi nóng d lên men phân gi i nhanh, tiêu hao nhi u oxy trong ñ t, sinh ra nhi u khí ñ c trong ñi u ki n y m khí ng p nư c, thi u oxy, không thoát ñi ñư c. Nh ng ñi u ki n nói trên có tác ñ ng tr c ti p làm r lúa b ngh t, gây tr ng i cho s hô h p bình thư ng c a r lúa làm cho r th i ñen, không sinh ra ñư c các r m i và lá lúa b khô ñ , ñ ng th i trong khi ñó trong ñ t có nhi u bi n ñ i sinh ra và tích lu nhi u CO2 và ch t ñ c như H2S tr c ti p ñ u ñ c cho r lúa làm r càng b th i nhũn,có màu ñen, nh t là chân ñ t ng p nư c thi u s t hoà tan (Fe++). M t khác, khi ñ t thi u oxy làm cho các ch t h u cơ phân gi i không hoàn toàn sinh ra nhi u axit h u cơ. Trong ñi u ki n ru ng nư c sâu không tháo c n ñư c, các axit h u cơ ñó s tích t l i trong ñ t càng làm tăng ñ chua c a ñ t, tác h i ñ n s hô h p và sinh trư ng c a b r . S r m i không m c thêm ra, s r cũ b ñen th i d n, kh năng hút ch t dinh dư ng ngày càng gi m sút, gây ra tình tr ng cây y u t, thi u dinh dư ng nh t là ñ m và kali. Do ñó, cây b nh, các lá già, lá g c vàng ñ trư c r i toàn b các lá khác d n d n cũng vàng, khô ñ . Quá trình này ra

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

225

nghiêm tr ng, cây thi u kali càng nhi u, nh t là trong trư ng h p ñ t ñã v n nghèo kali và nhi t ñ nư c ru ng quá cao ho c quá th p vào v ñông xuân hay v mùa. B nh ngh t r lúa là b nh sinh lý, không có ngu n b nh lây lan nhưng tuỳ ñi u ki n t ng vùng ñ t, tuỳ s c sinh trư ng ch u ñ ng c a t ng gi ng lúa, t ng cây lúa m nh, y u khác nhau nên b nh phát sinh có s m, có mu n, n ng nh khác nhau, liên ti p trong m t th i gian dài. B nh pháp phòng ch a b nh cơ b n là ph i c i t o lý hoá tính c a ñ t, c i t o ru ng chua, trũng, y m khí, qu n lý và ñ y m nh các khâu k thu t thâm canh nh m kh c ph c các y u t gây b nh ngh t r c th c a t ng lo i ñ t, t ng ñi u ki n gây hi n tư ng thi u oxy trong ñ t, gây tích t ch t ñ c H2S, CO2, v.v.... mà th c hi n m t s bi n pháp c n thi t sau: - Nh ng chân ru ng có ñi u ki n tư i, tiêu thì c n ph i ch ñ ng tháo c n nư c t ñ u, khi lúa ch m b b nh càng c n tháo ki t nư c, phơi ru ng k t h p làm c s c bùn k nhi u l n. - Nh ng chân ru ng x u, chua, trũng c n c i t o d n ch t ñ t, cày b a k , phơi i, bón vôi ñ ñ t o ñ chua, thúc ñ y các ch t h u cơ chưa hoai phân gi i nhanh ngay t ñ u. - Nh ng chân ru ng d b b nh ch bón phân chu ng ñã hoai m c, phân h u cơ vi sinh, bón urê k t h p v i phân lân và kali. Trong th i gian cây sinh trư ng ban ñ u, c n thay ñ i nư c k p th i, làm c s c bùn sâu và s m. Khi ch m phát b nh ph i tháo c n ki t nư c, n u ru ng trũng không tháo ñư c tăng cư ng s c bùn nhi u l n, bón thêm ít vôi, lân, tro. Các bi n pháp này có tác d ng thúc ñ y lưu thông không khí, tăng thêm oxy vào ñ t, tiêu thoát khí ñ c tích t ñ t, c i thi n t t môi trư ng c a r lúa, t o ñi u ki n cho r m i m c ra nhi u ñ cây b nh nhanh chóng h i ph c xanh tr l i. ði u c n thi t ph i kiên trì áp d ng nh m phòng ch a cho lúa kh i b b nh ngh t r .

