P. 1
Các mô hình thủy lực

Các mô hình thủy lực

|Views: 909|Likes:
Được xuất bản bởiHoàng Trường Giang

More info:

Published by: Hoàng Trường Giang on Dec 23, 2010
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/04/2013

pdf

text

original

1

Vê các mô hình toán cua dòng chay
TS Tô Ván Truòng

I. KHÁI NIÊM VE MÔ HÌNH
1. Các loai mô hình
Ngoài các loai mô hình toán hoc, trong các sách và tài liêu tham khao ta còn gáp
nhung tu khác nhu: mô hình ty lê hay mô hình vât lý, mô hình tuong tu, mô hình nhân
thuc, mô hình tât dinh, mô hình ngâu nhiên,...
i) Mô hình ty lê (mô hình vât lý): Thay cho làm thuc nghiêm trên mô hình nguyên
mâu ngoài thuc dia, nguoi ta tiên hành thí nghiêm trên các mô hình thu nho nhung
giu nguyên ty lê giua các chiêu (dài, rông, cao,..). Tât nhiên, phai tuân thu môt sô
nguyên tác và tiêu chuân. Phuong pháp này thuong rât dát, dòi hoi nhiêu thoi gian
dê xây mô hình. Phuong pháp này chu yêu duoc áp dung dê nghiên cuu chi tiêt
khi thât cân thiêt dê thiêt kê công trình nhu công dâp.
ii) Mô hình tuong tu: Vì các phuong trình mô ta dòng chay ngâm (thâm) tuong tu
nhu phuong trình mô ta dòng diên, cho nên thay vì nghiên cuu mang dòng chay
phuc tap nguoi ta lâp môt mang diên và suy các kêt qua tu mang diên sang mang
dòng chay.
iii) Mô hình nhân thúc hay khái niêm: Truoc khi nghiên cuu môt quá trình nguoi ta
phai xem quá trình dó có bao nhiêu thành phân, cách thuc liên hê và anh huong
lân nhau cua các thành phân dó, sau dó xem xét chi tiêt tung thành phân.
iv) Mô hình tât dinh: Là môt phuong pháp nghiên cuu khi biêt các thành phân tham
gia vào quá trình và cách thuc anh huong giua các thành phân.
2. Mô hình vât lý và mô hình toán hoc
Môi truong thuc rât da dang và phuc tap, các môi quan hê giua các yêu tô dan
xen cháng chit anh huong lân nhau. Dê khao sát hoác nghiên cuu các môi quan hê dó dã
tu lâu con nguoi phai su dung mô hình hoá nhu là môt công cu, có nghia là phai don
gian hoá buc tranh thuc hoác môi truong thuc. Mô hình không bao gio chua duoc tât ca
các dác diêm cua môi truong thuc mà chi giu lai các dác diêm chính các môi quan hê
chính cua hê thông thuc mà chúng có thê dác trung cho hê thông dó.
Ví du: Khi xem xét chât luong nuoc nguoi ta chi xem xét môt vài chi tiêu chu
yêu nhu nhu dô pH, nhu câu ô xy sinh hóa BOD, dô cung, Eli-Coliform. Khi xem xét
nuoc biên và nuoc sông ta chi cân xem xét dô mán. Tuong tu nhu vây, khi thiêt kê môt
con tâu nguoi ta thuong làm các mô hình vât lý dê xem xét các hình dang nào có suc
can nho nhât chu chua cân chú ý toi viêc bô trí ca bin, hâm tâu. Nhu vây, quá trình mô
hình hoà là quá trình xem xét dê chi cân giu lai các dác diêm chính dác trung cho môi
truong hoác vât nào dó cân phai nghiên cuu.
Quá trình làm mâu môt con tâu thuy có kích thuoc theo môt ty lê nào dó rôi cho
vào thu trong nuoc voi môt sô diêu kiên vê sóng gió, duoc xem là mô hình vât lý. Môt
2
loai mô hình khác thuong có tên là mô hình toán së duoc giai thích kÿ trong các phân
duoi, nhung có thê hiêu nôm na là, các môi quan hê giua các hiên tuong, su vât hay các
yêu tô cua môi truong bao gio cung có thê biêu diên báng các quan hê (hay phuong
trình) toán hoc. Báng cách nghiên cuu hoác giai các phuong trình toán dó nguoi ta có
thê phát hiên duoc các tính chât cua các hiên tuong cân quan tâm xem xét.
Mô hình hoá báng các mô hình toán duoc phát triên rât nhanh trong các thâp niên
gân dây, boi vì:
• Su phát triên nhu vu bão cua công nghê máy tính và công cu tin hoc, dông thoi
các công cu moi vê toán hoc cung phát triên. Hai yêu tô này giúp cho con nguoi
có thê giai quyêt rât nhanh các bài toán phuc tap vê mát toán hoc.
• Mát khác, yêu câu vê phát triên kinh tê, xã hôi và dân sô dân dên viêc suy thoái
môi truong, dác biêt viêc ô nhiêm môi truong nuoc dân dên de doa su sông trên
hành tinh trong tuong lai gân. Vì vây, xuât hiên các bài toán phuc tap vê mát môi
truong mà chi có công cu mô hình hoá moi có thê du báo duoc biên dôi có thê
xây ra.
3. Mô hình là công cu quan lý.
Su dô thi hoá, su bùng nô dân sô và su phát triên công nghê ngày càng gia táng
áp luc và tác dông lên môi truong ta dang sông. Các chât ô nhiêm thai vào hê sinh thái,
dác biêt là hê sinh thái nuoc, dang làm gia táng các chât dôc hai ca vê hóa, lý, sinh, có
thê huy diêt các loài sông trong dó hoác phá võ câu trúc cua hê sinh thái. Hê sinh thái
ngày nay rât phuc tap, nhiêm vu cua chúng ta là du doán su biên dôi cua môi truong
duoi tác dông cua các yêu tô khác nhau. Trong bôi canh dó mô hình hoá së cung câp
môt buc tranh voi các dáp ung khác nhau, tu dó có nhung biên pháp quan lý và thích
ung cung nhu lua chon các giai pháp công nghê hay pháp lý thích hop trong xu lý cung
nhu quan lý.
4. Mô hình hoá là môt công cu khoa hoc
Mô hình là loai công cu duoc su dung rông rãi trong khoa hoc. Các nhà khoa hoc
truoc dây su dung rông rãi các mô hình vât lý dê tiên hành các thí nghiêm ngoài hiên
truong cung nhu trong phòng thí nghiêm dê nghiên cuu các môi quan hê chính mà
nguoi ta quan tâm. Ngày nay, do su phát triên cua công nghê máy tính và công nghê
thông tin xu thê phô biên là làm các thí nghiêm trên máy tính truoc khi tiên hành bát
buôc môt sô thí nghiêm vât lý nhám kiêm dinh các kêt qua tu máy tính, và do dó mô
hình toán duoc su dung rât rông rãi. Dinh luât Newton mà ta quen thuôc o môt pham vi
nào dó là môt mô hình toán hoc vê su anh huong cua luc trong truong lên vât thê khi bo
qua luc ma sát và anh huong cua gió.
Do tính phuc tap cua môi truong và hê sinh thái viêc mô hình hoá là bát buôc dê
khám phá ra môi liên hê giua các yêu tô và tuong tác giua các yêu tô. Cháng han khi
xem xét su ô nhiêm nuoc sông chiu anh huong cua thuy triêu. Khi thai chât bân vào
dòng chay, duoi tác dông cua thuy triêu chât thai bân lan toa di các huong khác nhau và
cung giam dân nông dô bân do quá trình tu làm sach. Dê tính toán duoc pham vi anh
3
huong cua các nguôn ô nhiêm cung nhu nông dô tai tung thoi diêm thì chi có mô hình
hoá moi giai quyêt duoc.
Có thê tóm luoc môt sô uu diêm cua công cu mô hình hoá nhu sau:
- Là công cu huu ích và không thê thiêu trong khao sát các hê sinh thái phuc tap
- Su dung mô hình có thê khám phá ra các tính chât cua hê thông.
- Nho mô hình có thê hoàn thiên su hiêu biêt vê kiên thuc môi truong, sinh thái.
- Mô hình là môt công cu dê thu nghiêm các gia thuyêt vê khoa hoc và so sánh giua buc
tranh thuc và buc tranh cua môi truong dã duoc don gian hoá.
5. Thê nào là mô hình toán:
Trong nhiêu linh vuc hoat dông hàng ngày ta phai thuc hiên các tính toán tu don
gian toi phuc tap. O truong phô thông phai thuc hiên các phép công tru nhân chia, rôi
cao hon là các phép dao hàm, vi tích phân. Rôi trong các truong Dai hoc phai hoc các
phuong pháp sô nhu sai phân huu han, phân tu huu han. Nói chung, ta có thê goi chung
là các công cu toán hoc và su dung chúng dê giai quyêt các bài toán trong thuc tê hàng
ngày, tu don gian dên phúc tap. Voi su phát triên rât nhanh cua công nghê thông tin, ki
thuât máy tính và các công cu toán hoc hiên dai, mô hình toán hoc dã duoc phát triên rât
nhanh và dã tro thành công cu nhanh manh, không thê thiêu dôi voi nhung nguoi làm
công tác qui hoach và ra quyêt dinh.
Vây mô hình toán hoc là gì ? Dê giai thích ta xét môt ví du sau dây:

t1 At
i
t2

Gia su ta phai tính khoang cách S cua ôtô chay trong thoi gian T tu thoi diêm t1
toi t2 voi vân tôc tuc thoi v(t). Cách tính don gian së nhu sau: Ta chia khoang thoi gian
T thành n khoang nho hon voi buoc thoi gian là At
i
, có nghia là :

¯
=
A = A + + A + A + A =
n
i
i n
t t t t t T
1
3 2 1
.....
Trong môt buoc thoi gian At
i
ta xem vân tôc v(t) gân nhu không dôi voi giá tri v
i
, và
khoang cách S mà xe chay trong khoang thoi gian T có thê duoc tính xâp xi nhu sau:

1 1 2 2
1
. . ..... . . (2.1)
n
n n i i
i
S v t v t v t v t
=
~ A + A + + A = A
¯
Dùng công thuc (2.1) bài toán có thê xem nhu duoc giai quyêt (môt cách gân dúng).

Nêu At
i
du nho thì tu kiên thuc hoc trong Dai hoc ta có :
4
2
1
0
1
lim . . (2.2)
t
n
i i
t
i
t
S v t v dt
A ÷
=
= A =
¯
í
Nhu vây voi các cán bô dã tôt nghiêp dai hoc bài toán tính quãng duong cua xe chay
duoc tính toán theo các buoc nhu sau:
i) Xuât phát tu công thuc (2.2) :
2
1
. (2.2)
t
t
S v dt =
í
ii) Tiên hành roi rac hoá (2) theo dang (1):

1 1 2 2
1
. . ..... . . (2.1 )
n
n n i i
i
S v t v t v t v t a
=
~ A + A + + A = A
¯
Trong dó vân tôc v
i
duoc xem là háng sô trong khoang At
i
và báng giá tri trung bình
cua vân tôc tuc thoi v
i
trong buoc thoi gian At
i
.
iii) Nêu ta gáp khó khán khi tính báng tay (cháng han dôi voi các bài toán lon
phuc tap) ta có thê lâp trình trên máy tính dê tính toán.
Nêu ta cam thây kêt qua tính toán nói trên chua du chính xác ta có thê tiêp tuc làm tôt
hon theo cách sau:.
iv) Làm nho hon At
i
(tuc là táng n) và tính lai công thuc trên báng cách dùng
cùng môt chuong trình máy tính dã viêt. Quá trình này duoc láp lai (tuc là táng dân n)
cho dên khi kêt qua thu duoc có thê xem là dat yêu câu.
6. Các buóc trong xây dung môt mô hình toán:
Quá trình tính toán voi các buoc don gian nhu nêu trong ví du chiêc ô tô o trên
duoc xem nhu các buoc xây dung môt mô hình toán (truong hop rât don gian). Trên
thuc tê ta gáp rât nhiêu bài toán ki thuât phuc tap, nhiêu khi không thê tính toán báng tay
duoc, vì thê viêc xây dung môt quá trình tính toán (hoác xây dung môt mô hình toán
hoc) së rât phuc tap, tôn công, nhung nói chung së gôm các buoc sau dây:
i) Buóc 1: Lua chon các phuong trình toán hoc co ban mô ta các quá trình vât lý
(hoác bài toán ta phai giai quyêt. Nói chung hâu hêt các bài toán thuc tê dêu có thê mô
ta báng các phuong trình toán hoc). Voi bài toán tính khoang cách cua ô tô nhu nêu o
trên thì dó là phuong trình (2). Dôi voi các bài toán ki thuât thì các phuong trình co ban
(hoác hê phuong trình) dêu là các phuong trình vi phân, tích phân hay dao hàm riêng mà
dê giai chúng cân phai có su giúp dõ cua phuong pháp sô và máy tính. Thông thuong dê
có duoc các phuong trình co ban mô ta môt quá trình vât lý nào dó ta thuong áp dung
các luât bao toàn cho các quá trình vât lý dó nhu bao toàn khôi luong, bao toàn mô men
dông luong hay bao toàn náng luong.
Nguyên lý bao toàn chung cho môt dai luong bât ký (thê tích, nông dô, khôi
luong,…) së nhu sau:
Su biên doi theo thoi gian cua mot dai luong bat kv trong mot thê tích V se báng
tong luong vào thê tích tru di tong luong ra khoi thê tích cong (hoàc tru) voi luong phát
5
sinh (hoàc mat di) do các nguyên nhân khác nhau trong chính thê tích V dó. Cháng han
doi voi nuoc trong thê tích V

