P. 1
Tạp chí Văn hiến Việt Nam số Tết Canh Dần 2010

Tạp chí Văn hiến Việt Nam số Tết Canh Dần 2010

|Views: 254|Likes:
Được xuất bản bởiLê Tuấn

More info:

Published by: Lê Tuấn on Apr 16, 2010
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF or read online from Scribd
See more
See less

01/13/2012

pdf

Taåp chñ xuêët baãn 02 kyâ/thaáng

Kyâ chñnh ra ngaây 25 haâng thaáng
Kyâ chuyïn àïì Vùn hoáa - Kinh tïë ra ngaây 10 haâng thaáng
Giêëy pheáp hoaåt àöång baáo chñ söë 397/GP-BVHTT
vaâ söë 41/GP-SÀBS
Toaâ soaån - Trõ sûå
27 Hûúng Viïn - quêån Hai Baâ Trûng - Haâ Nöåi
ÀT&Fax: 04.39764693
Website: vanhien.vn
Email: vanhienvietnam@yahoo.com
vanhienvietnam1@gmail.com
Vùn phoâng Ban chuyïn àïì
Söë 6 - lö 12 B Trung Yïn - Trung Hoâa - Haâ Nöåi
ÀT/Fax: 04.37831962
Cú quan àaåi diïån taåi TP.HCM
288B, An Dûúng Vûúng, Quêån 5, TP.HCM
ÀT: 08.8353878
Cú quan àaå i diïå n taå i miïì n Trung vaâ Têy Nguyïn
Têìng 5 Khaách saån Eiffel, 117 Lï Àöå, Àaâ Nùéng
ÀT: 0511. 647529
Fax: 0511. 811972
Chuã nhiïåm
GS Hoaâng Chûúng
Töíng biïn têåp
TS Phaåm Viïåt Long
Phoá Töíng Biïn têåp Thûúâng trûåc
NB Nguyïîn Thïë Khoa
Phoá Töíng Biïn têåp
TS Nguyïîn Minh San
NB Trêìn Àûác Trung
Trûúãng ban Trõ sûå
NB Nguyïîn Hoaâng Mai
Giaám àöëc cú quan àaåi diïån taåi TP.HCM
NB Voä Thaânh Tên
Phoá Giaám àöëc cú quan àaåi diïån taåi TP.HCM
Ths Tõnh Haãi
Thû kyá toâa soaån
NB Tûâ My Sún
NB Thu Hiïìn
Höåi àöìng Biïn têåp
Thûúång tûúáng Nguyïîn Nam Khaánh - GS Vuä
Khiïu - GS.NSND Trêìn Baãng - GSTS Trêìn Vùn
Khï - GS Trûúâng Lûu - GSVS Höì Sô Võnh - NS
Vuä Maäo - GSTS Thaái Kim Lan - NSND. TS
Phaåm Thõ Thaânh - NSND Àùång Nhêåt Minh - TS
Àoaân Thõ Tònh - GSTS Nguyïîn Thuyïët Phong
Trònh baây
Tûâ My Sún - Trõnh Tiïën Huâng
Bòa 1:
Xñch höí thêìn tûúáng
Tranh dên gian Haâng Tröëng
Taâi trúå phaát haânh
Doanh nghiïåp saách Thaânh Nghôa
TP. Höì Chñ Minh
In taåi
Cöng ty Cöí phêìn in Sao Viïåt, Haâ Nöåi
Giaá : 44.000à
2010
Giai Phaåm
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
4. Nglin nàm Tlàng Iong
THANH THAO
6. Mua xuân Iô cluyôn Bac Hô
TRINH TÒ IONG
8. Mua xuân lrong vong lay nông
âm cua Ðai luong Vo Nguyôn
Giap
AIMOST MARSAY
10. Mai vang pluong Nam
HOAI IHIONG
12. Nôi niôm Biôn Ðông
NGIYLN NGOC
16. 30 Canl Dân
HOANG ÐINH TAI
18. Cam nglï sau Ili ngle lin
INLSCO lôn vinl Ca lru va
Ouan lo
GS.TS TRAN VAN KHL
20. Clum loa dep mua xuân
GS. HOANG CHIONG
24. Nguyôn Tli Ðinl - Nu luong
luyôn lloai
TRAM HIONG
31. Tôl Tlàng Iong giua llô Iy 17
ÐÒ OIANG CHINH
34. Nglin nàm bông vàng liông
Ioa xua
TRAN NINH HÒ
36. Tan man xicl Iô
KINH HILN
38. Ha Nôi plô
IHAN VI
42. Tinl cacl Ngoc Hân
NGIYLN KHAC OIYNH
44. Nguoi llây dâu liôn
IHAM ÐANG MII
46. Nlac su Nguyôn Vïnl Bao - Goi voi
duong lo muôn manl Iong
THIY BINH
48. Clo Tôl lre con
NGIYLN VAN HOAN
50. Bôn guong màl lôi loa Viôl Nam nua
cuôi llô Iy XX
ÐÒ THI IHIONG OIYNH
55. Trâu cau quan lo
IHAM ÐANG MII
58. Tluong Iàm... Iluong Ioan
NGOC ANH
60. Nlo vô dôm lôi lal Xoan
OIACH THI SINH
62. Sau plul giây van lôi
NGIYLN THL IHILT
64. NSIT Ouy Trang - 40 nàm môl nôi
niôm quan lo NGOC ANH
66. Bau vâl cua Iang
IILI DILN CHAI
68. Bâl ngo Cleo Bàc Giang
NSIT BANG THAI
70. Nlung bông loa sân Ilâu Cai Iuong
NGOC ANH - IHIONG THAO
74. Tlô lô llây giao luyôn lloai lrôn quô
luong Tây Bàc
NGIYLN ANH TIAN
78. Kli liôl Ðiôn Ban
HII DING
80. Son Tây lu quy
Nguyôn Xuân Diôn
82. NSNA Ðao Tiôn Ðal môl nàm 81 giai
lluong quôc lô I.V
84. Mai Huy Dung voi nlung cluyôn
dông cua minl
ÐANG TRIONG III
86. Truong Tli Tuyôl Nga: Ði Iôn
bàng Iy lri, ngli Iuc va ca lrai lim
DIY ANH
90. Clim yôn
MAI THIC
93. Su licl loa luô
HA HIYLN
94. Cluyôn lô
ÐÒ ÐIC
96. Tlàm Me Non - Hôi cua nguoi
Muong Ouang
IL BA
98. “Xua Booc Iau” cua cô dâu
Tlai
IL BA IILI
100. Cung bâc linl ca Mông
TRAN VAN HAC
102. Tloang xuân Binl Ðinl
MAI NGOC THIY
104. Xuôi dong Nâm Na
HANH ÐIC
108. Cô Tô - Ðô lli ngoai biôn Iloi
NGIYLN SON HAI
112. Môl canl mai
THAI KIM IAN
116. Òng gia Bacl Côc
THANH HOA
118. Clua Iong Vân - Môi duyôn
“Ouôc lô” nliôm mâu
TRI NANG
120. Sarasvali - Nu llân sông lôi
cao
KIMID MOHAN
124. Saral Clang lrôn sân Ilâu
Ha Nôi
ÐIC DIY
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 4
K
li Vua Iy Tlai Tô la cliôu
doi dô lu Hoa Iu ra llanl
Ðai Ia, ây Ia vao liôl cuôi
xuân sang la nàm Canl Tuâl 1010.
Bây gio clàc làn guong màl llanl
Ðai Ia Ilông nlu Tlàng Iong
llanl sau nay, cang Ilông nlu Ha
Nôi lôm nay. Vây ma Iy Tlai Tô
da nlin xuyôn qua môl vung dâl
con loang lul ây dô llây cai llô
“Rông cuôn lô ngôi” cua vung dâl
nay, noi vua duoc llô dâl llô nuoc,
vua Ia noi lôi lu Iinl Ili, xung
dang Ia Kinl dô cua môl nuoc Ðai
Viôl dôc Iâp. Su Iua clon sang suôl
dôn Iinl ngac ây da Ia mon qua lô
liôn lrao clo dân lôc Viôl Nam qua
dung 1000 nàm. Trôn llô gioi bây
gio cung Ilông co nliôu “duong
Iim llu dô” Iai co 1000 nàm luôi
nlu Tlu dô Ha Nôi cua clung la,
do Ia diôu la co llô lu lao, va lu lao
clinl dang. Boi Iam sao linl lôl
lrong 1000 nàm ây, Tlàng Iong
Ðông Ðô Ha Nôi da lrai qua bao
nliôu biô n cô llàng lrâ m, bao
nliôu Iua lliôu song dâp gio vui,
bao Iân quân xâm Iuoc lran vao dâl
dô dô, va bao Iân nguoi Tlàng
Iong Ha Nôi da mang ca cua nla
cua minl ra Iam cliôn Iuy, mang
cli Ili bâl Iluâl va lao loa cua
minl ra do suc voi quân llu manl
lon gâp nliôu Iân. Ðô cuôi cung,
Tlàng Iong vâ n Tlàng Iong
llanl, va Ha Nôi vân Ia lrai lim cua
lâl ca moi nguoi Viôl Nam du lo o
dâu. Tôi con nlo, cuôi llang 12
nàm 1972 Ili dang o cliôn lruong
Iô Bôn My Tlo, lôi da bâl Iloc Ili
ngle lin B52 My nem bom Ha Nôi.
Ða co bao nguoi Iinl Iloc nlu lôi,
Iloc cung lôi nlung dôm lrôn bâu
lroi Ha Nôi diôn ra lrân “Ðiôn Biôn
plu lrôn Ilông” glô gom ây:
THANH THAO
NGHIN NAM THANG IONG
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
5
“Thanh phó Ió¡ xa ca nzan
nza\ nzan dcn
Au¡ hoa -ua chunz nJnz
hon nó¡ nho
Chunz nJnz hon z¡ua
\unz lon Ioa dó
Au¡ hoa Jn nónz nhu
nóI lan Ia\
IJI I¡cn nzuc Ió¡ -uóI
Ihanz nJn na\”.
Trong mô i clu ng la, du co
nguoi clua môl Iân loi Tlu dô,
lay da “Môl Iân loi Tlu dô” nlu
nlung nguoi du Iicl lu cliôn Ilu
vô Ha Nôi lrong môl bul Iy nôi
liông cua nla vàn Trân Ðàng, lli
Ha Nôi vân mai cu lru lrong lrai
lim clung la. Co llô co nlung llu
dô dep de luyôl voi, nlung llu dô
Ion Iao va liôn dai, nlung Ili la
da co Ha Nôi lrong lrai lim minl,
lli do clinl Ia llu dô Iy Ia nlâl:
llu dô cua linl yôu lluong. Ha
Nôi co llô râl dep va clua dep, co
llô nliôu diôu cua Ha Nôi con
Iliôn la plai buôn pliôn, nlung
con nguoi cli co môl lrai lim, va
lrai lim cua dâl nuoc la Ia Ha Nôi.
Bây gio, môi Ili di doc nlung Ioi
clô bai nlung cai clua duoc, Iô ca
nlung cai xâu cua Ha Nôi, lôi vân
biôl do Ia nlung Ioi clô xuâl plal
lu linl yôu, yôu dôn clay ruôl, dôn
xol xa ma clô dây! Tâl ca cli vi
muôn moi diôu lôl dep clo Ha
Nôi, clo “Ha Nôi cua minl”, llô
llôi! Nôu Ha Nôi lôm nay biôl
dua vao llô “ rông cuôn lô ngôi”
cua môl linl yôu sâu nàng va bôn
clàl ma ca dân lôc Viôl Nam gui
vao dô vuon Iôn, lli Tlu dô clung
la se ngay cang “xanl sacl dep”
lon, bàl dâu lu lrong clinl y lluc
lracl nliôm cua nguoi Tlu dô, rôi
loi lracl nliôm cua moi nguoi
lrong ca nuoc dôi voi Tlu dô.
Tuong lruyôn, Cao Biôn xua va
nliôu “ Cao Biôn liôn dai” da biôl
bôn duoi bôn lrong Iong Ha Nôi
con ân liôn nlung “Iong macl”
nlung “luyôl dia” nao do lôl suc
quan lrong dôi voi su lôn vong va
plal lriôn cua vung dâl “dia Iinl
nlân Iiôl” nay, va lim moi cacl dô
yôm lru. Nlung nlung âm muu
ây llay dôu llâl bai. Vi nlung
“Iong macl” lay “luyôl dia” cua
Tlu dô Ha Nôi Ilông cli nàm
lrong Iong dâl lay Iong lô, no bàl
dâu lu clinl lrong Iong nguoi Ha
Nôi dây! Moi Ie llu Ili clam vao
nlu ng “Iinl luyô l” na y, Ia da
clam loi Iong yôu nuoc, niôm lu
lao dân lôc lun duc ca nglin nàm
cua nguoi Ha Nôi. Klông plai lim
Iiôm dâu xa, cu nlin sâu mai vao
Iong minl, vao lâm minl, la se
llây “Iong macl”, miôn Ia lâm la
sang, Iong la ngay sacl. Va linl
yôu cua la voi Ha Nôi, voi dâl
nuoc Ia Ilông gi do dôm duoc.
Nlung llô lô dang sông lôm nay
dô duoc don gio Ilàc cua “Nglin
nàm Tlàng Iong” Ia nlung llô lô
lanl pluc lon cla ông lô liôn
minl. Con linl anl nao rung rung
lon nlung cô gai clang lrai 18
luôi, sang dâu nàm 2010 nay dang
di lrôn nlung duong plô cua môl
Tlu dô nglin luôi. Nglin luôi va
muoi lam luôi. Nglin nàm Tlàng
Iong. Rông bay Iôn lu Ilal vong,
lu linl yôu môi clung la.
Phaáo hoa mûâng xuên bïn tûúång àaâi vua Lyá Thaái Töí. AÃnh: Baáo aãnh Viïåt Nam.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 6
KH¡ CH¡M RU HG ÐA HH
THUC...
BAC HÒ
Nguyôn vàn doa n dô i lloa i
giua Hô Clu licl va nla dao diôn
diôn anl Iiôn Xô Rôman Carmen
bàng liông Nga ngay 26/7/1954
lrong rung sâu Viôl Bàc nlu sau: -
Tlua Clu licl, Nguoi Iam viôc bao
nliôu gio môi ngay`
- Clim rung danl lluc lôi, con
lôi di nàm Ili lrôn bâu lroi xuâl
liôn nlung vi sao...
Nôu nlân xel câu lra Ioi cua
Bac nlu môl bâc vï nlân mang
lâm lôn nglô sï - cli moi dung
mô l plâ n. Nguo i Ilông no i,
clàng lan: 5 gio sang dây, 9 gio lôi
di nàm... Boi vi, 4 mua, môi mua
dôm ngay dai ngàn Ilac nlau.
Cuôc sông Nguoi llicl ngli, loa
lo p vo i lliôn nliôn nlu clim
muông lrong rung, nlu bâu lroi
sao... Vô sau, lrong môl bai viôl
dàng ba o Zdôrôvie (Su c Iloe ),
R.Carmen nlân xel: Ðo moi lluc
su Ia môl con nguoi vï dai, môl
Ianl lu Iiôl xuâl, liôn llân dây du
nlâl nlung gia lri lruong lôn cua
nôn vàn loa - vàn minl A Ðông
noi riông, va nlân Ioai noi clung,
ca lrong luong Iai Iâu dai...
Hô Cli Minl so luu môl linl
llân llep - llu vu Ili vô gia Ili
dàl su Iiôn vao linl luông xu Iy
bàng pluong clâm “Dï bâl biôn,
ung van biôn”. Nguoi Ia liôn llân
cua linl llân dân lôc, cua ngli Iuc
vô song lruoc moi Ilo Ilàn llu
llacl. Clinl boi linl llân ây quyôl
dinl nlu môl llu liôn duoc Iliôn
Bac vuol qua ca nlung bônl liôm
ngleo, giu gin suc Iloe lôl loi 79
Mua Xuân. Nguoi biôl nliôu Ioai
lluôc Nam Ia cây co, Ia rung, linl
llông nliôu bai lluôc Bàc, nlung
Ia i râ l il du ng lluô c lri bô nl.
Nlung nàm o lu ra: nàm 1931 o
Hông Kông, nàm 1942 o Ouang
Tây, màl Iem, llâp Ilop, ràng co
cai Iung Iay..., Bac clua bônl bàng
lâp Iuyôn, luc Ia luy dông suc
manl linl llân, nôi Iuc sàn co
lrong co llô dô dây Iui bônl lâl.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
MUA XUÅN KB CBUYBN BAC B0
TRINH TÕ LONG
Baác Höì tiïëp R. Carmen taåi nhaâ saân úã Vai Caây, ngaây 26-7-1954.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
7
Bây gio lli y loc liôn dai da
llua nlân cung ngliôn cuu lriôl
lluyôl “Tliôn - Ðia - Nlân nlâl
llô”. Con nguoi Ia môl vu lru nlo
(microcosme) lrong dai vu lru bao
Ia (macrocosme). Clua môl bônl,
môl co quan bô plân plai dông
lloi bôi bô suc Iloe loan llân,
clua plôi lop lluôc la, lluôc lây
Ili cân lliôl. Nlung lôl nlâl va
lruoc lôl, bàng cac pluong plap
Ilông dung lluôc dô luy dông
nôi Iuc lu diôu clinl lrong co llô.
Bac Hô lluc dây cung voi liông
clim clao buôi binl minl Ia lleo
nlip sinl loc lung ngay lleo môi
mua. Nguoi dây sau il plul Ia ra
ngoai lroi lâp llô duc clung muoi
Iàm plul voi lâp llô. Rôi môl
minl Iuyôn cac bai Ili công lay
vo lluâl, Nguoi loc lu nàm 1925 o
Ouang Clâu, loàc bai Bal bô Iiôn
loa quyô n. Anl Hoa ng Hu u
Klang luong dân lu nàm 1945 o
Bàc Bô Ilu va sau cung - ông Vu
Ky clo biôl, nàm 1955 Trung uong
moi cluyôn gia Trung Ouôc, Giao
su Cô Iuu Hinl sang day Tlai cuc
quyôn bai ban liôn dai lop voi
luôi 65 cua Bac. Nlung loc xong
lli Bac Iai cai biôn llanl bai Ilac,
nâng cao vua suc, clu lrong Iôl
lop Iuyôn Ili, Iuyôn llo voi Iuyôn
linl, lrong nguyôn làc Ili công
goi Ia llai cuc, linl y va bal quai...
B¡HH RUOU THUÒC OUY -
OUA TÈT
CUA BAC HÒ
Dip do, nàm 1967, lron nua llô
Iy xay ra su Iiôn “10 ngay rung
cluyôn llô gioi”, luc Cacl mang
llang Muoi Nga vï dai, ông Vu Ky
lrinl Bac danl sacl du Iiôn nguoi
duoc Bac gui qua biôu Tôl. Bac
xem dôn clô “Binl ruou Ngu xa
cua dông bao Tây Bàc làng” lli
dung Iai noi voi Vu Ky: Bac dông
y voi clu gui binl ruou nay sang
Iiôn Xô biôu dông cli Carmen vi
Iy do gi clu doan xem nao`
- Da llua Bac, ruou Tây Bàc Ia
goi nlo, cam on dông cli ây suôl
gân 8 llang da dem lôl lâm Iuc
dan dung, quay plim, co llô noi Ia
quôn ca llân minl lrong moi loan
ca nl Ilo Ilàn, nguy liô m dô
loan llanl lai bô plim Iicl su clo
la: “Ðiôn Biôn Ilu” va “Viôl Nam
lrôn duong llàng Ioi”...
Òng Vu Ky da lung dôn llàm
Cacmen o MosIva vao dâu nlung
nàm 1960. Trong nla ông, danl
riông môl plong lrung bay vâl Iuu
niôm, nôi bâl noi clinl giua Ia cua
cac Ianl lu: cliôc pip lul lluôc
cua Iliden Caslro, Ilâu sung sàn
cua Agiendô, cliôc Ilàn quân ràn
ri cua Araplal... .va nôi bâl clinl
giua, râl Ia màl Ia binl ruou nlung
con ràn cuôn lron cua Clu licl Hô
Cli Minl. Môi Ili don Ilacl lu
Viôl Nam, bao gio clu nla cung
lanl diôn luong dân loi xem goc
Viôl Nam, gioi lliôu Binl ruou Bac
Hô. Hai liông Bac Hô ông noi nlân
manl Ila ro, con “Binl ruou”
Ilông dâu, clàc Ia moi loc plal
âm.
R. Carmen bô c ba cl, minl
cung Ia dân ngliôn VodIa, va Iai
Iam viôc nliôu cung cân bôi bô suc
Iloe. Ngu xa Ia ruou bô râl quy,
nlung binl ruou Ia Iy vâl vô gia
cua bâc vï nlân ông môn mô nôn
cli dàl no noi lrang lrong nlâl
môl lloi gian llôi, rôi se lrao Iuân
Iuu lleo câu Hô Cli Minl lung
noi: Iôc bâl lân luong, cung nlu
lâp quan cua nguoi Nga vây.
Tlang 9/1969, sau Ili duoc lin
Bac Hô qua doi, lrong môl buôi
gà p mà l ca m dô ng luo ng nlo
Nguoi, R. Carmen lrân lrong lrao
binl ruou clo nu dao diôn nôi
liông Gruzia IompenxIaia. Va rôi
3 nàm sau, ba IompenxIaia moi
nguoi clu vua Iâp công Ion voi
Viô l Nam - Gia o su ÒIô cl
Côngxlanlinnôvicl, giang su Ðai
loc VGIK, Nglô sï công luân Iiôn
Xô liôp nlân binl ruou. Òng va
dông ngliôp gân nlu co màl lai
lâu lôl cac diôm nong lrôn ca lai
miôn Nam Bàc dô lô cao lôi ac gây
cliôn lranl cua cac nla câm quyôn
bôn Iia Ðai Tây Duong va Iôu goi
nlân dân My, nlân Ioai liôn bô
doan Iôl, ung lô Viôl Nam dâu
lranl clông xâm Iuoc voi cac bô
plim “!honz -u Iu n¡cn ßJc '¡cI
Aan”, “AcIónz I¡onz Iho¡ Iua”...
Ngay nay, cu môi dip liôm loi
lop màl luu ngli Nga - Viôl, GS.
Congxlanlinnôvicl Iai mo lu, lrinl
lrong bung ra Binl ruou Bac Hô rol
vao môl côc nlo luong lrung rôi
san ra, Iai san ra... clul xiu goi Ia
vao cac côc vodIa cua môi nguoi
lruyôn nlau cung nâng côc. Tâl ca
nlung nguoi Viôl Nam co màl xuc
dông, cung bâl ra câu lal cua
miông dây lu lao, cac ban Nga
nguoi lal lleo, nguoi vô lay loa
nlip: Ahu co ßac !ó I¡onz nza\
\u¡ da¡ IhJnz! !o¡ ßac na\ Ihanh
ch¡cn IhJnz hu\ hoanz... '¡cI Aan
Nhaâ saân Baác Höì taåi Vai Caây, Àaåi Tûâ, Thaái Nguyïn, tûâ thaáng 7 - 9, 1954.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 8
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
MUA XUÂN
18086 ¥086 1ßf 8086 ßN
00 ß ßßl 10086 ¥0 860fl8 6lßF
ALMOST MARSAY
Almost Marsay la Giao su. Tièn si Dán tòc
hoc nguoi Uc. òng da nhièu nam nghièn cuu
va giang day vè dán tòc hoc va Ðòng phuong
hoc o nhièu truong Ðai hoc tai Australia.
Phap. My. ¡ndonesia. Thai Lan. Hièn òng tinh
nguyèn lam bièn táp vièn cao cáp tai Hha
xuát ban Thè gioi. Òng rát nguong mò Ðai
tuong Vo Hguyèn Giap qua nhung tac phám
cua Ðai tuong duoc dich sang tièng Anh.
tièng Phap ma òng hièu dinh. Òng mo uoc
duoc tièp kièn Ðai tuong “chi S phut thòi”.
tuc la chi dèn vai Ðai tuong S vai ròi vè!
Àaåi tûúáng Voä Nguyïn Giaáp do
Cuâ Huy Haâ Vuä trûåc hoåa
GS.TS Almost Marsay cuái chaâo Àaåi tûúáng Voä Nguyïn Giaáp.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
9
T
öi àaä gùå p Àaå i tûúá ng Voä
Nguyïn Giaáp khoaãng 3 giúâ
chiïìu ngaây 23 thaáng 1 nùm
2006. Vaâ khöng bao giúâ töi coá thïí
quïn àûúåc caái caãm giaác àûúåc ngöìi
àöëi diïån vúái möåt con ngûúâi - thûåc sûå
laâ “con ngûúâi cuãa lõch sûã”.
Cuöåc gùåp gúä diïîn ra úã möåt cùn
phoâng röång, coá möåt böå baân lúán vaâ rêët
nhiïìu ghïë, ngay saát caånh ngöi nhaâ
cuãa Àaåi tûúáng. Chuáng töi laâ nhoám
khaách àêìu tiïn vaâo buöíi chiïìu höm
àoá, göìm ngûúâi baån àùåc biïåt cuãa töi laâ
öng Trêìn Tam Giaáp, cûåu Àaåi sûá Viïåt
Nam taåi Ai Cêåp, vaâ öng Ngö Thi, biïn
têåp viïn baáo Nhên Dên. Ngoaâi ra,
coân khoaãng chuåc ngûúâi khaác, caã
nam giúái vaâ phuå nûä. Töi ngöìi xuöëng
möåt goác baân phña xa, chúâ àúåi vúái caãm
giaác höìi höåp, mùæt doäi nhòn vïì phña
cûãa ra vaâo núi Àaåi tûúáng seä xuêët
hiïån.
Vaâ röìi Àaåi tûúáng bûúác vaâo. Tûâ
con ngûúâi Àaåi tûúáng toaã ra möåt sûác
maånh vaâ tònh caãm nöìng êëm. ÚÃ tuöíi
95, öng khöng hïì mêët ài chuát naâo
sûác maånh cuãa võ chó huy. Àêy röìi,
ngûúâi huâng Him Lam, Höìng Cuám,
Mûúâ ng Thanh, cuã a nhûä ng chiïë n
trûúâng böëc lûãa úã Àiïån Biïn Phuã - núi
vûúân cam höm nay vêîn coân núã röå
nhûäng muâa hoa vaâ chùæc seä coân núã röå
cho muön nùm sau. Cuäng chñnh taåi
nhûäng chiïën trûúâng àoá maâ tinh thêìn
duäng caãm bêët khuêët àaä àûúåc anh lñnh
Viïåt Nam taåo dûång, nöíi nhû soáng
cöìn. Àoá khöng phaãi laâ möåt chiïën
thùæng dïî daâng; bùçng chûáng laâ nhûäng
kïë hoaåch taác chiïën àaä phaãi xêy dûång
möåt caách cêín thêån vaâ àõa hònh úã àoá
rêët khoá khùn cho quên àöåi vaâo trêån.
Tuy nhiïn, buöíi gùåp mùåt höm àoá
khöng phaãi laâ noái vïì Chiïën tranh
Nhên dên àïí giaãi phoáng àêët nûúác maâ
laâ àïí tön vinh möåt nhên vêåt vô àaåi cuãa
thúâi àaåi. Buöíi gùåp coá bêìu khöng khñ
gia àònh. Àaåi tûúáng Voä Nguyïn Giaáp
bûúác vaâo phoâng cuâng vúái vúå vaâ
chaáu; öng ngöìi xuöëng vaâ àûa mùæt
nhòn khùæp baân. AÁnh mùæt cuãa öng vêîn
tinh anh nhû 50 nùm trûúác àêy. Thay
mùåt cho àoaân àaåi biïíu, nhaâ vùn Sún
Tuâng àûáng dêåy phaát biïíu vaâi lúâi chuác
mûâng ngùæn goån, vaâ sau àoá caác võ
khaách chuác mûâng vaâ tùång quaâ Àaåi
tûúáng.
Phêìn quaâ cuãa töi laâ möåt cêy hoa
caãnh nhoã töi mang tûâ Àaâ Laåt ra - cêy
coá nhûäng chiïëc laá phuã rïu möëc xanh,
nhûäng böng hoa trùæng, nhoã, coá 3
caánh, phún phúát höìng vaâ caánh hoa
coá viïìn maâu xanh rêët àeåp.
Àaåi tûúáng nhêån quaâ - möåt caánh
hoa tûúi cho ngaây Tïët maâ töi hi voång
rùçng Àaåi tûúáng rêët thñch. Röìi thò, töi
sûäng súâ khi Àaåi tûúáng giang caã hai
caánh tay öm choaâng lêëy töi. Niïìm
xuác àöång traân ngêåp trong töi; vaâ töi
seä mang theo suöët caã cuöåc àúâi caái
giêy phuát traãi nghiïåm trong voâng tay
cuãa Àaåi tûúáng vaâ sûå nöìng hêåu cuãa cûã
chó àoá. Töi coá caãm giaác laâ mònh àûúåc
tiïëp àoán nhû àöìng baâo cuãa Àaåi tûúáng
- Àaåi tûúáng àaä àaáp laåi töi vúái tònh caãm
nöìng êëm vaâ bao dung cuãa ngûúâi dên
Viïåt Nam.
Vò cöng viïåc, töi phaãi àoåc, nghiïn
cûáu, suy ngêîm vaâ hoåc hoãi. Töi hy
voång rùçng mònh àaä hoåc hoãi àûúåc khaá
nhiïìu. Vñ duå, töi àaä hoåc hoãi nghïå
thuêåt Höì Chñ Minh duâng khêíu hiïåu
àïí truyïìn daåy nhûäng nguyïn lyá cuãa
chuã nghôa Maá c Lï-nin - nhûä ng
nguyïn tùæc chó àaåo dêîn àïën thùæng lúåi
rûåc rúä trong Töíng tiïën cöng nùm
1975, vúái Àaåi tûúáng Voä Nguyïn Giaáp
- möåt lêìn nûäa - laåi úã võ trñ chó huy. Möåt
trong nhûäng khêíu hiïåu àoá àaåt àïën
mûác xuêët sùæc vò tñnh giaãn dõ, möåc
maåc: Àoaân kïët, àoaân kïët, àaåi àoaân
kïët. Thaânh cöng, thaânh cöng, àaåi
thaânh cöng.
Töi seä coân nhúá maäi buöíi gùåp gúä
vúái Àaåi tûúáng Voä Nguyïn Giaáp, búãi
töi nhêån ra rùçng, khêíu hiïåu trïn vêîn
coân aáp duång cho ngaây nay, Àoaân kïët
trong Àaãng! Àoaân kïët toaân thïí caác
têìng lúáp nhên dên Viïåt Nam! Vaâ trïn
têët caã, àoaân kïët trong muåc tiïu thûåc
hiïån cuöåc caách maång cuãa dên töåc!
Àoá thûåc sûå laâ Àaåi thaânh cöng. Xin
caãm ún Àaåi tûúáng! Xin chuác Àaåi
tûúáng vaâ gia àònh coá möåt caái Tïët
tuyïåt vúâi. Vaâ coân nhiïìu, coân nhiïìu
Tïët nûäa...
Nhaâ vùn Sún Tuâng thay mùåt àoaân àaåi biïíu chuác mûâng Àaåi tûúáng Voä Nguyïn Giaáp.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
MAI VANG PHUONG NAM
HOAI PHUONG
T
u Iâu, mai vang duoc nlân dân la
coi Ia côl cacl, Ia biôu luong cua
mu a xuân pluong Nam, cu ng
nlu miôn Bàc co loa dao “T¡n xuJn dcn
nzon cJ\ dao. ßao cho hoa l¡cI ¡a chao
don xuJn”. Co llô noi mai vang Ia môl
Ioai loa da lro llanl Iinl lôn cua cac
llanl lli, plô xa va Iang mac lrong Iuc
xuân vô.
Mai vang con goi Ia luynl mai lay
loang mai, môl Ioai loa lôl, nliôu nlul
lu Ouang Tri lro vao, co noi moc llanl
ru ng nlu o Mai Iïnl, Ca Na (Binl
Tluân), nui Ba Ðen (Tây Ninl) miôn
Ðông Nam Bô... Ðàc biôl o Huô co mai
Huô râl quy va cac linl dông bàng sông
Cuu Iong co râl nliôu Ioai mai dep.
Trong sacl “IJI nuoc n¡cn Aan” lac
gia Iô Tân co doan la mai rung o cliôn
Ilu Ðông Nam Bô nlu sau: “AóI canh
¡unz na¡ no ¡ó Ihoc -Jc \anz ¡uc ¡o
duo¡ anh I¡Jnz Ihu\a. Ô¡! Co pha¡ dJ\ Ia
lónz Ia¡ I¡cn canh!”.
Trong lliôn nliôn
loa
nao cung dep, cung dang yôu, nlung
môi Ioai loa dôu co môl sàc llai riông,
ve dep riông, goi nôn nlung cam xuc
llâm my Ilac nlau, nlung cli co mai
vang Ia no dung vao dip Tôl.
Yôu loa, yôu canl da lro llanl Ie
sông cua nguoi Viôl. Dân lôc la Iai râl
linl lô lrong cacl lluong Iam, cloi loa
plai Iua clon nlung loa co mau sàc
dep, vua llanl nla vua cao quy, llô
liôn duoc nlung linl cam lrong sang
cua con nguoi dôi voi lliôn nliôn va xa
lôi.
Mai vang co màl lrôn manl dâl nay
lu doi nao clua ai biôl ro nlung lleo y
Iiôn cua môl sô nla ngliôn cuu lli con
nguoi da gàn bo voi Ioai loa côl cacl
nây Iloang 300 nàm nay.
Vô nguôn gôc, lleo y Iiôn cua Òng
An Cli, lli mai vang lrong Nam va cây
mai lrong vàn llo xua Ilông co quan lô
voi nlau. Cây mai lrong vàn llo cô diôn
lluôc lo loa lông (Rosaceae), con mai
vang o pluong Nam lluôc lo
loang mai (Oclnaceae). GS.
Ðô Tâl Ioi cung clo ràng
cây mai cung lo voi cây Mo
va cây Ðao, co loa 5 canl
mau lràng, lông loàc do va
co luong llom. Ioai nay cliu
rel va ra bông giua mua luyôl
gia. “Aa¡ zJ\ \oc xuonz” : “AInh
hac \oc na¡” clinl Ia mai nay.
Dua vao câu lruc cua loa, cac nglô
nlân miôn Nam da clia mai ra Iam
nliôu Ioai:
´ Aa¡ -c: Hoa nlo, no llanl clum,
luong llom lloang lloang.
´ Aa¡ chJu: Hoa lo, canl lron dây
dàn, lluong Ia 5 canl.
´ Aa¡ I¡cu: Canl Ia môm mai, lluol
lla, loa lo, biôn dang lu 5-8 canl.
´ Aa¡ chun: Nu loa no llanl clum,
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 10
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
11
loan cây no rô lrông nlu môl doa loa .
Mai vang, con goi Ia loang mai lay
luy nl mai, ma u sà c râ l da da ng va
plong plu, sàc dô llay dôi lu vang Iol
dôn vang clanl, vang cam, vang mo,
vang nglô, vang llau.
- Ngoai ra con co bacl mai, llanl mai,
lông mai... sàc mau llay dôi luy lleo llô
nluong, lloi liôl va môi lruong sinl
sông.
Ða sô mai dôu 5 canl, dôi Ili dôl biôn
llanl 6, 7, 8 canl. Cac nla suu lâm mai
da lim duoc nliôu giông mai dep co lu
10-12 canl nlu mai dao Tlu Ðuc, mai 120
canl Bôn Tre, mai luynl ly 24 canl, cuc
mai (24-36 canl), mai plu quy, mai van
Iinl o Cân Tlo (10-12 canl). Ðo Ia nlung
giông mai quy liôm, loa ruc ro, canl lo,
dây dàn.
Cac cu xua Iia llicl mai 5 canl vi dây
moi Ia mai vang lruyôn llông. Nàm canl
luong vô môl lâm diôm lao llanl vong
lron nlu màl lroi va cac nluy loa giông
nlu nlung lia nàng ruc ro ban mai. “Mai
Ia lloi diôm bàl dâu cua môl ngay moi.
Mai Ia binl minl ruc ro, Ia lôl Ianl”.
Ngay nay, da sô llicl nlung canl mai
sung man, loa lo ruc ro, nliôu canl dây
dàn. Ho ly vong do Ia nlung canl mai
sung man se mang dôn clo gia dinl môl
nàm moi “dai cal dai Ioi”.
Nla du giau lay ngleo, Tôl dôn cung
plai co môl vai canl mai dô clung lrôn
ban llo lô liôn loàc lrang loang nla cua.
Tôl voi loa nlu duyôn lao ngô, Ilông
loa Tôl se lro llanl nlal nleo. Nlung Ie
Iy luong, môi Iân llây mai no rô Ia môi
Iân bâng Iluâng clanl nlo quô nla.
Nlung nguoi yôu loa nlin llây canl mai
“anl loa plal liôl” Ia biôl clua Xuân sàp
vô.
Òng cla la quy lrong loa mai vi côl
cacl llanl cao. Cao Ba Oual, môl doi doc
ngang Iiôu bac nlung Iai la bul:
“ThJp Ia¡ IuJn z¡ao cJu có I¡cn,
AhuI -¡nh dc Ihu la¡ na¡ hoa”.
(Muoi nàm giao du lim llanl Iiôm cô.
Môl doi cli biôl cui dâu lruoc loa mai).
Ðôi voi cây mai o miôn Bàc (da sô Ia
mai bacl), cac bâc nlo sï xua Iia da
plong làng clo mai danl liôu “ Bacl loa
Ilôi” va con lôn vinl mai Iôn lang ngu
su “Ngu su mai, quân lu lruc, lruong plu
lung”.
Nguyô n Ðinl Cliô u mà c du da
“Iluâl dôi lrong màl” nlung vân cam
nlâ n duo c luong vi cu a mu a xuân
pluong Nam Ili ngle mai no:
!uu IInh Iha\ nzon z¡o Iónz,
Canh na¡ no nhu\ Ia Ionz ¡co \anz.
Nlom Bacl Mai lli xa da lung lop
màl lai clua Cây Mai va clinl Tôn Tlo
Tuong da Iây dô lai cây mai dô ngâm
vinl. Nla llo Ðông Hô cung lluong Iây
bacl mai o Ha Tiôn uop lra dem Iôn Sai
Gon dai Ilacl quy, coi do Ia môl Ioai
luong llanl cao côl cacl.
Ngay nay nla nla dôu lrông mai “pli
mai bâl llanl Xuân”. Tôl dôn, lrong nla,
ngoai vuon, co quan, Ilacl san... ruc ro
môl vuon xuân, clinl nlung canl mai
xuân do vua Iam dep nla cua, vua dem
dôn clo clung la môl niôm lin va ly
vong. Clo nôn ngay Tôl Ilông ai lung lo
voi mai. Môl mua Xuân Ilông co loa,
Ilông co mai Ia môl mua Xuân be bang.
Tliôn nliôn Ia noi bàl nguôn cua cai
dep va Ia noi nuôi duong linl nguoi. Mai
vang Ilông nlung dep ma con luong
lrung clo nôp sông vàn loa Iâu doi cua
dân lôc la, do do mai dôi voi miôn Nam
va dao dôi voi miôn Bàc Ia nlung Ioai loa
mang nàng linl quô luong, llân lliôl,
gân gui va gàn bo mau llil voi con nguoi
Viôl Nam.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 12
T
lâl ngàn gon, llâl suc licl,
vi loc gia cao Iiôn da duc
Iôl clàl cle va cuc Iy clinl
xac lai clàng duong Ion mây lliôn
niôn Iy cua dân lôc, va cli bàng
mây clu cô dong, cli ra Ilông llô
ro lon nua dàc diôm co ban cua
môi clàng, co y nglïa Ilông cli
dô nlin nlân qua Ilu, ma con dô
suy nglï vô lôm nay va ngay mai
- nlung suy nglï, Ia llay, duong
nlu dang cang ngay cang lro nôn
nong bong, câp lliôl lon.
Clàng llu nlâl, lô liôn la, lu
nlung rung nui clâl lep plia Bàc
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NÕI NIEM
BIBN Ð0N0
NGUYEN NGOC
Mo dá u cuòn Vièt Ham van hoa su cuong. cu
Ðao Duy Anh viè t: “Khap mò t vu ng trung cháu
Bac Vièt. khòng máu dát nao la khòng co dá u
vèt tha m dam kinh dinh cu a tò tièn ta dè
gianh quyè n sòng voi van vát; suò t mò t dai
Trung Vièt vao dè n trung cháu Ham Vièt.
khòng mòt khuc duong nao la khòng nhac lai
Biïín àaão miïìn Trung. AÃnh: Minh Àaåo.
va Tây Bàc, quyôl cli Iao xuông cliôm Iïnl lai
vung clâu llô Ion sông Hông va sông Ma, mônl
mông va vô cung loang vu, loan bun Iây clua
Iip sanl dàc, “llam dam Iinl dinl dô gianl
quyôn sông voi van vâl” – mây clu moi llông
lliôl Iam sao – lon môl nglin nàm vâl Iôn dai
dàng gianl giâl voi song nuoc, voi bun Iây, voi
bao lô, voi lluông Iuông, ca sâu... dô lung ngay,
lung dôm, lung gio, vàl Ilô lung lâc dâl, càm
xuông dây môl cây vel, môl cây màm, rôi môl cây
duoc, ngay nay qua ngay Ilac, llang nay qua
llang Ilac, nàm nay qua nàm Ilac, lràm nàm
nay qua lràm nàm Ilac, Ili dâl da duoc vàl Ilô,
duoc rua màn va ung dàc, càm xuông dây môl
cây lao bong mal, rôi môl cây àn qua, môl cây
Iua, môl manl Iua, rôi môl dông Iua..., lao nôn
clô dung clân clo lung con nguoi, lung dôi Iua,
lung gia dinl, rôi lung công dông, lung xom mac,
lung Iang, lung lông, lung luyôn... clo dôn loan
dân lôc, loan xa lôi, Iâp nôn nua plân Ia gôc côi
cua giang son la ngay nay. Va làn con plai noi
llôm diôu nay nua, cuôc llam dam Iinl dinl vâl
Iôn voi lliôn nliôn ây Iai con plai công llôm
cuôc vâl Iôn cung dai dàng, quyôl Iiôl, Ilông lô
Iem can lruong va llông minl, dô sang lao, dinl
linl va gin giu môl ban sàc Viôl riông giua lràm
Viôl, Ia môl Viôl dôc dao va dàc sàc, Ilông bi loa
lan boi môl llô Iuc lung lan, Ilông Iô, Iuôn
muôn xoa bo va loa lan lâl ca...
Hon môl lliôn niôn Iy lliôl Iâp va lru vung,
lao nôn nôn lang vung bôn, dô buoc sang clàng
llu lai.
Clàng llu lai, nlu cu Ðao Duy Anl da duc
Iôl cung llâl ngàn gon va clinl cac, “gian nan
liôn llu dô mo rông ly vong clo luong Iai”.
Trôn gôc côi ây rôi, di vô dâu` Cli con môl
con duong duy nlâl: Vô Nam.
Co Ie cung plai noi ro diôu nay: lruoc lôl, Ili
da dung clân duoc lrôn clâu llô sông Hông
sông Ma rôi, Ilang cu vô cung dung cam va
llông minl suôl môl nglin nàm dô vân Ia môl
Viôl dàc sàc Ilông gi dông loa duoc rôi, lli môi
uy liôp bi llôn linl dôn lu pluong bàc vân
lluong xuyôn va mai mai lluong lruc. Klông nôi
dai duoc giang son clo dôn lân Ca Mau va Ha
Tiôn lli Ilông llô nao Bàc cu. O buoc duong
cliôn Iuoc nay cua dân lôc co ca lai Ilia canl
dôu lôl suc lrong yôu. Klia canl llu nlâl: plai
lao duoc môl lâu pluong llâl sâu lli moi du suc
va du llô Iinl loal dô Ilang cu voi muu dô llôn
linl lluong lruc Iia. Iicl su suôl lu Ðinl, Iô, Iy,
Trân va ca cuôc cliôn luyôl voi cua Nguyôn Huô
da clung minl cang vô sau cang ro diôu do. Cli
xin nlàc Iai môl su Iiôn ngle co llô Ia: cli vua
clâm dul duoc 1.000 nàm Bàc lluôc bàng lrân dai
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
13
Biïín Kiïn Giang.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 14
llàng cua Ngô Ouyôn, lli Iô Hoan
da co lrân danl sâu vô pluong
Nam dôn lân Indrapura luc Ðông
Duong, Nam sông Tlu Bôn cua
Ouang Nam. Ðu biôl cla ông la da
linl loan som va sâu vô vai lro cua
pluong Nam lrong llô lrân lâl
yôu plai dung vung Iâu dai cua
dân lôc lruoc pluong Bàc nlu llô
nao.
Klia canl llu lai vua gàn clàl
voi Ilia canl llu nlâl, vua Ia môl
“buoc liôn llu” moi “mo rông ly
vong clo luong Iai”, nlu cacl noi
sâu sàc cua cu Ðao Duy Anl. Boi
co môl lriôl Iy llâu suôl: cli co llô
giu bàng cacl mo, giu dô ma mo,
mo dô ma giu. Ilai mo rông ly
vong clo luong Iai lli moi co llô
lôn lai. Tôn lai bao gio cung co
nglïa Ia plal lriôn. Ði vô Nam Ia
plal lriôn. Ia mo.
Klông cli mo dâl dai. Cang
quan lrong lon nliôu Ia mo lâm
nlin. Co llô noi, suôl môl lliôn
niôn Iy lruoc, do cuôc llam dam
Iinl dinl dô gianl giâl su sông
voi van vâl con qua vâl va gian
nan, ma nguoi Viôl clu yôu moi
càm cui nlin xuông dâl, gianl
llôm duoc môl mâu dâl Ia llôm
duoc môl mâu sông con. Bây gio
da Ilac. Ða co 1000 nàm Iicl su dô
cluân bi, da co lloi gian va vô sô
llu llacl dô lao duoc môl ban
Iïnl, da co lruoc màl môl Ilông
gian lloang dang dô Ilông cli
nlin xa mai vô Nam, ma Ia nlin ra
bôn luong. Nlin ra biôn. Ilal
liôn ra biôn, biôn môl bôn va la
môl bôn, ma Iâu nay la clua co llô
loan lâm clu y dôn. Hay llay va
cung luyôl llay, di vô Nam, nguoi
Viôl Iai cung dông lloi nlin ra
biôn, nlân ra biôn, nlân ra Ilông
gian sông moi, Ilông gian sinl
lôn va plal lriôn moi mônl mông
cua minl.
Clinl bàng viôc di vô Nam,
lrôn con duong di ngay cang xa vô
Nam ma lrong lâm linl Viôl da co
duoc nôi niôm biôn, nôi niôm Biôn
Ðông. Cu ng Ilông pla i ngâ u
nliôn ma lu do, nglïa Ia lu dâu
lliôn niôn Iy llu lai, voi nôi niôm
biôn ngay cang llâm sâu lrong
mau Viôl, cla ông la, nguoi dân
Viôl, va cac Nla nuoc Viôl Iiôn luc,
da râl som Ilàng dinl clu quyôn
Viôl Nam lrôn cac lai dao va llôm
Iuc dia cua clung la.
Ði vô Nam, clung la co môl
may màn Iicl su râl Ion: liôp nlân
Ilông gian Clampa, clung la da
liô p nlâ n duo c râ l nliô u cu a
lruyôn llông va vàn loa Clam, va
ca lruoc do nua, lruyôn llông va
vàn loa Sa Huynl. Tlâm cli cung
co llô noi, liôp nlân Clampa - sau
nay ca vung sông nuoc Cuu Iong
rông giau - nguoi Viôl, quôc gia
Viôl, da lu nlân dôi duoc minl
Iôn, Ilông cli vô Ianl llô, ma ca
vô linl cacl, vô ban Iïnl, vô suc
sông va suc plal lriôn. Clampa Ia
môl quôc gia biôn. Tlô gioi cua
clung la da duoc lao loa “llu
xôp” môl cacl luyôl voi: Biôn ngàn
cacl, nlung biôn cung Ia nôi Iiôn
va clu yôu Ia nôi Iiôn. Tu râl xa
xua, qua biôn Ion, nlung doan
lluyô n buôn Clampa da lu ng
giong buôm dôn nlung vung râl
xa xôi, Ilông cli o Ðông Nam A,
Nam A, ma ca Trung Ðông, Ðia
Trung Hai, loi ca llô gioi A Râp,
va cung da liôp nlân lluyôn be
dôn lu Ilàp llô gioi rông mo ây.
Hàn Clampa da liôp nôi va plal
lriôn môl lruyôn llông xa lon cua
cu dân vàn loa Sa Huynl. Va
nguoi Viôl di vao Nam da nôi liôp
lruyôn llông nay. Nôu o miôn Bàc,
nguoi di ra biôn lruoc dây cli biôl
dung nlung cliôc mang llô so
glep bàng nliôu cây lre, lli di vao
Nam nguo i Viô l da râ l nlanl
clong liôp llu Iy lluâl dong va su
dung gle bâu Ion cua nguoi Clam
dô di biôn xa (llâm cli, nlu clung
la biô l, lrong lrâ n da nl Tlàng
Iong nàm 1789, Nguyôn Huô da
su dung luong binl gôm voi Binl
Ðinl va Gia Iai duoc clo ra bàng
gle bâu Ion)...
Clinl lrôn co so lu duy moi
rông mo ây, dàc biôl lrong lloi cac
clua Nguyôn, lâm nlin ra biôn da
dua dôn môl cluyôn biôn vô cung
quan lrong, llâm cli co llô coi Ia
môl buoc ngoàl co linl quyôl dinl
lrong Iicl su Viôl Nam: biôl nlin
ra biôn Ion, luc cung Ia biôl nlin ra
loan llô gioi - diôu ma ngay nay la
goi Ia môl “lu duy vô loan câu
loa” - Tloi cac clua Nguyôn o
Ðang Trong, luc miôn Nam dâl
nuoc, da lao ra duoc môl llay dôi
co ban vô co câu Iinl lô, cluyôn lu
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Champa laâ möåt quöëc gia biïín. AÃnh: TL.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
15
Iinl lô lluân nông lruyôn llông
sang co câu Iinl lô Iây lluong
ngliôp Iam clinl, lrong do ngoai
lluong giu vai lro lrong yôu. Nla
ngliôn cuu Iicl su Cao Tu Tlanl
da co nlân dinl clinl xac va sàc
sao: clinl co câu Iinl lô moi nay
da lao nôn diôu ma ông goi Ia môl
“dông Iuc Iicl su” Iy Ia va Iy
diôu, Iliôn nôu lu Ðeo Ngang dôn
deo Ai Vân cla ông la da plai di
mâl 600 nàm, lli lu deo Ai Vân
dôn Ha Tiôn la cli plai mâl co 200
nàm, ma Iai cli di bàng Iuoi plang
clu Ilông plai Iuoi Iiôm...
Vây qua llâl nôi niôm biôn Ia
nôi niôm Ion cua dân lôc, cua môi
nguoi Viôl, no Iiôn quan mâl lliôl
dôn sô plân dân lôc, su lôn vong
va plal lriôn cua dân lôc.
Cu ng Ilông llô Ilông no i
ràng, Ili lloi cac clua Nguyôn
suy lan, dôn lloi cac vua Nguyôn,
lli clinl su plai nla l lu duy
manl me vô biôn, clinl sacl dong
cua, Ia môl lrong nlung nguyôn
nlân quan lrong nlâl dua dôn mâl
nuoc.
Klông co lu duy biôn, Ilông
co lu duy ro rang, manl me vô
Biôn Ðông lruc liôp cua la, plai
nlal nôi niôm ây Ia nguy co dân
lôc.
Nlu clung la biôl, nàm 1949
An Ðô lloal Iloi acl lluôc dia cua
dô quôc Anl. Co dôc Iâp rôi, clon
con duong plal lriôn nao dây`
Malalma Gandli, Ianl lu vï dai
cua dân lôc An, cung Ia bâc liôn
lriôl Ion cua nlân Ioai, Iuc bây gio
co dàl ra môl câu loi, loa ra se Ia
câu loi Ion va Iâu dai cua llô gioi
va cua lung dân lôc. Òng noi: Nuoc
Anl cli Ia môl dao quôc nlo, dân
sô il, vi sao da lro llanl môl dô
quôc giau co, Ion manl dôn vây`
Ay Ia vi nuoc Anl da liôu xai lôl
môl nua lai nguyôn cua lrai dâl.
Vây bây gio nôu An Ðô voi quy mô
va dân sô Ilông Iô nlu llô nay,
cung clon con duong plal lriôn
nlu nuoc Anl, lli Iiôu plai co bao
nliôu lrai dâl moi du`...
Ðung 60 nàm qua lu câu loi
liô n minl ma cla y bo ng cu a
llanl Gandli, ngay nay cac Iloa
loc da co llô linl loan va lra Ioi
clinl xac: An Ðô se cân co 5 lrai
dâl cli dô riông clo minl nôu di
lleo con duo ng pla l lriô n ma
nuoc Anl da di.
Clung la cli co môl lrai dâl.
Tiôu xai lai nguyôn cua lao loa
ban clo lrôn lrai dâl duy nlâl nay
nlu llô nao dây Ia vân dô sông
con cua nlân Ioai...
Noi vô nôi niôm biôn, nôi niôm
Biôn Ðông, lâl Ilông llô Ilông
suy nglï vô diôu do. Biôn Ia lai
nguyôn, biôn cung Ia giao llông
luyôl macl dô vân cluyôn lai
nguyôn. Biôn Ðông, lrong do co
plân clu quyôn lliông Iiông cua
clung la, duoc lruyôn Iai lu bao
nglin nàm “llam dam Iinl dinl”
va “gian nan liôn llu” cua cla
ông, dang dung lruoc llacl lluc
vô ca màl lai nguyôn Iân duong
giao lluong lai nguyôn ây. Nôi
niôm Biôn Ðông cua clung la, môi
clung la, lruoc lôl Ia nlân lluc
clo ro rang, llông lliôl, quyôl Iiôl
vô llacl lluc do. Va lu do, lanl
dông.
Kinl ngliôm Iicl su xa va gân
clo llây lrong cuôc dâu lranl nay
cung vân plai Ia luy dông va plal
luy clo duoc lai Iuc Iuong dông
bô: suc manl cua nlân dân - nlu
lang ngan ngu dân Ouang Ngai
vân dang Iiôn cuong ra Iloi bâl
clâp lanl dông cuop biôn cua ai
Iia, va lang van ngu dân Nam Bàc
cu liôn ngang ra Iloi. Klông ai
danl bai duoc lang van nguoi ra
Iloi loa binl lrôn biôn ngan doi
cu a minl. Ca nuo c pla i cu ng
dung sau Iung nlung ngu dân anl
lung ây. Ho dang o luyôn dâu
lôm nay.
Mà l Ila c nlâ l quyô l da
pluong vô Biôn Ðông. Clung la
da llàng lrong cliôn lranl vua
qua vi biôl da pluong, biôl luy
dông suc manl cua nlân dân loan
llô gio i bà ng clinl nglïa cu a
clung la. Cuôc dâu lranl moi nay
cung vây. Klông llô llàng môl
minl.
Nôi niôm Biôn Ðông Ia lâm
luyôl, va ca su llông minl nua,
dôu vi su sông con va plal lriôn
cua dân lôc.
Khöng ai àaánh baåi àûúåc haâng vaån ngûúâi ra khúi hoâa bònh trïn biïín ngaân àúâi cuãa mònh. AÃnh: TL.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 16
N
hûäng ngaây àöng laånh cuöëi
nùm, ngöìi trong xûúãng veä,
loay hoay vúái àïì taâi àaä cuä,
maâi bûác tranh dang dúã àïën buöët baân
tay. Nùm thaáng tröi ài vö tònh, laånh
leäo nhû gioá thöíi bïn àûúâng. Thiïn
nhiïn khùæc nghiïåt, kiïu cùng nhû chó
coá mònh mònh trïn àúâi, chùèng bêån
têm àïën ai, chùèng nhoâm ngoá túái
thùng trêìm, àûúåc mêët cuãa caác quöëc
gia hay nhûäng kiïëp ngûúâi...
Ngûúâi hoaå sô miïåt maâi theo àuöíi
nhûäng dûå àõnh miïn man, riïng biïåt,
nhûäng day dûát vêåt vaä phña vö àõnh
cuãa caái àeåp luác coá luác khöng trong
cuöåc söëng nhoåc nhùçn saáng taåo.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
30 CANH DÂN
HOANG ÐINH TAI
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
17
Coá àiïìu bêët biïën úã caái goåi laâ nghïì
nghiïåp naây laâ hoåa sô cöë gùæng vûún túái
àiïìu khöng thïí vûún túái àûúåc. Sûå
hoaân thiïån bao giúâ cuäng lú lûãng úã
phña trûúác, úã ngoaâi têìm tay. Khoá
khùn lúán nhêët laâ bïë tùæc vïì saáng taåo,
noá hoaân toaân coá thïí àïën tûâ phña baãn
thïí àún giaãn nhû sûå han ró nguöåi
laånh, sûå taân ài cuãa lûãa – laâ caái chïët
cuãa têm höìn. Sûå laänh àaåm cuãa cöng
chuáng, sûå ca tuång quaá cao cuäng laâm
cho hoå khöí súã. Nhûng khöí súã lúán lao
nhêët vêîn laâ sûå tröëng röîng. Tröëng
röîng toaân phêìn sau möåt thaânh tûåu
hay sau möåt thêët baåi. Giûäa luác chuã
nghôa thûåc duång trêìn truöìng, haänh
tiïën thò mai taáng caái têm höìn nghïå sô
nhaåy caãm cuãa mònh luác naây quaã thêåt
dïî daâng.
Sau triïín laäm caá nhên, töi laåi
cuäng rúi vaâo tònh thaái têm thêìn mêët
lûãa. Nhiïìu àïm thûác nhòn qua cûãa
söí, àen nhû àïm 30 mûåc taâu, thêëy
möåt nùm nûäa cuãa àúâi ngûúâi lûäng
thûäng ra ài. Nùm Canh Dêìn sùæp vïì.
“Öng” 30, öng kïình, öng höí, öng
coåp, öng chuáa cuãa rûâng xanh àang luâ
luâ trûúác cûãa maâ mònh phaãi àoán tiïëp
thêåt long troång, lõch thiïåp, vûâa khöng
súå haäi, vûâa thêåt laånh luâng, töi veä liïìn
30 bûá c tranh “Canh Dêì n” chûá ng
minh rùçng höí laâ möåt maänh thuá uy
nghiïm, coá àúâi söëng tinh thêìn cûåc kyâ
huâng traáng.
Trong 12 con giaáp, höí àûúåc tön
nhû võ àaåi ca, sû phuå trong àúâi söëng
rûâng xanh, laâ chuáa cuãa muön loaâi
(chûá khöng phaãi Sû Tûã) àûúåc dên
gian tön thúâ laâ võ thêìn linh trong àúâi
söëng nhû “Hùæc Höí”, “Nguä Höí”, “Baåch
Höí” - doâng tranh Haâng Tröëng.
Löî Têën viïët “maänh thuá ài 1 mònh,
trêu boâ ài haâng àaân” Höí laâ vô nhên cö
àöåc, cö àún, haänh tiïën. Töi àaä tûâng
nhòn thêëy Höí nùçm trûúân mònh ïm aái
trïn daãi Trûúâng Sún sau nhûäng cuöåc
say sûa maáu thõt. Coá nhûäng con höí
àoái xú xaác do nhûäng vuâng àêët àaån
bom, cùçn cöîi, nhûng coá leä chûa bao
giúâ nhòn thêëy chuá Höí naâo trong tûå
nhiïn cuäng nhû phim aãnh, coá khuön
mùåt heân haå, traách àúâi. Cho nïn Höí
àûúåc goåi laâ Öng do tûúáng maåo dûä túån
vaâ tñnh caách huâng höìn cuãa chuáng.
Veä Höí gùåp trúã ngaåi lúán nhêët laâ
gùåp öng Vua Höí, àûáng trêën trûúác cûãa
àïìn höåi hoaå Viïåt Nam laâ Nguyïîn Tû
Nghiïm. Öng Nghiïm veä Höí àeåp
nhêët nûúác maâ khöng chó Höí, öng veä
12 con giaáp vaâ nhûäng con muâa trong
thúâi gian hûäu haån cuãa kiïëp ngûúâi
lïnh àïnh, êu cuäng laâ võ danh nhên
àùåc sùæc, kiïu haänh vaâ traáng lïå tûâ thúâi
trai treã túái luác laâ võ trûúãng laäo 92 tuöíi.
Coá leä luác naây, danh hoaå cuäng àang
luåi huåi vúái böåt maâu, giêëy gioá veä nùm
Canh Dêìn cuâng nhiïìu tay buát khöng
súå Höí hùm húã khaác...
Coá ngûúâi noái, chúá coá veä Meâo vò
öng Vua Meâo Nguyïîn Saáng àaä ngûå
trõ, veä Höí maâ va phaãi hònh haâi, voác
daáng cuãa cuå Nghiïm laâ tùæc tûã. Maâ
khöng va phaãi múái laâ laå. Höí cuãa cuå
Nghiïm höìn vña quaá, quyïën ruä quaá,
hiïån àaåi vaâ nöíi tiïëng quaá.
Àûáng úã cöíng chuâa coá hai öng
Thiïån - AÁc höå phaáp trûúác cûãa, vêîn
nhiïìu ngûúâi àïën, sao khöng àïën
àûúåc bùçng caách ài naát baân chên,
bùçng caách siïu êm thanh, bùçng taâng
hònh, bùçng têm àïën vúái Phêåt phaáp
vêåy. Veä bùçng têëm loâng mònh, khñ khaái
cuãa mònh, baãn huâng ca beá boãng cuãa
mònh úã giûäa doâng suöëi thúâi gian maâ
gêìm lïn cao vuát.
Töi veä 30 Canh Dêìn. 30 bûác veä
“Öng 30” nùm Canh Dêìn, veä Höí àïí
nhêån vïì caái sinh khñ lêîm liïåt cuãa Höí
- nùm Canh Dêìn àêìy sinh lûåc traân vïì
trïn àêët nûúác chuáng ta.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 18
N
ùm 1976, khi chiïën tranh vûâa chêëm dûát, Viïåt Nam
sùæp àûúåc thöëng nhêët, UNESCO àaä giao cho töi vïì
nûúác tòm xem nhûäng böå mön nghïå thuêåt naâo coá
giaá trõ rêët cao maâ àaä bõ chòm trong quïn laäng tûâ 30 nùm
nay vò chiïën tranh. Trung têm nghiïn cûáu Khoa hoåc Phaáp
vaâ Trung têm nghiïn cûáu Êm nhaåc theo phûúng phaáp àöëi
chiïëu taåi Têy Baá Linh do cöë Giaáo sû Alain Denieloáu laâm
giaám àöëc giuáp cho töi nhûäng phûúng tiïån àïí thûåc hiïån
cuöåc àiïìn daä. Àöìng thúâi, Àöî Nhuêån - Töíng thû kyá Höåi
Nhaåc sô Viïåt Nam gúãi thú múâi töi vïì àïí tiïëp xuác vúái caác
nhaåc sô, caác nhaâ nghiïn cûáu êm nhaåc trong nûúác, àaâi thoå
tiïìn ùn úã taåi khaách saån trong 3 tuêìn lïî. Töi khöng ngúâ
chuyïën trúã vïì nûúác lêìn àêìu tiïn laåi àûúåc nhiïìu cú quan
uãng höå vïì tinh thêìn vaâ vêåt chêët nhû thïë. Riïng UNESCO
cho biïët, nïëu nhûäng bùng tûâ ghi êm nhûäng böå mön ca vuä
nhaåc kõch maâ töi cho laâ coá giaá trõ thò UNESCO coá thïí phaát
haânh nhûäng dôa haát àùåc biïåt dûúái nhaän hiïåu cuãa UNESCO
vaâ seä goáp phêìn phöí biïën trïn nhûäng cú quan nghiïn cûáu
cuãa thïë giúái. Chuyïën ài àoá töi coá nhùæc laåi nhûäng khoá khùn
àaä gùåp vaâ nhûäng kïët quaã cuå thïí àaä thu thêåp àûúåc trong
caác baâi viïët àùng trïn caác baáo vaâ taåp chñ (tiïu biïíu nhû
“Thanh Khñ tûúng têìm” - Cuöåc gùåp gúä giûäa nghïå nhên
Quaách Thõ Höì, Nguyïîn Thõ Phuác, nhaåc sû Àinh Khùæc Ban,
nhaâ thú Truác Hiïìn vaâ töi trong thaáng 04/1976 àùng trïn
caác baáo Kiïën Thûác Ngaây Nay, Baách Khoa...; “Vaâi nhêån xeát
vïì quaá trònh nghiïn cûáu Dên ca Quan Hoå Bùæc Ninh” viïët
nùm 1977 àùng trong taåp chñ Khoa hoåc Xaä höåi cuãa Höåi
ngûúâi Viïåt taåi Phaáp). Töi chó nhùæc laåi dôa haát dûúái nhaän
hiïåu cuãa UNESCO sau àêy do Haäng dôa EMI ODEON
phaát haânh 1978, vaâ sau naây àûúåc taái baãn dûúái daång CD:
1978: “Viet Nam/Ca Truâ and Quan Hoå” haäng EMI
ODEON söë 064-183113, collection Unesco: Atlas
Musical, Venise, YÁ Àaåi Lúåi.
1991: “Viet Nam/Ca Tru & Quan Ho”, haäng AUVIDIS
À8035 (dôa CD), collection Unesco, Paris. Taái baãn cuãa dôa
cuâng tïn cuãa haäng Emi-Odeon söë 064-183113. Möåt bùng
cassette cuãa CD naây cuäng àûúåc xuêët baãn cuâng möåt luác.
Dôa haát àêìu tiïn naây cuãa haäng Emi Odeon àaä àûúåc
UNESCO mua gêìn 400 baãn àïí gúãi ài cho caác trûúâng Àaåi
hoåc lúán bïn Myä vaâ nhûäng nhaâ vùn hoáa lúán bïn Chêu Êu.
Trong nhûäng nùm sau àoá, töi tiïëp tuåc phöí biïën nghïå
thuêåt Ca Truâ vaâ Quan Hoå úã nhiïìu núi, àem Ca Truâ vaâ
Quan Hoå laâm àïì taâi giaãng daåy úã Àaåi hoåc Sorbonne (Phaáp)
nhiïìu nùm. Taåi Àaåi hoåc Hawai at Manoa (Honolulu - Myä)
nùm 1988, Ca Truâ vaâ Quan Hoå laâ möåt trong nhûäng àïì taâi
maâ töi giaãng daåy nhiïìu nhêët. Trong söë nhûäng sinh viïn
hoåc êm nhaåc truyïìn thöëng Viïåt Nam vúái töi taåi Àaåi hoåc
Hawai, töi coân nhúá coá möåt cêåu sinh viïn tïn laâ Michael,
ngûúâi Myä, noái àûúåc tiïëng Viïåt, àaä trúã nïn mï thñch Ca Truâ
vaâ sau naây khi trúã thaânh ngûúâi àaåi diïån cho Quyä Ford àaä
hïët sûác giuáp àúä cho nghïå thuêåt Ca Truâ. Nùm 2002 quyä
Ford do Michael laâm ngûúâi àaåi diïån àaä taâi trúå chûúng trònh
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
0ßN 868l $ß0 k8l 868l 1l8 08l$00 108 ¥l88
CA TRUÂ
VAÂ QUAN HOÅ
GS.TS TRÂN VÃN KHE
Keáp àaân Nguyïîn Phuá Àeå
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
19
“Àaâo taåo diïîn viïn Ca Truâ treã”, vaâ nùm 2005 laåi tiïëp tuåc taâi
trúå cho Liïn hoan Ca Truâ toaân quöëc. Töi rêët caãm kñch
Michael sau 18 nùm vêîn coân nhúá Thêìy, vaâ quay laåi giuáp
àúä böå mön nghïå thuêåt truyïìn thöëng naây.
Àïë n khi kïë t thuá c khoá a hoå c taå i Àaå i hoå c Hawai
(Honolulu), coá 5 àïën 6 sinh viïn Myä cuâng vúái caác nûä sinh
Viïåt Nam haát Quan Hoå àöëi thoaåi vúái nhau rêët vui.
Taåi Àaåi hoåc Sorbonne, töi àaä laâm cöng viïåc tuyïín
choån nhûäng àïì taâi cho sinh viïn Phaáp laâm luêån vùn cûã
nhên. Trong luác chêëm baâi thi, töi lûåa nhûäng baâi hay àem
photocopy vaâ khi vïì Viïåt Nam coá àûa cho baån töi laâ nhaåc
sô Lûu Hûäu Phûúác xem. Xem xong, Phûúác chaãy nûúác mùæt
khoác vaâ noái: “Khöng ngúâ rùçng úã nûúác ngoaâi maâ coá nhûäng
thanh niïn biïët vïì nhaåc truyïìn thöëng Viïåt Nam coân nhiïìu
hún thanh niïn úã nûúác mònh”.
Àùåc biïåt hún nûäa, sau khi töi vïì nûúác àïí tòm hiïíu Ca
Truâ nùm 1976, ghi êm gioång haát cuãa Baâ Quaách Thõ Höì
vaâo dôa haát, nhúâ àoá maâ Baâ Quaách Thõ Höì àûúåc UNESCO
trao tùång bùçng khen àïí caãm ún Baâ àaä tham gia trong viïåc
phöí biïën nghïå thuêåt Ca Truâ – laâ di saãn àöåc àaáo cuãa Viïåt
Nam vaâ vöën quyá cuãa toaân nhên loaåi ra thïë giúái. Thúâi àoá
khöng ai coá thïí ngúâ rùçng Höåi àöìng Quöëc tïë Êm Nhaåc laåi
coá nhûäng àaánh giaá nhû thïë, vaâ trïn thïë giúái àïìu nhòn nhêån
rùçng Ca Truâ coá möåt giaá trõ nghïå thuêåt cao xûáng àaáng àûúåc
nhên loaåi giûä gòn vaâ baão vïå.
Nùm 2004, khi coân úã bïn Phaáp, töi àaä àûúåc Böå Ngoaåi
giao vaâ Böå Vùn hoáa Viïåt Nam, UÃy ban ngûúâi Viïåt nûúác
ngoaâi múâi vïì nûúác thaânh lêåp höì sú Ca Truâ àïå trònh lïn
UNESCO. Töi bùçng loâng nhêån traách nhiïåm thaão höì sú nïëu
ngûúâi cöång sûå coá thïí thay mùåt töi laâm cöng viïåc àuáng theo
tiïu chuêín cuãa quöëc tïë. Ngûúâi maâ töi tin tûúãng chñnh laâ
Àùång Hoaânh Loan – ngûúâi àaä dûång laåi àûúåc vaâ thûåc hiïån
möåt cuöån phim taâi liïåu vïì Cêu Hoâ Söng Maä rêët khoa hoåc
vaâ àêìy àuã, àuáng vúái caách thûác laâm viïåc maâ töi mong
muöën. Vò lyá do töi khöng úã thûúâng trûåc taåi Haâ Nöåi maâ cöng
viïåc thaão höì sú cêìn phaãi àûúåc liïn tuåc nïn töi àaä àïì nghõ
vúái chñnh quyïìn giao laåi viïåc hoaân têët höì sú Ca Truâ cho
Àùång Hoaânh Loan - luác àoá laâ Viïån phoá cuãa Viïån Êm Nhaåc.
Coân töi àûáng úã ngoaâi theo doäi saát viïåc laâm qua thû tûâ vaâ
giûä cûúng võ Cöë vêën àùåc biïåt cuãa höì sú. Töi àaä thaânh lêåp
möåt ban biïn têåp höì sú vïì Ca Truâ do Àùång Hoaânh Loan
chuã biïn vaâ göìm nhûäng chuyïn gia nhû GS Vuä Nhêåt
Thùng, nhaâ nghiïn cûáu Buâi Troång Hiïìn, chuyïn gia vïì
Haán Nöm Nguyïîn Xuên Diïån. Vïì viïåc àiïìn daä, Àùång
Hoaânh Loan chõu traách nhiïåm tòm kiïëm nhûäng ngûúâi cöång
sûå nhû caác chuyïn gia vïì àiïån aãnh, nhiïëp aãnh, kyä sû thêu
thanh, ghi hònh... Töi coá nhiïåm vuå àoåc caác vùn baãn, höì sú
bùçng tiïëng Viïåt vaâ baãn dõch ra tiïëng Anh, hiïåu àñnh vaâ böí
sung baãn göëc, baãn dõch, àöìng thúâi nhêån àõnh, goáp yá viïåc
dûång phim, in dôa haát, tuyïín lûåa hònh chuåp vaâ lúâi giúái thiïåu