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

226

TÀI LI U THAM KH O

Tài li u trong nư c 1. ðư ng H ng D t (1969). “B nh vàng l i lúa”. NXB Nông nghi p 2. Ngô Bích H o và Vũ Tri u Mân (1995). “M t s k t qu nghiên c u b nh chùm lá h i chu i - Banana bunchytop virus mi n núi và ñ ng b ng mi n B c Vi t Nam”. T p chí BVTV s 4/1995. Tr 26 - 29. 3. Vũ Tri u Mân (1986). “B nh virus khoai tây”. NXB Khoa h c Hà N i 4. Vũ Tri u Mân (1991). “B nh virus h i ngô”. T p chí BVTV s 2/1991 5. Vũ Tri u Mân (1992). “Nghiên c u t o kháng huy t thanh và tìm hi u m t s ñ c ñi m c a virus V khoai tây (PVV)”. T p chí BVTV s 4/1992. 6. Vũ Tri u Mân (1993). “S n xu t gi ng khoai tây s ch b nh theo ki u cách ly ñ a hình vùng ð ng b ng sông H ng mi n B c Vi t Nam”. T p chí BVTV s 6/1993. 7. Vũ Tri u Mân, Lecop Hervé (1994). “M t s b nh virus h i cây h b u bí ð ng b ng sông H ng mi n B c Vi t Nam”. NXB Nông nghi p. vùng

8. Vũ Tri u Mân (1995). “B nh virus h i ñu ñ vùng ð ng b ng sông H ng và mi n B c Vi t Nam”. T p chí BVTV tháng 5/1995. 9. Vũ Tri u Mân (1996). “M t s k t qu s d ng phương pháp ELISA và PCR trong ch n ñoán b nh virus h i th c v t”. Tuy n t p công trình 40 năm ðH Nông nghi p I. NXB Nông nghi p. 10. Vũ Tri u Mân (2003). “Ch n ñoán nhanh b nh h i th c v t”. NXB Nông nghi p. 11. Lê Lương T (1965). “M t s nh n xét v b nh giác ban h i bông Xanthomonas malvacearum Dowson mi n B c Vi t Nam”. T p chí KHKT Nông nghi p Trư ng ðH Nông nghi p I Hà N i. 12. Lê Lương T (1977). “B nh cây”. NXB Nông nghi p. 13. Lê Lương T (ch biên), Vũ Tri u Mân (1998). “B nh cây nông nghi p”. NXB Nông nghi p. 14. Lê Lương T và Vũ Tri u Mân (1999). “B nh virus và vi khu n h i cây tr ng”. NXB Giáo d c. 15. Hà Minh Trung (1982). “B nh lúa lùn xoăn lá”. NXB Nông nghi p. 16. Hà Minh Trung (1982). “M t s k t qu ñi u tra b nh h i lúa”. T p chí KHKT Nông nghi p. 17. Lê Trư ng (1985). “Thu c b o v th c v t và sinh c nh”. NXB KHKT.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

227

Tài li u nư c ngoài 1. Buchana R. E., Cibbons N. E., 1974 - Burgey’s manual of determinative. Bacteriology, Baltimore. 2. Brunt A. A, Crabtree K., Dallwitz M. J., Gibbs A. J., Watson L.,1996 - Virus of plants. CAB International. 3. CAB International, UK, 1992 - Course on plant pathogenic bacteria. 4. Cornuet P., 1987 - Éléments de virologie végétale. INRA, 145 rue de l’Université 75007 Paris. 5. Diewer T. O., Viroids and viroid disease. A Wiley Interscience publication, Jonh Wiley & son. 6. George N. A, 1991 - Plant pathology (3rd edition). Academic Press. 7. Gorlenco M. V., 1966 - B nh vi khu n h i cây (b n ti ng Nga). Maxtcơva. 8. Gibbs A., Harisson B., 1976 - Plant virology principles. Edward Amold. 9. Hill S. A., 1984 – Methods in plant virology. Academic Press. 10. Klement Z., Rodolph K., Sand D. C., 1990 - Methods in phytobacteriology. Budapest. 11. Lelliott R. A., Stead D. E., 1991 - Methods for diagnosis of bacterial disease of plant. Oxford. 12. Mathews R. E., 1991 - Plant virology (3rd edition). Academic Press. 13. Mew T. W., Misra J. K., 1994 - A manual of rice seed health testing. IRRI Philippines. 14. Touze A., Rossignol M., 1980 - La protection biologique des plantes contre les infections bacteriennese et fongiques. Ann. Phythophologie.