Q1 Q2

2 1 2 1
S S Q Q
dt
dV
÷ + ÷ =
Hình 2: So dô cân báng nuoc cho thê tích V
Voi Q1, Q2 là luu luong vào ra tai 2 mát thê tích; S1 là nguôn nuoc bô xung (xa
nuoc vào) còn S2 là nguôn nuoc bi lây di. Dây là nguyên lý duoc su dung khi thiêt lâp
phuong trình liên tuc cua phuong trình Saint-Venant.
Voi BOD nguyên lý cân báng trên duoc viêt nhu sau
BOD vào thê tích V + BOD san sinh trong V – (BOD ra khoi V + BOD bi chuyên hoá)
= su thay doi BOD trong thê tích V trong khoang thoi gian At.
Voi B là nông dô BOD, Q là luu luong tai mát cát, g là tôc dô san sinh, f là tôc dô mât
di, doan phát biêu trên duoc tóan hoc hóa báng biêu thuc sau:

.
.
B V B
QB gV Q B x f V
x t
c A | |
+ ÷ + A + =
|
c A
\ .

Hình 3: So dô cân báng nông dô BOD trong thê tích V
Cháng han dê mô ta chuyên dông cua nuoc và dô mán trên kênh sông nguoi ta
thuong dùng hê phuong trình Saint-Venant môt chiêu cho dòng chay và phuong trình tai
khuêch tán cho dô mán nhu duoi dây:
Phuong trình liên tuc cho nuoc (bao toàn thê tích nuoc): q, S
q
(2.3)
H Q
B q
t x
c c
+ =
c c

Phuong trình dông luong (bao toàn mô men dông luong) : H
A
Hình :
q, S
q
gV-fV
Q.B V.AB/At [ ]
B
Q B x
x
c
+ A
c
6
2
2
0 (2.4)
gQQ
Q Q H
gA
t x A x AC R
| | c c c
+ + + =
|
c c c
\ .
0
Hình 4: Mát cát ngang sông