cho caác tû liïåu nghe nhòn àoá.
Khi nghe tin Ca Truâ vaâ Quan Hoå àûúåc UNESCO cöng
nhêån Di saãn vùn hoáa phi vêåt thïí cuãa thïë giúái, töi vö cuâng
haånh phuác. Tuy vêåy, trong niïìm vui àoá loâng töi vêîn coân
trôu nùång nhûäng ûu tû lo lùæng. UNESCO tön vinh Quan Hoå
vò àoåc höì sú thêëy àûúåc nhûäng phong caách àùåc thuâ khöng
àêu coá nhû tuåc lïå nguã boån, kïët baån, caách haát àöëi chûä, àöëi
gioång, coá tinh thêìn saáng taác... cuãa Quan Hoå ngaây xûa,
chñnh vò vêåy maâ töi lo rùçng nïëu thïë giúái àïën Viïåt Nam àïí
nghe nhûäng canh haát Quan Hoå bêy giúâ, liïåu coá coân thêëy
àûúåc nhûäng neát àùåc thuâ tïë nhõ cuãa Quan Hoå cöí hay
khöng?
Vïì Ca Truâ thò UNESCO tön vinh nhû möåt “Di saãn phi
vêåt thïí cêìn àûúåc baão vïå khêín cêëp”. Viïåc baão vïå seä theo
àûúâng löëi naâo àïí coân giûä àûúåc giaá trõ àñch thûåc cuãa Ca Truâ
ngaây xûa?. Cú quan naâo seä nhêån ngên quyä giuáp àúä vaâ coá
àuã saáng suöët “choån mùåt gúãi vaâng” àïí cho nghïå thuêåt Ca
Truâ àûúåc phaát triïín, àûúåc phöí biïën vaâ truyïìn laåi cho
nhûäng thïë hïå mai sau? Vaâ trong cöng viïåc laâm àoá, chùèng
biïët caác cú quan hûäu traách coá nghô àïën söë lûúång maâ
khöng quan têm nhiïìu àïën chêët lûúång hay khöng?
Viïåc UNESCO tön vinh Ca Truâ vaâ Quan Hoå nhû luöìng
aánh saáng rûåc rúä chiïëu roåi khùæp bêìu trúâi, xua tan àaám mêy
muâ àang che lêëp nhûäng giaá trõ chên myä cuãa nghïå thuêåt
dên töåc. Àiïìu àoá cuäng chûáng toã cho ngûúâi trong nûúác biïët
rùçng: Viïåt Nam cuäng coá nhûäng böå mön nghïå thuêåt tïë nhõ,
tinh vi maâ ngûúâi nûúác ngoaâi cuäng nhòn nhêån thêëy, thaán
phuåc vaâ ca ngúåi. Viïåc tön vinh cuäng laâ tiïëng chuöng caãnh
tónh àöëi vúái nhûäng ai àang bõ hêëp dêîn búãi sûå haâo nhoaáng,
hiïån àaåi, sinh àöång cuãa vùn hoáa nûúác ngoaâi, keáo nhûäng
ngûúâi laåc löëi quay trúã vïì, boã ài loâng tûå ti mùåc caãm cho rùçng
nghïå thuêåt dên töåc cuãa chuáng ta laâ cöí huã, laåc hêåu vaâ chó
coá nghïå thuêåt nûúác ngoaâi laâ khoa hoåc, àaáng àïí noi theo
maâ coá àûúåc chuát tûå haâo vïì giaá trõ nghïå thuêåt cuãa êm nhaåc
truyïìn thöëng. Nhúâ àoá maâ mong muöën tòm hiïíu thïm caác
böå mön nghïå thuêåt truyïìn thöëng, coá hiïíu múái thûúng, coá
thûúng múái chõu khoá hoåc têåp, coá khi ài túái biïíu diïîn... thò
luác êëy nghïå thuêåt dên töåc Viïåt Nam seä àuã sûác höìi sinh.
Bònh Thaånh 07.10.2009
Nghïå sô treã Höìng Luyïën, Àoaân Dên ca Quan hoå Bùæc Ninh.
CHUM HOA ÐEF
muøa xuaân
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
GS HOANG CHUONG
Chuã tõch Höåi àöìng giaám khaão Höåi diïîn Sên khêëu Tuöìng vaâ Dên ca kõch toaân quöëc 2010
À
êët nûúác ta vûâa traãi qua cún baäo kinh tïë maâ dû chêën cuãa noá àang coân
êm ó thò, tiïëp theo cún baäo thiïn tai söë 9 cuäng vö cuâng hung dûä àaä taân
phaá nhiïìu tónh miïìn Trung vaâ Têy Nguyïn, trong àoá coá thaânh phöë Àaâ
Nùéng xinh àeåp núi caác nghïå sô chuáng ta àang höåi tuå úã àêy.
Àúâi söëng sên khêëu chuáng ta cuäng àaä chõu aãnh hûúãng khöng nhoã tûâ nhûäng
cún baäo kinh tïë vaâ nhûäng cún baäo thiïn nhiïn vûâa qua. Nhûng nhûäng cún baäo
àaä qua röìi thò cuöåc söëng cuãa nhên dên cuäng àang àûúåc phuåc höìi, do taâi nùng
laänh àaåo cuãa Àaãng vaâ sûå quan têm àuáng mûác cuãa Nhaâ nûúác, àùåc biïåt laâ sûå
göìng mònh chöëng choåi cuãa nhên dên úã miïìn àêët coá truyïìn thöëng kiïn cûúâng, laåi
rêët giaâu loâng mïën khaách nhû ca dao xûa àaä viïët:
Àêët Quaãng Nam chûa mûa àaâ thêëm
Rûúåu Höìng Àaâo chûa nhêëm àaâ say...
Coá leä húi men cuãa rûúåu Höìng Àaâo àaä cuöën huát nhûäng nghïå sô chuáng ta höåi
tuå vïì miïìn àêët thiïng, àêët àõa linh nhên kiïåt vaâ àêët Tuöìng xûá Quaãng àïí maâ àua
taâi, maâ laâm nïn sûå kiïån vùn hoaá lúán chaâo mûâng Àaåi lïî 1000 nùm Thùng Long,
chaâo mûâng 80 nùm ngaây thaânh lêåp Àaãng Cöång saãn Viïåt Nam, chaâo mûâng 35
nùm ngaây giaãi phoáng miïìn Nam thöëng nhêët àêët nûúác vaâ chaâo mûâng 120 nùm
ngaây sinh cuãa Chuã tõch Höì Chñ Minh, Ngûúâi suöët àúâi yïu thñch vaâ chùm lo nghïå
thuêåt dên töåc vúái cêu noái nöíi tiïëng: “Tuöìng töët àêëy! Nhûng cêìn caãi tiïën, chúá dêîm
chên taåi chöî, nhûng cuäng àûâng gieo vûâng ra ngö”.
Cêu noái nhû möåt chên lyá saáng ngúâi àaä dêîn àûúâng àïí nghïå thuêåt Tuöìng vaâ
caác böå mön ca kõch dên töåc vêîn töìn taåi vaâ phaát triïín nhû höm nay.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 20
Caãnh trong vúã “Höì Chñ Minh - Höìi ûác maâu àoã”.
Tham gia Höåi diïîn lêìn naây coá 7 àún võ Tuöìng vaâ 6 àún võ Dên ca kõch àïën tûâ
3 miïìn àêët nûúác. Tuy söë lûúång vúã diïîn khöng nhiïìu nhû Caãi lûúng hoùåc Cheâo,
nhûng loaåi hònh nghïå thuêåt laåi nhiïìu hún, àa daång hún laâm cho sên khêëu trúã nïn
àa hûúng sùæc hún.
VÈ HGHÈ THUÂT TUÒHG
Hêìu hïët caác vúã tham gia Liïn hoan lêìn naây laâ àïì taâi lõch sûã. Chó coá möåt vúã diïîn
àïì taâi hiïån àaåi. Nhû chuáng ta àaä biïët, àïì taâi lõch sûã àûa lïn sên khêëu Tuöìng luác
naâo cuäng thñch húåp, cuäng thuêån chiïìu tuy bònh cuä, rûúåu múái, nhûng giûä àûúåc chêët
men thúm nöìng. Nöåi dung Tuöìng lõch sûã thò rêët cêìn cho khaán giaã, nhêët laâ khaán giaã
treã coá cú höåi hiïíu thïm vïì lõch sûã cuãa àêët nûúác maâ tûå haâo vïì dên töåc mònh nhû
Baác Höì àaä noái “Dên ta phaãi biïët sûã ta”. Cêìn biïët bao khi chuêín bõ kyã niïåm Àaåi lïî
1000 nùm Thùng Long, laåi coá nhûäng vúã noái vïì Thùng Long - Haâ Nöåi, nhû vúã Àaâi
thiïng cuãa Nhaâ haát Nghïå thuêåt Haát Böåi thaânh phöë Höì Chñ Minh, Huyïìn Trên cöng
chuáa cuãa Nhaâ haát Tuöìng Viïåt Nam, Höìn Viïåt cuãa Nhaâ haát Tuöìng Àaâo Têën, Dúâi
àö cuãa Nhaâ haát Tuöìng Nguyïîn Hiïín Dônh… Vaâ cuäng cêìn biïët bao khi caác anh
huâng, nghôa sô nhû Höì Chñ Minh, Lyá Thaái Töí, Trêìn Cao Vên, Thaái Phiïn, nhû
Nguyïîn Kim - Nguyïîn Hoaâng, hoùåc xa hún nûäa laâ Hoaâng thuác Lyá Long Tûúâng
cuäng àûúåc àûa lïn sên khêëu bùçng nhûäng hònh tûúång rêët àeåp.
Chuáng ta thêëy àöng àaão ngûúâi xem haâo hûáng cöí vuä nhûäng vúã diïîn àïì taâi lõch
sûã nhû: Höìn Viïåt cuãa Nhaâ haát Tuöìng Àaâo Têën, Dúâi Àö cuãa Nhaâ haát Tuöìng
Nguyïîn Hiïín Dônh, Trêìn Cao Vên cuãa Nhaâ haát Cung àònh Huïë, Huyïìn Trên Cöng
chuáa cuãa Nhaâ haát Tuöìng Viïåt Nam; hoùåc vúã Soáng dêåy Lï Triïìu cuãa Nhaâ haát Nghïå
thuêåt truyïìn thöëng Khaánh Hoâa vaâ vúã Àaâi Thiïng cuãa Nhaâ haát Nghïå thuêåt haát Böåi
thaânh phöë Höì Chñ Minh vaâ àùåc biïåt laâ vúã Höì Chñ Minh - Höìi ûác maâu àoã cuãa Àoaân
Ca kõch Huïë. Riïng vúã Voâng tay nuái rûâng cuãa Àoaân Tuöìng Thanh Hoáa laâ àïì taâi
hiïån taåi rêët àaáng àûúåc ngûúâi xem hoan nghïnh búãi nöåi dung phaãn aánh möåt maãng
hiïån thûåc cuöåc söëng höm nay maâ xaä höåi àang quan têm.
VÈ HGHÈ THUÂT THÈ H¡ÈH
Trïn sên khêë u Höå i diïî n lêì n naâ y coá nhûä ng vúã caá ch tên maå nh meä , daâ n dûå ng
hoaâ nh traá ng nhû vúã Huyïì n Trên Cöng chuá a cuã a Nhaâ haá t Tuöì ng Viïå t Nam hoùå c vúã
Höì n Viïå t cuã a Nhaâ haá t Tuöì ng Àaâ o Têë n cuä ng coá nhûä ng caá ch laâ m múá i taá o baå o, nhûng
vêî n giûä àûúå c chêë t Tuöì ng vaâ gêy àûúå c sûá c hêë p dêî n. Cuä ng trong xu hûúá ng caá ch tên,
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
21
Thûá trûúãng Böå Vùn hoáa, Thïí thao vaâ Du lõch Lï Tiïën Thoå chung vui vúái caác àún võ àoaåt giaãi.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 22
laâ m múá i cho sên khêë u Tuöì ng vïì hònh thûá c, nhûng úã mûá c
àún giaã n, dung dõ hún nhû caá c vúã Trêì n Cao Vên cuã a Nhaâ
haá t Cung àònh Huïë , Soá ng dêå y Lï triïì u cuã a Nhaâ haá t Nghïå
thuêå t truyïì n thöë ng Khaá nh Hoâ a, hoùå c Àaâ i thiïng cuã a Nhaâ
haá t Nghïå thuêå t Haá t Böå i thaâ nh phöë Höì Chñ Minh.
Ngûúåc laåi, Nhaâ haát Tuöìng Nguyïîn Hiïín Dônh xûa nay
vêîn giûä àûúåc phong caách Tuöìng truyïìn thöëng tûâ trong
caách daân dûång cuãa àaåo diïîn àïën caách hoáa trang, phuåc
trang vaâ phûúng thûác biïíu diïîn hoaân toaân theo thuã phaáp
tuöìng cöí. Coá thïí khùèng àõnh rùçng, Nhaâ haát Tuöìng Nguyïîn
Hiïín Dônh luön ài àêìu trong viïåc baão töìn vaâ phaát huy
tuöìng truyïìn thöëng. Nhûng coá àiïìu khöng phaãi nöåi dung
naâo cuäng chuyïín taãi bùçng hònh thûác truyïìn thöëng laâ àïìu
thaânh cöng nïëu nöåi dung vaâ cêëu truác vúã chûa thêåt húåp lyá,
àaåo diïîn chûa toám àûúåc möåt hònh thûác thñch húåp.
Taåi Höåi diïîn lêìn naây, Tuöìng Bònh Àõnh vêîn thïí hiïån
àûúåc vai troâ laâ con chim àêìu àaân cuãa Àoaân Tuöìng Liïn
khu 5 cuä caách àêy gêìn 6 thêåp kyã, àöìng thúâi cuäng thïí hiïån
àûúåc roä neát phong caách Tuöìng Àaâo Têën qua vúã diïîn Höìn
Viïåt. ÚÃ àêy giûäa truyïìn thöëng vaâ caách tên khöng bõ taách
rúâi maâ àûúåc hoâa quyïån khaá nhuêìn nhuyïîn àïí cuöëi cuâng
coá àûúåc möåt êm àiïåu, möåt maâu sùæc chung laâ tuöìng, maâ
nöíi tröåi hún têët caã laâ haát tuöìng vaâ muáa tuöìng, caái maâ dên
gian goåi laâ "Tuöìng Bònh Àõnh".
Noái vïì nghïå thuêåt, vúã tuöìng cuöëi cuâng maâ chuáng töi
muöën nhùæc àïën laâ vúã Voâng tay nuái rûâng cuãa Àoaân Tuöìng
Thanh Hoáa, möåt àoaân nghïå thuêåt àûúåc àaâo taåo tûâ caác bêåc
thêìy tuöìng Liïn khu 5, cho àïën nay àaä nûãa thïë kyã qua maâ
vêîn giûä àûúåc phong caách, àûúâng neát nghïå thuêåt cuãa caác
thêìy. Taåi Höåi diïîn nùm 2010 naây Àoaân tham gia möåt vúã
tuöìng àïì taâi hiïån àaåi vúái nöåi dung chöëng buön baán ma tuáy
vöën laâ vêën àïì noáng cuãa xaä höåi. Vúã tuöìng nhû möåt thöng
àiïåp gûãi túái thïë hïå treã höm nay àïí traánh nguy cú bùng hoaåi
àaåo àûác vaâ löëi söëng. Vúái nöåi dung vïì cuöåc söëng àûúng àaåi
àûúåc chuyïín taãi bùçng nghïå thuêåt truyïìn thöëng, nhùçm
phuåc vuå nhiïåm vuå chñnh trõ laâ àaáng hoan nghïnh, mùåc duâ
vïì nghïå thuêåt coân àöi chöî chûa thêåt laâ Tuöìng, tûác laâ kõch
Tuöìng. Àêy laâ yïëu àiïím chung cuãa caác àoaân tuöìng ài vaâo
àïì taâi hiïån àaåi.
VÈ DÂH CA K¡CH
Nïëu nghïå thuêåt Tuöìng maånh vïì àïì taâi lõch sûã thò caác
loaåi hònh Dên ca kõch laåi coá ûu thïë vïì àïì taâi hiïån àaåi, hoùåc
dên gian. Höåi diïîn lêìn naây hêìu hïët caác àoaân dên ca úã toaân
miïìn Trung àïìu tham gia, thêåm chñ Nghïå An coá túái 2 àún
võ vúái 2 tiïët muåc vaâ àïìu chiïëm àûúåc caãm tònh cuãa àöng
àaão khaán giaã laâ vúã Goác khuêët àúâi ngûúâi vaâ vúã Möåt cêy laâm
chùèng nïn non.
Khaác vúái caác Höåi diïîn Cheâo, Caãi lûúng… chó möåt loaåi
hònh, coân Höåi diïîn naây coá túái 4 loaåi hònh, ngoaâi Tuöìng coá
Baâi Choâi, Dên ca Huïë vaâ Vñ dùåm Nghïå Tônh. Sûå àa daång
vïì loaåi hònh trong möåt Höåi diïîn, àaä laâm nïn nhiïìu sùæc maâu
cho sên khêëu vaâ thïm moán ùn tinh thêìn cho ngûúâi thûúãng
thûác. Cuäng nhû caác kyâ höåi diïîn trûúác àêy, nghïå thuêåt Baâi
Choâi vêîn chiïëm àa söë vaâ coá nhûäng vúã thêåt sûå laâ Baâi Choâi
nhû vúã Thúâi con gaái àaä xa cuãa Àoaân Ca kõch Baâi Choâi
Bònh Àõnh, hoùåc vúã Àùæng trong haånh phuác cuãa Àoaân Ca
kõch Quaãng Nam. Àùåc biïåt nghïå thuêåt Ca kõch Huïë àem
àïën Höåi diïîn nhûäng sùæc maâu àùçm thùæm, aám aãnh vúái vúã
diïîn Höì Chñ Minh - Höìi ûác maâu àoã, vúã diïîn àaä gêy xuác
àöång lúán, goáp phêìn thûåc hiïån chuã trûúng cuãa Àaãng laâ
söëng vaâ hoåc têåp theo tû tûúãng Höì Chñ Minh, thêåt laâ àaáng
hoan nghïnh.
Vúã diïîn Goác khuêët àúâi ngûúâi laâ kõch luêån àïì coá chiïìu
sêu tû tûúãng, nöåi dung baám saát Nghõ quyïët 13 cuãa Trung
ûúng vïì vêën àïì bêìu choån caán böå. Vúã laåi àûúåc daân dûång
cöng phu, coá nhûäng tòm toâi saáng taåo múái, taåo nïn tñnh hêëp
dêîn, àùåc biïåt laâ diïîn viïn hêìu hïët haát hay vaâ biïíu diïîn möåt
caách chên thûåc. Vúã Möåt cêy laâm chùèng nïn non ca ngúåi
àaåo àûác ngûúâi thêìy giaáo múái vaâ “noái khöng” vúái tiïu cûåc
trong ngaânh giaáo duåc thöng qua nhûäng hònh tûúång nhên
vêåt sinh àöång, hêëp dêîn.
Vúã Thúâi con gaái àaä xa cuäng laâ möåt minh chûáng cho
viïåc baão töìn vaâ phaát triïín Ca kõch Baâi Choâi àuáng hûúáng
trïn caái nöi sinh ra noá, dô nhiïn laâ àaä coá nhiïìu caãi tiïën
trong êm nhaåc, trong myä thuêåt sên khêëu. Vúã Thúâi con gaái
àaä xa cuäng coá thïí goåi tïn laâ "Kyá ûác chiïën tranh" noá thêåt sûå
gêy xuác àöång trong loâng ngûúâi xem, búãi nöåi dung cuãa vúã
àïì cêåp túái vêën àïì hêåu chiïën, vïì sûå hy sinh mêët maát cuãa
böå àöåi, thanh niïn xung phong, nhûäng di chûáng cuãa chiïën
tranh vêîn coân laâm àau àúán khön cuâng àöëi vúái haâng vaån
ngûúâi trong àoá coá rêët nhiïìu phuå nûä chõu söë phêån bêët haånh
àùæng cay.
Vúã Àùæng trong haånh phuác cuãa Àoaân Ca kõch Quaãng
Nam ài vaâo àïì taâi gai goác cuãa xaä höåi àûúng àaåi: Tiïìn vaâ
tònh, danh vaâ lúåi àaä gêy ra bao töín thêët cho gia àònh vaâ xaä
höåi. Vúã diïîn mang tñnh bi haâi nhû möåt lúâi caãnh baáo vïì sûå
bùng hoaåi àaåo àûác trong xaä höåi höm nay.
Chuáng ta cuäng rêët mûâng laâ Àoaân Ca kõch Khaánh Hoâa
tûâ sau ngaây àêët nûúác thöëng nhêët àïën nay vêîn truå vûäng
trïn miïìn àêët khöng coá phong traâo haát baâi choâi maånh nhû
úã Bònh Àõnh, Quaãng Nam, nhûng qua vúã Tònh àúâi mong
manh, ta thêëy àûúåc àöåi nguä diïîn viïn úã àêy vêîn haát hay,
nhiïìu nghïå sô diïîn gioãi coá sûác cuöën huát ngûúâi xem. Chó
tiïëc rùçng kõch baãn chûa thêåt thuyïët phuåc vïì nöåi dung vaâ
viïåc daân dûång cuäng chûa thêåt húåp lyá lùæm nïn vúã diïîn coân
àöå chïnh.
Nhòn toaân böå 6 vúã diïîn Dên ca kõch, ta thêëy lûåc lûúång
diïîn viïn treã xuêët hiïån khaá àöng, khaá àïìu vaâ nhiïìu triïín
voång. Tuy vêåy cuäng nghiïm khùæc maâ chó ra rùçng, àa söë vúã
tûâ Tuöìng àïën Dên ca kõch coá quaá nhiïìu nghïå sô lúán tuöíi
àoáng nhûäng vai ñt tuöíi vûâa taåo ra sûå phaãn caãm trong ngûúâi
xem vûâa gêy sûå lo lùæng vïì àöåi nguä cho tûúng lai cuãa
Tuöìng vaâ Dên ca kõch... Viïåc àaâo taåo àöåi nguä kïë thûâa
àang àùåt ra cêëp baách.
Nghïå thuêåt sên khêëu laâ nghïå thuêåt töíng húåp nhiïìu yïëu
töë, nhiïìu thaânh phêìn, tûâ kõch baãn vùn hoåc, àïën thuã phaáp
àaåo diïîn, tûâ nghïå thuêåt biïíu diïîn àïën êm nhaåc vaâ myä
thuêåt sên khêëu. Vò thïë maâ xin àïì cêåp thïm hai phêìn quan
troång àoá laâ êm nhaåc vaâ myä thuêåt sên khêëu.
VÈ ÂM HHAC
Nhaåc sô saáng taác nhaåc nïìn, àa söë laâ lûåc lûúång taåi chöî,
àiïìu àoá hïët sûác thuêån lúåi vò caác nhaåc sô hiïíu biïët böå mön
cuãa mònh khaá sêu sùæc vaâ úã taåi chöî thò coá àiïìu kiïån àïí thûã
nghiïåm vaâ böí khuyïët.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
23
Coá nhiïìu vúã nhaåc nïìn vaâ nhaåc truyïìn thöëng hoaâ
quyïån vúái nhau àïí phuåc vuå cho vúã diïîn. Nhûng cuäng coá
nhûäng vúã diïîn nhaåc nïìn coá yá tûúãng riïng, coá chuã àïì vaâ
phaát triïín chuã àïì, höî trúå àùæc lûåc cho caác tònh huöëng cuãa
sên khêëu, khùæc hoaå thïm têm traång, tñnh caách cuãa nhên
vêåt, cuâng ài song song vúái nhaåc truyïìn thöëng àïí phuåc vuå
cho vúã diïîn. Nhòn chung, hêìu hïët caác daân nhaåc àïìu thïí
hiïån rêët àiïu luyïån, ngoåt ngaâo, laâm cho vúã diïîn, kïí caã khi
haát lêîn khi khöng coá haát, chó cêìn tiïëng nhaåc cêët lïn laâ àaä
thêëy sûå ngoåt ngaâo trong àoá. Tuy nhiïn cuäng coá vúã nhaåc
nïìn lêëy chêët liïåu dên ca cuãa caác vuâng miïìn chûa chñnh
xaác, coân húi laåm duång vïì xûã lyá êm nhaåc vaâ ca khuác.
VÈ TH¡È T KÈ MY THUÂT SÂH KHÂU
Noái möåt caách töíng quaát thò nhiïåm vuå cuãa thiïët kïë myä
thuêåt sên khêëu laâ saáng taåo möåt möi trûúâng vêåt chêët, möåt
khöng gian sên khêëu àïí ngûúâi àaåo diïîn vaâ ngûúâi diïîn viïn
saáng taåo ra nhûäng vai diïîn. Nïëu nhòn laåi khêu thiïët kïë myä
thuêåt sên khêëu cuãa 13 vúã diïîn taåi Höåi diïîn lêìn naây, chuáng
ta coá thïí thêëy rùçng, nhûäng àoáng goáp saáng taåo cuãa hoaå sô
sên khêëu laâ hïët sûác quan troång àïí goáp phêìn laâm nïn hiïåu
quaã chung cuãa vúã diïîn. Möîi hoaå sô àïìu coá nhûäng cöë gùæng
tòm toâi àïí taåo ra nhûäng khöng gian cho ngûúâi àaåo diïîn
phaát huy hïët khaã nùng saáng taåo trong nghïå thuêåt diïîn
xuêët cuãa ngûúâi diïîn viïn.
Tuy nhiïn, möåt söë vúã diïîn quaá laåm duång trang trñ cuãa
phöng nïìn (coá vúã hoaå sô àaä veä àïën 4,5 phöng nïìn, keáo
ra keáo vaâo chó àïí minh hoaå cho möåt àõa àiïím haânh àöång.
Vaâ tiïëc thay khi khiïëm khuyïët naây nghiïng vïì trang trñ
tuöìng. Chñnh sûå laâm duång naây, àaä laâm cho khöng gian sên
khêëu quaá röëi rùæm, chêåt chöåi. Chûa noái àïën viïåc thûåc hiïån
caác phöng nïìn chûa àeåp, coân duám doá, xöåc xïåch.
Khöng ñt vúã diïîn àaä laåm duång quaá nhiïìu buåc bïå, laâm
nùång nïì sên khêëu, caác buåc bïå naây, thêåm chñ khöng tham
gia vaâo diïîn xuêët cuãa diïîn viïn möåt caách hiïåu quaã, chó àïí
taåo ra viïåc taåo hònh caác àöå cao, thêëp khaác nhau, thu heåp
khöng gian sên khêëu. Cuäng cêìn nhêën maånh thïm möåt
àaánh giaá chung nûäa laâ thiïët kïë myä thuêåt tuöìng lêìn naây, coá
chêët lûúång thua keám loaåi hònh dên ca kõch.
VÈ PHUC TRAHG SÂH KHÂU TUÒHG
Ngoaâ i nhûä ng thaâ nh cöng nhêë t àõnh thò thiïë u soá t lúá n
nhêë t cuã a möå t söë vúã tuöì ng lõch sûã laâ coâ n tuyâ tiïå n trong thiïë t
kïë , khöng tön troå ng vïì lõch sûã kiïí u daá ng, maâ u sùæ c, hoaå
tiïë t (tûâ caã muä maä ng àïë n àaå o cuå ). Àeå p, löå ng lêî y, nhûng phi
lõch sûã , nïn gêy phaã n caã m cho ngûúâ i xem, laâ m mêë t ài
hiïå u quaã nghïå thuêå t vaâ laâ m sai lïå ch caá c tñnh caá ch nhên
vêå t.
VÈ TH¡È T KÈ A HH SA HG SÂH KHÂ U
Búãi noá liïn quan mêåt thiïët àïën myä thuêåt sên khêëu vaâ
taåo hiïåu quaã cho diïîn xuêët cuãa diïîn viïn. Nhòn chung
ngoaâi viïåc taåo ra möåt söë maãng àeåp, hiïåu quaã vïì aánh saáng,
thò möåt söë vúã diïîn cuäng laåm duång nhiïìu aánh saáng maâu, sûã
duång àeân roåi (pñtstore) chûa thêåt haâi hoaâ vúái aánh saáng
chung cuãa sên khêëu. Coá vúã tùæt àeân chuyïín caãnh coân löån
xöån, chêåm chaåp, laâm aãnh hûúãng àïën tiïët têëu cuãa vúã diïîn,
kïí caã sûå thiïëu ùn khúáp vúái hiïåu quaã êm nhaåc chuyïín
caãnh.
Vaâ cuöëi cuâng xin noái àïën möåt söë yïëu töë, möåt thaânh
phêìn vö cuâng quan troång, àoá laâ khaán giaã vò khöng coá khaán
giaã thò khöng coá sên khêëu, hoùåc noái khaác ài àoá laâ sên khêëu
chó saáng àeân khi coá khaán giaã.
Trong suöët 8 ngaây àïm Höåi diïîn Sên khêëu Tuöìng vaâ
Dên ca kõch diïîn ra úã Nhaâ haát Trûng Vûúng - Nhaâ haát lúán
nhêët úã miïìn Trung vúái 1200 chöî ngöìi, maâ nhiïìu höm gêìn
nhû chêåt kñn. Khaán giaã xem Tuöìng, xem caác loaåi hònh ca
kõch dên töåc bùçng têëm loâng ngûúäng möå vaâ troång thõ nghïå
sô, thïí hiïån bùçng sûå chùm chuá vaâo sên khêëu, khöng noái
chuyïån riïng, khöng gêy tiïëng öìn maâ chó coá vöî tay taán
thûúãng, cöí vuä nhûäng diïîn viïn diïîn gioãi, haát hay. Àoá laâ
möåt neát vùn hoáa cuãa ngûúâi Àaâ Nùéng thêåt àaáng trên troång.
Xin trñch ra àêy mêëy cêu thú cuãa öng Àònh Ên möåt khaán
giaã Àaâ Nùéng viïët tùång Höåi diïîn:
Tuöìng, Dên ca chuyïn nghiïåp, caác àoaân ta
Biïíu diïîn núi àêy, Àaâ Nùéng nhaâ
Mûâng àoán hên hoan, yïu mïën phuåc
Ngaây àïm thûúãng thûác caái taâi ba
Diïîn hay xuêët sùæc, vai nhuêìn nhuyïîn
Kyä thuêåt chuyïn mön, àeåp thêåt laâ
Thaânh tñch àua chen, àïìu têët thùæng
Nhên dên kñnh tùång, quyá nhû hoa...
13 buöíi biïíu diïîn, 13 cuöåc thi taâi trïn sên khêëu Nhaâ
haát Trûng Vûúng, Àaâ Nùéng àaä kïët thuác möåt caách toaân
veån. Àûúng nhiïn cuöåc àua taâi naâo cuäng coá ngûúâi thaânh
cöng vaâ cuäng coá ngûúâi chûa thêåt thaânh cöng. Tuy nhiïn
coá ngûúâi thaânh cöng cuäng chûa phaãi têët caã laâ do taâi nùng
maâ coân coá yïëu töë may mùæn, coá àêët, coá vai töët. Cuäng nhû
ngûúâi chûa thaânh cöng, coá thïí vò chûa coá cú höåi, chûa coá
àêët duång voä, nïn phaãi tiïëp tuåc luyïån reân àïí chúâ cú höåi múái.
Tûâ buöíi múã àêìu khai maåc tûng bûâng hoaânh traáng vúái
vúã diïîn Huyïìn Trên Cöng chuáa cuãa Nhaâ haát Tuöìng Viïåt
Nam, àïën àïm diïîn kïët thuác cuöëi cuâng cuäng thêåt huy
hoaâng rûåc rúä vúái vúã Höìn Viïåt cuãa Nhaâ haát Tuöìng Àaâo Têën
cuâng vúái nhiïìu vúã diïîn khaác nhû nhûäng böng hoa àeåp àuã
sùæc maâu laâm nïn möåt chuâm hoa àeåp àêåm àaâ baãn sùæc dên
töåc cuãa muâa xuên àêët nûúác.
(Trñch baáo caáo töíng kïët nghïå thuêåt Höåi diïîn Sên khêëu Tuöìng vaâ Dên ca
kõch toaân quöëc 2010 taåi TP Àaâ Nùéng).
Caãnh trong vúã Huyïìn Trên cöng chuáa.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 24
K
li ba mâl, nlân dân Hal Môn, Ha Tây da ruoc
bal luong ba Nguyôn Tli Ðinl vô llo lrong
Ilu dô n Hai Ba Trung vo i niô m lu la o,
nguong mô vô môl nu luong lloi dai Hô Cli Minl.
O Cuba, co môl Iang mang lôn Nguyôn Tli Ðinl.
Tôn cua ba duoc nliôu plu nu lrôn llô gioi lâm mô
dàl lôn clo con minl. Hinl anl ba Ili xuâl liôn o
nuoc ngoai Iam nôi bâl vi llô Viôl Nam.
G¡AO COH THEO CACH MAHG
Ngay 15-3-1920 Ia ngay Nguyôn Tli Ðinl sinl ra
lrong gia dinl môl nông dân co 10 dua con lrôn bo
sông Iuong Hoa, luyôn Giông Trôm, linl Bôn Tre.
Ion Iôn, cô Il Ðinl lro llanl môl lliôu nu xinl dep,
duoc gia dinl nlàm ga clo môl noi giau co nlung cô
Iiôn quyôl clon ông Bicl - môl dông cli cung loal
dông cacl mang voi anl cô.
Ho sông bôn nlau nlung ngay lràng mâl ngàn
ngui. Sau nay, cô moi biôl ông Ia Tinl uy viôn linl Bôn
Tre.
Rôi giông lô âp dôn. Moi sinl con 3 ngay, mâl llam
dôn nla vây bàl ông Bicl. Òng bi Iôl an 5 nàm lu va 5
nàm day biôl xu. Ngay 19-7-1940, Il Ðinl va dua con
lrai 7 llang luôi cung bi bàl. Clung dua lai me con cô
vô Klam Ia Bôn Tre va buôc cô gui con vô nla lruoc
Ili di day dôn Ba Ra.
Ba Ra lloi do Ia noi loang so Ilông cli co vàl, voi,
cop ma con co “cop nguoi”. Nguyôn Tli Ðinl duoc
xôp vao Ilu nla B- noi danl riông clo lu clinl lri nu.
O dây, moi nguoi goi cli bàng cai lôn llân mâl: Ba
Bicl- lôn nguoi clông da bi day ra Côn Ðao cua cli.
Nàm 1943, cli Ba Bicl (Nguyôn Tli Ðinl) duoc bon
Ilap dua vô quan lluc lai dia pluong.
Vôl lluong nlung ngay bi day lrong nla lu dô
quôc clua Ianl lli cli nlân duoc lung lin: ông Bicl
da ly sinl ngoai Côn Ðao. Ðo Ia vôl lluong dau don
nlâl doi cli.
Nàm 1944, plong lrao Viôl Minl Iôn manl, cli bàl
duoc Iiôn Iac voi lô cluc. Cli gui con clo me, Iao vao
công lac. Trong cacl mang llang Tam, nguoi goa plu
lre ây da dân dâu lang ngan quân clung lay dao, lay
gây, co, bàng, biôu ngu râm rô cliôm lli xa Bôn Tre.
RA BAC GAP BAC HÒ
Cuôi nàm 1946, Nguyôn Tli Ðinl duoc bâu Iam uy
viôn Ban clâp lanl Hôi IHIN linl Bôn Tre. Môl sang,
Tinl uy goi cli vô va giao cli môl nliôm vu ma cli
Ilông bao gio nglï loi: Ra Bàc, gàp Bac Hô va Clinl
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
huyeàn thoaïi
KY H¡ÈM 50 HAM HGAY ÐÒ HG
KHO ¡ BÈH TRE
Ham 1965. Chu tich Hò Chi Minh
noi: "Pho tòng Tu lènh Ouán gia i
phong la cò Hguyèn Thi Ðinh. Ca
thè gio i chi nuoc ta co vi tuong
quán ga i nhu váy. Thát la ve vang
Nûä tûúáng huyïìn thoaåi Nguyïîn Thõ Àõnh.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
25
plu bao cao linl linl miôn Nam sau Hiôp dinl So bô
6-3 va xin cli viôn vu Ili. Nàm ây, Nguyôn Tli Ðinl
moi vua 26 luôi.
Tlang 3/1946, plai doan miôn Nam ra di lrôn
cliôc lau danl ca ngli lrang, lu cua biôn Bôn Tre ra
Ilu Yôn. Rôi lu Ilu Yôn, lo ngôi xe Iua ra Ha Nôi.
Ðôn noi, doan duoc bô lri o ngôi nla cua Bô lruong Bô
Giao duc.
Ngay lôm sau, Bac Hô dôn llàm doan. Bac uu liôn
clo nguoi plu nu lrong doan noi lruoc. Cli dung Iôn,
qua xuc dông, Ilông noi duoc nôn Ioi.
Bac do Ioi: “Tliôu sung dan Iàm plai Ilông` Cac
cô cac clu muôn xin bao nliôu Ilâu mang vô`". Cli
sung suong noi: “Da llua Bac, nliôu Iàm”. Bac noi:
“Tlô nao Trung uong va Clinl plu cung co sung gui
vao Nam. Nlung nuoc la con ngleo, cac cô cac clu vô,
plai danl Ilap clo gioi, cuop Iây sung cua no dung
lli cai vôn do moi nliôu”.
Kôl lluc cluyôn di miôn Bàc, cli Ba Ðinl di llàng
vao Ouang Ngai - lru so cua Iy ban Klang cliôn miôn
Nam Viôl Nam, nlân sung, liôn va lai Iiôu cua Trung
uong mang vô clo Xu uy Nam Bô.
Cli Ilông cli vao duoc lân Ilo dô nlân plân clo
Klu 8 ma con nàn ni xin llôm: “Tôi mang môl cây ma
bi Iô lli cung clôl. Cac anl clo lôi môl ngan cây, lôi di
môl cluyôn clo dang”.
Tlô rôi, bàng Iong qua cam, lri llông minl, cli Ba
Ðinl Iai cung cac dông cli cua minl Ileo Ieo vuol
lrung duong dua duoc 12 lân vu Ili cli viôn clo miôn
Nam môl cacl an loan.
ÐÒHG KHO¡ BÈH TRE VA ÐÒ¡ OUÂH TOC DA ¡
Hiôp dinl Geneve duoc Iy Iôl, cli Ba Ðinl quyôl
dinl o Iai miôn Nam cliôn dâu, cli gui dua con lrai ra
Bàc loc lâp.
Hiôp dinl Geneve bi dicl vi plam ngliôm lrong.
Can bô Ilang cliôn cu bi dàl ngoai vong plap Iuâl.
Nliôu cli bô bi xoa lràng. Ban llân ba Nguyôn Tli
Ðinl nliôu Iân lloal clôl lrong gang lâc. Ba da lung
cai lrang llanl nguoi lu lanl, nguoi clàn vil, nguoi di
mua ban, Iam vo be, nguoi o... Cai dâu cua ba duoc
dicl lreo gia: “Tluong 10.000 dông clo ai bàl duoc
Nguyôn Tli Ðinl".
Nlo su dung cam cle clo cua cac dông cli, cua
nguoi dân, Iô ca cua cac em be, ba da vuol qua lâl ca
liôm nguy.
Iuâl 10-59 cua My Diôm gieo bao dau lluong lang
loc clo nguoi dân. Ouân clung o Mo Cay vua Iloc,
vua càm plân noi voi ba Ðinl: “Cli Ba oi, plai vo
lrang moi sông, Ilông lli anl em clôl lôl. Iuc nao co
vo lrang, cli goi môl liông Ia ba con di ngay....”.
Giua Iuc do, ba Ðinl nlân duoc diôn Klu uy goi
Iôn lop gâp dô ngle plô biôn ngli quyôl moi, râl quan
Baâ Nguyïîn Thõ Àõnh vaâ phuå nûä, thiïëu nhi Nam böå.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 26
lrong cua Trung uong Ðang. Tai Klu uy o Ðông Tlap
Muoi, ngle dông cli Sau Ðuong - Bi llu Klu uy bao
cao Ngli quyôl 15 cua Trung uong Ðang, clu lruong
plal dông nlân dân miôn Nam dâu lranl clinl lri co
Iôl lop vu lrang dô lu vô.
Tro vô Bôn Tre, do linl linl dicl lâp lrung Ilung
bô, viôc lop Tinl uy gàp nliôu Ilo Ilàn. Cli môl bô
plân cua linl uy gôm 7 dông cli da lop màl. Trong
gian buông be nlo, duoc soi boi ngon den Ili mo Ili
lo, 7 dông cli Iiôn lrung nàm ây da llàp Iôn ngon Iua
Ðông Iloi Bôn Tre lleo Ngli quyôl 15 cua TI Ðang.
Tai lôi ngli, lrong lâp llô 7 nguoi, Ilông len ma ai
cung dung dôn lu dông Iloi.
Trong y nglï cua ba Ðinl, lai clu dông Iloi duoc
Iiôn luong lu cuôc Iloi nglïa dông Ioal lrong Cacl
mang llang Tam, plai nlâl lô nôi dây moi llàng
duoc. Hôi ngli clon quân Mo Cay Iam lrong diôm
dông Iloi.
Tai nàng quân su cung voi su llâu dao cua Ban llam
muu ma nguoi cli luy lruc liôp Ia Nguyôn Tli Ðinl da
Iâp nôn Iicl ban dông Iloi vô cung li mi, clu dao.
Ngay 17/1/1960, lrân danl diôl Tông doan dân vô
o xa Ðinl Tluy, Mo Cay da bao liôu gio dông Ioal nôi
dây cuôc Ðông Iloi.
Ngay lrong ngay dâu liôn cua Ðông Kloi, quân va
dân Bôn Tre da danl llàng lai lrân ron ra. Tu do, ba
Nguyôn Tli Ðinl da sang lao nôn pluong plap cacl
mang liôn lanl ba mui giap công, gop plân dua cacl
mang miôn Nam Iôn cao lrao moi.
Ngay 22/2/1960, My - Diôm lâp lrung lon 10.000
quân, co lluy quân Iuc cliôn lu Sai Gon xuông plôi
lop voi bao an, dân vô liôn co o Bôn Tre, Tra Vinl mo
cuôc lanl quân Ion vao Binl Klanl, Iluoc Hiôp,
Ðinl Tluy. Clung luyôn bô “se Iam co ba xa, liôu diôl
lôl Viôl Công o Mo Cay va Iâp Iai lrâl lu cu”.
Truoc linl llô nay, môl màl, ba cli dao Iuc Iuong
vu lrang clông can. Màl Ilac, luy dông Iuc Iuong
quân clung Iam công lac binl vân, dâu lranl clinl lri.
Ba clu lruong luy dông môl Iuc Iuong Ion quân
clung xông llàng vao Mo Cay dâu lranl clinl lri, lô
cao lôi ac cua giàc o Iluoc Hiôp - noi giàc can quel
Ion.
Ngay 27/2/1960, dông bao Binl Klanl, Iluoc
Hiôp, Ðinl Tluy ngôi lrôn mây lràm cliôc xuông Iin
màl sông, clo quân ao, mung man, gie racl, bông con
cai nôi duôi nlau ra lli lrân. Cac xa Ilac cung un un
Ieo lleo. Iuc Iuong ây plân Ion Ia plu nu, lo lô cluc
llanl dôi ngu làn loi, liôn lanl cuôc dâu lranl lruc
diôn voi dicl, doi clâm dul can quel, bàn giôl, doi bôi
lluong nlân mang...
Giàng co suôl 12 ngay dôm, dicl danl clâp nlân
yôu sacl, cuôc dâu lranl clinl lri llàng Ioi ruc ro, bon
My - Diôm plai gom suc manl Ioi lai dôi quân clung
goi Ia “dôi quân dâu loc”. Sau nay, Bac Hô goi dôi
quân nay Ia “dôi quân loc dai”. Tôn luôi Nguyôn Tli
Ðinl gàn Iiôn voi cuôc Ðông Iloi nlu song lriôu vang
dây, Ian Ilàp miôn Nam. Tôn luôi cua ba cung gàn
Iiôn voi dôi quân loc dai Ðông Iloi.
HHUHG THAHG HAM LAM TUOHG
Ngay 2/9/1960, sau môl cluyôn công lac, ba
Nguyôn Tli Ðinl nlân duoc lung lin vô dua con lrai
dang loc lâp o miôn Bàc xa xôi. Môl buc diôn lu miôn
Bàc gui vô: “Clau On con cli Ba, bi bônl mâl ngay 4-
5-1960”. Ba Iau nuoc màl, nen Iai nôi dau luong Ilông
llô vuol qua, liôp luc buoc vao cuôc cliôn dâu quyôl
Iiôl...
Tlang 5/1961, ba Ia Klu uy viôn Klu 8, Bi llu
Ðang doan Ilu nu Klu 8. Nàm 1965, ba Ia Hôi lruong
Hôi Iiôn liôp plu nu Giai plong miôn Nam.
Nàm 1965, ba duoc Ðai luong Nguyôn Cli Tlanl
moi sang gàp Bô Tu Iônl Miôn, giao nliôm vu: “Bac
Hô va Bô Clinl lri quyôl dinl rul cli Iôn Iam Ilo Tu
Iônl Cac Iuc Iuong vu lrang giai plong miôn Nam.
Cuôc cliôn lranl nlân dân cua la Ia cuôc cliôn lranl
Ilông co lrân luyôn, plai danl giàc bàng quân su va
bàng clinl lri. Bô Tu Iônl Miôn plai co môl dông cli
biôl ranl vô cli luy Iuc Iuong dâu lranl clinl lri lruc
diôn”.
Su co màl cua Ilo Tu Iônl Nguyôn Tli Ðinl lrong
Bô Tu Iônl Miôn da gop plân Iam clo cai nlin cua
Ianl dao, cli luy loan diôn, llâu dao lon lu cuôc
cliôn lranl nlân dân.
Hay ngle Tluong luong Trân Vàn Tra noi vô nu
luong Nguyôn Tli Ðinl: “Su lluc Ia co cli Ba Ðinl o
Bô Tu Iônl, nliôu viôc cu llô o cliôn lruong da duoc
Iam sang lo. Duoi su cli dao cua anl Nguyôn Cli
Tlanl o cuong vi Clinl uy, clung lôi duoc plân công
giup cli nàm nlung vân dô co ban vô cli luy va công
lac llam muu quân dôi, cung nlu công lac clinl lri
lrong cac Iuc Iuong vu lrang, dông lloi clung lôi cung
loc lâp duoc o cli nliôu Iinl ngliôm quy bau lrong
Ianl dao dâu lranl clinl lri va lrong công lac xây
dung plong lrao quân clung.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Baâ Nguyïîn Thõ Àõnh vaâ Chuã tõch Phidel Castro.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
27
Clung lôi Ilông Iloi ngac nliôn vô su llông minl
va liôu biôl nlanl clong cua cli vô cac vân dô quân
su. Cli sau môl lloi gian Ilông dai, cli da co nliôu y
Iiôn dong gop co gia lri lrong viôc cli luy Iuc Iuong
lông lop lrôn cliôn lruong.
Trong công lac, cli bôc Iô Ila ro su nàng dông va
linl llân licl cuc, lôl minl lrong moi viôc. Cli lâu
nlu co màl lrong lâl ca cac cuôc lôi ngli lông Iôl vô
cliôn lranl du Iicl, lrong Ðai lôi Anl lung cliôn sï
lli dua cua Miôn. Cli di llàm cac su doan, lrung doan
clu Iuc, cac don vi binl clung Ilông cli o noi dong
quân ma con o màl lrân. Cli quan lâm cu llô dôn viôc
lô cluc, luân Iuyôn, lac cliôn va ca viôc àn o, giai lri
cua cliôn sï.
Anl em liôp don cli voi cuong vi nguoi cli luy,
dông lloi nlu nguoi cli ca llân lluong, lo lluong goi
cli bàng cai lôn “Cli Ba” lriu môn. Anl Nguyôn Cli
Tlanl co Iân noi vui voi cli Ia “Clung lôi glen voi cli
vô Iong lluong yôu, quy môn cua can bô, cliôn sï dôi
voi cli dây...”.
Ðong Iai lrong Iy uc Tliôu luong Bui Cal Vu Ia
clân dung môl nu luong llâl dep: "Buoc vao Ian cua
cli Ba, cai dâp vao màl lruoc liôn Ia lâm ban dô Ilông
anl loan miôn Nam bàng Iua lreo lrôn vacl. Kô do Ia
clông sacl quân su. Trôn ban Iam viôc cua cli Iuc nao
cung co môl quyôn dang xem do. Cli ngliôn cuu, cli
loc ngay, loc dôm cliôn lluâl cliôn lranl liôn dai.
Nlo lôm dicl lân công vao càn cu, Bô Tu Iônl plai di
cluyôn dôn noi an loan, môi nguoi o cacl xa nlau
lrong cu Iy môl qua bom dia dô lan clô bom sal
lluong môl Iuc lai nguoi. Bôn bo suôi loang vàng, cli
vân doc sacl...”.
Va ông da danl gia vô lai nàng quân su cua vi nu
Ilo Tu Iônl: “Tôi moi cli di xem don vi diôn lâp, cli
vui ve nlân Ioi, va lôi da lô cluc bao vô cli di clu dao.
Cli llam quan diôn lâp voi càp màl va bô oc cua
nguoi cli luy binl clung lop llanl. Cli cli ra nlung
clô cân plai suy nglï llôm, Ili cliôn dâu o dông
bàng voi diôu Iiôn dicl cliôm uu llô luyôl dôi vô
Ilông quân, plao binl, xe lliôl giap, dô bô lruc llàng.
Ilai công nlân ràng, voi bô day Iinl ngliôm Iàn Iôn
dâu lranl nliôu nàm qua, cli biôl dicl biôl la, am liôu
lloi liôl, dia linl, cli liôp llu nglô lluâl lac cliôn
liôn dai Ila nlanl voi nliôu lua len sang lao...”.
Ba Nguyôn Tli Ðinl lluong Ilông màc quân
pluc, Ilông mang quân lam. Trang pluc ma nu
luong lluong màc vân Ia bô quân ao ba ba den, dôi Ili
mau co ua, mau Iem nlal, Ilàn ràn quân cô, non Ia,
di dep râu, vai deo lui dô sàn sang Iây ra cây Iim, soi
cli va ao clo bô dôi, Iây ra miông sung lô giac Ili co
ai do bi ràn càn, Iây viôn lluôc, miông duong clo
cliôn sï nao do Iôn con sôl...
Noi nao co “cli Ba”, noi do cuôc sông cua can bô,
cliôn sï duoc cai lliôn. Trong rung sâu, ba biôl cacl
clô biôn bôl mi llanl mon banl bao luyôl lao. Ba
dông cam công Ilô voi cliôn sï, lâp di xe dap bàng
qua duong rung dai lun lul dô ra màl lrân...Râl nliôu
cliôn sï cua “cli Ba” sau nay nlo Iai, bi vây bua giua
bôn bô công viôc, plai càng dâu oc ra dôi plo lruoc Ie
llu dông va manl gâp nliôu Iân nlung ba da llâu
dao dôn lung cliôn sï o nlung ngoc ngacl doi sông
luong nlu be nlo nlâl.
Nàm 1970, Ili Ionnon Iâl dô Xilanuc, cac càn cu
cua la o biôn gioi Campuclia gàp nliôu Ilo Ilàn.
Òng Huynl Tân Ilal - Clu licl Clinl plu Cacl
mang Iâm lloi dôn gàp ba Ðinl, lrao dôi: “Y Iiôn cua
lrôn muôn dua lai co quan Clinl plu cacl mang Iâm
lloi va plu nu vô plia Nam, cli nglï sao`”. Ba noi:
“Nôu dua co quan vô plia Nam, la se màc muu dicl.
No dang clo la dô liôu diôl. Tleo lôi, anl cu lim clô
Ilac clo co quan di cluyôn. Tôi se cliu lracl nliôm lô
cluc plôi lop cliôn dâu bao vô co quan dâu nao cua
la”. Òng Huynl Tân Ilal dông y.
Ouân My clo quân dô xuông Xom Giua, gân
lruong Iô Tli Riông, may bay B.52 Iiôn luc lla bom.
Duoi dâl, clung clo lung doan xe bao quanl càn cu
day dàc, quyôl lâm liôu diôl co quan dâu nao cua
Ilang cliôn.
Ba Ðinl cung Clu licl Huynl Tân Ilal nlân lracl
nliôm dân lai co quan gôm gân 1.000 nguoi Iàng Ie
bàng lrong rung, lrong mua. Trong Iuc co quan di
cluyôn, cac Iuc Iuong vu lrang da anl dung cliôn dâu,
be gay duoc cuôc can. Cac mui quân cua dicl suc vao
Ilu càn cu cacl mang bi danl min, bi du Iicl danl
gây nliôu lôn llâl, Iliôn clung Ilông dam suc sao.
Klo lang cua la duoc bao vô, cac bônl viôn Iip lloi so
lan, an loan. Ðàc biôl, lruong H 12 lrong lay cli co môl
lrung dôi nlung lrong 3 ngay liôu diôl duoc 3 xe làng,
2 lruc llàng My.
Sau nay, nlung nguoi co màl lrong cuôc lanl
quân doi càn cu ngâm Iai, giâl minl Ili dua ra câu loi:
“Nàm ây, Trung uong Cuc Ilông co Ilo Tu Iônl
Nguyôn Tli Ðinl biôl clop lloi co, dam cliu lracl
nliôm, dam nglï dam Iam, biôl plan doan linl linl,
Iiôn quyôl Ilông di cluyôn vô plia dicl dang clo
sàn, ba càl dàl clu dao quân ung cliôn... lli co quan
Baâ Nguyïîn Thõ Àõnh vaâ caác àöìng chñ Trung ûúng Cuåc miïìn Nam.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 28
Clinl plu cacl mang Iâm lloi se
ra sao`!
BAO CÒHG THO¡ HAY
Sau cliôn lranl, ba Nguyôn
Tli Ðinl nlân nliôu lrong lracl:
Clu licl Hôi Iiôn liôp Ilu nu
Viôl Nam, Iy viôn Ban clâp lanl
Trung uong Ðang, Ilo Clu licl
Hôi dông Nla nuoc... Nlung voi
nlân dân, ba gân gui lon voi danl
liôu “Bao Công lloi nay” ma nlân
dân plong làng...
Nàm 1995, môl Iân lleo doan
Ia m plim la i Iiô u “Nu luo ng
Nguyô n Tli Ðinl” ra lâ n Ha i
Ilo ng, lim Ia i dâ u clân “Bao
Công lloi nay” cua ba, lôi llâl su
ngo ngang Ili gàp Iai nlung nlân
vâl da lung duoc ba minl oan,
plu c lô i danl du . Mô l lrong
nlu ng con nguo i do Ia Tliô u
luong Truong Xuân.
Iuc do, ông Truong Xuân da
ngoai 70, cao Ion, loc bac lràng.
Kli loi cluyôn cu, màl ông duom
buôn, lrâm ngâm noi: " Nlung
nàm cuôi llâp niôn 80, cluyôn dôi
moi con dang râl moi me. Nlung
viôc Iam cua lôi lloi ây cung qua
moi. Ðo Ia viôc dàp duong lu dâl
Iiôn ra dao Cal Ba, xây dung Iai
sân bay Cal Bi, xây dung cac luyôn
biôn gioi, xây dung nla linl nglïa,
Io nla cua, dao lao nglô ngliôp
clo cac gia dinl cua dông cli
minl... Tâl ca, lu công suc, vôn
Iiông cua nlung nguoi Iinl cung
voi su lop lac cua nguoi dân dia
pluong.
Trong qua lrinl llu c liô n
nlu ng công lrinl Io n nlu llô
Ilông lranl duoc nlung sai sol.
Nlung llay vi clung lôi cân co su
clia se, lô lro lli lôi nlân duoc
ban an luyôn ngay 7/9/1987 voi 6
lôi danl va muc an 20 nàm lu
giam: Tôi buôn Iâu qua biôn gioi,
lôi dâu co, lôi buôn ban lang câm,
lôi dua lôi Iô, lôi cô y Iam lrai
plap Iuâl, lôi llam ô.
Ngle lin, cam llây co diôu
Ilông ôn, cli Ba (voi lu cacl Ilo
Clu licl Hôi dông Nla nuoc) Iâp
luc ngliôn cuu lô so, di lli sal lrai
giam. Nàm 1988, cli Ba Iôn lân Ba
Vi llàm lôi. Cli Iàng ngle môl
ca cl Ila cl quan. Rô i cli Ba
Iluyôn lôi binl lïnl, boi su llâl se
duoc lra vô voi su llâl. Rôi cli
Iàng Ie di gàp lâl ca nlung nlân
clung, llu llâp llông lin, du Iuân
quân clung vô lôi. Cli liôu duoc
lâm luyôl, liôu nôi gian nan, vâl
va cua nguoi Iinl lloi binl.
Co dây du nlung clung cu vô
lruong lop bi lam oan cua lôi, cli
Ba bao cao voi Hôi dông Nla
nuoc. Sau do lli lôi duoc ra Iloi
lu, duoc pluc lôi danl du".
Ðâu mua llu nàm 1995, clung
lôi lim dôn ngôi nla sô 37 plô
Hang Cluôi, lru so cua Hôi Iiôn
liôp Ilu nu Viôl Nam. Noi dây,
ba Nguyôn Tli Ðinl da sông va
Iam viôc lu nlung nàm sau ngay
loa binl, llông nlâl dâl nuoc.
Bôn plai plong Ilacl, o lâng
duoi loa nla Ia goc lrang lrong
da nl Ia m noi luo ng niô m ba
Nguyôn Tli Ðinl. Buc di anl cua
ba clim Iluâ l lrong Ia n Ilo i
mong nle, quân quil.
Cli Truong My Hoa Iuc ây Ia
Clu licl Hôi Iiôn liôp Ilu nu
Viôl Nam nglen ngao nlàc dôn
nlung Iy niôm vô ba Nguyôn Tli
Ðinl: “Ilai, càn plong Ilacl nay
lran dây nlung Iy niôm, loi âm
cua di Ba. Nlung nàm llang duoc
Iam viôc bôn canl di Ba Ia nlung
nàm llang clo lôi nliôu bai loc
quy gia vô cuôc doi...”.
Cli Truong My Hoa Iô Iai:
“Tôi Ilông sao quôn duoc linl
anl di Ba lrong môl Iân vao Nam.
Hôm ây lôi liôn di Ba di. Di Ba
lluc dây râl som. Di Ba buoc ra xe,
lrôn vai, môl bôn Ia boc lai côl cua
dua con lrai yôu, môl bôn vai Ia goi
lai côl cua dua con lrai cua môl
dông cli minl. Hanl Iy cua di Ba
vao Nam Ili ngli luu cli co vây.
Di Ba Iàng Ie buoc ra xe lrong
liôl lroi buôl gia. Nuoc màl lôi lrao
ra. Bong di Ba mo dân. Cu nlo dôn
linl anl do cua di Ba Ia Iong lôi
Iai quàn Iôn môl nôi dau...”.
Va o 22 gio 50 plu l nga y
26/8/1992, ba Nguyôn Tli Ðinl
vïnl viôn ra di. Tiôn ba di Ilông
cli Ia nlung bâc Ianl dao cao câp
cua Ðang va Nla nuoc ma con co
ca quân clung nlân dân lu nlung
miôn dâl xa xôi nàm nao da lung
cuu mang, cle clo ba , nlu ng
nguo i nông dân lu ngo n lriô u
Ðông Kloi, nlung cô câp duong
lrong rung sâu, anl bô dôi miôn
Bà c co mà l o ca nl ru ng miô n
Ðông, lung duoc ba va ao, duoc ba
clia se viôn lluôc sôl rel, miông
sung lô giac clông sôl, nlung càp
vo clông can bô dua con clau dôn
viông “Ba Ba” vi cuôc sông lanl
pluc cua lo ngay lôm nay Ia do
ba lac lop, co ca nlung nguoi
duoc ba minl oan, cuu sông sinl
mônl clinl lri...
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Tûúång àaâi Àöìng Khúãi.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
29
TA VA TRAN0
Ta up nJI \ao I¡Jnz
T¡Jnz Ihón Ihuc
AJ\ nuoc nhaI nhoa .
ßan dunz no¡ \o¡ Ia anh \anz I¡a Ihónz I¡nh Ih¡cI
Ahunz lu¡ lJn cua nzan nzan anh nJI
'Jn -ach hon ao nao I¡ao Ia\ !
Ta up nJI \ao I¡Jnz
T¡Jnz -a\
Th¡cn ha chcnh choanz ...
ßan dunz no¡ \o¡ Ia nó¡ dau Ia IJn hón Ianz nan
Au¡ dó¡ nao dcp hon nzuc cn ¯
Ta up nJI \ao I¡Jnz
!Jnz ¡n
T¡Jnz Ihoc
ßan dunz no¡ \o¡ Ia \uonz I¡¡cu nao con nJI
Ahunz ao anh danh Iua -u IhJI
!an -ao o na¡ nhJn z¡an¯
Ta up nJI \ao I¡Jnz
T¡Jnz Ian
Ta Ian
IJI I¡o¡ l¡cn nJI
!Inh nhu con Ia¡ Ian huonz.
VÙN
TROÅNG
HUÂNG
BÅU RU0U V0I CU ÐA0
Azhc -I nhJn dJn, nzhc -I uu Iu da ¡a \c
ChI con Ia¡ ao nao \ua quan Ianh Ianh
5Jn IhJu I¡ónz Ihónz
Con IInh cu chunz na\.
Iao TJn chau na\: nzuo¡ IInh ha\ -a\
5ao Ia¡ nc haI ló¡
ß¡cI chJnz “5onz \ó nzon Iunz”¯
C¡an IhJn, I¡cI nzhIa, h¡cu I¡unz
Tho¡ nao chJnz co!
CJu haI Ihach nzan nJn \Jn Io
I¡cu nan a¡ o na¡ Ionz nzuo¡.
Ta nhIn Icn hInh nhu cu nIn cuo¡
AJnz I\ nhc nhc
Chcn Ia¡ chcn qua
Ta - nzJI nzuonz...
ßónz z¡o ¡II Iu lón phuonz Ian huonz
Ia cha\
CaI la\...
Cuon chón cJn ca a¡ dc Ia¡ no¡ na\!
S0N0
Kh¡ cn xoa na¡ Ioc xanh
cha\ Iu hó Cuon \c Ihanh !oanz Ic
Ia Iuc dó¡ Th¡ AhJn Ihuc dJ\ Ihon I¡uc \anz.
Ta luoc qua Iho¡ z¡an
luoc qua Ihónz z¡an
don cn I¡onz Ihuc hu nó¡ nho.
Ch¡cu I¡cn -a Chcnh Kanz hoa nua xuJn.
Ian cuo¡ chunz nInh
Ihónz da¡ cac nhu dan cuo¡ !u\cn T¡Jn,
nJ\ chuc IhoI \o¡, hanz hanz l¡nh IInh,
qua -Inh Ic ChJu Ô, ChJu !\,
IhJn dJn no hó¡ Iunz lunz.
Ta cuo¡ cn lJnz IInh \cu cua nJn nuo¡ lón nua xuJn,
nzan nJn Ihap có, lJnz IInh \cu cJu Iuc laI,
d¡cu haI Iuónz, \o -I, Ih¡ nhJn nzJI nzuonz.
Ta no I¡cc lJnz Ihoa¡ Iu¡, lJp nuonz,
lJnz ncn Cho !u\cn, ¡uou ßau Ia, lun 5onz ThJn,
\a ca nuoc -ónz Cón, -ónz !a¡.
ChJc cn Ihónz con c nza¡
dJI \o nzan I¡unz Ia nuoc Ia non.
IJI nuoc nInh dJu chJnz quc huonz,
dJu chJnz phJn -on, Ia\ lun chJn dJI...
Acn IInh chJI nzJI
'a, lJ\ z¡o Ia... cha¡ Ioc cho cn!
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 30
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Tè t Hguyèn da n la
nhu ng nga y vui ve
nhát trong nam cua
nguo i Viè t Ham.
Joseph Tissanier.
nguo i Pha p. sò ng o
Thang Long tu 1658 -
166S da du nam cai
Tèt o dáy. ta ro rang.
vao dip nay nguoi Vièt
sua soan moi cai cho
long trong. tu nha cua
dèn dò an. ao mac.
Tu ng cu c dè n dáu
cung phai kièm cho
du tièn bac tièu dung
ba nga y Tè t. Co
nhung ke ngheo khò.
Baán àaâo Tïët.
Dûång nïu.
Du xuên.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
31
C
uôi nàm, cac clo Tôl lôl
su c nlô n nlip, vi mo i
nguo i gia u sang, ngle o
len dôu di mua sàm. Ouan cung
nlu dân dôu Io may quân ao moi,
don dep nla cua clo Ilang lrang,
sua sang vong cang, lan Iong, dàp
Iai mô ma, côl nla luong vacl lreo
dây câu dôi, lranl ve, vua clua
cung clo quel don Iàng lâm...
Tleo Benlo Tliô n viô l nàm
1659: “Ðôn gân ngay lôl vua clua
ban Iicl clo lliôn la xem ngay”,
lrong do nlung ngay ngli Tôl
duoc ân dinl ro rang. Tluong bàl
dâu ngli lu ngay 25, 26 llang
clap, va co llô Ieo dai loi ngay 10
lay 15 llang giông. Nlung ngay
do, nôu co cliôn lranl, cung lam
ngung dô àn Tôl. Tu ngay 25 llang
clap, ân dâu cua vua clua, quan
quyôn dôu duoc Iau clui sacl se,
câl vao lôp, Ilông dung loi, Ili
gioi quân dôi cung Iau Iol sang
nloang dô môl noi.
Clung la llu coi, nàm 1659
llây giang Benlo Tliôn da viôl vô
Tôl Nguyôn dan llô nao: “Tloi
nuoc Annam, dâu nàm mung môl
llang giông goi Ia ngay Tôl. Tliôn
la di Iay vua, doan Iay clua, moi
Iay ông ba ông vai, cla me cung Ie
ca bô lrôn. Ouan quyôn lli Iay vua
clua, llu dân lli Iay Bul lruoc. An
lôl ba ngay, ma môl ngay lruoc
xem ngay mung lai, mung ba,
ngay nao lôl, lli vua clua di dôn
giao, goi Ia nla llo. Troi, liôu
Tliôn Tluong Ðô Hoang dia Ii.
Vua clua di Iay ma xin clo lliôn
la duoc mua cung dân an. Ðôn
mu ng ba y mu ng la m mo i lô l,
cung Iam cô clo lliôn la àn muoi
ngay. Iai xem ngay nao lôl, moi
mo ra clo lliôn la di clâu cung
Iam viôc quan, cung loi Iiôn moi
viôc, Iai Iam nlu lruoc moi Ilai
quôc, lliôn la vao clâu vua. Tu ây
moi co pliôn di clâu. Nôi dai,
ngoai liôn, plu luyôn, quan dàng
nla môn, moi co Iiôn cao”.
Mây ngay cuôi nàm, môl sô
nguoi gia ca Ilông dam o nla
minl, nlung plai di lru lrong dôn
Teát Thaêng Long
giöõa theá kyû 17
ÐÕ QUANG CHINH
EÁp baánh chûng. Thêìy àöì xûa viïët cêu àöëi àoã.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 32
clua, duoc coi Ia clôn nuong llân
an loan nlâl. Vi lo lin ràng, dip
na y co mô l llu “quy ” lôn Ia
Tluang (Tluong) lay Vouluan
(Vu luân) cluyôn di bop cô sal lai
nlung nguoi gia nua, nam cung
nlu nu. Do do nliôu nguoi gia
plai Iân lranl lrong dôn, clua ca
nga y dôm Ilông da m buo c ra
ngoai. Mai dôn Iuc giao llua lo
moi dam vô nla, vi nglï “quy” ac
ây da di Iloi. Boi dây dân clung
goi ba ngay cuôi nàm Ia ba ngay...
clôl. Cuôi nàm nliôu nguoi con
du ng vôi ve lruo c cô ng ngo ,
nlung linl vuông, lron, lay lam
giac, nlâl Ia linl con meo, lrong
sô cac linl, lli linl lam giac va
con meo Iam clo ma quy so nlâl.
Tôi ba muoi Tôl moi nla dôu
dung cây Nôu lruoc cua. Ðo Ia môl
“côl” lluong Iam bàng lre, cao lon
noc nla môl clul (nôn biôl, o llu
dô Tlàng Iong llô Iy XVII, cli co
nla lrôl, Iô ca dôn dai vua clua).
Gân ngon cây Nôu nguoi la côl
môl cai gio lay cliôc lôp llông
nliôu Iô, bôn lrong dung vang ma.
Vi lleo AIexandre de Rlodes, dân
clung lin ràng, dâu ông ba cla me
da clôl, nlung cac ngai cung cân
liôu xai, va nlâl Ia dô lra nlung
mon no clua xong Ili con sông.
Tleo plong luc Viôl Nam lloi do,
cu cuôi nàm man clap, Iiôu sao
linl sô sacl clo xong: ai con no, cô
gàng lra clo sacl, nôu co liôn clo
vay cung plai doi Iai lôl. Klông ai
muôn dô dây dua sang nàm moi.
Moi llu no cu plai llanl loan
loan loan, lru lruong lop bâl Ila
Ilang. Boi Ie, con no so ràng, nôu
dôn ngay ba muoi Tôl ma clua lra,
Io ra clinl ngay mông Môl clu no
dôn nla doi, lli llâl Ia xui xeo
suôl ca nàm.
Tleo lai Iiôu viôl lay cua Tlây
giang Benlô Tliôn nàm 1659, ma
clung lôi da nlàc dôn o lrôn, lli
dân clung Iai dung cây Nôu vao
sang ngay mông Môl, diôm nay co
Ie ông Tliôn gli Ilông dung. Con
vô y nglïa cây Nôu, ông Tliôn Iai
lrinl bay Ilac. Tleo ông, lli luc
lruyôn ràng Ðuc Ilâl va quy lranl
gianl dâl nlau. Ðuc Ilâl noi clo
quy lay, lô ngai lrai ao ca sa loi
dâu lli dâl do lluôc vô ngai, con
Iai Ia plân quy. Vây Ðuc Ilâl lrai
ao ngai ra Ilàp màl dâl, Iam clo
quy Ilông co dâl o, danl plai
xuông biôn. Nlung cu lôl nàm cu,
ma quy Iai lranl dâl voi Ðuc Ilâl.
Boi dây, moi nguoi plai dung cây
Nôu lu sang som ngay mông Môl,
dô quy biôl ràng do Ia dâl cua Ðuc
Ilâl da lrai ao ca sa loi, con ai
Ilông dung cây Nôu Ia dâl cua
quy.
Ðôn nua dôm giao llua, lrong
vuong plu (plu clua Trinl) ba
sung dai bac nô vang bao liôu
buoc sang nàm moi. Tleo Marini,
nguoi Y, sông o Ðang Ngoai lu
1647-1658, lli clinl Iuc giao llua
moi nguoi dôu lôi lop lrong nla
va bo buôc plai mo cua lâu don
liôp lô liôn vô àn Tôl voi con clau.
Giuong cliôu cung da don sacl se,
dô lô liôn ngli ngoi sau nliôu
ngay dang môl nloc moi vô loi
nla con clau. Ngoai ra cung dàl
ngoai liôn nla môl clâu nuoc
sacl, môl dôi giep lay guôc, va co
Ili lai cây mia nua. Iam llô dô
lôn lô liôn lruoc Ili vao nla cung
rua clân, di guôc clo sacl, lruoc
Ili Iôn giuong, con lai cây mia
duoc coi nlu lai cliôc gây giup lô
liôn clô ng buo c va o nla . Mo i
nguoi sau gio giao llua, dôu luong
luong Ia lô liôn da vao nla cacl vô
linl. Iuc do gia lruong noi mây
Ioi cluc mung lô liôn. Trôn ban llo
lô , Ilo i luong ngli ngu l. Gia
lruong cung moi nguoi lrong nla
Iam Iô cung vai, la on lô liôn, moi
lô liôn cung clung vui voi lo, va
xin plu lô clo con clau nàm moi
duoc bàng an, Iloe manl, Iam àn
plal dal. Iiôn do lrong gia dinl
mung luôi nlau: con cai Iay cla
me, lôi lo Iay clu nla, rôi cla me
ban qua mung luôi clo con clau,
lôi lo.
Trong ba ngay lôl, nlâl Ia ngay
mung Môl, nguoi la di cluc luôi
nlau, vao nla nao cung duoc moi
àn, nôu lu clôi Ia bâl Iicl su. Ngay
mông Môl Tôl, Ili vua ra duong
ma lruoc liôn Iai gàp plai nguoi
dan ba, lli lo Iiôn vô nla, clo lai,
ba gio sau moi dam ra duong, lrai
Iai lo se gàp xui. Nlung nôu buoc
clân ra duong, lruoc liôn Iai gàp
duoc môl nguoi dan ông, lli llâl
lôn.
Ði Tôl ai, lluong cung lôl llôm
mây banl plao lo nlo luy lleo
câp bâc, dia vi, vua xuong Tôl
xong, nguoi la Iiôn dôl plao clo
ran nla, clo la ma bo clay, dô
lanl pluc lran loi. Nguoi duoi
plai dem dô, loàc clo nguoi dai
diôn di lôl nguoi lrôn. Con clau
plai lôl ông ba, cla me, clu bac,
lro plai lôl llây... Cac quan câp
duoi cung plai gui dô lôl quan
lrôn. Vi vây nla cac dai quan lran
ngâp dô lôl. Tluong lluong cac vi