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

228

M CL C
LêI NãI §ÇU Ch−¬ng I BÖNH NÊM H¹I C¢Y L¦¥NG THùC 1. BÖNH §¹O ¤N H¹I LóA [Pyricularia grisea (Cooke) Saccardo] 2. BÖNH KH¤ V»N H¹I LóA [Rhizoctonia solani Palo] 3. BÖNH LóA VON [Fusarium moniliforme Sheld.] 4. BÖNH TI£M H¹CH LóA [Sclerotium oryzae Catt.] 5. BÖNH HOA CóC LóA [Ustilaginoidea virens (Cke.) Tak.] 6. BÖNH §èM N¢U LóA [Curvularia sp.] 7. BÖNH TI£M LöA H¹I LóA [Bipolaris oryzae (Breda de Haan) Shoem.] 8. BÖnh g¹ch n©u [Cercospora Janseana (Racib) O. Const.] 9. BÖnh v©n n©u l¸ lóa [Microdochium oryzae Samuels] 10. BÖnh thèi bÑ [Sarocladium oryzae (Sawada) Gams & Hawks.] 11. BÖNH KH¤ V»N H¹I NG¤ [Rhizoctonia solani Kuhn] 12. BÖNH GØ S¾T H¹I NG¤ [Puccinia maydis Ber.] 13. BÖNH B¹CH T¹NG NG¤ [Sclerospora maydis Bult. & Bisby] 14. BÖNH §èM L¸ NG¤ 15. BÖNH PHÊN §EN (UNG TH¦ ) NG¤ [Ustilago zeae Shwein Unger (DC.) Corda] 16. BÖNH MèC HåNG H¹I NG¤ [Fusarium moniliforme Sheld.] 17. BÖNH SÑO §EN KHOAI LANG [Ceratostomella fimbriata (Ell. & Halst) Elliott] 18. BÖNH GHÎ KHOAI LANG [Sphaceloma batatas Sawada] Ch−¬ng 2. BÖNH NÊM H¹I C¢Y RAU 1. BÖnh mèc s−¬ng h¹i c chua [Phytopthora infestans (Mont.) de Bary] 2. BÖnh lë cæ rÔ c chua [Rhizontonia solani Kuhn] 3. BÖnh hÐo v ng c chua [Fusarium oxysporium f. sp. lycopersici] 4. BÖnh ®èm vßng c chua v khoai t©y [Alternaria solani Ell. & Mart.] 5. BÖnh thèi x¸m c chua [Botrylis cinerea Pers.] 6. BÖnh ®èm n©u c chua (Stemphilium solani G. F. Weber) 7. BÖnh ®èm x¸m h¹i c chua [Cercospora fuligena Roldan] 8. BÖNH MèC S¦¥NG KHOAI T¢Y [Phytophthora infestans (Mont.) de Bary] 9. BÖNH GHÎ SAO KHOAI T¢Y [Spongospora subterranea (Wallr.) Lagerheim] 10. BÖNH GHÎ TH¦êNG KHOAI T¢Y [Streptomyces scabies (Thaxter) Waksman and Henrici] 11. BÖNH HÐO V NG C¢Y KHOAI T¢Y [Fusarium oxysporum Schlecht.] 12. BÖNH TH¸N TH¦ íT [Colletotrichum nigrum Ell et Hals; Colletotrichum capsici (Syd.) Butler and Bisby] 13. BÖNH §èM KH¤ L¸ H NH [Stemphylium botryosum W.] 14. BÖNH TH¸N TH¦ H NH T¢Y [Colletotrichum circinans (Berk.) Voglino] 1 3 3 3 7 9 11 13 14 15 17 17 18 19 20 21 23 25 26 28 29 31 31 31 35 36 38 39 40 42 42 45 46 47 49 49 50 52