Phuong trình liên tuc cho dô mán (bao toàn khôi luong ):
2
2
( )
. (2.5)
o i q
AS QAS S
EA q S q S
t x x
c c c
+ = ÷ +
c c c
Trong dó :
H = Muc nuoc so voi cao dô chuân (m);
Q = luu luong (m
3
/s);
B = dô rông mát nuoc tai môt mát cát ngang sông bao gôm ca phân tru (m);
A = diên tích mát cát ngang (m
2
)
C = Hê sô can Chezy ;
g = gia tôc trong truong (m/s
2
);
R = bán kính thuy luc (m);
q =q
i
-q
o
: dòng gia nhâp doc dòng chay (q
i
) hoác mât di (q
o
) trên môt don vi dô
dài cua dòng chay (m
2
/s)
t = thoi gian (s)
x = khoang cách doc dòng chay (m)
S(x,t) : Dô mán (hay nông dô chât) trung bình trên mát cát ngang (g/L)
E : Hê sô phân tán doc (dispersion)
Sq: Dô mán (hay nông dô chât) trong dòng gia nhâp
ii) Buóc 2: Dôi voi các bài toán phuc tap mô ta boi các phuong trình dao hàm
riêng thì dê giai duoc cân phai cho diêu kiên biên, diêu kiên dâu, các tham sô và các hê
sô.
iii) Buóc 3: Nói chung các phuong trình mô ta các quá trình vât lý hâu nhu
không có nghiêm giai tích hoác nghiêm chính xác (theo nghia toán hoc) vì thê phai dùng
các phuong pháp sô dê giai gân dúng. Diêu dó có nghia ráng bài toán chi duoc giai gân
dúng và kêt qua thu duoc cung là kêt qua gân dúng chu không phai kêt qua chính xác.
Su khác nhau giua kêt qua chính xác và kêt qua gân dúng phu thuôc vào phuong pháp
sô duoc su dung. Có rât nhiêu phuong pháp sô, viêc lua chon phuong pháp nào phu
thuôc vào trình dô và kiên thuc cua nguoi lâp mô hình. Ví du, o trên là môt thuât toán sô
rât don gian dê tính quãng duong chay cua ôtô. Dê táng dô chính xác giá tri vân tôc
trung bình v
i
có thê lây theo các cách khác nhau, cháng han lây giá tri trung bình dâu
doan và cuôi doan, hoác lây giá tri giua doan.
iv) Buóc 4: Voi su phát triên rât nhanh cua kÿ thuât máy tính hâu hêt các
phuong pháp sô dêu có thê thuc hiên trên máy tính voi diêu kiên thuât toán sô tuong
ung dã duoc lâp trình và chay thông duoc trên máy tính. Dây là buoc không thê thiêu
duoc khi xây dung môt mô hình toán hoc..
7
v) Buóc 5: Thu tính dúng dán cua kêt qua qua môt sô bài toán mâu dê bao dam
ráng kêt qua phan ánh tuong dôi chính xác các qui luât vât lí (vì ta chi tính gân dúng)
cua quá trình duoc mô phong. Cháng han tính bao toàn khôi luong, nhu cân báng nuoc,
hoác dô mán không thê âm. Nêu dô mán tính ra bi âm thì có diêu gí dó sai trong thuât
toán duoc su dung. Môt ví du khác trong thu nghiêm là tính dôi xung. Nêu tât ca các
diêu kiên cua bài toán (miên, biên, diêu kiên dâu,...) là dôi xung thì nghiêm sô cua nó
cung dôi xung. Nêu thây kêt qua tính ra có sai sót thì lai phai xem xét tu buoc 1.
Voi 5 buoc chính nhu dã nêu o trên ta có môt mô hình toán hoc. Dô chính xác
cua kêt qua tính toán phu thuôc vào chính mô hình và chât luong cua sô liêu dâu vào. Vì
vây khi su dung bât cu môt mô hình nào (phân mêm máy tính) dê giai quyêt môt bài
toán thuc tiên hai buoc nêu duoi dây cân phai duoc thuc hiên:
• Hiêu chinh mô hình: Khi môt mô hình dã duoc xây dung nó có thê su dung
cho bât kì môt bài toán kÿ thuât nào nhung chât luong cua kêt qua phu thuôc
vào chât luong sô liêu dâu vào và giá tri cua các tham sô cua mô hình. Dua
trên môt sô sô liêu dâu vào duoc do dac xác dinh và hiêu chinh các tham sô
(cháng han hê sô nhám trong mô hình thuy luc) dê có duoc loi giai tôt nhât.
Quá trình này goi là hiêu chinh mô hình.
• Kiêm dinh mô hình: Môt khi mô hình dã duoc hiêu chinh tôt cân phai thu voi
môt tâp sô liêu khác dê kiêm tra xem voi các tham sô mô hình dã duoc xác
dinh liêu có dúng voi truong hop khác không, nêu kêt qua tính không sai
nhiêu voi kêt qua thuc do thì mô hình có thê coi là duoc kiêm dinh và dùng dê
tính toán các kich ban khác nhau..
II. MÔ HÌNH TÓAN CHO DÒNG CHAY VÀ CHÁT LUONG NUÓC TRÊN
HE THÓNG KÊNH SÔNG – MÔ HÌNH DELTA (VRSAP-SAL)
2.1 Mo dâu
Hiên tai, dê tính dòng chay lu kiêt, xâm nhâp mán, trang thái ô nhiêm huu co, trên
các hê thông kênh sông cua Viêt nam, chu yêu là Dông báng sông Cuu Long (DBSCL),
hê thông sông Sài gòn-Dông Nai-Thi vai, Dông báng sông Hông, sông Huong... các kÿ
su và cán bô kÿ thuât thuong dùng môt sô phân mêm máy tính cua nuoc ngoài và trong
nuoc.
Vê mát hoc thuât các mô hình tính dòng chay và chât luong nuoc trong sông dêu
xuât phát tu hê phuong trình Saint-Ve nant 1 chiêu (o các dang khác nhau) và phuong
trình lan truyên chât môt chiêu. Tuy nhiên, so dô và thuât tóan giai các hê phuong trình
này lai khác nhau tùy thuôc tác gia cua tung mô hình, tu dó dô chính xác cua kêt qua
cung nhu thoi gian tính trên máy có khác nhau.
2.2 Các Mô hình tù nuóc ngoài duoc du nhâp vào Viêt nam theo con duong các du
án (trong dó các phân mêm kèm theo duoc tính vào tiên du án, tuc là phai mua phân
mêm) hoác báng con duong cua du hoc sinh hoác hop tác song phuong.
2.2.1 Nhóm mô hình thuong mai: Dây là nhóm mô hình mua truc tiêp hoác tính
thành tiên thông qua các du án song phuong hoác da phuong:
8
A. Nhüng mô hình dòng chay và chât luong nuóc có tính thuong mai trên thê
giói phai kê dên ho mô hình MIKE, trong dó MIKE11 (voi môdun thuy luc HD, mô
dun tính mán, chât luong nuoc AD, ECOLAB,...) Dây là bô phân mêm cua Viên DHI
Dan Mach, duoc ung dung, nghiên cuu cho du án quy hoach và quan lý tài nguyên nuoc
và phòng chông thiên tai tai nhiêu nuoc trên thê gioi nhu Nhât Ban, Thái Lan,
Bangdales... Trong khuôn khô cua Du án táng cuong náng luc các Viên Ngành nuoc o
Viêt Nam, DHI dã dào tao và chuyên giao ban quyên cho môt sô co quan ngành nuoc
thuôc Bô NN&PTNT.
Môt sô phân mêm ho MIKE khác nhu MIKEBASIN (dùng cho tính cân báng
nuoc), MIKE FLOOD dùng cho mô phong lu, MIKE21 dùng cho bài toán nôi 1 chiêu
và 2 chiêu trong môt vùng nho,..
Vê bô MIKE 11: MIKE 11 là phân mêm thuôc ho MIKE voi modun tính dòng
chay HD và modun AD dùng cho tính lan truyên chât (mán,…), dê tính lan truyên chât
ô nhiêm phai dùng ECOLAB voi các yêu tô lan truyên chât tu thâp toi cao.
Dê tính dòng chay trong sông kênh MIKE 11 cung su dung hê phuong trình
Saint-Venant môt chiêu và su dung so dô sai phân 6 diêm xen kë Q, H cua Abbott và
Ionescu; tài liêu dia hình duoc cho tai các mát cát tính H; vân tôc u duoc tính tai diêm
Q; Hê phuong trình sai phân duoc giai truc tiêp và báng phuong pháp láp, vì vây tôc dô
tính châm và cân có kinh nghiêm xu lý khi tao diêu kiên ban dâu (hotstart file). Trong
MIKE 11 dã xét các công trình công dâp phô biên, tuy nhiên dôi khi khi gáp truong hop
không ôn dinh khi phai vân hành công trình. Trong modun AD dã su dung phuong
pháp sai phân huu han cho phuong trình lan truyên chât môt chiêu vì thê thuong gáp
hiên tuong khuêch tán sô anh huong dên dô chính xác cua kêt qua nhu nông dô có khi
bi âm, hoác khi không có nguôn sinh vât chât trong miên mà nông dô trong miên cao
hon giá tri o biên,…
Dê su dung công cu GIS, trong MIKE 11 dã dùng kêt hop voi bô
ArcView/Arcview GIS dê tô chuc co so du liêu và biêu diên kêt qua (thông qua các
script báng ngôn ngu Avenue).
Nhìn chung nhung uu nhuoc diêm cua bô MIKE 11 (duoc su dung nhiêu o Viêt nam
chu yêu qua du án táng cuong náng luc cho các Viên ngành nuoc) nhu sau:
+ †u diêm:
- Là phân mêm thuong mai nên phân giao diên rât manh, huu hiêu.
- Phân nôi kêt voi công cu GIS rât manh kê ca tao Database (Mác dù phai cân
thêm các phân mêm GIS nhu ArcView hay ArcGIS,..)
- Các tiên ích dây du, dê cho nguoi su dung.
- Thuân tiên cho viêc giai quyêt các bài toán vua và nho.
+ Nhuoc diêm:
- Không biêt duoc phân lõi (phân thuât toán, tô chuc chuong trình,..) nên nguoi su
dung không thê cai biên, câp nhât mà phai qua noi bán, khi dó phai tra thêm tiên
và mât thoi gian cho doi,..)
- Khi phai tính cho bài toán lon nhu DBSCL trong môt thoi gian dài (mô phong ca
môt nám cho lu và can) MIKE 11 dòi hoi nhiêu thoi gian tính trên máy không
9
thuân tiên cho giai doan chay hiêu chinh vì phai chay rât nhiêu lân moi hiêu chinh
duoc môt tham sô nên tôn thoi gian chay trên máy. Hon nua, dê tao diêu kiên ban
dâu (hotstart file) dòi hoi nhiêu kinh nghiêm và thuong phai xuât phát tu buoc
thoi gian nho..
- Dô chính xác cua kêt qua tính, dác biêt cho các bài toán lan truyên chât (mán,
BOD, DO,..) nhiêu khi không dam bao do ban chât thuât toán duoc su dung
(khuêch tán sô dân dên nông dô âm hoác nông dô sát biên lon hon biên khi không
có nguôn trong miên)
- Vì là phân mêm thuong mai nên giá thành rât dát (MIKE11+ECOLAB giá
18000EU, cõ 400 triêu dông Viêt nam cho môt license) mŠi license, dang khoá
cung, chi dùng duoc cho môt máy tính, hoác cung có phiên ban chay nôi kêt máy
tính trên mang nhung giá thành cao hon nhiêu.
- Nhiêu nghiên cuu trong nuoc dã su dung mô hình MIKE11 dê làm công cu tính
toán thuy luc và chât luong nuoc. Nhung sau khi hoàn thành du án không chuyên
giao công nghê duoc vì các co quan huong loi tu du án không có ban quyên su
dung MIKE11 và du án cung thuong không có du kinh phí dê mua phân mêm
chuyên giao.
B. ISIS: Bô phân mêm này cua Công ty Halcrow và truong Wallingford phôi hop
xây dung, duoc su dung trong chuong trình su dung nuoc (WUP) cua Uy Hôi sông Mê
Công. MŠi môt nuoc thành viên có duoc 2-3 license. Tuy phân mêm này, dôi voi Viêt
Nam, chua thuong mai hoá nhu MIKE , nhung du nhâp vào Viêt nam thông qua các du
án có thê chuyên giao công nghê nhu Chuong trình WUP nói trên dây.
Giông nhu bô MIKE11, phân mêm ISIS cung su dung hê phuong trình Saint-
Venant môt chiêu cho dòng chay và phuong trình lan truyên chât môt chiêu cho mán.
Khác voi MIKE 11, trong ISIS su dung so dô sai phân Preissmann cho dòng chay và lan
truyên mán. Cung nhu MIKE 11 phân mêm ISIS chua có kha náng tính mán trong dông.
Vì là phân mêm thuong mai, ISIS cung có phân giao diên khá dŒp và tiên dung, tny
nhiên cung bôc lô môt sô yêu diêm và khó khán khi giai quyêt bài toán trên pham vi
rông, nhiêu liên kêt nhu DBSCL. Dác biêt các lŠi vê dô chính xác cua kêt qua tính, dác
biêt vê mán. Trong khuôn khô cua chuong trình WUP, phân mêm ISIS dã duoc su dung
cho DBSCL o dang mang kênh sông duoc don gian hoá rât nhiêu (bo mang kênh câp 2,
chu yêu giu lai dòng chính), nhung chua cho kêt qua có thê su dung duoc, dác biêt là
phân tính mán. Mô dun chât luong nuoc vân chua duoc thu nghiêm nên chua có kêt qua
dánh giá cu thê. Tôc dô tính tóan cua ISIS cung rât châm và cung kêt hop voi ArcView
dê nôi kêt voi GIS và Database. Nhu vây khi mua MIKE 11 hoác ISIS phai tra ca tiên
ban quyên cua ArcView.
2.2.2. Nhóm mô hình phi thuong mai (theo nghia Viêt nam chua phai mua mà có
duoc qua các con duòng khác nhau nhu du án hô tro song phuong hoàc dào tao)
Các bô phân mêm khác nhu Duflow, Sobek/Wendy,Telemax, Qual2-E, Wasp6
vv...duoc du nhâp qua các các con duong cua du hoc sinh hoác các du án nho song
phuong. Dôi voi các du án quôc tê thì dây cung là các bô phân mêm thuong mai, phai
mua ban quyên nên khi su dung thuong duoc co quan câp phân mêm khuyên cáo ráng
10
có thê châp nhân môt sô rui ro gây thiêt hai do không duoc dào tao, tâp huân và không
hiêu biêt nhung han chê cua mô hình nên khi áp dung gây lŠi. Vì không có mã nguôn
nên không hiêu duoc hêt phân lõi bên trong xu lý ra sao (nhu thuât tóan, các xu lý dác
biêt,..) và chua duoc áp dung cho các bài toán lon và phuc tap nhu DBSCL. Các phân
mêm này có nguôn gôc tu châu Âu (hoác Mÿ) voi diêu kiên sông ngòi khác hán diêu
kiên Viêt nam (cháng han o Viêt nam mang kênh sông có dang mach vòng phuc tap,
chiu anh huong cua thuy triêu,..) cho nên không phai khi nào cung su dung duoc các
phân mêm nêu trên. Có thê xét qua phân mêm Sobek, Duflow và Qual2-E:
SOBEK: Phân mêm này do Delft,Hà lan, phát triên, gôm phân dòng chay và tính
tóan ô nhiêm 1,2 chiêu, dã nôi kêt voi công cu GIS. Dã su dung hê phuong trình Saint-
Venant 1 chiêu cho dòng chay trong kênh sông (trong phuong trình có kê sô hang gió và
anh huong cua góc nhâp luu). SOBEK cung su dung luoc dô sai phân xen kë giông nhu
MIKE11, có diêm H và diêm Q; dia hình duoc cho tai các diêm tính H.
Các yêu tô ô nhiêm duoc mô phong báng phuong trình lan truyên chât 1 chiêu có
kê toi quá trình biên dôi sinh hóa cua các chât ô nhiêm. Phuong trình lan truyên chât
môt chiêu duoc giai báng phuong pháp sai phân, mác dù có các lua chon các so dô,
nhung do ban chât cua luoc dô sai phân, kêt qua tính vân bi anh huong boi hiên tuong
khuêch tán sô.
Qual2-E: Phân mêm này do co quan bao vê môi truong cua Mÿ (EPA) phát triên
và dã duoc su dung rông rãi o Mÿ và môt sô nuoc châu Âu. Qual2-E dã duoc du nhâp
vào Viêt Nam qua môt sô du án. Qual2-E cung su dung hê phuong trình Saint-Venant
và lan truyên chât môt chiêu và giai báng phuong pháp sai phân và có thê su dung cho
nhiêu yêu tô ô nhiêm (BOD, DO,Tao, Nito, Phôt pho,..). Nhuoc diêm cua Qual2-E là
chi áp dung cho mang sông don gian có dang hình cây (không áp dung cho mang sông
dang mach vòng); thiêt diên kênh sông phai dêu dang hình thang, hay hình chu nhât và
không chiu anh huong cua thuy triêu
Duflow: Dây là phân mêm duoc phát triên boi Viên thuy luc (IHE) cua Hà lan,
Dai hoc công nghê Delft, STOWA và truong Dai hoc nông nghiêp Wageningen. Duflow
duoc thiêt kê dê su dung cho nhiêu muc tiêu (tính triêu, lu, su dung nuoc,..). Duflow
cung giai quyêt các bài tóan lan truyên chât trong kênh sông có các công trình. So dô sai
phân 4 diêm cua Preissmann dã duoc su dung cho bài tóan thuy luc. Duflow có giao
diên dô hoa tiên dung. Vì dây là phân mêm thiêt kê chu yêu cho giang dây và dào tao,
cho nên khi su dung cho các bài tóan lon cân có cai biên.
2.3 Mô hình trong nuóc:
Do các yêu câu cua thuc tiên quy hoach và su dung tài nguyên nuoc, nhiêu chuyên
gia trong nuoc phai tu xây dung các bô phân mêm, dê khi cân thiêt, có thê tu sua dôi và
câp nhât thuât tóan, mã nguôn (code) dê có thê dáp ung duoc các yêu câu tính tóan cu
thê. Các bô phân mêm do các cán bô trong nuoc duoc nhác tên và áp dung nhiêu cho
các du án trên 2 Dông báng gôm:
VRSAP, dây là bô phân mêm duoc xem là dâu tiên cho tính tóan thuy luc mang
kênh sông, do cô PGS Nguyên nhu Khuê phát triên sau dot thuc tâp tai Hà Lan vào nám
1978. VRSAP dã duoc Phân viên Khao sát Quy hoach Thuy loi Nam bô (Nay là Viên
11
Quy hoach Thuy loi miên Nam) su dung cho nhiêu du án quy hoach ca du án trong
nuoc và quôc tê. VRSAP duoc nhóm mô hình cua Viên Quy hoach Thuy loi miên Nam
hoàn thiên dân trong quá trình áp dung. Do PGS Khuê dã mât, phân nâng câp và hoàn
thiên trong nôi kêt voi GIS duoc giao cho PGS Nguyên Tât Dác dam nhiêm và dã có
báo cáo qua môt dê tài NCKH câp Bô nám 2005, dã duoc nghiêm thu 2007.
Môt sô uu nhuoc diêm cua VRSAP (khi chua nâng câp):
- Dáp ung duoc các yêu câu tính toán cho các bài toán lon cua DBSCL mác dù
phai tính riêng lu kiêt.
- Có chuong trình nguôn, có thê hiêu thuât toán và có thê chu dông sua chua, thay
dôi, mác dù dê hiêu duoc source codes không phai dê dàng.
- Giao diên còn don gian và chua dŒp
- Tôc dô tính còn châm do phai tính láp
- Kha náng nôi kêt voi công cu GIS và Database chua manh
- Cách tô chuc sô liêu cân duoc nâng câp
- Phân tính chât luong nuoc (chu yêu là mán) còn gáp khó khán nhu dánh giá cua
NEDECO (Xem tài liêu So sành SAL và VRSAP, NEDECO 1991).
Phân cai tiên VRSAP dê thành VRSAP-SAL së duoc trình bây trong phân duoi.
KOD1 cua GS-TSKH Nguyên Ân Niên. Dây là phân mêm dua trên so dô sai phân
hiên. Phân giao diên, nôi kêt GIS và Database dang trong giai doan nâng câp và hoàn
thiên. Mác dù thoi gian tính nhanh nhung nhiêu khi gáp vân dê cân báng toàn cuc anh
huong toi dô chính xác cua kêt qua. Truoc dây khi tôc dô xu lý cua máy tính còn châm
thì thuât toán hiên còn huu ích. KOD1 chu yêu duoc môt sô cán bô cua Viên Khoa hoc
thuy loi su dung.
HydroGIS cua TS Nguyên Huu Nhân: Dây là phân mêm moi duoc xây dung trong
môt sô nám gân dây, phân nôi công cu GIS, demo kêt qua và giao diên khá tôt. Tuy
nhiên, do tác gia ít công bô vê thuât toán nên khó dánh giá. HydroGis cung giai hê
phuong trình Saint-Venant môt chiêu báng so dô sai phân Preissmann, nhung giai truc
tiêp hê sai phân báng phuong pháp láp nên tôc dô tính tóan chua nhanh. Dê kêt hop voi
phân vë tác gia dã thêm môt sô diêm tính trung gian. Phân tính mán cung dùng phuong
pháp phân rã nhung chi tiêt cua thuât tóan, ca dòng chay và lan truyên chât chua thây
tác gia công bô chi tiêt. Gân dây, TS Nhân có thêm phân tính dòng chay xiêt báng
phuong pháp sóng dông hoc, tuy nhiên trên vùng núi có nhung doan vua chay xiêt, vua
chay êm thì phuong pháp sóng dông hoc không áp dung duoc.
MK4 cua PGS-TS Lê Song Giang, Dai hoc Bách khoa Tp. Hô Chí Minh. Dây là
phân mêm mang tính hoc thuât nhiêu hon và chu yêu dùng trong giang dây, viêc áp
dung cho các bài toán thuc tê lon còn han chê. Phân giao diên cua MK4 khá tôt, và
dang trong giai doan phát triên.
SAL (hay SALBOD) cua GS-TS Nguyên Tât Dác. SAL duoc xây dung tu nhung
nám 80 cua thê ky 20 (voi các phiên ban khác nhau qua quá trình hòan thiên) và dã
duoc áp dung cho nhiêu du án lon trên DBSCL, hê thông sông Sài gòn-Dông Nai-Thi
vai, kê ca su dung cho các du án quôc tê (thuy luc, mán, ô nhiêm, chua phèn). SAL
cung giai hê phuong trình Saint-Venant môt chiêu báng so dô sai phân Preissmann. Tuy
12
nhiên trong SAL dã dùng phuong pháp tuyên tính hóa nên không cân giai láp. Mát khác
trong SAL, truoc tiên dùng các công thuc truy duôi dê dua vê giai hê phuong trình có
ân sô chi là muc nuoc tai nút hop luu và su dung thuât tóan giai ma trân thua nên tôc dô
tính tóan nhanh. Phân lan truyên chât trong SAL su dung phuong pháp phân rã và giai
phuong trình tai thuân túy báng phuong pháp dác trung kêt hop voi nôi suy spline nên
bao dam không bi nông dô âm, mán lan truyên toi dâu tính toi dó nên tiêt kiêm thoi gian
tính. Phân tính mán (và chât luong nuoc) cua SAL cho kêt qua hop lý, ôn dinh và dã
duoc chuyên gia nuoc ngoài thâm dinh trong du án Quy hoach tông thê DBSCL (Xem
so sánh SAL và VRSAP, NEDECO 1991). Dùng SAL có thê tính duoc các yêu tô dòng
chay (muc nuoc, luu luong, vân tôc,...) tính duoc dô mán và môt sô yêu tô cua chât
luong nuoc (ô nhiêm huu co, nuoc làm mát, phèn,..) Nhuoc diêm cua SAL là phân giao
diên, kêt nôi GIS và Databse. Phân này dang trong quá trình xây dung và hoàn thiên.
Phân hoc thuât cua SAL là co so chính trong cai tiên VRSAP cho nên có tên VRSAP-
SAL.
Ngòai ra còn có môt sô phân mêm khác do môt sô tác gia trong nuoc phát triên
trong khuôn khô các luân án hoác các nghiên cuu riêng lŽ và còn ít duoc áp dung cho
các bài tóan thuc tê, hoác áp dung theo nghia thu nghiêm.
2.3 Mô hình VRSAP và nhüng yêu câu nâng câp, cai tiên
Chuong trình máy tính mang tên VRSAP cua cô PGS Nguyên nhu Khuê, khoi
dâu tu 1978, dùng cho tính toán thuy luc mang kênh sông. Tu khi ra doi chuong trình
này dã duoc các kÿ su trong nuoc su dung rông rãi và thành công cho nhiêu du án qui
hoach tài nguyên nuoc trên dông báng sông Hông và dông báng sông Cuu long bao gôm
ca các du án do nuoc ngoài tài tro, nhu du án qui hoach tông thê Dông báng sông Cuu
Long do NEDECO (Hà Lan) thuc hiên, du án qui hoach và kiêm soát lu châu thô sông
Mê Công do công ty KOICA cua Hàn Quôc thuc hiên,... Trong quá trình áp dung,
chuong trình VRSAP dã duoc hoàn thiên dân tu chay trên môi truong DOS chuyên sang
môi truong WINDOWS, nôi kêt voi công cu thông tin dia lý (GIS). Vê co ban chuong
trình VRSAP dã dáp ung duoc các yêu câu tính toán, tuy nhiên do nhu câu phát triên,
kích cõ cua các bài toán qui hoach cung táng dân, không chi o muc dô Dông báng cua
Viêt nam mà o muc dô châu thô (cháng han ca Viêt Nam và Cám pu chia) và phai mô ta
voi thoi gian dài và voi các kich ban phuc tap vê vân hành các hê thông công dâp.
Các chuong trình tính trong nuoc cung có nhung uu nhuoc diêm riêng. Chuong
trình máy tính mang tên SAL (hay SALBOD) cua GSTS Nguyên Tât Dác ra doi vào
nhung nám 80, qua quá trình áp dung cung dã duoc hoàn thiên dân kê ca thuât toán và
chuong trình. Trong thoi gian tôi làm quan lý Viên Quy hoach Thuy loi miên Nam
(10/1996 dên 1/2009) dã nhiêu lân hŠ tro, tao diêu kiên dê GSTS Nguyên Tât Dác là
môt trong các chuyên gia hàng dâu cua nuoc ta vê thuy luc cùng nhóm chuyên gia mô
hình cua Viên di sâu tìm hiêu dánh giá, uu khuyêt 2 mô hình VRSAP và SAL dê nâng
câp lên tâm cao moi, dông thoi cô gáng vân dung các thành tuu tin hoc và hoc cách giao
diên cua các phân mêm nuoc ngoài. Chuong trình cai tiên, nâng câp mang tên VRSAP-
SAL là mong muôn su kê thua và phát triên.
13
2.3.1 Các diêm cân cai tiên, nâng câp trong VRSAP:
Cau trúc so liêu:
Sô liêu dia hình trong VRSAP duoc nhâp vào theo tung doan. Môt doan sông
trong thuc tê duoc gioi han boi 2 mát cát ngang sông, nhung trong VRSAP, khi nhâp
vào tính tóan chi dùng môt mát cát trung bình (mctb nhu hình 5) dua trên mát cát do
dac thuc tê i và i+1 tai 2 dâu doan [i, i+1].