do Iai dem làng ban be, loàc clo
quân Iinl, Ie lâu la, dô moi nguoi
duoc luong Iôc. Tâl ca cac quan Iai
Ilông buôc dâng dô Tôl vua clua.
Ðô lôl cua nguoi duoi dôi voi
nguoi lrôn lâu lôl Ia lluc plâm:
gao, leo, ga, vil, cau, duong, lrai
cây, banl, mul... Nôu Ia quân Iinl,
se lop nlau cung lôl viôn quan cli
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Chúå hoa Tïët xûa úã Haâ Nöåi.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
33
luy lruc liôp. Ho mang dô Tôl dôn
nla quan bà ng mô l ngli llu c
lrang lrong: di dâu Ia cai dôi (cli
luy lu 2 dôn 6 lluyôn, môi lluyôn
lu 30 dôn 60 Iinl) rôi dôn Iinl
bung mô l qua (lô p) ga o), va
Ilônl con leo moi giôl dàl lrôn
ban, dô lruoc màl quan. Viôn quan
ngôi giua nla llâl oai ngliôm.
Ouân Iinl Iay quan sal dâl ba Iân.
Ouan nlân dô Tôl, rôi bao nguoi
lâu dem câl di, sau do ban qua
mung luôi clo Iinl luong xung voi
dô Tôl. Con qua mung luôi cua
vua clua clo cac quan Ia môl bô
plâm pluc, dàl lrong qua (lôp) ao
son son ve rông, cung môl mâu.
Vua clua sai nguoi bung qua ao
dôn nla viôn quan, di lleo co Iinl
cle Iong qua mung luôi. Viôc cle
Iong lrôn Ilông co y lranl mua
nàng, nlung cli Ia lo su cung Iinl
mon qua vua clua ban.
Ba ngay cuôi nàm, bôn muoi
da i quan lluô c lriô u dinl va
vuong plu, di nlân Ioi luyôn llô
lrung lin cua cac quan vàn vo, va
co Ili ca gia dinl lo nua. Ðo Ia Ioi
llô lrung llanl voi vua clua, nôu
nlân llây diôu gi co llô nguy lai
clo vua clua loàc clo quôc gia,
lo plai di lô cao. Ðây Ia Iô luyôn
llô lai llu dô Tlàng Iong. Con lai
cac Xu, lli quan Trân llu, Ðôc lrân
va Iuu llu dai diôn clo vua clua,
nlân Ioi llô cac quan lruc lluôc.
Trong dip nay bâl Iô ai lô cao ra
môl cuôc muu plan, llô nao cung
duoc lluong. Ilân lluong Ilông
nlung luy lleo linl cacl quan
lrong vu âm muu, ma con lleo
cluc luoc nguoi lô cao. Nôu Ie lô
cao Ia môl viôn quan, lli lo cli
duoc luong luy lleo y muôn vua
clua, vi nliôm vu cua lo Ia plai
giu lrâl lu an ninl quôc gia, nôu Ia
nguoi dân lli duoc lluong clo
môl plâm lam loàc duoc llàng
quan cluc, lon nua Ili lô cao
duoc vu plan Ioan Ion, clua Trinl
con ban llôm clo lo loi 500 Iuong
vang loàc 5.000 Iuong bac. Tuy
nliôn dân clung Ilông cluôc liôn
lluong bàng duoc llàng quan.
Ngay ba muoi Tôl, Tây dinl
vuong Trinl Tac cung quan quân
lleo lâu, ra Iloi vuong plu dô di
làm o sông loàc lai môl cliôc nla
gân do, lâu llanl lây cuôc sông dï
va ng, do n nlâ n do i sô ng mo i
lrong nàm loi.
Sang ngay mông môl Tôl, cung
nlu ngay môl va ràm môi llang
clu a Trinl cu ng ca c quan dô n
clâu vua Iô, dï nliôn ngay mông
Môl Tôl buôi clâu duoc lô cluc
Iong lro ng lon ca . Nlung Ili
Trinl Tac llô vi cla Iôn câm quyôn
(1657), ông Iân doal quyôn lanl
vua Iô nliôu lon, ông cung Ilông
di clâu vua vao cac ngay mông
môl va ràm môi llang. Hon nua,
duong nlu lu nàm 1658 lro di,
Trinl Tac cung Ilông dicl llân di
lôl vua, ma cli don vua di lô Nam
giao. Tuy nliôn, ông cu môl quan
dai diôn dôn lôl vua va clâu vua
môi llang lai Iân.
Sau Ili lôl vua, cac quan lro Iai
lô l clu a. Tleo Tissanier va
Tavernier lli Ilung canl lôl clua
Iong lrong lon lôl vua nliôu. Kli
cac quan di clâu loàc lôl vua
clua, plai màc ao lim, dôi mu Iuc
Iàng va plai Iay sal dâl 4 Iân.
Riông nu gioi cli buôc Iay môl Iân
lleo Iiôu Iay cua lo (ngôi ma Iay).
Dip nay cung nlu cac dip Ilac ai
muôn xin ân luô gi, lli dôi cua Iô
Iôn dâu, loàc bung cao ngang lran,
liôn gân loi clua dô noi. Nôu clua
nlân Ioi, ngai se bao nguoi lâu câl
cua Iô di, bàng Ilông, lli clua
cung Ilông nlân cua Iô.
Ðung mông ba Tôl clua Trinl
moi liôp nguoi ngoai quôc dôn
dâng luôi. Dip lôl Canl Ty, Vïnl
llo nàm llu 3 (1660), plai doan
Trung Hoa cluc luôi clua Trinl
Tac lruoc lôl lleo ngli Iô Trung
Hoa, rôi Iai Iay clua lleo ngli Iô
Viôl Nam, plai doan Hoa Ian cli
clao cluc clua lleo ngli lluc
Hoa Ian... Con lai Iinl muc dong
Tôn Onuplre Borges (Tluy Sï) va
Iosepl Tissanier (Ila p) Ia i Ia y
loan loan lleo Iiôu Viôl Nam.
Tissanier lluâ l rà ng, nga y do
lruo c vuong plu dông ngle l
nguoi Ilông dô gi clen clân duoc.
Cung may lai ông vao duoc loi
môl sân Ion dô Iay clua. Cac ông
cung màc ao llung lim, dôi mu Iuc
Iàng, Iay clua Trinl Tac bôn Iay
sal dâl lruoc màl 4.000 nguoi. Kli
Tây dinl vuong Trinl Tac llây lai
Iinl muc, ông Iam liôu clo lai vi
Iay vuong llai lâu (me clua) dang
ngôi canl ông. Tuc lli Borges va
Tissanier cung Iay vuong llai lâu
bôn Iân.
Clinl ba nga y Tô l, nliô u
nguoi dôu Iiông giu Ilông quel
nla, co noi Iiông ca nâu àn. Tôl Ia
dip ngli ngoi, xem ca lal luông
Iicl, danl bai bac, cung vi llô ma
nliôu nguoi sal ngliôp vi Tôl.
Nlin Iai môl sô Ilia canl Iicl
su lôl nguyôn dan llô Iy XVII,
clung la llây ngay duoc nlung gi
da biôn mâl, nlung gi con Iai ngay
nay. Tlâl ra, linl llân Tôl nguyôn
dan xua va nay cung Ilông Ilac
nlau, no Ia dip Iong lrong nlâl dô
câp duoi lo Iong biôl on dàc biôl
dôi voi câp lrôn: vua dai diôn loan
dân “di dôn giao, goi Ia nla llo
Tro i, liô u Tliôn Tluo ng Ðô
Hoang dia Iy”, cac quan Iai lôl vua
clua, con clau lôl cla me ông ba,
gia dinl xum lop Iuc giao llua
don lô liôn, lro lôl llây... Môi Iiôn
lô cliôu ngang lrong dip nay bi
xep xuông, dô Iam nôi môi Iiôn lô
cliôu doc lrong xa lôi gia dinl,
quôc gia, va ca cai “xa lôi” nlân
llân, lay noi rông lon Ia su giao
loa giua nguoi voi Troi Ðâl, luc
lam lai Tliôn Ðia Nlân.
Vô linl lluc, Tôl vân Ia nlung
ngay Iô ngli Iâu dai, Iong lrong va
vui ve nlâl lrong nàm, vi lloi do,
ngoa i dip dâ u Xuân, lluo ng
lluong cli co Iô ngli ngay môl va
ràm môi llang clu Ilông ngli
ngay llu bay, clu nlâl nlu liôn
nay. Clung lôi xin lam ngung o
dây ma Ilông muôn di sâu vao
vâ n dô y nglïa ca c plong lu c
ruom ra Tôl nguyôn dan, loàc
nlung nguyôn nlân xa lôi da llay
dôi nliôu linl lluc va co câu Tôl
nguyôn dan ngay nay so voi giua
llô Iy XVII.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 34
Ð
a lang mây nglin nàm, lu Cô Ioa dôn Tlàng
Iong- Ðông Ðô - Ha Nôi, Tlu dô cua Viôl
Nam da lro llanl Ilôi oc, lrai lim, biôu luong
clo su lruong lôn cua dâl nuoc. Tleo quan niôm llân
Iinl xua, Tlu dô Tlàng Iong gôm bôn lrân, môi lrân
nlu vây co nlung vi llân lrân giu, bao vô cua ngo Tlu
dô: Ilia dông co llân Iong Ðô (Ha Klâu - Hang
Buôm), plia Tây co llân Iinl Iang (Tlu Iô), plia
nam co llân Cao Son (Kim Iiôn), plia bàc co llân
Trân Vu (Ouan Tlanl).
Nlung vi llân ây Ia ai` Tleo lruyôn lluyôl lo co
nlung lanl licl nlu di mây vô gio, biôn loa llân
llông lôl suc luyôn bi, nlung sau nlung lanl licl da
duoc llân llanl loa, gôc licl cua lo bao gio cung
clinl Ia nlung clang lrai Tlàng Iong qua cam, lai
loa, liôu lluân, nlung nguoi anl lung danl giàc giu
nuoc, lru diôl ma quai, "dicl loa, lliôn lai" giu gin
cuôc sông yôn binl clo muôn dân.
"Ia¡ \uonz nuc I¡cnz \ón u\ I¡nh
Aa\ l¡cI qu\ IhJn dcu Ih¡cp I¡nh
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
x6li| |(t
bónc vänc tIênc Ioa xua
TRÂN NINH HÕ
"Trai thanh. gai lich" dáy la mòt thanh ngu tu láu doi phac hoa còt cach
cua con nguoi Trang An - Thang Long xua trong doi sòng thuong nhát.
Truoc nhung bièn dòng lon lao cua dát nuoc. ho vut bièn thanh nhung
anh hung. danh nhán khi tuòi doi con rát tre. Tòi goi nhung "chang trai.
cò gai" Thang Long la boi nhung ky tich cua tuòi tre thoi áy. Trong lich su
Àïìn Baåch Maä.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
35
!ua lóc la lc Ihónz lcn Io¡
ßao dJnz nzhIn I¡Jn chJnz ¡unz ¡¡nh
Ton IhJu Iu qu\ la nzhIn dua
T¡Jn ap \cu na I¡Jn \an l¡nh
Auón cJ\ IhI Ih¡cnz I¡u z¡Jc du
Ic cho non nuoc na¡ Ihanh lInh".
Bai llo bàng clu Han duoc dicl o dây Ia lu lâm
biôn son son lliôp vang lruyôn Iai qua nliôu doi o dôn
llân Iong Ðô (Hang Buôm) da cli clo la llây Ili
placl, công ngliôp cua nlung vi llân lrân giu Tlu dô
dâl nuoc. Ho clinl Ia nlung clang lrai Tlàng Iong.
Tlân Iong Ðô Ilông cli Ia dung sï danl giàc, lru la,
llân con Ia biôu luong cua nlung clang lrai dây lri luô
lrong loacl dinl, Iiôn lruc xây dung Iinl llanl
Tlàng Iong Ili clang biôn llanl con ngua lràng
(Bacl Ma llân) luong dân Iy Tlai Tô xây llanl lleo
vôl clân ngua Ili nla vua xây mai clàng nôn llanl.
Vao nlung Iuc dôm Iluya llanl vàng, lla llân di doc
cac luong llanl, lay lrôn nlung con dô nlu dô Ia
Tlanl, la ngo nlu ngle dâu dây liông Ioa, liông vo
ngua xa xàm vong Iai: "!onz Ia Ia nhunz Ihanh quach
cu/Tu nzhIn nJn lónz \Jnz I¡cnz Ioa xua". Vu Ðinl
Iiôn llâl co Iy Ili ông viôl nlung câu llo nliôu
nlung goi mo luyôn diôu ây.
Ðây Ia nlung nguoi con lrai lu nglin xua cua
Tlàng Iong. Con nlung nguoi con gai dâl Iinl Iy Ia
ai` Ia nu luong Bao Hoa da xây càn cu o vung dâl Xa
Ðan cung Hai Ba Trung clông Ma Viôn. Ia Nang Hoa
môl lai nàng linl bao giup vua Iy danl giàc Ma Na
nay con dôn llo nang o Ðai Yôn (Ngoc Ha). Ia Nang
Ouôc da cliôu mô 2.000 nglïa binl Gia Iâm clông
giàc Han nay con duoc lôn llo o dinl Hoang Xa (Gia
Iâm). Ia Nang Tia nguoi con gai Tlanl Tri xinl dep,
dung cam cli luy clàn giàc Nam Han o cua Tluân
Ilu (Ninl Binl) nay con dôn llo o Vïnl Ninl (Tlanl
Tri)...
Ia danl luong, nlung nguoi con gai Tlàng Iong
con Ia nlung "Ba Clua" cua nliôu nglô ngliôp lai loa
linl xao nguôn sông cua dâl nuoc nlu: "Ba clua nglô
làm" o Ngli Tam con co dôn llo. Ba clua dôl vai duoc
plong Ia Tlu Ia công clua...
Nlung nguoi con gai Tlàng Iong lai loa, nu danl
luong, nu danl llân ây llâl Iy diôu, qua lruyôn
lluyôl va lli ca, clung la biôl lo da duoc Iôl linl lu
môl biôu luong Iin dao, diu dang nlâl cua lroi dâl, Ia
luong cua loa Ouynl. Clinl nguoi lrai lre lai loa Iôi
Iac, Trang Bung Ilung Klàc Kloan da môl Iân duoc
cliôm nguong Nang Hoa va duoc nang viôl làng vao
qual giây môl bai llo ung lac vô ve dep cua nguoi con
gai Tlàng Iong:
'Jn Iac \ Ihuonz, phonz Iac xa
T¡¡cu du dJu xuJI, nó \cn ha
5on cho¡ Ihanh IInh, Ió¡ \cn ha
Azuo¡ I¡Jn nuón l¡cI Ia Icn ho
AóI do¡ non IhJn Azoc Ou\nh !oa!".
Ta clinl Ia luong loa quynl noi non llàm Tan
Viôn bay vô Kinl Ðô cung mây gio. Con biôu luong
nao llanl sacl va cao Iliôl lon`
Ilu llo công clua Iiôu Hanl (Ouynl Hoa) lai
Ouang An, Tây Hô plai clàng cung Ia noi plal licl
bai llo mang môl biôu luong luyôl diôu ây`
Cuôc Iy ngô cua clang Trang nguyôn lre luôi
Ilung Klàc Kloan voi nang lli sï Ngoc Ouynl Hoa
lrong Iang dang suong llu Tây Hô, làn co Iiôn quan
loi su ra doi cua lai nang llo Tlàng Iong Iiôl xuâl llô
Iy XVIII sau nay: Hô Xuân Huong va Nguyôn Tli
Hinl - lôn luy cua Ba Huyôn Tlanl Ouan.
Giua nlung cay dàng lôl cung cua "plân dan ba"
ngay Ili con râl lre, nu sï Hô Xuân Huong da câl Iôn
nlung vân llo, ngo nlu dua col, danl da nlung clinl
Ia môl linl yôu nông llàm va nliôu Ilal Ilao: "Oua
cau nho nho, n¡cnz I¡Ju hó¡/Aa\ cua XuJn !uonz da
qucI ¡ó¡/Co pha¡ du\cn nhau IhI IhJn Ia¡/Iunz xanh
nhu Ia lac nhu \ó¡".
Va Nguyôn Tli Hinl (Ba Huyôn Tlanl Ouan) da
dô Iai môl Iiôl lac vô Tlanl Iong sau nlung ngay biôn
Ioan, plô lung:
"Tao hoa zJ\ ch¡ cuóc hI I¡uonz
Icn na\ IhJn IhoJI nJ\ I¡nh suong.
!ó¡ xua xc nzua hón Ihu Ihao
Acn cu IJu da¡ lonz IIch duonz
Ia \Jn I¡o zan cunz Iuc nzu\cI
Auoc con cau nJI \o¡ Ianz Ihuonz
Azan nJn zuonz cu -o¡ I¡n có
Canh dJ\ nzuo¡ dJ\ Iuónz doan I¡uonz".
(Tlàng Iong llanl loai cô)
Ca bai llo Ia môl Ilôi ngoc lrong suôl nlu màl
nuoc, vâng lràng, anl la duong, lôn co llu, ma lam
clua biôl bao biôn cai, nôi niôm` Bai llo buôn, môl nôi
buôn cao quy lruoc môl lloi lang lluong lrôn manl
dâl ma minl nàng Iong yôu quy. Voi lloi gian, bai llo
da lro llanl biôu luong lrang nla, sang lrong bâc nlâl
cua lâm lôn nguoi Tlàng Iong.
Phuã Têy Höì.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 36
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
S
au nùm 2001, ngúä nhû xñch lö khöng coân trïn
àûúâng phöë Haâ Nöåi nûäa. Nhiïìu lùæm chó àöi ba chiïëc
trong sên ga, bïën xe. Tuyïåt nhiïn vùæng boáng thò
khöng hùèn, nhûng sau khi coá lïånh cuãa thaânh phöë, xñch lö
quaã thûa thúát ài nhiïìu lùæm, thaãng hoùåc möåt àöi baác vöåi vaä
goâ mònh trïn vaâi con heãm. Tûå dûng nhúá xñch lö. Khöng
phaãi töi quaá giaâu loâng hoaâi cöí, nhûng xñch lö thûåc sûå àaä
gùæn boá ên nghôa vúái gia àònh töi tûâ mêëy chuåc nùm vïì trûúác.
Töi coân nhúá àûúng àïm, vaâo khoaãng ba böën giúâ saáng
thaáng mûúâi möåt se se laånh nùm 1957. Àûúng àïm baác Böëi
giaâ trong ngoä Traåi Khaách àaä àûa meå töi cêëp cûáu vaâo bïånh
viïån 108 têån dûúái Àöìn Thuyã. Àûúâng ài dïî túái baãy taám cêy
söë. Khöng coá chiïëc xñch lö caâ khöí êëy, dïî meå töi sinh em
beá giûäa àûúâng. Vêîn chûa hïët, hai nùm sau, laåi cuäng trong
àïm khuya vùæng, baác Böëi laåi àûa meå töi vaâo viïån, sinh em
gaái thûá ba. Lêìn naây coá leä laâ con gaái nïn meå töi trúã daå
nhanh, àeã em ngay trïn chiïëc xe cuä kyä êëy. ÊËy laâ khöng
muöën kïí dong daâi nhûäng àïm höm cêëp cûáu êu lo, nhoåc
nhùçn. Tònh nghôa àïën thïë, sao coá thïí nguöi quïn.
Xñch lö, xuêët xûá tûâ tiïëng Phaáp laâ cyclo, do möåt kyä sû
ngûúâi Phaáp saáng chïë vaâo cuöëi thïë kyã XIX, àêìu thïë kyã XX
vaâ àûúåc du nhêåp vaâo Haâ Nöåi vaâo khoaãng 1939. Ngay khi
xuêët hiïån, xñch lö lêåp tûác thoaán ngöi võ àöåc tön xe keáo tay,
möåt phûúng tiïån chúã ngûúâi ài laåi trong thaânh phöë, àûúåc coi
laâ sang troång thúâi bêëy giúâ . Cuäng chó öng Thöng, baâ Phaán
thò múái àûúåc chïîm chïå trïn chiïëc xñch lö“sang troång” du
nhêåp ñt oãi tûâ “ Mêîu quöëc” vaâo. Nhûng vaâi nùm sau, xñch lö
khöng coân laâ cuãa hiïëm nûäa. Àïën thúâi kyâ naây, xñch lö khöng
chó chúã ngûúâi quêìn lônh aáo the maâ bònh dên hoaá, êëy laâ xñch
lö chúã haâng. Tiïån lúåi thò xñch lö hún àûát moåi thûá xe. Xñch lö
coá thïí luöìn laách vaâo ngoä nhoã, chúã ngûúâi, chúã haâng àïën
têån cöíng nhaâ.
Nhûäng ngûúâi ngoaåi tónh xuöëng bïën xe, bïën taâu laâ bùæt
àêìu àoáng vai anh lúá ngúá. Ngay lêåp tûác xñch lö coá mùåt vaâ
lïî pheáp lïn tiïëng: “Quyá öng ài vïì àêu, phöë naâo...”. Chó möåt
vaâi haâo laâ öng khaách coá thïí àïën nhaâ ngûúâi baån, dêîu coá úã
sêu têån trong ngoä ngaách. Böë meå töi thûúâng dùån: Khi naâo
laåc àûúâng cûá tòm àïën mêëy baác xñch lö maâ hoãi. Quaã coá thïë
1/x ì/x >icH Lc
KINH HIEN
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
37
thêåt. Töi nhúá, coá lêìn töi ài chúi vúái mêëy baån hoåc tònh cúâ
gùåp trïn àûúâng. Khi tñnh chuyïån vïì nhaâ thò khöng coân nhúá
àûúâng nûäa. Caâng ài caâng böëi röëi. May sao coá baác xñch lö
ài qua, böëc töi lïn xe vaâ àûa töi vïì àïën têån cöíng nhaâ. Khi
quay xe ài, baác giaâ chó noái kheä, “vïì nguã ài, khuya lùæm röìi
àêëy”. Chùæc baác biïët thûâa trong tuái töi chùèng coá lêëy möåt
àöìng tiïìn dñnh tuái nïn chùèng hoãi tiïìn nong gò.
Nhûng gêìn àêy töi múái nhêån ra möåt àiïìu thêåt thuá võ:
Xñch lö khöng hïì mêët ài, thêåm chñ coân thùng hoa hïët cúä.
Ngaây nay xñch lö khöng àoáng vai chúã haâng heân moån nhû
xûa, khöng thûác àïm thûác höm úã nhûäng bïën xe bïën taâu.
Viïåc àoá xñch lö àaä baân giao cho mêëy anh xe öm tûâ lêu röìi.
Xñch lö bûúác lïn con àûúâng sang troång, phuåc vuå nhûäng keã
saânh àiïåu. Àaám cûúái hoãi. Tour du lõch cho öng Têy baâ
àêìm ài daåo phöë phûúâng, thùm phöë cöí. Nghe àêu tour xñch
lö àûúåc du khaách bêåc nhêët hêm möå vaâ coi àêy laâ möåt löå
trònh àöåc àaáo.
Hònh haâi, xûúng cöët xñch lö thò vêîn vêåy: Ba baánh cao
su, coá baåt che nùæng che mûa, coá ngûúâi ngöìi sau goâ lûng
àaåp. Nhûng diïån maåo bïn ngoaâi thò saáng loaáng, sang
troång lïn rêët nhiïìu. Tay cêìm bùçng nhöm hoùåc inox saáng
loaáng. Baåt che laâ nhung àoã, tua vaâng tröng cûá nhû loång
vaâng loång àoã cuãa àaám rûúác höåi heâ. Àùåc biïåt laâ xñch lö àaám
hoãi, àaám cûúâi. Anh àaåp xñch lö khoaác vaâo mònh böå lïî phuåc
trùæng tinh hoùåc com lï, caravat chónh tïì. Möåt àoaân xñch lö
àaám cûúái àoã vaâng loaá mùæt ài doåc con phöë cûá nhû röìng
phûúång nöëi àuöi nhau lïn mêy. Giúâ àêy xñch lö gùæn liïìn vúái
saânh àiïåu, àöåc àaáo giöëng nhû trong êím thûåc , con cua con
teáp àöìng àûúåc tön vinh lïn bêåc àùåc saãn. Phaãi thûåc sûå
saânh àiïåu thò múái cêåy nhúâ àïën xñch lö. Àûúng nhiïn, giaá
caã cuäng trong top “àùåc saãn”
Vêåy laâ phaãi thöi, xñch lö ngaây nay khöng àún thuêìn
boáng loaáng veã ngoaâi maâ thûåc sûå àûúåc thùng haång. Mêëy
anh àaåp xñch lö khöng coân veã hom hem goâ lûng trong àïm
mûa, ngaây nùæng maâ laâ möåt daân treã trung, àeåp trai. Múã
miïång laâ tiïëng Anh, tiïëng Phaáp àêìy mònh. Thûã cuâng xñch
lö laâm möåt tour du lõch phöë cöí, xuêët phaát tûâ khaách saån VIP
Sofitel Metropole qua Lyá Thaái Töí, xuöi Haâng Chiïëu, Haâng
Maä, Chaã Caá, Laän Öng, Haâng Thiïëc... seä toã tûúâng sûå lõch
laäm cuãa mêëy anh Xñch lö àúâi múái nhû thïë naâo. Coá thïí noái
laâ saânh àiïåu. Laåi coá nhûäng anh khi raãnh rang coân thaã höìn
lïn mêy maâ ngêm võnh cuâng trùng sao, mêy gioá nûäa kia.
Khi gùåp khaách ta chúã
Khi vùæng khaách ta nùçm
Coá tiïìn ta uöëng rûúåu
Khöng tiïìn ta haát ngöng...
Nhûng àïën mêëy cêu sau àêy thò khöng ñt bêåc thi nhên
thûá thiïåt phaãi ngaã muä chaâo thua baác xñch lö coá tïn goåi laâ
Phûúng Xñch Lö.
...Ta ài tòm thûåc trong mú
Tòm thanh trong àuåc, tòm thú trong àúâi...
Ai ngúâ caái xe cuä kyä lam luä êëy laåi coá thïí taåo caãm hûáng
cho caã nhûäng nhaâ laâm phim, yá töi muöën nhùæc àïën böå
phim” Xñch Lö’ cuãa nhaâ àaåo diïîn tïn tuöíi Trêìn Anh Huâng.
Xñch lö vaâo caã trong yá tûá cuãa nhaåc sô Nguyïîn Thiïån Thanh
àïí ra àúâi ca khuác “Xñch Lö” nûäa àêëy.
Xñch lö ai khöng lo ûúác mú
Cûá lo trúâi nùæng, cûá lo trúâi mûa
...Xñch lö thöi cho töi xuöëng àêy
Phöë àöng ngûúâi qua
Löëi kia chêåt quaá
Khiïën con tim hao gêìy... la la laá. La la laâ...
Vêng, Myä Têm vaâ caã ca sô Thu Minh àaä tûâng haát nhû
thïë.
Trïn chiïëc xñch lö cuãa haäng xñch lö Sans Souci àaä tûâng
chúã Thuã tûúáng Cöång hoaâ Seác Milos Zeman daåo qua phöë
phûúâng Haâ Nöåi. Àoaân tuyâ tuâng Töíng thöëng Phaáp Jacques
Chirac höìi naâo cuäng àaä thûã möåt voâng phöë cöí trïn mêëy caái
xñch lö naây, vaâ quaã thêåt “Sans souci” (vö ûu). Àïën caã
nhûäng võ khaách tham dûå Höåi nghõ thûúång àónh AÁ-Êu
(ASEM 5) cuäng àaä tûâng thûã möåt lêìn lïn xñch lö daåo quanh
Búâ Höì. Hoå noái, quaã laâ möåt chuyïën tham quan thuá võ.
Vêåy laâ trong khoaãnh khùæc chiïëc xñch lö lam luä böîng
chöëc bûúác lïn haâng thûúång lûu saânh àiïåu. Bêy giúâ thò hònh
aãnh Haâ Nöåi hiïín nhiïn khöng thïí thiïëu xñch lö nûäa röìi. AÃnh: Trêìn Àõnh.
“Khi ga p khach ta cho
Khi vang kha ch ta nam
Co tièn ta uòng ruou
Khòng tièn ta hat ngòng...”.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 38
1
!n o¡! !a Aó¡ - phó!
Ta con cn nu¡ hoanz Ian
Con cn hoa -ua.
T¡cnz z¡a\ zo¡ duonz Ihu\a
Thanz zac coI IcI Iho¡ z¡an
ThJn zó...
Ta con cn nau xanh IhJI dcn
Azó¡ -ao Ic
Xao xac chun cJ\ z¡o
Ch¡cc Ia Iac \ao cJn xcp nho
!a Ihu qucn dIa chI.
Oua\ \c...
2
Ta con cn nóI zóc cJ\,
AóI cóI dcn
¹¡ do cho a¡¯
Toc cJI nzanz xoa xoa lo \a¡...
Ta con cn nóI nza la \ó¡ \a,
Ch¡cc IhJn quanz IIn do Ihoanz qua,
Khuón nJI chua qucn
ßónz xón xao nó¡ Ihó...
Aó¡ zoc phó nóI I¡anz IInh -u...
3
Ta con cn con duonz \Jnz
KI ¡ao con nua nho.
T¡cn \on cao
Ió xuónz chuónz hó¡.
Aha Iho Cua ßJc
Tan ch¡cu Ic
K¡nh cJu con na¡ nzJn nza...
4
Ta con cn dó¡ nJI luón
Io¡ canh ch¡n xa.
Thanz nJn dunz Ia¡
AóI nzó¡ nha.
Ca T¡uonz Ch¡ ón zh¡Ia
Tunz dcn
!oa da...
Ta con cn chu\cn Iau dcn
'c nuón
Oua cJu
AóI nzuo¡ nao Iac z¡ua -Jn za...
5
!n o¡! !a Aó¡ - phó!
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
H( xCi
Phoá
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
39
Ta con cn nhunz hó -Ju
T¡uoc cua
Con nua dJ\
Ch¡cc Ihu\cn z¡J\ Ianz Ihanz
Khónz lcn dó...
Ta con cn qua lonz IJn
AóI nInh I¡cn -Jn co.
ThJnz lc IhJn Iho.
Tuó¡ Iho qua cuóc cho¡,
'ó¡ \a...
Ta con cn canh cua -JI
!Ju nza\ Ihónz no.
Aha a¡¯
Oua do lJnz IhuJnz,
Aho Iuó¡ hoc I¡o...
6.
Ta con cn z¡an Ih¡cn I\,
AJn xua
Thon nu¡ ho hcn
Cuóc IInh dJu nzoI IIn.
Ahunz nu hón xanh nzJI I¡cn canh...
Ta con cn chuó¡ cuo¡ \ua duI.
AJnz ch¡cu \anz nzon co
'uon hoanz
Aza\ cu \u¡ Ian Ihco nua ha...
Ta con cn I¡cnz zh¡Ia
ßJp lunz Iu -u
Icn I¡nh I\ nóI Ihuo
Xanh Io...
7
Ta con cn ch¡cc dónz hó qua IJc
C¡a nua,
Icn Iho¡ z¡an
Thco nhIp donz dua
T¡uoc nzo phó
5oI cJ\ hoa zao.
ßuó¡ cho ch¡cu hop z¡ua I¡nh dó...
8
Ta con cn nhunz nzon dcn no.
T¡cn noc phó,
Aua I¡Jnz Ihónz Io.
T¡cnz ¡ao dcn
!ac z¡onz
Tho o...
Ta con cn la\ nóI cu cua,
!ao Aoza¡I hanz xon
Tunz dcn qucn nzu.
Có za¡ nJc ao do 'cn¡-c
T¡cnz duonz cJn I¡onz cJn nha dó
Ahunz nanh \o I¡cn Ihcn
ßccIho\cn \a 5onaIc ¹nh T¡Jnz
AóI nhac Ih¡cn Ia¡ la\ Ia Ia,
AóI I¡cp nzuo¡,
AóI phIn dan Ionz...
9
Ta con cn Ihu\a phó,
Acnh nónz,
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 40
'unz -anz nho.
ßa quan c a chu\cn nanz K¡cu.
Kuou Ianz 'Jn Iunz I¡nh ncn nzoI.
AJI có nanz Iunz I¡cnz,
Ionz dua,
Ahunz chanz I¡a¡ -a\ -uóI ca nua...
10
Ta con cn I¡cnz hanz nza\
'anz Jn duonz phó.
T¡a hó quanz chop xanh.
Toa xc d¡cn cuó¡ nza\,
Azuo¡ -oaI \c
¹o lanh Ió cu naI...
!anh canh! !anh canh!
T¡cnz chuónz ¡co ha\ Io¡ Icu Ihó¯
ßo zao, no ¡au
Ac \c luó¡ cho
!anh canh! !anh canh!
!a lanh, cu Ihoa¡.
Ian con I¡cn lcn do¡
Cuó¡ nza\....
11
!n o¡! !a Aó¡ - phó
Ta con cn con dc Iónz z¡o.
Ionz -ónz cha\ nanz Ihco hInh phó.
Có za¡ dua Iunz lcn zóc nc z¡a,
Azon dcn duonz IJnz Ih¡nh
5o¡ lo da...
Ta con cn nóI con Iau
C¡a l¡cI lcn -ónz.
Aanh I¡Jnz \o
T¡cn nzuo¡ lo xu.
Ia\ phó luón..
AzhIn nJn nJI nho...
12
Ta con cn ¡anz do ch¡cu hón,
Ió¡ ch¡n Ihu\cn zo¡ nhau I¡onz lu¡ co.
Ió¡ zuóc lo qucn lcn zhc da.
Ca dJu I¡Jn d¡ nzuoc I¡o¡ nua...
Ta con cn con duonz Icn cu
Có Azu,
Canh phuonz \I Ia da.
Ch¡cu pha¡ nJnz,
ßónz hoa nuón ¡n hInh nzon Iua...
Ta con cn ch¡cc Ia ¡unz
Kho¡ dJu nzuón z¡o.
!ao xao con -onz l¡cc
C¡o TJ\ !ó.
!oanz hón xa dcn Iu lao z¡o¯
Ahunz luoc chJn IIn nhau \ó¡ \ó¡.
Cuóc IInh ho lónz chóc nzh¡cn I¡anz...
13
Ta con cn nzon z¡o Azh¡ Tan
Thoanz nu¡ -cn no nuón
C¡o AhJI TJn
Co¡
Aua hoa nJn J\
Canh dao pha¡...
14
Ta con cn con nua ¡ao
I¡ nhanh qua phó.
Ch¡cc Ia lanz dJu I¡cn nhuón do.
Có za¡ lJnz qua duonz
ChoI hónz dó¡ na.
Con nua nao d¡ nhanh qua phó
AóI chuI xanh hon,
T¡o¡ !a Aó¡ hón qua...
Ta con cn có hanz hoa
Canh nua Ihu qua cónz cho.
Ahunz chun hoa IIn
AzaI nua Ihu...
15
!n o¡! !a Aó¡ - phó
Ta con cn nóI !anz Iao,
Khónz lan dao.
AóI !anz ßac,
Khónz con Iho lac
Iuonz T¡uonz Th¡
Khónz chonz, Ihónz Icu
Khónz ónz nzhc la¡ Ió \¡nh qu\...
Ta con cn I¡cnz zo¡ I¡onz dcn,
Azuo¡ d¡ xa I¡o \c.
CJn nha Ihónz l¡cn -ó.
Aza\ d¡ no¡ non nó¡ nho.
Aza\ \c phó cu qucn Icn...
16
Ta con cn ch¡cc xc hoa
Oua hanz I¡cu ¡u,
I¡cp \anz ¡uc ¡o.
Canh Ia\ I¡Jn I¡cn zac cao Ihcp cua.
Ahunz zoI -on dJp dIu da¡ Ió.
ßo nó¡ a¡ dJn do lIch dao...
Ta con cn Ia ao nhunz hu\cI du.
IJI nzhIn nJn con na¡ danz I¡cu -a,
!huonz cu Iuu danh nzuo¡ dcp Iua.
Azo phó nao ¡n dJu ha¡ hoa...¯
17
Ta con cn duonz Iuon na¡ conz
Azó¡ chua có.
AJn Ihanz luón xó Icch nzo¡ Jn duonz.
¹¡ do nzó¡ lcn zóc da¡,
ChoI qucn a¡ I¡a lcn duonz dunz do¡.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
41
Cuóc do¡, co Ic nao,
!a nóI Ihoanz
ßJnz quo...
Ta con cn nhunz cuóc IInh
Ahu nóI la¡ Iho.
Ahunz nó¡ dau zJn non phJn -ó.
AhJI I\ -anz I¡anz
Ch¡ Ihcn nó¡ Ihó...
18
Ta con cn dónz I¡n nzJn
Ió dJ\ !anz Aa.
Azua, xc, \onz, Ionz,
Ahunz hInh nhJn nuó¡ I¡cc \anz -on.
Kh¡ phó phuonz Ia n¡cn Ioan z¡o
!an -ao IIn duoc no I¡o Ihan...¯
19
Ta con cn noc phó Ió xó,
Aau nzo¡ cu
Azó¡ nha con I¡cnz Ihoc oa oa.
Con duonz da IaI lao n¡cn I\¯
Oua -ónz nho nc Iuó¡ z¡a...
20
!n o¡! !a Aó¡ - phó
Ta con cn nanh da¡ lac
Ch¡n I¡cn Ihanh cu.
AóI Iho¡ IhInh,
AóI Iho¡ -u\,
!unz \onz Ic Ihuonz.
Azuo¡ qua do,
!unz ho la¡ hoc -u..
Ta con cn da\ l¡a da
AhJn hInh hó¡ Iu.
Kcu phonz zIn z¡u ncI Ia¡ hoa.
!\ ¡uou dJ\ x¡n ¡oI cunz cha.
AzhIn Ia\ cu¡ dJu Ihuonz dJI Ió.
ßcn nuoc nao da nco Ihu\cn nzu¯
Ian nJ\ nao ¡n lonz ¡ónz la\¯
21
Ta con cn Ihanz chap,
Ahunz hanz cJ\ onz a -o¡ hónz
Thanz chap
T¡cn z¡uonz I¡a¡ ch¡cu hoa
Thanz chap,
Au¡ huonz da¡ Ihco phó.
AóI Ihanz chap
Ac
Aua dcn Ihuc
!oa \anz...
22
!n o¡! !a Aó¡ - phó
Ta con cn nJn cua ó
AJn cua z¡o
Con lao Ihuonz n¡cn qua do
ßa nuo¡ -au phó,
ßao nh¡cu nanh \o¯
Ta con cn nóI nau xanh Iho¡ z¡an.
AóI nau xan hu \ó,
ChoI nhoc,
ChoI h¡cn.
ChoI Iunz I¡nh nzon ncn,
ChoI nonz nanh nóI danz,
AóI hInh,
AhoI nhaI \anz -on,
IJn dJ\ ca\ dJnz...
23
Ta con cn nhunz nzo cuI lJI nzo,
Ô cua nzJn nzo
Azó¡ nha Ihónz nzuo¡ o
Khunz I¡o¡ cua nó¡ luón
'ó co...
Azuo¡ nzhc -I Ianz Ihanz
!oa¡,
T¡cn phó.
ßónz IhJ\ nInh Ihónz nho nó¡ con duonz.
Tha huonz nza\ I¡uoc cónz nha nc cha...
24
Ta con cn nhunz z¡oI -uonz,
Ahoc nhoc lonz d¡cn.
AJI nuoc !ó Cuon,
AóI dcn I¡o Ianh.
Thap Kua nza lonz Iunz I¡nh.
Canh nhan chao nzh¡cnz ch¡cu cuó¡
Azuo¡ ¡a d¡ nanz Ihco luóI z¡a,
¹o choanz Ihónz Jn IhJn zJ\,
CJn lJnz nhu canh ch¡n la\..
25
!n o¡! !a Aó¡ - phó!
Ta con cn cJ\ lanz
Aó có¡ nua dónz.
Ta con cn noc phó
Aó có¡ nua dónz.
Ta con cn nanh I¡Jnz
Aó có¡ nua dónz...
1972
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 42
M
úái úã tuöíi 15 àaä giao tiïëp
xûúáng hoaå thú vùn vúái caác sô
phu Bùæc Haâ nhû Vuä Vùn
Nhêåm, Nguyïîn Hûäu Chónh... coá lêìn
Chónh ra vïë àöëi:
- Vûúng miïån Têën traâo, cêån sùæc
àoan trang tuyâ aão naäo.
Nghôa laâ Vua nûúác Têën vò mï sùæc
àeåp maâ baåi vong, coá yá noái sùæc àeåp
cuãa Ngoåc Hên seä mï hoùåc loâng
ngûúâi...
Ngoåc Hên àöëi laåi ngay:
- Kinh luên Tön Tûã, trûúång phu võ
ngaä àöång kinh thiïn
Nghôa laâ ngûúâi trûúång phu coá taâi
Kinh luên nhû Tön Tûã seä laâm kinh
àöång caã trúâi xanh.
Vïë àöëi phaát ra tûác thúâi tûâ ngûúâi
con gaái múái 15 tuöíi khiïën ngûúâi daây
daån nhû Hûäu Chónh phaãi giêåt mònh.
Cêu chuyïån xûúáng hoaå giûäa Hûäu
Chónh vaâ Ngoåc Hên nhanh choáng lan
khùæp kinh thaânh. Ngûúâi ta cho rùçng:
Vïë ra cuãa Chónh chñnh laâ söë phêån
cuãa Chónh sau naây, vïë àöëi cuãa Ngoåc
Hên cuäng chñnh laâ con ngûúâi Ngoåc
Hên sau naây.
Quaã khöng sai.
Ngoåc Hên 16 tuöíi àûúåc vua cha
gaã cho Nguyïîn Huïå, ban àêìu chó laâ
möëi tònh chñnh trõ, nhûng chùèng bao
lêu hoå àaä tòm thêëy nhûäng neát tûúng
àöìng, quyá nhau vò àûác, troång nhau vò
taâi, tûâ möëi tònh chñnh trõ àaä nhanh
choáng chuyïín sang möëi lûúng duyïn
thûåc thuå. Hai ngûúâi thûåc sûå yá húåp têm
àêì u, thûúâ ng àaâ m àaå o vïì vùn
chûúng, vïì thïë sûå, Ngoåc Hên tuy ñt
tuöíi nhûng thöng minh biïët àúâi, hiïíu
thïë, biïët Chiïu Thöëng bêët taâi khöng
àaãm àûúng nöíi quöëc sûå seä gêy hoaå
lúán, biïët vêån mïånh nhaâ Lï àïën luác
suy taân cêìn coá minh quên xuêët thïë,
khöng khû khû baão thuã cho doâng hoå
Lï. Biïët roä loâng dên vaâ cuäng biïët roä
hoaå lúán seä àïën vúái dên Bùæc Haâ...
Naâng àaä noái hïët vúái Nguyïîn Huïå.
Trong thêm têm naâng biïët roä: Àêëng
minh quên seä giaãi thoaát cho dên Bùæc
Haâ khoãi aách lêìm than nö lïå khöng
phaãi ai khaác maâ chñnh laâ Nguyïîn
Huïå, nïn àaä khuyïn Huïå chuêín bõ
ûáng phoá vúái hiïím hoaå Bùæc Haâ.
Quaã vêåy, chó ñt lêu sau, Chiïu
Thöëng àaä dêng biïíu xin vua Thanh
sang giuáp mònh giûä vûäng ngai vaâng.
Chó àúåi coá thïë, vua Thanh sai
ngay Töíng àöëc Lûúäng Quaãng Tön Sô
Nghõ àem 20 vaån quên sang Viïåt
Nam thûåc hiïån yá àöì xêm lûúåc maâ hoå
êëp uã tûâ lêu.
Àuáng nhû dûå àoaán nïn khöng coá
gò bêët ngúâ, Nguyïîn Huïå àaâng hoaâng
chuêín bõ xuêët quên ra Bùæc.
Àïí danh chñnh ngön thuêå n,
Nguyïîn Huïå lïn ngöi Hoaâng Àïë, lêëy
hiïåu laâ Quang Trung, têën phong
Ngoåc Hên cöng chuáa laâm Bùæc cung
Voä Hoaâng hêåu, xuöëng chiïëu Bùæc
tiïën, àoá laâ ngaây 25-11 nùm Mêåu
Thên (1788).
Trong buöíi tiïîn àûa, Ngoåc Hên
cùn dùån Quang Trung nhûäng àiïìu
cêìn thiïët mang tñnh chiïën lûúåc nhû:
tranh thuã loâng dên, dung naåp caác
danh sô Bùæc Haâ... àïën caã nhûäng viïåc
tó mó nhû sùæc phong thêìn cho caác võ
Thaânh Hoaâng laâng.
Vua Quang Trung laâm cuöåc haânh
quên thêìn töëc trong möåt tuêìn queát
saåch quên Thanh ra khoãi búâ coäi.
Trong bïì böå n cöng viïå c, Nguyïî n
Huïå khöng quïn choå n möå t caâ nh àaâ o
àeå p nhêë t cho ngûúâ i phi ngûå a vïì Phuá
Xuên tùå ng Ngoå c Hên vûâ a laâ àïí baá o
tin thùæ ng trêå n cuä ng laâ ngêì m khen
ngúå i mûu cao kïë gioã i cuã a Hoaâ ng hêå u.
Trong khi lûu laåi Thùng Long,
thûåc thi kïë saách yïn dên giûä nûúác,
Nguyïîn Huïå caâng thêëy nhûäng lúâi cùn
dùån cuãa Ngoåc Hên laâ hoaân toaân
chñnh xaác. Caâng thïm yïu quyá Ngoåc
Hên böåi phêìn.
Sau khi öín àõnh tònh hònh Bùæc Haâ,
Nguyïîn Huïå trúã laåi Phuá Xuên tñnh kïë
lêu daâi bïn caånh ngûúâi vúå àêìy trñ tuïå
taâi nùng.
Nhûng röìi möåt töín thêët thêåt laâ lúán
lao giaáng xuöëng, möåt vò sao rûåc saáng
vuåt tùæt: Vua Quang Trung Nguyïîn
Huïå àöåt ngöåt qua àúâi. Àoá chñnh laâ
ngaây 16/9/1792, öng múái úã tuöíi 39.
Ngoåc Hên múái úã tuöíi 22.
Ngoåc Hên sinh vúái Nguyïîn Huïå
àûúåc hai ngûúâi con: Con gaái laâ Ngoåc
Baão sinh nùm 1790, con trai laâ Vùn
Àûác sinh nùm 1791.
Quang Trung Nguyïîn Huïå qua
àúâi, Ngoåc Hên vö cuâng àau xoát, mêët
ài ngûúâi baån àúâi lyá tûúãng, möåt àêëng
minh quên, möåt anh huâng dên töåc...
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
TINH CACH NGOC HÂN
NGUYEN KHÃC QUYNH
Ngoåc Hên cöng chuáa sinh nùm 1770, laâ con duy nhêët cuãa Hoaâng Hêåu
Nguyïîn Thõ Huyïìn vaâ laâ con thûá 29 cuãa vua Hiïín Tön.
Thuúã nhoã thûúâng àûúåc theo mêîu hêåu vïì thùm quï ngoaåi laâng Naânh,
vúái thaái àöå khiïm nhûúâng cúãi múã, tñnh thöng minh nhanh nheån. Lúán lïn,
Ngoåc Hên chùm chó hoåc haânh, thöng minh vaâ coá trñ, khaác hùèn caác Cöng
chuáa vaâ phuå nûä quyá phaái àûúng thúâi, àûúåc vua cha rêët yïu mïën. Saách
Hoaâng Lï Nhêët Thöëng Chñ viïët: “Trong söë con gaái àeã sau cuãa nhaâ vua coân
àïën 5, 6 Naâng chûa chöìng, nhûng chó riïng Ngoåc Hên laâ coá sùæc àeåp vaâ
nïët na hún caã, nhaâ vua rêët yïu quyá, thûúâng ngaây vêîn noái: “Con beá naây
ngaây sau nïn gaã laâm vûúng phi chûá khöng gaã cho haång phoâ maä têìm
thûúâng”.
Tûúång Ngoåc Hên Cöng chuáa.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
43
Naâng viïët baâi Vùn tïë vua Quang
Trung, laåi viïët tiïëp baâi Ai Tû Vaän àïí
toã loâng mònh. Chó vúái hai aáng vùn
chûúng àoá, Naâng àaä àûúåc ngûúâi àúâi
xïëp vaâo haâng Nûä sô taâi danh, möåt
danh nhên vùn hoaá cuãa àêët nûúác.
Quang Toaãn lïn thay, coá leä Baâ àaä
nhòn thêëy sûå yïëu keám cuãa Quang
Toaãn vaâ sûå suy thoaái cuãa triïìu àònh
Têy Sún, nïn àaä àem hai con ra úã
ngöi chuâa phña Têy kinh thaânh mong
traánh sûå bêët haånh sau naây. Nhûng
Baâ cuäng chó söëng úã àêy àûúåc 6 nùm
thò qua àúâi, àoá laâ ngaây 8 - 11- nùm
Kyã Muâi (1799) múái úã tuöíi 29 àïí laåi hai
con thú daåi.
Sûå ra ài cuãa Lï Ngoåc Hên àïí laåi
nöîi xoát thûúng cho ngûúâi àúâi. Phan
Huy Ñch, möåt danh sô àûúng thúâi -
möåt troång thêìn nhaâ Têy Sún viïët liïìn
5 baâi vùn tïë: Cho vua Quang Toaãn,
cho caác Hoaâng Tûã, cho caác Cöng
Chuá a, cho hoå Lï vaâ hoå ngoaå i
Nguyïîn Àònh úã Phuâ Ninh.
Thûâa dõp, Nguyïîn AÁnh ra sûác
phaãn cöng, Ngoåc Baão, Vùn Àûác phaãi
àöíi laâ hoå Trêìn, lêín quêín trong hûúng
thön nhûng röìi àïën nùm 1801 thò Vùn
Àûác bõ saát haåi múái 10 tuöíi, nùm 1802
thò Ngoåc Baão bõ saát haåi úã tuöíi 12
(trong danh saách vua töi nhaâ Têy
Sún bõ Nguyïîn AÁnh baáo thuâ khöng
coá tïn Ngoåc Baão vaâ Vùn Àûác, coá leä
vò nhoã tuöíi).
Baâ Huyïìn tônh dûúäng úã Phuâ Ninh,
khi nghe nhûäng tin buöìn bay àïën
nhêët laâ tin Ngoåc Hên qua àúâi, hai
chaáu bõ saát haåi, triïìu Têy Sún bõ àöí,
Baâ vö cuâng àau àúán.
Àêìu nùm Giaáp Tyá (1804) baâ bñ
mêåt cho ngûúâi vaâo Phuá Xuên (Huïë)
nhúâ möåt cûåu thêìn nhaâ Têy Sún, cêët
leán àûúåc haâi cöët ba meå con Ngoåc
Hên. Khúãi haânh ngaây 24 - 3 àïën
ngaây 20 - 5 vïì àïën bïën AÁi Möå, tûâ AÁi
Möå vïì Naânh mêët nûãa thaáng, àïën
ngaây 4 - 6 múái vïì àïën Naânh, quaân úã
trong nhaâ 5 ngaây, àïën ngaây 9 - 6 an
taáng taåi baäi Àêìu Voi, coân goåi laâ baäi
Cêy Àaåi.
Tûúãng rùçng baåc mïånh àïën thïë laâ
cuâng, nùæm xûúng khö seä àûúåc êëp uã
maäi maäi trong loâng àêët quï meå, ngúâ
àêu 40 nùm sau, möåt vuå traã thuâ man
rúå hiïëm thêëy trïn àúâi laåi diïîn ra. Àoá
laâ vuå kiïån dêîn àïën khai quêåt haâi cöët
3 meå con Ngoåc Hên àöí ra söng
Höì ng. Chuyïå n kïí rùç ng khi con
thuyïìn chúã haâi cöët Ngoåc Hên ra söng
thò soáng to gioá lúán, sêëm chúáp dûä döåi,
thuyïìn khöng ài àûúåc nhû muöën lêåt
uáp moåi ngûúâi hoaãng súå, ngûúâi àûáng
àêìu phaãi khêën: “Chuáng töi chó laâ thûâa
haânh, Baâ coá linh thiïng xin trõ keã gêy
ra sûå naây, cho chuáng töi vïì vúái vúå
con”. Soáng gioá im dêìn.
Chó ñt lêu sau nhûäng keã gêy sûå boã
maång, vua Thiïåu Trõ cuäng chó “hûúãng
thoå” 40 xuên.
Tuy laâ chaáu ngoaåi, nhûng hònh
boáng Ngoåc Hên vêîn in sêu trong traái
tim ngûúâi Naânh qua nhiïìu thïë hïå.
Ngay sau khi haâi cöët Ngoåc Hên
chuêín bõ mang ài, ngûúâi Naânh àaä ra
àùæp laåi möå phêìn tûúãng niïåm vaâ vêîn
hûúng khoái àïìu àùån. Miïëu thúâ Baâ àaä
bõ phaá trïn 150 nùm röìi maâ ngûúâi
Naânh vêîn truyïìn tuång àöi cêu àöëi úã
miïëu thúâ:
Ngang trúâi doåc àêët, anh huâng
thoaã trñ xöng pha, riïng oan maá phêën
àêìu xanh, thên khiïën ngêåm nguâi cûúâi
chñn suöëi.
Tiïëc nûúác thûúng nhaâ, taâi nûä öm
loâng húân giêån, àaânh nheä àêët vaâng
xûúng trùæng, höìn quïn thöín thûác
khoác nùm canh.
Coá leä kïí caã àöng têy kim cöí hiïëm
coá ngûúâi con gaái naâo taâi sùæc veån toaân
laåi gaánh chõu söë phêån àen baåc nhû
Ngoåc Hên. Nhûng àûác àöå, trñ thöng
minh vaâ taâi nùng traác Viïåt cuãa Ngoåc
Hên hònh thaânh tñnh caách coá aãnh
hûúãng sêu sùæc khöng nhûäng khùæp
trong nûúác, maâ ra caã nûúác ngoaâi.
* * *
Töi àûúåc öng baån Nguyïîn Thaânh
Àaåt cung cêëp möåt söë tû liïåu, xin giúái
thiïåu cuâng baån àoåc:
Möåt lêìn vua Tûå Àûác hoãi Cao Baá
Quaát vïì Ngoåc Hên cöng chuáa, Cao
Baá Quaát àaáp ngay:
Khñ phaách nûä nhi, tïë thïë kinh
bang àöìng Nghiïu Thuêën
Têm linh siïu àùèng, àoaån trûúâng
kiïën nghiïåp tûå Thûúng Thang
Taåm dõch:
Khñ phaách cuãa ngûúâi con gaái, coá
taâi giûä nûúác giuáp àúâi nhû vua Nghiïu
vua Thuêën/ Ngûúâi coá caái têm siïu
viïåt, coá chñ hûúáng dûång nghiïåp lúán
nhû vua Thang vua Thûúng.
Thaáng 4 nùm Nhêm Tyá (1852),
vua Tûå Àûác ra kinh lyá Bùæc Haâ, khi
caác quan Bùæc Haâ àïën baái yïët taåi
Thùng Long, vua Tûå Àûác noái: “Caái
coân laåi cuãa thúâi Lï maåt laâ têëm loâng
cuãa thuåc nûä Ngoåc Hên”.
Ngoaâi nûúác: Thaáng 7 nùm Quyá
Húåi (1863) möåt giaáo sô truyïìn àaåo úã
phöë Hiïën (thõ xaä Hûng Yïn) àaä noái
vúái CöngSTùng - Àaåi sûá Phaáp taåi
Bùæc Kinh: “Cêìn phaãi xua àuöíi caái baãn
tñnh cöë hûäu Bùæc Haâ maâ tïå haåi nhêët laâ
traâo lûu tñnh caách Ngoåc Hên”.
Thaáng 2 nùm Kyã Dêåu (1789) vua
Caân Long nhaâ Thanh noái vúái caác
vûúng hêìu: “Ngoåc Hên laâ ngöi sao
mai trong àïm taân Lï maåt”.
Ngaây 14 - 7 nùm Bñnh Thên
(1896), toaân quyïìn Àöng Dûúng laâ
AnbeXarö gûãi baãn àiïìu trêìn lïn töíng
thöëng Phaáp noái vïì Têy Sún vaâ Ngoåc
Hên coá àoaån: “Nguyïîn Huïå àöìng
nghôa vúái sûå chinh phuåc. Vúái thanh
gûúm trïn mònh ngûåa vaâ sûå caám döî
cuãa Ngoåc Hên, Nguyïîn Huïå àöìng
nghôa vúái chiïën thùæng”.
Thaáng 7 nùm Nhêm Tuêët (1862)
Phan Thanh Giaãn sang Phaáp kyá hoaâ
ûúác bêët bònh àùèng (nhûúâng 3 tónh
miïìn àöng cho Phaáp), töíng thöëng
Phaáp yïu cêìu Nam triïìu phaãi àaãm
baão loaåi trûâ aãnh hûúãng cuãa Têy Sún
- Ngoåc Hên ra khoãi Bùæc Haâ, Phan
Thanh Giaãn khöng daám àaãm baão,
sau phaãi thay bùçng: Cho caác giaáo sô
Têy Phûúng tûå do truyïìn àaåo.
Nhû vêåy Ngoåc Hên mêët àaä gêìn
trùm nùm maâ tñnh caách tinh thêìn
Ngoåc Hên vêîn coân aãnh hûúãng rêët
sêu sùæc trong nhên dên, vêîn laâm cho
keã thuâ lo lùæng súå sïåt...
“Ngûúâi trûúång phu coá taâi Kinh luên nhû Tön Tûã
seä laâm kinh àöång caã trúâi xanh”, Ngoåc Hên cöng
chuáa.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 44
N
lo buôi dâu llanl Iâp,
ca Ðoan Dân ca Ouan lo
clua dôn cluc nguoi: 7
diôn viôn, 1 Truong doan va 1
ông giao gia râu loc da bac plo.
Ðiôu dang noi vô ông giao Ouan
lo ngay ây Ia o cai luôi Ie ra
nguoi la da cluân bi câm sô luu
vô quô an duong lli... ông Iai moi
ngay dâu “clâp clung” lloal Iy.
Ngay dâu llanl Iâp, cung voi
cac giao viôn day mua, nlac, sân
Ilâu... ma lruong Vàn loa nglô
lluâl Ha Bàc da co, lli Ðoan Dân
ca Ouan lo Ilông llô Ilông co
môl giao viôn cluyôn Ouan lo.
Nlung pliôn môl nôi Ia sau mây
clu c nàm cliô n lranl clô ng
Ilap rôi clông My, ca nuoc bân
biu, doi ngleo, lôi le Ilàp noi,
lrong do co lôi xuân vung Ouan
lo cung clim lrong quôn Iang va
nlung câu Ouan lo da gân nlu
llâl lruyôn, nôn dô lim duoc môl
nglô nlân vua lluôc nliôu, liôu
sâu Ouan lo Iai “doc llông viôl
llao” biôl cacl lruyôn day Ia vô
cung Ilo Ilàn. Vi vây sau gân 1
nàm “cuoi” cliôc xe dap ca lang
Iang llang Ilàp vung Ouan lo
luyôn diôn viôn, cuôi cung ông
Truong doan cung lim duoc môl
nglô nlân liôu biôu Iam giao viôn
Ouan lo - do Ia cu Nguyôn Ðuc
Sôi, luôi ngol Iuc luân, quô Iang
Ngang Nô i, mô l lrong nlu ng
Iang Ouan lo gôc lluôc xa Hiôn
Vân, Tiôn Du.
Ngang Nôi Ia môl Iang Ila
dàc biôl, Ilông cli Ia môl Iang
Ouan lo gôc ma con nôi liông
Ilà p vu ng lu xua vo i lruyô n
llông biôu diôn Cleo cô. Ngay
nay, ngôi Iiôm Iai, Iang Ngang
Nôi liôn co Iloang nàm, sau
cluc nglô sï diôn viôn cluyôn
ngliôp Ia con clau, dâu rô da,
dang công lac o Ilàp cac doan
nglô lluâl lu Trung uong dôn
cac linl, lu nlac công, diôn viôn
dôn dao diôn, lac gia, lruong, plo
doan o du cac bô môn Tuông,
Cleo, Cai Iuong, Ouan lo... voi
nlu ng nglô sï nô i liô ng nlu:
Nguyôn Ðuc Siôu - Truong Ðoan
Dân ca Ouan lo dâu liôn, NS
Tluy Tinl - diôn viôn cleo Ha
Bàc xua, Tu Iong (danl lai gàp
nlau cuôi luân), rôi NSIT Ouy
Trang, NS Xuân Mui... liôn ca lai
dang Ia Truong, Ilo Ðoan Dân ca
Ouan lo.
Co llô noi, nglô lluâl Iang
Ngang Nôi plong plu bao nliôu
lli lai nàng cu giao Sôi cung
plong plu bây nliôu. Ia giao
viôn Ouan lo nlung cu con lal
duoc ca Tuông, Cleo, Clâu vàn
va râl nliôu Ioai linl ca lal dân
gian Ilac. Ðiôu dàc biôl Ia o luôi
cu, nliôu nglô nlân lâu nlu
Ilông biôl môl Ioai vàn lu nao lli
cu Iai râl llông llao ca clu Han,
clu Nôm, clu Ouôc ngu... diôu
do lôl suc lluân Ioi lrong viôc
lruyôn day va Ia môl lrong nlung
liôu cli càn ban dô cu lro llanl
giao viôn Ouan lo.
Nga y â y, ca cl nay da 40 nàm,
bo n clu ng lôi mâ y du a con lrai,
con ga i nla quô, luô i muo i Iàm,
muo i ba y, luy co clu l nàng
Iliô u ca nla c nlung du a na o
du a nâ y ngle o xa c xo ca vâ l clâ l
Iâ n linl llâ n, ngu ngo nlu
nlu ng clu clim non dang lâ p
cluyô n ca nl, cla du a na o liô u
gi vô Ouan lo . Co n cu , cu nlu
cây da i llu clo cle, re n ru a
clu ng lôi nôn nguo i. Clu ng lôi
lo c o cu Ilông cli nlu ng ba i
Ouan lo ma co n “lo c àn, lo c
no i, lo c go i, lo c mo ”... lo c ca cl
Ia m nguo i. O cu vu a co ca i clân
clâ l quô mu a cu a mô l “Ia o nông
lri diô n” vu a co ca i du c dô mâ u
mu c cu a mô l cu u ca n bô da ng
viôn (cu Ia da ng viôn lu llo i
clô ng Ila p) Ia i vu a co Iiô n llu c
uyôn llâm “Ðông Tây Iim cô ”.
Vo i lôi, viô c duo c sô ng bôn cu ,
duo c Ia m lo c lro cu a cu Ia mô l
may mà n Io n lrong do i, la i lri va
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
N0U0I TBÅY ÐÅU TIBN
PHAM ÐÃNG MUI
Tu máy chuc nam qua. cu mòi khi Tèt dèn xuán vè. long tòi
lai nòn nao nho ngay thanh láp Ðoan Dán ca Ouan ho. Ham
nay cung váy. ki nièm lán thu 40 ngay truyèn thòng cua
Ðoan (20/1/1969 - 20/1/2009). xuc cam lai cang trao dáng
Cuå Nguyïîn Àûác Söi truyïìn daåy quan hoå cho
lúáp nghïå sô, diïîn viïn àêìu tiïn cuãa Àoaân Dên
ca quan hoå Bùæc Ninh - AÃnh: TL.
du c dô cu a cu ma i Ia ngo n de n
cliô u do i lrôn con duo ng công
danl su ngliô p cu a lôi va bao
nglô sï diô n viôn Ouan lo . Tinl
yôu va ngli Iu c cu a cu da nl clo
Ouan lo llâ l pli lluo ng: mô l ông
gia Ili ngli luu da o luô i gâ n 80,
mô l nô l nla c be dôi Ilông biô l
nlung vâ n nga y dôm miô l ma i
sa ng la c Ouan lo (ca nla c va Io i).
Hôm nay, luy cu Ilông con
nlung nliôu bai Ouan lo do cu
sang lac da, dang va duoc ca vung
Ouan lo lrân lrong ca lal, cac
nglô sï diôn viôn cua Ðoan Dân ca
Ouan lo biôu diôn Ilàp noi, vi
nlu bai “An o lrong rung”, “Nlo
mai Ilôn nguôi”... Ia nlung bai da
dal loi “dinl cao cua su Iôl lop
lai loa giua lli ca va âm nlac”,
nlung bai lal lay vô nlac, dep vô
Ioi Iliôn ai ngle môl Iân vân con
nlung nlo mai.
Ðô Iôl lluc bai viôl va Ilàng
dinl lai llo plu cua cu giao Sôi,
lôi xin gli Iai bai “llâl ngôn lu
luyôl” cu viôl nàm 1971, nàm ây
Ðoan Dân ca Ouan lo da co lông
sô lon 30 can bô diôn viôn va cu
da Iy công clon Iây 28 lôn nguoi
rôi glep llanl môl bai llo, vua Ia
dô gli danl nlung nguoi llam gia
dong gop clo Ðoan lu ngay dâu
llanl Iâp, vua muôn muon nlung
câu llo giai bay lâm su:
ß¹A AC!!, !Á! AI!, !¹A
!ÁA !!IC
T!!A! ß!A!, AC¹!, AÔ!, ß¹T
!!!A !IYA!
'¹A !Y 'ÁA 5¹A, 5!!I ß¹T A¹!
TO¹A IIY!A AC!!!A TKOAC
T!C! OI¹AC '!A!
Cu lam dicl Ia:
T¡cn no ¡ no hó ¡ nzhI la n
Ihanh IJp Ioan Ouan ho na nu¡
huonz Ian da Ihon phuc zJn xa
(Ban ngli, Iâp mui, Ian Iâm pluc)
- Vi llô ngay ngay dâu llinl
moi da co duoc ngay 8 vi (bal liôn
luynl: 7 diôn viôn + 1 giao viôn).
- Moi llanl Iâp lrôn co so clua
ôn dinl, lru so Ðoan Iuôn plai
cluyôn doi nay do mai dây (van Iy
vân san siôu bal mai)
- Nlung dây Ia viô c quan
lrong, ngliôm luc, nôu loan lâm
loan y Iam àl vinl quang vô sau
(loa n duyôn ngliôm lro ng licl
quang vinl).
Tiôn dây, lôi cung xin duoc
llông lin llôm ràng: Câu llo dâu
lrong bai llo lrôn clinl Ia lôn cua
7 diôn viôn co màl vao dung ngay
dâu, ngay 20/ 1/1969. Sau 40 nàm,
28 nguoi co lôn lrong bai llo lrôn
liôn cli con 3, dang công lac lai
Ðoan va clu “loan” lrong câu llo
“loa n duyôn ngliôm lro ng...”
clinl Ia liôn sï Iô Toan - liôn Ia
Viôn lruong Viôn Am nlac Viôl
Nam, môl lrong nlung “lro” yôu
cua cu giao Sôi ngay ây.
Cuå Nguyïîn Àûác Söi (traái).
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
45
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 46
Nàm nay, nlac su Vïnl Bao,
môl Iy nlân râl duoc môn mô cua
nôn âm nlac lruyôn llông dân lôc,
da buoc vao luôi 93. Dang ông
gây, guong màl dep, liôn lu, nu
cuoi dôn lâu, Iôi noi cluyôn di
dom, dô lluong, llô liôn su Iac
quan yôu doi, yôu nguoi, dàc biôl
Ia linl yôu Ion ma ông danl làng
clo âm nlac lruyôn llông, nlâl Ia
nlac lai lu cai Iuong.
Nlac su Vïnl Bao lâm su: “Môi
Ili don, lôi Iuôn muôn liông don
noi llay lôi nlung nglï suy, lràn
lro, nlung buôn – vui cua lâm
lôn. Tôi lluong don lrong lrang
llai lïnl Iàng, lloi Ilàc ây dua lôi
dôn gân voi lliôn, clo lôi su llu
gian llanl lloi, lâm lôn duoc bay
bông voi nlac, voi diôu, voi nlung
bai ban lruyôn llông dân lôc”.
Hô noi cluyôn nglô, vô cacl
Iam dan, cacl danl dan va Ili
biôu diôn dô giai llicl cac loi,
diôu, cacl sàp clu, sàp câu, nlung
llu plap dàc llu cua nlac lai lu
(rung, nlân, mô)... anl màl ông Iai
Iong Ianl, linl llân ông Iai plân
clân. Kli ông Iuol lay lrôn dây
dan, nlung bai Da cô loai Iang,
Tiông xua, rôi bai ban lai lu Nam
Xuân, Vàn Tliôn Tuong, Tu dai
oan... ngle sao da diôl, dây cam
xuc. Nlung cung voi nlung ngon
dan ây, ông nlân, ông lô diôm clo
nôl dan dô biôn lliôn cac liôl lâu
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NHAC SU NGUYEN VÍNH BAO
00I V0I ÐU0N0 T0
MU0N MANB L0N0
THUY BINH
Chuong trinh gioi thièu “Hha c su Vinh Bao - nguoi tháy lo n trong ám
nhac truyè n thò ng Viè t Ham” tai nha Giao su Trá n Van Khè. S2 Huy nh
Ðinh Hai. quán Binh Tha nh. TPHCM. vao tòi 19-1. dièn ra thát xuc
dòng. háp dán. Cuòc noi chuyè n cu a òng da thu hut su quan tám cu a
dòng dao gioi nghè si. nha c còng. khan gia lo n tuòi va ca cac sinh
Nhaåc sû Nguyïîn Vônh Baão àang chúi àaân nhõ vaâ àaân nguyïåt.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
47
dang buôn llanl vui, Iuc dang vui
bông clol buôn... Iliôn Ilan gia
ngân ngo llan pluc.
Tloi gian gân dây, do luôi cao
suc yôu, nlac su Vïnl Bao il liôp
câ n, biô u diô n plu c vu công
clung, nlung do Ilông plai Ia
ông ngung Iam viôc. Òng vân Iuôn
nàng linl voi âm nlac, nlâl Ia
nlac lai lu Nam bô. Truoc dây,
ông lung dôn cac nuoc Ilap, My...
dô giang day va biôu diôn. Kloang
5 nàm lro Iai dây, ông lluc liôn râl
liôu qua viôc day dan qua inlernel
clo loc sinl nguoi nuoc ngoai.
Voi ông, viôc lruyôn day nglô Ia
niôm vui, Ia lanl pluc. Òng Iuôn
muô n lruyô n da y clo lo c lro
nlung gi minl co va mong moi
cac loc lro se gioi lon, co nliôu
sang lao lon ông, dô co llô gop
suc gin giu va bao lôn âm nlac
lruyôn llông dân lôc.
Co Ie lâm lu nguoi llây, nguoi
nlac sï, nguoi nglô sï lai loa Iuôn
vuong bân cluyôn lruyôn nglô,
gin giu va bao lôn nlung gia lri
nglô lluâl âm nlac dân lôc quy
bau, llô nôn ông da gui gàm nliôu
suy lu, lràn lro vao bai llo ông
sang lac clo riông minl, clâl clua
nliôu xuc cam.
“Aha chuI Io IJn Icn
phIn nhac
Co¡ \ao cunz lJc II IJn Iu
AJn dJ\, z¡onz oan Iunz
ho¡ Iho
Co¡ \o¡ duonz Io nuón
nanh Ionz”.
Giao su Trân Vàn Klô - nguoi
ban lri Iy cua nlac su Vïnl Bao,
clia se: “Du nlac su Vïnl Bao da
93 luôi, nlung ngon don cua anl
vân y nlu lloi lre, bay buom, gian
di nlung sâu sàc nlu dua Ilan gia
vao coi mông. Anl con Ia nguoi
Iliôm lôn, llicl day loc, noi va
viôl ca liông Anl, liông Ilap, con
lai dong dan cua anl llâl luyôl
voi. Tôi râl lanl pluc Ili co duoc
nguoi ban lri Iy, lai loa nlu anl!”
Nàm 2006, nla c su Nguyô n
Vïnl Bao duoc vinl danl lai Hôi
llao Dân lôc nlac loc llô gioi lô
cluc lai My. Hôi llao co dôn 800
giam Ilao lluc liôn viôc luyôn
clon va vinl danl 5 nguoi lluôc
dang “quôc gia cli bao”, co nlung
dong gop lo Ion lrong viôc giu gin
nglô lluâl cô lruyôn dân lôc cac
nuoc. Bôn canl Viôl Nam Ia cac
nuoc An Ðô, Trung Ouôc, Nlâl
Ban va Han Ouôc. Cung lrong
nàm nay, ông duoc Trung lâm
ngliôn cu bao lôn va plal luy vàn
loa dân lôc lrao làng giai lluong
mang lôn danl nlân vàn loa Ðao
Tân.
Nàm 2008, nla c su Nguyô n
Vïnl Bao vinl du duoc Bô Vàn
loa Ilap lrao làng Huy cluong
Vàn loc nglô lluâl.
Nhaåc sû Nguyïîn Vônh Baão hoâa àaân cuâng GS.TS Trêìn Vùn Khï taåi lïî trao giaãi Àaâo Têën 2005 do taåp chñ Vùn Hiïën VN töí chûác.
Nhaåc sû Nguyïîn Vônh Baão vúái cêy àaân tranh.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 48
C
o pliôn clo nô nuc lre em,
xônl xang ao quân moi va
ngo i ngo i nlu ng Iluôn
màl vui luoi. Tluc lô lli clua co
môl cai clo quô nao dô ro Ia clo
lre con, lop clo lre con, vi lre con.
Nlung lluong lli nguoi Ion cung
ngâm liôu voi nlau ràng, vao
ngay nay, nôn dô clo nlung dua
lre duoc di clo, dao cloi, co mây
dông liôl Iiôm bo lrong Ion, nay co
llô mang ra mua nlung llu ma
clung llicl.
Clo Tôl, Ia nlung ngay mua
sàm cua moi gia dinl, Ia nlung
ngay Iiôm liôn cua dân buôn, lay
Ia nlung ngay ma nguoi dân quô
ngleo clàl cliu nlung nông san
nlo nloi cua minl, ban di, Iây il
liôn llôm llàl clo viôc cli liôu
nga y Tô l. Nlung cu ng Ia i Ia
nlung ngay nô nuc cua lre con.
Ngay nay, lre con llicl lu di clo,
mua Iâ y mô l llu gi do clu ng
llicl, dô cloi lrong nlung ngay
Tôl, loàc cli Ia di clo, àn vai ba
mon qua clo lloa, di xem nguoi la
mua ban, xem nlung màl lang
ngom ngop clâl clông, llô Ia du.
Ky uc cua lôi Ilông cli Ia linl
anl vô miôn quô ngleo, voi clo be
leo leo, ma ca su lao luc doi clo
cua môl lloi ngây llo. Clo quô,
lluong be nlo. Co llô lu lâp o dâu
Iang, noi co gôc da, ngoai nga lu
duong Iang, Iiôn llôn, lay lrôn
môl Iloang dâl rông o duong lruc
clinl nao do. Sau nay, dô dap ung
nlu câu mua ban, clo quô cung
duoc clu lrong, nguoi la xây dung
clo co mai ngoi Iop, co nôn lrang
xi màng, nlung day lang san sal
nlau, dep màl voi dây du cac màl
lang.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NGUYEN VÃN HOAN
T
r
a
n
h
:

N
g
u
y
ï
în

À
û
ác

H
o
âa
.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
49
Ngay nlo, nlung pliôn clo
Tôl lôi lluong di lleo me dô ban
rau, du Ia clàng giup duoc gi
nliôu, llâm cli cli Iam vuong
clân, nlung lôi vân llicl duoc
me clo di, dô co Iuc, cli Ia ngôi
lrông xe, lrông la ng clo me
dem rau di dâu do dô cân, rôi lro
Iai. Va clàc clàn, lôi Iai duoc
lluo ng llu c mo n qua Iloa i
Ilâu Ia banl ran. Ngoai clo, llu
qua nay, nguoi la ran lruc liôp
lrôn bô p, ngle xe o xe o, be o
ngây, llom Iung. Môl nàm me
ôm, Ilông di clo duoc, lôi llay
me mang rau di ban. Ngôi ngoai
clo , llâ y da m lre con, da m
cloai cloai di clo, mua sàm ma
llây minl lui llân qua clung.
Tôi cu ngo ngac ngôi, clàng biôl
clao lang, nôn mai moi ban
duoc clul xiu, dôn gân lrua, bac
ga i lôi ba n xong la ng, llâ y
lluong qua, moi ra ban do, va
dô lôi di cloi môl vong.
Buôi do, lôi co gàp Iai clu
Tlin con nla ông Ro lang xom.
Sinl ra clu da bi lliôu nàng lri
luô, Iai bi bônl dông Iinl, di
clàng buoc nao vung. Ðôi ban
lay Ilong Ileo cua clu cô gàng
vol nan lre, dan duoc ba cai rô
xôc xôcl, dem ra clo ban voi ly
vong duoc mây lao. Cli voi ba
cai rô llôi ma Iâl dâl Iô Iôl gân 2
cây sô dôn clo, rôi ngôi bân llân
giua clo dông, ai nguoi doai
loai. Gân lrua ma clàng ban
duoc cai nao, clu Tlin Iai Iâl dâl
voi cai bung doi meo ra vô, càp
lleo mây cai rô... Nla clu ngleo
Iàm, ông Ro mâl di, minl ba Ro
nuôi lai nguoi con, môl Ia clu
Tlin, lai Ia cô Ngai, ca lai dôu
bônl nlu nlau... Tôi liôu ràng,
dôi voi môl mua xuân lliôl lloi
me ôm, lôi con sung suong gâp
ngan van Iân clu Tlin, cô Ngai.
Nàm nay, don xuân Canl
Dân, du da Ia môl clang lrai,
nlung lôi vân muôn lim Iai cam
giac cua nlung ngay llang xua.
Clo cua lre con vân Ia pliôn
cuôi cung cua ngay giap Tôl,
lluong Ia ngay 30, Ieo dai lu
sang dôn cliôu lôi. Iu lre i oi goi
nlau, Ilàp cac nga duong dô vô
clo. Ðua lli di xe dap, deo nlau,
Iai co nlom so dông, ru nlau di
bô clo Iloe, clung dua nglicl,
lo reo lrôn duong. Kli lro vô,
lrôn lay dua nao cung co môl
llu gi do, Ia su clàl cliu cua bao
nliôu nga y uo c mo. Co du a
clàm ngoan loc gioi ca nàm dô
duoc bô me, anl cli lluong vao
pliôn clo Tôl. Cung co dua mua
sàm, bàng clinl sô liôn ma minl
“làng gia” duoc, nlu bô me dô
clo lu clàm riông môl con ga
lrong ca dan cua gia dinl, clàm
riông môl Iuông rau lruoc cua
nla. Ðôn Ili duoc ban, sô liôn
do se Ia cua riông, duoc me giu
lô, dôn pliôn clo Tôl lli me dua
clo ma dung.
Tôi duoc sông Iai ca luôi llo
cua minl, du ràng clo da co
nliôu dôi Ilac. Nlung linl anl
vui suong lao luc cua nlung
dua lre lli Ilông dôi. Kluôn
màl plo plac cua clu Tlin ban
rô vân vây, luy ràng clu co gia
di nliôu. Co Ie, ca cuôc doi nay,
clu se gàn bo voi mây cliôc rô
meo mo ma clàng ai llicl, giua
clôn clo dông nguoi, luong cai
Tôl cua minl lrong ngleo Ilo,
cô don.
Tan buôi clo cliôu cua ngay
cuôi nàm, nlung dua lre xom
ngle o ven sông se duo c dip
“lung lây” ma nlàl nlanl lâl ca
nlung gi co llô dung duoc ma
nguoi la vul Iai. Nlung llu do,
se Iam nôn cai Tôl don so cua
clung. Nguoi giau co cai Tôl cua
nguoi giau, ngleo co cai Tôl cua
ngleo. Co nguoi lli vui suong,
nguoi xol xa. Ðiôu quan lrong
dôi voi môi con nguoi Ia lim Iai
duoc clul gi do vui ve lrong doi.
Hôm nay, vô Iai clo Tôl quô,
nlin Iu lre con di clo sàm sua
ma nlo lloi luôi nlo cua minl.
Kli llây lrôn Iluôn màl nlung
dua lre co nliôu niôm vui, su lô
loi, lli nàm do vung quô nay
don cai Tôl rôn rang, vi o do co
su xuâl liôn cua AM NO.
VUONG THUA VIET
TRBN ÐÍNB
NUI TBUN0
Kñnh dêng Öng Nöåi nhên kyã niïåm
100 nùm öng àöî Àònh nguyïn
Chau -¡nh ¡a ónz da nJI ¡ó¡
Chau hInh dunz ónz qua Io¡ la Ic:
Ônz I¡Jn Iu
Ahunz Ihónz IJnz Ic
AJI nuoc hó Ihu
5onz cuón da\ nzJn
Ônz canh canh nó¡ Io Iho¡ Ihc
Tho¡ pha¡ Ian nzuo¡ dJn nó Ic!
Icn ónz nJn Ihuonz chónz Ia\
Ian zó¡
Ic dunz nzu -a\, dc nzhI -u do¡
Aza\ Iha IhJn ónz nóI hInh
nóI lonz
Ic Iho¡ chJp Ia\, dc Iho¡ zuonz cuo¡
Ônz dó IInh nzu\cn dJu dc
Ian quan
(Canz Ihónz pha¡ dc Ian I¡nh Ic)
Ônz dó IInh nzu\cn Io xu Azhc ¹n
Co nh¡cu danh nhJn, co nh¡cu
hao I¡cI
Aa¡ Thuc !oan: nu¡ Iun 5on IuJn I¡cI
!han ßó¡ ChJu: Iunz IJ\ nJn chJu
Chuonz dJu lan hunz ca: Azhc ¹n
Xó \¡cI
ChI nzu\cn ónz: nuoc nanh
dJn z¡au
Ônz o¡,
!cn la\ Iuó¡ chau da d¡ chJn lo
I¡cn nu¡
IInh nu¡ Thunz Ia chó ónz nJn
Tu Iuonz ónz cao \o¡ nhu nu¡
!onz ncnh nónz ónz I¡a¡ xuónz
¡uónz dónz
Io¡ ónz duoc nJ\ nuo¡ nJn
TInh ónz \Jnz \Jc I¡Jnz ¡Jn
nzhIn Ihu
'uonz !uu !hu - AóI -I phu!
Tcn ónz nhu xc nJ\ nu la\ Icn.
Xuên 2010
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 50
N
oi loi lôi loa Viôl Nam
nua cuôi llô Iy 20, lôn
luôi bôn loa sy Bui Xuân
Ilai - Duong Bicl Iiôn - Nguyôn
Sang - Nguyôn Tu Ngliôm Ia môl
cum lu lâu nlu Ilông llô lacl
roi.
Ho Ia nlung nguoi cung sinl
vao dâu nlung nàm 20 cua llô
Iy, cung lluôc vô sinl viôn cuôi
cung Truong cao dàng My lluâl
Ðông Duong lai Ha Nôi. Cuôi
1946 lo cung roi Ha Nôi Iôn cliôn
Ilu Viôl Bàc dô llam gia vao cuôc
cliôn lranl ai quôc cua dân lôc
Viôl Nam. Mua llu 1954, loa binl
Iâp Iai, lo cung lro vô Ha Nôi,
Ngliôm va Sang sông lrong lai
càn plong dôi diôn nlau cua cung
môl ngôi nla, con Iiôn va Ilai o
cacl do cung Ilông qua lai cây
sô. Tai dây suôl gân nua llô Iy, lo
Ia nlung nguoi ban lâm giao,
cung nlau lrai qua nlung llàng
lrâm Ilôc Iiôl cua xa lôi va cua
clinl ban llân lo dô cung deo
duôi môl muc dicl clung Ia lôi
loa.
Truoc lôl la lay noi vô Bui
Xuân Ilai, nguoi ra di lruoc nlâl
lrong bôn nguoi.
Òng sinl ra o Ha Nôi, lru lloi
gian o cliôn Ilu Viôl Bàc va lloi
gian so la n lrong cliô n lranl
clông My, ông dôu sông lai môl
càn plong nlo lluôc Ilu plô cô
cua Ha Nôi. Môl plân Ion cac buc
lranl cua ông ve vô plô Ha Nôi
va nguoi Ha Nôi. Clo dôn nay
vân Ilông co môl duong plô nao
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
BÕN GUONG MÃT
HÕI HOA VIET NAM
NUA CUÕI THE KY XX
ÐÕ THI PHUONG QUYNH
“Phöë”. Tranh: Buâi Xuên Phaái.
Hoåa sô Buâi Xuên Phaái.
“Chiïìu biïn giúái”. Tranh: Dûúng Bñch Liïn.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
51
mang lôn ông nlung cum danl lu
IHÒ IHAI da lu Iâu lro llanl
Ilai niôm vô ve dep bâl lu cua Ha
Nôi, cai “Iinl lôn” cua Ha Nôi:
nlung lang plô voi mai ngoi do
Iô xô, nlu ng ma ng luo ng vôi
Ioang Iô rôu plong, nlung quan
lang lrông lrai lul gio o bôn Iô
duong, nlung bong nguoi ganl
rong llâp lloang duoi lang cây...
Ilô Ilai Iuôn ngliông nga clao
dao ma vân giu llàng bàng môl
cacl bôn bi duong nlu Iicl su cli
Ia nlung lâm van lruol da va dang
lrôi qua duoi clân llanl plô nay.
Nlung nguoi nuoc ngoai clua
co dip liôu nliôu vô vàn loa Viôl
Nam, xem lranl Ilai co llô nlân
llây lranl son dâu cua ông Iây
cam lung lu cac bâc danl loa
clâu Au. Nlung nôu lo da xem
lranl Ilàc gô dân gian Viôl Nam,
lo se Ilông llô nlân llây lrong
lranl Ilai, nlung Iloang linl
duo c viô n den Ilông pla i cli
giông RouauIl, cacl xu Iy mang
mau Ilông plai cli plang plâl
Marquel ma con co nguôn gôc lu
lranl dân gian Ia ng Ðông Hô ,
lranl Hang Trông cua Viôl Nam.
Va nlu ng vô l son ma nl me
plong Iloang goi la Iiôn luong
dôn VIamincI lay Harlung da lrao
Hoåa sô Dûúng Bñch Liïn. Hoåa sô Nguyïîn Saáng. Hoåa sô Nguyïîn Tû Nghiïm.
“Trong vûúân”. Tranh: Nguyïîn Saáng.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 52
ra lu clinl suc manl nôi lâm cua
Ilai - dây dau don va Ilal Ilao.
Ilai co Ilông il nlung buc
lranl dep vô biôn va vô nlung
vung quô ông da lung di qua.
Nlung ông dàc biôl nlay cam voi
nglô lluâl Cleo.
Nôu la biôl câu ca dao Viôl
Nam sau dây noi vô cleo:
T¡a¡ nzhc I¡cnz I¡ónz nuc Ionz
Ca¡ nzhc I¡cnz I¡ónz lo chónz
na d¡
Ta co llô liôu duoc cleo clinl
Ia môl plân lôn cua Iang quô
miôn Bàc Viôl Nam ma Ilai da
miôu la lai linl ve dep da linl dây
suc sông cua nlung nlân vâl nu,
cai lai luoc lom linl dây lri luô
cua nlung vai lô nông dân, Ilông
plai cli lrôn sân Ilâu ma con o
lâu lruong.
V.Hugo co viôl ràng: “Ll loul
lomme esl un Iivre ou Dieu Iui
môme ôcril” (Va nguoi nao cung Ia
mô l quuyô n sa cl ma lu lay
Tluong Ðô da viôl nôn). Ilai clo
la llâu liôu y luong do qua cac
lranl clân dung cua ông.
Nlung ông con co môl Ila
nàng diôu Iy Ilac Ia llôi Iinl lôn
vao môi dô vâl nlo mon nlâl
lrong cac lranl lïnl vâl cua ông:
môl cai diôu cay, môl ngon den
dâu loa, môl cai ông dung bul, cai
bal vo Iàn Ioc lrong goc plong...
duong nlu dang Iô voi la vô llân
plân clung va con nguoi, Iop bui
plu lrôn clung cung clinl Ia Iop
bui lloi gian cua Iicl su la da va
dang sông.
Nla plô binl nglô lluâ l
Ieffrey Hanlover da viô l rà ng:
“Òng xu Iy nlung cli liôl nlo mon
nlâl môl cacl ngliôm luc va lrang
lrong, Iliôn clung co suc nàng va
lâm quan lrong cua môl ngli Iô
llân llanl loàc môl llanl licl”.
Nglô lluâ l dô i vo i Ila i Ia
lliông Iiông nlu vây.
Nôu la biôl duoc Bui Xuân Ilai
lluong duoc goi Ia Giesus - loa sï
Ilông plai cli vi guong màl llanl
lu va cai nlin dal dao yôu lluong,
xol xa ma con vi loan bô plâm cacl
cua ông la moi liôu nguoi Viôl
Nam va Ilông il ban be llô gioi
yôu môn ông dôn nluong nao.
Duong Bicl Iiôn sinl lruong
lrong môl gia dinl lri lluc quan
Iai rôi lro llanl nguoi lri lluc -
nglô sy yôu nuoc lu 1946. Òng da
lu ng da l gia i lluo ng cao nlâ l
lrong cac cuôc lriôn Iam cua Viôl
Nam 1948 va 1950 ( lô cluc lrong
lloi Iy Ilang cliôn clông lluc
dân Ilap). 1952 ông duoc cac nla
vàn nglô Viôl Nam lôi ây clon
Iua moi Iôn cliôn Ilu Viôl Bàc
sông canl Clu licl Hô Cli Minl
lrong lloi gian vai llang dô lluc
liôn lac plâm vô Ianl lu cao nlâl
cua Viôl Nam. Nlung co Ie vi cam
nlân cua ông vô Clu licl Hô Cli
Minl Ilông giông cac nla Ianl
dao vàn nglô nôn du ông da gli
clep râl nliôu Iy loa co gia lri ma
ông vân Ilông llô liôn môl lac
plâm nao. Cli mai loi Triôn Iam
loan quôc 1980 ông moi lrung bay
môl buc lranl son mai Ilô 1m x
1m80 voi nlan dô: Hô Clu licl
qua suôi (di công lac). Buc lranl
clinl pluc nguoi xem boi môl ve
dep vua Iang man vua lung lrang
va da duoc lrao giai nlâl.
Ban lay lai loa cua ông llô
liôn lrong nliôu llô Ioai: son dâu,
son mai, pasleI, aquareI... Vô son
dâ u, plong ca cl lô i loa cu a
Duong Bicl Iiôn gân voi cac loa sï
â n luo ng Ila p. Trong ca c bu c
lranl cua ông, Ilông gian lluong
lloang rông nlu lul suy lu cua
nguo i xem va o mô l nô i buô n
mônl mang vô môl ve dep vua ruc
ro vua mong manl cua môl Aza\
\a nz, Ch¡c u \a nz (lôn ca c bu c
lranl), nôi buôn ây man mac ngay
ca Ili la ngàm môl vu mua bôi
llu (Aua \anz). Òng nôi liông voi
gam mau xanl nle lay plol lông.
Nliôu buc lranl clân dung cua
ông dô Iai clo llây loa sï co môl
lâm lôn plong plu va vô cung
nlay cam. Òng da llô liôn duoc
ve dep dàm llàm vua Iiôu lanl
vua Iliôm nluong clâl clua môl
nôi lâm bi ân cua nlung nguoi
plu nu Viôl Nam.
Duong Bicl Iiôn Ia môl lrong
nlung loa sï gân nlâl voi vàn loa
clâu Au. Cuô n sa cl gô i dâ u
giuong cua ông Ia A Ia reclercle
du lemps perdu (Ði lim lloi gian
da mâl) cua MarceI Irousl, ông
yôu Ieon ToIsloi va Goelle. Òng
ngliô n ngâ m lriô l lo c cu a
Sigmund Ireuard, cua Iung. Òng
lluong ngâm nga llo cua Mussel,
BeaudeIaire, LIuard... Òng lim
llây o lac plâm cua lo nlung
nguoi ban lri Iy vô sô plân con
nguoi.
Òng Ia môl con nguoi râl linl
lô nlung cung dô bi lôn lluong.
Ia môl nguoi lrung lluc voi ban
llân minl, llô clâl va linl llân
cu a ông lluo ng nla y ca m vo i
nlung Ilia canl bi Iicl lrong xa
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
“Àiïåu muáa cöí”. Tranh: Nguyïîn Tû Nghiïm.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
53
lôi, vi vây lrong môl lloi gian Ila
dai vô cuôi doi, cam llây Ilông
loa duoc vao lrao Iuu nglô lluâl
ca ngoi clung cua xa lôi Iuc ây,
ông lâu nlu Ilông llam gia bâl
cu cuôc lriôn Iam nao. Òng cli ve
lranl dô clia se lâm linl clo môl
sô ban be llân lliôl, lrong sô do co
buc lranl son dâu “Gui Ioi clao
IacqueIine” Ili ngle lin nang lu lu
sau cai clôl cua Iicasso. Òng giao
du râl il. Môi Ili ra plô, ông
lluong Ilom minl duoi cac lang
cây lrôn le plô, up màl minl vao
clinl bong minl. Òng llu minl
lrong môl càn plong nlo, dô dac
don so. Buc lranl duy nlâl lreo
lrôn luong Ia nel ve lôn nliôn
vung vô bàng bul cli mau cua môl
em be ve Iôn màl lrai cua môl bia
Iicl. Môl buôi lôi mua dông, lôi
dôn cloi ông. Tlây lôi rel run, ông
Ià ng Ie cle ca i glô dâ u lrong
plong, dô dôl Iua suoi. Òng lrâm
ngâm doc bôn câu llo lricl lrong
bai llo Iour vivre ici (Ðô sông o
dây) cua IauI LIuard:
]c I¡- un, I’azu¡ n’a\anI
alandonnc
In Icu pou¡ cI¡c -on an¡
In Icu pou¡ n’¡nI¡odu¡¡c dan-
Ia nu¡I d’h¡\c¡
In Icu pou¡ \¡\¡c n¡cux.
(Tó¡ nhon nóI nzon Iua,
I¡o¡ xanh lo Ió¡,
AóI nzon Iua dc Ian lJu lan
AóI nzon Iua dc chu¡ \ao
dcn dónz
AóI nzon Iua dc -ónz
Ihoa danz hon).
Nlung giol nuoc màl Iong Ianl
dong lrong càp màl ông.
Sau llang sau cai clôl cua Bui
Xuân Ilai, ông cam llây “minl
dang clung Iiôn su ra di lu lu cua
minl” (Ioi ông noi voi ông Hao
Hai - môl nguoi ban llân) ông
muôn ve môl buc lranl cuôi cung
nlu môl Ioi lrôi lràng. Nlung ông
Ilông Iip loan llanl. Sau lai
luân Iiôn cli uông ruou, Ilông àn,
ông nga xuô ng ngay lrôn mà l
lranl dang ve do, lay con dang
nàm clàl cây bul ve. Kli ông nàm
lrong quan lai, lrôn màl ông con
dinl nlung vôl son cua buc lranl
dinl mônl nay. Tlông diôp cuôi
cung cua buc lranl ây Ia gi` Co
plai nlu co Iân ông noi voi ông
Hao Hai: do Ia môl plu nu lrong
lu llô nua nàm nua ngôi ma ban
lay plai cua nang se viôl lôn lôi
(cung Ia clô ông se Iy lôn). Nlung
lleo môl sô ban Ilac cua ông lli
Ili quay buc lranl lleo cliôu
Ilac se llây môl nam va môl nu
dang Iao vao ôm clàl nlau lrong
môl lâm lrang vua say dàm vua
llang llôl giua môl Ilông gian
luyôn ao cua gam mau xanl bay
bông va mông Iung nlu mây lroi
lay nlu môl giâc mo. Ban vô buc
lranl na y loa sï Nguyô n Tu
Ngliôm co viôl: “Buc lranl bo do
cua Duong Bicl Iiôn Iai dung clâl
Ia ng ma n cu a Iiôn. Nliô u bu c
lranl do dang Iai co ve dep loan
clinl riông - buc lranl cuôi cung
cua Iiôn (N.T.N.18/12/1991)”.
Ilai clàng do cung Ia cam
nglï vô cuôc doi va su ngliôp cua
loa sy Duong Bicl Iiôn.
Nguyôn Sang lung noi voi ban
be: “Trong cac loa sy Viôl Nam,
lôi yôu nlâl Sang, nli Iiôn”. Hai
ngay sau cai clôl cua Iiôn o Ha
Nô i (14/12/1988), la i Sa i Go n,
cacl Ha Nôi gân lai nglin cây sô,
Nguyôn Sang Iàng Ie qua doi.
Nguyôn Sang sinl o miôn Nam
Viôl Nam nlung sông plân Ion
cuôc doi o Ha Nôi. Trong con
nguoi ông co nlung lô clâl gan
goc, nông nliôl, plong Iloang
cua nguoi nông dân dông bàng
sông Cuu Iong va linl cacl Ilang
Ilai, llâm lluy cua Ie sy Bàc Ha.
Òng Ia môl ca linl manl me vao
bâc nlâl lrong lôi loa Viôl Nam.
Ca linl ây Iôl lop voi Iong yôu
nuoc va lai nàng cua ông da lao
nôn nlung buc lranl dep nlâl cua
Viôl Nam vô dô lai cacl mang.
C¡Jc dóI Ianz Ió¡ (1954), KcI nap
Ia nz o I¡c n ß¡cn !hu (1963),
Thanh n¡cn Ihanh dónz (1979)...
Nlung buc lranl do Iicl lluoc
Ilông llâl Ion nlung voi nlung
linl llô clàc nicl, gan goc lrong
môl bô cuc vua clàl vua lloang
voi nlung nel bul doc ngang qua
quyôl da dong Iai mai mai lrong
nguoi xem ân luong vô môl cuôc
cliôn lranl ai quôc vua Ilôc Iiôl
vua loanl lrang cua nlung con
nguoi Viôl Nam clâl plac va liôn
lâu.
Òng Ilông cli Ia môl nglô sï -
công dân xuâl sàc, lai nàng cua
ông con llô liôn o nliôu dô lai
Ilac: ve dep vua cô Iinl vua cao
sang cua nlung ngôi clua (Clua
Ilô Minl, 1966), cua môl vung
nui llâm u (Iàc Bo, 1969), ve dep
binl di cua môl goc Iang (Trong
vuon cluôi, 1981), nlung lro cloi
dân gian vua nao nliôl vua càng
llàng lrong dip lôi Iang: cloi ga,
cloi lrâu, dâu vâl, mua vong...
(lrong nliôu buc lranl) cliôu sâu
lâm lu con nguoi (Tinl cam loa sï,
1956, Trong vuon, 1978)...
Hang Ioal lranl clân dung cua
ông Ilông cli diôn la linl cacl ma
con Ia sô plân cua nlung con
nguoi Iao dông binl lluong loàc
nlung con nguoi liôu biôu clo môl
lloi dai: cac nla vàn, cac loa sï,
cac lri lluc...
Nlung dàc biôl plai noi dôn
nlu ng clân dung lu lo a cu a
Nguyôn Sang. Iuôn Iuôn Ia dôi
màl mo lo nlin xoay vao llô gioi
xung quanl, vuol qua ca Ilông
gian va lloi gian. Ðôi màl cua con
nguoi da lrai ngliôm qua nliôu
dau Ilô lrong doi sông riông: plai
xa nguoi vo dâu liôn (môl plu nu
Ilap) lrong nlung ngay dâu cua
cuôc Ilang cliôn loan quôc (cuôi
1946) va sau do loan loan bàl lin.
Tô clu c da m cuo i Iâ n llu lai
(1977) ông cli co môl minl vi
nguoi vo nga bônl bâl ngo plai
nàm lrong bônl viôn va clàng bao
Iâu sau da qua doi. Tiôp do Ia cuôc
sông cô don dàng dàc. Nlung dôi
màl ây cung con Ia môl nguoi biôl
clôn sâu bi Iicl cua riông minl dô
lâm lôn loa vao nôi buôn Ion Iao
lon, Ilàc Iloai lon vô sô plân
con nguoi lrong môl lloi dai ngôn
ngang rôi boi boi cac cluân muc
dao Iy, plap Iy cua xa lôi cu da bi
dâp lan, ma linl dung vô cai moi
vân con mo lô.
Nlung nàm cuôi o Ha Nôi, ông
lluong loi môl quan ruou o duong
Nguyôn Kluyôn (gân Vàn Miôu).
Òng ngôi môl minl, im Iim lrong
môl goc riông, dàm dàm nlin vao
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 54
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
clô lu Ilông. Màl lroi clay dân
lrôn nguoi ông Iam clay xem canl
lay dô lrân cua ông, ông cung
Ilông lô dông dây. Co Ie vi llô co
nguoi clo ràng buc Khónz z¡an
(son dâu, 1961) moi Ia lu loa dicl
lluc cua ông: nguoi dan ông voi
Ilôi linl vuông vuc sung sung o
lrân, xam nàng, ngôi quay Iung
nlin clàm clàm ra biôn, voi suc
nàng uu lu cua Ilôi da lang. Ta
cung co llô Iiôn luong voi buc
lranl Ie Ge anl (Nguo i Ilô ng
Iô ,1820) cu a Goya. Co su Ila c
nlau: nguoi Ilông Iô ây ngôi duoi
anl lràng, con Nguyôn Sang ngôi
duoi anl màl lroi lliôu dôl nlung
llân llai cua lai buc lranl râl
giông nlau: Có don \a hunz I¡anz
l¡cI lao!
Kloi plai noi loi su dong gop
Ion Iao cua ông lrong viôc dem Iai
clo ngôn ngu lôi loa Viôl Nam
môl buoc ngoàl moi, môl cuôc
cacl lân Iô ca lrong Iïnl vuc son
mai va son dâu. Òng Ia nguoi da
Ilai llac llanl công lôi loa liôn
dai clâu Au o nliôu pluong diôn,
nlâl Ia o pluong diôn câu lruc va
biôn loa linl llô ma vân Ilông
xa ro i nglô lluâ l dân gian cô
lruyôn cua Viôl Nam.
Clung la lrân lrong Nguyôn
Sang con vi ông da lu bo lâl ca dô
dôn voi nglô lluâl bàng “môl lâm
Iong va lai ban lay lràng” (Ioi ông
plal biôu lrong Iô Ilai mac lriôn
Iam ca nlân dâu liôn o Viôl Nam,
8/1984). Ca cuôc doi ông da plan
cliôu Iung Iinl luyôn ngôn nglô
lluâl cua ông: “Nôu Ilông plai vi
nglô lluâl anl co rai liôn dây
duong lôi cung dâm Iôn ma di.
Con vi nglô lluâl lôi co llô nlàl
lung dông xu môl dô sông”
Nliôu nguoi nuoc ngoai am
liôu lranl va gioi plô binl my
lluâl Viôl Nam da “quen nlin
Nguyôn Tu Ngliôm nlu nguoi
loa sï Ion nlâl vô su lluc linl lâm
lôn nglô lluâl Viôl Nam lruyôn
llông (Tlai Ba Vân - nla plô binl
my lluâl)”.
Nguyôn Tu Ngliôm ra doi o
Nglô An - môl vung dâl da nay
sinl bao nlân lai Iiôl xuâl vô
clinl lri va vàn loa. Òng da di lu
Iang quô Viôl Nam voi bao lruyôn
lluyôl Iicl su va cac cluyôn cô
licl, cac bai ca dao, dân ca dô dôn
voi my lluâl clâu Au, nàm vung
cac llu plap lao linl liôn dai cua
cac loa sï bâc llây rôi Iai quay vô
voi quô luong Viôl Nam. Ðo cung
Ia con duong ma Iicasso lim dôn
nglô lluâl clâu Ili, Van Gogl
loc loi o lranl Ilàc gô Nlâl Ban,
Gauguin sông plân cuôi doi o
quân dao Marquise. Suôl nua llô
Iy, lrong Ili Ilông il nlung loa
sï Ilac con bàn Iloàn do duong
lli Ngliôm môl minl môl bong
miôl mai Ilai llac lu manl dâl
ông cla nlung mô lip nglô lluâl
cua lrông dông Ðông Son, cua
nlung manl gôm con vuong Iai lu
cac lriôu dai Iy - Trân - Iô, cua
diôu Ilàc gô - da o dinl - clua va
ngôn ngu nglô lluâl cua lranl
dân gian. Òng lung noi: “Tôi lim
llây lrong dân lôc co nlân Ioai va
liôn dai”. Vi vây Ilông il nguoi
nglï ràng lranl Ngliôm “co llô
dân cam nglï cua clung la qua
suôl cliôu dai Iicl su, llâm dâm
nliôu di san nglô lluâl cua cla
ông, lâp llu Iinl lôn dâl nuoc
nlu môl macl llo Iiôn loi, Ilông
cân va Ilông llô clia giai doan.
Tlanl dal dôc dao ây mo rông
Ilai niôm Iim - cô ma clung la
luo ng nlu da nà m vu ng” (Iô
Tlanl Ðuc - loa sï, nla plô binl
my lluâl).
Ngliôm co môl sô lac plâm vô
dô lai Iicl su xa lôi nlung nlin
clung ông co nàm mang dô lai:
Tlanl Giong - Mua dân gian - Hôi
Iang - Tre em - Muoi lai con vâl
liôu biôu clo muoi lai llang lleo
Iicl pluong Ðông.
Nàm dô lai do duoc ông llô
liôn qua muôn linl van lrang voi
môl bul plap lung loanl lluc - ao
biôn loa Ilôn Iuong nlu nlung
biôn lâu cua nla soan nlac lai
nàng.
Nlin lloang, la clua llây lôl
ve dep cua lranl ông boi dô bi Iâm
Iân vô su don gian va bàng plàng
lai cliôu. Tluc ra ông clàng con
dung Iai o cai bô ngoai loi lol cua
su vâl ma dân la llàng loi môl llô
gioi nôi lâm vô cung plong plu
va plu c la p. Ma u lrong lranl
Ngliôm lluong lrâm âm, gian di
nlu mau vôi buc luong ngôi clua
cô, mau bun dâl cua ao Iang vây
ma vân clo nlung cam giac llâm
my llâl cao sang. Ngôn ngu lôi
loa cua Ngliôm cô dong va bi ân
nlu lâm Iinl pluong Ðông.
Gio ng lrong lranl Ngliôm
Ilông cli Ia môl nlân vâl cua
lruyôn lluyôl Iicl su Viôl Nam, no
Iôl linl Ili placl anl lung cua
nguoi dân binl lluong clông cai
ac, bao vô cai lliôn. Nlung nguoi
dân quô Ilông ro màl lrong cac
diôu mua dân gian llu lul la vao
lrang llai llàng loa lôl dô cua
lâm lôn lo dô loa nlâp voi lliôn
nliôn, llân llanl va lô liôn.
Ðô dong gop clo nglô lluâl
Viô l Nam mô l la i sa n Io n Iao,
Ngliôm da plai co môl lâm luyôl
va Iong can dam pli lluong dô
clôi bo clinl nôi dau cua riông
minl, llo o ca voi cuôc sông cô
dôc cua minl.
Ilai - Iiôn - Sang bo ông ra di
da gân muoi nàm. Ngliôm nuôl
nuoc màl vao lrong, nlân Iây ganl
nàng cô don va lracl nliôm nguoi
nglô sï ma ca ba nguoi ban llân
da lrul Iôn vai ông.
Ca bôn loa sï Ngliôm - Sang -
Iiôn - Ilai dôu lôl ngliôp lruong
my lluâl lrong bôi canl Iicl su
Viôl Nam vua moi danl dôc Iâp
da Iai buoc vao cuôc Ilang cliôn
lruong Iy bao vô Tô quôc va nglô
lluâl llô gioi buoc vao lloi Iy lâu
cliôn va plân loa Iicl Iiôl. Môi
nguoi lleo cacl cua minl, lo da
bàng lâm luyôl, bàng lai nàng,
bàng Iao dông miôl mai, bàng Ilal
vong vuon loi môl cai dep dicl
lluc, da vuol qua bi Iicl ca nlân
dô lim duoc duong di dung luong
lrong cuôc cacl mang lôi loa liôn
dai Viôl Nam, dua nglô lluâl Viôl
Nam liôp cân voi llô gioi ma vân
giu ban sàc cua minl.
O nliôu noi lrôn Viôl Nam, co
dôn llo bôn vi llanl bâl lu (Tlanl
Giong, Tlanl Tan Viôn, Clu Ðông
Tu, Iiôu Hanl). Trong ngôi dôn
lôi loa Viôl Nam nua cuôi llô Iy
20 IHAI - NGHILM - SANG -
IILN cung Ia “lu bâl lu”.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
55
TRÂU CAU QUAN HO
PHAM ÐÃNG MUI
Phoá trûúãng Àoaân Àoaân Dên ca Quan hoå Bùæc Ninh
K
lông biôl lu bao gio, lrong
plong lu c giao liô p cu a
nguo i Viô l Nam, "miô ng
giâu" da Ia "dâu câu cluyôn":
"Cau non liôn clum Iong dao
Giâu lôm canl pluong lliôp
lrao clo clang..."
Hoàc Ia:
"Ao¡ nzuo¡ xo¡ nóI n¡cnz z¡Ju.
Khónz Jn cJn IJ\ cho nhau
lJnz Ionz"...
Cung co Ili nguoi la con muon
miông lrâu dô om o, lan linl:
"Co giâu ma clàng co cau
Iam sao clo do môi nlau lloi
Iam".
Trai ga i muô n nôn vo nôn
clông, muôn xe lo Iôl loc lràm
nàm, moi llu luc lruoc sau dôu plai
co miông lrâu dua duong dân Iôi:
lrâu vân danl, lrâu dam ngo, lrâu
àn loi, lrâu xin cuoi, lrâu don dâu...
"Cau non tiïån chuäm loâng àaâo
Giêìu tïm caánh phûúång thiïëp trao cho chaâng..."
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 56
"Giâu xanl, cau lràng, clay
lông
Vôi pla voi nglïa, lluôc nông
voi duyôn".
Trong dân gian, nguoi xua Iuôn
quan niôm: "Miông giâu Ia dâu
nla nguoi". Nlân lrâu cua "nguoi
la" luc Ia bàng Iong Iam vo, Iam
dâu con nla nguoi la rôi. Vi llô,
me cla lluong ràn day con gai
Ilông llô dô dai môl Ili nlân
lrâu:
"...Hoi ràng cô ây lrôn duong di
dâu`
Tlua ràng em di lai dâu
Hai anl mo lui, dua giâu moi
àn
Tlua ràng bac me em ràn:
Iam llân con gai, clo àn giâu
nguoi...".
Trong quan lô xa lôi, miông
lrâu con llô liôn linl nguoi nàng
nle, nông sâu:
"Yôu nlau - cau sau bô ba.
Klông yôu - cau sau bô ra Iam
muoi".
Nlung Ili duoc moi lrâu, llây
miông cau lo ma vôi câm cung
clua là n Ia nguo i lu ng lra i
ngliôm, boi cla ông la con co câu:
"Tlân em nlu miông cau Ilô
Nguoi llanl llicl mong, Ie
llô llam day".
Nôu nlu lrong dân gian, lrong
linl yôu dôi Iua: "Miông giâu Ia
dâu nla nguoi" lli lrong giao liôp
Ouan lo, miông lrâu cung co y
nglïa dàc biôl lrong môi cuôc ca
lal giao duyôn...
Ðô lo lâm Iong lrong ban, dô
Iloe lai "gia clanl nu công", môi
Ili Ouan lo lôm lrâu don Ilacl,
nguoi xua lôl suc cân lrong, công
plu va gui ca lâm Iong minl lrong
miông lrâu canl pluong. Nguoi
duoc dam nlân lôm lrâu don ban
plai lruc liôp di clo lim cau Ien
vo. Vô clon cau: cau gia lay non,
cau lron lay lloi, cau lo lay nlo,
ma cau mau gi... nlâl nlâl plai
duo c linl loa n, luyô n clo n Iy
cang. Vô clon lrâu: Ia lrâu nlo
qua Ilông llô dung duoc, lo qua
plai càl xen xung quanl Iam clo
nlung duong viôn se bi llâm Iai
Ilông dep. Ia lrâu gia qua lli Ili
cuôn, gâp dô gay, non lli môm oàl
Ilo lôm... Nôn pla i clo n lrâ u
banl le. Clon vo: Ilai clon vo
Iluc lo, mau canl sen. Nôu Iluc
vo clu vi nlo lli Ili Iang miông
vo Ilông llô lo ban. Ma miông vo
Ilông lo ban lli Iam sao co llô càl
lia lrang lri dep duoc. Con nôu, vo
Ilông plai Ia "canl sen" ma lràng
nlol lli mau vo Iâp Io Iân voi mau
cau va Ilông llô co môl miông
canl pluong voi dây du sàc mau
Iông Iây, lai loa, lôn Iân ve dep
cua "Trâu xanl, cau lràng, clay
(vo) lông"...
Ngoai viôc clon lrâu, cau, vo,
nguoi lôm lrâu muôn co miông
lrâu dep Ilông llô Ilông Ien
clon clo minl môl "con dao be be
sàc llay". Xua, dao bô cau duoc
xem Ia Ioai dao sàc nlâl. Ðôi màl
dep cua lliôu nu sang Iong Ianl,
sàc ben, co Iam ai do plai quôn àn
biông ngu: "Màl em Iung Iiông day
lroi. Hô ai vuong plai môl doi
ngân ngo", lli cung cli duoc so
sanl vi von: "Màl sàc nlu Ia dao
cau...".
Dao co sàc, ban lay bô cau, càl
vo co Ileo moi duoc môl Ioi Ilen
Ia: Bô miông cau, Iang miông vo
lrông da min duong dao. Con nôu
dao cun, bô vung... lli Ilông llô
co "Trâu xanl, cau lràng, clay
lông" ma miông cau sau Ili bô se
llâm Iai lrông llâl vô duyôn...
Giua lôi xuân, cung voi miông
lrâu canl pluong luoi duyôn, bon
Ouan lo Iiôn anl moi bon Ouan
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Trêìu caánh phûúång.
Múâi trêìu.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
57
lo Iiôn cli xoi lrâu cung bàng
nlung Ioi giao liôp vua linl lô,
vua lrân lrong, Iliôm nluong, vi
nlu:
"Nlâl niôn nlâl Iô, nàm moi
llang xuân, anl em clung lôi di
lôi câu may, linl co Iai gàp nguoi
dây. Xin moi duong Ouan lo Iiôn
cli xoi Ilâu giâu, rôi câl Iôn dôi
câu. Truoc Ia dô ngay xuân gàp
nliôu may màn, sau Ia dô anl em
clung lôi duoc loc doi dôi Iôi dôi
câu dây a...!".
Nôu cac Iiôn cli co y bàng Iong
ca voi bon Iiôn anl moi lrâu, lli
môl nguoi lrong bon lo se dai
diôn dap Ioi:
"Ngay xuân llong lla, cli em
clung em di lôi câu may, linl co
Iai gàp nguoi dây. Ðuong Ouan lo
Iiôn anl clo àn giâu lli... cli em
clung em xin nlân a...!"
Nôu da nlân lrâu, àn lrâu lli
cuôc lal giao duyôn, dôi dap se
duoc liôn lanl Iiôn sau do.
Nlung Ilông plai lâl ca cac
cuôc moi lrâu cua Ouan lo Iiôn
anl dôu se co Iiôn cli nlân lrâu rôi
canl lal diôn ra. Trong lluc lô, o
cac lôi vung Ouan lo xua da co
Ilông il nlung cuôc Iiôn cli lu
clôi Ilông nlân lrâu cua Iiôn anl.
Iy do Ilông nlân lrâu duoc cac
cu clo biôl Ia co nguyôn nlân lu
viôc: Bon Ouan lo Iiôn cli da co
ban len lo dang di lim ma clua
gà p ba n. Ngoa i ra co n co lai
nguyôn nlân Ilac Iliôn Ouan lo
Iiôn cli Ilông llô nlân lrâu:
Môl Ia, Ili cac Iiôn cli plal
liôn bon Ouan lo Iiôn anl nay
nliôu vôn, nliôu bai, lai nàng vuol
lrôi. Nôu dem so sanl luong quan
Iuc Iuong se Ia: "Nguoi nlu lràng
sang Ilàp noi. Lm nlu dom dom
dao cloi bo rao", nôn Ilông llô
nlân lrâu rôi dôi dap vui ca.
Hai Ia, bon Ouan lo Iiôn anl
nay lai non, vôn mong, Ilông llô
du suc dua ca voi minl. Kiôu nlu
man biôu diôn "Vo Tong da lô"
lrôn sân Ilâu. Vo Tong vua dâm
môl qua, lô da clôl Iàn quay lli
con gi Ia lâp dân... O dây, Iiôn cli
vua ra vai câu dôi, Iiôn anl da
Ilông llô ca dap Iai lli cuôc lal
con co gi Ia vui...`
Nlung du Ouan lo Iiôn anl
nliôu câu lay vôn il, lai nàng vuol
lrô i lay Iâ n dâ u di la l giao
duyôn... lli Ili clô i lu Ilông
nlân lrâu, Iiôn cli vân nlâl nlâl
Iliôm nluong, lrong ban:
"Da, miông giâu àn nàng bàng
cli
An rôi sau biôl Iây gi lra on..."
Hoàc Ia:
"Clung em con ca sua non màng
An giâu da vây, biôl... noi nàng
llô nao a!"
Tuy bi Iiôn cli clôi lu, nlung
Iiôn anl vân nai ni moi lrâu llôm
môl dôi Iân nua. Vi du co muôn
nlân lrâu, muôn ca lal voi Ouan
lo Iiôn anl dôn dâu di nua, lli
Ouan lo Iiôn cli cung Ilông bao
gio dông y nlân lrâu ngay lu câu
moi dâu liôn. Ðo clinl Ia nel duyôn
dang, y nli lruyôn llông cua nguoi
con gai Viôl Nam xua noi clung,
dàc diôm nôi bâl lrong plong cacl
giao liôp cua Ouan lo Iiôn cli Bàc
Ninl noi riông vôn da duoc lôn lai
va duy lri lu nliôu llô Iy.
Nga y nay, lrong co clô lli
lruong, lrong lloi mo cua... mong
sao nlung cô gai Viôl Nam Ilông
quôn nlung nel dep ngan xua noi
la ao dai, nôp Ilàn mo qua, miông
lrâu giao duyôn... va môi Ili nlân
"lrâu" cua nguoi Ilac gioi vân con
giu duoc môl clul e Iô, môl clul
ngâp ngung, môl clul llen llung
râl dep, râl riông, râl vàn loa cua
nguoi con gai Viôl...!
"Múâi ngûúâi xúi möåt miïëng giêìu. Khöng ùn cêìm lêëy cho nhau bùçng loâng"...
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 58
M
ô côi cla me lu nàm 3
luôi, duoc nguoi di dem
vô nuôi clo àn lo c,
Iluong Ioan Ion Iôn lrong linl
lluong yôu dum boc cua gia dinl
di ruôl. Môl buôi di loc, buôi con
Iai o nla lrông em va Iam viôc Iàl
vàl dô di ra clo ban lang, cliôu
cliôu bông em di cloi Ilàp xom,
Iluong Ioan lluong dôn dung
ngoai Io day ca cô do nlac sï
Hoang Nô giang day dô ngle lal.
Iluong Ioan dâm ra mô nglô lal
va Ien di xin vao loc o Io ca cô nay.
Cli duoc loc co lai llang, nlung
nlo co nàng Iliôu nôn Iluong
Ioan da Iïnl lôi duoc gân lôl cac
bai ban cai Iuong dô Iam lanl
lrang vao nglô.
Iuc nay ông bâu Muoi Tiôn,
ban llân cua nlac sï Hoang Nô,
Iâp doan Xuân Moi, moi nlac sï
Hoa ng Nô Ia m cô vâ n va xin
nguyôn ô-Iip loc viôn cua Io ca cô
Hoang Nô vô Iam diôn viôn clo
doan. Du gia dinl Ilông clo di,
nlung Iluong Ioan Ili ây moi 13
luôi vân nguyôn lleo doan lal.
Ðoan Cai Iuong Xuân Moi co
Ila nliôu dao nlung Iai lliôu Iep
nôn llâ y Hoa ng Nô giao clo
Iluong Ioan loan cac vai Iep va
dong clanl lâu lôl cac vo cua
doan. Clo dôn ba nàm sau, Ili
Iluong Ioan 16 luôi lli cli moi
giâl minl va llem lal cac vai dao,
nlung doa n Ilông clâ p nlâ n.
Iluong Ioan da roi Ðoan bo vô
nla. Tlây clau Ilô cuc vi lleo
nglô lal nôn nguoi di Ilông clo
Iluong Ioan di lal nua ma bàl cli
loc liôp. Ðuoc Iôn Iop, nlung lâm
lri Iluong Ioan Iuc nao cung nglï
dôn sân Ilâu, gàng guong dôn
lruong clo di vui. Biôl Iluong
Ioan nàng Iong voi sân Ilâu, Iai
lay cup cua di Iang llang nôn di
râl giân Iluong Ioan. Di muôn
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NGOC ANH
Ðon phuong láp nghiè p. khòng nguoi dán
dat. do dá u. nhung bang tai nang va su nò
luc. còng thèm mò t chut may man. tu nhung
vai dò ng áu. HSUT Phuo ng Loan da tro thanh
mòt cò dao tai sa c trong lang sán kháu cai
NSÛT Phûúång Loan.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
59
lluc liôn Ioi lua voi me Ioan Ia cô
gàng clo Ioan àn loc dôn noi dôn
clôn. Tlô ma con Ilông ngle Ioi
di... Nlung llây clau minl vân
cuong quyôl clon nglô lal nôn di
cung danl clao llua, clâp lluân
clo Iluong Ioan liôp luc di lal.
Sinl ra la i Sa i Go n, nlung
Iluong Ioan da neo dâu o Ila
nliôu doan lrôn lâu lôl cac linl
Nam Bô. Bàl dâu lu nàm 1983, vai
nang Son (vo Tinl lân llâm cung)
lrôn sân Ilâ u Ðoa n Ca i Iuong
Vung Tau - Côn Ðao da lao môl
buoc ngoàl Ilàng dinl Ila nàng
diôn cac vai dao cua Iluong Ioan.
Tiôp do, Iluong Ioan llam gia
diô n la i ca c doa n Tla p Muo i
(Ðông Tlap), Cao Nguyôn (ÐàI
IàI), Iong An I (Iong An), Sông
Hâu I. Sau Ili doal Huy cluong
va ng la i Hô i diô n Sân Ilâ u
cluyôn ngliô p loa n quô c nàm
1990, Iluong Ioan vô công lac clo
Ðoa n Ca i Iuong Trung Hiô u
(lluôc So Công an TI Hô Cli
Minl), sau do Iluong Ioan Iai
quay vô linl công lac clo doan
Iong An duoc 6 llang, rôi công lac
clo doan Sông Hâu 1 gân lai nàm
rôi vô nla mo quan ban ca plô.
Sau qua lrinl lacl linl Hâu Giang
(cu), doan Sông Hâu 2 duoc plân
vô Cân Tlo va dôi lôn llanl doan
Tây Ðô. Ðoan Tây Ðô lai loal
dông, cluân bi vo du lôi diôn loan
quôc, do lliôu dao clanl nôn bâu
I l Ouà n Iôn lla nl plô mo i
Iluong Ioan vô công lac dô clua
clay. Klông ngo, su clua clay
vao gio clol da giup Iluong Ioan
co diôu Iiôn Ilàng dinl minl.
Cu ng vo i Tro ng Hu u, Iluo ng
Ioan da dem vô clo doan Tây Ðô
lai luy cluong vang lrong Iân
Hôi diôn do. Riông Iluong Ioan
con duoc Tap cli Sân Klâu Viôl
Nam lrao làng giai Diôn viôn Tai
sàc. Kô lu dây, lôn luôi Iluong
Ioan duoc nliôu doan cai Iuong
lrôn ca nuoc biôl dôn. Kli do,
Ðoan Vàn Công TI Hô Cli Minl
da moi Iluong Ioan vô công lac.
Iluong Ioan da vuol qua nlung
bo ngo ban dâu dô Ilàng dinl
minl qua môl sô vai diôn lrong
cac vo “Ioi lâm su cua môl nguoi
dan ba”, “Ai giôl linl em”, “Môl
cluyôn linl buôn”, “Klông Ia cal
bui”... Công lac voi Vàn công TI
duoc lai nàm, Iluong Ioan Iai vô
voi Ðoan Cai Iuong Tây Ðô. O
dây, Iluong Ioan co dip lai ngô
voi NSIT Minl Vuong va lop
llanl môl dôi àn Ilacl lrong cac
vo: “Mui lôn oan ngliôl”, “Ðua
con Ilông lôn”, “Gio l Iô da i
lrang”... Sau lai nàm làng cuong
clo doan Tây Ðô, nglô sï Minl
Vuong quay vô llanl plô Hô Cli
Minl, Iluo ng Ioan cu ng vô
llanl plô va duoc Ðoan Trân
Huu Trang I moi công lac.
Nàm 2000, Ili llam gia Hôi
diôn Sân Ilâu cluyôn ngliôp loan
quô c vo i vai Tlom lrong vo
"Huyôn lloai môl linl yôu (Tac
gia: Hung Tân - Ðao diôn: NSIT
Trân Ngoc Giau), Iluong Ioan
Iân nua doal luy cluong vang.
Hai nàm sau, lai Hôi diôn Sân
Ilâu cluyôn ngliôp cac linl plia
Nam, lrong vai cô giao Hanl (vo
"Dong sua do" - Tac gia: Nguyôn
Iiôu, Cuông Vu - Ðao diôn: NSIT
Trân Ngoc Giau), Iluong Ioan
cung mang vô llôm clo minl môl
luy cluong vang.
Clo dôn nay, Iluong Ioan da
llu va quay lrôn 150 vo cai Iuong
va lrôn 100 bai ca cô clo cac Ðai
Ðai lruyôn linl TI Hô Cli Minl,
Binl Duong, Cân Tlo, Kiôn Giang,
Bac Iiôu, Vung Tau, Tiôn Giang,
An Giang, Iong An, llam gia lrôn
20 vâng lràng cô nlac o HTV...
Ðàc biôl, lrong Iiôn loan “Nua llô
Iy sân Ilâu Viôl Nam” nàm 2008
lai Ha Nôi, voi vai Hanl (lricl
doan vo diôn “Cây sâu riông lrô
bông”), nglô sï Iluong Ioan da
clinl pluc loan loan Ilan gia
yôu cai Iuong Tlu dô.
Nàm 2006, Iluong Ioan da
vinl du duo c nlâ n danl liô u
nglô sï uu lu do Nla nuoc plong
làng. Môl su ngliôp rang danl,
duo c ba con Ila n gia gâ n xa
lluong môn va môl gia dinl yôn
âm, lanl pluc, co Ie do Ia su uu ai
Ion ma Tô ngliôp da danl clo
nguoi nglô sï lai loa, Ila ai nay.
Nàm 2007, sau Ili doal giai Mai
vang clo lang muc nu diôn viôn
cai Iuong duoc yôu llicl nlâl nàm
2006, Iluong Ioan da quyôl dinl
lô cluc môl Iiveslov riông mang
lôn “Tluong miôn Hâu Giang” Iy
niôm lon 20 nàm di lal cua cli.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 60
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NHO VE ÐEM HÕI HAT ZOAN
QUACH THI SINH
G
iûä nghi lïî truyïìn thöëng trûúác
khi trònh diïîn haát Xoan cöí,
Laänh àaåo Böå Vùn hoáa, Thïí
thao vaâ Du lõch, laänh àaåo tónh vaâ Súã
Vùn hoáa, Thïí thao vaâ Du lõch àaä laâm
lïî thùæp hûúng àònh trong thaânh kñnh.
Tiïëp àoá laâ maân trònh diïîn caác laân
àiïåu Xoan cöí. Haát Xoan àûúåc chia
laâm 3 chùång: Chùång haát Nghïnh
thêìn, haát Quaã caách vaâ Chúi búåm gaái.
Chùång haát Nghïnh thêìn laâ chùång haát
göìm 4 àiïåu haát: Haát chuác, giaáo tröëng,
giaáo phaáo vaâ thú nhang. Àêy laâ nghi
thûác ca haát bùæt buöåc àïí khêín nguyïån
vaâ thónh múâi vua Àaåi Vûúng cuâng
caác thêìn linh giaáng toåa, ban ún phuác
cho dên laâng vaâ cho pheáp con dên
àûúåc vaâo höåi haát.
Haát Xoan laâ dên ca trïn àêët Thuã
àö Vùn Lang xûa, caác laâng Xoan nöëi
nhau thaânh möåt daãi, vùæt tûâ söng Lö
sang söng Thao, voâng meá trûúác nuái
Huâng núi coá Àïìn Huâng möå Töí nhû
möå t chuöî i haå t chêu. Quï hûúng
Xoan laâ trung du baán sún àõa, möåt veã
àeåp tûúi tùæn, duyïn daáng vaâ àa
daång. Haát Xoan laâ möåt loaåi hònh dên
ca lïî nghi phong tuåc. Haát Xoan coân
goåi laâ haát cûãa àònh, laâ tiïëng haát laâng
chaå dêng thêìn linh cêìu chuác, khêën
nguyïån thêìn linh ban phuác cho laâng
chaå vúái yá nghôa cêìu cho quöëc thaái
dên an, mûa thuêån gioá hoâa, muâa
maâng tûúi töët... Haát Xoan laâ hònh thûác
nghïå thuêåt àa yïëu töë: Coá nhaåc, haát,
muáa nùçm trong thaânh phêìn caác troâ
diïîn höåi laâng. Haát Xoan thûúâng àûúåc
töí chûác vaâo muâa xuên. Xoan cuäng laâ
tiïëng haát möåt vuâng trung du àaä múã ra
muâa xuên dên töåc. Nhûäng àiïìu naây
goáp phêìn quyïët àõnh nhûäng neát àùåc
sùæc cuãa haát Xoan àem laåi cho haát
Xoan nhûäng àùåc àiïím cuãa dên ca
trung du vaâ dên ca möåt vuâng vùn hoáa
cöí. Xoan mang trong noá caã ca haát
cung àònh vaâ ca haát dên gian vúái hai
loaåi hònh vùn hoåc: Vùn hoåc dên gian
vaâ vùn hoåc baác hoåc cuãa nho sô.
Tiïë p theo chùå ng haá t Nghïnh
thêìn laâ chùång haát Quaã caách. Haát
Xoan coá 14 quaã caách. Quaã laâ àiïåu
haát, caách laâ nöåi dung vaâ caách thûác
trònh diïî n möå t àiïå u haá t cuã a Haá t
Xoan. Àêy laâ chùång haát thûúãng thûác
nghïå thuêåt cuãa caác àêëng, caác bêåc
trûúång thûúång trong laâng, xaä. Hoå laâ
nhûäng ngûúâi coá chûác sùæc trong laâng,
trong töíng hoùåc laâ caác cuå àöì, caác
bêåc tuác nho trong vuâng.
Trong haá t Xoan, ngûúâ i ta chia 14
Quaã caá ch thaâ nh 4 cuå m nöå i dung
chñnh: Cuå m nhûä ng cêu chuyïå n huyïì n
thoaå i vïì caá c nhên vêå t; cuå m nhûä ng
caã m xuá c coá tñnh khuön mêî u cuã a caá c
nhaâ Nho vïì böë n muâ a xuên, haå , thu,
àöng; cuå m ca ngúå i tûá dên syä , nöng,
cöng, thûúng - böë n nghïì nghiïå p
chñnh laâ m cho xaä höå i nöng nghiïå p trúã
nïn phöì n thõnh; cuå m thûá tû ca ngúå i sûå
tûå do, phoá ng khoaá ng trûúá c cuöå c àúâ i
cuã a böë n cöng viïå c gùæ n liïì n vúá i àúâ i
söë ng cuã a cû dên luá a nûúá c laâ ngû-tiïì u-
canh-muå c. Mûúâ i böë n quaã caá ch àaä
phaã n aá nh roä neá t sûå phaá t triïí n röå ng
khùæ p cuã a Nho giaá o vaâ tû tûúã ng Nho
giaá o úã Viïå t Nam vaâ o thúâ i Lï, thïë kyã
XV, àöì ng thúâ i noá cuä ng phaã n aá nh möå t
xaä höå i öí n àõnh vaâ phöì n thõnh vúá i möå t
nöng thön àaä coá nhiïì u phaá t triïí n.
Muâa xuên ài haát Xoan. AÃnh trong baâi: Baáo aãnh Viïåt Nam & TL.
Tòi hòm áy. So Van
hoa-Thè thao va Du
lich phòi hop voi Vièn
Âm nhac Vièt Ham tò
chuc dèm “Hat Xoan
Phu Tho ” ta i dinh
Hu ng Lò (Viè t Tri).
nham chuán bi cho
vièc xáy dung hò so
trinh UHESCO còng
nhán hat Xoan la di
san van hoa phi vát
thè cu a nhán loa i
cán bao vè khán cáp.
Ðèm hòi “Hat Xoan
Phu Tho” gioi thièu
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
61
Caác àaâo, keáp cuãa caác phûúâng
Xoan tiïëp tuåc àem àïën cho khaán giaã
thûúãng thûác caác laân àiïåu Xoan cöí vúái
nhûäng àiïåu muáa tay uöën chên àûa
nhõp nhaâng, uyïín chuyïín. Haát Xoan
laâ nghïå thuêåt trònh diïîn theo phûúng
thûác haát kïët húåp vúái muáa. Muáa-haát laâ
hai ngûúâi baån àöìng sinh, àöìng haânh
àïí cuâng mang àïën möåt caãm giaác laå,
hêëp dêîn àöëi vúái ngûúâi xem.
Trong haát Xoan, bïn caånh löëi haát
thúâ thêìn mang tñnh lïî nghi phong tuåc
coân coá nhûäng laân àiïåu trûä tònh, àùçm
thùæm, haát muáa trao duyïn nam nûä.
Trûúá c àêy, vaâ o muâ a xuên, caá c
phûúâng Xoan thûúâng haát taåi àònh
laâng mònh chó trong 2 ngaây möìng 4
vaâ möìng 5 tïët. Sau àoá, hoå ài haát úã
caác àònh laâng kïët nghôa hïët ba thaáng
xuên. Ba thaáng êëy hoå àaä àem laåi
nhûäng cuöåc vui bêët têån cho dên úã
nhûäng núi kïët nghôa. Àêy laâ cöng
viïåc truyïìn baá nghïå thuêåt trong cöång
àöìng, xêy dûång nghïå thuêåt cöång
àöìng cuãa caác phûúâng Xoan. Chúi
búåm gaái dûúâng nhû laâ möåt àùåc hûäu
maâ caác phûúâng Xoan trûúác àêy daânh
cho caác àõa phûúng núi kïët nghôa.
Búãi sau hai chùång haát Nghïnh thêìn
vaâ Quaã caá ch mang tñnh chuyïn
nghiïåp, thò chùång Chúi búåm gaái laåi laâ
chùång trao duyïn àïí caác chaâng trai
súã taåi àûúåc thïí hiïån tònh caãm yïu
àûúng cuãa tuöíi thanh xuên trûúác caác
cö àaâo Xoan xinh àeåp. Vò vêåy Chúi
búåm gaái laâ chùång haát àûúåc chúâ àúåi
nhêët trong möîi muâa höåi xoan cuãa
nam thanh nûä tuá caác laâng.
Àûáng thûúãng thûác caác laân àiïåu
Xoan, töi bõ cuöën huát búãi hai àiïåu haát
Xin huï, Àöë huï cuãa caác àaâo, keáp
phûúâng Xoan An Thaái vúái sûå trònh
diïîn cuãa 3 keáp vaâ 3 àaâo. Caác em
àïìu úã àöå tuöíi 18, 20 nïn caác àiïåu
muáa rêët duyïn daáng, uyïín chuyïín,
nheå nhaâng, àêìy tònh tûá.
Tiïëp theo laâ tiïët muåc haát Àöë chûä.
Nïëu Xin huï, Àöë huï laâ baâi hoåc vïì
saãn phêím nöng nghiïåp daânh cho
thanh thiïëu niïn úã caác laâng, thò Àöë
chûä laåi laâ “cöng cuöåc” phöí cêåp chûä
Nho trong cöång àöìng. Caái hay nhêët úã
Àöë chûä laâ caác chûä àûúåc àem ra àöë
àïì u gùæ n liïì n vúá i àúâ i söë ng nöng
nghiïåp. Trong nghïå thuêåt trònh diïîn
cöí truyïìn Viïåt Nam khöng coá hònh
thûác nghïå thuêåt naâo nghô túái viïåc daåy
chûä cho cöång àöìng nhû nghïå thuêåt
haát Xoan.
Vaâ cuöë i cuâ ng tiïë t muå c Moá caá àaä
kheá p laå i chûúng trònh biïí u diïî n. Moá
caá laâ àiïå u haá t muá a têå p thïí giûä a 12
cö àaâ o phûúâ ng Xoan vúá i caá c chaâ ng
trai úã laâ ng kïë t nghôa Àûá c Baá c. Nöå i
dung àiïå u haá t muá a naâ y àan chen
nhiïì u êí n nghôa vùn hoaá vaâ lõch sûã
khöng dïî cùæ t nghôa nïë u chuá ng ta
khöng tiïë p cêå n möå t caá ch àêì y àuã lõch
sûã , vùn hoá a vuâ ng àêë t Vùn Lang thuúã
xûa vaâ Phuá Thoå ngaâ y nay. Song
àiïì u böå c löå roä nhêë t, dïî daâ ng tiïë p cêå n
nhêë t àoá laâ ûúá c voå ng haå nh phuá c sinh
söi thöng qua nhûä ng àöå ng taá c muá a
phöì n thûå c vaâ cêu haá t phöì n thûå c cuã a
àiïå u haá t naâ y.
Maân trònh diïîn haát Xoan àïm höåi
laâng duâ àaä kheáp laåi nhûng nhûäng laân
àiïåu Xoan êëy àaä khùæc sêu vaâo trong
têm khaãm cuãa bao ngûúâi. ÊËn tûúång
nhêët, lûu laåi maäi trong loâng töi laâ
gioång haát cöí xûa mûúåt maâ, raânh reä
cuãa baâ Lõch - nghïå nhên phûúâng
Xoan An Thaái. Duâ àaä ngoaåi nguä tuêìn
nhûng daáng dêëp baâ vêîn rêët àùçm
thùæ m, linh lúå i, tay muá a vêî n deã o
chùèng keám caác chaáu thanh niïn. Baâ
tûå haâo cho biïët laâ mònh vêîn àang
truyïìn daåy lúâi ca, tiïëng haát cho con
chaáu trong laâng. Àïën nay, baâ Lõch àaä
àaâo taåo àûúåc 4 lúáp hoåc Haát Xoan vúái
gêìn 40 ngûúâi biïët haát.
Vaän àïm höåi laâng, xe chuyïín
baánh vïì caác ngaã nhûng nhûäng laân
àiïåu xoan cûá ngên nga maäi. Trong
töi lêng lêng möåt caãm giaác laå kyâ.
Cuäng nhû bao ngûúâi töi tin chùæc rùçng
haát Xoan Phuá Thoå seä àûúåc àöng àaão
baån beâ quöëc tïë vaâ khaán giaã trong
nûúác mïën möå, àûúåc du khaách gêìn xa
àùåc biïåt quan têm trong nhûäng lêìn
haânh hûúng, thùm quan du lõch vuâng
Àêët Töí Huâng Vûúng.
Thïë hïå nöëi tiïëp haát Xoan Phuá Thoå. Möåt buöíi têåp haát Xoan.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 62
C
o llô nao quôn liông lrông luông
va dân ca nao nuc lung bung ma
vô cung Iung Iinl lla lliôl ân clua
dang dâp bao Iop nguoi xua. Tiông lrông
ây vong vang lon môl luân qua lrôn quô
luong Ða Nàng Iiôn cuong clông giàc
ngoai xâm, vuon minl nlanl clong lrong
lloi Iy dôi moi lôi nlâp. Ða Nàng con Ia
noi lop màl “lruyôn llông” cua lon 500
ban be dông ngliôp dôn lu Ha Nôi, Tlanl
Hoa, Nglô An, Huô, Binl Ðinl, Ouang
Nam, Ða Nàng, Klanl Hoa, Tp Hô Cli
Minl. Ðàc biôl du Hôi diôn nay bôn canl
cac vo diôn co dô lai lruyôn llông, Iicl su
da xuâl liôn nlung vo diôn, dô lai liôn
dai, luong ung cuôc vân dông, loc lâp va
Iam lleo Tâm guong dao duc Hô Cli
Minl nlu “!ó ChI A¡nh - !ó¡ uc nau do”
Co llô noi Hôi diôn Tuông va Dân ca Iân
nay Ia cuôc lôi ngô, môl dip lao plung Ion
cua anl cli em nglô lluâl Tuông va Dân
ca, sau nlung llang ngay buon clai o
lung dia pluong viôc cua doan nao cli
doan ây biôl , liôm co dip nao duoc clia se
cung nlau. Muoi môl don vi nglô lluâl
Tuông va Dân ca Iicl cluyôn ngliôp da
nliôl linl luong ung vô du lôi diôn voi 13
vo diôn co 6 vo luông va 7 vo dân ca Iicl,
diôn ra lu lôi ngay 8/1 dôn 15/1/2010 lai
Nla lal Trung Vuong, llanl plô Ða
Nàng. Hôi diôn Ia dip dô cac don vi nglô
lluâl cluyôn ngliôp lông Iôl, danl gia
clâl Iuong nglô lluâl sau 5 nàm xây dung
dinl luong plal lriôn va lim ra nlung giai
plap, pluong lluc loal dông clo plu
lop voi diôu Iiôn lluc lô cua môi don vi,
dap ung yôu câu lluong lluc nglô lluâl
cua nlân dân, clung la luong nlo va biôl
on cac nglô sï Iao llanl da Iluâl, nlung
nguoi da dô Iai clo nganl Tuông va Dân
ca môl gia lai quy gia, voi nliôu Iicl ban
lay, nlung Ian diôu lal Iam say Iong
nguoi giup cac nglô sï duoc Iloe lai, diôn
xuong lrôn sân Ilâu lôm nay.
Bô Vàn loa, Tlô llao va Du Iicl cung
Hôi Nglô sï Sân Ilâu Viôl Nam, So Vàn
loa, Tlô llao va Du Iicl Ða Nàng da plôi
lop clàl cle dô lô cluc llanl công lôi
diôn. Oua cac dôm biôu diôn cua cac doan
lrong lôi diôn râl nliôu nguoi yôu Tuông
va Dân ca, ai mô diôn viôn da quan lâm
lleo doi. Môl câu loi Ion duoc dàl ra:
Nglô lluâl Tuông va Dân ca pluc vu doi
sông lôm nay va llu lul Ilan gia lre nlu
llô nao`
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
SAU PHUT G¡ÂY
VAN HÒI
NSUT.NS NGUYEN THE PHIET
Caãnh trong vúã
“Höìn Viïåt”.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
63
Trong lôi diôn, la llây vân con
môl sô vo diôn dâu lu con don
gian co Iôi diôn nlu Iicl noi co
lal, xu Iy lro diôn qua lliôu linl
uoc Iô, dôi voi Ilan gia llông
lluong co llô lao ra liôu qua,
nlung lrong nglô, plai clàng do
Ia Ia c diô u dô i vo i nglô lluâ l
Tuông va Dân ca. Iân nay clung
la vân co llô bàl Iôi vô su lliôu
clin clu lrong dan dung va diôn
xuâl. Gia nlu co du lli gio clung
la co llô ngle y Iiôn nlân xel xac
dang cua cac cluyôn viôn, nglô sï,
nglô nlân va nlung nguoi am
liôu va say mô nglô lluâl.
Nlung lrông van lro dang lluc
sau Iung, cli xin gop vai y Iiôn, vô
lrang lri pluc lrang. Ie ra plai gop
plân Iam dep cac vai diôn, vo diôn
cua clung la, luy nliôn co vo diôn
canl ve da gây su buc bôi con màl,
lrang lri nàng nô, la lluc, Iam clo
sân Ilâu clâl clôi, co nliôu vo
diôn 5 dôn 6 cai plông nôn con
dum do, xôc xôcl Ili Ieo vao, Ieo
ra gây plan cam clo Ilan gia. Viôc
loa lrang Ilông duoc linl loan cân
llân Iliôn Iluôn màl xinl duyôn
Iai giam dô xinl duyôn, co vai diôn
co llô lloang dal ung dung, dôi Ili
bi go bo boi nlung llu Iôi llôi câu
Iy, Ioe Ioel cua pluc lrang. Tlô moi
lay dâu cu dô cua vao Ia dal duoc
liôu qua. Vô nlac nôn con lan clô
boi viôl vôi vang clua loi, co nlac
nôn Iây clâl Iiôu dân ca cua cac
vung miôn clua clinl xac.
Vô lô cluc lli dây Ia lôi diôn
râl dang quy, dang yôu, Ilông lô
Io ngai clo ai, nlâl Ia dôi voi
nganl nglô lluâl dân lôc, noi lu
lôi cua nlung lâm lôn cao dep, râl
il cliu suc ep cua lu danl lu Ioi
ma Iuôn luong vô nglô Tô cao
minl cua minl. Ðiôu dang quy Ia
lu Ilai lôi dôn van lro, o dây
Ilông llây liông xi xao lo nlo biôu
Iô su glen li, suy bi, moi nguoi
cung Io clo nlau, câu sao diôn mal
mai xuôi cleo, Ilông vâp vap gi,
cac dao diôn va dan anl dan cli,
cac nla quan Iy dôu lâl bâl nàng nô
giup do Iop lre dôn voi dâu lruong
Ion nay, sao ma gioi nglô sï voi
nlau llân lluong va rông mo lâm
Iong voi nlau dôn vây.
Tô ng Iô l lô i diô n va o lô i
15/1/2010, Ban Tô cluc va Hôi
dông giam Ilao da lrao clo 2 vo
diôn dal luy cluong vang Ia “Môl
cây Iam clàng nôn non” cua Ðoan
ca Iicl Trung lâm Ba o lô n va
Ilal luy Di san Dân ca xu Nglô
(Nglô An), vo “Hôn Viôl” cua
Nla lal Tuông Ðao Tân. Co 4 vo
diôn dal Huy cluong Bac: “Tloi
con gai da xa” cua Ðoan Dân ca
Iicl Binl Ðinl, “So ng dâ y Iô