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

229

15. BÖNH PHÊN TR¾NG BÇU BÝ [Erysiphe cichoracearum De Candolle] 16. BÖNH S¦¥NG MAI GI¶ D¦A CHUéT [Pseudoperonospora cubensis (Berkley et Curtis) Rostovtzev] 17. BÖNH Lë Cæ RÔ §ËU §ç [Rhizoctonia solani Kuhn; Fusarium solani (Mart) Appel & Wollned - Emened Snyder & Hansen] 18. BÖNH GØ S¾T §ËU §ç [Uromyces appendiculatus (Pers.) Unger; U. phaseoli (Pers.) G.Wint] 19. BÖNH TH¸N TH¦ §ËU §ç [Colletotrichum lindemuthianum Sacc. et Magn.] 20. BÖNH §èM VßNG XU H O, B¾P C¶I [Alternaria brassicae (Berk.) Sacc.] 21. BÖNH S¦¥NG MAI RAU DIÕP, X L¸CH [Bremia lactucae Regel] 22. BÖnh s−¬ng mai h¹i c¶i b¾p [Peronospora brassicae Regel] 23. BÖNH S¦NG RÔ C¶I B¾P [Plasmodiophora brassicae Wor.] 24. BÖNH THèI H¹CH C¶I B¾P [Sclerotinia sclerotiorum (Lib.) De Bary] Ch−¬ng III BÖNH NÊM H¹I C¢Y ¡N QU¶ 1. BÖNH SÑO C¢Y Cã MóI [Elsinoe fawcettii Bil. et Jenk.] 2. BÖNH MèC XANH V MèC LôC H¹I C¢Y Cã MóI [Penicillium italicum Wehmer v Penicillium digitatum (Pers. & Fr.) Sacc.] 3. BÖnh ch¶y g«m h¹i c©y cã mói [Phytophthora sp.] 4. BÖNH §èM DÇU CAM CHANH 5. BÖNH §èM V NG L¸ SIGATOKA [Cercospora musae Zimm] 6. BÖNH HÐO V NG CHUèI [Fusarium oxysporum f.sp. cubense WC. Snyder & H. N. Hansen] 7. BÖNH TH¸N TH¦ H¹I CHUèI [Colletotrichum musae Berk. & Curt.) Arx.] 8. BÖNH CH¸Y L¸ CHUèI [Helminthosporium torulosum Ash.] 9. BÖNH §èM SÑO §EN CHUèI [Macrophoma musae Cke.] 10. BÖnh ®èm n©u [Cordana musae Zimm] 11. BÖNH TH¸N TH¦ H¹I XO I [Colletotrichum gloeosporioides (Penz.) Sacc.] 12. BÖNH PHÊN TR¾NG H¹I XO I [Oidium mangiferae Perther] 13. BÖNH S¦¥NG MAI NHO [Plasmopara viticola (Berk. et Curt.) Berl. et De Toni] 14. BÖNH GØ S¾T NHO [Phakopsora vitis (Thiimen) Syd.] 15. BÖNH §èM §EN §U §ñ [Mycosphaerella caricae Sydow] 16. BÖNH THèI NâN DøA [Phytophthora spp.] 17. BÖNH CHÕT Rò V¶I THIÒU 18. BÖNH S¦¥NG MAI V¶I THIÒU [Peronophythora lichi = Pseudoperonospora lichi] Ch−¬ng IV BÖNH NÊM H¹I C¢Y C¤NG NGHIÖP 1. BÖNH S¦¥NG MAI §ËU T¦¥NG [Peronospora manshurica (Naum. ) Syd.] 2. BÖNH GØ S¾T §ËU T¦¥NG [Phakopsora sojae Saw.; Phakopsora sojae Fujik ; sojae (Henn.) Syd.& P. Syd.]

53 54 54 55 56 56 58 59 60 61 63 64 66 66 66 67 67 69 70 71 72 72 74 75 76 76 77 79 80 81 82 82 84 85 87 87 87 87 P. pachyzhizi Syd.& P. Syd.; Uromyces 88