i mctb i+1
Hình 5: Mát cát trung bình trong VRSAP
Quá trình xu lý và lây mát cát trung bình này phu thuôc vào chu quan nguoi xu lý
sô liêu, không theo môt quy luât chát chë nhât dinh, vì vây sau khi hiêu chinh mô
hình, trong nhiêu truong hop, khó hình dung duoc mát cát thuc tê cua doan ra sao
nêu không phai nguoi xu lý ban dâu hoác nguoi hiêu chinh mô hình. Mát khác khi
tính tóan chât luong nuoc cân có truong vân tôc tai i và i+1 trong VRSAP së chi tính
duoc vân tôc trung bình doan mà không có giá tri vân tôc tai mát cát. Dùng mát cát
trung bình doan së khó cho tô chuc liên kêt và truy câp voi co so du liêu (CSDL) dia
hình các mát cát. Voi hâu hêt các so dô khác, các sô liêu do dac gôc duoc su dung,
còn cách xu lí dê tính tóan phu thuôc vào tung thuât tóan mà không thay dôi sô liêu
gôc, dê trong truong hop cân thiêt có thê dôi chiêu tro lai.
Trong VRSAP cô dinh 13 câp dia hình, mŠi câp thuong cách nhau 0,5m, dê cho
sô liêu dia hình mát cát sông, nghia là biên dô dao dông muc nuoc chi cõ 6m, nêu
ngòai gioi han này trong VRSAP phai thuc hiên ngoai suy theo chu quan cua nguoi
lâp thuât tóan, nhiêu khi sai thuc tê, cháng han nhánh sông KongPong Cham dên
Kratie, muc nuoc biên dôi cõ 20m (tu mùa khô sang mùa lu), nhu vây cân dùng toi
41 câp muc nuoc (mŠi câp cách nhau 0,5m). Diêm này së duoc cai tiên. Voi ô ruông
kín trong VRSAP cung có khó khán này nhung duoc khác phuc báng cách xêp
chông các ô ruông. Dê phu du su biên dôi cua muc nuoc trong VRSAP-SAL có thê
cho du sô câp nuoc cho ca sông và ruông phu thuôc vào kha náng sô liêu
Toc do tính toán: Trong VRSAP dùng phuong pháp láp và giai truc tiêp hê
phuong trình dai sô có ân sô là muc nuoc tai tât ca các mát cát trên hê thông nên bâc
phuong trình lon, tu dó táng thoi gian tính toán. Dê tính bài toán lu DBSCL (tùy
thuôc loai máy) cung có khi mât môt vài gio máy tính.
Hê phuong trình xuat phát: Các phân mêm tính tóan thuy luc dêu su dung hê
phuong trình Saint-Venant môt chiêu duoi các dang khác nhau. Trong VRSAP su
dung môt dang phuong trình có chua nhiêu hê sô mà vê mát thuc hành së táng dô
phuc tap và thêm nhiêu phép tính, và voi các bài tóan lon làm táng thoi gian tính
tóan trên máy, tuy ngày nay su phát triên cua máy tính dã dáp ung khá tôt tôc dô tính
tóan.
14
Ô ruông nôi
chi voi 1
doan trong
VRSAP
Ô ruông R1 và R2 có thê
nôi voi nhau và dông
thoi voi nhiêu doan
trong VRSAP-SAL
Cách mô phong và ghép noi các ô ruong: Trong VRSAP mŠi ô ruông ho hoác kín
(biêu thi báng 6 câp diên tích) duoc nôi voi môt nút hoác môt doan sông. Trên thuc
tê bao quanh mŠi ô ruông có rât nhiêu doan và nút sông, khi lu tràn các ô ruông lai
có thê nôi voi nhau chu không chi nôi voi sông (dê giai quyêt khó khán này trong
VRSAP tao các kênh gia, nhung vào mùa khô các kênh gia thuong bi can dáy). Khi
lây nuoc tuoi (trong mùa can) cung duoc gán voi nút sông. Nhung han chê này anh
huong dên kêt qua tính tóan.

R1 R2

Hình 6: Cách liên kêt ô ruông voi doan sông, ô ruông voi ô ruông
Trong VRSAP-SAL thuc hiên thay dôi thuât tóan dê có thê cho môt ô ruông nôi
voi nhiêu doan, các ô ruông có thê nôi voi nhau, táng thêm sô câp nuoc mô ta dia
hình ô ruông (chu không phai 6 câp nhu trong VRSAP). Tât nhiên, khi muc nuoc
duoi các nguõng tràn thì nuoc không chay, và nhu vây môt so dô có thê tính dông
thoi can và lu.
So do so: Trong VRSAP su dung so dô sai phân ân cua Dronker, voi so dô này
cùng môt sô hang, cháng han dao hàm theo thoi gian, trong phuong trình liên tuc
duoc lây giông so dô Preissmann còn trong phuong trình chuyên dông lai lây ân
hòan tòan mà không thông nhât nhu so dô Preissmann.
Hiên tuong mat on dinh so trong tính toán và vân hành công trình: Dây là diêm
thuong gáp trong các phân mêm. Phân này cung duoc tâp trung cai tiên.
Tính thuv luc cho các sông vùng núi (chê dô chay xiêt). Do o Viêt nam hâu hêt là
các sông dông báng (sông Hông, hay Dông báng sông Cuu Long) nên các phân mêm
chi quan tâm toi chê dô chay êm. Yêu câu tính tóan voi các sông vùng núi bát dâu
gia táng, vì thê cân phai xem xét bô xung thêm chê dô chay xiêt trong quá trình tính
tóan.
Tính tóan lan truyên chat: Trong VRSAP dã có phân tính mán (và bát dâu thu
nghiêm voi bài tóan chât luong nuoc) báng so dô sai phân trung tâm..Các so dô sai
phân dùng dê giai phuong trình lan truyên chât môt chiêu dêu gáp hiên tuong khuêch
tán sô, hiên tuong này dôi khi làm mât ý nghia vât lý cua kêt qua tính tóan, nhu nông
dô âm hoác cao hon giá tri biên khi không có các nguôn bên trong miên. Không bao
dam su phù hop pha lan truyên. Các phân mêm lon nhu MIKE 11 hay ISIS cung bi
nhuoc diêm này. Do dó cân thuc hiên cai biên dê bao dam tính bao toàn cua chât lan
truyên. Trong VRSAP-SAL khác phuc nhuoc diêm này báng cách su dung phuong
pháp phân rã voi phuong pháp dác trung dê giai phuong trình tai.
15
H
b*
h
Bi
Bi+1
Mot so diêm khác: Trong VRSAP còn có môt sai sót vê viêc dùng nôi suy tuyên
tính cho diên tích theo câp nuoc (thuc tê là nôi suy câp 2). Vì thê diên tích nôi suy
thuong lon hon diên tích thuc tê, dân dên muc nuoc thuong thâp hon muc nuoc thuc
và trong hiêu chinh cân làm các thu thuât khác nhau tùy thuôc nguoi su dung dê
duoc kêt qua mong muôn. Duoi dây là tóm tát co so lý luân vê sai sô giua nôi suy
tuyên tính và nôi suy dúng (bâc 2) trong khi tính diên tích.
Khi muc nuoc thâp hon Zmin thì coi phân mát cát ngang duoi Zmin nhu môt tam
giác dê nôi suy:
Tính chiêu rông b: . ( )
b h
b B FA
B H
o o o = = ¬ = =
Trong dó FA (=o) là ty lê chiêu cao 2 tam giác nhu
cách quy uoc trong code chuong trình VRSAP
Diên tích:
( )
.
. .
.
. .
a b h
FA FA
A B H
a A
o o
o o
= = =
¬ =
b
Nhân xét: Rõ ràng diên tích phai nôi suy bâc 2.
Thuòng thì ít khi muc nuóc xuông duói Zmin h
cho nên sai sô tính toán cua PGS Khuê có thê
châp nhân duoc trong truòng hop muc nuóc
duói Zmin. Tuy nhiên, khi Z>Zmin, dê tính diên tích, Zday
PGS. Khuê dã dùng ty lê tuyên tính nên dân toi
làm táng diên tích nhu giai thích duoi dây
*
* *
*
. ( )
b h
b B FA
H B
o o o = = ¬ = = B*
hay
* 1
2
i i
B B
b o
+
÷
=
Tu dó
*
1 1
( ) 2 ( )
i i i i i
b B B b B B B o
+ +
= ÷ + = + ÷ b
Dây là công thuc nôi suy tuyên tính cho chiêu rông.
Tuy nhiên công thuc nôi suy diên tích phai nhu sau:

1 1
1 1
1
( ) ( ) 2 ( )
; ;
2 2
2 ( 1) 2 ( 1)
; ;
1 1
i i i i i i i
i i i i
i
i
h b B H B B b B B B B a
a A
A B B B B
B T T
T a A A
T B T
Hay a A
o
o o
o o
o o o|
o|
+ +
+ +
+
+ + + + ÷
= = ¬ = =
+ +
+ ÷ + ÷

= = ¬ = =

+ +

=
Voi ký hiêu
2 ( 1) 2(1 )
1 1
T
T T
o o
| o
+ ÷ ÷
= = +
+ +
; | ” 1 .
Nhu vây khi o=1 thì |=1
Trong công thuc trên nêu T=1 (hình chu nhât) thì a = o A
B
H Zmin
16
Trong tính toán, PGS. Khuê lây: a = o A . Nhu vây công thuc cua PGS Khuê chi dúng
voi hình chu nhât còn voi truong hop bât k• diên tích dã duoc táng lên 1/| lân.

o oo o
T 2 5 10
1/| || | 1.36 2.14 2.63
o oo o
T 1.2 2 3 5 10
1/| || |
1.07 1.02 1.33 1.5 1.69
o oo o
T 1.5 2 3 5 10
1/| || |
1.04 1.07 1.11 1.15 1.2
0.2
0.5
0.8
Nhu vây, phép nôi suy trên làm táng diên tích, dác biêt khi có bãi (tuc T lon).

Vân dê giai phuong trình dai sô dê tính muc nuóc tai các nút
Kêt qua giai trong VRSAP phu thuôc vào trình tu khu; khu tu don gian dên phuc
tap. Cháng han môt luoi sông sau khi khu loai 2 së còn lai nhu hình vë và có 2 cách khu
loai 3 nhu sau:
i) Cách 1:
Nút khu Nút hiêu chinh 12
i j k 4
4 12 5 5 13
12 13 5
5 13 6 6 14 15
7 6 16
16 6 15
14 6 13 16
13 6 15

Bang bên là giá tri
táng diên tích do
nôi suy báng tuyên
tính
Trong hình bên phân diên tích gia táng duoc tô
dâm.
Viêc gia táng này chi có anh huong khi có biên
dôi lon vê chiêu rông, cháng han tu lòng kênh
lên bai trong bài toán lu. Tuy nhiên, vân dê này
dã duoc khác phuc sua lai cách nôi suy diên
tích báng cách tính diên tích nhu 1 hình thang.
17
ii) Cách 2:
Nút khu Nút hiêu chinh
i j k
4 12 5
16 15 7
7 6 15
15 13 6
14 13 6
12 13 5
5 13 6

Cai tiên cách tính màn (và lan truyên chât):
Phuong trình tai khuêch tán môt chiêu là co so dê tính mán và môt sô yêu tô cua
chât luong nuoc trên mang kênh sông. Trong vùng anh huong triêu, quá trình lan truyên
(mán hoác ô nhiêm) quyêt dinh chu yêu boi dòng chay, quá trình dispersion (phân tán
do su phân bô không dêu trên mát cát ngang) chi dóng vai trò thu yêu hay vai trò hiêu
chinh. Khi giai sô phuong trình tai thuân tuý báng các phuong pháp sai phân dêu gáp
vân dê khuêch tán sô dôi khi sinh ra nông dô âm, không bao toàn khôi luong hoác các
giá tri nông dô sát biên lon hon giá tri biên, hoác không bao toàn pha lan truyên. Phuong
pháp duong dác trung áp dung cho phuong trình tai thuân túy cho phép bao tòan chât
lan truyên voi diêu kiên xác dinh chính xác chân duong dác trung và nôi suy các giá tri
chân duong dác trung qua các giá tri dã biêt tai các diêm luoi. Voi thuât tóan dác trung
trong VRSAP-SAL không bao gio bi dô mán âm hoác lon hon giá tri biên, mát khác
cung do phuong pháp dác trung, mán lan truyên dên dâu moi phai tính dên dó, cho nên
giam dáng kê thoi gian tính tóan. Xem phân so sánh các phuong pháp sô áp dung cho
bài tóan chât luong nuoc trong phân C. Có thê thây phép sai phân trung tâm cho kêt qua
sai ca vê pha lân biên dô, phép sai phân theo huong giu duoc pha nhung sai biên dô,
phuong pháp dác trung voi nôi suy spline bâc 3 cho kêt qua khá tôt.
Tính dòng chay xiêt:
Trong thuc tê tính tóan, dác biêt dôi voi các sông suôi miên núi, ta gáp các
truong hop dòng chay hŠn hop, có nghia là lúc dòng chay êm, lúc dòng chay xiêt và có
lúc dòng chay chuyên tiêp giua êm và xiêt. Khi khao sát sô diêu kiên biên cua phuong
trình Saint-Venant môt chiêu báng phuong pháp duong dác trung dã di dên kêt luân
ráng, voi môt nhánh sông don, khi dòng chay êm thì cân cho tai mŠi dâu biên môt diêu
kiên biên (môt dâu cho H, môt dâu cho Q, hoác cho H ca 2 dâu), khi dòng chay xiêt thì
phai cho 2 diêu kiên biên tai biên có duong dác trung di vào trong miên. Tuy nhiên, khi
Voi 2 cách khu này
có thê cho kêt qua
không giông nhau do
sai sô làm tròn trong
máy tính

18
dòng chay chuyên tiêp tu chay êm sang chay xiêt thì so dô 4 diêm không thê áp dung
duoc voi hê Saint-Venant.
Khi tính tóan dòng chay không dung, nguoi ta thây ráng so dô khuêch tán (bo di
sô hang quán tính trong phuong trình chuyên dông cua hê phuong trình Saint-Venant)
ôn dinh sô tôt hon so dô 4 diêm, dác biêt voi dòng chuyên tiêp tu êm sang xiêt (sô Frut
= 1). Voi uu diêm này ta thay dôi phuong trình chuyên dông cua phuong trình Saint-
Venant báng cách thêm vào môt nhân tu o và tùy thuôc sô Frut mà ta cho nhân tu này
các giá tri nhu sau:
2
2
1 1, 1
0 ;
0 1; 3 5
m
r r
r
gAQ Q F khi F m Q Q Z
gA
t x A x K khi F m
o o
¦ | | ÷ s > c c c ¦
+ + + = =
´ |
c c c > s s
¦
\ . ¹

trong dó sô Frút
2
3
r
B
F Q
gA
= , voi B là chiêu rông và A là diên tích chay;
Voi cách thay dôi này so dô và thuât tóan vân duoc giu nguyên, tuy nhiên tùy
thuôc sô Frut mà có thê tính sô hang quán tính hay bo sô hang này, và thuât tóan tro nên
mêm dŽo.
KET LUAN VÀ KIEN NGHI
Các phân nhân xét, dánh giá o trên qua tham khao các nguôn tu liêu o trong và
ngoài nuoc và nhân thuc riêng cua nguoi viêt bài này nên không thê tránh khoi nhung
sai sót, mong nguoi doc luong thu. Cá nhân tôi nhân thây có 3 mô hình thuy luc trong
nuoc rât dáng quan tâm xem xét, su dung nhu VRSAP cua PGS.TS Nguyên Nhu
Khuê, SAL cua GSTS Nguyên Tât Dác và mô hình KOD cua GSTSKH, Anh hùng lao
dông Nguyên Ân Niên.

Khi th i ch*t b>n vào dòng ch y. bKi vì: • S( phát tri@n nh! vd bão c. s( v%t hay các y3u t< c. các m<i quan h gi a các hi n t!Bng. nhi m vC c. P. +ang làm gia ting các ch*t +9c h i c v6 hóa. Các nhà khoa h c tr!Gc +ây sR dCng r9ng rãi các mô hình v%t lý +@ ti3n hành các thí nghi m ngoài hi n tr!2ng cdng nh! trong phòng thí nghi m +@ nghiên c)u các m<i quan h chính mà ng!2i ta quan tâm. lý.a các y3u t< khác nhau. Mô hình hoá là m<t công c8 khoa h6c Mô hình là lo i công cC +!Bc sR dCng r9ng rãi trong khoa h c. t +ó có nh ng bi n pháp qu n lý và thích )ng cdng nh! l(a ch n các gi i pháp công ngh hay pháp lý thích h'p trong xR lý cdng nh! qu n lý. hoá.a h sinh thái. Hai y3u t< này giúp cho con ng!2i có th@ gi i quy3t r*t nhanh các bài toán ph)c t p v6 m t toán h c.a công ngh máy tính và công cC tin h c.a thu# tri6u. và do +ó mô hình toán +!Bc sR dCng r*t r9ng rãi.a các hi n t!Bng cDn quan tâm xem xét.nh lu%t Newton mà ta quen thu9c K m9t ph m vi nào +ó là m9t mô hình toán h c v6 s( nh h!Kng c. Chlng h n khi xem xét s( ô nhiem n!Gc sông ch. Trong b<i c nh +ó mô hình hoá sb cung c*p m9t b)c tranh vGi các +áp )ng khác nhau. + c bi t vi c ô nhiem môi tr!2ng n!Gc d-n +3n +e do s( s<ng trên hành tinh trong t!'ng lai gDn.a công ngh máy tính và công ngh thông tin xu th3 phg bi3n là làm các thí nghi m trên máy tính tr!Gc khi ti3n hành b=t bu9c m9t s< thí nghi m v%t lý nhOm ki@m +. d!Gi tác +9ng c.a gió. sinh.a môi tr!2ng bao gi2 cdng có th@ bi@u dien bOng các quan h (hay ph!'ng trình) toán h c. nh!ng có th@ hi@u nôm na là. Các ch*t ô nhiem th i vào h sinh thái.nh các k3t qu t máy tính. có th@ hu# di t các loài s<ng trong +ó ho c phá vj c*u trúc c. xu*t hi n các bài toán ph)c t p v6 m t môi tr!2ng mà chT có công cC mô hình hoá mGi có th@ d( báo +!Bc bi3n +gi có th@ x>y ra. Mô hình là công c8 qu n lý. +`ng th2i các công cC mGi v6 toán h c cdng phát tri@n. s( bùng ng dân s< và s( phát tri@n công ngh ngày càng gia ting áp l(c và tác +9ng lên môi tr!2ng ta +ang s<ng. Mô hình hoá bOng các mô hình toán +!Bc phát tri@n r*t nhanh trong các th%p niên gDn +ây. xã h9i và dân s< d-n +3n vi c suy thoái môi tr!2ng. 4. Ngày nay.a chúng ta là d( +oán s( bi3n +gi c.a môi tr!2ng d!Gi tác +9ng c. P@ tính toán +!Bc ph m vi nh 2 . BOng cách nghiên c)u ho c gi i các ph!'ng trình toán +ó ng!2i ta có th@ phát hi n +!Bc các tính ch*t c. + c bi t là h sinh thái n!Gc. yêu cDu v6 phát tri@n kinh t3.lo i mô hình khác th!2ng có tên là mô hình toán sb +!Bc gi i thích kc trong các phDn d!Gi. Do tính ph)c t p c.a môi tr!2ng và h sinh thái vi c mô hình hoá là b=t bu9c +@ khám phá ra m<i liên h gida các y3u t< và t!'ng tác gi a các y3u t<.u nh h!Kng c. • M t khác. 3. Vì v%y. do s( phát tri@n c.a l(c tr ng tr!2ng lên v%t th@ khi b5 qua l(c ma sát và nh h!Kng c.a thu# tri6u ch*t th i b>n lan to +i các h!Gng khác nhau và cdng gi m dDn n`ng +9 b>n do quá trình t( làm s ch. H sinh thái ngày nay r*t ph)c t p. S( +ô th.