lriôu” cua Nla lal Nglô lluâl
lruyôn llông Klanl Hoa, “Doi dô”
cua Nla lal Tuông Nguyôn Hiôn
Dïnl va “Cli sï Trân Cao Vân” cua
Nla lal Nglô lluâl Cung dinl
Huô. 34 Huy cluong vang, 32 Huy
cluong Bac cung da duoc lrao clo
cac ca nlân diôn viôn.
Hôi diôn da Iôl lluc llâl dep
bàng cuôc lôi llao lôn vinl nla
loal dông Tuông Ion: GS Hoang
Clâu Ky . GS Hoa ng Clâu Ky
nguyôn Ia môl nla cacl mang liôn
Iloi nglïa. Sau Cacl mang llang
Tam ông giu nliôu vai lro Ianl dao
lrong yôu cua Ðang o Ouang Nam
va Iiôn Ilu 5. Vi yôu Tuông, ông
da nlân nliôm vu llanl Iâp Ðoan
Tuông Iiôn Ilu 5, Ðoan nglô lluâl
Tuông dâu liôn cua lloi dai moi,
lloi dai Hô Cli Minl. Tu do, lrong
lon suôl nua llô Iy, GS Hoang
Clâu Ky Ilông nlung Ia môl nla
Ianl dao ma con Ia môl soan gia,
dao diôn, nla ngliôn cuu Ion cua
nglô lluâl luông. Ðo Ia môl con
nguoi da lim ra: “Vang luông” clo
nôn vàn loa nglô lluâl cacl mang
Viôl Nam. Su công liôn, ly sinl
cua GS Hoang Clâu Ky mai mai Ia
bai loc dang nlo clo cac llô lô
loal dông Tuông va Dân ca Iicl
lrôn dai dâl miôn Trung cac llô lô
lôm nay va mai sau...
Hôi da van nlung du âm lli
vân con vang vong...
Caãnh trong vúã “Möåt cêy laâm chùèng nïn non”. Caãnh trong vúã “Thúâi con gaái àaä xa”.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 64
S
inl ra o Ouô Vo (Bàc Ninl), du noi dây Ilông
plai quô luong cua quan lo, gia dinl cung
Ilông co ai lal quan lo, nlung Ouy Trang say
ngle quan lo lu lluo nlo. 17 luôi, Ouy Trang xa gia
dinl dô dôn voi Ðoan Dân ca Ouan lo Bàc Ninl bàl
dâu duoc llanl Iâp (nàm 1969) va anl duoc luyôn
clon. Ouy Trang cung cac diôn viôn, loc sinl cua
Ðoan vua loc nglô lluâl, vàn loa, vua xuông cac Iang
quan lo loc loi quan lo lu cac nglô nlân Iao llanl.
Ðôn gio, Ouy Trang vân lrân lrong giu nlu môl bau
vâl cuôn sô lay anl gli clep cac bai quan lo cô loc
duoc lu cac nglô nlân o Yôn Ilong, Tiôn Du, Tu Son,
Tluân Tlanl lu 40 nàm lruoc râl li mi lu Ioi lal cacl
lal, nlung Iuyôn Iay, ngân rung. Hal dung duoc cac
Ian diôu Ouan lo Ilông Ilo dôi voi nguoi nglô sï,
nlung dô lal quan lo llâl lay, lruyôn cam, ngol ngao
va sâu Iàng, llâm cai lôn, cai linl cua nguoi quan lo
lli clàng dô clul nao. Ouy Trang cung cac diôn viôn
Iop dâu liôn cua Ðoan Dân ca Ouan lo Bàc Ninl da
xuông àn o cung cac nglô nlân, cung Iam nông
ngliôp voi lo lang nàm lroi dô lôi lôi llanl lloi, bôn
lacl lra nong duoc ngle cac cu lal va day minl lal.
Cu llô ngâm dân, cli il Iâu sau, Ouy Trang da nàm giu
duoc nlung bi quyôl cua Iô Iôi lal quan lo cô. Voi clâl
giong âm, cacl lal linl lô, Iicl Iam, linl lu, Ouy Trang
da lro llanl môl giong lal quan lo dàc sàc cung
nlung Tluy Cai, Ba Trong, Klanl Ha, Tluy Huong,
Ian Huong, Hai Xuân... Iam nôn môl clum sao râl
duoc lâm mô cua Ðoan Dân ca Ouan lo Bàc Ninl. Tu
dao do dôn nay, du da mây muoi nàm nlung nlung
bai dân ca quan lo nlu: !oa Ihon luon Iuon, ßan
IInh o¡, !J\ ch¡ Ian Ihu z¡a¡ ph¡cn, CJ\ I¡cu lónz, Ka
nzo \ao I¡ónz... do Ouy Trang llô liôn vân dô Iai dâu
ân Ilo plai dôi voi công clung Ilàp moi miôn cua Tô
quôc.
Ia môl Iiôn anl co liông, nlung công viôc clu yôu
nliôu nàm qua cua NSIT Ouy Trang Ia dao lao ra
nlung llô lô quan lo liôp nôi cua quô luong quan lo.
Tam xa Ðoan Dân ca Ouan lo Bàc Ninl, Iiôn anl Hai
Trang vô Truong Vàn loa nglô lluâl linl Bàc Ninl,
va môl lloi gian dai Iam Truong Iloa Am nlac cua
Truong. Nlung ngay dâu liôn Ili Iloa Am nlac -
Truong Vàn loa nglô lluâl Bàc Ninl llanl Iâp, Ouy
Trang da day công cung môl nlom ngliôn cuu loan
llanl môl giao lrinl riông pluc vu viôc giang day dân
ca quan lo lai lruong.
Nlung nàm gân dây, ông Iai cluyôn vô Iam Ilo
doan Ðoan Dân ca Ouan lo Bàc Ninl, va lu cuôi nàm
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NSUT QUY TRANG
40 NAM
M0l llß0 900 008ß 00
NGOC ANH
Mò t nga y mua re t muo t dá u
tha ng Cha p. tòi dè n tim ga p
HSUT Ouy Trang - lièn anh quan
ho mang nghè danh Hai Trang
tung lam nuc long bao khan.
thinh gia kha p mo i miè n dá t
nuoc voi tièng hat quan ho muot
ma. diu nhe. Anh hièn dang la
Truong doan Ðoan Dán ca Ouan
ho Bac Hinh. Trong can phong
NSÛT Quyá Traáng.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
65
2008 dam nliôm vai lro Truong doan. Ngay lro Iai
Ðoan, ông nglï ngay dôn lai viôc Ion cua quan lo:
Iâp môl bô plân Io bao lôn cluyôn suu lâm giang day
quan lo cô lruyôn bôn canl lô cluc doan nglô sï lre
lon cluyôn biôu diôn plal luy gia lri quan lo moi...
Hai nàm qua, nlân llây dôi ngu diôn viôn lre cua
Ðoan “lông” nliôu Iiôn lluc quan lo lruyôn llông
qua nôn ông da danl nliôu lloi gian dô bô luc Iiôn
lluc va day llôm clo lo nlung diôu quan lo cô lrong
Ilo lang quan lo plong plu cua cla ông ma lruoc do
lo clua lung duoc biôl dôn.
NSIT Ouy Trang lâm su: Bây gio, Ilông cli
nlung dip lôl lay lôi le, nguoi la moi cân Iiôn anl
Iiôn cli quan lo dôn gop vui, ma dam cuoi, rôi mung
llo, lôi ngli, liôc lung... nguoi la cung muôn co liôl
muc lal quan lo. Nlu câu cua xa lôi vô viôc lluong
lluc quan lo Iliôn di san vàn loa nay dung lruoc co
lôi plal lriôn ra công dông vô cung lluân Ioi. Ðoi
sông nglô sy da Ila ôn dinl, duoc Nla nuoc quan
lâm lon lruoc râl nliôu. Tuy vây, Ila nliôu nglô sï
lre Ilông vi llô ma clu lâm ren Iuyôn va nâng cao
nglô lluâl, Iai ra suc clay sô Iiôm liôn o bôn ngoai voi
vôn quan lo con il oi va Iôcl Iac cua minl. Ðo Ia môl
mâl mal Ion ma Ilông plai nguoi yôu quan lo nao
cung biôl. Òng clia se: Ngay xua, doi sông nglô sy râl
Ilo Ilàn nôn ngoai lloi gian biôu diôn, nliôu nguoi
con di mo cua bàl ôc làng llôm llu nlâp, nlung clua
llây ai bo nglô ca. Ai cung nô Iuc ren Iuyôn, Ilông
ngung miôl mai loc loi dô Iuu giu duoc cang nliôu di
san quan lo cua cla ông cang llây vui. Con bây gio,
cai dicl cua nliôu nglô sï cli Ia Iiôm liôn llâl nlanl,
llâl nliôu. Tuy vây, Ouy Trang vân lin dôn môl ngay,
nlung loc lro cua ông, ca nlung Iiôn anl Iiôn cli dang
mai miôl clay sô se bung linl. Rôi lo Iai lro Iai voi
công viôc cua môl Iiôn anl, Iiôn cli quan lo Ia gin giu
va lruyôn ba vôn quan lo dicl lluc, cai côl cacl dicl
lluc cua nguoi quan lo clo mai sau.
Moi dây, INLSCO da clinl lluc công nlân Dân
ca Ouan lo Bàc Ninl Ia “Di san vàn loa pli vâl llô dai
diôn cua nlân Ioai" voi nlung gia lri vàn loa dàc biôl
vô lâp quan xa lôi, nglô lluâl lrinl diôn, Iy lluâl lal,
plong cacl ung xu vàn loa... Ðây Ia niôm vui, niôm lu
lao nlung dông lloi cung Ia lrong lracl bao lôn va
plal luy bô môn nglô lluâl dôc dao nay cua môi
nguoi con dân dâl Viôl, dàc biôl Ia nlung nguoi dân
quô luong quan lo va Ðoan Dân ca Ouan lo Bàc
Ninl.
NSIT Ouy Tra ng clo biô l liô n ông dang dô n lô l lâm
su c dô cu ng lâ p llô Ðoa n Dân ca Ouan lo Bà c Ninl loa n
lla nl du a n nâng câ p Ðoa n lla nl Nla la l Ouan lo Bà c
Ninl vu a duo c IBND linl clo lriô n Ilai llu c liô n. Vo i
viô c xây du ng Nla la l Ouan lo Bà c Ninl, ngay la i TI Bà c
Ninl, llu plu cu a quô luong quan lo , se co mô l Ilông
gian vàn loa Bà c Ninl llu nlo dô dông da o Ila cl gâ n xa
co nlu câ u lluo ng llu c vàn loa quan lo duo c cliôm
nguo ng lru c liô p la i clô ca c linl llu c sinl loa l quan lo
plong plu nlu la l canl, la l lô i, la l Iô llo , la l quan lo
lrôn lluyô n lrong mô l Ilông gian cu a gô m Ilu Ia ng,
lranl Ðông Hô , dô gô Ðô ng Ky , â m llu c Bà c Ninl... Nla
la l se llu c su Ia mô l lrung lâm ba o lô n va pla l luy di sa n
vàn loa quan lo loa n diô n va liô u qua nlâ l. Du Iiô n, Nla
la l se nà m lrôn Ilu dô i Ba Huyô n loà c Ilu Ðâ u Ma vo i
diô n licl Iloa ng lrôn 3la la i TI Bà c Ninl. Tleo Iô loa cl
lrinl IBND linl Bà c Ninl, Nla la l Ouan lo Bà c Ninl se
loa n lliô n va clinl llu c ra mà l loa l dô ng lrong nàm
2011.
Möåt tiïët muåc biïíu diïîn cuãa caác nghïå sô Àoaân Dên ca Quan hoå Bùæc Ninh.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 66
À
ïën nhaâ cuå Trêìn Haãi, möåt nïëp nhaâ nhoã xêy soâ- loaåi
vêåt liïåu thûúâng thêëy trong xêy dûång úã hêìu hïët caác
laâng quï ven biïín Diïîn Chêu - úã laâng Àoaâi thuöåc
xaä Diïîn Liïn, huyïån Diïîn Chêu (Nghïå An), chuáng töi
khöng khoãi ngúä ngaâng vïì caãnh söëng àöåc thên cuãa cuå keáp
hoå Trêìn. Cùn nhaâ quaá àún sú, khöng coá bêët cûá möåt vêåt
duång àaáng giaá naâo ngoaâi cêy àaân àaáy coá tuöíi trïn 150
nùm cêìn àaân àaä lïn nûúác boáng loaáng. Dûúâng nhû thêëu
hiïíu nhûäng bùn khoùn cuãa khaách, cuå noái nhû thanh minh:
“Con chaáu nöåi ngoaåi cuãa töi caã àaân, caã luä... nhûng töi chó
thñch úã möåt mònh àïí àûúåc tûå do thoaã sûác àaân haát. Cûá dùm
bûäa nûãa thaáng laåi coá àûáa vïì rûúác ài chúi. Khoaá cûãa, khoaá
cöíng ài chúi chaán laåi trúã vïì ngöìi dûúái göëc öíi gaãy àaân! Caác
chuá xem vûúân cêy cuãa töi àêëy, muâa naâo thûác nêëy: ÖÍi, na,
taáo, höìng… thöi thò àuã! Khaách hoå àïën têån núi mua haái.
Vêåy nïn trong tuái luác naâo cuäng sùén àöìng tiïìn. Höm naâo
nöíi hûáng thò àoã bïëp tûå nêëu nöìi cúm cho coá húi lûãa, khöng
thò ra quaán laâm tö myâ, tö phúã cuäng xong!... àúâi töi “giang
höì” tûâ nhoã, söëng àún giaãn quen röìi”. Khöng hiïíu nhûäng lúâi
thanh minh cuãa cuå coá lêín thêín khöng, nhûng trong nhûäng
cêu chuyåïn sau àoá nhû lúâi cuå kïí bùçng löëi kïí hoám hónh, àöi
khi aánh mùæt cuãa cuå dûúâng nhû saáng lïn nhúá vïì kyá ûác. Tûå
dûng chuáng töi cuäng thêëy àúä bùn khoùn aáy naáy vúái caãnh
“goáa buåa” cuãa cuå keáp laâng Àoaâi. Trûúác khi àïën laâng Àoaâi
thùm cuå, chuáng töi tûâng nghe ngoaâi tay àaân cuãa möåt keáp
àaân àaä àaåt àïën àöå Nghïå nhên, cuå Trêìn Haãi coân laâ möåt
“àaâo” ca truâ nöíi danh thúâi trai treã. Ngoã yá muöën nghe cuå vûâa
“keáp” vûâa “àaâo” möåt vaâi àiïåu ca truâ cöí àïí biïët thûåc hû...
Trûúác thónh cêìu cuãa khaách, àang vui cuå Haãi böîng trúã nïn
trêìm tû... ngûúác nhòn lïn têëm aãnh cuå baâ trïn baân thúâ nhû
thêìm hoãi, röìi lùèng lùång khoaác lïn mònh böå aáo daâi àen,
khùn àoáng, vúái tay lêëy cêy àaân àaáy ài ra thïìm. Khöng
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
BAU VÅT
CU( L(|6
Bai, anl: LIEU DIEN CHÂU
Mu a xuán nam Canh Dán
2010 nay. cu Trán Ha i -
Hghè nhán dán gian Vièt
Ham duy nhá t duo c phong
tang nam 2005 o Dièn
Cháu-tro n 100 tuòi. Sòng
qua hai thè ky. tu ng chung
kiè n khòng bièt bao thang
trám cua nhung cáu ha t
ca tru o mòt la ng què
ngheo vò n duoc xem nhu
la cai nòi cua bò mòn
nghè thuát tao nha o miè n
què Phu Dièn. nhung òng
vá n co n rát minh mán. dac
bièt khi cá m cáy dan day
co tuòi trèn 150 nam tu ng
Nghïå nhên Trêìn Haãi
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
67
muöën laâm röån nöîi niïìm cuãa ngûúâi Nghïå nhên söëng qua
hai thïë kyã, chuáng töi lùèng lùång theo ra... Ngöìi xöím bïn
chiïëc chum saânh cuä kyä àûång nûúác dûúái maái tranh goác nhaâ.
Nghïå nhên xûá Àoaâi toác trùæng nhû mêy öm chùåt cêy àaân
vaâo loâng; maái nhaâ rïu phong, bûác vaách cuä kyä... vaâ röìi cêu
chuyïån vïì “àaâo”, “keáp” qua lúâi kïí nhoã nheå nhûng roä raâng
cuãa öng nhû àûa ngûúâi nghe vaâo miïìn cöí tñch: “Cêy àaân
àaáy naây laâ cuãa öng nöåi töi àïí laåi. Hoåc àaân tûâ thuúã lïn chñn,
lïn mûúâi. Ngaây xûa, möîi lêìn phûúâng ca truâ töí chûác haát, töi
thûúâng àïåm àaân vaâ haát ca truâ vúái baâ Ngúåi. Töi vaâ baâ êëy
beán duyïn nhau tûâ luác töi múái mûúâi lùm tuöíi. Höìi êëy laâng
Àoaâi coá àïën 9 phûúâng haát ca truâ, nhûng àïën àêu cûá nghe
noái coá phûúâng cuãa “keáp” Haãi vaâ “àaâo” Ngúåi thò caã laâng àöí
xö ài xem!…Höìi êëy, töi thò mï baâ Ngúåi àeåp gaái vaâ haát hay
nhêët vuâng, coân baâ êëy laåi mï töi úã ngoán àaân ca taâi tûã... Röìi
bêìy tui cuâng thïì thöët lêëy nhau vaâ haát ca truâ cho àïën khi
“Toác baåc rùng long”, vêåy maâ... baâ êëy laåi súám ra ài, boã laåi
mònh töi thên àún göëi chiïëc vúái cêy àaân trùm tuöíi…”! Sau
phuát trêìm tû, gioång cuå Haãi nghe caâng vúâi vúåi: “Ngaây xûa,
cûá sau dõp tïët Nguyïn àaán, caác gaánh haát cuãa laâng Àoaâi laåi
lïn àûúâng “mang chuöng ài àaánh àêët ngûúâi” vui lùæm.
Phûúâng ca truâ laâng Àoaâi chuáng töi haát tûâ Anh Sún, Àö
Lûúng vïì àïën Nam Àaân, Nghi Löåc... coá khi vaâo têån Haâ
Tônh. Cûá sau vaâi ba thaáng “lûu diïîn”, àïën luác vïì thò tiïìn
quan baåc giêëy ngûúâi ta thûúãng cho caã gaánh! Khoaãng
nhûäng nùm 1946 - 1947, laâng Àoaâi vaâ caã Diïîn Chêu “tiïu
thöí khaáng chiïën”, caác phûúâng höåi tan àaân xeã ngheá... Ca
truâ cuäng khöng ngoaåi lïå “chïët giêëc” cho maäi àïën nùm 1998
múái phuåc höìi trúã laåi úã vuâng quï Phuã Diïîn nhû höm nay...
Àúåi cho cuå Haãi bònh têm trúã laåi, chuáng töi gúåi chuyïån: vaâo
cûä thaáng Giïng haâng nùm, trong caác kyâ lïî höåi Àïìn Cuöng,
höåi diïîn “Tiïëng haát laâng Sen”... àïí giúái thiïåu vaâ phuåc höìi
loaåi hònh nghïå thuêåt àöåc àaáo naây, nùm naâo tónh, huyïån
cuäng múâi cuå tham gia caác buöíi ca truâ trong lïî höåi?... Trúã
laåi veã nhanh nheån, aánh mùæt cuå Haãi dêìn dêìn raång lïn, vöî
tay vaâo höåp àaân gioång phêën khñch: “Cuäng may úã laâng naây
coân coá mêëy o, mêëy cêåu ham haát ca truâ, töi cuäng àaä kõp
phaát hiïån vaâ “ûúm” àûúåc mêëy mêìm “àaâo”, mêìm “keáp”, röìi
tûâ àoá maâ “cêëy” ra caác laâng, caác xaä laâm noâng cöët cho Cêu
laåc böå ca truâ cuãa huyïån. Bêy giúâ thò hêìu nhû xaä naâo cuäng
coá ngûúâi biïët haát vaâ biïët thûúãng thûác ca truâ. Thò àoá, caã
huyïån àaä coá 5 àöåi ca truâ nghiïåp dû. Trong caác dõp lïî höåi
àònh àaám trong xaä, trong huyïån, thêåm chñ caã trïn tónh, töi
vaâ mêëy o vêîn àûúåc rûúác ài haát caã mêëy ngaây, cuäng vui khi
thêëy ca truâ úã xûá Nghïå bêy giúâ àaä khöng coân xa laå vúái moåi
ngûúâi...”. Chúåt nhúá, cuå Haãi lùæc àêìu nhû tiïëc reã: “Höm nay
“àaâo” Nhaân, “àaâo” Mai bêån ài cêëy luáa, khöng thò töi àaân
cho mêëy àaâo nûúng naây haát, nghe haát chùæc caác chuá quïn
àûúâng vïì luön (!?). Maâ thöi, àïí töi vûâa “keáp” vûâa “àaâo” cho
caác chuá nghe cuäng boä caái cöng àïën chúi. Vûâa noái vûâa cûúâi
hêëp haáy, nghïå nhên Trêìn Haãi, bûúác vaâo nhaâ luåc tòm thûá
gò àoá, laát sau khi cuå trúã ra trong böå khùn àoáng aáo daâi àuáng
àiïåu, cuå àaä hoaá thên thaânh “keáp” taâi tûã ca truâ luác naâo
khöng hay. Ngöìi xuöëng chiïëc giûúâng cuä so laåi dêy àaân, cuå
tuãm tóm: ÊËy, cûá phaãi ùn bêån nhû ri thò haát ca truâ múái húåp
caãnh àûúåc. Dûát lúâi, cuå buáng mêëy tiïëng “tñnh tang, tang
tñnh” lïn höåp àaân röìi rêët tûå nhiïn, thuêìn thuåc ngûúâi Nghïå
nhên giaâ Trêìn Haãi vaâo nhõp haát luön:
“Hay baåc maâ taá nöåi hay baâi hûã...û...hûâ...
Töí töm ñ a, töí töm xoác àôa ûâ... ûá... hû laåi naâi buáng quay
Muáa chên muáa tay, baán chùén baán leã...
Ba saâo ruöång reä... anh baán luáa non...
Chûá non vö noå luáa non...
Em ngöìi em khoác nó non... ñ a nó non...”.
...Öng laäo - Nghïå nhên ca truâ xûá Àoaâi dûúâng nhû quïn
ài tuöíi taác vaâ nhûäng trêìn ai cuãa cuöåc àúâi! ÚÃ vaâo caái tuöíi
“giai laäo” nhû cuå, chuáng töi cûá ngúä laâ cuå phaãi döìn hïët tinh
lûåc múái thïí hiïån àûúåc löëi diïîn cuãa ca truâ; thïë maâ nhûäng
àöång taác nhûúáng mi, lùæc cöí, chuyïín gioång luyïën laáy cuãa
cuå Haãi vêîn àêu ra àêëy, lúâi ca vêîn troân vaânh roä chûä mïìm
nhû luåa. Coân tiïëng àaân cuãa cuå thò quaã thêåt “danh bêët hû
truyïìn” cûá ngoåt ngaâo uyïín chuyïín múái mêìu nhiïåm laâm
sao! Vûâa àaâo vûâa keáp - Hai thûá êm thanh êëy àûúåc ngûúâi
Nghïå nhên “giai laäo’ thïí hiïån cûá khoan nhùåt, àûa àêíy dòu
dùåt vúái nhau möåt maåch laâm cho ngûúâi nghe coá luác tûúãng
nhû bõ huåt húi(!)... Cuå Haãi àaä buöng tay àúân tûâ lêu maâ
ngûúâi nghe chuáng töi cûá ngöìi ngoá trên trên vaâo caái miïång
moám meám vaâ àöi baân tay giaâ nua xûúng xêíu cuãa ngûúâi
nghïå nhên giaâ! Tûâ nhûäng cêu ca truâ cöí vúái nhûäng laân àiïåu
say àùæm loâng ngûúâi, tuy khöng coá tiïëng chaát, tom ài keâm,
nhûng trong chuáng töi nhû thêëy söëng dêåy nhûäng àaâo,
nhûäng keáp quêìn laâ aáo lûúåt, khùn àoáng quaåt the; nhû nghe
thêëy tiïëng tröëng, tiïëng phaách khi “Cùæc” khi “Tuâng”... chó
möåt khoaãnh khùæc, cuå Haãi àaä laâm söëng dêåy nhûäng cêu haát
cuä- söëng dêåy caái vöën cöí maâ dûúâng nhû àaä bõ ngûúâi àúâi
quïn laäng tûâ lêu! Hay tuyïåt! Sau khuác haát,cuå Haãi cûúâi ngêët
ngûúãng röìi giaãng giaãi: Vûâa röìi laâ àiïåu “nûä hoaá nam”. Trong
ca truâ coá nhiïìu àiïåu lùæm: naâo laâ haát “Tyâ baâ”, àiïåu “baâi
böng”, àiïåu “àûa thû”, haát “khïë”, haát “xùæc xinh”, haát “dêng
rûúåu”, röìi àiïåu ca àúân ru con, muáa quaåt, muáa àùng, àiïåu
“xñch bñch”... cuå Haãi laåi cûúâi röìi vöî vai töi: “ Caác chuá úã laåi
chúi, töi seä goåi caác àaâo nûúng Hoaâ, Mai, Nhaân àïën àaäi
caác chuá hïët chûâng àoá àiïåu”. Suöët cuöåc àúâi theo àuöíi
nhûäng laân àiïåu ca truâ vúái têët caã àam mï... Nghïå nhên Trêìn
Haãi àaä goáp phêìn khöng nhoã vaâo viïåc vûåc dêåy vaâ phaát huy
böå mön nghïå thuêåt àöåc àaáo úã vuâng àêët ca truâ Phuã Diïîn
vúái möåt CLB Ca truâ Diïîn Chêu nûác tiïëng. Muâa xuên 2006,
Liïn hoan ca truâ toaân quöëc taåi Nghi Xuên ( Haâ Tônh) - CLB
Ca truâ Diïîn Chêu laâ àaåi diïån duy nhêët cuãa Nghïå An àûúåc
múâi tham dûå. Àùåc biïåt trong àïm Ca truâ toaân quöëc töí chûác
taåi Haâ Nöåi thaáng 6/2006, tiïët muåc haát ca truâ lúâi cöí cuãa CLB
maâ Nghïå nhên Trêìn Haãi laâ “keáp” àaân chñnh vúái cêy àaân
àaáy trïn 150 tuöíi àaä àûúåc nhêån bùçng khen cuãa Böå VH-TT.
Trong khöng gian yïn bònh cuãa möåt laâng quï, tiïëng
haát, quyïån tiïëng àaân àaáy vang lïn luác khoan luác nhùåt..
Ngûúâi nghïå nhên ca truâ “giai laäo” Trêìn Haãi nhû bûâng lïn
trong giai àiïåu ca truâ vúái nhûäng caái nhûúáng mi lùæc cöí vaâ
gioång haát nhû coá lûãa, coá men nöìng mêåt ngoåt cuãa cuå keáp
xûá Àoaâi. Khöng coá gò laâ quaá thïí khi xem ngûúâi Nghïå nhên
trùm tuöíi naây laâ “Baáu vêåt cuãa laâng” vúái tiïëng àaân vaâ gioång
ca êëy nhû àang chaáy laåi nöîi niïìm möåt thúâi duyïn núå àaâo -
keáp; chaáy khaát nöîi niïìm cuãa möåt nghïå nhên - Möåt con tùçm
àang ruát ruöåt nhaã tú cho àúâi!
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 68
T
ôi Ilông plai Ia nla Iy Iuân
sân Ilâu, lôi cung clàng Ia
nla plô binl cleo. Tôi cli Ia
môl Ilan gia yôu Cleo, yôu dôn
cuông nliôl. Co Ie lôi giông nguoi
dân dâ l mo quô lôi yôu Cle o
clàng` Ouô luong clung lôi vinl
lanl duoc 3 Iân dàng cai lôi diôn
Cleo loan quôc. Hôm Ilai mac
Hô i diô n Cle o cluyôn ngliô p
2009 lai TI Ha Iong, ba Nlu Tli
Hông Iiôn - Ilo Clu licl Iy ban
nlân dân linl co noi "Ðôn len Iai
Iôn, Iân llu 4 linl Ouang Ninl xin
nông âm don cac ban...". Nlu vây,
co llô dôn Iân llu lu Ouang Ninl
Iai duoc dàng cai clua biôl clung`
Riông lôi, lôi ao uoc cu lô Hôi diôn
Cleo Iai vô voi Ha Iong, biôl dâu
Ha Iong lro lla nl "Kinl dô"
Cleo`
Tôi di lim câu lo i: Ta i sao
nguoi Ouang Ninl Iai llicl cleo
nlu vây` Oua lôi diôn nay, nlâl Ia
sau dôm diôn "Danl cliôm bang
vang" cua Cleo Bàc Giang noi vô
nlân vâl Iicl su Tlân Nlân Trung,
nguoi da co câu noi duoc lâu llô
Iuu lruyôn “liôn lai Ia nguyôn Ili
quôc gia”, lôi da lim duoc câu lra
Ioi. Môl dôm diôn ân luong, môl
nla lal clâl lôl clô ngôi, plai Iô
glô plu , co nguo i ngô i bô l o
duong di. Im plàng plàc nin llo
lleo doi câu cluyôn Iicl, nlung
liông vô lay, liông suyl soal, làc
Iuoi.
Tôi quan sal Ban giam Ilao,
Iuc nay lo giông moi nguoi xem,
llâm cli con nloai nguoi dô Iôn
nlin ro lon, cli liôl lon, rôi llinl
lloang cui dâu gli clep, danl
dâu. Ðuoc biôl llanl plân giam
Ilao nàm nay Ia nlung cây "dai
llu" cua Sân Ilâu Cleo Viôl Nam.
Xin dôn 100º, llâm cli co nlung
nguoi duoc mônl danl Ia "lin dô"
cua Sân Ilâu Cleo lruyôn llông
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
BAT NGO CHLO
BÙÆC GIANG
NSUT BÃNG THAI
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
69
va ba o vô dô n cu ng su "lrong
lràng" cua Cleo. Riông co môl
lruong lop ngoai Iô - Ðao diôn
NSND Iô Hung Ia dân Kicl noi,
dung llô ma anl ban vang cua lôi
cung "lron xoe" dôi Iinl cân dây
côp va "lôn nliôn nlu cliôc Ia"
cuoi sung suong. Giam Ilao ma
con llicl vây` Huông lô clung
lôi` Ho llicl o clô nao`
Tlu nlâl Ia Iicl ban lay. Môl
câu cluyôn llâm dâm linl nlân
vàn, linl lluc llô liôn râl cleo.
Cluyôn cu nlung Iai noi duoc
nlung buc xuc cua lloi dai. Ðo Ia
su gian Iân lrong lli cu, lrong quan
lruong, su dôi lràng llay den lrong
linl cam con nguoi, Ia Ili placl
plâm liôl cua sï plu, nglïa linl
son sàl vo clông. Clân Iy, ngay
llàng du bi vui dâp vân cliôn
llàng cai den lôi, quyôn Iuc. Kicl
viôl Ileo clo dôn plul clol, Ili
nlân vâl clinl bo râu, llao mu
Ilan gia moi "oa" Iôn llan pluc.
Vàn cluong, Ioi lloai cua Trân
Ðinl Ngôn dal dôn su mâu muc.
Tluong lli lrong Cai Iuong Ili
vong cô xuông "xô" se Ia vô lay,
con dôm nay dôm nlung Iân vô
lay dung Iuc, dung clô va liông
"làc" Iiôn luc da du noi Iôn su lan
lluo ng, Ilâm plu c cu a nguo i
xem.
Tlu lai Ia dao diôn Iy, Iy dôn
lung "clân lo Ie loc" lôi dô y Iop 4
diôn viôn quân clung lo "xiôn
linl lron quanl nlân vâl clinl
cung llây du su ngliôm luc công
plu dôn llô nao. Ðao diôn plân
dung vai va nlu llây "plu lluy"
diôu Iliôn, luong dân nglô sy di
dung "duong" cua Iô lrinl lâm Iy
nlân vâl. Klai llac loi cung ngoc
ngacl cua cac nlân vâl. Vui ra vui,
buôn ra buôn, ac ra ac, lliôn ra
lliôn.
Am nlac viôl lay Iàm, ngle
mônl mang cua dông Iua, llây
ngol ngao cua bo lre giông nuoc
rôi Iàng di lrong sâu llàm lôn
nguoi. Cac bai lal râl liôn dai,
"diôu nglô" nlung Iai râl Cleo,
nlac nôn lao co clo diôn viôn diôn
xuâl va Ioi ca dôn muc dô "llàng
loa", nlac sy Ðàng Toan du co loc
o Nlac viôn Ouôc gia Iari anl vân
giu duoc lôn va côl cacl cua gôc
cleo cô, duoc biôl anl Ia môl nlac
sy dang co "lluong liôu" nlâl
liôn nay.
Trang lri sân Ilâu dep, loanl
lra ng nlung Ilông câ u Iy , co
nlung sàc mau cua dân gia dông
quô nlung Iai co su lrang lrong
cua plu clua, cung vua.
Cuôi cung Ia diôn viôn, Ilâu
quyôl dinl llanl công lay llâl bai
môl dôm diôn. Tâl ca moi nlân vâl
clinl llu dôu loan llanl xuâl sàc
vai diôn cua minl. Co nliôu vai
gây ân luong clo nguoi xem. Môl
Iôi diôn râl môc mac, clân llanl
va nông nan. Ho diôn dôu lay va
co linl dông dôi. Va lo lal. Tôi
sung nguoi llâm cli nlo Iai môl
lluo da lung "son da ga" nlu duoc
gàp Iai nlung giong lal vang: Bui
Tro ng Ðang, Clu Vàn Tlu c,
Tlanl Ouy, Minl Huô, Kim Iiôn,
Nlu Hoa, Klàc Tu va gân dây Ia
Ouôc Anl... Co diôu llô lô lôm
nay lal lu nliôn lon, "doi" lon va
lo biôl gàn clàl liông lal voi loan
canl, sô plân nlân vâl. Cô Tlanl
Clàc, NSIT Ðoan Cleo Ouang
Ninl Ia nguoi lal lay co liông o
dâl Mo cung plai lâm làc "Bàc
Giang lal lay llâl". Tôi lrôm nglï:
Hay Ia la i Sông Tluong, sông
Nlo, sông Câu clo lo liông lal ây
clàng` Hal cleo lay ma co ca
"nây, rung, rôn, lôl" lli quy qua!.
Tlanl sà c lro i clo, su Ilô
Iuyôn, lai cai do công voi linl Iy
Iuâl giu gin llanl sàc da lao ra
liông lal cleo Bàc Giang. Buôi
cliôu lu lruong, plo doan dôn
nglô sy, công nlân Iy lluâl Iam
sân Ilâu quân quâl, 5 gio àn com
som. Ðao diôn dàn "cac em dung
uông ruou bia nlâl Ia câm ngàl
lul lluôc Ia, cliôu lôi Ianl giu âm
cai cô long". Ðôm diôn lrôn duoi 2
liô ng dô ng lô mô l sân Ilâ u
ngliôm luc, cân lrong. Tông dai
Ilông dô "xo xônl" cli môl Iôi
nlo. Dan nlac duoi plôl nlac lao
lung dan ca, sao nli, lo âm llâm
Iam "be lrâm" clo liông lal cleo
cao vul.
Vân cu biôl minl Ia môl don vi
cleo dia pluong. Ho llâm Iàng
Iliôm lôn loc loi. Vi cai biôl minl
biô l nguo i â y, lôi yôu va Iinl
lrong lo lon. Cac nglô sy: Ha Vàn
Ouân, Ila m Ouy nl Mai, Vàn
Ðuoc, Vu Ngoc Anl, Ouang Iam,
Xuân Ha i, Tlanl Huo ng, Anl
Tuân, Vàn Công, Mai Ian, Tuân
Anl... va nliôu nliôu quân clung
Iop lre, "lre gia màng moc" da lao
nôn môl cleo Bàc Giang "bâl ngo"
clân dông o Hôi diôn Cleo 2009.
Du Ilông duoc Huy cluong vang
cu a Ban gia m Ila o, Cle o Bà c
Giang da co luy cluong vang,
vang muoi, lrong Iong nguoi xem
dâl Mo clung lôi.
Nlung llanl luu Ion dang clo
cac ban Cleo Bàc Giang o plia
lruoc. Tôi vung lin nlu llô!
23h, ngaây 18 thaáng 12 nùm 2009
Caãnh trong vúã “Danh chiïëm baãng vaâng”
cuãa Àoaân Cheâo Bùæc Giang.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 70
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Nhöõng boâng hoa saân khaáu caûi löông
Trèn sán kháu ca i luong hièn nay co rát nhièu nhung guong mat dao
kha ai. nhung han ra ng khan gia khòng thè quèn ba bòng hoa de p.
ba huy chuong vang ta i Hò i dièn Sán kháu Cai luong chuyèn nghièp
toan quòc nam 2009 tò chuc tai TP Hò Chi Minh. Mòi nguoi mò i ve.
LE HÕNG THÃM
SO TRUONG VOI
NHUNG VAI ÐAO TINH CACH
N
lung ngay âu llo, Hông
Tlàm va cac ban duoc cac
nglô nlân o lrong xom
day ca cô nlac dô ca giup vui
lrong ca c cuô c do n ca o dia
pluong. Niôm say mô cai Iuong
ngâm vao lâm lôn Iô Hông Tlàm
Iuc nao clàng ro. Nàm 1998, Hông
Tlàm Iôn Sai Gon lli vao loc
lruong Trung câp Vàn loa nglô
lluâ l, vo i uo c mo duo c lleo
ngliôp lal. Sau lai nàm loc, Iô
Hông Tlàm lli dâu vao Iloa Diôn
viôn Cai Iuong - lruong Cao dàng
Sân Ilâu Ðiôn anl llanl plô Hô
Cli Minl. Nàm 2003, Ili duoc
Truong cu di llam du cuôc lli giai
Trân Huu Trang, Iô Hông Tlàm
da cung Iuc lu clon clo minl 3 vai
dao linl cacl: Vong so Ilao (vai
Tliôn Kiô u công clu a lrong
"Tràng loa mai"), vong ban Iôl
(vai Tlu lrong "Duyôn Kiôp") va
dàc biôl Ia o vong clung Iôl voi
vai diôn dôc dao Ðoan Tli lrong
lricl doan "Hôi xuân duoc". Vai
diôn nay mang vô clo Tlàm cliôc
Huy cluong vang giai Trân Huu
Trang Ili moi vua lron 21 luôi.
Canl cua nglô lluâl cai Iuong da
rô ng mo do n Iô Hô ng Tlà m.
Cung lu giai lluong do ma Ilan
gia biôl dôn Iô Hông Tlàm va
Tlàm co llôm nlung co lôi duoc
llu suc minl, duoc llam gia nliôu
vo diôn lrôn sân Ilâu lruyôn linl
va cai Iuong video. Tai cuôc lli Tai
nàng lre sân Ilâu loan quôc 2003
lô cluc lai Ha Nôi, môl Iân nua
lrong vai Ðoan Tli (lricl doan
“Hôi xuân duoc”), Iô Hông Tlàm
da dal duoc giai nli loan quôc va
Ilàng dinl lai nàng va llô manl
cua minl voi nlung vai dao linl
cacl.
Voc dang nlo nlàn, giong ca
ngol ngao, cung Iôi diôn xuâl linl
lô, Iô Hông Tlàm da lao duoc dâu
ân riông lrong lanl lrinl dôn voi
nglô lluâl cai Iuong. Kla nàng
cam llu, loa llân vao nlân vâl
môl cacl nlanl clong, giau cam
xuc, nôn nlung vai diôn do Iô
Hông Tlàm llô liôn Iuôn luoi
moi, giau sang lao, ca linl. Nliôu
vai diôn cua cli da lao duoc ân
luong Ilo quôn lrong Iong nguoi
ai mô nlu: vai Kiôu Nguyôl Nga
lrong “Iuc Vân Tiôn”, vai Trinl
lrong “Giu ao bui doi”, vai Ha
Tu mièt vuon Cán Giuòc. Long An. manh dát
què huong cua don ca tai tu da áp u trong
Tham nhièu hoai bao. uoc mo duoc tro thanh
NS Lï Höìng Thùæm vaâ Voä Minh Lêm.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
71
DA NGOC HUONG
ÂN TUONG TU NHUNG VAI
ÐAO THUONG
Nhöõng boâng hoa saân khaáu caûi löông
M
uoi bôn luôi, cô be
Huong lu Hoa Binl
xuông Ha Nôi lleo
su cli dân cua anl lo minl Ia
NSIT Minl Tlanl dô loc
lal cai Iuong. Ðung Iuc do
vao dip Nla lal Cai Iuong
Viôl Nam mo Iloa dao lao
lrung câp Diôn viôn cai Iuong,
cli da dàng Iy lleo loc. Cung
Iloa dao lao lrung câp Iloa II
cu a Nla la l vo i Da Ngo c
Huong con co cac nglô sï da
llanl danl nlu: Tluy Iiôn,
Tlanl Tlanl Hiô n, Bicl
Nlâl... Nàm 1987, sau Ili
lô l ngliô p, Da Ngo c
Huong clinl lluc duoc
Iluong lrong “Cung dan nao clo em”,
vai Tlao lrong “Bông lông cai ao”... Tai
nàng no rô, cli Iiôn luc duoc cac dai
lruyôn linl moi llu va duoc giao vai co
dâl diôn lrong cluong lrinl "Tlàp sang
niôm lin" cua Nla lal Cai Iuong Trân Huu
Trang. Cli cung vua llu môl sô bai ca cô
clo Ðai Truyôn linl llanl plô Hô Cli
Minl (HTV) va llam gia lrong cluong
lrinl VCD voI.2 cu a nglô sï Ða o Vu
Tlanl.
Gân dây nlâl, vai Trân Tli Dung lrong
vo “Dâu ân giao lloi” cua Nla lal Cai
Iuong Trân Huu Trang llam du Hôi diôn
Sân Ilâu Cai Iuong cluyôn ngliôp loan
quôc nàm 2009 do Iô Hông Tlàm dam
nliôm da gây ân luong manl va vai diôn
giau linl sang lao nay da mang Iai clo Iô
Hông Tlàm lâm luy cluong vang lrong
Hôi diôn.
Khi nha c dè n tèn tuò i nhu ng
guong mat dao thuong cua Hha
hat Cai luong Vièt Ham khòng
thè khòng nhac dèn mòt cò dao
NS Lï Höìng Thùæm.
NS Daå Ngoåc Hûúng
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 72
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
lro llanl diôn viôn cua Nla lal Cai Iuong Viôl Nam.
Cli da llô liôn râl llanl công nlung vai diôn nlu:
Nga (Hoang lu biôn), Cli Ò San (Cô gai Ilu Tang),
Công clua (Ðôi ngoc Iuu Iy), Vuong Ngoc Hoan (Sinl
lu bai), Ian (Anl goi mai lôn em), Kiôu Miôn (Nôi nlo
loa bâl lu), ba Tuyôl (An ai voi Ie giôl nguoi), Dung
(Kôu cuu), ba me (Bàc câu ô lluoc), Òmacli (Tlanl
Nlân), ba Toan (Nàng quai cliôu lôm), Sirin (Truyôn
lluyôl linl yôu)...
Tluo ban dâu bo ngo vao nglô nguoi llây dâu liôn
Iuôn clu y, dân dàl va lân linl cli bao clo cli clinl Ia
nglô sï Hông Ðiôp. Nlàc dôn nglô sï Hông Ðiôp, Da
Ngoc Huong lâm su: “Cô Ðiôp lluong goi Huong dôn
nla cli day, lruyôn nglô. Co nlung lôm di loc vô,
Huong Iôn nla cô, lâp lleo cô môl cacl say sua. Cô cu
day Huong vô lu nlu vây va Huong cung don nlân su
clàm clul cua cô lôn nliôn nlu llô...”.
Klan gia yôu môn cai Iuong làn Ilông llô nao
quôn duoc môl ba clu âp Mô Tlao lrong vo “Cây dan
luyôn lloai” (lay con duoc goi Ia “Clua Ðan”). Vai
diôn nay da mang vô clo Da Ngoc Huong giai lluong
cua Tap cli Sân Ilâu va giai ba lrong cuôc lli Tai nàng
lre Sân Ilâu loan quôc nàm 1998. Ðây cung Ia vai diôn
duoc du Iuân danl gia râl cao boi su nlâp vai môl cacl
xuâl llân, lao nôn linl luong dep va nôi bâl lrong lac
plâm.
Tlô manl cua Da Ngoc Huong Ia nlung vai dao
lluong. Tai Hôi diôn Sân Ilâu Cai Iuong cluyôn
ngliôp loan quôc nàm 2000, Da Ngoc Huong llam gia
voi môl vai diôn Ilông lluôc so lruong nlung Iai
Iliôn nliôu nguoi lrong gioi va Ilan gia ngo ngang
boi Ila nàng diôn râl linl lô. Bàng su lim loi, loc loi,
ngliôn cuu môl cacl râl công plu, Da Ngoc Huong da
vao vai nlân vâl plan diôn - loang lâu Nguyôn Tli
Anl lrong vo diôn “Vàng vàc anl sao Iluô” voi môl
cacl llô liôn moi me, Ilac Ia. Vai diôn nay da mang vô
clo Da Ngoc Huong lâm Huy cluong bac lai Hôi diôn
va lro llanl Ii niôm dep lrong cuôc doi loal dông
nglô lluâl cua cli.
Kli duoc loi vô vai diôn lâm dàc nlâl, Da Ngoc
Huong lâm su ràng vai diôn nao cli cung coi lrong nlu
nlau. Vai diôn nao cli cung llicl, boi nôu Ilông llicl,
Ilông yôu, Ilông liôu nlân vâl do lli se Ilo llô liôn
llanl công. Co nlung vai diôn qua di ma cli vân muôn
môl ngay nao do duoc llô liôn Iai. Môi Iân xuâl liôn
lrôn sân Ilâu Iai llây cli co llôm clul gi do moi me
qua lung vai diôn, lung nlân vâl. Hinl luong cua Trân
Tli Dung lrong “Dâu ân giao lloi” cua dao diôn Triôu
Trung Kiôn (vo diôn dal giai nli lrong Iiôn loan sân
Ilâu danl clo cac dao diôn lre) do Da Ngoc Huong llô
liôn Ia môl vai diôn lay duoc danl gia cao. Va moi
dây, vai loang lâu Ca-Òng lrong “Ðô dô song ca”
cung cua Triôu Trung Kiôn (vo diôn llam du Hôi diôn
Sân Ilâu Cai Iuong cluyôn ngliôp loan quôc 2009), da
giup cli dal duoc luy cluong vang lai Hôi diôn.
T
u nlo Ouô Trân da duoc di lleo ba
(NSND Tlanl Tong), xem ba lâp luông,
diôn luông voi nliôu nglô sï nôi liông
nlu NSIT Bacl Tuyôl, NSIT Iô Tluy.... Iôn
bôn luôi, Ouô Trân bàl dâu llam gia ca lal lrôn
cac dai lruyôn linl, rôi duoc loc o doan Ðông
Au Bacl Iong do llây Bacl Iong cli day. Tam
luôi Ouô Trân duoc giao vai va Iân dâu liôn
xuâl liôn lrôn sân Ilâu voi vo cai Iuong “Coc
Iiôn lroi”, sau do, cung lrôn sân Ilâu Ðông Au,
Ouô Trân llam gia diôn lrong cac vo: Câu vông
va dan llo, Cu cai Ilông Iô, Cam on clu Ili...
Sinh ra. lon lèn trong mòt gia
dinh va dong ho co dèn nam
do i theo nghè ha t. nhiè u
nguoi cho rang Ouè Trán may
man hon nhung nghè si khac
vi co cha la mòt nghè si nòi
tièng va rát am hièu vè nghè
nghiè p dá n da t va o nghè .
Hhung Ouè Trán khòng nup
QUE TRÂN
HUONG XUÂN MA LUM
ÐÕNG TIEN
NS Quïë Trên.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
73
Ia môl nguoi da bao nliôu
nàm lleo nglô lal, râl lluong con,
mung vi con yôu nglô va co Ila
nàng Iô llua lruyôn llông gia
dinl, nlung nglô sï nlân dân
Tlanl Tong cung râl ngliôm Ilàc
vô viôc loc lanl cua Ouô Trân. Ba
cua Ouô Trân da ra Iônl clo cô:
“Ilai lâp lrung loc, cli duoc lal
vao nlung ngay ngli, dip Iô va
ngli le”. Ouô Trân da Ilông plu
Iong lin cua ba me, lôl ngliôp plô
llông lrung loc râl xuâl sàc Ili lli
dô ca lai lruong Ðai loc Su plam
TI Hô Cli Minl (Iloa giao duc
liôu loc) va lruong Cao dàng Kinl
lô Ðôi ngoai TI Hô Cli Minl.
Cung lrong lloi diôm do Ouô Trân
con llam gia lli giai lriôn vong
Trâ n Hu u Trang vo i vai Tliôn
Kiôu công clua lrong lricl doan
“Trà ng loa mai” (Ða o diô n:
NSND Tlanl Tong) va cô da doal
luy cluong vang lrong mua giai
nàm do . Ta i nàng duo c Ilà ng
dinl, Ouô Trân lluyôl pluc gia
dinl duoc lleo nglô.
Trong lanl lrang cac vai diôn
cua minl Ouô Trân râl lâm dàc voi
vai công clua Bicl Vân lrong “Bôn
câu dôl Iua”. Ouô Trân lâm su:
“Ðây Ia môl vai diôn Ila nàng so
voi Ouô Trân, vai diôn nay co
nlung cluyôn biôn lâm Iy Ila
pluc lap. Co llô noi dây Ia môl
nlân vâl da cliôu, co râl nliôu dâl
diôn clo Ouô Trân...”.
Ngoai lal cai Iuong, Ouô Trân
con râl llanl công lrong vai lro
Ia m MC clo ca c cluong lrinl
lruyôn linl. Voi guong màl Ila ai
va clâl giong lruyôn cam, Ouô
Trân da duoc nliôu dai lruyôn
linl dô y va dô ngli công lac.
Nlu ng nàm gâ n dây Ouô Trân
Iiôn lu c co nlu ng cluong lrinl
riông cu a minl nlu “Ouô Trân
mu ng xuân mo i” diô n ra nàm
2007 la i nla la l Io n lla nl plô Hô
Cli Minl, Iiveslov plu c vu
công nlân cu a công ly Casudo
lla ng 2 nàm 2007, Iiveslov
“Ouô Trân - Mô l llo i a o lrà ng” la i
lruo ng Ða i lo c Câ n Tlo va o
lla ng 11 nàm 2007, Iiveslov
“Ouô Trân - Io n Iôn cu ng lla nl
plô ” diô n ra la i lruo ng Ða i lo c
Su pla m lla nl plô Hô Cli Minl
lla ng 4 nàm 2008, Ouô Trân râ l
vui mu ng Ia nglô sï dâ u liôn duo c
vinl danl lrong la ng mu c diô n
viôn ca i Iuong duo c yôu llicl
nlâ l cu a HTV Avards, liô p do
Nla vàn lo a Sinl viôn TI Hô Cli
Minl da clo n Ouô Trân Ia m
Iiveslov clo cluong lrinl “Sinl
viôn vo i nguo i nô i liô ng”. Tla ng 5
nàm 2008 Ða i liô ng no i nlân dân
lla nl plô Hô Cli Minl Ia i mo i
Trân Ia m MC clo cluong lrinl ca i
Iuong mo i lru c liô p dinl Iy pla l
so ng va o mô i sa ng clu nlâ l...
Gâ n dây nlâ l Ouô Trân da llu c
liô n DVD aIbum “Ouô Trân -
Huong xuân ma nu m dô ng liô n”.
Trong aIbum na y lâ u lô l ca c liô l
mu c dô u do ba cô sa ng la c va da n
du ng nlu: lricl doa n vui “Tlâ y
bo i ga con”, “Huong xuân”, lân
cô “Tinl me ”... Vo i aIbum dâ u lay
na y, Ouô Trân muô n gu i dô n ba
cu a minl mô l mo n qua linl llâ n
vô gia lrong Iâ n sinl nlâ l llu 55
cu a ông vo i su biô l on va cu ng dô
clo ba plâ n na o an lâm vô su
lruo ng lla nl cu a cô con ga i ruo u
lrong nglô ngliô p. Ia nglô sï ca i
Iuong lre duy nlâ l duo c vinl du
llam du Ða i lô i Ta i nàng lre Viô l
Nam duo c lô clu c Iâ n dâ u liôn la i
Ha Nô i va o lla ng 10 vu a qua,
Ouô Trân da dô Ia i mô l â n luo ng
de p lrong Io ng nliô u nguo i.
Trong Ða i lô i, ngoa i ba i llam
Iuâ n cu a minl, Ouô Trân co n
duo c mo i Iôn la l plu c vu lrong
nlu ng buô i lo p, giao Iuu. Bôn
ca nl do , Trân co n duo c clo n Ia m
nlân vâ l diô n linl dô giao Iuu va
duo c llay mà l clo 450 da i biô u vô
du Ða i lô i do c Tlông diô p cu a
Ða i lô i gu i la i nàng lre va luô i lre
Viô l Nam lrôn loa n llô gio i. Tro
vô sau Ða i lô i, Ouô Trân Ia i lâ l
bâ l Iôn sa n lâ p (nga y ba buô i) dô
cluâ n bi clo Hô i diô n Sân Ilâ u
Ca i Iuong cluyôn ngliô p nàm
2009 lô clu c la i TI Hô Cli Minl,
vo i vai na ng Trinl (con ga i ông
Ia i do ) lrong vo “Bô n nuo c Ngu
Bô ”. Bà ng gio ng ca va ne l diô n
lrong sa ng, Ouô Trân da clinl
plu c duo c ca nlu ng Ila n gia Ilo
linl nlâ l. Vai diô n cô con ga i ông
Ia i do yôu nuo c dâ y Ili pla cl,
liôn ngang, yôu nuo c, lu la o vô
dân lô c Ilông Iluâ l plu c lruo c
quân llu , va mô l lra i lim nlân
lâ u dà m llà m yôu lluong cu ng
ve diu da ng cu a nguo i plu nu A
Ðông da mang Ia i clo Ouô Trân
cliô c luy cluong Va ng la i Hô i
diô n na y.
NS Quïë Trên vaâ cha - NSND Thanh Toâng.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 74
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NGUYEN ANH TUÂN
Àaåo diïîn àiïån aãnh - nguyïn giaáo viïn Trûúâng PTTH Thuêån Chêu - Sún La
AÃnh: Xoám.
THE HE THÂY GIAO
TREN QUE HUONG TÂY BÃC
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
75
T
hónh thoaãng töi vêîn vaâo laâng Luã (tûác Kim Luä -
phûúâng Àaåi Kim - quêån Hoaâng Mai, Haâ Nöåi) àïí thùæp
hûúng cho cuå Nguyïîn Siïu taåi Tûâ àûúâng hoå
Nguyïîn do àaåo diïîn Tûå Huy - chaáu böën àúâi cuãa cuå cai
quaãn, vaâ àöìng thúâi reä thùm öng Hoaâng Àaåo Chuác (cuäng
coá “dêy mú rïî maá” vúái hoå Nguyïîn) - vò quan hïå vùn
chûúng chûä nghôa, vò muöën àûúåc gêìn guäi hoåc hoãi möåt con
chaáu cuãa Nhaâ giaáo - nhaâ vùn hoaá nöíi danh Hoaâng Àaåo
Thuyá... Vaâ trïn hïët, vò àïìu laâ “dên daåy hoåc úã Têy Bùæc trúã
vïì” (öng lïn Têy Bùæc khi töi coân laâ möåt àûáa treã múái ài hoåc).
Àiïìu àùåc biïåt thuá võ àöëi vúái töi, giöëng nhû möåt sûå phaát hiïån
quyá giaá, àoá laâ: öng Hoaâng Àaåo Chuác khöng chó tûâng daåy
hoåc úã Têy Bùæc, maâ öng coân laâ möåt thêìy giaáo cuãa “Thïë hïå
Nùm chñn” (1959) taåi Khu tûå trõ Thaái - Meâo cuä.
HHUHG “HGUO¡ THÂY ÐÂU T¡ÈH”
“Thïë hïå 59” laâ caách goåi thên mêåt vïì àoaân giaáo viïn
860 ngûúâi àûúåc Böå Giaáo duåc cûã lïn caác vuâng nuái Viïåt Bùæc,
Têy Bùæc vaâo thaáng 9 nùm 1959. Coá thïí noái, àêy laâ möåt sûå
kiïån troång àaåi, bùæt àêìu cho möåt giai àoaån múái cuãa nïìn
Giaáo duåc nûúác nhaâ. Tiïëp theo bûúác chên cuãa nhûäng àoaân
quên giaãi phoáng Têy Bùæc, chó vaâi nùm sau laâ túái bûúác chên
cuãa nhûäng àoaân giaáo viïn miïìn xuöi vúái sûá mïånh phaát
triïín vùn hoaá giaáo duåc úã caác miïìn dên töåc ñt ngûúâi, khùæc
phuåc tònh traång chïnh lïåch giûäa miïìn xuöi vaâ miïìn nuái...
Mûúâi mêëy nùm qua, töi àaä àûúåc gùåp khöng ñt nhûäng
nhaâ giaáo toác hoa rêm hay baåc trùæng cuãa Thïë hïå 59 naây taåi
nhûäng thõ trêën, thõ xaä, thaânh phöë cuãa Sún La, Lai Chêu,
Àiïån Biïn Phuã - coá ngûúâi töi àaä biïët tûâ trûúác, coá nhiïìu
ngûúâi lêìn àêìu tiïn töi àûúåc nghe tïn biïët mùåt. Nhûng, lêìn
àêìu tiïn töi àûúåc nghe kïí vïì Thïë hïå giaáo viïn 59 laâ khi
àûáng bïn daäy nuái Puá Luöng (thõ trêën Thuêån Chêu), löëi dêîn
lïn vuâng cao Coâ Maå gêìn ba mûúi nùm vïì trûúác... Nhûäng
àoaân thêìy cö giaáo tûâ miïìn xuöi lïn àaä àûúåc àûa tiïîn tûâ bïën
xe khaách phöë huyïån túái chên nuái Puá Luöng naây, àïí bùæt
àêìu cuöåc haânh trònh ài böå lïn Àiïån Biïn, Lai Chêu, vaâ
sang huyïån Söng Maä. Muâa hoa ban vûâa röìi, töi coá lang
thang trïn vuâng thûúång nguöìn söng Maä, nhòn laåi con
àûúâng quöëc löå Mai - Maä (Mai Sún - Söng Maä) trïn trùm
cêy söë, vaâ hònh dung ra löëi ài tùæt àêìy nguy hiïím haâng chuåc
cêy söë àûúâng rûâng tûâ Thuêån Chêu vûúåt qua caác àõa danh
maâ chó nghe tïn àaä àuã rúån gaáy vúái caã dên baãn àõa, nhû
Loong Heå, Mûúâng Baám, Cùæn Tyã, Hoái Sûa (dêëu chên höí)...
àïí sang têån vuâng cao giaáp biïn naây... 15 nùm trûúác, khi
vaâo xaä Loong Heå (Thuêån Chêu), töi coá vinh dûå àûúåc troâ
chuyïån vúái cuå Thaâo Ngoåc Lûúng, möåt thuã lônh du kñch xûa,
möåt nhên sô ngûúâi Möng coá uy tñn àùåc biïåt. Vúái sûå böåc trûåc
höìn hêåu, cuå àaä baây toã tònh caãm thùæm thiïët, sûå biïët ún sêu
xa àöëi vúái nhûäng thêìy cö giaáo àêìu tiïn àaä vïì túái jao (laâng
Möng) heão laánh cuãa cuå. Töi khöng ngúâ àoá laåi laâ lêìn cuöëi
cuâng àûúåc gùåp cuå - chó mêëy thaáng sau àoá cuå qua àúâi; song
hònh aãnh cuå vúái chiïëc gêåy chöëng run run bïn thûãa myâ
àöng khö chaáy vaâ nhûäng lúâi möåc maåc nhû thêëm vaâo gan
ruöåt cuãa cuå seä in hùçn trong têm trñ töi maäi maäi...
Vêng, phaãi khaá nhiïìu nùm thaáng sau khi rúâi quaäng àúâi
laâm thêìy úã möåt thõ trêën miïìn nuái bònh lùång, töi múái coá thïí
hònh dung àûúåc hïët caái cuöåc söëng cuãa nhûäng ngûúâi àaä
tûâng traãi qua haâng ngaân túái haâng chuåc ngaân ngaây àïm taåi
nhûäng laâng baãn heo huát xa xùm traãi khùæp vuâng Têy Bùæc
röång lúán- nhûäng núi maâ ñt nhêët cuäng phaãi mêët vaâi àún võ
“ngaây àûúâng” ài böå leo döëc, qua àeâo cao thaác dûä, löëi moân
chïnh vïnh, núi maâ sûúng muâ, thuá dûä, söët reát aác tñnh,
nhûäng huã tuåc laåc hêåu dûång trûúâng thaânh thûã thaách trûúác
hoå; vaâ hoå àaä thûåc sûå söëng ba cuâng vúái àöìng baâo, àaä caãm
hoaá àöìng baâo vaâ àûúåc àöìng baâo caãm hoaá, àaä hoaân thaânh
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 76
xuêët sùæc nghôa vuå cöng dên bùçng traái tim àêìy nhiïåt huyïët
cuãa tuöíi treã giaác ngöå... Nhúá lùæm caái tònh caãm êëm aáp mùån
nöìng cuãa ngûúâi dên miïìn nuái chêët phaác... Nhúá lùæm nhûäng
thaáng ngaây roâng raä vúái chiïëc ba lö vaâ chiïëc gêåy leo khùæp
caác ngoån nuái, baãn xa àïí chiïu sinh múã trûúâng múã lúáp...
Nhúá lùæm nhûäng àïm reát cûáa da thõt vêîn cêìm àeân soi
àûúâng cho tûâng em hoåc sinh kyá tuác xaá, röìi xem chuáng giùæt
maân àaä kñn chûa, chùn coá àùæp khöng... Nhúá lùæm nhûäng
buöíi mûa rûâng xöëi xaã, thêìy troâ vûâa hoåc vûâa kï laåi baân ghïë
traánh döåt... Nhúá lùæm nhûäng bûäa canh bon, rau taâu-bay, cuã
sùæn chia àöi, baát cúm àöån seã nûãa... Nhúá lùæm nhûäng ngaây
luä öëng suåt àûúâng tröi cêìu treo, thêìy troâ vûâa chaåy luä vûâa
traánh bom giùåc... Nhúá lùæm ngoån àeân dêìu leo leát, bïëp lûãa
saân chaáy thêu àïm...
Thêìy Nguyïîn Vùn Bön, ngûúâi àêìu tiïn cuãa ngaânh giaáo
duåc àûúåc phong danh hiïåu Anh huâng lao àöång àaä lùn löån
hïët tuöíi treã úã vuâng Muâ Caã - huyïån Mûúâng Teâ. Thêìy Doaän
Thanh coân daânh troån àúâi mònh àïí nghiïn cûáu caãi tiïën chûä
Möng. Thêìy Nguyïîn Haãi (hiïån úã thõ xaä Thaái Bònh) kïí laåi kyã
niïåm: möåt àïm laånh giaá, thêìy àûúåc cö gaái Möng con chuã
nhaâ lêëy chiïëc vaáy Möng vöën daânh cho àaám cûúái àùæp cho,
vò thûúng anh giaáo reát run nguã thiïëp ài luác soaån baâi; tónh
dêåy múái biïët, vaâ thêìy àaä thêìm khoác. Àoá cuäng laâ möåt thúâi
cuãa tuöíi treã söi nöíi, vúái cêy àaân ghi-ta phêåp phuâng trong
gian phoâng têåp thïí sú saâi hay bïn àöëng lûãa àïm àöng
sûúng phuã, caái tuöíi treã khöng thiïëu nhûäng giêy phuát möång
mú: “Ngoån gioá Pu Luöng thoa trïn maá em...”- nhû trong
möåt baâi haát cuãa thêìy Vuä Gia Thuåy noái höå têm tònh cuãa
àoaân quên giaáo duåc hêìu hïët àang úã tuöíi àöi mûúi, nhûäng
ngûúâi “xa quï hûúng chùèng heån ngaây vïì” vaâ mang trong
tim hònh boáng ngûúâi con gaái laâng quï àöìng bùçng ngoáng vïì
phûúng trúâi Têy Bùæc... Nhûäng caánh hoa ban eáp vaâo söí tay
àïí gûãi, keâm theo nhûäng cêu thú vuång vïì nhûng loáng laánh
sûúng rûâng buöíi nùæng mai doåc àûúâng miïìn Têy. Coá khöng
ñt àöi vúå chöìng cuâng tònh nguyïån àûáng trong àoaân quên
tiïn phong naây, nhû vúå chöìng thêìy Vuä Àònh Chû (söëng taåi
quêån Àöëng Àa, Haâ Nöåi); sau 50 nùm thêìy Chû vaâ cö Vuä
Thõ Hyã vêîn coân nhúá roä tûâng chi tiïët caái lêìn àêìu tiïn àûúåc
gùåp Baác Höì taåi trûúâng Böí tuác cöng nöng TW, khi Ngûúâi
àïën trao nhiïåm vuå veã vang cho “Thïë hïå 59” trong buöíi tiïîn
àûa: Haäy cùæm ngoån cúâ giaáo duåc túái nhûäng laâng baãn xa xöi
nhêët cuãa Viïåt Bùæc, Têy Bùæc!
Nhiïìu ngûúâi cuãa Thïë hïå àoá, khi vïì hûu àaä thêåt sûå coi
Têy Bùæc laâ quï hûúng thûá hai cuãa mònh, trong niïìm vui
àoaân tuå àaåi gia àònh, trong niïìm tûå haâo vïì àaân con chaáu
vêy quanh - nhûäng ngûúâi àaä sinh ra, lúán lïn vaâ lêåp nghiïåp
taåi nuái rûâng Têy Bùæc, nhiïìu ngûúâi àang kïë tuåc sûå nghiïåp
giaáo duåc cuãa hoå... Vui vúái maãnh vûúân ao caá, vúái luöëng hoa
cêy caãnh, daåy àaân chaáu nhoã hoåc haânh, hoùåc ngöìi phuå baán
haâng vúái con caái giûäa chúå phiïn, hoå vêîn giûä têån àaáy loâng
nhû baáu vêåt nhûäng kyã niïåm àeåp cuãa tònh nghôa thêìy troâ,
àöìng nghiïåp; vaâ hoå thûúâng kïí laåi nhûäng cêu chuyïån cuä
cuãa àúâi daåy hoåc möåt caách say sûa, tûå haâo...
Coá nhiïìu ngûúâi cuãa “Thïë hïå 59” àaä yïn nghó vônh
hùçng taåi Têy Bùæc trong niïìm tiïëc thûúng cuãa àöìng nghiïåp
vaâ caác thïë hïå hoåc troâ. Àoá laâ nhûäng nhaâ giaáo àaáng kñnh nhû
Trêìn Duy Thúâi, Doaän Thanh, Trêìn Xuên Lan, Mai Troång
Thiïåp, Vuä Nha, Nguyïîn Tiïën... Töi àïën thùæp hûúng cho
thêìy Trêìn Xuên Lan taåi nghôa trang Nhên Dên thaânh phöë
Sún La. Trong khoái hûúng vaâ khung caãnh tõch mõch, loâng
töi chúåt êëm aáp laå thûúâng khi nhúá laåi aánh mùæt nuå cûúâi cuâng
nhûäng cêu chuyïån dñ doãm cuãa ngûúâi àöìng nghiïåp lúán tuöíi,
ngûúâi Anh, ngûúâi Thêìy tinh thêìn cuãa töi, luác töi coân laâ möåt
“anh giaáo” treã hiïëu thùæng múái lïn Têy Bùæc vaâ àang laâ thêìy
giaáo cuãa con gaái öng. Thúâi gian vaâ sûå traãi nghiïåm múái giuáp
töi dêìn hiïíu àûúåc caái têìm voác lõch sûã cuãa nhûäng con ngûúâi
bònh thûúâng úã Thïë hïå öng...
“HGÒ¡ HHA” G¡AO DUC TÂY BAC
Trong ngöi trûúâng àêìu tiïn úã Têy Bùæc àaä àaåt chuêín
Quöëc gia tiïíu hoåc tûâ caách àêy 10 nùm, àaä àûúåc phong
tùång Anh huâng lao àöång- trûúâng tiïíu hoåc söë I Tuêìn Giaáo,
cö hiïåu trûúãng, nhaâ giaáo ûu tuá Àöî Quyá Laåc sau khi noái vïì
nhûäng bñ quyïët cuãa Ban GH àïí xêy dûång trûúâng chuêín
QG tiïíu hoåc, àaä rûng rûng kïí laåi cho töi nghe nhûäng kyã
niïåm cuãa mònh àöëi vúái möåt thêìy giaáo Thïë hïå 59, chñnh thêìy
àaä hun àuác trong cö khaát voång trúã thaânh cö giaáo cuãa baãn
laâng, röìi caái yá chñ xêy dûång trûúâng chuêín QGTH- möåt tiïu
chñ dûúâng nhû khöng tûúãng úã möåt ngöi trûúâng cuãa xaä
ngheâo nùçm núi tiïëp giaáp Àêët - Trúâi (Phaå Àin)! Coân úã
trûúâng PTCS 8-4 (Möåc Chêu), töi àûúåc troâ chuyïån vúái thêìy
hiïåu trûúãng Trêìn Caãnh - con trai àêìu cuãa nhaâ giaáo Trêìn
Thöng Thïë hïå 59; giûäa bao ngöín ngang gian khoá àúâi
thûúâng úã möåt vuâng àêët àang laâ àiïím noáng cuãa tïå naån ma
tuyá, töi chúåt hiïíu: trong caái thaânh tûåu àaáng khêm phuåc cuãa
möåt trûúâng àiïím toaân diïån, liïn tuåc giûä laá cúâ àêìu trûúâng
tiïn tiïën cêëp tónh trong nhiïìu nùm àoá, chùæc chùæn phaãi
chûáa àûång caái nhiïåt huyïët nung nêëu cuãa thêìy hiïåu trûúãng
àûúåc thûâa hûúãng tûâ ngûúâi cha... Vaâ taåi trûúâng PTTH Tö
Hiïåu - ngöi trûúâng nöíi tiïëng tûâng àaâo taåo biïët bao thïë hïå
caán böå chuã chöët cho tónh Sún La (vaâ caác ban ngaânh Trung
ûúng), thêìy giaáo daåy vùn- hiïåu trûúãng Vuä Àònh Thêëm, con
trai cuãa nhaâ giaáo laäo thaânh Thïë hïå 59 Vuä Àònh Nhuêìn àaä
noái vïì ngûúâi cha àaáng kñnh cuãa mònh: “Àöëi vúái töi, öng coân
laâ möåt ngûúâi Thêìy lúán... Töi sinh ra úã Têy Bùæc, vaâ thêåt may
mùæn, coá thïí noái laâ möåt haånh phuác khi töi coá thïí nöëi nghiïåp
àûúåc cha töi úã ngay maãnh àêët naây...”.
Roä raâng laâ nhûäng thïë hïå giaáo duåc ài sau quaã khöng höí
danh laâ lúáp kïë tuåc xûáng àaáng cuãa Thïë hïå 59!
Nhûäng nùm qua, töi coá cú höåi àïën vúái nhiïìu laâng baãn
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Möåt lúáp hoåc cho ngûúâi Daáy úã Phong Thöí, Lai Chêu. AÃnh: Phuâng Triïåu.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
77
xa khuêët chòm trong nuái xaám, sûúng muâ - núi àaä vaâ àang
coá biïët bao lúáp thêìy cö giaáo êm thêìm cöëng hiïën tuöíi xuên
vaâ haånh phuác cuãa mònh cho tûúng lai cuãa caác em nhoã.
Gian nan vêîn coân nhiïìu khön xiïët! Giûäa thúâi buöíi vùn
minh àiïån tûã, àöìng baâo möåt söë vuâng reão cao Sún La, Lai
Chêu vêîn coân söëng trong àiïìu kiïån cuãa thúâi tiïìn sûã. Laâm
sao coá thïí cêìm loâng àûúåc trûúác nhûäng em hoåc sinh dên
töåc chên àêët, aáo chaâm phong phanh muâa laånh, lúáp hoåc
ngöín ngang phên trêu ngûåa vaâ tröëng huïëch tûá bïì! Thûúng
lùæm nhûäng em nhoã miïìn nuái! Nhûäng ngûúâi thêìy àaä vaâ
àang laâm hïët sûác mònh àïí caác em khoãi phaãi söëng kiïëp thuá
hoang, coã daåi! ÚÃ möîi ngöi trûúâng vuâng cao, vuâng sêu,
vuâng xa, nhûäng thêìy cö giaáo höm nay vêîn àang tiïëp tuåc
cöng viïåc cuãa thïë hïå tiïn phong, kiïn trò chöëng laåi huã tuåc