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

230

3. BÖNH TH¸N TH¦ §ËU T¦¥NG [Colletotrichum truncatum (Schw.) Andrus & Moore] 4. BÖNH HÐO Rò NÊM H¹I L¹C 5. BÖNH §èM L¸ L¹C 6. BÖNH GØ S¾T L¹C [Puccinia arachidis Speg] 7. BÖNH §EN TH¢N THUèC L¸ [Phytophthora parasitica var. nicotianae (Breda de Haan) Tucker] 8. BÖNH §èM M¾T CUA THUèC L¸ [Cercospora nicotianae Ellis et Everhart] 9. BÖNH TH¸N TH¦ THUèC L¸ [Colletotrichum nicotianae Av. Sacc.] 10. BÖNH THèI §á RUéT MÝA [Colletotrichum falcatum Went] 11. BÖNH THèI §EN RUéT MÝA [Ceratocystis paradoxa (Dade) C. Moreau] 12. BÖNH §èM §á L¸ MÝA [Cercospora koepkei Kruger] 13. BÖNH Lë Cæ RÔ V CH¸Y L¸ B¤NG [Rhizoctonia solani Kuhn] 14. BÖNH TH¸N TH¦ B¤NG [Colletotrichum gossypii Southw.] 15. BÖNH TH¸N TH¦ §AY [Colletotrichum corchorum Ikata et Tanaka] 16. BÖNH KH¤ TH¢N §AY [Macrophoma corchori Saw. = Macrophomina phaseoli (Maubl) Ashby] 17. BÖNH GØ S¾T §AY [Melampsora liniperda Palm] 18. BÖNH GØ S¾T H¹I D¢U [Aecidium mori (Barcl.) Syd. et Buti] 19. BÖNH PHÊN TR¾NG D¢U (B¹C THAU D¢U) [Phyllactinia moricola Sawada] 20. BÖNH PHåNG L¸ CHÌ [Exobasidium vexans Massee] 21. BÖNH CHÊM X¸M L¸ CHÌ [Pestalotiopsis theae (Saw.) Stey.; Pestalozzia theae Saw.] 22. BÖNH CHÊM N¢U L¸ CHÌ [Colletotrichum camelliae Masse] 23. BÖNH GØ S¾T C PH£ [Hemileia vastatrix Berk et Br.] 24. BÖNH X× Mñ CAO SU [Phytophthora palmivora Butl.] 25. BÖNH PHÊN TR¾NG CAO SU [Oidium heveae Stein.] 26. BÖNH H¹I C¢Y §IÒU Ch−¬ng V BÖNH NÊM H¹I C¢Y HOA 1. BÖNH §èM X¸M §EN L¸ HOA CóC [Septoria chrysanthemi Halst; S. chrysanthemella Sacc.] 2. BÖNH TH¸N TH¦ HOA CóC [Colletotrichum chrysanthemi Saw.] 3. BÖNH §EN TH¢N C¢Y HOA LAN [Fusarium oxysporum Schlecht.] 4. BÖNH VÕT TR¾NG L¸ LAY ¥N [Septoria gladioli] 5. BÖNH §èM §EN HOA HåNG [Marssonina rosae (Lib.) Died.] 6. BÖNH PHÊN TR¾NG HOA HåNG [Sphaerotheca pannosa] 7. BÖNH GØ S¾T HOA HåNG [Phragmidium mucronatum (Pers.) Schlecht.] Ch−¬ng VI BÖNH VI KHUÈN H¹I C¢Y L¦¥NG THùC V C¢Y RAU 1. BÖNH B¹C L¸ LóA [Xanthomonas campestris p.v. oryzae Dowson]

89 91 93 94 95 95 97 99 100 101 102 103 104 106 107 107 108 109 111 111 112 114 115 116 119 121 123 126 126 126 126 127 129 130 131 132 133 135 135 135

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

231

2. BÖNH §èM SäC VI KHUÈN L¸ LóA [Xanthomonas oryzicola Fang] 3. BÖNH THèI §EN LÐP H¹T LóA [Pseudomonas glumae] 4. BÖNH HÐO XANH VI KHUÈN H¹I C CHUA, KHOAI T¢Y Pseudomonas solanacearum (Smith) E.F. Smith 5. BÖNH §èM §EN VI KHUÈN H¹I C CHUA [Xanthomonas vesicatoria (Doidg) Dowson] 6. BÖNH THèI ¦íT Cñ KHOAI T¢Y [do vi khuÈn Erwinia carotovora] 7. BÖNH THèI ¦íT Cñ H NH T¢Y [Erwinia carotovora (Jones) Holland] 8. BÖNH §èM GãC D¦A CHUéT [Pseudomonas lachrymans (Smith et Bryan) Carsner] 9. BÖNH §EN G¢N ...........[Xanthomonas campestris (Pammel) Dowson] Ch−¬ng VII BÖNH VI KHUÈN H¹I C¢Y ¡N QU¶ V C¢Y C¤NG NGHIÖP 1. BÖNH LOÐT CAM [Xanthomonas citri (Hasse) Dowson] 2. BÖNH VI KHUÈN V NG L¸ GREENING 3. BÖNH §èM L¸ VI KHUÈN H¹I §ËU T¦¥NG 4. BÖNH HÐO XANH VI KHUÈN H¹I L¹C [Pseudomonas solanacearum (Smith) E.F.Smith = Ralstonia solanacearum] 5. BÖNH §èM L¸ VI KHUÈN THUèC L¸ 6. BÖNH HÉO Rò VI KHUÈN 7. BÖNH GI¸C BAN B¤NG [Xanthononas malvacearum (Smith) Dowson] 8. BÖNH SïI C NH CHÌ [Bacterium sp.] Ch−¬ng VIII BÖNH VIRUS H¹I C¢Y L¦¥NG THùC V C¢Y RAU 1. BÖNH VIRUS H¹I LóA (Rice virus diseases) 2. BÖNH VIRUS H¹I NG¤ 3. BÖNH VIRUS H¹I KHOAI LANG 4. BÖNH VIRUS H¹I C¢Y C CHUA 5. BÖNH VIRUS H¹I KHOAI T¢Y 6. BÖNH KH¶M L¸ D¦A CHUéT (Cucumber mosaic virus - CMV) Bromoviridae. 7. BÖNH KH¶M TH¦êNG C¢Y §ËU (Bean common mosaic virus - BCMV) Potyviridae: Ch−¬ng IX BÖNH VIRUS H¹I C¢Y ¡N QU¶ V C¢Y C¤NG NGHIÖP 1. BÖNH VIRUS H¹I CAM CHANH 2. BÖNH CHïM NGäN CHUèI (Banana bunchy top virus - BBTV) Nanovirus. 3. BÖNH KH¶M SäC L¸ CHUèI (Banana streak virus - BSV) Colimoviridae. 4. BÖNH VIRUS H¹I C¢Y §U §ñ 5. BÖNH KH¶M L¸ §ËU T¦¥NG (Soybean mosaic virus - SMV) Potyviridae: 6. BÖNH VIRUS H¹I L¹C 7. BÖNH VIRUS H¹I MÝA 8. BÖNH VIRUS THUèC L¸ (Tobacco mosaic virus - TMV) Tobamovirus.