và kho ng cách S mà xe ch y trong kho ng th2i gian T có th@ +!Bc tính x*p xT nh! sau: S v1. V%y mô hình toán h c là gì ? P@ gi i thích ta xét m9t ví dC sau +ây: t1 ti t2 Gi sR ta ph i tính kho ng cách S c. n tr!2ng phg thông ph i th(c hi n các phép c9ng tr nhân chia...1) Dùng công th)c (2.. tn = n i =1 vi . vi . mô hình toán h c +ã +!Bc phát tri@n r*t nhanh và +ã trK thành công cC nhanh m nh. Cách tính +'n gi n sb nh! sau: Ta chia kho ng th2i gian T thành n kho ng nh5 h'n vGi b!Gc th2i gian là ti. vi tích phân.Mô hình là m9t công cC +@ thR nghi m các gi thuy3t v6 khoa h c và so sánh gi a b)c tranh th(c và b)c tranh c. ta có th@ g i chung là các công cC toán h c và sR dCng chúng +@ gi i quy3t các bài toán trong th(c t3 hàng ngày. ti (2..a ôtô ch y trong th2i gian T t th2i +i@m t1 tGi t2 vGi v%n t<c t)c th2i v(t).a các ngu`n ô nhiem cdng nh! n`ng +9 t i t ng th2i +i@m thì chT có mô hình hoá mGi gi i quy3t +!Bc. N3u ti +. r`i cao h'n là các phép + o hàm..a môi tr!2ng +ã +!Bc +'n gi n hoá.Nh2 mô hình có th@ hoàn thi n s( hi@u bi3t v6 ki3n th)c môi tr!2ng. . nh5 thì t ki3n th)c h c trong P i h c ta có : 3 . có nghSa là : T = t1 + t 2 + t 3 + . phDn tR h u h n. + t n = n i =1 ti Trong m9t b!Gc th2i gian ti ta xem v%n t<c v(t) gDn nh! không +gi vGi giá tr.1) bài toán có th@ xem nh! +!Bc gi i quy3t (m9t cách gDn +úng). R`i trong các tr ong P i h c ph i h c các ph!'ng pháp s< nh! sai phân h u h n.a công cC mô hình hoá nh! sau: .a h th<ng. không th@ thi3u +<i vGi nh ng ng!2i làm công tác qui ho ch và ra quy3t +.. kS thu%t máy tính và các công cC toán h c hi n + i. t1 + v2 . Nói chung. Có th@ tóm l!Bc m9t s< !u +i@m c. . + vn . sinh thái..nh.Là công cC h u ích và không th@ thi3u trong kh o sát các h sinh thái ph)c t p . Th? nào là mô hình toán: Trong nhi6u lSnh v(c ho t +9ng hàng ngày ta ph i th(c hi n các tính toán t +'n gi n tGi ph)c t p..SR dCng mô hình có th@ khám phá ra các tính ch*t c. t2 + . 5.h!Kng c.a công ngh thông tin. VGi s( phát tri@n r*t nhanh c. t +'n gi n +3n phúc t p.

. iv) Làm nh5 h'n ti (t)c là ting n) và tính l i công th)c trên bOng cách dùng cùng m9t ch!'ng trình máy tính +ã vi3t. Trên th(c t3 ta g p r*t nhi6u bài toán kS thu%t ph)c t p. 6. ti = t2 v. n`ng +9. ti và bOng giá tr. P<i vGi các bài toán kS thu%t thì các ph!'ng trình c' b n (ho c h ph!'ng trình) +6u là các ph!'ng trình vi phân.S= lim t n i =1 0 vi . kh<i l!Bng.…) sb nh! sau: S bi n i theo th i gian c a m t i l ng b t k trong m t th tích V s$ b%ng t ng l ng vào th tích tr' i t ng l ng ra kh(i th tích c ng (ho*c tr') v..dt t1 (2.2) : ii) Ti3n hành r2i r c hoá (2) theo d ng (1): n i =1 S= t2 v. t2 + . Nguyên lý b o toàn chung cho m9t + i l!Bng b*t ký (th@ tích. nhi6u khi không th@ tính toán bOng tay +!Bc.. Nói chung hDu h3t các bài toán th(c t3 +6u có th@ mô t bOng các ph!'ng trình toán h c). t<n công.dt t1 (2. ti (2.1a ) Trong +ó v%n t<c vi c xem là hOng s< trong kho ng c.a xe ch y +!Bc tính toán theo các b!Gc nh! sau: i) Xu*t phát t công th)c (2. + vn . N3u ta c m th*y k3t qu tính toán nói trên ch!a +. t1 + v2 .a ph!'ng pháp s< và máy tính. trung bình iii) N3u ta g p khó khin khi tính bOng tay (chlng h n +<i vGi các bài toán lGn ph)c t p) ta có th@ l%p trình trên máy tính +@ tính toán. Quá trình này +!Bc l p l i (t)c là ting dDn n) cho +3n khi k3t qu thu +!Bc có th@ xem là + t yêu cDu.. tích phân hay + o hàm riêng mà +@ gi i chúng cDn ph i có s( giúp +j c. tn = vi . b o toàn mô men +9ng l!Bng hay b o toàn ning l!Bng.2) S v1.a v%n t<c t)c th2i vi trong b!Gc th2i gian ti .2) Nh! v%y vGi các cán b9 +ã t<t nghi p + i h c bài toán tính quãng +!2ng c. VGi bài toán tính kho ng cách c.i l ng phát 4 .a ô tô nh! nêu K trên thì +ó là ph!'ng trình (2). Các b+Bc trong xây d-ng m<t mô hình toán: Quá trình tính toán vGi các b!Gc +'n gi n nh! nêu trong ví dC chi3c ô tô K trên +!Bc xem nh! các b!Gc xây d(ng môt mô hình toán (tr!2ng hBp r*t +'n gi n). chính xác ta có th@ ti3p tCc làm t<t h'n theo cách sau:. Thông th!2ng +@ có +!Bc các ph!'ng trình c' b n mô t m9t quá trình v%t lý nào +ó ta th!2ng áp dCng các lu%t b o toàn cho các quá trình v%t lý +ó nh! b o toàn kh<i l!Bng. vì th3 vi c xây d(ng m9t quá trình tính toán (ho c xây d(ng môt mô hình toán h c) sb r*t ph)c t p. nh!ng nói chung sb g`m các b!Gc sau +ây: i) B+Bc 1: L(a ch n các ph!'ng trình toán h c c' b n mô t các quá trình v%t lý (ho c bài toán ta ph i gi i quy3t.

a ph!'ng trình Saint-Venant.a n!Gc và +9 m n trên kênh sông ng!2i ta th!2ng dùng h ph!'ng trình Saint-Venant m9t chi6u cho dòng ch y và ph!'ng trình t i khu3ch tán cho +9 m n nh! d!Gi +ây: Ph!'ng trình liên tCc cho n!Gc (b o toàn th@ tích n!Gc): q. f là t<c +9 m*t +i.i n . Q2 là l!u l!Bng vào ra t i 2 m t th@ tích. VGi B là n`ng +9 BOD. B/ t Q[B + B x] x Hình 3: S' +` cân bOng n`ng +9 BOD trong th@ tích V Chlng h n +@ mô t chuy@n +9ng c.B + gV Q B+ B V. l*y +i. Sq q.3) t x Ph!'ng trình +9ng l!'ng (b o toàn mô men +9ng l!Bng) : H A 5 . S1 là ngu`n n!Gc bg xung (x n!Gc vào) còn S2 là ngu`n n!Gc b. VGi BOD nguyên lý cân bOng trên +!Bc vi3t nh! sau BOD vào th tích V + BOD s=n sinh trong V – (BOD ra kh(i V + BOD b? chuy n hoá) = s thay i BOD trong th tích V trong kho=ng th i gian t.c trong th tích V Q1 Q2 dV = Q1 dt Q2 + S 1 S2 Hình : Hình 2: S' +` cân bOng n!Gc cho th@ tích V VGi Q1. Ch6ng h n 7i v. Sq H Q B + = q (2. + an phát bi@u trên +!Bc tóan h c hóa bOng bi@u th)c sau: Q.B V. Q là l!u l!Bng t i m t c=t. Pây là nguyên lý +!Bc sR dCng khi thi3t l%p ph!'ng trình liên tCc c. B x + fV = x t gV-fV Q. g là t<c +9 s n sinh.sinh (ho*c m t i) do các nguyên nhân khác nhau trong chính th tích V ó.

g = gia t<c tr ng tr!2ng (m/s2). v%n t<c trung bình vi có th@ l*y theo các cách khác nhau. +9 dài c.. các tham s< và các h s<. chlng h n l*y giá tr. R = bán kính thu# l(c (m). vi c l(a ch n ph!'ng pháp nào phC thu9c vào trình +9 và ki3n th)c c. B = +9 r9ng m t n!Gc t i m9t m t c=t ngang sông bao g`m c phDn tr (m).4) Hình 4: M t c=t ngang sông 0 Ph!'ng trình liên tCc cho +9 m n (b o toàn kh<i l!Bng ): 2 AS (QAS ) S + = EA 2 qo S + qi .a ng!2i l%p mô hình.a kc thu%t máy tính hDu h3t các ph!'ng pháp s< +6u có th@ th(c hi n trên máy tính vGi +i6u ki n thu%t toán s< t!'ng )ng +ã +!Bc l%p trình và ch y thông +!Bc trên máy tính. iv) B+Bc 4: VGi s( phát tri@n r*t nhanh c. gi a +o n.5) t x x Trong +ó : H = M(c n!Gc so vGi cao +9 chu>n (m). S( khác nhau gi a k3t qu chính xác và k3t qu gDn +úng phC thu9c vào ph!'ng pháp s< +!Bc sR dCng. A = di n tích m t c=t ngang (m2) C = H s< c n Chezy . +i6u ki n +Du. Pây là b!Gc không th@ thi3u +!Bc khi xây d(ng m9t mô hình toán h c. Pi6u +ó có nghSa rOng bài toán chT +!Bc gi i gDn +úng và k3t qu thu +!Bc cdng là k3t qu gDn +úng ch) không ph i k3t qu chính xác.t) : P9 m n (hay n`ng +9 ch*t) trung bình trên m t c=t ngang (g/L) E : H s< phân tán d c (dispersion) Sq: P9 m n (hay n`ng +9 ch*t) trong dòng gia nh%p ii) B+Bc 2: P<i vGi các bài toán ph)c t p mô t bKi các ph!'ng trình + o hàm riêng thì +@ gi i +!Bc cDn ph i cho +i6u ki n biên. q =qi-qo: dòng gia nh%p d c dòng ch y (qi) ho c m*t +i (qo) trên m9t +'n v.a ôtô.a dòng ch y (m2/s) t = th2i gian (s) x = kho ng cách d c dòng ch y (m) S(x. Ví dC. P@ ting +9 chính xác giá tr. 6 . iii) B+Bc 3: Nói chung các ph!'ng trình mô t các quá trình vât lý hDu nh! không có nghi m gi i tích ho c nghi m chính xác (theo nghSa toán h c) vì th3 ph i dùng các ph!'ng pháp s< +@ gi i gDn +úng. ho c l*y giá tr.Q t + Q2 x A + gA H x + gQ Q AC 2 R = 0 (2. trung bình +Du +o n và cu<i +o n.S q (2. K trên là m9t thu%t toán s< r*t +'n gi n +@ tính quãng +!2ng ch y c. Có r*t nhi6u ph!'ng pháp s<. Q = l!u l!Bng (m3/s).