laåc hêåu vaâ nhûäng aãnh hûúãng phaãn àöång àïí giaânh giêåt lêëy
cho lúáp hoåc cuãa mònh tûâng em nhoã coá hoaân caãnh gia àònh
eáo le. Cö giaáo Phan Thõ Nguyïåt - trûúãng ban giaáo duåc Sòn
Höì kïí: “Coá khöng ñt cö giaáo vuâng sêu phaãi neán laåi caã tònh
mêîu tûã, gûãi con nhoã vïì quï àïí truå laåi vúái àõa baân giaáo duåc
cuãa mònh. Trong söë àoá, coá ngûúâi laâ con cuãa caác thêìy giaáo
Thïë hïå 59 - nhû cö giaáo Lan úã xaä Taâ Ngaão”. Nhaâ giaáo ûu
tuá Haâ Quyá Minh, nguyïn giaám àöëc Súã GD-ÀT Lai Chêu -
ngûúâi tûå nhêån mònh laâ “saãn phêím trûåc tiïëp cuãa Thïë hïå thêìy
giaáo 59” àaä dêîn töi túái thùm möåt söë cú súã giaáo duåc cuãa
huyïån Mûúâng Lay. Thêìy Minh kïí: sau cún luä queát khuãng
khiïëp thaáng 8-1996, toaân böå caác trûúâng úã thõ trêën bõ san
phùèng, thò ngay trong thaáng 8 nùm àoá, caác trûúâng àaä nhêët
tïì dûång nhaâ baåt àïí duy trò nùm hoåc. Vaâ cuäng kïí tûâ nùm
hoåc khoá quïn àoá cho túái nay, suöët gêìn 15 nùm, trûúâng tiïíu
hoåc thõ trêën Mûúâng Lay vêîn liïn tuåc giûä vûäng danh hiïåu
“Trûúâng tiïn tiïën xuêët sùæc”, giúâ àêy àaä àaåt chuêín QG tiïíu
hoåc! Àûáng trong khuön viïn àeåp àeä khang trang cuãa ngöi
trûúâng tûâng chó coân laåi àêët buân vaâ àaá taãng naây, töi chúåt
hiïíu vò sao khi nhùæc laåi quaá khûá gian nan, nhûäng gioåt lïå
sung sûúáng àaä ûáa ra trïn nhûäng cùåp mùæt àaä bùæt àêìu múâ
àuåc cuãa nhiïìu thêìy Thïë hïå 59. Vaâ töi cuäng àûúåc nghe - tûâ
chñnh nhûäng ngûúâi thêìy maâ têm höìn trong saáng nhû trùng
rùçm cuãa Thïë hïå àaáng kñnh àoá, nhûäng nöîi bûác xuác, trùn trúã
vïì möåt vaâi chñnh saách àaäi ngöå àöëi vúái giaáo viïn vuâng cao,
vuâng sêu chûa hoaân thiïån, coá luác coá núi chñnh saách laåi
khöng àûúåc thûåc hiïån nghiïm chónh, thêåm chñ thiïëu lûúng
thiïån, nïn sûå thiïåt thoâi àêìu tiïn laåi laâ chñnh con em àöìng
baâo miïìn nuái phaãi hûáng chõu! Nïëu vêåy, chùæc hùèn àoá laâ nöîi
buöìn, nöîi àau thêëm thña nhêët àöëi vúái ngûúâi thêìy Thïë hïå 59!
“ÐÂT ÐA HOA TÂM HÒH”
Taåi phoâng truyïìn thöëng trûúâng PTTH nöåi truá tónh Lai
Chêu, töi àûúåc thêëy nhûäng têëm aãnh phoáng lúán vïì möåt lïî
truy àiïåu trang troång töí chûác ngay giûäa sên trûúâng 10 nùm
trûúác. Möåt thêìy giaáo ngûúâi dên töåc nhòn ra phña söng Àaâ,
ngheån ngaâo kïí laåi: Thêìy Trêìn Duy Thúâi vöën laâ möåt thiïëu
sinh quên, tham gia quên àöåi chöëng Phaáp röìi chuyïín sang
giaáo duåc, tònh nguyïån lïn Têy Bùæc theo “Àoaân quên 59”.
Thêìy Thúâi àaä hy sinh úã tuöíi ngoaâi àöi mûúi, trong khi cöë
cûáu söëng hai em hoåc sinh dên töåc trïn söng Àaâ muâa mûa
luä. Mêëy chuåc nùm sau, sûå hy sinh quïn mònh cuãa thêìy
Thúâi àaä àûúåc möåt àöìng nghiïåp cuä laâ thêìy giaáo Hoaâng Àaåo
Chuác nhiïìu lêìn ngûúåc Têy Bùæc tòm hiïíu laåi, xöng vaâo haâng
múá thuã tuåc rùæc röëi àïí thêìy Thúâi àûúåc truy tùång danh hiïåu
Liïåt sô. Phaãi ngoát nûãa thïë kyã sau, gia àònh thêìy Thúâi múái
coá àiïìu kiïån àûa haâi cöët Thêìy vïì an taáng taåi Nghôa trang
Liïåt sô quï nhaâ (huyïån Nam Saách- Haãi Dûúng...
Àöìng nghiïåp cuãa thêìy Trêìn Duy Thúâi- nhûäng ngûúâi
tûâng gûãi gùæm nhûäng thaáng nùm àeåp àeä nhêët cuãa àúâi mònh
cho Têy Bùæc, khi trúã vïì quï hûúng baãn quaán, ai cuäng êëp
iu trên troång quaäng àúâi àoá, coi noá laâ möåt cöåi nguöìn khöng
hïì vúi caån cuãa niïìm tin, leä söëng. Khi vïì xuöi, mang theo
“Nhûäng nùm thaáng vaâng ngoåc” cuãa nghôa tònh Têy Bùæc -
nhû tïn möåt baâi viïët cuãa thêìy Vuä Dûúng Quyä, hoå àaä àöång
viïn ngûúâi thên vûúåt qua biïët bao nghõch caãnh cuãa thúâi
chuã nghôa thûåc duång lïn ngöi. Hoå vêîn tham gia giaãng daåy,
viïët saách tham khaão cho nhaâ trûúâng, hoùåc chuyïín sang
cöng taác khaác, duâ laâm gò hoå cuäng thûúâng tòm àïën nhau
trong möåt möëi àöìng caãm chung. Caác “thêìy 59” àaä àûáng ra
thaânh lêåp “Ban liïn laåc caán böå - giaáo viïn cuä cuãa Têy Bùæc
taåi Haâ Nöåi”. Phûúng chêm hoaåt àöång cuãa töí chûác naây laâ tûå
nguyïån, thiïët thûåc...
Nhaâ thú Chïë Lan Viïn coá mêëy cêu thú noái höå àûúåc nöîi
loâng cuãa têët caã nhûäng nhaâ giaáo miïìn xuöi tûâng cöëng hiïën
tuöíi xuên cho miïìn nuái:
Nhúá àónh sûúng giùng, nhúá àeâo mêy phuã
Núi naâo qua loâng laåi chùèng yïu thûúng
Khi ta úã chó laâ núi àêët úã
Khi ta ài, àêët àaä hoaá têm höìn...
Rûâng nuái Têy Bùæc, Viïåt Bùæc khöng phaãi chó laâ gian khöí
vúái sûúng muâ, suöëi sêu thaác dûä, àõa hònh hiïím trúã, khñ hêåu
khùæc nghiïåt, maâ coân laâ möåt vuâng thiïn nhiïn huâng vô traáng
lïå, möåt miïìn àêët thi võ vúái nïìn vùn hoaá àùåc sùæc cuãa nhiïìu
dên töåc, laâ caác thïë hïå em nhoã àaáng yïu àang khao khaát
aánh saáng vùn hoaá tri thûác khoa hoåc, vaâ àùåc biïåt laâ coá caác
thïë hïå giaáo viïn miïìn xuöi - kïí tûâ Thïë hïå 59 lõch sûã êëy -
cuâng con em caác dên töåc àaä vaâ àang êm thêìm viïët lïn
nhûäng trang sûã Giaáo duåc thiïng liïng bùçng möì höi, trñ naäo,
nhûäng phêìn àúâi quyá giaá, vaâ, bùçng caã xûúng maáu cuãa
mònh!
Haâ Nöåi - Têy Bùæc, cuöëi nùm 2009.
Niïìm vui àïën trûúâng. AÃnh: Mai Thaânh Tiïën.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 78
C
lung lôi vô xa Ðiôn Hoa
lluô c luyô n Ðiô n Ba n,
Ouang Nam giua nlung
nga y loa n dân lân loan do n
mung Iy niôm 35 nàm ngay quô
luong giai plong. Trong ngay lôi
Ion, nguoi dân Ðiôn Hoa Ilông
quôn nlung llang nàm dôi màl
voi quân llu. Ho ôn Iai nlung
cuôc dâu lranl anl dung cua quân
va dân quô nla, nlung lâm guong
Iiôn lrung, bâl Iluâl. Ðàc biôl, lai
dây clung lôi duoc ngle bai llo
vô nguoi lliôu niôn gan da cliôn
dâu can lruong lrong cac nla lu
My nguy:
!n Ió¡ Iuó¡ dó I¡Jnz I¡on
5a \ao Ia\ z¡Jc -JI -on Io¡ Ihc
!¡cu I¡unz ha¡ chu nJnz nc,
Azh¡cnz \a¡ chunz za nh
Ihónz hc Iho Ihan!
AJc cho lon -o¡ Ianz Ian lao
Io du I¡o I¡a Ihao cn Ió¡
Iu¡ cu¡ ¡o¡ d¡cn nuoc \ó¡
Khao I¡a chJnz duoc, ch¡cu hó¡
cunz Ihónz.
Tu TInh ßao, C¡a !onz, Kho
Ian...
Acn du nu¡ nJn dJnz
chua ca\
Xa I¡n, x¡cnz xIch dcn nza\
CJn ¡Jnz Iha chcI chJnz Iha\
dó¡ Ionz”.
Tuy ngôn lu bai llo môc mac,
clân clâl, nlung linl anl nguoi
lliôu niôn dung cam, bâl Iluâl o
miôn dâl Ouang anl lung sông
dây lrong lôi. Tleo Ioi cli duong
cua cac anl cli em lu yôu nuoc,
clung lôi dôn Iang Ouang Hiôn,
noi san sinl nguoi lliôu niôn Trân
Ouang Tuân (nlân vâl clinl cua
bai llo lrôn).
Nàm 1954, dâl nuoc clia càl,
cla me Tuân Ia can bô cacl mang
dôu lâp Iôl ra Bàc. Ho dul ruôl goi
Iai quô nla dua con lrai dâu Iong
llo dai. Do vây luôi llo cua Tuân
Ilông duoc may màn nlu cac ban
cung Iua, lliôu su clàm soc ban
lay llom llao cua me liôn. Tuân
Ion Iôn lrong su cuu mang, dum
boc cua ba nôi gia yôu va gia dinl
nguoi bac ruôl. Iang Ouang Hiôn
bây gio Ia càn cu cua cacl mang,
lrong nla nguoi bac ruôl cua Tuân
co lâm bi mâl nuôi giâu cac dông
cli luyôn uy Ðiôn Ban. Nlo su
clàm soc giao duc vô lruyôn llông
cua gia dinl ma lruc liôp Ia bac
ruôl nôn Tuân som giac ngô cacl
mang. Cang nlo lluong cla me
bao nliôu, Tuân cang càm llu giàc
bây nliôu. Nàm 1963, Tuân Iam
Iiôn loan lruong lliôu nli llôn
Ouang Hiôn. Nàm 1965, duoc cac
clu, cac anl diu dàl, Tuân llam
gia giao Iiôn nôi llanl o don vi
I153 voi nliôm vu cluyôn lai lai
Iiôu va dua can bô nôi llanl lu càn
cu vao llanl plô Ða Nàng va
nguoc Iai. Ðôn giua nàm 1967 do bi
Iô, Tuân duoc diôu sang công lac
Ilac, Ðon vi 91 - Biôl dông llanl
Ða Nàng. O llanl plô, Tuân llay
linl dôi dang, Iân Ia noi lang ô
cu a dicl nlu Ty ca nl sa l Gia
Iong, Ouân vu lli lrân, Ðai plal
llanl va ve so dô cluyôn vô Ban
cli luy. Moi công lac lrôn giao,
Tuân dôu loan llanl xuâl sàc.
Tông liôn công nôi dây Tôl Mâu
Tlân 1968, Tuân duoc lô cluc lin
luong giao nliôm vu mang mâl
Iô nl cu a cliô n dicl da nl va o
lla nl plô Ða Nà ng... Tleo
pluong a n va Iô loa cl, sa ng
mông 5 lôl, Tuân Iam nliôm vu
liôu diôl dôn canl sal Hoang Diôu.
Klông may dôn voi Tuân, giua Iuc
Iam nliôm vu lli co so cua la bi Iô.
Tuân bi dicl lruy pluc, duôi bàl.
Truoc linl llô nay, Tuân vao môl
nla dân ân lrôn. Bon giàc làng
cuong Iung suc moi ngo ngacl,
mai dôn 15 gio cliôu ngay lôm do,
bon clung moi plal liôn Tuân
dang nup duoi gâm giuong. Nlu
Ioai lô du doi môi, bon giàc ua
vao vây quanl câu be Tuân. Nlân
lâm lon, clung lroi clàl Tuân Ieo
Iô lrôn duong plô. Màc du sa vao
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
KHI TIET ÐIEN BAN
HUU DUNG
Tûâ traái sang: Giaám àöëc Trêìn Quang Tuêën, nghïå sô Mai Tuyïët Hoa vaâ GS Hoaâng Chûúng.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
79
lay soi Iang, lu sinl lrong gang
lâc, nlung Tuân vân liôn ngang
dong dac: “Tôi Ia giai plong quân,
nôu cac ông giôl lôi lli cacl mang
se lrung lri cac ông”.
Kô lu ngay do, voi dô luôi àn
clua no Io clua loi, Tuân cliu
canl lu day, lra lân da man qua
lung nla nguc lrân gian. Tai lrung
lâm llâm vân Tlanl Binl, bon cai
nguc dung moi llu doan dô Ilai
llac Tuân. Voi lâm Iong càm llu
giàc sâu sàc va quyôl lâm bao vô
co so, bao vô dông dôi, lai dây
Tuâ n u ng xu Ila llông minl,
nlanl lri.
- May Ia Viôl công plai Ilông`
Bon giàc loi:
- Klông. Tôi dang di cloi mây
ông dôn bàl lôi, Tuân lra Ioi:
- Nla may o dâu`
- Tôi sông voi nguoi cô o Ða
Nàng.
Iuc nay, lôn sï quan canl sal
nguy, nguoi lruc liôp cli luy bàl
Tuân, gâm gu: “Ð.M llàng nloc
ranl Iia, Iuc moi bi bàl may xung
Ia cliôn sï giai plong quân. Sao
gio may Iai clôi`.
Tuâ n danl lle p: Òng Ia sï
quan, sao ông àn noi qua lô dô
ngô nglô vây. Tlua nao sa vao lay
cac ông Iai lu xung minl Ia Viôl
công. Rôi Tuân qual lo: Òng muôn
Iâp công Iam lai Iong câp lrôn dô
llàng quan liôn cluc clu gi`...
Ðuôi Iy lruoc nlung Ioi lung biôn
Ila sàc sao cua Tuân, lôn sï quan
qua xâu lô lruoc quan llây cua y
rôi Iàng Ie Iui ra Iloi plong. Tlô
Ia bon dao plu nla nguc lla lô
lanl la lrôn llân llô Tuân môl
cacl da man, nao: lau lluy (dô
nuoc xa bông), lau bay di diôn vao
nguoi, dui cui, roi diôn... Iam clo
Tuân ngâl xiu nliôu Iân va bi me
xuong suon.
Nlu ng lla ng nga y o Trung
lâm llâm vân, Ty canl sal Gia
Iong, bon cai nguc Ilông dô clo
Tuân môl ngay binl yôn. Clung
ra suc lanl la, lra lân va Ilai
llac. Cuôi cung bon giàc Ilông
duoc lin luc gi cua co so cacl
mang. Sau do clung cluyôn Tuân
vao nla Iao Klo Ðan. Sau do,
Tuâ n bi da y ra Côn Ða o, dô n
lla ng 2 nàm 1969, clu ng dua
Tuân vao nla Iao Cli Hoa va cu
môi Iân llay dôi nla nguc Ia bây
nliôu Iân lrôn llân llô cua Tuân
cliu bao lrân don roi lra Ilao lôl
suc da man. Ðô co co lôi va liôp
luc day doa Tuân, bon Iang soi
cluyôn Tuân vô Ða Nàng dô mo
pliôn loa xel xu. Truoc Ili xu an,
bon quan loa lay sai - loi: May co
cân Iuâl su bao clua clo may
Ilông.
Tuân dong dac dap:
- Tôi dâu plai Ia Ie ban nuoc!
Tôi Ia nguoi yôu nuoc danl duôi
My Ia co lôi lay sao ma cân Iuâl
su! Con cac ông Iôu an lu lli cac
ông llay nlau ma o! Ngle Tuân
lra Ioi liôn ngang Ili Ilai, bon
quân canl va canl sal nguy gâm
Iôn: Tlàng nlo ranl nay cung dâu,
dem di bàn...! Tlâl bai lruoc su
gan da va Iong dung cam cua
Tuân, môl Iân nua bon giàc day
Tuân ra Côn Ðao.
Nàm 1973, lluc liôn âm muu
cua giàc Ia plân lan lu clinl lri
nlàm Iung Iac y cli cliôn dâu cua
lu nlân cacl mang, bon clung
dua Tuân cung 29 lu nlân Ilac vô
giam lai nla Iao Kon Tum. Tai
dây, Tuân cung anl em lu nôi dây
dâu lranl quyôl Iiôl vô su la Ilàc
cua clô dô nla lu My nguy. Bon
dao plu ra suc dan ap cuôc dâu
lranl dâm mau cua lu nlân, cuôi
cung cli con von ven 4 lu nlân
dâu lranl dôn cung lrong do co
Trân Ouang Tuân, nguoi con cua
Iang Ouang Hiôn. Ilal liôn Tuân
Ia môl lrong nlung lu nlân Ila
nguy liôm, clung nlôl Tuân vao
plong biôl giam. Du o nla nguc
dâl Iiôn, Côn Ðao lay plong biôl
giam clâl clôi, dây am Ili, song
vân Ilông Iam nlul y cli cliôn
dâu dôi voi Tuân. Cac ban lu, Iô
Iai: Hai nàm rong ra giam câm o
plong biôl giam, clo so lo cua
bon cai nguc, Tuân lranl llu lloi
gian dung muông cân mân, Iiôn
lri dao lâm bi mâl Iam “Ilo” du
lru vâ l du ng plo ng llân nlu
lluô c men, nglô , bông go n,
duong... dây Ia clô dua, niôm lin
qua môi Iân Ie llu lanl la, Ilao
lra lu biôl giam.
Tinl llâ n cliô n dâ u Iiôn
cuong cua Tuân lrong nla nguc da
lruyôn dôn cac dông cli Tinl uy
Kon Tum. Nàm 1975, ngay giai
plong, cac dông cli Tinl uy vao
nla lu gàp Tuân. Vua loi sân nla
Iao lli gàp Tuân, môl dông cli
lrong doan noi:
- Clau vao goi clo Tinl uy gàp
dông cli Tuân.
Tuân dap:
- Tôi Ia Tuân dây! Cac dông cli
Tinl uy ngac nliôn, ban lin ban
ngli, vi llây Tuân con qua nlo so
voi llanl licl cliôn dâu lrong lu.
Cac lu nlân Iiôn noi xen Ioi: Tuân
Ia no dây! Cac dông cli Tinl uy ân
cân llàm loi va dông viôn Tuân
liôp luc plal luy linl llân cacl
ma ng plu c vu Ða ng, plu c vu
nlân dân.
Hon bay nàm rong ra bi Ie llu
giam câm, lanl la da man, roi
nla lu duoc lil llo Ilông Ili dôc
Iâp, lu do, Tuân nlu con clim non
duoc sô Iông bay Iuon giua bâu
lroi xanl mônl mông. Tro vô quô
me Ouang Nam llân yôu, duoc
Ðang quan lâm, anl ra suc lli dua
loc lâp dô bu Iai nlung llang nàm
sô ng lrong ca nl ca clâ u clim
Iông. Nàm 1981, anl lôl ngliôp
Ðai loc Bacl Iloa nganl Ðiôn,
nàm 1990 anl nlân llôm bàng lôl
ngliôp Ðai loc Kinl lô, rôi lôl
ngliô p bà ng Ða i lo c Ngoa i
lluong. Con duong loc vân cua
anl Ilông dung o do, liôn nay voi
cuong vi Ilo Tông Giam dôc Tông
công ly Công ngliôp lau lluy Viôl
Nam nlung anl vân dan xôp công
viôc lleo loc cluong lrinl Tlac sï
quan lri Iinl doanl.
Ilai clàng, viôc loc lâp Ia uoc
mo Ilao Ila l cu a anl lrong
nlung nàm bi lu day, dông lloi no
clàp canl clo nguoi lliôu niôn
gan da Trân Ouang Tuân nàm xua
buo c va o cuô c cliô n mo i: Iao
dô ng sa ng la o, xây du ng quô
luong dâl nuoc!
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 80
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
T
rong söë baån beâ cuãa töi, coá möåt
tay rêët saânh soãi trong sûå êím
thûå c, coá nhiïì u dõp àûúå c
thûúãng thûác cuãa ngon vêåt laå khùæp
núi. Riïng àêët Haâ Nöåi, anh khoe àaä
àïën baánh dêìy Quaán Gaánh, rûúåu laâng
Chuön, baánh teã Cêìu Liïu, cheâ lam
laâng Thaåch, thõt choá - chaáo võt Vên
Àònh... Töi phaãi cöng nhêån àêëy laâ
nhûäng àöì ùn thûác uöëng ngon.
Nhûng ngon chûa hùèn àaä laâ quyá.
Chûa coá moán naâo trong “ranh muåc”
cuãa anh laâ quyá hiïëm àaä tûâng àûúåc
àem tiïën vua caã. ÊËy vêåy Sún Têy
quï töi coá 4 moán tiïën vua: Dên gian
vêîn thûúâng goåi laâ “tûá quyá”. Àoá laâ:
Saâi Sún chi biïín bûác
Cêën Xaá chi lyá ngû
Khaánh Hiïåp chi kyâ baânh
Linh Chiïíu chi uáng thaái
(Dúi mùåt ngûåa Saâi Sún,
Caá cheáp vaâng Cêën Xaá,
Cua kïình Khaánh Hiïåp,
Rau muöëng Linh Chiïìu).
Dúi, cua, caá, rau muöëng chó laâ
nhûäng moán têìm thûúâng chöën dên
gian, cúá sao goåi laâ quyá àûúåc? Tûâ nhoã
töi àaä nghe caác cuå kïí vïì böën thûác
àoá, lúán lïn laåi àem phö cuâng baån beâ.
Thûåc tònh töi cuäng chùèng biïët noá thïë
naâo. Töi beân ruã anh baån “töët buång”
cuãa töi laâm möåt chuyïën du khaão tòm
vïì nhûäng núi saãn ra böën thûá quyá àoá.
Chuáng töi goåi àoá laâ chuyïën ài tòm vïì
vúái cöåi nguöìn vùn hoáa dên töåc. Chûá
sao, ai baão chuyïån ùn uöëng cuãa
ngûúâi xûa khöng phaãi laâ cêu chuyïån
vùn hoáa?
Àêy röìi Saâi Sún non xanh nûúác
biïëc. Ngöìi lên la úã quaán nûúác cö
Tuyïët dûúái chên nuái Thêìy, boån töi
tuám ngay àûúåc möåt “öng vùn hoáa
xaä”. Viïåc àêìu tiïn laâ phaãi “àiïìu trõ”
nhau vaâi cheán rûúåu àïí cho chuã
khaách noáng mùåt lïn caái àaä. Sau ba
cheán rûúåu, mùåt àoã nhû tö phêím,
tiïëng thúâi àaä meáo nhû tiïëng loa thuâng
àêìu phöë huyïån, “öng vùn hoáa xaä” cûá
day ài day laåi möåt cêu rùçng: Caác võ
chúá coá maâ coi thûúâng con dúi úã àêët
naây!
Loanh quanh thïë naâo, boån töi
cuäng àaä coá àûúåc möåt cùåp dúi Saâi
Sún “chñnh hiïåu” trong tay. Möåt caái
mùå t ngûå a gên guöë c vúá i àöi mùæ t
choâng choåc nhòn boån töi röìi nghiïng
ngoá caái àêìu nhû baão rùçng: Khaách úã
núi naâo laåi? Trúâi? Beáo nuác! Cêìm luán
caã nhûäng ngoán tay. Löng noá ngùæn,
maâu tro bïëp vaâ mõn nhû löng chim
vaânh khuyïn. Thöi àuáng laâ loaåi dúi
àûúåc cheáp trong saách “Àaåi Nam nhêët
thöëng chñ” röìi! Baån töi khû khû giûä lêëy
noá, cûá nhû laâ noá sùæp vuåt bay vaâo
àaám khoái lam chiïìu maâ vïì vúái thiïn
nhiïn xûá naây vêåy. “Öng vùn hoáa xaä”
baão dúi úã àêy cuäng coá vaâi loaåi. Dúi
mùåt chuöåt laâ loaåi thûúâng. Dúi àùåc biïåt
chia laâm hai loaåi: Trung caách, ûác
maâu vaâng nhaåt, Thûúång caách, laâ
baåch dúi (dúi trùæng). Nhûäng con dúi
maâ chuáng töi coá trong tay laâ Trung
caách.Ngûúâi ta àöìn rùçng lúån öëm chó
möåt bûäa caám coá da, ruöåt dúi laâ khoãi
hïët. Ngûúâi ta coân àöìn rùçng thõt dúi
ngon àaä àaânh, laåi coân chûäa àûúåc caã
baách bïånh.
Àöi dúi cuãa chuáng töi àûúåc “hoáa
kiïëp”, àùåt xuöëng àêët möåt luác (àaáng leä
phaãi “haå thöí” thïë nhûäng möåt àïm múái
phaãi), cho noá tûå sinh ra múä, röìi àem
löåt da. Möåt baâ cuå ài qua xin ngay caái
böå da quyá hoáa êëy vïì cho con lúån öëm
àaä mêëy ngaây. Àöi dúi àûúåc raán lïn,
khöng cho gia võ, vêåy maâ thõt noá
chùèng coá muâi höi cûá thúm nûác muäi.
Hoa thúm quaã ngoåt xûá naây thêëm vaâo
da thõt chuáng, chaåy trong maáu chuáng
àïí coá muâi thúm dïî chõu naây chùng?
(Àêy laâ loaåi dúi “sang”, chó ùn hoa
quaã chñn chûá khöng theâm ùn muöîi
nhû boån dúi têìm thûúâng khaác).
Thõt dúi raá n gioâ n àûúå c baâ y lïn möå t
caá i àôa sûá trùæ ng muöë t àaä àûúå c phuã
möå t laâ n rau xanh maá t. Khi miïë ng thõt
àûúå c àùå t lïn àêì u lûúä i, thò laå chûa cûá
nûá c lïn muâ i hoa quaã chñn? Chaã thïë
maâ öng baå n töi, möå t ngûúâ i rêë t nhiïå t
tònh trong “cuöå c saá t sinh” naâ y, àaä baã o
rùç ng khöng cêì n phaã i “gia” möå t tñ “võ”
naâ o sêë t. Àaá m tuå c khaá ch trong quaá n
nhòn boå n töi vúá i con mùæ t àêì y ghen
tyå ...
Bùæt loaåi dúi naây cuäng chùèng dïî
daâng gò. Vaâ khöng phaãi luác naâo cuäng
bùæt àûúåc, maâ phaãi laâ trong nhûäng
thaáng àöng - xuên reát àêåm. Ngûúâi ài
sùn dúi phaãi lïn nuái tûâ chêåp töëi, luác
àaân dúi ài ùn, ngöìi àúåi trong hang àaá,
chõu khñ àaá buöët thêëu xûúng cho
saåch húi ngûúâi, àïën canh ba canh tû
cùng lûúái lïn àoán dúi àöng haâng vaån
con nhû nhûäng luöìng khoái xaám uâa
vaâo hang àöång.Con dúi coá tïn chûä laâ
PHUÁC, àöìng êm vúái PHUÁC laâ haånh
phuác, laâ may mùæn, laâ töët laânh. Múái
hay con dúi Saâi Sún mang àuáng yá
nghôa cuãa tûâ naây. Baån töi baão: Ai coá
phuác lùæm múái àûúåc ùn thõt dúi Saâi
Sún àêëy? “Öng vùn hoáa xaä” baão coá
lêìn öng Vuä Kyâ, thû kyá riïng cuãa Baác
Höì vïì thùm Saâi Sún, trong bûäa tiïåc
àaäi khaách do Huyïån uãy töí chûác, cuäng
möîi ngûúâi àûúåc möåt con dúi Saâi Sún
“chñnh hiïåu”. Ùn dúi Saâi Sún bïn
chuâa Thiïn Phuác (chuâa Thêìy) thò thêåt
laâ thiïn phuác: Phuác löåc giúâi cho. Saâi
Sún thêåt àaåi phuác vò haâng nùm àûúåc
dêng lïn vua möåt moán, tûúãng laâ têìm
thûúâng hoáa ra laåi laâ möåt moán “Thúâi
Trên” thûúång haång.
Tûâ biïåt Saâi Sún sau khi àaä vaâo
thùæ p hûúng Àûá c Thaá nh Tûâ Àaå o
Haånh, àoåc vaâi àöi cêu àöëi trong chuâa
Thiïn Phuác vaâ ngûúác tröng nuái chuâa
Thêìy huâng vô, thêìm caãm taå trúâi àêët
àûa laåi duyïn laânh, chuáng töi vöåi vïì
Cêën Hûäu (cuäng thuöåc huyïån Quöëc
Oai) àïí “khaão” vïì caá cheáp ngay.
Anh baån töi vöën laâ tay laáu caá coá
haång, baão töi dûát khoaát phaãi vaâo
ngay chúå Bung, laâ caái chúå to nhêët
Phuã Quöëc, àaä vaâo chúå, xöng ngay
vaâo mêëy chõ haâng caá àïí khaão giaá vaâ
xem caá muá úã àêy thïë naâo maâ daám
liïåt vaâo “Sún Têy tûá quyá” nhû thïë.
NGUYEN XUÂN DIEN
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
81
Chuáng töi thêëy cuäng chùèng coá gò laå
caã. Hoãi thùm àûúâng vaâo laâng Cêën Xaá
Thûúång, boån töi tòm àïën nhaâ cuå Lï
Hûäu San, 75 tuöíi, nhaâ nho cuöëi cuâng
cuãa laâng Cêën àïí hoãi cho ra nheä.
Chuáng töi àûúåc cuå troâ chuyïån rêët
niïìm núã. Cuå baão: Xaä naây bêy giúâ laâ
Cêën, nhûng ai àoåc: “Cêën Hûäu chi lyá
ngûu” laâ sai àêëy caác baác aå phaãi àoåc
laâ “Cêën Xaá chi lyá ngû” múái àuáng. Vò
Cêën Xaá Thûúång vaâ Cêën Xaá Haå múái
saáp nhêåp vúái Hûäu Quang thaânh ra
Cêën Hûäu thöi? Cuå coân cho biïët laâng
Cêën, gêìn caã laâng mang hoå Cêën. AÂ,
thò ra Cêën Xaá laâ caái laâng àûúåc àõnh
danh búãi hoå Cêën. Cêën Xaá, núi cû truá
cuãa hoå Cêën, cuäng giöëng nhû Nguyïîn
Xaá, Àaâo Xaá vêåy.
Cuå San dêîn chuáng töi ra àêìm
Bung, möåt caái àêìm röång vaâ sêu,
trûúác àêy göìm caã “tûá xaä”. Cêën Xaá laâ
caái röën cuãa àêìm Bung. Dên úã àêy coá
cêu “Nhaâ con möåt chúá ài àoâ àêìm
Bung” laâ vò thïë. Ngûúâi coá cöng khai
phaá àêìm Bung laâ möåt baâ hoå Cêën, maâ
trong vùn khêën goååi laâ “Cêën tön tyã
khaão”, nay coân àûúåc thúâ úã Àïìn Nhaâ
Baâ. Àêìm Bung röång vaâ sêu nïn coá
nhiïìu caá cheáp lûu niïn, coá con nùång
àïën vaâi kyá. Cuå San baão àêìm Bung coá
möåt loaâi caá cheáp àùåc biïåt, da vaâng
höåm, àuöi àoã höìng, beáo muáp àêìu,
tröng chùèng khaác gò con caá trong
tranh “Lyá ngû voång nguyïåt”. Loaâi caá
naây thõt beáo maâ khöng ngêëy, mïìm
maâ khöng naát, thúm chûá khöng tanh.
Möîi nùm dên laâng Cêën coá möåt ngaây
ài àaánh caá àêìm Bung. Ai àûúåc caá
cheáp loaåi naây àïìu nöåp laåi cho laâng àïí
höåi àöìng lyá dõch tuyïín choån lêëy
nhûäng con to nhêët, àeåp nhêët àûa vïì
kinh dêng vua. Nay loaâi caá naây àaä ñt
ài, nhûng thónh thoaãng ngûúâi ta vêîn
gùåp úã chúå Bung.
Cuå baâ Dûúng Thõ Nhiïn baão, múái
nùm ngoaái thúâi cuå ài chúå Bung coân
gùåp àûúåc con caá cheáp nhû thïë. Con
caá coá chiïìu ngang bùçng quyïín vúã
hoåc troâ, da vaâng höåm, miïång coân
ngoaáp ngoaáp. Caái àêìu noá nhoã thöi,
beáo muáp laåi, trún nhêîy; hai caái rêu
ngùæn ngùæn bïn miïång tröng thêåt
xinh. Vêy caá àïìu àùån xïëp chöìng lïn
nhau tang lúáp. Àuöi caá xoâe ra, vêîy
vêîy Mùæt caá tröë lïn nhòn moåi ngûúâi. ÊËy
thïë maâ dên chúå chó xuám laåi xem chûá
khöng ai daám mua vïì ùn. Hoå baão
“Chim trúâi caá nûúác”, nhúä “phaåm” thò
khöën, biïët àêu hoåa phuác thïë naâo.
Àêy laâ caái “kyâ” cuãa con caá cheáp
Cêën Xaá. Chuyïån con cua Khaánh
Hiïå p coâ n “kyâ ” hún chùng? Thön
Khaánh Hiïåp (thuöåc xaä Tam Hiïåp,
huyïån Phuác Thoå, Haâ Têy) coá möåt caái
chúå. Chúå nùçm trïn möåt caái goâ, goåi laâ
goâ Ma Khöëng. Xûa goâ naây nêíy ra
möåt loaâi cua to bùçng caái baát ùn cúm,
da vaâng xöm. Möîi nùm cua chó ra coá
möåt lêìn, maâ oaái oùm thay, noá ra vaâo
möåt ngaây bêët kyâ trong nùm. Ai thêëy
cua ra phaãi hö hoaán àïí moåi ngûúâi
cuâng bùæt. Ai bùæt àûúåc, nöåp ngay cho
lyá trûúãng àïí giöëng dêng vua. Ngaây
cua boâ ra, chúå Hiïåp nhû möåt ngaây
höåi huyïn naáo.
Vaâo möåt nùm noå, àaä lêu lùæm röìi,
cua boâ ra, vïët chên cua in xuöëng nïìn
àêët soãi nhû nhûäng muäi duâi sùæt choåc
vaâo àêët. Ngûúâi ta àaä bùæt àûúåc vaâi
con. Vö phuác thïë naâo, ai àoá àaä laâm
gaäy chên cuãa möåt con cua. Lyá trûúãng
súå xanh mùæt. Höåi àöìng lyá dõch göìm
àuã moåi quan viïn lúán beá ra cöng
khaão xeát, cöë cöng tòm cho ra keã laâm
gaäy chên con cua quyá àïí phaåt töåi.
Thuã phaåm khöng tòm àûúåc, àaânh
chõu. Dên laâng bñ mêåt laâm thõt con
cua gaäy chên àoá. Ngûúâi ta laâm möåt
bûäa canh cua trong caái nöìi àöìng taám.
Bûäa àoá dên laâng àûúåc nïëm möåt bûäa
canh cua maâ trong àúâi möîi ngûúâi
khöng coá cú may àûúåc nïëm thïm
möåt lêìn naäo nûäa. Cuäng may, lêìn àoá
khöng coá ai töë giaác chuyïån àoá vúái
quan trïn.
AÂ ra thïë. Thïë múái goåi laâ quyá chûá!
Quyá vò ngon vaâ laå. ÚÃ àöìng Thuâi (xaä
Àöìng Quang, Quöëc Oai) coá möåt loaâi
cua ngon nöíi tiïëng, nöíi tiïëng àïën nöîi:
Loâng em cuäng muöën lêëy vua
Nhûng em coân tiïëc con cua àöìng
Thuâi
(Ca dao Quöëc Oai)
Nhûng laå vaâ hiïëm thò àêu daám
saánh vúái cua Khaánh Hiïåp.
Khaác vúái dúi Saâi Sún, caá cheáp
Cêën Xaá, cua Khaánh Hiïåp laâ nhûäng
loaâi àûúåc taåo nïn búãi trúâi àêët; rau
muöëng Linh Chiïíu laâ möåt saãn phêím
cuãa con ngûúâi. Linh Chiïíu thuöåc
“vaânh àai rau xanh” cuãa Sún Têy.
Rau muöëng Linh Chiïíu (huyïån Phuác
Thoå), Sen Chiïìu hay Tiïìn Huên thò
cuäng chùèng khaác gò nhau caã; cuäng
thên mïìm, xanh mûúát, rïî trùæng vaâ
hún àûát thûá rau muöëng Trung Quöëc
dïî mïìm naát, búã vaâ nhaäo. Vêåy àêu laâ
caái thûá “Rau muöëng tiïën vua” àêy?
Caác cuå giaâ laâng Linh cho biïët rau tiïën
vua laâ thûá rau muöëng cuãa laâng Linh
Chiïíu, nhûng àûúåc moåc mêìm trong
möåt con öëc. Ngûúâi ta bùæt öëc vïì, laâm
cho chïët ài röìi cêëy mêìm rau vaâo àêëy.
Caái mêìm rau xanh maâu cöëm êëy seä
lúán lïn nhúâ chêët beáo cuãa con öëc. Khi
rau àaä têìy möåt gang tay, ngûúâi ta
àem caã caái con öëc - rau êëy lïn kinh
dêng vua. Chuáng töi cuâng “aâ” lïn möåt
traâng. Möåt kiïíu gieo tröìng àöåc àaáo,
kyâ laå; àïën nöîi dên caã vuâng êëy cuäng
chùèng laâng naâo nghô ra àûúåc. Noá quyá
vò noá khöng söëng bùçng àêët maâ nhúâ
vaâo xaác möåt con öëc àaä tûâng ùn rïu
xanh, buân àêët xûá naây. “Thiïn nhiïn”
àïën thïë laâ cuâng?
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 82
Ð
âu nàm 2010, Hôi cac CIB
Nliôp anl Ilân Ian công
bô danl sacl cac lac gia
doa l gia i Triô n Ia m a nl Nglô
lluâl Ouôc lô Iân llu Nlâl 2009
(1sl IinIand InlernalionaI DigilaI
Circuil 2009) lô cluc lai Ilân Ian.
Tleo do, Nglô sï Nliôp anl Ðao
Tiôn Ðal (Binl Ðinl), lân Iy viôn
Ban clâp lanl Hôi Nglô sï Nliôp
anl VN, công lac viôn llân lliôl
cua lap cli Vàn Hiôn Viôl Nam,
doal môl Iuc 7 giai va môl Bàng
danl du clo 8 lac plâm gui du
lli...
Nlu vây, lu dâu nàm dôn nay
lông công anl da co 81 giai lluong
quôc lô lai 17 quôc gia va vung
Ianl llô, 4 nàm Iiôn luc duoc Hôi
Nliôp anl Hoa Ky (ISA) bâu clon
vao “lop” nlung NSNA xuâl sàc
llô gioi vô llô Ioai anl lràng den
(Iarge monoclrome prinl).
Cuôc lli anl lai Ilân Ian duoc
Iiôn doan Nglô lluâl Nliôp anl
Ouôc lô (IIAI) va Hôi Nliôp anl
Hoa Ky (ISA) bao lro. Môi lac
plâm du lli duoc clâm boi 5 Hôi
dông Giam Ilao dôc Iâp, môi Hôi
dông Giam Ilao co bô giai lluong
riông.
NSNA Ðao Tiôn Ðal cua Viôl
Nam gui 8 lac plâm anl mau du.
NSNA ÐAO TIEN ÐAT
MÕT NÃM
GIAI THUONG
QUÕC TE
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Bùæt boâ toát söë 1, àoaåt 1 HCV FIAP.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
83
4 lac plâm (llô Ioai lu do) gôm
KhaI, ßuoc nzoJI -ó 3, ßJI lo IoI -ó
3 \a C¡Jc no do¡ nzuo¡ doal HCV
IIAI clo bô anl xuâl sàc nlâl
cuôc lli va HCV ISA clo bô anl
xuâl sàc nlâl cua SaIon Vanlaa.
Tac plâm ßuoc nzoJI -ó 3 cua anl
cung doal 2 HCV IIAI va 1 HCV
AICC. Vô llô Ioai du Iicl, lac
plâm ßJI lo IoI -ó 1 va CJu phuoc
môi lac plâm dal 1 HCV IIAI.
Riông lac plâm !oa caI cua anl
duoc lrao Bàng Danl du IIAI.
Ðao Tiôn Ðal da dung dâu bang
xôp lang cuôc lli.
Trong 8 buc anl cua Ðao Tiôn
Ðal co 2 lac plâm duoc anl bâm
ma y la i Ila p va o giu a lla ng
6/2009 lrong cluyôn di giao Iuu
lleo Ioi moi cua ba Marie Irance
DeIallre - Clu licl Hôi Hinl anl
Ilông biôn gio i (Image Sans
Ironliere - ISI) Ia lac plâm ßJI lo
IoI -ó 1 va ßJI lo IoI -ó 3.
Trong 81 giai lluong quôc lô
lai 17 quôc gia va vung Ianl llô
doal duoc lrong nàm 2009 lli Ðal
doal giai nliôu nlâl Ia o My (14
cuôc lli duoc 44 giai), Ilân Ian (1
cuôc lli duoc 8 giai), Hông Kông
(4 cuôc lli duoc 6 giai), Tluy Ðiôn
(1 cuôc lli duoc 4 giai), Singapore
(3 cuôc lli duoc 4 giai), Serbia (2
cuôc lli duoc 2 giai), SIovenia (2
cuôc lli duoc 2 giai), Tlô Nlï Ky
(1 cuôc lli duoc 2 giai), con Iai 1
giai Ia lu: AuslraIia, Macao, Tây
Ban Nla, Argenlina, MaIaysia,
Trung Ouôc, IreIand, Ðai Ioan va
Canada. Trong sô nay co 1 Cup, 18
HCV (lrong do 6 HCV IIAI, 5
HCV ISA ), 2 HCB, 9 HCÐ, 3 luy
cluong dàc biôl con Iai Ia luy
cluong dông lang, giai dàc biôl,
bàng danl du... P.V
HSHA Ðao Tièn Ðat (tèn
thát la Ðao Hgoc Xung).
sinh ngay 2/10/1956 tai
Binh Ðinh. dèn voi nhièp
anh tu nam 1998. Hòi vièn
Hòi Hghè si Hhièp anh
Vièt Ham. Ham 2006 anh
duoc Hòi Hhièp anh Hoa
Ky (PSA) báu chon la
HSHA xuát sac thu 10 thè
gioi vè thè loai anh trang
den. Ham 2008. Hòi Hinh
anh Khòng bièn gioi (¡SF)
Cêìu phûúác, HCV FIAP.
Giêëc mú àúâi ngûúâi. Hoa caát. (Bùçng danh dûå FIAP).
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 84
C
làng plai su Ia lrong bô
cuc voi nlung luyôn nlân
vâl Iop Iang lrung diôp,
cung Ilông plai nlân vâl nu Iia
co Iluôn màl dep dôn mô lôn lay
loan llân da “nuy” dây goi cam...
Mai Huy Dung cli ve môl nguoi,
lay du ng lon, mô l Ila i-niô m-
nguoi lrong nliôu dông llai Ilac
nlau cu a du ng, cu a ngô i, cu a
nàm, va... cua sông. Hôi loa lan
Iâm lu pluong Tây lra n qua
pluong Ðông, con nguoi Iuôn Ia
dôi luong cua ngliôn cuu va plan
a nl, linl luo ng con nguo i da
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
MAI HUY DUNG
VOl NHUNO CHUYEN ÐONO CUA HlNH
ÐÃNG TRUONG LUU
Khòng la tá t ca .
nhung máy chu c tac
phá m chi da nh sò
thu tu thay vi dat tèn
cua hoa sy Mai Huy
Dung. vo i nhu ng gi
á n chu a qua su
Hoåa sô Mai Huy Duäng.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
85
cliôm Iïnl lâu nlu loan bô nlung
sang lao nglô lluâl. Noi Iôn diôu
na y cu ng cli nlà m mu c dicl
Ilàng dinl nlung Ilo Ilàn cua
loa sy bây gio, cung cli nlàm gioi
lliôu môl Iôi nglï, Iôi cam riông
dây lao bao cua Mai Huy Dung,
Ili lac gia coi su cluyôn dông cua
linl llô con nguoi Ia su plan anl
lrung llanl cua nôi lâm, diôu ma
xua nay nguoi la lluong cli clu
lrong diôn la, Ilàc loa anl nlin
va guong màl.
Tlâl vây, lrong llô gioi sang
lao cua Mai Huy Dung, la co llô
nlân vô nlung llông diôp cua
mông mo, ôm a, nlung suy lu
lrâm Iàng, nlung buôn vui lon
giân va ca su nôi Ioan lrong lâm
luong con nguoi. Nlung cluyôn
dông cua linl llô lac dông dôn
anl sang va lao ra Ilôn Iuong bao
liôu qua mau sàc, Ili diu ôm voi
gam vang sang, Ili cuc Iy giân du
voi nlung luong plan dôi cloi
bôc Iua do-vang-den, Ili vô lu voi
nlân vâl dang mua ma loa sàc
den, gli va lràng lrong vàl lua pla
Iô, Ili lrâm lïnl voi nlung sàc nâu
llao lliôl dôn nao Iong...
Tli ra Mai Huy Dung Iây viôc
miôu la su cluyôn dông cua linl
llô con nguoi va nlung luong lô
cua mau sàc dô noi Iôn lâm luong
va ngâm ngoi cua minl. Hoa sy
pla vao lac plâm nlung y luong,
nlung Iuân dô, Iuân giai vô cuôc
sông lluong nlâl, cam nlân vô
lanl pluc lruoc bao loan linl nlo
nlen. Klông plai vô co Ili lac gia
clo nlung co bàp lrôn llân llô
nlân vâl cuôn cuôn nlu giông
bao, Ili vo vun lung manl, Ili
xoàn xuyl vao nlau, va ca lai bâu
vu Iân Iloang bung llâp lloang
màl nguoi.
Hôi loa Mai Huy Dung Ia lôi
loa cua liôn lluc da duoc nung
clay, duoc nlao nàn Iai boi suc
nong cua cam xuc va qua lrinl vâl
va dôn quyôl Iiôl cua y luong.
Ðung lruoc nlung lac plâm luong
clung lac gia cli ve môl loi, ve
bàng lai lay voi nlung liôl lâu cuc
Iy gâp gap, nguoi xem nlu bi lul
vao môl Ilông gian sông voi bao
Ioi nlàn goi vuol Iôn. Va co Ie, dây
Ia gia lri nlân vàn ma lac gia da
Iin dao gàm vao lac plâm cua
minl.
Mai Huy Dung Ia môl loa sy
lre , sinl nàm 1974, lô l ngliô p
nganl Ðô loa cua Viôn Ðai loc
mo Ha Nôi. Anl Iam viôc va da
llu duo c Ilông il lla nl công
lrong Iïnl vuc dô loa. Nlung dam
mô lôi loa da gàn Iôl anl voi môl
nguo i llâ y, mô l lo a sy la i ba
nlung ngliôm Ilàc, âu cung Ia
môl lluân Ioi, cung Ia môl doi loi
ngliôl nga clo su Ilàng dinl ban
llân minl.
Co llô Ia qua som dô nlân xel
vô su dinl linl cua plong cacl,
môl Iôi di riông biôl lrong lôi loa,
nlung voi nlung gi ma loa sy Mai
Huy Dung da Iam, da co lrong cac
lac plâm son dâu dây ca linl cua
minl, dang cliô m dâ n nlu ng
lliôn cam cung su lrân lrong cua
dô ng ngliô p va nlu ng công
clung sanl diôu.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 86
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Bac sI - “0uy ba tLanL dat”
TRU0N0 TBI TUYBT N0A
ßl ll8 8ß86 lf 18l, 868l l00 ¥ß 0ß 18ßl 1lN
DUY ANH
Tòi gap Bac si Tuyèt Hga ngay sau ngay
sinh nhá t cu a chi. can phong la m vièc
hiè n dai. lòng láy nhu chinh ve de p sang
tro ng va quy phai cu a vi chu nhán. Chi
niè m no tiè p chung tòi bang nhu ng hò i
tuong vè tuòi tho cua minh. vè nhung kho
khan ma chi tu ng trai dè co duo c vi tri nhu
Baác sô Trûúng Thõ Tuyïët Nga (àûáng giûäa, öm hoa) cuâng GS Hoaâng Chûúng vaâ NSND Têm Chñnh taåi Lïî trao tùång Cuáp vaâng “Danh nhên têm taâi” vaâ
“Thûúng hiïåu nhaän hiïåu” nùm 2009.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
87
UOC MO VA H¡ÈH THUC
Cli sinl lruong lrong môl gia
dinl co lruyôn llông cacl mang o
Ba Vi - Ha Nôi (Ha Tây cu), bô Ia
bô dôi Cu Hô, me lluôc biôn clô
cua nganl Y. Tu nlo, uoc mo lro
llanl bac sï cua cli da duoc nung
nâu. Rôi gia dinl cluyôn llàng
vao Nam sau ngay llông nlâl dâl
nuoc. Cliôn lranl di qua, nguoi la
clàng con Iai gi ngoai uoc mo
duoc sông lrong loa binl. Gia
dinl cli cung vây, gia lai ma ba
me cli mang lleo cli Ia nlung bai
loc dô cac con minl biôl cô gàng
va vuon Iôn lrong cuô c sô ng.
Ngoai lloi gian di loc, cli con plu
giup ba me lrông em. Nla nuôi
leo de, cli cung môl lay clàm
clung, rôi bâl dàc dï lro llanl ba
do Ili Ilông co ba me. Trong
loan canl nlu vây, cli da loc lâp
va Iao dô ng Ilông ngu ng dô
Ilàng dinl duoc vi lri clo riông
minl. Tu môl sinl viôn Iy lluâl
cua Ðai loc Y Duoc, cli ra lruong,
Iam lro giang va gàn bo voi bô
môn nli la ng clu c nàm lro i
nlung 2 lu “bac sï” vân Ia uoc mo
ma cli muôn dal duoc. Xây dung
gia dinl, nuôi quyôl lâm lro llanl
bac sï cung Ia Iuc cli mang llai
dua con dâu Iong. Ngay di lli, vi
suc Iloe cli Ilông lôl nôn cli da
pla i ga c Ia i giâ c mo ngô i glô
giang duong dai loc. Ngay sau do,
cli lli dô vao ca lai lruong - Ðai
loc Y Duoc va Ðai loc Ouân Y.
Ioc mo da lro llanl liôn lluc.
DAM HGH¡. DA M LAM
Buoc vao Iluôn viôn cua Bônl
Viôn Ða Iloa quôc lô Anl Vu, lôi
Ilông Iloi cloang ngop vô mô
linl “bônl viôn - Ilacl san” ma
cli Ia nguoi Ilai sinl ra no. Bônl
viô n loa Ia c lrôn Iluôn viôn
10.000m2, voi suc clua 200 giuong
bônl cung cac lrang bi y lô lôi lân,
công voi lliôl Iô, Iàp dàl lleo
dung quy lrinl cua cac bônl viôn
cao câp o nuoc ngoai. Rôi lô llông
ngli duong cua bônl nlân duoc
bao bo c bo i cây xanl clung
quanl... Iliôn cai cam giac so mui
bônl viôn cua lôi lan biôn.
Tleo cli Tuyôl Nga lli Bônl
viôn Ða Iloa quôc lô Anl Vu cung
câp lâl ca cac dicl vu y lô lu Ilam,
clân doan dôn diôu lri nôi va ngoai
Iloa lleo liôu cluâ n quô c lô .
Ngoai lô llông co so vâl clâl loan
clinl, dôi ngu y bac sï, diôu duong
cua Bônl viôn dôu co Iinl ngliôm
va bàng câp cao. Toan llô nlân
viôn bônl viôn dôu duoc dao lao Iy
nàng vô giao liôp va dicl vu clàm
soc Ilacl lang do cac cluyôn gia
lrong Iïnl vuc Ilacl san quôc lô
luong dân. Vân dô dinl duong
cung Ia yôu lô duoc quan lâm lang
dâu lai Vu Anl. Cac dâu bôp, diôu
duong viôn se pluc vu bônl nlân
24/24 gio lleo lluc don bônl Iy
clo lung lruong lop bônl va so
llicl. Sau môl nàm loal dông,
Bônl viôn Ða Iloa quôc lô Anl Vu
da duoc Tông cuc Du Iicl (lluôc
Bô Vàn loa, Tlô llao va Du Iicl)
công nlân Ia Bônl viôn dal cluân 5
sao duy nlâl lai Viôl Nam.
Baác sô Trûúng Thõ Tuyïët Nga.
Baác sô Trûúng Thõ Tuyïët Nga vúái chiïëc Cuáp lûu
niïåm vaâ danh hiïåu “Quyá baâ thaânh àaåt trong
cuöåc söëng”.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 88
Cli Tuyôl Nga clia se: “Sau
nlung cluyôn công lac va Ilao
sal lai cac bônl viôn nuoc ngoai,
nlin co so vâl clâl va la lâng cua
lo ma minl llem. Rôi minl Ilao
Ilal co duoc mô linl bônl viôn
ma o do bônl nlân nlu dang o
lrong clinl ngôi nla cua minl.
Rôi minl mang y luong da âp u
bây Iâu nay ra dô xin y Iiôn cua
moi nguoi. Ban dâu gàp râl nliôu
plan ung Ilac nlau, lâl ca dôu
nglï minl Ilông du co so dô linl
llanl va plal lriôn mô linl ây Ili
ma Iinl lô va llu nlâp cua nguoi
dân Viôl Nam con bâp bônl. Ngay
ca ông xa minl cung co plan ung
lra i cliô u. Cuô i cu ng minl da
lluyôl pluc duoc lâl ca moi nguoi
va Bônl viôn Vu Anl ra doi. Ðiôu
quan lrong va càn ban nlâl cua
môl bac sï plai Ia viôc cuu nguoi.
Vi vây, minl Iuôn Iuôn nlàc nlo
lu lô Iy clo dôn giao su, liôn sï cua
Bônl viôn dôu plai biôl duoc diôu
co ban nay. Môl clul dông viôn,
lay môl su clia se nlo llôi cung
Iliôn clo nguoi la cam llây âm
Iong...”.
THA HH ÐA T VA HA HH
PHU C
O cuong vi Clu licl HÐOT va
TGÐ nlu vây nlung clua bao gio
cli xao Iang lracl nliôm cua môl
nguoi vo, nguoi me. Hon bao gio
lôl, cli liôu duoc y nglïa cua lai
clu gia dinl. Môl nguoi plu nu
llanl dal lrong xa lôi con plai
Iam lron lrong lracl cua môl nguoi
vo , loa n lla nl lliôn clu c vo i
nlung dua con cua minl. Vi vây
clông va lai nguoi con lrai Iuôn Ia
nlung nguoi cung clia se vui buôn
lrong cuôc sông cung nlu công
viôc voi cli. Ðôi voi can bô công
nlân viôn cua Vu Anl, cli Iuôn Ia
môl nguoi quan Iy mâu muc, biôl
clàm Io, llàm loi vô doi sông cua
công nlân viôn. Công viôc Ia vây,
ap Iuc lloi gian dôi voi môl nguoi
quan Iy Ia vây, nlung cli vân licl
cuc llam gia cac công lac xa lôi,
giup do nlung gia dinl co loan
canl Ilo Ilàn noi vung sâu, vung
xa cung nlu cac em loc sinl ngleo
liôu loc.
Moi dây, cuôc lli Hoa lâu Ouy
Ba dep va llanl dal Viôl Nam 2009
diôn ra lai llanl plô biôn Vung
Tau llôm môl Iân lôn vinl ve dep
ngoai linl cung lai - duc cua cli.
Danl liôu quy ba llanl dal Ia môl
Iy niôm dep sau nlung ngay gàn
bo voi cuôc lli nay. Va gân dây
nlâl vao cuôi nàm 2009 lai Nla lal
Ion Ha Nôi cli Iai duoc Ilo Tlu
luong Nguyôn Sinl Hung va Ilo
Clu licl Ouôc lôi Nguyôn Ðuc
Kiôn lrao cup vang “Doanl nlân
lâm la i” va cu p “Tluong liô u
nlan liôu”. Môl Iân nua lai nàng
va công suc cua Bac sï Truong Tli
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Mö hònh “Bïånh viïån - Khaách saån” àêìu tiïn cuãa Viïåt Nam àaåt chuêín 5 sao, laâ kïët quaã daám nghô daám laâm cuãa nûä Baác sô Trûúng Thõ Tuyïët Nga.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
89
NGUYEN THI ANH HUYNH
CAI ÐBP
Cuó¡ ha
han han
dJn -cn Ian Ia
Con -oI nóI Ia -cn Io
-Jp hco
dcn Ihuonz Ia -cn IhaI
z¡co xuónz hanz I¡Jn z¡oI Ic
no¡ Ia -cn uónz
nhunz Ia -cn -Jp Ihó conz
Iha chcI IhaI
Ihónz no uónz
nhunz z¡oI -uonz
dcp nhu
I¡nh hón \u I¡u
Ihu nho
IIa -on na¡
nóI Ia -cn zuc dJu ¡u chcI
nan dJ\ nhunz haI nzoc I¡o¡
¡on ¡on
Ionz Ianh...
CAM 0N C0N
Ac cJ n Ihó , ca n nu
cuo¡, nuoc nJI
Aa\ con co con
Ia\ nc hoc cach lc Ia¡
ßao z¡o nJI nc no¡ Icn
la , Icn nJn ¯
Ic nc duoc nhIn IhJ\
Ahu con danz IhJ\
Ic Iuc lInh I¡ó¡ I¡cn cac
na¡ nha
5Jn dunz dunz z¡Jn \o
!aI nua qucI Iua lónz
nao za
Ahunz \I -ao lo Icn I¡o¡
Ihanh I¡cn
Ac dcn nanz Iha¡ con
nJI I¡o¡
5ao hón lu II I¡Jnz
non...
Can on con
Ac da -¡nh ¡a IhJn xac
con
Aa\ con choI -¡nh ¡a IJn
hón nc !
CÅN ÐU0C
na zóc !uc
la zóc xa nzoa¡ ßJc
cn
zóc Aan K\
CJn Iuoc
duoc o¡
duoc nanz lJu o chJn
chón chón
nhu nhunz ch¡cc non
up phu -a
IJn l¡cn
nhunz I¡cp nzuo¡ ph¡cu laI
IJn \ó IhJn phJn duoc
luón \u¡ \o¡ lao Ió
nzu nzhc cunz -onz Iho¡
z¡anh z¡JI \o¡ l¡cn ca
Iunz haI hónz cJu dJI
Jn nJn chaI
uónz nJn chaI
nuoc nJI nzuo¡
nanz I¡nh hón duoc
nJn no¡
duoc a
co I¡cnz cuo¡ IaI Ico
nhunz Ihoc
Ihónz IaI Ico
Ihoc nJn
nóI hón
nhunz cJ\ duoc
luoc Icn lo
Ihanh nzuo¡ CJn Iuoc
cn - nzuo¡ dan la n¡cn Aan
zóc duoc.
VB
Ac o¡ con \c ¡a I¡o¡
Xonz con \c dJI
\c nzuo¡ \c cJ\
Ac d¡ IIn lJ\ IJu na\
!oa ¡a nhJI nzu\cI
I¡cn Ia\ nc lónz
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Xuán vè mua nhe giang Cua Ðai. Tung
lop song xanh dao nhac náng tung dan.
tung dan chim Yèn riu rit bèn nhau tu
tinh. Xa xa. Cu Lao Cham. nhung nui da
trung dièp lò xò. nhung dan chim Yèn
chao luon. riu ra riu rit quanh hang da
tim dòi. cap nèn vo chòng. Mua Xuán la
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 90
Chim Yeán
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
91
N
guoi la Iô ràng clim Yôn
luong lrung clo linl yôu
clung lluy. Trôn llô gian
nay, Ilông co môl Ioai nao clung
llu y bà ng clim Yô n. Tlô nôn,
lrong Iô vu qui, nguoi la lluong
lreo linl dôi clim Yôn quân bôn
nlau va llôu dôi Yôn lrôn gôi nlu
Ioi cluc pluc, mong dôi ban sông
llu y clung, bô n clà l. Bo i dà c
lrung riông biôl cua clim Yôn Ia
Trinl liôl. Tluy clung. Clim Yôn
co môl lri nlo dàc biôl. Con nay
Ilông clung cla voi ban cua con
Ilac. Klông bao gio Iân Iôn vô lô
cua nlau. Trong lang da lôi, co
lang lràm lô nàm san sal nlau
nlu clung cu cao lâng, nlung Yôn
Ilông bao gio Iac lô. Nla Iloa
loc Iam lli ngliôm dem lrung lu
lô con nay sang lô con Ilac, Yôn
vul lrung Ia ra Iloi lô cua minl.
Sau Ili càp dôi, Yôn Iam lô dô de
lrung. Hai vo clông cung nlau
xây lô, nlung soi nuoc bol lràng
muôl va plol lông, nlo nlu soi
cli, duoc Yôn nla ra lu miông,
quel Iiôn luc lrôn vacl da cleo Ieo.
Kloang lai llang, lrôn vacl da
dan llanl lô Yôn goi Ia Yôn sao.
Tô Yôn giông cai llia muc canl
gàn clàl vao vacl da, nàng muoi
gram. Nlin lô Yôn lràng lrong Iai
co mau lông, nguoi la cam môn
dôi Yôn yôu nlau qua, mai yôu
duong, Iam lô muôn, nôn plai
gàng goi dôn Iiôl suc. Mau ua ra.
Mau Yôn Iân lrong dai nuoc bol
cua Yôn llanl mau lông vuong
lrôn lô Yôn. Iam lô xong, clim
mai de lrung. Clim lrông bay di
lim môi. Mo sang no bay lu biôn
Iloi loi nlung canl rung, vung
dôi nui, Iiôm môi, llinl lloang
nlao vô mom môi clo con, Iai bay
liôp, lôi mil moi vô lô âm. Tluc àn
cua clim Yôn Ia cac Ioai côn lrung
nlu Iiôn, môi, ruôi, muôi, bo rây,
bo xil, nlôn, cluôn cluôn... Ðiôm
sàn môi cua clung Ia nlung clân
nui, ngon dôi. Yôn di àn llanl
lung dan ngay dôm. Clung vua
bay vua dop môi lrong Ilông Ili
suôl lon muoi gio dông lô Iiôn
voi lôc dô lang lràm Im. Môl
ngay clim Yôn bay Iloang lai
lràm cây sô, luôi llo cli duoc bôn
dôn nàm nàm. Giua cac Iân xây lô
va de lrung, clim Yôn plai lu lreo
minl lrôn vacl da cleo Ieo ma
ngu. Môi nàm clim me cli de môl
Iân lu môl dôn lai lrung mau
lràng. Công dông clim Ilông bao
gio cliôm doal lô âm cua nlau.
Clim Yôn Ia môl Ioai clim nlo
giông clim en lrong dâl Iiôn, lông
va bung mau xam, loan llân nâu
den, mo ngàn, dep, co llô la râl
rông, clân ngàn, co mong vuôl,
canl râl dai, vul nlon, bay Ilàp
dai duong, vuol dai ngan Ilông
biôl moi. Clim Yôn sông noi dao
da ngoai biôn. Mua Xuân, clung
Iam lô lrôn nlung vacl da cao
cleo Ieo, liôm lro, lrong cac lang
dao Iin gio bâc, bôn duoi màl nuoc
biôn àn sâu vao lang, dây glônl
da.
Nguoi la bao lô clim Yôn Ia
môl Ioai lluc plâm cao câp. Môl
Ioai lluôc qui. Cac cu lam muoi
luôi àn Yôn sao se Iây llôm vo lre,
va ganl vac ca giang son lrôn vai.
Nguoi Clàm da biôl Ilai llac dàc
san Yôn sao pluc vu con nguoi. O
Hôi An con Iuu lruyôn câu cluyôn
dân gian Nang Yôn.
Cluyôn Iô vô môl cô gai Iang
biôn du da Ia lliôu nu vân mang
guong màl lre con. Nang sông voi
cla me gia. Sau lrân dai lông
lluy, biôn cuôn lrôi ca Iang. Cli
riông gia dinl nang sông sol lrôi
dal vao môl lon dao. Cla me
nang ngâl vi doi Ilal. Cô gai buon
ba clay di lim lluc àn, cuu me
cla. Cô Ieo Ilàp cac vacl da lron
lruôi, clàng lim llây llu gi àn
duoc. Cô lim mai moi duoc môl Ial
Iloai Ilô nàm Iel lrong vacl da,
dem vô nlai mom clo cla me ca
lluc àn Iân nuoc bol cua minl.
Cuu duoc cla me sông lli cô clôl.
Ba nàm sau, xuâl liôn môl Ioai
clim cu quân quanl bôn mô cô
con gai liôu llao. Dân Iang goi do
Ia Ioai clim Yôn.
Hôi An con dâu licl vô nguoi
dâu liôn plal liôn ra Yôn sao va
luc llo ông lô nglô Yôn Viôl Nam
Iiôn quan dôn lai lôc lo Trân va
lo Hô o Iang Tlanl Clâu.
Iô Oui Ðôn dôn Ðang Trong
llô Iy XVII viôl: “Ilu llàng Hoa
luyôn Ha Ðông xa Tlanl Clâu co
nglô Iây Yôn sao. Hang nàm cu
dôn llang lai plai nôp 120 lô non
moi...”.
Nglô Ilai lla c Yô n sa o vô
cung cuc Ilô. Ilai Ieo lreo Iây lô
Yôn o lrôn vacl da cleo Ieo ngoai
biôn ca, bôn duoi Ia biôn sâu llàm
llàm, màl nuoc Iuôn ngoc ngacl
Chim yïën.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 92
vao lang, nôu lruol clân lli nguoi
llo mâl mang. Sau liôl Ðông cli,
clim Yôn lâp lrung lang dan Iam
lô, dôn Iâp Xuân, Ili lroi âm ap,
clim me de lrung va âp. Clim cla,
clim me nuôi clim con dôn Ili du
Iông canl bay di lim môi. Nguoi
llu lai Yôn Ilông clo clo clim
de lrung, lay lrung no loàc clim
con du Iông canl... da llu lô Yôn.
Ho vul lrung xuông biôn, duôi
clim non, lai Iây cai lô vô ban.
Nlung càp clim mâl lrung, mâl
con buôn ba. Bo vo. Nlung càp vo
clông clim clua de lrung Iai rul
ruôl cua minl, loa mau Iam lô
moi lrôn cai nôn lô vua bi boc. Tô
moi nay nlo bàng bay plân muoi
lô lruoc. Nguoi lai Yôn sao Iai
Ilông du Iiôn nlân clo, Iây liôp.
Co plai vi vây ma clim Yôn dau
dô n cla y ma u Ili Ia m lô lay
Ilông` Tluong lli lo clo dôn
llang Tam, clim non du Ion bay
di, Ilai llac vu lai lô Yôn Iân lai.
Vu nay Yôn sao Ilông dep, Iicl
lluoc nlo, dinl Iông va plân clim
con. Ðô co môl lô Yôn lôl, Ilông bi
gion, Ilông bi plân clim Iam bân,
nguoi la Ilai llac vao Iy môl,
llang ba Am Iicl.
Truoc Iia, nlung nguoi di Ilai
llac Yôn goi Ia “sao clïa”. Nguoi
la lu cua lang lleo nguôn nuoc
clay lim cacl vao sâu lrong lang
da, neo gle lluyôn sal vacl clân
nui buôc cô dinl vao nlung lang
da nlon xung quanl. Sau do dung
môl cây lre gia dai clung muoi
Iàm mel, càm xuông môl cai Iô
duoc duc sàn lrôn van gle, dâu
lrôn gac Iôn vacl da vô luong co
lô Yô n, cây lre la o nlu ng nâ c
llang. “Sa o clïa” Iloa ng lai
nguoi co Iinl ngliôm nlâl, nai nil
gon gang, câm cây “clïa”, Iung
mang môl bao nlo, quanl nguoi
Ia môl cuôn dây llung, bàl dâu
môl cuôc Ieo nui lrôn biôn dô llam
liôm lim lô Yôn. Ieo lu màl nuoc
biôn Ieo Iôn nui da Iom clom, cao
clâl ngâl, da lron luôn luôl. Xung
quanl Ia biôn Iloi llâm lli... Iôn
vacl nui lim duoc lô Yôn, danl
dâu vao do, Ilo lon Ia lo plai lim
cacl Ieo dây lu lrôn dinl vacl nui
xuông, clo cac “sao clïa” Ilac Ieo
Iôn gàl lô Yôn. Cây clïa Ia môl cây
sao bàng lre nlo, dâu gàn môl
manl sàl mong dung dô llay Iuoi
lai, nâng lô Yôn, duoi manl sàl Ia
môl ro mây, lung lô Yôn roi vao
do.
Tô Yôn llô dem vô plai qua
clô biôn, do plu nu Iam vi râl câu
Iy, li mi. Tô Yôn ngâm lrong nuoc
muôi clo dôn Ili cac soi roi ra, vel
bo vao ra, nlàl lôl Iông, rong, rôu,
cal... bam vao lô Yôn, llay nuoc ba
Iân, vol Iôn Iol vao vai clo Ilô
nuoc. Sàp xôp cac soi clo dôu, dep,
dem ploi nàng, lôi dôn sây bàng
Iu a llan, Ilô do ng lla nl go i
mang di ban.
Gia môl cân Yôn sao râl dàl, cli
co vua clua va nla giau cu placl
moi duoc àn Yôn sao. Nlung lruoc
Ili àn mon cao Iuong mï vi nay, co
Ie nguoi la plai clàp lay la lôn vo
clông nlung con clim Yôn va
nlu ng cô câ u Yô n con, nlu ng
lrung Yôn bi vul xuông biôn... va
ca nlung nguoi dân liôn Ianl di
llu lai lô Yôn ma roi xuông biôn
sâu.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Thu hoaåch Yïën.
Àaão Yïën.
Aza\ xa co có lc
Thuonz \cu nc \ó cunz
Có Ihao h¡cn chJn chI
T¡cnz Ihon la\ IhJp ¡unz.
Có lc d¡ Icn nuonz
Ch¡n dó¡ Iunz canh \J\
Có lc d¡ xuónz ¡J\
!oa dua chcn -Jc nau.
Ia lao nua Iua chIn
!a¡ nc con lcn nhau
IóI nh¡cn nc nza lcnh
Con ho da¡ nho¡ dau.
Có lc Ihuc canh IhJu
Aza\ dcn chJn -oc nc
¹nh nJI Iho IJnz Ic
ChI nonz nc chonz Ianh.
ßan Ianz dcn IhJn ho¡
Azuo¡ nach: - !ha¡ IhJI nhanh
Oua la nu¡ chIn zhcnh
!J\ Ihuóc \c cho nc.
Ac o¡ con d¡ nhc
Kó¡ con -c \c nza\
Có Icn duonz nóI -on
Au¡ ¡unz dJ\ nJ\ la\.
Ch¡cc zJ\ nho cJn Ia\
Có \uoI dco \uoI -uó¡
Ch¡n dó¡ la\ dJn Ió¡
T¡a¡ ¡unz chIn có Jn.
Có d¡ nua nua I¡Jnz
Ao¡ IIn duoc Ihuóc qu\
!onz nzJp I¡an hoan hI
Có \ó¡ \a I¡o \c.
ChJn no¡ chan nzo quc
ßanz hoanz I¡n -cI danh
'ao dcn I¡o¡ I¡o Ianh
Ac có da nJI ¡ó¡...
Azó¡ nó nho Iunz dó¡
ßan Ianz luón dua I¡cn
Có lc zao Ihan I¡cnz
Ac o dJu nc o¡...
Con -uó¡ IJnz chJnz I¡ó¡
!oa I¡a¡ nau u ¡u
Có lc qu\ lcn nó
Khoc -uóI nza\ -uóI dcn.
ThJn nu¡ IhJu nó¡ n¡cn
Can Ihuonz Ionz h¡cu Ihao
!¡cn ¡a IhJn Ihc lao:
“Con ha\ I¡o Ia¡ nha
C¡o zo¡ Ihuóc I¡a ¡a
T¡ónz Icn nuonz Icn ¡J\
!uonz cua Ioa¡ hoa J\
C¡up con zJp nzuo¡ xa”.
Tho¡ z¡an da¡ chJn qua
AóI -anz lunz ca lan
CJ\ xoc hoa canh I¡Jnz
IJnz huonz Ihon nzaI nzao.
Icn J\ có IhJ\ nc
T¡o \c I¡onz ch¡cn lao
Ac xoa dJu Ju \cn
¹n u¡ có lao d¡cu.
ßan Ianz dJI Icn !uc
Aho Icn nzuo¡ I¡ónz hoa
Ca¡ huonz IhJn -Ju IhJn
AhJn Ionz nzuo¡ d¡ xa.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
93
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 94
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
h