138 140 142 142 145 145 146 148 149 151 153 153 153 157 158 159 159 161 163 164 168 170 170 170 173 174 175 179 181 183 185 185 185 186 188 189 190 192 193 195

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

232

1. BÖNH PHYTOPLASMA H¹I MÝA 1. BÖNH Cñ KHOAI T¢Y Cã H×NH THOI (Potato spindle tuber disease - PSTVd) Pospiviroidae. 2. BÖNH VÈY Vá CAM, CHANH (Citrus exocortis viroide – CEVd) Pospiviroidae. 1. TUYÕN TRïNG H¹I TH¢N LóA [Ditylenchus angutus (Butler, 1913) Filipjev, 1936] 2. TUYÕN TRïNG H¹I RÔ LóA [Hirshmanniella spp.] 3. TUYÕN TRïNG KH¤ §ÇU L¸ LóA [Aphelenchoides besseyi Christie, 1942] 4. NHãM TUYÕN TRïNG Ký SINH T¹O U S¦NG TR£N L¸ V HOA [Anguina v Paraguina] 5. TUYÕN TRïNG NèT S¦NG [Meloidogyne spp.] [Meloidogyne incognita (Kofoid & White, 1919) Chitwood, 1949 ] 6. TUYÕN TRïNG B O NANG [Heterodera spp.] 7. TUYÕN TRïNG H¹I C PH£ [Pratylenchus coffeae (Zimmermann, 1898) Filipjev & Sch - Stekhoven, 1941] 8. TUYÕN TRïNG H¹I RÔ CAM CHANH [Tylenchus semipenetrans Cobb, 1913] 9. TUYÕN TRïNG H¹I TH¢N V Cñ KHOAI T¢Y [Ditylenchus destructor Thorne, 1945] 10. TUYÕN TRïNG H¹I TH¢N H NH TáI [Ditylenchus dipsaci (Kuhn, 1857) Filipjev, 1936] 11. NHãM TUYÕN TRïNG NGO¹I Ký SINH Cã KH¶ N¡NG TRUYÒN BÖNH VIRUS THùC VËT 12. MéT Sè NHãM TUYÕN TRïNG NGO¹I Ký SINH KH¸C 1. BÖNH THèI LIBE TR£N C PH£ 2. BÖNH THèI (HARTROT) TR£N C¢Y DõA QU¶ 3. BÖNH CHÕT HÐO §éT NGéT TR£N C¢Y Cä DÇU 4. BÖNH RçNG Cñ S¾N 1. BÖNH NGHÑT RÔ LóA T I LIÖU THAM KH¶O

197 199 200 201 201 203 205 207 208 208 210 213 213 215 215 216 216 217 217 219 221 223 224 224 224 225 227

Trư ng ñ i h c Nông nghi p 1 – Giáo trình B nh cây chuyên khoa------------------------------------------------

233

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->