ng m"i: Pây là nhóm mô hình mua tr(c ti3p ho c tính thành ti6n thông qua các d( án song ph!'ng ho c +a ph!'ng: 7 2. âm thì có +i6u gí +ó sai trong thuât toán +!Bc sR dCng.a du h c sinh ho c hBp tác song ph!'ng. P9 chính xác c. ch. nh! cân bOng n!Gc. ho c +9 m n không th@ âm. MÔ HÌNH TÓAN CHO DÒNG CHMY VÀ CHPT LRSNG NRTC TRÊN HV THWNG KÊNH SÔNG – MÔ HÌNH DELTA (VRSAP-SAL) M] 2^u Hi n t i. N3u t*t c các +i6u ki n c. y3u là P`ng bOng sông CRu Long (PBSCL). sông H!'ng. Chlng h n tính b o toàn kh<i l!Bng.a n!Gc ngoài và trong n!Gc. N3u +9 m n tính ra b. D(a trên m9t s< s< li u +Du vào +!Bc +o + c xác +. P`ng bOng sông H`ng. V6 m t h c thu%t các mô hình tính dòng ch y và ch*t l!Bng n!Gc trong sông +6u xu*t phát t h ph!'ng trình Saint-Ve nant 1 chi6u (K các d ng khác nhau) và ph!'ng trình lan truy6n ch*t m9t chi6u.a mô hình. xâm nh%p m n. biên.2.1 Nhóm mô hình th+.a k3t qu cdng nh! th2i gian tính trên máy có khác nhau. II. Vì v%y khi sR dCng b*t c) m9t mô hình nào (phDn m6m máy tính) +@ gi i quy3t m9t bài toán th(c tien hai b!Gc nêu d!Gi +ây cDn ph i +!Bc th(c hi n: • Hi u chTnh mô hình: Khi m9t mô hình +ã +!Bc xây d(ng nó có th@ sR dCng cho b*t kì m9t bài toán kc thu%t nào nh!ng ch*t l!Bng c. N3u th*y k3t qu tính ra có sai sót thì l i ph i xem xét t b!Gc 1.a Vi t nam. Quá trình này g i là hi u chTnh mô hình.a t ng mô hình. +i6u ki n +Du. 2. VGi 5 b!Gc chính nh! +ã nêu K trên ta có m9t mô hình toán h c.1 .a các tham s< c. +@ tính dòng ch y ld ki t.nh li u có +úng vGi tr!2ng hBp khác không. M9t ví dC khác trong thR nghi m là tính +<i x)ng.a quá trình +!Bc mô ph5ng.nh mô hình: M9t khi mô hình +ã d!Bc hi u chTnh t<t cDn ph i thR vGi m9t t%p s< li u khác +@ ki@m tra xem vGi các tham s< mô hình +ã +!Bc xác +. h th<ng sông Sài gòn-P`ng Nai-Th.a k3t qu tính toán phC thu9c vào chính mô hình và ch*t l!Bng c.. trên các h th<ng kênh sông c. Tuy nhiên.a k3t qu phC thu9c vào ch*t l!Bng s< li u +Du vào và giá tr..) là +<i x)ng thì nghi m s< c.. 2.a k3t qu qua m9t s< bài toán m-u +@ b o + m rOng k3t qu ph n ánh t!'ng +<i chính xác các qui lu%t v%t lí (vì ta chT tính gDn +úng) c.a s< li u +Du vào. v i.2 Các Mô hình t_ n+Bc ngoài +!Bc du nh%p vào Vi t nam theo con +!2ng các d( án (trong +ó các phDn m6m kèm theo +!Bc tính vào ti6n d( án.a bài toán (mi6n. n3u k3t qu tính không sai nhi6u vGi k3t qu th(c +o thì mô hình có th@ coi là +!Bc ki@m +.nh và hi u chTnh các tham s< (chlng h n h s< nhám trong mô hình thu# l(c) +@ có +!Bc l2i gi i t<t nh*t. c.nh và dùng +@ tính toán các k.. • Ki@m +.v) B+Bc 5: ThR tính +úng +=n c. t)c là ph i mua phDn m6m) ho c bOng con +!2ng c. tr ng thái ô nhiem h u c'. các kc s! và cán b9 kc thu%t th!2ng dùng m9t s< phDn m6m máy tính c. t +ó +9 chính xác c.ch b n khác nhau.a nó cdng +<i x)ng. s' +` và thu%t tóan gi i các h ph!'ng trình này l i khác nhau tùy thu9c tác gi c...

Trong khuôn khg c.Khi ph i tính cho bài toán lGn nh! PBSCL trong m9t th2i gian dài (mô ph5ng c m9t nim cho ld và c n) MIKE 11 +òi h5i nhi6u th2i gian tính trên máy không 8 .a Vi n DHI Pan M ch. tài li u +. P@ tính dòng ch y trong sông kênh MIKE 11 cdng sR dCng h ph!'ng trình Saint-Venant m9t chi6u và sR dCng s' +` sai phân 6 +i@m xen kb Q. K biên.a k3t qu nh! n`ng +9 có khi b. Trong modun AD +ã sR dCng ph!'ng pháp sai phân h u h n cho ph!'ng trình lan truy6n ch*t m9t chi6u vì th3 th!2ng g p hi n t!Bng khu3ch tán s< nh h!Kng +3n +9 chính xác c..a Abbott và Ionescu.. ho c khi không có ngu`n sinh v%t ch*t trong mi6n mà n`ng +9 trong mi6n cao h'n giá tr.ng m"i trên th? giBi ph i kf 2?n h6 mô hình MIKE. MIKE FLOOD dùng cho mô ph5ng ld. tg ch)c ch!'ng trình. mô +un tính m n. trong 2ó MIKE11 (vGi mô+un thu# l(c HD.…)..a hình +!Bc cho t i các m t c=t tính H.) nên ng!2i sR dCng không th@ c i biên. MIKE21 dùng cho bài toán n<i 1 chi6u và 2 chi6u trong m9t vùng nh5. h u hi u..nh khi ph i v%n hành công trình. Trong MIKE 11 +ã xét các công trình c<ng +%p phg bi3n. V6 b9 MIKE 11: MIKE 11 là phDn m6m thu9c h MIKE vGi modun tính dòng ch y HD và modun AD dùng cho tính lan truy6n ch*t (m n.) .Các ti n ích +Dy +.) Pây là b9 phDn m6m c. âm.… P@ sR dCng công cC GIS. Bangdales. y3u qua d( án ting c!2ng ning l(c cho các Vi n ngành n!Gc) nh! sau: + †u +i@m: . Nhìn chung nh ng !u nh!Bc +i@m c.) . +@ tính lan truy6n ch*t ô nhiem ph i dùng ECOLAB vGi các y3u t< lan truy6n ch*t t th*p tGi cao. DHI +ã +ào t o và chuy@n giao b n quy6n cho m9t s< c' quan ngành n!Gc thu9c B9 NN&PTNT.a b9 MIKE 11 (+!Bc sR dCng nhi6u K Vi t nam ch.PhDn n<i k3t vGi công cC GIS r*t m nh k@ c t o Database (M c dù ph i cDn thêm các phDn m6m GIS nh! ArcView hay ArcGIS.a D( án ting c!2ng ning l(c các Vi n Ngành n!Gc K Vi t Nam... de cho ng!2i sR dCng. ... H c. ECOLAB. trong MIKE 11 +ã dùng k3t hBp vGi b9 ArcView/Arcview GIS +@ tg ch)c c' sK d li u và bi@u dien k3t qu (thông qua các script bOng ngôn ng Avenue). vì v%y t<c +9 tính ch%m và cDn có kinh nghi m xR lý khi t o +i6u ki n ban +Du (hotstart file).Là phDn m6m th!'ng m i nên phDn giao di n r*t m nh. khi +ó ph i tr thêm ti6n và m*t th2i gian ch2 +Bi. + Nh!Bc +i@m: ..Thu%n ti n cho vi c gi i quy3t các bài toán v a và nh5...A.Không bi3t +!Bc phDn lõi (phDn thu%t toán. H ph!'ng trình sai phân +!Bc gi i tr(c ti3p và bOng ph!'ng pháp l p.. nghiên c)u cho d( án quy ho ch và qu n lý tài nguyên n!Gc và phòng ch<ng thiên tai t i nhi6u n!Gc trên th3 giGi nh! Nh%t B n.. ch*t l!Bng n!Gc AD. v%n t<c u +!Bc tính t i +i@m Q. +!Bc )ng dCng. . c%p nh%t mà ph i qua n'i bán.. M9t s< phDn m6m h MIKE khác nh! MIKEBASIN (dùng cho tính cân bOng n!Gc). Nhang mô hình dòng ch y và ch1t l+bng n+Bc có tính th+. tuy nhiên +ôi khi khi g p tr!2ng hBp không gn +. Thái Lan.

Wasp6 vv. P<i vGi các d( án qu<c t3 thì +ây cdng là các b9 phDn m6m th!'ng m i.Nhi6u nghiên c)u trong n!Gc +ã sR dCng mô hình MIKE11 +@ làm công cC tính toán thu# l(c và ch*t l!Bng n!Gc. y3u gi l i dòng chính).a du h c sinh ho c các d( án nh5 song ph!'ng..ng homc 2ào t"o) Các b9 phDn m6m khác nh! Duflow.2.. . Tuy phDn m6m này. cj 400 tri u +`ng Vi t nam cho m9t license) mŠi license. nh!ng ch!a cho k3t qu có th@ sR dCng +!Bc.a k3t qu tính. kinh phí +@ mua phDn m6m chuy@n giao. Sobek/Wendy. ho c cdng có phiên b n ch y n<i k3t máy tính trên m ng nh!ng giá thành cao h'n nhi6u. Nh! v%y khi mua MIKE 11 ho c ISIS ph i tr c ti6n b n quy6n c. ph i mua b n quy6n nên khi sR dCng th!2ng +!Bc c' quan c*p phDn m6m khuy3n cáo rOng 9 .. nhi6u liên k3t nh! PBSCL.. nh!ng du nh%p vào Vi t nam thông qua các d( án có th@ chuy@n giao công ngh nh! Ch!'ng trình WUP nói trên +ây. +!Bc sR dCng trong ch!'ng trình sR dCng n!Gc (WUP) c. phDn m6m ISIS +ã +!Bc sR dCng cho PBSCL K d ng m ng kênh sông +!Bc +'n gi n hoá r*t nhi6u (b5 m ng kênh c*p 2. phDn m6m ISIS cdng sR dCng h ph!'ng trình SaintVenant m9t chi6u cho dòng ch y và ph!'ng trình lan truy6n ch*t m9t chi6u cho m n. + c bi t cho các bài toán lan truy6n ch*t (m n.a ISIS cdng r*t ch%m và cdng k3t hBp vGi ArcView +@ n<i k3t vGi GIS và Database. chT dùng +!Bc cho m9t máy tính.a k3t qu tính.+!Bc du nh%p qua các các con +!2ng c. 2.a U# H9i sông Mê Công.) nhi6u khi không + m b o do b n ch*t thu%t toán +!Bc sR dCng (khu3ch tán s< d-n +3n n`ng +9 âm ho c n`ng +9 sát biên lGn h'n biên khi không có ngu`n trong mi6n) . trong ISIS sR dCng s' +` sai phân Preissmann cho dòng ch y và lan truy6n m n. ISIS: B9 phDn m6m này c.Telemax.án hk trb song ph+. Nh!ng sau khi hoàn thành d( án không chuy@n giao công ngh +!Bc vì các c' quan h!Kng lBi t d( án không có b n quy6n sR dCng MIKE11 và d( án cdng th!2ng không có +.a Công ty Halcrow và tr!2ng Wallingford ph<i hBp xây d(ng. Khác vGi MIKE 11. MŠi m9t n!Gc thành viên có +!Bc 2-3 license. B. Nhóm mô hình phi th+.a ArcView. Cdng nh! MIKE 11 phDn m6m ISIS ch!a có kh ning tính m n trong +`ng. Vì là phDn m6m th!'ng m i. +<i vGi Vi t Nam. + c bi t là phDn tính m n. Qual2-E. DO. ISIS cdng có phDn giao di n khá +Œp và ti n dCng. tny nhiên cdng b9c l9 m9t s< y3u +i@m và khó khin khi gi i quy3t bài toán trên ph m vi r9ng. BOD. Trong khuôn khg c.Vì là phDn m6m th!'ng m i nên giá thành r*t +=t (MIKE11+ECOLAB giá 18000EU.thu%n ti n cho giai +o n ch y hi u chTnh vì ph i ch y r*t nhi6u lDn mGi hi u chTnh +!Bc m9t tham s< nên t<n th2i gian ch y trên máy. +@ t o +i6u ki n ban +Du (hotstart file) +òi h5i nhi6u kinh nghi m và th!2ng ph i xu*t phát t b!Gc th2i gian nh5.2. P c bi t các lŠi v6 +9 chính xác c.a ch!'ng trình WUP. .P9 chính xác c. d ng khoá c)ng. Mô +un ch*t l!Bng n!Gc v-n ch!a +!Bc thR nghi m nên ch!a có k3t qu +ánh giá cC th@. H'n n a. Gi<ng nh! b9 MIKE11. + c bi t v6 m n. ch.ng m"i (theo nghia Vi%t nam ch+a ph i mua mà có 2+bc qua các con 2+jng khác nhau nh+ d.. T<c +9 tính tóan c. ch!a th!'ng m i hoá nh! MIKE .