“Canh cò
máu qua”.
nam nay
2010. thièn
can co chu
Canh noi dèn
su dòc láp
suy ngám va
cac quyèt
dinh. Mong
nam Canh
Dán nay dán
tòc ta co
thèm buoc
tièn trong
vièc dinh
doat tuong
1
. Hô Ia con vâl co suc manl bâc
nlâl cua rung xanl nôn nguoi la
goi lô Ia clua son Iâm. Hôi con
loc o Viôl Bàc, môl Iân ca Iop clung
lôi di mua co lranl o Suôi Tac (Bàc
Son) vô Iop mai lruong so lan da bàng
qua mô l Ilu ru ng co lranl ngu l
ngan. Nguoi dân bao lruoc dây vung
nay lô lay vô Iàm. Vi Ia clô lloang
luou nai vô Iiôm co nôn lô moi lim
dôn. Mon àn dông quô duoc lô llicl
nlâl Ia llil Ion lli Ili nla lôi o lrôn
Ðai Tu nàm 1947 da lung công clo
ông Iônl môl con. Bô lôi bao cli ngle
liông ec, llây con clo run càng xô
vao nla, llô Ia ca nla lluc dây go
clâu llau râm rï duôi lô. Môl Iuc Iâu
moi dam ra lli cluông Ion da lrông
luo, con Ion gân la dô mô vao lôl cli
con sol Iai mây giol mau Ia la lrôn Iôi
di. Ngle noi lô cli so nua. So y bi câl
nua cua clay mau, lô la bâl Iuc ngôi
Iiôm vôl lluong, mau Ilông câm va
lô se clôl. Clo nôn Iinl ngliôm di
rung co lô lli sàp sàn lai ông nua
vua di vua co vao nlau. Tiông linl
nua Iel Iel Iliôn lô loang lôl Ia
clàng con lôn via nao dô rinl môi
nua.
Hô bàl Ion nla lay luou nai lrôn
rung cuc nlanl va dây suc manl.
Con Ilông no Iuôn sông giâu minl,
Ili no lli Iuoi nlac nlu clu meo
ngoan, ngu Ilin Ilil!.
2. Hô Ilông Ia nla bao nlung Iai
co nliôu Ii danl
Tôn Ilai sinl Ia lô,
nlung biôl danl bao
lrum Iai Ia clua son
Iâm. Co noi nguoi la goi Ia lum (ac
nlu lum), loàc ông Kônl (lo Iloe),
Iai con Ia ông ba muoi ( cla Ia lô lay
xuâl liôn vao ngay cuôi llang âm Iicl
lôi lroi dô dô bô pluc Iicl Iiôm môi),
Iai co lôn Ia ông Ilai. Nguoi co linl
dôc Iâp il bi cli plôi loàc plu lluôc,
clàng cân gi, nguoi la goi Ia nguoi
Ilai linl. Nglïa Ia co linl giông Ioai
lô.
Hô il Ili di dôi. Kli lruong llanl
lô lluong don lluong dôc ma Iiôm
àn. Nguoi la con vi vua clua giông
nlu lô. Nglïa Ia don dôc (qua nlân).
Ðon dôc nôn lâl ca plai lu quyôl va
Iuôn ngli ngo xung quanl, lim cacl
clô ngu xung quanl dô lô n la i.
Cluyôn vua clua Trung Hoa gli Iai
nliôu lrong clinl su va ca lrong da
su, giôl nguoi nlu ngoe, Iô ca con cai
dôn cân llân cung Ilông lla. Nôn
moi co câu ngan ngu “Cloi voi vua
nlu cloi voi lô”, nglïa Ia Iuôn co
nguy co mâl mang. Nlung vi llô
xem ra cung oan clo lô. Vua clua co
cluyôn giôl con giôl vo nlung lô lli
Ilông bao gio àn llil con loàc dông
Ioa i. Xem su Trung Hoa lli llâ y
nguoi co linl ac lon ca lô.
3. Nlung lrôn lâl ca, vi lri clua lô
cua lô vân Iuôn co ngôi vi vung clàc
lrong y lluc nguoi doi. Ðo Ia Ila
nàng liôm ân Ilông dô nlin llây cua
nlung dinl cao suc manl, cli Ili Iâm
lrân moi bôc Iô cai dung, cai lri
cua giông Ioai no. Cai do
du Ili llâl llô vân
duo c nguo i do i nô
so. Nlung liôm ân
lai nàng ây cung lluong duoc vi voi
suc manl cua lô. Nàm con o Viôl Bàc,
lrong Iân ngôi voi nla vàn nguoi Tay
Nông Viôl Toai (em nla llo Nông
Ouôc Clân), Ili noi vô môl lruong lop
co ban viôl lre moi in duoc vai ba
lruyôn ngàn da ngôi clô bai cac bâc
luynl lruong Ilông ra gi, cli llây ông
cuoi nlal, nlàc Iai câu ngan ngu cua
nguoi Tay :”ma y bâu clàc y slua”, co
nglïa Ia clo con Ilông biôl mui lô.
Câu ngan ngu llâl llâm lluy.
4. Bây gio lrong xa lôi la Ilông il
nguoi giông anl clang viôl vàn noi
lrôn nôn Ilôi anl da bi lô vô. Ro nlâl
Ia anl cloi clung Iloan, dâu co lruc
Ioi lrong Ili Iiôn lluc vô Iinl lô va lli
lruong co cli sô bàng Ilông (0). Ðo Ia
anl nla quô o Iol vao manl dâl qui
loacl, bông clôc ban dâl lro llanl li
plu Iai luong minl lai. Cli mây nàm
àn cloi va dâu lu Iiôu a dua bây dan,
cuôi cung Ilanl Iiôl Iai lro vô bôn
cliôc mang Ion nàm xua. Ðo Ia nlung
Ie Iinl doanl clôp giâl lrong Iuc Iuâl
plap clua loan lliôn vo liôn ca dông
Iai ngo Ia minl co Ila nàng Iinl bang
lô llô. Ðo Ia nlung Ie coi lluong plap
Iuâl, Ia be Iu llam nlung va nlung
bon nguoi co lôi cu bol xen àn càp
luong Ilông ai Iam duoc gi vi co ô cle
clàn. Rôi nlung du an liôn lân xuyôn
nàm llang Ilông duoc dàl lrôn co so
Iloa loc co suc lluyôl pluc nao, loan
Ia danl co môl nuoc nlung vân cu
lung lô xông vao. Câu ngan ngu lrôn
co suc nlàc bao lu vi mô dôn vï mô clo
nlân Ioai, Iam gi lli cung plai cân
lro ng, Ilông duo c luyônl loang,
vung lay qua lran.
5. Oui Iuâl lu nliôn cung co llô coi
Ia co suc manl cua lô vây. Iam lrai
qui Iuâl som muôn dôu plai lra gia,
giông nlu bi lô vô. Cluyôn pla rung,
Iam lluy diôn bua bai, cac xi ngliôp
llai clâl dôc lai lan pla môi sinl lrôn
Ilàp dâl nuoc...dôu co llô coi do Ia
linl llân xông Iôn cua nlung clu clo
con lrong câu cluyôn nay. Va lluc lô
nliôu viôc da plai lra gia nlan liôn
lrong mây nàm qua. Hay sông nlân ai
va Iam viôc lrôn co so liôu biôl, do Ia
diôu cân ngliôn ngâm lrong dip dâu
xuân Canl Dân, nàm co vi clua son
Iâm lri vi.
C
êu ca dao nïu lïn neát tiïu biïíu vïì tïët xûa, nhûng taåi sao goåi laâ baánh
chûng xanh thò ñt ngûúâi lûu yá àïën. Ngaây nay thúâi buöíi kinh tïë thõ
trûúâng ñt nhaâ giûä àûúåc phong tuåc goái baánh vaâ nêëu baánh chûng, chó
cêìn boã tiïìn ra laâ coá ngûúâi nêëu baánh, eáp baánh röìi mang àïën têån nhaâ. Baâi viïët
naây muöën nïu laåi khöng khñ xûa quanh nöìi baánh chûng, vò Baánh chûng laâ
cöët yïëu cuãa dên ta trong ngaây tïët:
Muöën coá nöìi baánh chûng ngon thò ngay tûâ àêìu thaáng chaåp ngûúâi ta àaä
tòm gaåo, phaãi laâ gaåo nïëp caái hoa vaâng röìi àem xay giaä cêín thêån búãi quan
niïåm cuãa dên ta thò: ngaây tïët cùåp baánh chûng laâ quan troång nhêët, búãi vò cùåp
baánh khöng riïng àïí cuáng gia tiïn maâ coân cuáng trúâi àêët, cuáng vua bïëp, cuáng
thêìn àêët thêìn taâi nïn baánh phaãi thúm ngon tinh khiïët.
Gaåo àûúåc ngêm trûúác möåt ngaây tûâ töëi 29, saáng 30 caác baâ, caác chõ dêåy
súám àaäi gaåo, àaäi àöî bùçng nûúác giïëng saåch, nûúác naây cuäng duâng àïí luöåc
baánh. Coá ngûúâi thñch luöåc laá àïí laá mïìm, dïî goái khöng hay bõ raách nhûng mùåt
baánh seä trùæng. Ngûúâi ta thûúâng luöåc bùçng laá dong söëng thò baánh múái xanh.
Laá dong thûúâng choån taâu laá laânh, àïå nhêët laâ laá baánh teã, khöng nhêët thiïët
têët caã caác taâu laá àïìu to, vò laá to duâng boåc ngoaâi laá beá hún goái bïn trong hoùåc
duâng goái baánh nhoã.
Rûãa laá phaãi cêín thêån khöng àïí taâu laá bõ dêåp raách. Goåt söëng laá cuäng phaãi
cêín thêån, goåt nöng quaá thò söëng laá dêìy khöng "beã goác" àûúåc, goåt sêu quaá thò
söëng laá moãng khi bùæt goác söëng bõ raách nïn khi beã goác cuäng phaãi rêët cêín
thêån. Ngûúâi saânh goái thûúâng goái ba laá, hai laá ngoaâi, möåt laá trong. Sau khi àùåt
laåt, traãi laåt, traãi laá, ta xuác möåt hoùåc nûãa baát gaåo (tuây àöå to nhoã cuãa ngûúâi goái)
àöí lïn mùåt laá daân àïìu, àùåt miïëng thõt tûúi àaä àûúåc têím nûúác mùæm haåt tiïu
röìi àöí nöët möåt nûãa gaåo lïn trïn giaân àïìu, vun veán hïët nhûäng haåt gaåo bùæn ra
ngoaâi röìi múái beã goác àïí chiïëc baánh vuöng thaânh sùæc caånh. Goái xong bùæc
bïëp luöåc, thuâng baánh phaãi coá nùæp kñn àïí khoãi bõ mêët nhiïåt, thúâi gian àun
phaãi àaãm baão ñt nhêët 12 giúâ. Sao cho khi vúát baánh ra vûâa kõp coá baánh cuáng
giao thûâa. Thúâi gian "canh baánh chûng" àûúåc moåi ngûúâi luön nhúá àïën, ai
àûúåc phên cöng tröng cuäng caãm thêëy vui. Töi nhúá höìi anh chõ töi múái cûúái
meå töi phên cho caã anh chõ cuâng tröng, chuyïån troâ nhû chûa hïët, khi àïën
lûúåt töi canh thay thò anh chõ baão àïí anh chõ tröng nöët cho. Thïë múái hiïíu nöìi
baánh chûng ngaây tïët coá sûác huát ngûúâi ta biïët bao nhiïu. Coá tïët caã nhaâ quêy
quêìn bïn nöìi baánh möîi ngûúâi goáp möåt cêu chuyïån núã nhû ngö rang. Khi àun
baánh bao giúâ ngûúâi ta cuäng vêìn möåt êëm nûúác bïn caånh àïí khi nûúác caån àöí
vaâo seä choáng söi. Cuãi àun baánh cuäng cêìn nhûäng thanh cuãi to àûúåm àïí nöìi
baánh luön àïìu lûãa, baánh chñn rïìn. Thúâi gian vúát baánh phaãi àaãm baão sao
cho kõp trûúác giao thûâa. Sau khi vúát baánh phaãi eáp baánh, thûúâng duâng hai
miïëng vaán àïí baánh úã giûäa, röìi duâng vêåt nùång àïí lïn trïn. Dûúái sûác nùång
nûúác trong baánh seä bõ àêíy ra, nhûng vêåt nùång quaá baánh seä bõ vúä, bõ pheâo
ra nïn vêåt nùång eáp baánh cuäng phaãi thñch húåp.
Baánh chûng xanh àïí cuáng Töí tiïn mang àêåm neát dên gian trong ngaây
tïët, chuáng ta laâm têët caã àïí coá cùåp baánh chûng vaâo saáng 30 àïí cuáng gia tiïn
trúâi àêët laâ chuáng ta àaä toã loâng thaânh vúái bêåc cöë nhên. Baánh chûng bao giúâ
cuäng goái thaânh cùåp laâ tiïu biïíu cho phöìn thûåc, sûå sinh söi nêíy núã cuãa con
ngûúâi. Cùåp baánh chûng trïn baân thúâ töí tiïn maäi laâ neát àeåp vùn hoáa cuãa dên
töåc ta, noá tiïu biïíu cho nïìn vùn minh luáa nûúác, thuyïët trúâi troân àêët vuöng maâ
öng cha ta hùçng nhùæc túái.
Thit mo dua hanh cáu dòi do
Cáy nèu trang phao banh chung
HÕ SÍ TA
8ß88 08086 86ß f 1l 1
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
95
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
1l(t ìC ìC|
LóI cua ncuoI Muonc 0uanc
Bai, anl: LE BA
“Thùèm Meå Moán” (ngaây trûúác coân
coá tïn goåi “Thùèm Phaã Chiïëng”) laâ
Höåi dên gian cuãa ngûúâi dên Mûúâng
Quaáng tûúãng nhúá àïën Moã Phaán vaâ
naâng Vi Xöím- nhûäng ngûúâi coá cöng
lêåp baãn dûång nïn Mûúâng Quaáng. Höåi
diïîn ra trong ba ngaây àêìu nùm múái
sau tïët nguyïn àaán (tûâ möìng 5 àïën
möìng 7 thaáng Giïng) àûúåc töí chûác
taåi Thùèm Meå Moán baãn Chiïëng xaä
Cùæm Muöån huyïån Quïë Phong (Nghïå
An). Theo truyïìn thuyïët, sau khi lêëy
nhau, Moã Phaán vaâ naâng Vi Xöím àaä úã
trong hang naây trong thúâi gian rêët lêu
trûúá c khi xuöë ng baã n Chiïë ng lêå p
nghiïåp.
Thùèm Meå Moán laâ möåt hang àaá
kiïåt taác cuãa thiïn nhiïn trong loâng
nuái àaá vöi coá 5 phöng (löî) vúái vö vaân
thaåch nhuä lêëp laánh, göìm phöng Noåc,
phöng Cuöíng, phöng Thùèm binh,
phöng Mo nñn vaâ phöng Panh han.
Loâng hang röång coá thïí chûáa àûúåc caã
ngaân ngûúâi. Àïën tham quan Thùèm
Meå Moán, du khaách seä àûúåc chiïm
ngûúäng nhûäng kyâ quan loâng hang vúái
nhûäng nhuä àaá taåo thaânh nhûäng tûúång
àaá hònh ngûúâi, hònh thuá. Trêìn hang
coá maâu trùæng vúái nhûäng nhuä àaá ruã
xuöëng tûâ trïn cao muön hònh muön
veã. Ài trong loâng Thùèm Meå Moán coá
caãm giaác nhû söëng trong möåt lêu àaâi
bùçng àaá, maát laånh muâa heâ, êëm aáp
muâa àöng...
Truyïìn thuyïët kïí rùçng: Sau khi
àïën cû truá úã àêy, naâng Xöím àaä duâng
phiïën àaá lúán úã phöng Cuöíng laâm
giûúâng nùçm (Choáng nang - Giûúâng
naâng) duâng phöng Thùèm binh laâm
núi cêët giêëu taâi saãn, duâng phöng Mo
nñn laâm núi pha chïë thuöëc nhuöåm vaãi
àïí dïåt thöí cêím, duâng phöng Noåc laâm
núi tiïëp khaách vaâ hoåp dên baãn, duâng
phöng Panh han laâm núi sinh hoaåt
vaâ muáa haát nhûäng ngaây höåi lïî.
Trong loâng Thùèm Meå Moán coá
nhiïìu caãnh àeåp. “Choáng Nang” laâ
möåt phiïën àaá röång khaá bùçng phùèng,
goác trong laåi coá hai mö àaá nhö lïn
tûåa nhû àöi göëi. Tûâ phöng Cuöíng
nhòn vïì phña bïn phaãi laâ bêåc thang
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 96
Chiïëc “pùåt” (coån) nûúác truyïìn thöëng cuãa ngûúâi dên Mûúâng Quaáng.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
97
cao khoaãng trïn 2 meát àoá laâ phöng
Thùèm binh khaá bùçng phùèng coá nhiïìu
mö àaá nhêëp nhö duâng laâm ghïë ngöìi
nghó ngúi cho moåi ngûúâi möîi khi lïn
hang. Phöng Mo nñn rêët cao raáo,
thoaáng maát. Phña trong coá nhiïìu ö àaá
hònh vuöng, hònh troân, ö naâo cuäng
oáng aánh caác maâu xanh lú, maâu tñm,
maâu àoã nhû nhûäng chêåu àûång thuöëc
nhuöåm vêåy. Bïn ngoaâi laåi coá nhiïìu
cêy caãnh tûå nhiïn rêët àeåp. Trong
hang thónh thoaãng laåi coá nhûäng laân
gioá maát luâa vaâo maát rûúåi. Phöng
Panh han coá giaân àaân àaá vúái nhûäng
êm sùæc rêët hay möîi lêìn chaåm tay vaâo.
Àoá laâ möåt chuöîi nhuä àaá buöng tûâ trêìn
hang xuöëng saát mùåt àêët, cêëu truác êm
thanh tûå nhiïn tûâ nhûäng mö to, nhoã
khaác nhau phên böí khaá àïìu trïn
chiïìu daâi chöî daây chöî moãng... Möîi
lêìn duâng tay hay duâng thanh sùæt nhoã
chó cêìn goä nheå cuäng àuã phaát ra êm
thanh rêët trong treão du dûúng vaâ
ngên voång maäi. Bïn giaân àaân àaá laâ
“Naá cöëng, naá hoã”- nhûäng höë nhû
nhûäng chên ruöång thu nhoã, coá nûúác
coá búâ nhû ruöång thêåt. Tûâ ngoaâi nhòn
vaâo phöng Panh han, thiïn nhiïn
thêåt kheáo sùæp àùåt tröng rêët giöëng
nhûäng daân àûång baánh raán bùçng àaá
chiïëc naâo chiïëc nêëy cûá nhû thêåt
vêåy.ÚÃ phöng Noåc, rêët röång vaâ thoaáng
àaäng. ÊËn tûúång àêìu tiïn khi bûúác vaâo
àêy àaä thêëy cuåm tûúång àaá tûå nhiïn
coá daáng hai vúå chöìng Moã Phaán vaâ
naâng Vi Xöím ngöìi bïn nhau. Khoá coá
thïí noái hïët veã àeåp tûå nhiïn cuãa cuåm
tûúång àaá thiïn nhiïn naây. Hònh daáng
ngûúâi vúå àang mang thai, bïn caånh
laâ ngûúâi chöìng luön che chúã... Vúái
cùåp tûúång àaá naây, dên gian Thaái
Mûúâng Quaáng coá cêu thú: “Póm, boåc
mêíy phöëng huâng tuáa mûúâng Quaáng.
Xoãng phuãa mña hùåc cùèn boâ mi ho
cùæm khöím phiïëu àaâ.Cho vaâ phaá tuâm
hoáng phöín haâ boâ hùæm. Chiïën cùæm cuã
chûå chùèm mûáa na...”.
Thùèm Meå Moán laâ núi lêåp nghiïåp
trûúác khi Moã Phaán trúã thaânh Taâo
mûúáng. Sau khi hònh thaânh vaâ khúãi
dûång Mûúâng Quaáng, àïën luác vïì giaâ
Taâo mûúáng Moã Phaán vïì trúâi cuäng
ngay taåi hang àaá naây. Thûúng nhúá
vaâ àïí ghi nhúá cöng ún ngûúâi àaä khai
baãn lêåp mûúâng, haâng nùm vaâo dõp
xuên sang ngûúâi Mûúâng Quaáng laåi
múã höåi Thùèm Meå Moán. Vaâo höåi, ngay
tûâ saáng súám, moåi ngûúâi trong trang
phuå c truyïì n thöë ng àeå p nhêë t cuã a
mònh cuâng nhau àïën baãn Chiïëng àïí
múã höåi vúái nhûäng hoaåt àöång vùn hoaá
vùn nghïå, thïí thao truyïìn thöëng
thûúång voä cuãa ngûúâi dên miïìn nuái
vuâng cao nhû nhaãy saåp, muáa lùm,
haát nhuön haát xuöëi, bùæn noã, neám
coân, leo nuái, vêåt… Àêy cuäng laâ dõp
àïí caác chaâng trai Thaái thïí hiïån taâi
nùng cuãa mònh vúái caác loaåi nhaåc cuå
dên töåc nhû Kheân beâ, Põ nhuön, Põ
xuöë i, Têì n, Huã n... cöì ng chiïng...
nhùçm thu huát caác xaáo nooång thûúát
tha nïì n naä trong vaá y aá o truyïì n
thöë ng. Trong nhûä ng ngaâ y múã höå i,
moå i ngûúâ i laå i lïn hang àïí cuâ ng nhau
chúi hang nhû têå p quaá n ngaâ n àúâ i. Múã
àêì u höå i hang, ngûúâ i ta àöë t möå t traâ ng
phaá o àïí baá o hiïå u höå i Thùè m bùæ t àêì u.
Trong hang bêë y giúâ rêë t nhöå n nhõp
ngûúâ i vaâ o ra, moå i ngûúâ i keá o àïë n tûâ ng
phöng àïí cuâ ng vui. Vúá i nam thanh nûä
tuá àêy laâ dõp hoå toã tònh, trao nhau
nhûä ng aá nh mùæ t, nhûä ng lúâ i ûúá c
nguyïå n se duyïn... Àïë n vúá i höå i
Thùè m Meå Moá n, ai cuä ng lùm, cuä ng
khùæ p, nhuön, xuöë i... trong êm hûúã ng
chiïng cöì ng, höå i Thùè m Meå Moá n thûå c
sûå laâ möå t höå i vui. Kïë t thuá c möå t muâ a
höå i, nhiïì u nam thanh nûä tuá nïn
duyïn chöì ng vúå . Khi trúã vïì , caá c
chaâ ng trai àïì u thûa vúá i poâ meå ngûúâ i
con gaá i mònh àaä trao duyïn àïí poâ meå
lo lïî vêå t. Vïì àõa danh Thùè m Meå Moá n
theo cuå Lang Vùn Ngoå (sinh nùm
1930) nguyïn Phoá ban Tuyïn giaá o
huyïå n uyã Quïë Phong (1964-1967)
caá c thïë hïå gia àònh àïì u úã Mûúâ ng
Quaá ng thò caá ch hiïí u àõa danh naâ y
qua Höå i Thùè m Meå Moá n cuã a ngûúâ i
Mûúâ ng Quaá ng coá nghôa laâ “Meå mon
moã nhuöë n” nghôa laâ núi vùn nghïå vui
thuá nhêë t, chûá khöng nhû caá ch hiïí u
Thùè m Meå Moá n laâ Hang con tùç m úã
möå t söë ngûúâ i.
Lïî Höå i Thùè m Meå Moá n coá bïì daâ y
lõch sûã truyïì n thöë ng, ngoaâ i yá nghôa
têm linh àêy coâ n laâ nhûä ng sinh hoaå t
vùn hoaá vùn nghïå dên gian trong àúâ i
söë ng ngûúâ i Mûúâ ng Quaá ng.
Möåt goác Mûúâng Quaáng höm nay. Thaåch nhuä loâng hang.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 98
V
oi nlung ngli Iô lruyôn
llông mang dâm môl ban
sàc vàn loa liôu biôu cua
dân lôc minl, dam cuoi cua dông
bao dân lôc Tlai o miôn Tây Nglô
An clo dôn lôm nay vân duoc
xem nlu Ia môl lôi Iô lrong sinl
loal cua môi ban Iang.
Tu Iuc moi Iam quen gàp go va
lim liôu, duoc lai bôn gia dinl
loan loan nlâl lri lao diôu Iiôn
(dàc biôl o nla gai, Ili nguoi con
gai co ban lrai dôn cloi - cloc san
- lli Ilông nlung bô me va cac
anl cli em lrong nla Ilông ngàn
can ma con lao moi diôu Iiôn dô
clo dôi lrai gai duoc lu do lim
liôu). Oua lloi gian di Iai, linl
cam cua dôi lrai gai da clin muôi.
Hai bôn gia dinl clinl lluc dàl
vân dô, va dô liôn loi lôn nlân
plai qua nlung llu luc bàl buôc
lleo lâp quan luong lu o miôn
xuôi nlu vân danl, clam ngo...
Tâl ca nlung llu luc do dôu duoc
liôn lanl râl ngliôm luc qua vai
lro cua ông môi lay ba môi - nguoi
râl duoc lin nliôm boi nlung liôu
biôl sâu sàc vô cluyôn cuoi xin.
Tuy nlung llu luc lleo lâp quan
dôn nay vân duoc duy lri, nlung
lâu lôl o moi ban Iang dôu da co
plân don gian gon lon, clu yôu
vân duoc lâp lrung llô liôn lrong
Iô cuoi. Ngli lluc lô cluc don dâu
vô va Iam Iô cao voi lô liôn nla lrai
(Iô nlâp lo) duoc dông bao lôl
suc coi lrong Ilông llô bo qua, du
cli Ia môl linl liôl nlo.
Kli lrong ban Iang co Iô cuoi,
ca ban Iang dôu sôi dông làn Iôn.
Tloi gian vai ba ngay lruoc do,
moi nguoi lrong ban Iang cung
nlau dôn voi gia dinl co dam. Ho
plân công nlau nlung công viôc
cân lliôl lrong dam cuoi xem nlu
Ia nglïa vu va lracl nliôm cua gia
dinl minl. Clu nla da co nlung
cluân bi vâl clâl lu lruoc nlu Ion,
ga, gao nôp... va Ilông llô lliôu
nlung clum ruou cân duoc Iam
sàn lu 6 llang lro Iôn clo ngay vui.
Tleo lruyôn llông, ngay lu Iuc
duoc lai gia dinl dông y, nguoi
con gai da càm cui miôl mai bôn
Ilung dôl vai va lranl llu vao
rung lim Iây nlung bông Iau bao
lu vô Iam sacl ploi Ilô dô Iam
nlung lâm "Xua booc Iau"- cua lôi
môn - dôm Iây clông llô liôn nôl
dam dang, cliu lluong cliu Ilo
nlu môl qua làng dây y nglïa cua
minl dôi voi gia dinl nla clông...
Ngay cuoi duoc lai bôn gia
dinl xem xel ân dinl sau Ili da
cân nlàc luôi cua càp vo clông
luong Iai. Tlây mo cung ông ba
môi râl llân lrong Iam nlung ngli
lluc voi llân Iinl dô clon gio clo
viôc dua don dâu. Môl lâp luc râl
dep llô liôn linl cam, Iong biôl on
cua clang rô voi me vo, do Ia
lrong nlung vâl dân cuoi Ilông
llô lliôu dôi vong bac lràng duoc
clinl lay clang rô lrân lrong lrao
clo me vo lruoc su clung Iiôn cua
moi nguoi, Iem lleo câu noi dai y:
Cam on me da sinl ra clo con môl
nguoi vo liôn, công Iao cua me
lrong suôl lloi gian nuôi day ây,
con xin gui me môl clul qua nlo
goi Ia lâm Iong cua con... Nguoi
me cô dâu nlân Iây va deo vao lay
minl voi môl ve lu lao lanl diôn.
Trong lloi gian cluân bi clo ngay
dua dâu vô nla clông, ca ban lâp
lrung lai nla cô dâu dô clung vui
bôn vo ruou cân. Cuôc vui Ieo dai
llâu dôm... nlung diôu dân ca dân
vu dàc sàc Tlai duoc moi nguoi
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
"XUA BOOC LAU" CUA CÕ DÂU THAI
Bai va anl: LE BA LIEU
Hgay tu luc duoc hai
gia dinh dò ng y ;
nguo i con ga i da
ca m cu i miè t ma i
bèn khung dèt vai va
tranh thu vao rung
tim láy nhung bòng
lau bao tu vè la m
sach phoi khò dè lam
nhung tám "Xu a booc
lau"- cua hòi mòn -
dè m láy chò ng thè
Cö gaái Thaái.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
99
llô liôn lôl minl...
Ðam ruoc dâu Iloi lanl, dân
dâu Ia ông môi, liôp dôn Ia cô dâu
va clu rô cung nlung plu dâu,
plu rô màc llâl dep nlung bô
xông ao cua dân lôc minl. Ðoan
dân dâu di lrong buôi sang som,
râl som Ili con clua ro màl nguoi.
Ouan viôn lai lo da co su cluân bi
lu lruoc, lo moi clo duoc nlung
nglô nlân lluôc va lal lay nlâl
nlung bai lal giao duyôn cua dân
lôc minl... lo vua di vua câl Iôn
nlung câu Nluôn, câu Xuôi voi
nôi dung clu dô vô linl yôu, vô
lanl pluc Iua dôi... Suôl ca quang
duong du xa lay gân, ca doan
ruoc dâu cung llong lla vua di
vua lro cluyôn clen Iân nlung
câu lal giao duyôn. Môl diôm râl
dô nlân llây lrong môl dam ruoc
dâu Tlai do Ia nlung clông "Xua
booc Iau"- cua lôi môn cua cô dâu
dua vô nla clông duoc nlung
nguoi lrong dam ruoc dâu Iliông
ganl lleo sau cung voi nlung vâl
dung Iem lleo cua nla gai Iam
cua lôi môn. Tleo lâp quan, nla
lrai co bao nliôu dan ông, linl lu
ông bô dôn cac anl em lrai... lli
nang dâu se co du clung ây "Xua
booc Iau" cung nlung cliôc mon -
gôi - va nlung lâm dôm ngôi- Ila
làng - clo nla clông. Oua nlung
clông Xua do, nguoi la dô dang
nlân biôl clang rô co bao nliôu
anl em lrai... Va cung Ilông llô
lliôu môl dui, môl lang llil mông
Ion lrong môl dam ruoc dâu Tlai
o Ilu vuc cac luyôn miôn nui Tây
nam Nglô An. Tleo quan niôm,
cliôc dui Ion danl lra on ông môi,
lang llil mông nlu cô dâu ngâm
Iloe voi nla clông ràng: Con Ion
lu lay cô dâu clàm soc lo beo
Iàm...
Môl dam cuoi o dân lôc Tlai co
râl nliôu ngli Iô lruyôn llông
mang nel vàn loa dàc lrung nlu
“L vàn Xôn Xua” Iô “Ky Ilâu co
luôm” Iô “L vàn Io Mo”... Nlung
Iô “Ky Ilâu co luôm” Ia ngli Iô
dàc biôl quan lrong. Iô nay duoc
xem Ia Iô ra màl, llua nlân nang
dâu moi lrong gia lôc cua nguoi
Tlai. Sau ngli Iô nay, coi nlu
clang lrai va cô gai da clinl lluc
llanl vo llanl clông.
Ðam ruoc dâu vô dôn nla lrai,
lruoc Ili buoc Iôn câu llang, cô
dâu clu rô duoc ông môi rol môl
clen ruou uông clung va lluc
liôn “Iô rua clân” lleo lâp luc. O
ngay clân câu llang nla lrai da
cluân bi sàn môl ông nuoc lrong
co nlung dông bac lràng dô cô dâu
clu rô Iam llu luc rua clân bàng
“nuoc vang, nuoc bac” rôi cung
nlau buoc Iôn san. Iuc nay nla
Àaám rûúác dêu Thaái bùçng thuyïìn maáy trïn doâng Nêåm Nún, Tûúng Dûúng, Nghïå An.
lrai da cluân bi sàn môl vo ruou
cân, cung môl mâm Iô lôl suc don
gian nlung cuc Iy quan lrong dôi
voi môl dam cuoi, do Ia Iô "Ky Ilâu
co luôm" - Iô vâl cua mâm Iô gôm
2 qua lrung ga Iuôc da boc vo be
dôi, 2 cliôc bal con, 2 dôi dua va
môl dïa lrâu cau (nlung miông lrâu
cau lrong dïa dôu co sô clàn).Voi
qua lrung lleo quan niôm cung
mang y nglïa sâu xa, Iong do
luong lrung clo su màn nông dàm
llàm, môl lip xôi, môl vo ruou cân
càm sàn lai cliôc cân, môi cliôc
duoc buôc môl lum soi day plia
lrôn. Cô dâu clu rô ngôi ngay ngàn
lruoc mâm Iô va duoc llây mo Iam
llu luc. Sau nlung Ioi Ilân mang
nôi dung cao yôl lô liôn, llây mo
nlon môl il xôi dem clàl vao lai
miông lrung Iuôc dua clo cô dâu
clu rô voi ngli lluc cleo lay, lay
plai de Iôn lay lrai dua clo clang
rô, lay lrai dua clo cô dâu... Sau Ili
llanl Iinl nlân lai miông lrung
Iuôc co dem xôi, dôi vo clông lre
cung àn. Ilân lrung con Iai 2 nguoi
clia clo nlung dua lre co màl
lrong dam cuoi. Danl môl il lrung
con Iai cô dâu va clu rô lu lay bôi
Iôn dâu nlau lleo quan niôm Ia lu
nay ca lai nguoi da bi danl dâu dô
nôu co dung lrong dam dông vân
Ilông lô nlâm Iân va dô dang
nlân ra nlau. Du co di dâu, vô dâu
lli lo vân Ia vo clông mai mai
Ilàng Ilil quyôn clàl voi nlau
nlu Iong lràng va Iong do qua
lrung. Ho da “Ky xay luôm mon -
Non cloo ng luô m long” – àn
clung Iong do lrung - Nàm clung
môl giuong - An xong môi nguoi vil
môl cân ruou co buôc soi day dô
uông ...Clinl lu Iuc nay lô liôn moi
clinl lluc công nlân lo Ia vo
clông. Hai cliôc cân ruou sau do
duoc dua câl noi dâu giuong cua
dôi vo clông va lu do mai mai vô
sau Ilông dung dôn nua.
Tu Iuc nay, ca ban lluc su vao
cuôc vui, mung clo càp vo clông
lre. Ruou cân clay Ilông ngol, câu
Nluôn câu Xuôi diôu Iàm, diôu
Klàp vang Iôn sôi dông ca nui
rung...
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 100
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
D
ên töå c Möng söë ng trïn
nhûä ng triïì n nuá i cao Têy
Bùæ c, coá àïë n nùm ngaâ nh
khaác nhau: Möng Hoa, Möng Àen,
Möng Àoã, Möng Trùæng, Möng Xanh.
Tuy coá khaác nhau möåt söë neát trïn
trang phuåc vaâ phong thuåc têåp quaán,
nhûng laåi coá àiïím chung laâ yïu
thñch nhaãy muáa, ca haát. Coá thïí noái
tiïëng haát vúái ngûúâi Möng nhû cêy
xanh cêìn nûúác, nhû con ngûúâi cêìn
lûãa, muöëi.
Trong höåi “Saâi saán”, tûác höåi chúi
nuái àêìu xuên; nhûäng lêìn gùåp nhau
qua möîi phiïn chúå; muâa gùåt luáa trïn
nûúng; àaám cûúái... ngûúâi Möng àïìu
duâng tiïëng haát laâm phûúng tiïån thïí
hiïån tònh caãm vúái nhiïìu thïí loaåi:
‘Khêu xòa plïình” - tònh ca, “Giaâ
xöng” - àoán dêu, “Hcêìu slêíu htêu” -
thïí loaåi chó duâng trong àaám ma...
Ngûúâi ta coá thïí haát thaânh lúâi,
hoùåc gûãi qua tiïëng kheân, keán laá, àaân
möi... möîi thïí loaåi, möîi nhaåc cuå àïìu
coá nhûäng sùæc thaái biïíu caãm àöåc
àaáo. Àùåc biïåt laâ nhûäng baãn “Khêu
xòa plïình”, nöìng naân, say àùæm. Phaãi
chùng àoá laâ sûác löi cuöën úã chêët trûä
tònh, úã nhûäng cung bêåc bêët têån, úã
tònh yïu vaâ trong möîi nhõp àiïåu tiïët
têëu giaãn dõ, àaä àûúåc nhûäng àöi trai
gaái thöíi vaâo húi thúã cuãa tònh yïu
chên thêåt, trong saáng, nöìng chaáy
nhû chñnh cuöåc àúâi cuãa hoå.
Tònh ca Möng coá haâng trùm baãn
àûúåc truyïìn tûâ àúâi naây sang àúâi
khaác, cöåi nguöìn laâ cuöåc söëng, tònh
yïu nuöi nhûäng baãn tònh ca bêët diïåt.
Ta haäy nghe chaâng trai ngoã lúâi
vúái baån tònh:
Àïm nay àöi ta ngöìi àaä muöån
Gaâ gaáy giuåc chñn nùm mûúâi
saáu tiïëng
Àöi ta khöng coá loâng thò thöi
Coá loâng thò haäy mau cêët tiïëng
lïn gioång.
Lúâi ca nhû lúâi thuã thó têm tònh,
chên thêåt, thùèng thùæn. Song chó múái
gùåp nhau, chó nghe lúâi haát laâm sao
hiïíu buång nhau, búãi vêåy cö gaái
khöng khoãi phên vên:
Giúâ naây trúâi àaä vïì khuya
Sao àaä lûúån voâng àöíi ngöi,
sûúng phuã trùæng
Em chó biïët miïång anh nhûng
chûa biïët tim anh.
Ngûúâ i Möng söë ng giûä a thiïn
nhiïn huâng vô, nhûäng ngoån nuái múâ
sûúng cao vuát trong mêy, nhûäng
con thaác tung boåt trùæng xoáa, gioá
ngaân löìng löång tiïëng chim ca. Hoå
söëng, lao àöång, yïu nhau giaãn dõ,
chên thaânh vaâ maänh liïåt:
Yïu naâng anh yïu lùæm,
loâng anh yïu naâng
Say àùæm lùæm cö naâng úi
Ra vïì thûúng nhúá vö cuâng
Nhúá maäi ngaây naây nùm sau...
Chùæc laâ àöi trai gaái beán duyïn
nhau qua tiïëng seát aái tònh, laâm cho
àöi lûáa thöín thûác nhúá mong khön
nguöi:
Em vïì em khöng nguã,
em nùçm mú nhúá tiïëng anh
Kòa laâ anh, anh vïì bïn em
Anh àûáng bïn giûúâng,
em yïn giêëc nguã.
Võ ngoåt cuãa tònh yïu coá sûác hêëp
dêîn àïën say loâng búãi nhûäng giai
àiïåu nheå nhaâng, tinh tïë, da diïët, böë
cuåc goån vúái nhõp àiïåu thay àöíi diïîn
taã moåi traång thaái cuãa con tim.
Khi àaä hiïíu vaâ tin nhau, ngûúâi
con gaái maånh daån toã bêìy:
Àêy laâ lúâi em dùån ngûúâi yïu úi
Höm gùåp nhau döëi loâng haát rùçng
chó nhúá meå cha
Nhûng loâng em nhúá anh,
baån tònh mong àúåi
Ngûúâi yïu úi!
Röì i ngûúâ i con gaá i trao cho
chaâng trai cuãa loâng mònh chiïëc khùn
kyã niïåm:
Yïu anh em dïåt khùn naây
Loâng em nhúá ngûúâi em tùång
Duâ xa nhau bao thaáng ngaây,
khùn bïn ngûúâi laâ em luön bïn anh
Ngûúâi úi!
Hoå heån nhau:
Em chúâ àïën ngaây anh tröìng luáa
Tröìng xong nûúng ngö anh
àoán em vïì.
Tònh yïu cuãa hoå naãy sinh trong
cuöåc söëng lao àöång, hònh tûúång thú
giaãn dõ, nhûng chuyïín taãi bao àiïìu
thêìm kñn, möång mú.
Song tònh yïu àêu phaãi chó coá võ
ngoåt, nhiïìu àöi lûáa yïu nhau khöng
lêëy àûúåc nhau, hoå phaãi àöëi mùåt vúái
sûå thêåt nghiïåt ngaä:
Vò anh ài xa em phaãi lêëy chöìng
Giúâ chöìng em khöng coân nûäa
Àúâi em cûåc khöí vö cuâng
Coân àêu ngaây xûa...
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
101
Vaâ haâng nùm nhûäng möëi tònh
khöng thaânh tòm àïën vúái nhau núi
chúå tònh Khêu Vai. Hoå ön laåi nhûäng
ngaây xa tûúi àeåp möång mú, àïí röìi khi
chia tay nhû àûúåc tiïëp thïm nghõ lûåc,
niïìm tin yïu trong saáng:
Khöng àûúåc laâm ruöång thò
laâm nûúng
Khöng àûúåc laâm vúå thò laâm
ngûúâi tònh
Trong phong tuåc hön nhên cuãa
ngûúâi Möng, ngûúâi phuå nûä coá quyïìn
lûåa choån baån tònh. Sau khi hai bïn
trao àöíi yá kiïën vaâ thöëng nhêët, nïëu
àöìng yá hoå seä töí chûác “keáo tay”.
Ngûúâ i con gaá i àûúå c “keá o tay” vïì nhaâ
chöì ng, nïë u ûng yá cö gaá i úã laå i ba ngaâ y
àïm toã yá ûng thuêå n. Nïë u khöng vûâ a
yá , cö gaá i boã vïì , duyïn seä khöng
thaâ nh. Vúá i dên töå c naâ o cuä ng vêå y, hön
nhên tûå nguyïå n laâ nïì n taã ng cuã a haå nh
phuá c. Cuä ng chñnh vò vêå y, vúá i ngûúâ i
Möng hoå luön thùè ng thùæ n bêì y toã :
Tay em biïët cêìm kim khêu aáo
Anh yïu em
Em yïu anh
Em khöng coá loâng thò thöi
Coá loâng thò vïì, ta úã vúái nhau
möåt àïm
Tay em biïët xe súåi chó àen
Em khöng coá loâng thò thöi
Coá loâng thò vïì, ta úã vúái nhau
möåt ngaây...
Öi lúâi thú sao maâ àeåp àïën thïë,
vûâa maånh daån bêìy toã, vûâa tïë nhõ gûãi
vaâo àoá nhûäng ûúác muöën vïì taâi nùng,
àûác haånh cuãa baån tònh...
Dên ca Möng vúái nhûäng baãn
“Khêu xòa plïình” thêåt phong phuá vaâ
àùå c sùæ c, phaã n aá nh têm tû, ûúá c
nguyïån vûún túái haånh phuác veån troân,
thêëm àûúåm tònh ngûúâi vaâ tònh àúâi,
chùæp caánh cho con ngûúâi vûún lïn,
phêën àêëu vò nhûäng giaá trõ töët àeåp cuãa
cuöåc söëng.
CUNO BAC TlNH CA MONO
TRÂN VÂN HAC
Tranh: Àöî Àûác
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 102
M
uón Jn lanh II Ia za¡/ !J\ chónz ßInh IInh
duonz da¡ Iho d¡... Ðo Ia cluyôn ngay xua,
con bây gio lli con duong dai lon ngan cây
sô ây cli mâl môl gio muoi plul bay lu Ha Nôi dôn
Ouy Nlon , con nôu di bàng lau loa lli cung cli mâl
môl ngay ngàm canl miôn Trung va môl dôm ngu
ngon lrôn nlung cliôc giuong ôm lleo nlip cua banl
con lau go dôu lrôn duong ray moi. Hoàc di bàng
pluong liôn ô lô lli cung nlanl clong nle nlang, boi
con duong quôc Iô I Bàc Nam da duoc cai lliôn râl
nliôu. Cung bàng nlung con duong nlu vây va ngàn
lon lu TI Hô Cli Minl va cac linl plia Nam dôn Ouy
Nlon, dang ngay dôm lâp nâp nlung Ilacl du Iicl,
nlung nla doanl ngliôp, nlung nguoi vô quô... Bây
gio nguoi la dôn Binl Ðinl Ilông cli dô àn banl il Ia
gai, loàc àn nem clua clo Huyôn, uông ruou Bâu da...
ma con dô llam quan nlung danl Iam llàng canl nlu
Tlap Clam, Bao lang Ouang Trung, Nla lu duong nu
luong Bui Tli Xuân, xem nlac vo Tây Son, llàm con
sông Côn luyôn lloai, noi cacl dây 100 nàm Nguyôn
Tâl Tlanl da lung dung nlin dong sông Ili mua Iu
lran vô... loàc llàm Ganl Rang noi lli nlân Han Màc
Tu dang yôn ngli ma liông llo cua ông vân Ilông
ngung vang vong. Ðôn Binl Ðinl bây gio con duoc di
lrôn cây câu Tli Nai vuol biôn dai va dep nlâl Ðông
Nam A, duoc ngàm nlin Ilu Iinl lô Nlon Hôi, môl
liôu Hông Kông luong Iai...
Moi dây, llang 8 nàm 2008, ca nuoc luong vô Binl
Ðinl voi su Iiôn vàn loa llô llao mang lâm co quôc
gia - IeslivaI Tây Son Binl Ðinl - voi clu dô “Hôi lu
va plal lriôn”. Tlanl plô Ouy Nlon, nlu lôn goi cua
no da Ia noi quy lu con nguoi, ma lruoc lôl Ia quy lu
nguoi lai. Cla llô ma lu nlung nàm 20 da co Nguyôn
Tâl Tlanl - Hô Cli Minl dôn o va loc lâp, liôp lleo
Ia quy lu nlung lli sï Iung danl nlu Xuân Diôu, Han
Màc Tu, Clô Ian Viôn, Ouacl Tân, Yôn Ian... linl
llanl môl lrung lâm llo Ion nlâl Viôl Nam dô sau do
loa di Ilàp dâl nuoc. Tai IeslivaI nay, Ouy Nlon da
quy lu lang ngan nglô sï, vo sï, vo sinl va loc sinl
lrong nuoc va nuoc ngoai voi nlung cuôc diôu lanl
lang ngan nglïa quân cung voi voi, ngua va co xi rop
lroi, lrông cliông dây dâl, nlung cuôc dâu vo nlu
rông bay pluong mua, nlung cuôc lli loa lâu miôn
dâl vo cuôn lul boi cai dep cua nlung cô gai gioi vo
nglô, mua roi di quyôn...
Vao llang 8 nàm 2009 cung lai TI Ouy Nlon Iai
diôn ra lôi llao Iloa loc “Nguyôn Tâl Tlanl o Binl
Ðinl”. Hôi llao do Tinl uy Binl Ðinl, Viôn Hô Cli
Minl, Trung lâm Ngliôn cuu bao lôn va Ilal luy vàn
loa dân lôc va Bao lang Hô Cli Minl plôi lop lô cluc
dung vao ngay cacl mang llang Tam. Hang lràm GS,
TS, Nla ngliôn cuu ca nuoc va can bô Ianl dao cac
lloi Iy cua Binl Ðinl da llam gia cuôc lôi llao quan
lrong nay va cuôi cung da di loi Iôl Iuân “Nguyôn Tâl
Tlanl da sông va loc lâp lai Binl Ðinl 1 nàm (lu
llang 5 nàm 1919 dôn llang 5 nàm 1920). Clinl manl
dâl Binl Ðinl Ia noi clia lay cua cla con lai con nguoi
vï dai Nguyôn Sinl Sàc - Nguyôn Tâl Tlanl va clung
Iiôn môl buoc ngoàl Ion lrong lloi llanl niôn cua Clu
licl Hô Cli Minl: Anl llanl niôn yôu nuoc Nguyôn
Tâl Tlanl da quyôl lâm ra di lim duong cuu nuoc va
lro llanl Ianl lu Nguyôn Ai Ouôc lrong luong Iai. Vi
llô Hôi llao da Iiôn ngli nôn xây dung cum luong dai
Hô Cli Minl cung cu Nguyôn Sinl Sàc lai TI Ouy
Nlon.
Nàm 2009, Binl Ðinl da bi bao Iu râl Ion nlung
Ianl dao va nlân dân lrong linl da Iiôn cuong vuol
qua cung voi su lô lro cua Trung uong nôn lliôl lai lu
lliôn lai da som duoc Ilàc pluc, Iinl lô duoc liôp luc
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
THOANG ZUÂN BINH ÐINH
MAI NGOC THUY
Höåi xuên Thaáp àöi (Bònh Àõnh).
AÃnh: Àaâo Tiïën Àaåt
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
103
plal lriôn, doi sông cua nlân dân nlanl clong duoc
ôn dinl.
Binl Ðinl da va dang plân dâu vuol Iôn nlung con
sô cao o bang xôp lang loan quôc. Bô màl cua TI Ouy
Nlon duoc dôi moi râl nlanl, nla cao lâng, Ilacl san
nliôu sao, bai biôn Ieo dai mau cal lràng va sacl dep,
do Ia yôu lô llu lul du Iicl ngay cang dông. Nlung
nla Ianl dao Binl Ðinl lu Bi llu Tinl uy Vu Hoang
Ha dôn Clu licl Tinl Nguyôn Vàn Tliôn va cac vi Ianl
dao cac câp dôu lo ra râl nàng dông , sang lao, râl nliôl
linl va liôu Ilacl, lrong nlân lai. Ho Iô llua liôn
nlân lrong clinl sacl cliôu liôn dai sï. Nlung dai gia
danl liông nlu Trân Bàc Ba, Huynl Ili Dung, Hoang
Anl Gia Iai, Tu Huong, Bacl Diôp... dôu luong vô
Binl Ðinl, gop plân Iam clo bô màl cua quô luong
minl ngay môl Iloi sàc lon, sang Iang lon.
Moi dây, ngay 20 llang 1 nàm 2010, Hôi ngli xuc
liôn dâu lu vao Binl Ðinl voi clu dô “Binl Ðinl diôm
dôn lâp dân clo dâu lu” do IBND linl Binl Ðinl
plôi lop voi Ðang uy Ilôi doanl ngliôp TI va Ngân
lang Ðâu lu va Ilal lriôn Viôl Nam (BIDV) lô cluc,
Ilo Tlu luong Hoang Trung Hai clu lri lôi ngli. Tai
lôi ngli, llay màl Tlu luong Clinl plu, Ilo Tlu
luong Hoang Trung Hai danl gia cao nlung nô Iuc
cua Binl Ðinl lao môi lruong dâu lu Iinl doanl
llông lloang, llu lul manl me dâu lu vao Binl Ðinl
va Ilu Iinl lô Nlon Hôi lrong lloi gian qua. Clinl
plu cam Iôl se liôp luc danl nlung co clô, clinl sacl
uu dai lâp lrung llu lul dâu lu vao Binl Ðinl, dông
lloi yôu câu Ianl dao va nlân dân Binl Ðinl lay coi
cac nla dâu lu vao Binl Ðinl Ia cac nla dâu lu cua
clinl minl dô cung Io nôi Io cua cac nla dâu lu va vui
niôm vui cua cac nla dâu lu, cung lim duoc liông noi
clung. Ngay lrong lôi ngli, clin du an voi lông gia lri
dàng Iy dâu lu 8.600 ly dông da duoc câp giây clung
nlân dâu lu. Cung ngay, cung da diôn ra Iô Iloi công
xây dung la lâng lliôl yôu cua Ilu pli Tluô quan
lluôc Ilu Iinl lô Nlon Hôi.
Cung nlu nliôu linl llanl ca nuoc, Binl Ðinl
cung vua lrai qua nlung con bao Iinl lô va nlung con
bao du cua lliôn nliôn, Iam lliôl lai râl Ion vô nguoi
va cua, nlung dôn nay, con bao da qua rôi, cuôc sông
da lro Iai binl lluong. Trôn “dâu lruong” nglô lluâl,
luc Ia Hôi diôn Sân Ilâu Tuông va Dân ca loan quôc
nàm 2009 vua diôn ra o Ða Nàng - Nla lal Tuông Ðao
Tân Binl Ðinl cung gianl duoc giai cao nlâl va Ðoan
Ca Iicl Bai cloi Binl Ðinl da gianl duoc giai nli voi
su lan lluong cua dông ngliôp va Ilan gia lâm mô:
Binl Ðinl lal Tuông llâl lay va lô Bai cloi cung llâl
lâp dân...
Nlung ngay dâu xuân nay, ngay lôi ca sï loan
quôc Iân llu lu da duoc lô cluc llâl rôn rang lai TI
Ouy Nlon. Hon 200 ca sï nôi liông lrong ca nuoc da
lao lung vô mo lôi lrôn miôn dâl vo lrong linl cam
nông âm cua Ianl dao va nlân dân Binl Ðinl. Ho da
co nlung loal dông llâl y nglïa danl clo công dông
va nlung ngay vui Ilông llô nao quôn lrôn quô
luong duoc mônl danl Ia “dâl vo lroi vàn” nay.
Mua xuân dôn cung Ia mua Iô lôi Ðông Ða, mua
lân công llân lôc cua Hoang dô Ouang Trung quel
sacl 20 van quân Man Tlanl ra Iloi Iinl llanl
Tlàng Iong va bo coi dâl nuoc.
Tin ràng, Binl Ðinl se Iuôn plal luy lruyôn llông
llân lôc cua Tây Son lrong moi màl Iinl lô va vàn loa.
Xuên vïì trïn
Àaåi löå Nguyïîn Têët Thaânh.
AÃnh: Àaâo Tiïën Àaåt.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 104
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Tu dinh Ò Ouy Hò . xuòi vè phia Táy S4 km. vu a hèt chán de o
Hoang Lièn Son mit mu suong gio. ta su ng lai truoc do ng
Hám Ha su c sòi. ám ao dang chò m qua nhung ghè nh da hòc
HANH ÐUC
Doâng Nêåm Na bïn chên àeâo Hoaâng Liïn Sún.
Du khaách Anh vûúåt àeâo Hoaâng Liïn Sún. DK Phaáp vûúåt cung àûúâng ven söng Nêåm Na. Àêìu nguöìn söng Nêåm Na, thung luäng Bònh Lû.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
105
Tu nlung cli Iuu Ilàp cac nui
dô i plia bà c Ilong Tlô (Iai
Clâu), cla y qua vu ng xo e nô i
liông Huôi Ln, Vang Bo, Vang
Bâu, vô dôn vung llung Iung Binl
Iu (luyô n Tam Ðuo ng - Iai
Clâu), Nâm Na da licl du môl
Iuo ng nuo c Ilô ng Iô . Tu dây,
Nâm Na bàl dâu môl lanl lrinl vï
dai, cuôn cuôn clay qua vô van
nlung glônl da lôc lo bàng ca
gian nla va xe dul loan loan suon
lây day Hoang Iiôn Son rôi lop
Iuu voi sông Ða lai lli xa Muong
Iay, linl Ðiô n Biôn. Noi do ng
Nâm Na nlu clu ngua bâl Ilam
bàng minl lon 150 Im giua nlung
liôm lro ây, cac nla dia clâl goi Ia
vôl dul gay Ilong Tlô.
Ðô lôl deo Hoang Iiôn Son,
Ili da llâm llia nlung liôm nguy
lu lanl lrinl Ion doc dong Nâm
Na lung du va leo lul, clung lôi
giâl minl Ili bàl gàp lai nguoi
plu nu nuoc ngoai dung luôi màl
do gay dang go minl vuol dôc
lrôn cliôc xe dap dia linl clàng
buôc Iinl Iinl cac Ioai baIô, lui
dôl, sàm Iôp du plong... Dong
Nâm Na da lro llanl môl llu
lla cl lâ p dâ n dô i vo i nlu ng
nguoi co mau pliôu Iuu, dàc biôl
plu lop voi du Ilacl nuoc ngoai.
Sông Nâm Na vân Ilông ngol
lung bol lràng xoa du Iuc nay clua
plai mua mua Iu. Tiông dong clay
ung uc suc sôi nlu lang cluc
cliôc xe lai dang gâm gao bôn lai.
Hai bôn bo sông, xen Iân giua nui
da nlam nlo Ia nlung ruông Iua,
nuong ngô xanl ngàl va nlung
ngôi nla dâl vang Ile, mai ngoi xi
màng cung queo cua nguoi Mông.
Nôi bâl giua canl sàc do Ia nlung
cliôc vay llôu sàc so lrôn nguoi
cac ba cac cli Iam nuong, di clo
lay xoe rông lrôn lang rao lre dan
lrông nlu nlu ng ca nl buo m
Ilông Iô bay plâl plo lrong nàng
som.
Sông clo l ngoà l qua duo ng
sang lrai, rôi dân mâl lul sau nui
dôi Binl Iu. Tu xa, Nâm Na gio
cli con Ia môl dai Iua lràng manl,
uôn Iuon quanl llung Iung. Binl
Iu da dôi lôn llanl lli lrân Tam
Ðuong. Giua lli lrân, clung lôi
llây vai nguoi dan ba Iu ban lang
llô câm. Tai nglô dôl, may, llôu
llua cua lo râl diôu Iuyôn. Tu
nlung cliôc quân cua nguoi dan
ông clo dôn vay, ao, Ilàn cua plu
nu lluong co loa vàn lrang lri ruc
ro lrôn nôn vai nluôm clam. Cô
deo vong duoc nôi lai dâu bàng
cluôi dây xa licl bàng bac, lay
cu ng deo Ila nliô u vo ng ba c,
dông, lam ràng duoc nluôm den
nlanl.
Ði môl doan nua loi deo Ian
Nli Tlang, clung lôi gàp môl
nlom plu nu Dao voi lrang pluc
râl Ia màl. Toan bô lrang pluc
mau den, diôm llôm môl dai lua
rua da i lô ng ru c lruo c ngu c.
Nlung ân luong nlâl plai Iô dôn
cai mu bàng bac, dôi lrôn môl bui
nlung Ion loc dai duoc lôl clàl
Nhaâ saân bïn söng Nêåm Na.
Phuå nûä dên töåc Thaái vuâng thung luäng Bònh Lû tùæm doâng nûúác maát chaãy tûâ söng Nêåm Na.
Öng Merrett, nhaâ nghiïn cûáu sinh vêåt ngûúâi
Anh nghiïn cûáu nhûäng loaâi bûúám úã caác baãn
laâng ven doâng Nêåm Na.
Du khaách nûúác ngoaâi chuåp caãnh sinh hoaåt cuãa
baâ con dên töåc Lûå (baãn Hon 1, xaä Baãn Hon,
huyïån Tam Àûúâng).
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 106
nlu dây llung. Nguoi dân noi dây
râl vui ve va coi mo.
Ðôn nga ba Ilong Tlô cu, lôi
gàp Iai cung duong da di 15 nàm
lruoc lu Vang Ma Clai vô lli xa
Iai Clâu cu. Bam lleo con duong
cleo Ieo suon nui cung liông reo
ao ao cua dong sông plia duoi, lôi
bàl dâu môl lanl lrinl voi dây Iy
uc dan xen voi lluc lai.
Hôi do, ngôi lrôn llung xe lai
Gaz 66, sau Ili no loan llanl
nliôm vu clo lang Tôl clo cac
cliôn sï o dôn Biôn plong Dao San
- Ðôn 281, vong veo quanl nlung
con deo luong nlu bâl lân, gio giâl
lu ng con ngliông nga , lôi vâ n
Ilông llô quôn cai nga ba Ie Ioi
voi lâm biôn Iiôu xiôu “Ðuong di
Ia Nâm Cum”. Nay lâm biôn ây
da duoc llay bàng lâm biôn xanl
clu lràng ngay ngàn “Ðuong di
cua Ilâu Ma Iu Tlang”, xung
quanl nla cua, clo bua sâm uâl.
Hoa ra Ia Nâm Cum Ia lôn môl
con suôi clay qua biôn gioi Viôl -
Trung. Tli lrân Ilong Tlô nay da
cluyôn vô cai nga ba nay. Môl
cliôc câu lo Ion dang xây nôi lai
bo . Klông co n ca nl và ng ve ,
loang vu cli co nu i ru ng mu
suong va sông clay mô mai nua,
ma may ui, may xuc, xe Iu dang
lôi la lao dung clo lli lrân môl
Iluôn màl moi.
Oua Ilong Tlô , nlu ng con
deo ngoàn ngleo doc Nâm Na dua
lôi loi Ia Tân. Ðâu rôi nlung xom
Iang nguoi Tlai voi lung doan
lluyô n duôi e n lla nl lloi gô i
minl noi bai cal ven sông. Nlung
con lluyôn gàn Iiôn voi cuôc sông
cua dông bao Tlai lu bao doi, nay
Ilông con cliôc nao nua. Tal vao
ban ven duong, loi ông Io Vàn
Iuôn vô nlung cliôc lluyôn xua,
ông Ià c dâ u ngao nga n “do ng
lluyôn duôi en da Ilo, ma clay
nguo c do ng Ilông nlanl nlu
lluyôn sàl gàn may bây gio. Lm Ia
nguoi duy nlâl loi lôi câu nay lu
ca cluc nàm nay. Co con sol Iai vai
cai nlung mây lrân Iu vua rôi da
cuôn sacl cung câu lreo va Ilôi
nguoi di rôi,” ông Iuôn noi. Tôi
llâm nglï, co Ie noi duy nlâl co
llô lim llây linl dang nlung con
lluyô n de p nlu vâ ng lràng
Iluyôl nay Ia lrong lu Iinl cua
Bao lang Dân lôc loc o Ha Nôi, va
may clàng bôn plia sông Ða, sông
Ma Ia con nua ma llôi.
Tôi cung Ilông llây cai cap
lreo voi cliôc rong roc gàn llung
gô dua nguoi qua sông Ili xua
nua. Nlung cliôc câu lreo clàc
clàn va môl bôn pla da llay llô
nliôm vu cua nlung cliôc rong
roc gàn llung gô dua nguoi qua
sông nàm xua.
Con 33 Im nua Ia loi Clàn Nua
(Sin Hô - Iai Clâu). Ðuong cang
Iuc cang quanl co, cac Iluc cua
lay ao Iàp di Iàp Iai Iiôn liôp Iliôn
nguoi ngôi lrôn xe plai lôl suc lâp
lrung quan sal. Sông Nâm Na vân
lun lul suc sôi. Ðôi Iuc nlung vuc
sông duoi rung gia âm u co llô
Iam nliôu nguoi Ianl gay. Klung
canl llâl loang so, lung vï.
Vao dôn nlung ban Iang vàng
ve, yôn binl, Nâm Na dôl ngôl
liôn ra lruoc màl clung lôi voi
môl dang ve moi. Sông Nâm Na,
gio nlu môl con mang xa nàm Iep
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Baãn laâng yïn bònh cuãa baâ con caác dên töåc Lai Chêu bïn búâ söng Nêåm Na.
Àûúâng vïì baãn.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
107
giua lai vacl nui, cuôn cuôn, reo
gao. Ðung lrôn duong, lôi nlu bi
lul vao cai vuc sông dang ngoac
ra dây de doa. No cu llô xe loang
vacl da ma di. Ca van nàm nay
nuoc cu mai miôl xô minl vao da
lang, da gông minl clàn song Iai,
so ng nuo c Ia i lu c lô i xô sang
luong Ilac lay clôm minl qua.
Nlung llac nuoc ao ao lu lrôn nui
clui qua công ngâm. Co Iuc nuoc
lo qua, Ilông công nao cliu nôi,
no plong llàng qua duong, rôi
lul manl vao Nâm Na. Co Ie
clinl vi vây ma cliôc câu ngàn
qua do duoc mang lôn Tlac Bay,
goi nliôu linl anl Iiôn luong llu
vi clo nlung ai lluong lluc canl
luyôl dep ây.
O Clàn Nua, con ma ng xa
Nâm Na clol clung minl llay
linl dôi dang. Klông con ve du
dàn voi nlung dong nuoc cuôn
cuôn, lràng xoa, Nâm Na duyôn
dang uôn minl cung nlung canl
dông Iua xanl mal ruoi cua Clàn
Nua. Ven bo sông, Iô xô nlung
nôp nla san mai da den, vang,
xam cua nguoi Tlai nàm nep minl
bôn nlung lang com nguôi, de,
Iong nao xanl lôl. Hinl anl Iang
quô liôn Iôn llâl llanl binl, ôm a.
Tuy nliôn, nlung dông dâl da,
gacl ngoi, xi màng ngôn ngang
cua Ilu dinl cu moi ven duong da
llay llô mau xanl cua dôi nui noi
dây. Ðâ l do qua cl duo i clân
nguoi va Ilông biôl bao gio moi
xanl lro Iai.
Do i Clàn Nua, Io ng ngô n
ngang, clung lôi liôp luc lanl
lrinl loi nga ba di Muong Te (Ðiôn
Biôn). Nlin côl môc cli Muong Te
85Im, Iong ai nây dôu lao luc
muôn re vao, nlung clung lôi biôl
dô loi làn dia dâu A Ia Clai clàc
plai mâl ca llang lroi nua... Ðanl
liôp luc cung duong da dinl vô voi
lli xa Iai Clâu cu (nay Ia lli xa
Muong Iay), noi dong sông Ilông
yôn a nay liôp suc clo Ða giang.
Ðung lrôn câu Hang Tôm, nlin
xuông dong sông dang mai miôl
lrôi, lôi Ilo co llô luong luong ra
Nâm Na Iai Ia môl con sông lung
du nlâl Tây Bàc Ili mua Iu, nlân
clim, lan pla lli xa Muong Iay
lrong Ian nuoc do ngâu, mônl
mông.
Nlung cung clàng co gi Ilo
liôu Ili ma nlung canl rung dâu
nguôn da Ilông con Ila nàng
ngàn nuo c mu a mua. Vâ y llu
plam Iam nôn nlung lrân Iu quel,
Iu ông Iinl loang dâu plai Ia
Nâm Na lay bâl cu con sông,
dong suôi nao, ma clinl Ia y lluc
va lra cl nliô m cu a clinl con
nguoi. (Tleo BAVN)
Cêìu treo vûúåt söng Nêåm Na.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 108
C
on lau danl ca luyôn Iloi
135 suc ngua re nuoc dua
clung lôi ra quân dao Cô
Tô. Tu xa da nlân ro Ilu luong
dai Bac Hô. Giua vung lroi nuoc
mônl mông, luong Bac lràng muôl
bàng da loa cuong nôi bâl Iôn lrôn
nôn lroi xanl va nlung Ilu nla
cao lâng xen Iân mau xanl cua cây
ru ng. Bô n muoi la m nàm qua
nguoi dân Cô Tô Ilông bao gio
quôn ngay Bac Hô ra llàm dao
ngay 09/05/1961. Trong cuôc mil
linl clao mung Bac ra llàm quân
dân quân dao, Bac Ilen ngoi nlân
dân Cô Tô san xuâl gioi, bô dôi va
dân quân Iuyôn lâp lôl. Bac càn
dàn: "Tlu dô Ha Nôi luy cacl xa
cac xa dao, nlung Ðang va Clinl
plu Iuôn quan lâm dôn dông bao
va mong dông bao doan Iôl, cô
gàng va liôn bô". Tro vô Ha Nôi du
bân lràm công ngan viôc cua dâl
nuoc, nlung Bac Iuôn Iuôn danl
linl cam va su quan lâm uu ai dôi
voi nlân dân cac dao va vung biôn
dao Ouang Ninl va Cô Tô vinl du
Ia dia pluong duy nlâl cua ca
nuoc duoc Bac dông y clo dung
luong dai cua Bac lrôn dao Ili
Nguo i co n sô ng. Nlu ng nga y
llang cuôi cung cua cuôc doi, Bac
Ilông bao gio quôn quân dân lrôn
dao. Ngay 12/06/1969 Bac cu Ðai
luong Vo Nguyôn Giap ra llàm
vung dao Ouang Ninl va mang
lleo clân dung bul licl cua Nguoi
làng quân dân quân dao Cô Tô.
Gân 50 nàm qua, Iô lu ngay Bac
Hô ra llàm dao, dâl lroi Cô Tô vân
sa ng ngo i linl da ng Ba c Hô
lliông Iiông va liôn lu, gian di va
nguoi dân Cô Tô cung llâm dâm
Ioi Bac day ân cân, quyôl lâm lluc
liôn lôl nlâl Ioi day cua Nguoi,
anl lung lrong cliôn dâu, dung
cam, sang lao lrong Iao dông san
xuâl, xây dung Cô Tô lro llanl
luyôn dao giau vô Iinl lô, manl
vô quôc plong, xung dang voi lâm
voc va vi lri cliôn Iuoc quan lrong
lrong luyôn plong llu cua vung
Ðông Bàc Tô quôc.
Kô lu ngay llanl Iâp luyôn
dao 23/03/1994 dôn nay, Cô Tô
Ilông cli co lôn moi lrôn ban dô
ma noi dây cuôc sông cua lon
4.000 dân lrôn dao ngay môl llay
dôi dô Cô Tô lôm nay xicl Iai gân
voi Tlu dô Ha Nôi, voi dâl Iiôn voi
nlân dân ca nuoc. Co so la lâng
cu a Cô Tô duo c xâydu ng Ila
Ilang lrang. Cac công lrinl diôn,
duong, lruong, lram Ia niôm lu
lao cua luyôn dao. Nlung ngôi
nla cao lai, ba, bôn lâng va nla
ngoi o xa Tlanl Iân, Ðông Tiôn
va lli lrân duoc xây dung Iiôn cô
linl llanl nlung day plô, cua
lang, llay clo nlung nôp nla
lranl, vacl dâl xua Iia Ia su dôi
doi cua nguoi dân lrôn dao. Môl
cu gia nguoi llô cu lrôn dao noi:
"Ðôi llay nlanl dôn Iy diôu, cu
nglï minl nàm lrong mo". Ðông
cli Nguyôn Tlanl Suu, Bi llu
luyôn uy clo biôl: Co duoc co so
la lâ ng nlu nga y lôm nay Ia
lrong mây nàm qua bàng nguôn
vôn dâu lu cua Nla nuoc, luyôn
da lâp lrung cli dao xây dung cac
công lrinl lro ng diô m dô pla l
lriôn Iinl lô va nâng cao doi sông
nlân dân nlu lô llông giao llông
xuyôn dao, cac luyôn duong Iiôn
llôn, Iiôn Ilu dai lrôn 56Im, voi
muc dâu lu lrôn 210 ly dông. Klu
du Iicl nglô ca dâu lu lrôn 372 ly
bao gôm cac lang muc. Ðô clàn
song Iôl lop voi bôn clo clo lau
600CV co llô ra vao neo dâu. Klu
dicl vu lrôn bo rông lrôn 17la, co
bôn lau dai 300m, nla clô biôn voi
công nglô liôn dai, Ilu cung câp
xàng dâu, lrung lâm lluong mai
ban ngu cu, Iuong lluc lluc plâm
clo ngu dân va cac công lrinl plu
lro Ilac pluc vu clo su plal lriôn
Iinl lô biôn, nlâl Ia nglô ca. Hiôn
nay Cô Tô lro llanl luyôn Iy
Ilang lrang voi nlung lru so co
quan, cac day plô nla cao lâng,
cac cua lang buôn ban nliôu màl
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
NGUYEN SON HAI
C0 T0 - Ð0 TBI N00AI BIBN KB0I
Cö Tö.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
109
lang plong plu nlu cac luyôn Iy,
Ilu plô miôn dông bàng. Ilal
lriôn giao duc Ia niôm lu lao cua
nguoi dân lrôn dao. Truong loc
duoc ngoi loa va bô lông loa
100º, dam bao clo con em lrôn
dao co clô loc Ilang lrang lu
mâu giao dôn lôl câp 3. Tu nàm
1996, loc sinl câp 3 Ilông plai
vao dâl Iiôn lro loc. Cac em o cac
dao xa dôn loc nôi lru lai lruong
luyô n, duo c luyô n lricl ngân
sacl lô lro môl plân liôn àn loc.
Cac llây cô giao ra dao công lac
duoc bô lri noi àn o, Iam viôc clu
dao, ngoai clô dô lô lro cua linl,
luyô n da o lô lro llôm
100.000d/lla ng/nguo i, la o diô u
Iiôn Iam viôc va sinl loal lluân
Ioi, dô llây cô giao yôn lâm gàn bo
voi loc sinl voi dao. Nlo vây o
dao Ilông co loc sinl llâl loc,
llang 10/2000 Cô Tô da duoc công
nlân loan llanl muc liôu quôc
gia clông mu clu va plô câp giao
duc liôu loc. Nàm loc 1993 - 1994
Cô Tô moi co 337 loc sinl, lli nàm
loc 2009 - 2010 Cô Tô da co lrôn
1.300 loc sinl, cliôm lrôn 1/3 dân
sô loan luyôn. Ðôn nay luyôn da
co 13 Iloa loc sinl lôl ngliôp Ilô
llông lrung loc, ly Iô lôl ngliôp lu
95 dôn 100º, lrong do co gân 70º
dô va o Ða i lo c va Trung lo c
cluyôn ngliôp. Nliôu gia dinl co
2 - 3 con loc Ðai loc va Trung loc
cluyôn ngliôp, dây Ia nguôn nlân
Iuc co lri lluc cua luyôn dao liôp
luc su ngliôp cua ông cla, xây
dung quân dao liôn liôu cua dâl
nuoc giau manl, vàn minl. Trung
lâm y lô duoc dâu lu xây dung voi
20 giuong bônl va lai lram xa o xa
dao Tlanl Iân va Cô Tô, nlân
dân dô n Ila m va clu a bô nl
Ilông mâl liôn. Vung sâu, vung xa
duoc câp livi. Ðai Truyôn linl
duoc xây dung voi vôn dâu lu 953
lriôu dông, mua sàm lliôl bi nâng
câp llu song Ðai lruyôn linl Viôl
Nam, Ouang Ninl va song IM
gân ly dông. Song diôn lloai di
dông duoc plu Ilàp lli lrân Cô
Tô va vung plu cân. Clo Trung
lâm luyôn Iy, clo ca Tlanl Iân
duoc dâu lu xây dung gop plân
plal lriôn Iinl lô, giao Iuu lang
loa lrong nlân dân. Ia luyôn
dao, Cô Tô co llô manl plal lriôn
nglô ca. Voi ngu lruong rông Ion
300Im2 màl nuoc, nguôn Ioi va lru
Iuong lluy san dôi dao voi lon
1000 Ioai, lrong do co lon 60 Ioai
ca co gia lri Iinl lô cao nlu: Song,
lông, clim, llu, nu, de va nliôu
Ioai giap xac va nluyôn llô quy
liôm nlu ngoc lrai, bao ngu, lôm
lum... Riông san Iuong ca muc
lang nàm co llô Ilai llac lang
lràm lân. Vi vây, Cô Tô Ia ngu
lruo ng lro ng diô m cu a Oua ng
Ninl va ca vung Ðông Bàc da llu
lul nliôu lau lluyôn cua cac linl
plia Nam, lang nàm co lrôn 300
lau dôn danl bàl lai san. Kli Cô
Tô con Ia môl xa dao lluôc luyôn
Câm Ila cu, cli co 50 lau lluyôn
công suâl nlo, lang nàm Ilai llac
ca ven bo. Ðôn nay Cô Tô da linl
llanl cac dôi lau danl ca xa bo
công suâl lau lu 74CV dôn 350CV.
Ðây Ia dia pluong co dôi lau danl
ca xa bo manl cua Ouang Ninl,
giai quyôl viôc Iam clo lrôn 1.620
Iao dông, san Iuong danl bàl dal
lrôn 3.600 lân/nàm, gia lri llu lu
Ilai llac, danl bàl lai san cua
luyôn dao lrôn 45 ly dông nàm.
Cung voi viôc Ilai llac ca xa bo,
Cô Tô dông lloi Ilôi pluc nglô
nuôi ngoc lrai, nuôi lrông cac Ioai
lai san Ilac nlu nuôi ca Iông be,
nuôi lôm lum, ôc luong bao ngu
va clô biôn sua. Riông clô biôn sua
lu nàm 2005 Cô Tô da Ilai llac
duoc 185.000 lân sua, clo llu nlâp
lrôn 50 ly dông. O Cô Tô clung lôi
dôn llàm môl sô gia dinl lu dâl
Iiôn ra Iâp ngliôp o dao va duoc ba
con Iô cluyô n Ia m àn. Òng
Nguyôn Bicl, dân clai quô o Ngli
Xuân (Ha Tïnl) môl Iuc dua 4
nguoi con lrai ra Cô Tô dinl cu
Iam glô danl ca biôn. Gia dinl
ông Trân Công quô o Nam Ðinl ra
Iâp ngliôp lrôn dao lon 10 nàm
nay, gia dinl co cuôc sông ôn
dinl. Gia dinl ông Hoang Vàn
Vuo ng quô o Tla i Tlu y, Tla i
Binl, dàl clân loi dao ngoai lanl
Iy, lu lrang vo clông ông ngay ây
cli co 12 ngan dông va 15 ông gao.
Ðuoc Nla nuoc clo vay 2 lriôu
dông, ông da lun vôn voi môl
nguoi ban mua môl lau nlo va
Iuoi. Bàng Iinl ngliôm cua nglô
di biôn vung quô Tlai Tluy, va
linl cân cu, cliu Ilo ông da plal
luy duoc nglô vây clai ca muc.
Cuôc sông gia dinl duoc ôn dinl
ông ban lau cu mua lau moi cung
pluong liôn Iuoi, den lôl lon. Ra
dao xa lon va co Iuoi vây sâu nôn
viôc danl ca muc cua gia dinl
ngay cang liôu qua. Co liôn môl
Iân nua ông Vuong Iai nâng câp
lau va pluong liôn danl bàl lai
san luyôn xa. Tlông lluong mua
ca muc, gia dinl lluô lu 3 dôn 4
nguoi cliôu lôi di biôn, sang lôm
sau vô. Hôm nao duoc nliôu lli lu
80 dôn 100Ig ca muc, il cung duoc
15 - 20Ig. Hôm nay ngôi lrong
ngôi nla ngoi, co livi, cal sel, lu
Ia nl, ba n glô , lo i cluyô n vô
nlung nàm llang o Cô Tô, gia
dinl cli cuoi vui ve va xac dinl
yôn lâm o quô moi.
Cuôc sông cua nguoi dân lrôn
quân dao Cô Tô dang llay dôi
lung ngay, lrinl dô dân lri ngay
duoc nâng cao. Nlung llanl qua
dal duoc cua Cô Tô ngay lôm nay
da dông viôn can bô, cliôn sï va
nlân dân lrôn dao yôn lâm công
lac, gàn bo voi dao, xây dung
luyôn dao Cô Tô manl vô Iinl lô,
vung vô quôc plong an ninl, xung
da ng Ia viôn ngo c Biô n Ðông,
luyôn plong llu vung clàc cua
vung biôn Ðông Bàc dang lluc
liôn lôl nlâl Ioi day cua Bac Hô
Iinl yôu: "Biôn cua la do dân la
Iam clu".
Maái àònh laâng biïín.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 112
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Forsythien:
con co tèn
“Goldfliede
r” (hoang
dinh
huong) la
mòt loai
hoa vang
bòn canh
tuong tu
nhu hoa
mai. cáy
moc thanh
bui rát
duoc ua
chuòng dè
lam hang
rao o cháu
Âu. hoa no
truoc khi
co la. giòng
loai mai A
dòng. Cáy
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
113
K
lông plai nlanl mai cua
“Ðôm qua sân lruoc môl
canl mai” (“dinl liôn lac
da nlâl cli mai”), canl mai llanl
cao dao vi ma lu cô cli Iim, vàn
cluong llo plu lliôn Iinl van
quyôn da lluong noi râl nliôu:
Canl mai cua lôi quô quô, Ilông
liôu sao môi Iân ngàm no, lôi Iai
llây nlu llô, du no... “Tây”, no
“Tây” ma quô. No “Tây” cli vi
no... o bôn lroi Tây, Ilông o bôn
xu minl, llô llôi.
Tlâl linl no Ilông “Tây” lay
“nlu Tây” lleo nglïa nguoi minl
lay lâm làc nlung cli sang dep
dàl liôn, liôm loi, cao quy Ilông
co o xu minl. Ngle dâu no con co
xuâl xu lu pluong Ðông nua Iia,
lrôi dal llô nao ma qua loi lân bôn
Tây lli con plai lra cuu clo ra.
Tôi clo no “quô” vi no môc,
Ilông giâu diôm e llen lay Iiôu
sa lrang dai nlu nlung bông loa
Ilac, no don gian binl lluong,
lâm lluong dôn Ilông ai dô lâm
clu y (cli lru nla llo lay ông llo
vuon lluong uyôn muôn co du cac
Ioai loa duoi lroi), llân plân no
cung lua lua nlu plôn dâu mông
loi noi vung quô xa Iàc, vuong vâl
môl clul “sàc quô” cua Nguyôn
Binl Ili nlin cô lang xom.
Nlung canl mai cua lôi Ilông
plai o bôn Iang giông plia dông
va lruoc Ili loa ây Ia “canl mai
cua lôi”, lli no da no lran Ilàp
lroi Tây, lu llôn quô dôn llanl lli,
bông bônl dâu do vô dinl lrôn
nlu ng con duo ng lôi di qua,
nlung Ili luyôl gia cuôi cung bi
duôi lôl, llang Tu cau Iinl voi
mua luyôl cung vua ru sacl rung
cây lro lrui. Môl sang âm lroi di
lrol qua vuon nla ai - mây muoi
nàm cung vân cai cam giac bâl ngo
- Ioa màl mau vang ong a.
Ma u va ng lli giô ng “mai
minl” y clang, luy co clul cloi Ioi
lon, ru c ro Iô Iô clu Ilông
ngliôm lrang clung muc nlu mai
cua cu Tiôn Ðiôn, nlung cung du
Iam clo lrai lim lla luong mâp
may nlo mua xuân quô luong. Co
diôu "mai Tây” cua lôi llâl su Iai
no rô vao llang Tu llang Nàm,
moi Ia sai quây.
Ai bôn minl ngle no i clà c
cung mim cuoi, bao mai cua lôi Ia
"mai Iai” nôu Ilông Ia... "mai xao”,
llang Tu, llang Nàm cây mai bôn
THAI KIM LAN
“Hay dem mai vang vao sáu trong tim”
(tho G. Benn. "Mua xuán cuòi").
caønh mai
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 114
nla da say nàng le, Ia xanl non
dôi mau Iuc bac lruoc Ili nga sâm
mau cô mai, noi vuon mai su ba
Cal Tuong lay vuon anl Ioi o
Huô, lay vuon cua Vuong Duy, Iy
Bacl, Ðô Ilu, co Ie cung nlu llô...
ve dôn nup lal vang, loa di lu Iâu,
xuân con dâu nua, cli Ia le llôi.
Va clàng bôn Tây bôn My dao
sau nay loa gia llinl lanl, vao
dip Tôl, siôu lli clâu A ban vô sô
canl mai canl dao, ca cây cung co,
Iam bàng giây lay bàng vai, giông
mai dao dôn luong Ia loa lliôl, Iai
llôm liôn Ioi vi no Ilông lan, Iam
cli ma co loa mai vao lloi diôm
bôn minl àn Tôl, bôn ni Ianl dôn
lô nguoi. Ai loai loi va co lli gio
ma cloi mai lliôl lrong ngay Tôl,
cai ngay Ilông co lrôn lâm Iicl
bôn Tây! Va moi nguoi vân cu Iuc
cuc di dôn so Iam lu sang dôn lôi
vao ngay mông môl Tôl. Iam cli
ma mai voi môl!
Vây cai lôn “mai” clàc Ia nlin
Iam. Nlung llua Ilông. Nôu linl
lleo liôu cluân lloi gian lli canl
mai cua lôi no dung vao dip Tôl
bôn minl, clàc clàn dôn 99º, lru
su cô con nguoi bo quôn lay vô
linl, dï nliôn Ilông Iô dôn diôu
Iiô n lliôn nliôn bâ l ngo , co n
ngoai ra no clàc clàn dôn nôi, cai
câu ma lrong do co môl clu con
nguoi lluong coi nle, “Co linl
môl clul lli co mai no” lro nôn
clàc nicl nlu môl dinl dô, nlung
dô clàc clàn lon xin llôm clo clu
“nôu” o dâu câu. Va Ia mai lliôl,
co nglïa mai no rôi lan clu Ilông
xo cung lro gan dung lrong Ilo
clo dip Tôl Ilac duoc lrung ra.
Ilai co linl va co môl clul
duyôn cli do, mai cua lroi Tây moi
cliu no clo riông minl.
Cai duyôn lli nlu môl Ie linl
co , nlu Nguyô n Binl co “nla
na ng o ca nl nla lôi” vo i dâ u
mông loi xanl ron lluo nao, nlu
lôi gàp may biôl duoc su liôn diôn
cua Ioai loa ây ngay lu Ili clân
uol clân rao di dôn xu nguoi.
Tôi gàp canl mai ây Iân dâu,
Ili lroi Tây con u dôl lrong suong
mu va mua luyôl. Tloi ây noi
liông Ðuc clua ranl, con Io ngo
clua biôl dâu Ia dâu, cli biôl Ianl.
Dip Tôl bôn minl lluong roi
vao cuôi llang Giông dâu llang
Hai bôn Tây, lroi cong rel du, cây
co lro lrui cung cong, dung noi
dôn loa, van vâl nlu clim lrong
coi clôl. Trong Ilung lroi Iân dân
luyôl plu suong cle ây, lâm lliôp
cluc Tôl Iâp Ianl môl canl mai
vang lrôn nôn giây loa liôn do lu
quô nla roi vao lay. Tâm lliôp don
so clu Ilông Ioe Ioel ruc ro nlu
lliôp cluc Tôl ngay nay, nlung
doa loa Iung Iinl suong do ng
bông Iam lim ngung vai giây vi
nlo, nlo Tôl o noi quô, nlo Ilông
Ili âm cung gia dinl, nlo mai
vang luyôn loàc lrong Iloi plao
lông cuu nglinl xuân...
Tôi mang lâm lliôp vao Iop
loc liông Ðuc Iloe voi moi nguoi.
Dip lay lrong gio dam lloai, ông
llây bàl sinl viôn dôn lu cac nuoc
Iô vô plong luc cua nuoc minl.
Tâm lliôp da cuu lôi co dô lai lay
dô noi: Tôl Viôl Nam.
Klông biôl dao ây lôi co sa da
quan lrong loa canl mai ngay Tôl
lay Ilông. Co Ie! Ai xa quô ma
Ilông sa da Ili noi cluyôn quô
luong` Cung Ilông nlo minl co
clay nuoc màl nlo nla, mil uol`
Hai luâ n sau do , du ng va o
mông môl Tôl, lôi nlân duoc môl
canl loa gui dôn, na na nlu mai,
canl Ilàng Iliu mau nâu dâl (Iai
giông canl dao lon mai), loa bôn
canl mau vang liu lil. Tuy nlanl
canl Ilông côl cacl Ilô lanl
llanl cao, loa Ilông ung dung
qui plai nlu mai Ianl vuon xua,
nlung mau vang lluân clâl Iam
sang gian plong nlo lep, bâl ngo
ra ve xuân. Cai Tôl dâu lla luong
nlu nle di môl clul cô dôc.
Tu do llanl ra duyôn no voi
Ioai loa ma lloal dâu, lôn loa vua
nàm lrôn clol Iuoi Ia da bi quôn
ngay, nlu môl lloang gio plol
nle cluyôn qua Ie ràng rôi mâl
làm. Tôi lam goi no Ia “mai nlo”.
Du bôn ba nay dây mai do nliôu
nàm, cluyôn nla di nliôu noi, lâu
nlu loa vân nlo lleo nguoi. No
“quô” Ia o clô ây, dô dai ma lrung
llanl vi no moc Ilàp noi, lrong
rung, lrong công viôn, noi lang
rao lang xom, lrôn duong di dao,
bôn canl nla. No Ia Ioai loa bui,
mo c sung ma n, mo c um lu m,
Ilông cân plai clàm nom luoi
bon clo nliôu. Klo ma quôn no,
nlung don no vao nla lrong dip
Tôl dô ma Ilông dô, boi lrai mua
loa.
Tôi da noi rôi, cân co clul linl,
Ilông plai linl yôu linl plu Iiôu
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
115
“nguoi yôu la xâu voi nguoi, yôu
nlau lli Iai bàng muoi plu nlau”
oai àm, ma Ia “cli linl”, co nglïa
cliu lluong cliu Ilo, liôu llâu
linl Ili cua loa, gia công loc loi
lim loi lung Iinl ngliôm noi ban
be ra nl plong llô , yôu lliôn
nliôn, rôi lu minl ra suc clân
llanl voi lâm vô ngai. Ii clao noi
dô ma Ilông dô clul nao.
Ðung ngai ma cung dung clân
clo, - ngai Iàm clu Ili dung lrong
nla nlin luyô l cao lon lluo c
ngoai vuon, con clân clo lli nlu
Ia Iy duong nliôn vi co cli gâp gap
dâu, Tôl co llô Iàng Io qua ma
clàng ai biôl, no ai lay - linl nlu
môi nàm vao dip ây lôi lluong
giâl minl nlàc lôi lon ai lôl dung
quôn ma Io dô mai Ilai vao dip
Tôl bôn minl noi cai xu Ilông co
ngay Tôl ây. Nliôu som qua mau,
nliôu lôi cluôn llàng Iàng Io dôn
Ili nlo ra lli long.
Co clung lai luân lruoc Tôl la,
lruoc cu lra som, du clo luyôl
ngâp qua dâu gôi, cung plai lu
llàng con ngai ngung, Iôi luyôl ma
di ra vuon lim bui mai dang cong
buôl lrong suong. Clon canl nao
co nliôu nlanl con sây nu, du nu
loa con ân Iin lrong canl, nguoi
sanl lli biôl. Canl cang sân sui
Ilông lron luô l se ca ng mang
nliôu loa. Canl dem vao nla con
Ianl Iàm, Ilông vôi, plai dô clo
no loan lôn lrong plong, lia bol
nlung nlanl Ilô lruoc Ili càm
vao binl voi nuoc âm âm, ngâp
miông binl, luy lleo binl ma clon
dô dai cua canl lay luy lleo canl
ma clon binl. Rôi clo... Cli co llô
llôi.
Tôi da viôl môl Iân dâu do, biôl
clo Ia môl nglô lluâl. Cung da
lung ngle nlung câu cluyôn clo
loa quynl nlu luyôn lloai loa
no. So voi quynl loa cao xa siôu
lloal nlu liôn, mai cua lôi moi llâl
Ia quô mua cuc micl, ây llô ma
cuôc clo mai no cung co nliôu
diôu luong lu nlu môl llu “dao
clo loa” lay môl công an clo
clinl nguoi clo loa.
Tloal liôn Ia nôi ngli mo lô,
Ilông biôl mai co no llâl clo
minl dung dip, du Iinl ngliôm
qua Ilu “dây minl” da clàc clàn
Ia nlu llô. Noi Ia Iy lluyôl clu
Ilông ngli sao duoc Ili liôn liôn
lruoc màl nlung canl nâu gây
guôc Ilô Ilan dung Io ngo lrong
Iôc binl. Rôi Io so dây Iôn Ili
Ilông llây môl dâu liôu nao noi
canl loa ây. Rôi su nong Iong
lang som mai, viôc dâu liôn Ia dôn
quan sal lung Ii nlung dâu vôl u
Iôn sân sui lrôn canl loa lrong Ili
clâm llôm nuoc vao binl. Su bi
nliôm von quanl nlung nlanl
cây Iam làng nôi Io âu, Io nlâl Ia
loa lil ngoi lli Ilôn. Rôi môl Iuc
nao do, bông bàl gàp minl Ilân
vai câu clo loa no voi Ioi cli
llanl. Va lrong lâl bâl bân rôn cua
môl ngay co Iuc llây clân minl
gâp gap vô nla xem sao. Rôi co
dôm Ilông ngu, câu nguyôn clo
loa no lôl. Dao sau nay co Iuc
dâm ra boi loan, llay vi boi Kiôu,
lôi boi loa clo nàm moi, nôu loa
no lôl Ia nàm lôn... Vân y nguyôn
nlung lôi lôp rôi boi Ilông clua
duoc lrong cuôc clo...
Clo dôn ngay llu lam, vay cây
nul ra va Iu nlu xuâl liôn nlung
bup xanl voi li clâm vang lrôn
dâu. Tu giây plul ây su doi clo
nlu duoc dôn dap con lon minl
luong. Klông co gi ngàn duoc
nu a, nlu ng nu va ng mo nlu
nlung cliôc Ien bo lran lrôn canl,
lloal liôn nlon gol manl Ilanl
run run clua vung. Nlung Ilông
con Iâu, bông nlu duoc loa llân,
bôn canl loa mau vang sang bâl
ra rôn rang dông Ioal dôn Iinl
ngac sung so.
Klông no lli llôi, clu Ili no
lli lô l minl, Ilông co bu p na o bo
so l, ngay ca noi clo l vo l cu a ca nl,
luo ng Ilông co n su c, llô ma nu
loa cu ng bà n ra ma nl da n, cli
clu a lai ngo n Ia non duy nlâ l o
dâ u ca nl. Nàm na o cu ng llô ,
ca nl mai no lô l Io ng, clân lla nl
lô n nliôn, dem Io ng lin lro Ia i clo
lôi.
Me lôi cuoi “u la, cung giông
mai lliôl bôn nla”, con lôi reo
“bông dep qua” Ili lôi sua soan
llàp nôn, dâng loa cung Ilâl vao
nga y mô ng mô l Tô l. Nàm na o
cung llô. Riông nàm ni lli...
Mua bâc sang 30 Tôl vân con
bay, clen lra llom luong môc lôi
dang uông o gân Ngu Viôn, noi
Nguyôn Binl da lung “o Ngu Viôn
ma nlo Ngu Viôn”. Tôi lli Ilông
nlo Ngu Viôn, lrong Ilông Ili
rôn rang don Tôl cua “nguoi minl
day” (liông Huô), giua nlung rung
mai lliôl duoc uôn eo dây my
lluâl câu Iy va muôn loa dua sàc
lrong clo Tôl, lôi ngle nlo cli Ia
môl canl mai - ma linl nlu suôl
mây muoi nàm clua bao gio no
biôl no Ia mai - o xu nguoi.
Tôi muôn goi no môl Iân llâl
ro bàng lôn cua no: Iorsyllien, gui
vao lrong gio Ngu Viôn.
Huïë 30 Tïët Xuên Mêåu Tñ
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 116
D
u a n Ba cl Cô c Ia mô l
cluong lrinl ngliôn cuu
Iloa loc Ion do cac nla
Iloa loc Nlâl Ban lruc liôp lriôn
Ilai nlàm ngliôn cuu môl cacl
dây du nlâl buc lranl vô doi sông
Iinl lô, vàn loa, clinl lri, xa lôi...
cua Iang Bacl Côc, môl ngôi Iang
cô nlo be nàm o vung clâu llô
sông Hông, dô lu do co llô dua ra
môl cai nlin minl xac nlâl vô câu
lruc mô linl Iang, don vi lanl
clinl nlo nlâl nlung Iai co vai lro
quan lrong nlâl lrong doi sông xa
lôi cua nguoi Viôl. Du an Ieo dai
suôl 14 nàm (lu 1994 dôn 2008),
llu lul lon 300 nla ngliôn cuu
dôn lu nliôu cluyôn nganl Ilac
nlau cua Nlâl Ban cung llam gia.
Ðô i vo i GS Yumio SaIurai,
Bacl Côc Ilông cli Iam clo lôn
luôi cua ông lro nôn nôi liông ma
do con Ia quô luong llu lai cua
ông, boi con nguoi va manl dâl
noi dây da dô Iai lrong Iong ông
qua nliôu Ii niôm dep lrong cuôc
doi ngliôn cuu vô Viôl Nam cua
minl. Nlung llang ngay cung àn,
cu ng o , cu ng clung sô ng vo i
nguoi dân Bacl Côc da giup ông
liôu va yôu lon con nguoi va dâl
nuoc Viôl Nam. Clinl vi vây ma
nguoi dân noi dây da goi ông bàng
môl cai lôn lriu môn - "ông gia
Bacl Côc".
Con duong quan lâm lim liôu
va ngliôn cuu vô Viôl Nam cua GS
Yumio SaIurai bà l dâ u lu Ila
som, do Ia vao Iloang nàm 1965,
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
ÒNG GIA Bacl Côc
Hgay ca dòi voi nhièu nguoi Viè t Ham o trong nuoc. cai tèn Ba ch
Còc duong nhu ván con xa la . thè nhung dòi voi nhièu nha Viè t Ham
hoc Hhát Ba n. ca i tèn áy gio dáy da tro thanh mòt bièu tuong khòng
thè thièu trong cuò c doi va su nghièp nghièn cu u khoa hoc dá y nho c
THANH HOA
Baâ Nguyïîn Thõ Bònh, nguyïn Phoá Chuã tõch nûúác trao bùçng khen cho GS Yumio Sakurai. AÃnh: Lï Minh, TL.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
117
Ili cuôc cliôn lranl clông Mï cua
nlân dân Viôl Nam buoc vao giai
doa n a c Iiô l nlâ l. GS Yumio
SaIurai clo biôl, luôi lre cua ông
Iuôn bi am anl boi môl câu loi:
“Tai sao Viôl Nam Iai co llô llàng
duoc cac cuôc xâm Iàng cua cac
nuoc Ion, cac llô Iuc lung manl lu
lloi plong Iiôn dôn nay`”. Clinl
vi vây ma ông quyôl lâm lleo duôi
con duo ng ngliôn cu u vô Viô l
Nam dô mong giai ma clo bàng
duoc câu loi clua dây ân sô nay.
Va cuôi cung, con duong 44 nàm
miôl mai ngliôn cuu vô Viôl Nam
cung da giup ông lu Ii giai duoc
câu loi cua minl. Ðo Ia dua vao
linl llân doan Iôl dân lôc, vao
linl quan lô cô ng dô ng, va o
nlu ng Iinl ngliô m xa lô i da
duoc duc Iôl qua lang nglin nàm
Iicl su... da giup clo dân lôc Viôl
Nam Iuôn gianl duoc plân llàng
Ili plai dôi dâu voi nlung llô Iuc
lung manl lrong công cuôc dâu
lranl clông giàc giu nuoc. Môl
diôu cung lôl suc dàc biôl, do Ia
lruoc Ili dôn voi Du an Bacl Côc,
GS Yumio SaIurai da bao vô llanl
công lai bàng liôn sï Iloa loc vô
dô lai Viôl Nam.
Nlân xel vô GS Yumio SaIurai,
GS TSKH Vu Minl Giang, Ilo
Giam dôc Ðai loc Ouôc gia Ha Nôi,
môl lrong nlung nla Viôl Nam loc
uy lin nlâl Viôl Nam da lung noi:
“GS Yumio SaIurai Ilông cli co
công lrong viôc giup gioi Iloa loc
lrôn llô gioi liôp cân duoc voi
nlung plal liôn moi vô lô llông
Iang xa lruyôn llông cua Viôl Nam
ma ông con dem dôn clo cac nla
Viôl Nam loc cua clung la nlung
Iinl ngliôm cung nlu pluong
plap ngliôn cuu lôl suc co gia lri”.
Voi nlung công liôn Ilông biôl
môl moi lrong suôl gân nua llô Ii
clo nôn Iloa loc Viôl Nam, vao
llang 3 nàm 2009 vua qua, lai Iô
lrao giai lluong Viôl Nam loc Iân
llu nlâl, GS Yumio SaIurai Ia môl
lrong sô lai nla Viôl Nam loc quôc
lô (nguoi llu lai Ia TS David G.
Marr, Giam dôc Trung lâm Du Iiôu
Ðông Duong, Giam dôc Hoc viôn
Ngliôn cu u clâu A Tla i Binl
Duong lluôc Ðai loc Ouôc gia
AuslraIia) dâu liôn duoc Viôl Nam
lrao giai lluong Viôl Nam loc.
Truoc do, vao nàm 2003, ông cung
duoc Truong Ðai loc Ouôc gia Ha
Nôi lrao bàng liôn sï Iloa loc danl
du vô cluong lrinl ngliôn cuu
Bacl Côc.
Hôm nlân giai lluong, lruoc su
clung Iiôn cua dông dao gioi Iloa
loc lrong nuoc va quôc lô, GS
Yumio SaIurai da xuc dông lâm su:
“Tôi râl yôu quy dâl nuoc va con
nguoi Viôl Nam. Vi vây, sau nay
Ili lôi mâl di, lôi mong muôn duoc
gàp ông Hô Cli Minl lrôn lliôn
dang dô xin llua voi Òng ràng màc
du lôi Ia nguoi Nlâl nlung lôi da
danl lron cuôc doi va su ngliôp
Iloa loc cua minl clo viôc ngliôn
cuu vô Viôl Nam”. Câu noi clân
linl va dây y nglïa cua “ông gia
Bacl Côc”, vi giao su dang Iinl
nguoi Nlâl Ban da Iam clo Ilan
plong ngay lôm ây dây Iôn nlung
lrang plao lay Ieo dai luong nlu
Ilông dul.
GS. Yumio Sakurai sinh
nùm 1945 taåi thaânh phöë
caãng Yokohama cuãa Nhêåt
Baãn. Öng laâ Höåi trûúãng
Höåi Nghiïn cûáu Viïåt Nam
taåi Nhêåt Baãn, laâ Giaáo sû,
Tiïën sô danh dûå cuãa
trûúâng Àaåi hoåc Quöëc gia
Tokyo, Nhêåt Baãn.
GS Yumio Sakurai, nhaâ Viïåt Nam hoåc quöëc tïë nöíi tiïëng ngûúâi Nhêåt Baãn (aãnh chuåp nùm 2009).
GS Yumio Sakurai cuâng vúái caác tònh nguyïån viïn ngûúâi Viïåt Nam chuêín bõ nhûäng têëm poster tuyïn
truyïìn cho Lïî höåi hoa anh àaâo Nhêåt Baãn 2009 àûúåc töí chûác taåi Haâ Nöåi.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 118
C
lua Iong Vân loa Iac lai
xo m Nla Ðe n, lli lrâ n
IaIse , linl ClàmpasaI-
Iao Ia môl lrong nlung ngôi clua
Viôl Nam lrôn dâl nuoc ban Iao
do ba con Ilâl lu lao dung Iôn dô
Iam noi sinl loal lâm Iinl lin
nguong va luong vong vô lô quôc
llân yôu. Su ra doi va plal lriôn
cua ngôi clua Iong Vân Ia môl
môi duyôn “quôc lô” nliôm mâu...
Nliôu ba con Ilâl lu Iô ràng,
lu cacl dây lon nua llô Iy lai xom
Nla Ðen lli lrân IaIse co môl ông
Tây nguoi Ilap Ia môl Iy su nliôl
diôn vi dam mô nel my lluâl diôu
Ilàc cua plo luong Ilâl Tlicl Ca
loa lliôn lrong linl luong con ràn
7 dâu nôn ông da di lim liôu vô
plo luong. Ðuoc cac nla su clo
lay vô lruyô n lluyô l rà n llâ n
Naga 7 dâu cle mua duc Ilâl Ili
ngai loa lliôn duoi côi bô dô nuoc
dâng Iôn sàp ngâp ca clô Ilâl
ngôi. Ràn llân Naga liôn ra Iây
llân minl cuôn lron lu lu nâng
duc Ilâl Iloi bi ngâp nuoc va
liôn ra 7 dâu plinl lo lao llanl
cai lang cle mua clo Ilâl...Con
ràn vôn ac (vi co noc dôc) nlung
duc dô cao quy cua Ilâl da cam
loa duoc va no lleo "lâu" duc
Ilâl, nôn ông Tây da “llinl” plo
luong vô lrung bay.
Sau Ili ông Tây man nliôm Iy
vô nuoc, goi plo luong Ilâl Iai
nlo môl nguoi Hoa Iiôu giau co
câl giu gium. Nguoi Hoa Iiôu vôn
Ia môl lluong gia, Io cluyôn Iam
àn mua ban ma quôn plàc plo
luong râl my lluâl va giau gia lri
“dao duc” dang bo lrong môl goc
Ilo màc clo bui bàm va mang
nlôn giàng mo.
Òng Trân Ouô, môl Viôl Iiôu
màc binl lâm llân nle Ia nguoi
giup viôc quel don vô sinl lrong
nla nguoi Hoa Iiôu, môl lôm ông
Trân Ouô quel don nla Ilo llây
plo luong Ilâl nàm lrong goc bi
bui bàm va mang nlôn giàng mo
mil ông Iau clui plo luong sacl se
rôi llua voi nguoi clu Hoa Iiôu
xin llinl vô dô llo, nguoi Hoa
Iiôu ngle râl loan ly va dô clo
ông Trân Ouô llinl plo luong vô.
Nglicl nôi, ông Trân Ouô Ia
môl nguoi lâm llân Ilông nla
cua nôn ông cu ôm plo luong di
Iang llang Ilàp xom Nla Ðen va
dôn môl clô dâl lrông ông Iâp môl
cai ban llo dô llo. Manl dâl do
lluôc quyôn quan Iy cua cu Nan
Kip (nguoi Iao). Ba cu llây môl
nguoi Viôl Nam, bi binl lâm llân
ma biôl lôn quy Ilâl nlu llô ben
plal lâm cung clo miông dâl dô
ông Iâp an llo Ilâl. Òng Trân Ouô
cle lam môl cacl am bàng lranl,
lre va lliôl môl cai ban llo dô llo
plo luong Ilâl rôi làng dôm ông
lung Iinl, niôm Ilâl.
Ba con Viôl Iiôu o lrong lli
lrâ n IaIse llâ y vâ y be n cu ng
nlau lâp lrung Iai Ie gop công
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Bai, anl: TRI NÃNG
CHUA LONG VÂN
môi duyôn “Ouôc lô” nliôm mâu
Chuâa Long Vên.
Baâ con phêåt tûã Viïåt kiïìu trûúác chuâa Long Vên.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
119
nguoi gop cua lao dung Iôn môl
ngôi clua nlo bàng gô, mai Iop
lôn dô llo Ilâl va Iam dao lrang
lu loc cung Ia dô Iam noi “quy y”
cua ca nguoi sông Iân nguoi da
Iluâl lleo lruyôn llông vàn loa
lin nguong Ilâl giao Viôl Nam noi
dâl Ilacl quô nguoi.
Ngôi clua gô lôn lai duoc môl
lloi gian ngàn lli lu lai, xuông
câp gàp Iuc ba con Viôl Iiôu ngay
cang ôn dinl, doi sông Iinl lô Ila
gia Iôn, niôm lin vao clanl plap
vao Tam Bao cang vung dông lloi
duoc su lô lro cua Hoa lluong
Trung Ouan va Hoa lluong Nlâl
Iiôn nôn ba con da lai lliôl ngôi
clua bàng bô lông côl llep bôn
vung nàm bôn môl nlanl cua con
sông Mô Kông nuoc cuôn cuôn.
Hon nua llô Iy lrôi qua lrong
su anl luong lruc liôp xâm lluc
cua dong nuoc Mô Kông nôn clua
da nliôu Iân bi ran nul, sul Iun,
luy ba con Ilâl lu da qua nliôu
Iân sua clua, dô Ie bàng bô lông
dô Ilàc pluc, clông cloi nlung
suc lan pla âm i cua dong nuoc
vân cu de doa va môi liôm nguy
“sâp clua” Iuôn liôm ân. Voi muc
dicl bao lri nlung gia lri Iicl su,
vàn loa cua liôn nlân, dông lloi
yôn dinl noi clôn lrau dôi dao
duc cua lang Ilâl lu, ba con da
quyôl dinl mua llôm dâl dô xây
dung, cluyôn luong ngôi clua.
Ngay 25 llang 9 nàm Ky Suu,
Ilâl Iicl 2553 (ngay 11 llang 11
nàm 2009) vua qua, clu Tàng va
ba con Ilâl lu clua Iong Vân da
lrang lrong cu lanl Iô dàl da dai
lrung lu ngôi plam vu dô nôi liôp
dong su loàng plap Ioi sanl cua
Ilâl giao Viôl Nam lrôn dâl nuoc
ban Iao, viôl liôp lrang su “Viôl
Iao lai nuoc clung la, linl sâu
lon nuoc Hông Ha Cuu Iong”.
Voi nlân duyôn ra doi mâu
nliôm, su plal lriôn nlanl clong
cua ngôi clua, niôm lin vung clàc
vao Tam Bao, linl llân doan Iôl
linl lân lu loc, y lluc lracl nliôm
do ng go p plâ n minl clo su
ngliôp liôp nôi lruyôn llông vàn
loa, dao duc Ilâl giao lai dân lôc
Viôl Nam - Iao cua clu Tàng va ba
con Ilâl lu lli clàc clàn Ilâl su
dai lrung lu ngôi clua Iong Vân
se som duoc loan llanl.
Pho tûúång Phêåt toaå thiïìn coá rùæn thêìn Naga che àêìu.
Thaáp öng Trêìn Quïë.
Saras
wati
NI THAN
Bai, anl: KUMUD MOHAN
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 120
D
o
ân
g

s
ö
n
g

S
a
r
a
s
w
a
t
i

t
r
a
án
g

l
ï
å.
Tûúång nûä chuáa Saraswati bùçng àaá cêím thaåch tûå thúâi
Rajasthan.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
121
T
rôn môl quan lra nlo xiôu
veo bôn con duong mon Iôn
dô c, clu ng lôi llâ y mô l
biôn liôu co gli dong clu “Blaral
Ii aIlri clai”. Klông co ai dàng
sau quây nôn clung lôi ngôi ngli
ngoi môl Ial lrôn môl lang da rôi Iô
buoc dôn gufa (dông) Vyas Muni -
nlân vâl Vyas lleo lruyôn lluyôl
Ia nguoi se mai duoc nlo dôn vi da
viôl nôn cuôn Malablarala.
Tuy nliôn, Vyasji Iai co diôu gi
do. Anl Ilông llô lâp lrung vi
anl vân ngle llây môl dong sông
dang cuôn song du dôi. Vi vây,
anl da llanl lâm câu nguyôn Ðuc
me Sarasvali, câu mong me se ban
clo anl su binl lïnl va giup do
anl lrong lim loi sang lao. Trông
Iia! Con sông Sarasvali da dôi
dong va clay ngâm duoi màl dâl,
no cli liôn Iôn cacl xa lang lràm
dàm lai Sangam (nga ba sông) o
AIIlabad, nlu lrong lruyô n
lluyôl.
Hang dô ng Iinl lliông cu a
Vyas Muni co diôn licl cli Iloang
100 feel vuông. Môl dâu cua no Ia
môl lang da lron co cac nel clu mo
nlal lrôn bô màl, do Ia “nlung nel
clu da 3000 nàm luôi” nlu nguoi
luong dân viôn du Iicl dia pluong
no i. Clu ng lôi da lôn su ng vi
lla nl vï da i va di xuô ng con
duong mon gô glô dân dôn plia
llac nuoc. Trôn duong di, clung
lôi plai qua môl cây câu Blim IuI
rông 20 feel bàc lrôn môl lang da
cuôi Ilông Iô. Truyôn lluyôl Iô Iai
ràng Blim (môl lrong nàm anl em
lrai nla Iandava) co suc manl pli
lluong da vân lang da nay dô lao
llanl Iôi di clo anl em lo lrôn
cuôc lanl lrinl dôn lliôn dang.
(Tluc lô con co môl dinl nui bi
luyôl bao plu o vung Iân cân duoc
biô l dô n nlu “svarg aropan”,
nglïa Ia bâc llang dôn lliôn dang
ma cli co nguoi anl ca clân clinl
lluc su Yudlislllir - duoc clo Ia
da clinl pluc duoc no).
Kli clung lôi di qua Blim IuI,
vacl da cua môl vuc llàm plia
lruoc màl da gây clo clung lôi ân
luong manl me. Nlung Ile nul
lrôn va cl da do dang luôn ra
nlung giol nuoc lrong mal clay
qua nlung llam lluc vâl xanl
muol.
Ði llôm mô l lràm feel nu a
clung lôi bàl gàp môl canl luong
clua lung llây. Nlung dai nuoc
lràng xoa liôn ra lu cua môl lang
lôi, dô lu dô cao môl lràm feel
xuông va lao llanl môl dông Ion
lung Iôn cuôn cuôn lrôn nlung
lang da cuôi den nlanl lruoc Ili
Kinh tha nh
Saraswati duo c
gia ng da y ngay tu
khi tre em bat dáu di
hoc. Ðac bièt dòi voi
Basant Panchmi.
ngay mua xuán dáu
tièn. tát ca cac sinh
vièn say mè nghièn
cuu khoa hoc va my
Hang Vyas - núi Mahabharata sinh ra 3.000 nùm trûúác.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 122
biôn mâl o môl diôm nao do sâu
bôn duoi. Clung lôi Ilông dam di
qua xa sang plia bôn Iia vacl da
dung dung da duoc bao vô, vi
nguoi dân dia pluong da canl bao
clung lôi ràng mây nàm lruoc,
môl nla nliôp anl da vïnl viôn
biôn mâl lrong Iuc cô gàng clup
nlung buc anl dep lon.
Tlac Sarasvali nàm o dô cao
10.000 lluoc (Anl) so voi muc
nuoc biôn va cacl ngôi dôn lliông
Badrinall Iloang 4Im. No râl gân
biôn gioi An Ðô - Tây Tang.
Iiô u con sông luyô n lloa i
Sarasvali nay, duoc biôl loi Ia noi
do Bralma - Ðâng Sang lao - sinl
ra, co lluc bàl nguôn lu dai duong
lrôn lliôn dang dô Iam clo lrai dâl
bôn duoi lrong sacl va mau mo`
Trong nô n vàn lo a cô da i
Aryan duoc llô liôn bàng môl xa
lôi nông ngliôp ôn dinl, nlung
dong sông da nuôi duong, Iam
giau clo dâl dai, va co llô giup
san xuâl ra Iuong lluc, co, Iam
lluc àn clo dông vâl, da dong môl
vai lro quan lrong lrong cac ngli
Iô llanl llân va vi llô ma clung
duo c lôn llo nlu ca c vi llâ n
lliông Iiông.
Do do Ila i niô m gô c vô
Sarasvali Ia lu môl nu llân nuoc.
Nguoi Vedas miôu la Sarasvali Ia
lluong lang lrong sô nlung con
sông, plân biôl no bàng ve lrang
Iô, Iông Iây, uy ngli va lung vï.
Nliôu Iuc no duoc vi voi môl dai
duong, “qua dôi rông Ion va manl
me, dong clay manl va nlanl
dôn nôi Iam clo ai cung llây so
lai”.
Tra i Ia i, linl a nl Sarasvali
duoc nlân cacl loa va llân llanl
loa, goi Iôn su llanl binl va nôi
Ilô lanl bàng plâm gia va ve
duyôn dang cua nu llân. Trong
llo lruyôn llông, nu llân liôn
llân clo su lrai ngliôm cua niôm
vui suong vô bo, viôc loan llanl
moi uoc nguyôn va Iam clo lâm
lôn vui ve. Tu “Sarasvali” bàl
nguôn lu liông Ilan, nglïa Ia môl
dong nuoc sacl linl Iliôl, cung
nlu Ia su lrong sang cua Ioi noi
duoc plal ra lu suy nglï Iloan
dung va Iicl lliôp.
Co duoc vi lri dôc lôn lrong sô
cac nu llân vi ba Ia liôn llân cua
su loa n la o vô linl llâ n,
Sarasvali duoc cac llân lao loa,
Tlân Bao lô va Tlân Huy diôl
cung nlu cac vi llân Hindu llo
plung. Ba duoc clo Ia nguoi sang
lao ra ngôn ngu dâu liôn cua nlân
Ioai, do Ia liông Ilan cung nlu lô
llông clu viôl Devnargi cua no.
Sarasvali co màl o bâl cu noi
nao co nôn vàn loa nlân Ioai. Nu
llân dai diôn clo Ila nàng lu duy
dàc biôl cua con nguoi, diôu Iam
clo Ioai nguoi Ilac biôl voi lâl ca
cac Ioai sinl vâl Ilac va mang Iai
clo lo quyôn Iuc llông lri lâl ca,
lao ra nguôn cam lung va biôu
liôn clo ca nglô lluâl va Iloa loc.
Ba Ia biôu luong clo su vï dai cua
nôn vàn minl nlân Ioai voi lâl ca
su plong plu va da dang cua no.
Sau Iy nguyôn Vedic, lâ m
quan lro ng cu a do ng sông
Sarasvali ngay cang bi Iân al boi
linl anl cua ba nlu Ia môl nu
llân ngôn ngu, co loc vân, vàn
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Ngoån nuái Badrinath.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
123
loc, vàn loa, llông llai va lai
lung biôn. Nlung bai llanl ca,
ngoi ca ba nlu nguôn cam lung
cua lâl ca nlung bai lal vui ve va
nlung lu luong sung dao.
O lloi Iy cô dai, Sarasvali da
lro llanl ban clâl va linl anl llu
nlo cu a lu luo ng va vàn lo a
Hindu. Nu llâ n duo c miôu la
bàng nliôu linl luong Ilac nlau,
nlu Vagdevi, Vageslvari (Nu
llân ngôn ngu), Slarada (nguoi o
vu ng luyô l), GyanaslaIli (su c
manl cua lri lluc), Vidyadaani
(nguoi ban làng giao duc), liôn
llân clo lri lluc, lri luong luong,
su llông minl va lri nlo, cung
nlu Ia Vedagarbla (quô luong
lay nguôn côi cua clu Vedas), Ia
Sarvavidyarupini (luo ng lrung
clo giao duc) va Sarvasllravasini
(lay llân ngu o cac cuôn sacl).
Kinl lla nl Sarasvali duo c
giang day ngay lu Ili lre em bàl
dâu di loc. Ðàc biôl dôi voi Basanl
Ianclmi, ngay mua xuân dâu liôn,
lâl ca cac sinl viôn say mô ngliôn
cuu Iloa loc va my lluâl dôu
làng lai llo cung Sarasvali cung
voi sacl vo, bul, nlac cu va cac dô
dung Ilac cua lo.
Cac lac plâm diôu Ilàc Nu
llân Sarasvali bàng da lu lloi
Trung cô lro di, mô la ba co bôn
lay dang câm môl cliôc bul va môl
quyôn sacl (su liôu biôl va lri
lluc), môl sacl Iinl rôze (su lu
Iuyôn Ilô lanl) va môl binl ruou
liôn (nguôn lanl pluc). Kloac
lrôn minl môl bô dô mau lràng,
llân Sarasvali ngôi lrôn Iung con
lliôn nga, goi Iôn suc lôn lai vuol
Iôn lrôn llô gio i con nguo i lu
nliôn. Kli ranl rôi, ba lluong cloi
Veena, nguôn gôc cua lâl ca cac
Ioai dan dây, ngôi lrôn môl dai sen
– luong lrung clo su lrong lràng,
cam lung lliông Iiông, ve dep va
su luoi moi cua su sang lao – va
dua ba lloal Iloi coi lrân luc do
dang lôn dôn. Ðô cô gàng dal loi
diôu luong nlu Ilông llô, cân
plai Ia nguoi mô dao Sarasvali
lluc su.
Co llô nlân ra nlung nguoi
mô dao cua ba o bâl cu noi nao ma
nlung môn dô cua vàn loa An Ðô
da dô Iai dâu liôu cua lo: du do Ia
da o Ilâ l, da o Iaina lay da o
Slaivia. Môl cuôn giây da loa
Sarasvali râl linl lô voi nlung nel
màl dàc lrung clâu Au cliôm môl
vi lri dang lu lao lrong lu viôn
AginsIy o Siberia. Kloang 30 nàm
lruoc dây, nguoi la da lao ra nlac
Raga Sarasvali, môl su Iôl lop
cua âm diôu vô suc manl, su an
loan va su llanl llan ma nlung
nguoi mô dao may màn cua ba da
lrai qua, cung nlu Ia ve dep cua
llac nuoc lràng dang luôn lrao,
nlu su lôn Iinl dôi voi Sarasvali.
Trong lâl ca nlung linl anl
nay, Iiôu co ai do muôn biôl clinl
xac diôu gi da xay ra dôi voi con
sông Sarasvali`
Tleo su plân licl cac lu Iiôu
lloi xua liôn con co duoc, môl con
sông lung vï xuâl liôn lrong Iong
day HimaIayas va clay qua sa mac
plia lây da lôn lai duoi lloi Vedic.
Môl lloi gian sau do, nlung su
llay dôi dia clâl da biôn no llanl
dong clay ngâm. Su giai llicl
bàng linl anl vô linl cua Trung
lâm Ngliôn cuu nguyôn lu Blaba
da clo llây cac dong clay ngâm
cua con sông Sarasvali da di giua
Ðông Bà c va Tây Nam cu a
Rajasllan. Ca c ngliôn cu u clo
llây ràng Ilu vuc ma Iong sông
clay qua râl lluân Ioi clo viôc
lrông lrol quanl nàm, ngay ca Ili
il loàc Ilông co mua.
Bàng clung Ilao cô loc cung
clo llây su cu lru co quy loacl va
dông duc da lôn lai Ilàp 1.200 Im
doc lleo Iuu vuc sông Sarasvali.
Ðôn nay Iloang 300 di cli cô xua
da duoc plal liôn, môl vai noi da
lung Ia nlung llanl plô loan
clinl voi cac lô llông nuoc pluc
lap. Nguoi la lin ràng môl nôn vàn
loa da lung râl plal lriôn noi dây
vao Iloang giua nlung nàm 3.500
va 1.500 lruoc Công Nguyôn.
Moi dây da co llôm nlung li
vong moi Ili ma 100Im cliôu dai
va 80 mel cliôu rông con sông
nuoc ngol da nôi Iôn lrôn bô màl
lrong Ilu vuc Ilô càn va muôi
màn cua Ilu vuc Rann o Bang
Kulcl sau môl lrân dông dâl du
dôi da Iam rung cluyôn Bluj o
Gujaral vao ngay 26 llang 1 nàm
2001. Tleo môl nla Iloa loc câp
cao lu Viôn Ngliôn cuu Ðia Iy
Ouôc gia Hyderabad, nguôn nàng
Iuong plal ra do su clân dông dia
Iy lai lloi diôm do luong duong
voi 224 qua bom nguyôn lu.
Màc du Iloa loc clua dua ra
Iôl Iuân lloa dang cuôi cung vô
xuâ l xu cô xua cu a con sông,
nlung nguoi sung dao vân co môl
niô m lin rà ng Nu llâ n sông
Sarasvali lôi cao da lro Iai lrai dâl
vi su an ui va Iong lu lliôn cua
nlân Ioai.
Doâng chûä cöí 3.000 nùm tòm thêëy trong hang Vyas.
C
luong lrinl biôu diôn cua Saral
Clang gôm cac luyôl lac viôl clo
vioIon va piano cua lai bâc llây
Iiôl xuâl cua âm nlac Iang man clâu Au
cuôi llô Iy 19 dâu llô Iy 20 Iolannes
Bralms, Cesar IrancI va nlac sï duong dai
nguo i My Clrislopler Tleofanidis:
Sonalensalz mô l cluong va sonala 4
cluong giong Rô llu cua Bralms, Sonala
gio ng Ia lruo ng cu a Cesar IrancI va
Ianlasy cua Clrislopler Tleofanidis viôl
danl riông clo Saral Clang. Ilong llai
gian di lu lin, Iy lluâl xuâl clung, Ila
nàng biôu dal cam xuc cuc Iy linl lô voi
plôi lop su àn y loan lao cua nglô sï
piano xuâl sàc Andrev von Oeyen, Saral
Clang nlu llôi miôn loan bô Ilan plong
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Chuong trinh hoa nha c Hennessy lá n thu
14 tai Vièt Ham da dua dèn thu dò Ha
Hò i va o nhung ngay dáu nam 2010
Sarah Chang. mòt trong nhung nghè si
vi cám tai nang va quyè n ru nhát thè
gioi hièn nay va ca trong lich su. Sau
buòi hop ba o gáy duoc nhiè u thiè n ca m
vo i gio i truyèn thòng chièu 21/1. dèm
22/1/2010. tai Hha hat Lon Ha Hò i. Sarah
Chang da chinh phu c hoan toa n gioi
S a r a h
Chang
lrôn sân Ilâu Ha Nôi
ÐUC DUY
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 124
Sarah Chang biïíu diïîn taåi Haâ Nöåi.
Sarah Chang vaâ Oeyen
nhêån hoa chuác mûâng
tûâ ngûúâi hêm möå Viïåt Nam.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
125
Nla lal Ion Ha Nôi vao dong
suôi âm llanl luyôl diôu, Iuc ngol
ngao, dàm llàm Ili cuông plong
bao lô, lu nôl nlac dâu liôn dôn
lâ n nô l nla c cuô i cu ng. Kla n
plong Iuôn bung Iôn nlung lrang
vô lay Ieo dai sau môi ban nlac va
luo ng clu ng Ilông du l Ili
cluong lrinl biôu diôn clinl lluc
Iôl lluc. Ðap Iai Iong nguong mô
cua Ilan gia, Clang va Oeyen da
cloi làng llôm ngoai cluong lrinl
lai lac plâm quen lluôc lung gàn
Iiô n vo i lôn luô i cli: “SaIul
D’amour” (Ioi clao cua linl yôu -
Advard LIgar) va Iluc “Summer”
(Mua la) lrong lac plâm “Iour
seasons” (Bôn mua - VivaIdi), clo
Ilan gia niôm lanl pluc duoc
clung Iiôn llôm nlung luyôl Iy
cua môl lrong nlung nglô sï vï
câm xuâl sàc nlâl moi lloi dai.
Saral Clang sinl nga y 10
lla ng 10 nàm 1980 la i
IliIadeIplia, IennsyIvania lrong
môl gia dinl Han Ouôc, cla cua
Clang cung Ia môl nglô sï vioIin.
Kli Iôn 7 luôi, cô be biôu diôn ban
VioIin concerlo sô 1 giong Son llu,
Op. 26 cua Max Brucl va duoc
nlân vao loc lai lruong nlac lang
dâ u o Mï va llô gio i IuiIIiard
SclooI, Nev YorI. Iôn 8 luôi, dicl
llân Zubin Mella - nlac lruong
cua Nev YorI IliIlarmonic va
Riccardo Muli - nlac lruong cua
IliIadeIplia Orcleslra da da nl
nlung su quan lâm dàc biôl dôn
cô. Cli 2 ngay sau Ili ngle Saral
cloi, Mella da moi cô biôu diôn
ban VioIin concerlo sô 1 giong Rô
lruong, Op. 6 cua NicoIo Iaganini
cung voi Nev YorI IliIlarmonic
lai Avery Iiscler HaII. Cung nlu
vây, Muli sau Ili ngle Saral biôu
diô n da mo i cô cô ng la c cu ng
IliIadeIplia Orcleslra voi lu cacl
nglô sï dôc lâu lrong cluong lrinl
Ii niôm 90 nàm ngay llanl Iâp
dan nlac vao llang 1 nàm 1991.
Vao nàm 1989, Ili moi 9 luôi,
Saral Clang da lro llanl nglô sï
vioIin lre luôi nlâl co duoc ban gli
âm. Môl lrong nlung lang gli âm
nôi liông nlâl lrôn llô gioi, LMI
CIassics da clo ra màl dïa “Debul”
(Ra màl), lrong do Clang biôu
diôn nlung liôu plâm danl clo
da n vioIin cu a Iaganini,
TclaiIovsIy, IroIofiev, de
Sarasale va nlung nlac sï Ilac
nua. Ðuoc lung ra lli lruong vao
llang 9 nàm 1992, ban llu âm dàc
biôl nay da nlanl clong duoc Iol
vao danl sacl nlung aIbum ban
clay nlâl lluôc llô Ioai nlac cô
diôn cua lap cli BiIIboard. Va cli
môl nàm sau, nàm 1993, Clang da
gianl duoc nlung giai lluong dâu
liôn lrong su ngliôp cua minl. Ðo
Ia giai “Young Arlisl of lle Year”
(Nglô sï lre lrong nàm) cua lap cli
uy lin Gramoplone va "Lclo"
SclaIIpIallenpreis cua Ðuc. Nàm
1994 Ia 2 giai: giai “Debul” cua
RoyaI IliIlarmonic Sociely of
Music va “Nevcomer of lle Year"
(Nglô sï moi cua nàm) dây danl
gia cu a InlernalionaI CIassicaI
Music Avards.
Kô lu do, danl liông cua Saral
Clang da duoc ca llô gioi biôl
dôn. Cô Iiôn luc nlân duoc Ioi moi
công lac cua nlung dan nlac danl
liông va nlung nlac lruong xuâl
sàc nlâl o Mï va clâu Au. Cac nla
plô binl da nlân xel: Nglô lluâl
biôu diôn vioIin cua Saral Clang
llâl ân luong. Cacl rung cua cô vô
cung loal bal va lran dây cam
lung. Nlung ngon lay ma lluâl
Sarah Chang biïíu diïîn cuâng nghïå sô Oeyen.
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 126
cua cô da llôu dôl nôn nlung nel
giai diôu llâl Ilo lin. Tlâl su
Ilâm pluc oc sang lao pli lluong
cua Clang dông lloi co llô noi
quyôn Iuc lu guong màl goi cam
cua cô cung luong duong nlu suc
manl ma Clang lao ra lu arclel
va cây dan vioIin cua minl.
Nàm 1999, Clang lôl ngliôp va
danl lôl lâm luyôl cua minl clo
viôc biôu diôn va llu âm. Ki lop
dông gli âm dôc quyôn clo LMI
CIassics, diôu ma râl il nglô sï Iam
duoc, Clang da lluc su lro llanl
môl lrong nlung nglô sï vioIin
lang dâu lrôn llô gioi. Sau dïa
“Debul”, Clang da llu âm nlung
lac plâm Ion, luong xung voi vi
llô cua môl nglô sï Ion. Ðâu liôn
Ia ban VioIin concerlo giong Rô
lruong, Op. 35 cua Ieler IIyicl
TclaiIovsIy cung Sir CoIin Davis
va Iondon Symplony Orcleslra
duoc plal lanl vao mua xuân
nàm 1993. Sau do Ia ban VioIin
concerlo sô 1 giong Rô lruong, Op.
6 cua NicoIo Iaganini, Havanaise
for VioIin and Orcleslra in L
major, Op. 83 va Inlroduclion and
Rondo capriccioso for VioIin and
Orcleslra in A minor, Op. 28 cua
CamiIIe Sainl-Sains voi su llam
gia cua IliIadeIplia Orcleslra va
nlac lruong WoIfgang SavaIIiscl.
Ngoai ra la con co llô Iô dôn
nlung ban gli âm ma Clang công
lac voi BerIin IliIlarmonic - môl
lrong nlung dan nlac duoc coi Ia
xuâl sàc nlâl lrôn llô gioi. Ðâu
nàm 2006, LMI CIassics lung ra lli
lruong dïa nlac lrong do, Clang
cung BerIin IliIlarmonic va nlac
lruong Sir Simon RallIe biôu diôn
VioIin concerlo sô 1 giong Ia llu,
Op. 77 cua Dmilri SloslaIovicl va
VioIin concerlo sô 1 gio ng Rô
lruo ng, Op. 19 cu a Sergei
IroIofiev. Clo dôn nay, du con râl
lre nlung Clang da co gân 20 ban
llu âm cung LMI CIassics lrong su
ngliôp cua minl.
Nàm 2004 nlân dip Tlô vân
lôi mua le Iân llu 28 lai Allens,
Hi Iap, Clang Ia duoc vinl du
ruoc duôc lai clàng Nev YorI va
cung lrong lloi gian nay cô lro
llanl nguoi lre luôi nlâl gianl
duo c gia i lluo ng HoIIyvood
BovI's HaII of Iame. Nàm 2005,
dai loc YaIe da quyôl dinl Iây lôn
Saral Clang Iam lôn goi clo môl
cliôc glô danl du lai Sprague
HaII. Tôn luôi cua Clang da vuon
xa ra ngoai Ianl dia cua nlac cô
diôn. Cung voi cuu vân dông viôn
quâ n vo l sô mô l llô gio i Iele
Sampras va nglô sï Ien lrumpel
nlac cô diôn va nlac jazz Wynlon
MarsaIis, Clang da duo c la ng
dông lô nôi liông Movado moi
Iam dai diôn clo cliôn dicl quang
cao loan câu “Tle Arl of Time” .
Nàm 2006, Saral Clang duoc
lap cli NevsveeI clon vao lop
“20 plu nu lang dâu llô gioi”.
Nàm 2008, Saral Clang duoc Diôn
dan Iinl lô llô gioi (WII) lôn
vinl voi danl liôu “Nla Ianl dao
lre loa n câ u” da nl clo nlu ng
nlân vâl lre co liôm nàng gop
plân lao nôn luong Iai cua llô
gioi.
Cô gai My xinl dep gôc A
Ðông nay clo llây Ila nàng Iam
clu Ilo lang âm nlac cô diôn va
cây dan vï câm pluong Tây dô
clinl pluc Ilan llinl gia duong
dai loan câu.
Buô i biô u diô n cu a Saral
Clang lai Nla lal Ion Ha Nôi Ia
mon qua xuân luyôl voi danl clo
lâm mô nlac cô diôn Viôl Nam.
Ðo con Ia su cô vu Ion Iao clo
nlung nglô sï lre nlac cô diôn
Viôl Nam lrôn duong plân dâu
dal loi nlung dinl cao cua âm
nlac cô diôn llô gioi.
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Sarah Chang
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
127
AH HHO
Vao dôm giao llua, nguoi Tây Ban Nla lluong àn 12 qua
nlo - môi liông cluông vang Iôn lli plai àn môl qua. Môi qua
nlo luong lrung clo môl diôu may màn cua môl llang lrong
nàm loi. o Madrid, BarceIona va cac llanl plô Ilac cua Tây
Ban Nla, moi nguoi lluong lu lâp o nlung quang lruong
clinl dô àn nlo.
PHOHG ÐOA H HAM MO¡
Truyôn llông Iâu doi o Ilân Ian Ia plong doan nàm moi
cua môl nguoi bàng cacl lla nlung lôp Ion da duoc nung
clay vao môl llung nuoc, sau do xem linl dang cua no Ili
cung Iai. Nôu co linl môl lrai lim lay môl cliôc nlân nglïa
Ia se co dam cuoi, lay môl cluyôn du Iicl vao nàm moi, Nôu
co linl môl con Ion lli do Ia dâu liôu cua su no du.
TUC XÒHG ÐÂT VA ÐÒT LU A
Tuc xông dâl Ilông cli lôn lai o Viôl Nam ma con o
ScolIand. Trong suôl Iô Hogmanay (Iô lôi mung nàm moi cua
nguoi ScolIand), nguoi ScolIand lin ràng, nguoi nao dàl clân
vao nla minl dâu liôn se Ia nguoi mang lleo may màn vao
nla. Nguoi ScolIand cung dôl Iua. Hâu lôl o nlung ngôi Iang
nlo danl ca cua Slonelaven, nlung nguoi dan ông diôu lanl
qua cac con plô cung voi nlung qua câu Iua, biôu luong clo
màl lroi.
AH HOA OUA H¡HH TROH
Tleo lruyôn llông, nguoi IliIippines lluong àn cac Ioai
qua linl lron dô câu mong co duoc su llinl vuong lrong nàm
moi. Nliôu gia dinl o IliIippines lluong bay râl nliôu Ioai
lrai cây co linl lron lrong bua àn lôi don nàm moi. Co nlung
gia dinl cli àn dung 12 qua co linl lron vao nua dôm voi
mong muôn llanl công se dôn voi lo lrong 12 llang cua nàm
moi.
AH 7 BUA MÒT HGA Y
Tleo lruyôn llông, nguoi Lslonia se cô gàng àn 7 bua
lrong ngay dâu nàm moi. Ho lin ràng, do Ia lanl dông dam
bao su no du lrong nàm moi. Nôu môl nguoi dan ông àn 7
bua lrong ngay dâu nàm, lli nguoi la lin ràng anl la se co suc
Iloe bàng 7 nguoi dan ông Ilac lrong nàm moi.
F8086 100 ß08 1l 1
ÐÕC ÐAO TREN
THE GIOI
VHVN(ST)
1ßF ß0ß8 800 08l88 ¥ll8 18086 ¥ll 1 8ßN
1ßF ß0ß8 ¥ll8 18086 00ß8 ß0l
1086 0086 1f 8ß0 ßßN
80ß 1 ß086 8ßf ¥ll 1 8ßN
1086 0086 1f 0ß0 ¥ll 1 8ßN
1l88 lß0 0ßl
1l88 8l88 8l88
1l88 180 ß 18ll8 80l
1l88 8l88 ßl88
1l88 8l88 180ß8
18ß88 F80 0ß8 180
1ßF ß0ß8 0ß0 k8l 0000 6lß
¥ll 1 8ßN
1086 0086 1f $086 ßß
1086 0086 1f 0F 8ß0 8llN
0ß0 k8l ¥ll 1 8ßN
0086 1f 0F Nßf 10
86ß8 8ß86 1N0F 860ßl 180086 ¥ll 1 8ßN
86ß8 8ß86 1N0F 0086 180086 ¥ll 1 8ßN
0086 1f 0F ßß0 10 F8ß 1
18ll8 ß0 18l ¥ß k08 $086 ßß
I$00l00l
0086 1f lll8 00ß88 f 800
¥ll 1 · 8ß8 I¥lk0Nlkl
1086 0086 1f 18lF ¥ll 1 8ßN
0086 1f 0F 1ßF ß0ß8 8ßFß00
0086 1f 0F 008 8000 8ß 80l
0086 1f 0F 1ßF ß0ß8 kf 868l
60 180086 18ß88
0086 1f 0F ¥l6lß0l8ß 8ß l086
0086 1f 0F k8k 18ß8 1k¥
CÚ QUAN CHÓ ÀAÅO , BAÃO TRÚÅ TÖÍ CHÛÁC:
UÃy ban Quöëc gia vïì húåp taác kinh tïë quöëc tïë
Àaâi Tiïëng noái Viïåt Nam
Liïn hiïåp caác töí chûác hûäu nghõ Viïåt Nam
Taåp chñ Vùn Hiïën Viïåt Nam
ÀÚN VÕ PHÖËI HÚÅP TÖÍ CHÛÁC
Cöng ty CP Tû vêën Giaáo duåc vaâ Vùn hoáa - Truyïìn thöng Haâ Thaânh
Lïî trao tùång giaãi thûúãng töí chûác vaâo 10h, ngaây 23 thaáng 1, taåi Nhaâ haát Àaâi Tiïëng noái Viïåt Nam
Àaâi Truyïìn hònh Viïåt Nam truyïìn hònh trûåc tiïëp (VTV1)
Chuác mûâng 62 àún võ àûúåc vinh danh giaãi thûúãng “Thûúng hiïåu kinh tïë àöëi ngoaåi uy tñn” - 2009
vaâ 34 caá nhên àûúåc vinh danh giaãi thûúãng “Nhaâ hoaåt àöång kinh tïë àöëi ngoaåi tiïu biïíu” - 2009.
G¡A¡ THUO HG “THUOHG H¡È U
ÐÒ ¡ HGOA¡ T¡ÈU
0086 1f 1888 k0 k8k 1086 80F ¥ß
0l08 ¥0 fß1ß00 8l8 18l
00ß88 868llF 10 88ß8 Nl88 860fl 1
0086 1f 0F F8ß8 NlN fF1
0086 1f 1888 ¥ß8 l0l
0086 1f 1888 8ßN l086
0086 1f 0F 08l 8ll8 0l08 ¥0
180 f $ß8 0ß 1 8ßl
0086 1f 1888 0086 · ll l81l8ll8l86
0086 1f 0F 880 ß 0ß0 0ßF
8ß86 k8086
0086 1f 08l 8ll8 0ß0 1800
¥ß 1 ¥ß 1800 F8ßN ¥ll 1 8ßN
0086 1f 0F 00 ß $0 880 ß 08ß0 ß0
0086 1f 0F 1ßF ß0ß8 880 ß ß086 ß
0086 1f ¥ß 1 10 0086 868llF 0000 F8086
0086 1f 0F 0086 00 00 k8l k0ß 1 k8ß0
0086 1f 1888 $ß0 ¥ß86
0086 1f 0F Nßf ßßF 0ß0
0086 1f 1888 11¥ 0l 1 klN ß086 k0ß8
0086 1f 0F 8ll8 8ß0
0086 1f 1888 $ß0 Nßl 18l kf Z1
0086 1f lll8 00ß88 1888
Nlk086 · 8ß001ß
0086 1f l0 808f0lk 8ß1lk00
86ß8 8ß86 1N0F k8k ¥ll 1 8ßN
86ß8 8ß86 lll8 00ß88 ¥ll 1 · 86ß
0086 1f 0F ¥ß8 1ßl 8ll8 8ßl ß0
0086 1f 0F 18lF 10ß8 18ß86
180086 ßßl 800 860ßl 180086
0086 1f 1888 0ß0 1800 ¥ß 1 0ßl lß8
180086 ßßl 800 k80ß 800 kß 80l
¥ß 88ß8 ¥ß8
86ß8 8ß86 ßß0 10 ¥ß F8ß 1
18ll8 ¥ll 1 8ßN · $0 6lß0 0l08 lll
180086 ßßl 800 18ßl 860fl8
180086 ßßl 800 80l 0086 1f 1888 1N ¥ß 0l08 ¥0
ßll8 80ß86 08ß0
0086 1f 0F 0086 868l ¥ll8 18086 $ßl 608
HGOA ¡ UY T¡H” VA “HHA HOAT
LÂ H THU HHÂ T -
ÒHG HGUYÈH HOA
B¡HH
Chu Tich HÐOT
ÒHG TRÂH BAC HA
Chu Tich HÐOT
Hgán hang Ðáu tu va
Phat trièn VH
T¡ÈH S¡ HGUYÈH HGOC
TH¡ÈH
Pho Bi thu Tinh uy.
TH¡ÈU TUOHG HOA HG
AHH XUÂH
Táp doan
ÒHG HGUYÈH XUÂH H¡ÈH
Chu Tich HÐOT kièm Tòng
Giam dòc
T¡ÈH S¡ PHAM HUY
HUHG
Chu Tich HÐOT Hgán
ÒHG PHAH HGOC D¡ÈP
Chu Tich HÐOT Còng ty CP
Ðáu tu Phat trièn Ðò Thi va
KCH Sòng Ða (SUD¡CO)
ÒHG JOHHATHAH HAHH
HGUYÈH
Chu Tich HÐOT
ÒHG HGUYÈ H VAH
PHÂM
Pho Chu Tich HÐOT kièm
ÒHG HGUYÈH HU U
HOAH
Giam dòc
BA ÐAHG TH¡ HOAHG
PHUOHG
Tòng Giam dòc Còng ty
CP Còng nghè Vièn thòng
T¡ÈH S¡ VU DUOHG
H¡ÈH
Chu Tich HÐOT
T¡ÈH S¡ LÈ SY CAHH
Bi Thu chi Bò. Tòng Giam dòc Còng
ty
BA BU¡ TH¡ HÒ HG L¡ÈH
Tòng Giam dòc
Còng ty CP Phán Mèm
ÒHG HGUYÈH CAHH
HÒHG
Tòng Giam dòc
BA PHAM HGOC D¡ÈP
GÐ Ðièu hanh san xuát
kièm
Truong phong nghièp vu
G¡A¡ THUO HG “THUOHG H¡È U
ÐÒ ¡ HGOA¡ T¡ÈU
ÒHG KWOK HA¡ S¡HG
Chu Tich HÐOT kièm TGÐ
Còng ty LD Horfolk
T¡ÈH S¡ HUYHH TH¡
THU
Chu Tich HÐOT kièm
TGÐ Còng ty CP Xu Ly
ÒHG VO TRUOHG
THAHH
Chu Tich HÐOT kièm TGÐ
Còng ty CP Táp doan Ky
ÒHG HÒ V¡ÈT TÂM
Giam dòc Còng ty
CP Dung cu Co khi Xuát
BA HGUYÈH K¡M THUY
Giam dòc
Còng ty THHH Sao Vang
ÒHG HGUYÈH ÐAHG
LUÂ H
Bi thu Ðang Uy. CT HÐOT
BA HGUYÈH TH¡ PHÂH
Giam dòc Còng ty THHH
KD XHK
ÒHG BU¡ THAHH TRUC
Chu Tich HÐOT kièm
TGÐ Lièn Hièp HTX Dich
vu Hòng nghièp Tòng
BA ÐAHG TH¡ HGUYÈT
Chu Doanh nghièp Tu nhán
Minh Hguyèt
ÒHG TR¡HH СHH V¡HH
Chu tich HÐOT kièm TGÐ
Còng ty LD THHH
ÒHG ÐOAH СHH Ð¡È P
Tòng Giam dòc
Còng ty CP Thep Toan
ÒHG HGUYÈH PH¡
LOHG
Giam dòc
ÒHG HOAHG OUAHG
Giam dòc
Còng ty THHH Sao Mai
GS.TS HOAHG VAH
CHÂU
Hièu Truong
GS.TS-HGUT HGUYÈH
VAH KHAHH
Hièu Truong Truong Ðai
Hoc
GS.TS-HGHD HGUYÈH THAHH
TUYÈ H
Hièu Truong Truong Ðai Hoc
HGUT HGUYÈH PHU
CUOHG
Chu Tich HÐOT kièm Hièu
PGS.TS HGUYÈ H
HUYHH PHAH
Bi thu Ðang Uy. Hièu
HGOA ¡ UY T¡H” VA “HHA HOAT
LÂ H THU HHÂ T -
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 138
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Xi mùng Xi mùng Bóm Sún
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
139
Viglacera Haå Long
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM 140
6i(i íl(t ×U(| C(|l l(|
Bï töng xuên
Mai
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
141
VÙN HIÏËN
VIÏÅT NAM
143

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->