STOWA và tr!2ng P i h c nông nghi p Wageningen. +ã n<i k3t vGi công cC GIS. các xR lý + c bi t.. Vì +ây là phDn m6m thi3t k3 ch. VRSAP +ã +!Bc Phân vi n Kh o sát Quy ho ch Th. thi3t di n kênh sông ph i +6u d ng hình thang..Hà lan. phát tri@n. DO. Duflow cdng gi i quy3t các bài tóan lan truy6n ch*t trong kênh sông có các công trình. sR dCng n!Gc.có th@ ch*p nh%n m9t s< r.a Qual2-E là chT áp dCng cho m ng sông +'n gi n có d ng hình cây (không áp dCng cho m ng sông d ng m ch vòng). P i h c công ngh Delft.T o. do c< PGS Nguyen nh! Khuê phát tri@n sau +Bt th(c t%p t i Hà Lan vào nim 1978. mã ngu`n (code) +@ có th@ +áp )ng +!Bc các yêu cDu tính tóan cC th@.. 2. Duflow và Qual2-E: SOBEK: PhDn m6m này do Delft. S' +` sai phân 4 +i@m c. nh h!Kng bKi hi n t!Bng khu3ch tán s<.a Preissmann +ã +!Bc sR dCng cho bài tóan th. Ph!'ng trình lan truy6n ch*t m9t chi6u +!Bc gi i bOng ph!'ng pháp sai phân. +@ khi cDn thi3t. k3t qu tính v-n b.y l(c m ng kênh sông. Qual2-E: PhDn m6m này do c' quan b o v môi tr!2ng c.i ro gây thi t h i do không +!Bc +ào t o.3 Mô hình trong n+Bc: Do các yêu cDu c. y3u cho gi ng d%y và +ào t o. Pã sR dCng h ph!'ng trình SaintVenant 1 chi6u cho dòng ch y trong kênh sông (trong ph!'ng trình có k@ s< h ng gió và nh h!Kng c.y tri6u Duflow: Pây là phDn m6m +!Bc phát tri@n bKi Vi n th..a th(c tien quy h ach và sR dCng tài nguyên n!Gc. +ây là b9 phDn m6m +!Bc xem là +Du tiên cho tính tóan th.). ch. Vì không có mã ngu`n nên không hi@u +!Bc h3t phDn lõi bên trong xR lý ra sao (nh! thu%t tóan.y l(c (IHE) c. nh!ng do b n ch*t c.a Mc (EPA) phát tri@n và +ã +!Bc sR dCng r9ng rãi K Mc và m9t s< n!Gc châu Âu. +. ld. Các y3u t< ô nhiem +!Bc mô ph5ng bOng ph!'ng trình lan truy6n ch*t 1 chi6u có k@ tGi quá trình bi3n +gi sinh hóa c.y tri6u.a th..y l(c.a l!Bc +` sai phân...a Hà lan.2 chi6u.a góc nh%p l!u). có th@ t( sRa +gi và c%p nh%t thu%t tóan. Có th@ xét qua phDn m6m Sobek. Duflow +!Bc thi3t k3 +@ sR dCng cho nhi6u mCc tiêu (tính tri6u. Các b9 phDn m6m do các cán b9 trong n!Gc +!Bc nh=c tên và áp dCng nhi6u cho các d( án trên 2 P`ng bOng g`m: VRSAP. Duflow có giao di n +` h a ti n dCng.u nh h!Kng c. nhi6u chuyên gia trong n!Gc ph i t( xây d(ng các b9 phDn m6m. Các phDn m6m này có ngu`n g<c t châu Âu (ho c Mc) vGi +i6u ki n sông ngòi khác hln +i6u ki n Vi t nam (chlng h n K Vi t nam m ng kênh sông có d ng m ch vòng ph)c t p.a hình +!Bc cho t i các +i@m tính H.. t%p hu*n và không hi@u bi3t nh ng h n ch3 c.a mô hình nên khi áp dCng gây lŠi.y lBi Nam b9 (Nay là Vi n 10 .a th. Nh!Bc +i@m c.) và ch!a +!Bc áp dCng cho các bài toán lGn và ph)c t p nh! PBSCL.). Nit'.u nh h!Kng c. cho nên khi sR dCng cho các bài tóan lGn cDn có c i biên. m c dù có các l(a ch n các s' +`. Qual2-E +ã +!Bc du nh%p vào Vi t Nam qua m9t s< d( án. hay hình ch nh%t và không ch. có +i@m H và +i@m Q. Ph<t pho.a các ch*t ô nhiem. Qual2-E cdng sR dCng h ph!'ng trình Saint-Venant và lan truy6n ch*t m9t chi6u và gi i bOng ph!'ng pháp sai phân và có th@ sR dCng cho nhi6u y3u t< ô nhiem (BOD.) cho nên không ph i khi nào cdng sR dCng +!Bc các phDn m6m nêu trên. SOBEK cdng sR dCng l!Bc +` sai phân xen kb gi<ng nh! MIKE11. g`m phDn dòng ch y và tính tóan ô nhiem 1.

PhDn tính m n cdng dùng ph!'ng pháp phân rã nh!ng chi ti3t c. .a thu%t tóan.a VRSAP (khi ch!a nâng c*p): .Kh ning n<i k3t vGi công cC GIS và Database ch!a m nh . VRSAP +!Bc nhóm mô hình c. TS Nhân có thêm phDn tính dòng ch y xi3t bOng ph!'ng pháp sóng +9ng h c. P i h c Bách khoa Tp.T<c +9 tính còn ch%m do ph i tính l p .Cách tg ch)c s< li u cDn +!Bc nâng c*p . k@ c sR dCng cho các d( án qu<c t3 (thu# l(c. m c dù +@ hi@u +!Bc source codes không ph i de dàng.a PBSCL m c dù ph i tính riêng ld ki t. SAL (hay SALBOD) c.Có ch!'ng trình ngu`n. Pây là phDn m6m d(a trên s' +` sai phân hi n. +ã +!Bc nghi m thu 2007. MK4 c. Pây là phDn m6m mang tính h c thu%t nhi6u h'n và ch. KOD1 c.a MK4 khá t<t.a Vi n Quy ho ch Th. NEDECO 1991). Tr!Gc +ây khi t<c +9 xR lý c.y lBi mi6n Nam hoàn thi n dDn trong quá trình áp dCng. h th<ng sông Sài gòn-P`ng Nai-Th. do tác gi ít công b< v6 thu%t toán nên khó +ánh giá.Páp )ng +!Bc các yêu cDu tính toán cho các bài toán lGn c.Giao di n còn +'n gi n và ch!a +Œp . y3u là m n) còn g p khó khin nh! +ánh giá c. PhDn giao di n c. Do PGS Khuê +ã m*t. thay +gi.a máy tính còn ch%m thì thu%t toán hi n còn h u ích. KOD1 ch. PhDn giao di n.a GS-TS Nguyen T*t P=c. GDn +ây.a th3 k# 20 (vGi các phiên b n khác nhau qua quá trình hòan thi n) và +ã +!Bc áp dCng cho nhi6u d( án lGn trên PBSCL. v i. M9t s< !u nh!Bc +i@m c. c dòng ch y và lan truy6n ch*t ch!a th*y tác gi công b< chi ti3t. PhDn c i ti3n VRSAP +@ thành VRSAP-SAL sb +!Bc trình bDy trong phDn d!Gi.a PGS-TS Lê Song Giang. Tuy 11 .y lBi sR dCng.a GS-TSKH Nguyen Ân Niên. H` Chí Minh.a TS Nguyen H u Nhân: Pây là phDn m6m mGi +!Bc xây d(ng trong m9t s< nim gDn +ây. y3u dùng trong gi ng d%y.Quy ho ch Th. chua phèn).PhDn tính ch*t l!Bng n!Gc (ch. . tuy nhiên trên vùng núi có nh ng + an v a ch y xi3t. ô nhiem. HydroGis cdng gi i h ph!'ng trình Saint-Venant m9t chi6u bOng s' +` sai phân Preissmann. có th@ hi@u thu%t toán và có th@ ch. phDn nâng c*p và hoàn thi n trong n<i k3t vGi GIS +!Bc giao cho PGS Nguyen T*t P=c + m nhi m và +ã có báo cáo qua m9t +6 tài NCKH c*p B9 nim 2005. SAL cdng gi i h ph!'ng trình Saint-Venant m9t chi6u bOng s' +` sai phân Preissmann. vi c áp dCng cho các bài toán th(c t3 lGn còn h n ch3. và +ang trong giai +o n phát tri@n. Tuy nhiên. +9ng sRa ch a.y lBi mi6n Nam) sR dCng cho nhi6u d( án quy ho ch c d( án trong n!Gc và qu<c t3. HydroGIS c. nh!ng gi i tr(c ti3p h sai phân bOng ph!'ng pháp l p nên t<c +9 tính tóan ch!a nhanh. M c dù th2i gian tính nhanh nh!ng nhi6u khi g p v*n +6 cân bOng toàn cCc nh h!Kng tGi +9 chính xác c. m n. n<i k3t GIS và Database +ang trong giai +o n nâng c*p và hoàn thi n. phDn n<i công cC GIS.a Vi n Khoa h c th. P@ k3t hBp vGi phDn vb tác gi +ã thêm m9t s< +i@m tính trung gian.a k3t qu .a NEDECO (Xem tài li u So sành SAL và VRSAP. demo k3t qu và giao di n khá t<t. v a ch y êm thì ph!'ng pháp sóng +9ng h c không áp dCng +!Bc. SAL +!Bc xây d(ng t nh ng nim 80 c. y3u +!Bc m9t s< cán b9 c.

n<i k3t vGi công cC thông tin +. qua quá trình áp dCng cdng +ã +!Bc hoàn thi n dDn k@ c thu%t toán và ch!'ng trình..a SAL là phDn giao di n. v%n t<c.) Nh!Bc +i@m c..a SAL là c' sK chính trong c i ti3n VRSAP cho nên có tên VRSAPSAL. T khi ra +2i ch!'ng trình này +ã +!Bc các kc s! trong n!Gc sR dCng r9ng rãi và thành công cho nhi6u d( án qui ho ch tài nguyên n!Gc trên +`ng bOng sông H`ng và +`ng bOng sông CRu long bao g`m c các d( án do n!Gc ngoài tài trB. phèn. Các ch!'ng trình tính trong n!Gc cdng có nh ng !u nh!Bc +i@m riêng.y lBi mi6n Nam (10/1996 +3n 1/2009) +ã nhi6u lDn hŠ trB. ho c áp dCng theo nghSa thR nghi m. gn +. c i ti?n Ch!'ng trình máy tính mang tên VRSAP c. ch!'ng trình VRSAP +ã +!Bc hoàn thi n dDn t ch y trên môi tr!2ng DOS chuy@n sang môi tr!2ng WINDOWS.a SAL cho k3t qu hBp lý.a lý (GIS).) tính +!Bc +9 m n và m9t s< y3u t< c. 12 . nâng c*p mang tên VRSAPSAL là mong mu<n s( k3 th a và phát tri@n.a ch*t l!Bng n!Gc (ô nhiem h u c'. PhDn tính m n (và ch*t l!Bng n!Gc) c.. tr!Gc tiên dùng các công th)c truy +ugi +@ +!a v6 gi i h ph!'ng trình có >n s< chT là m(c n!Gc t i nút hBp l!u và sR dCng thu%t tóan gi i ma tr%n th!a nên t<c +9 tính tóan nhanh.. d( án qui ho ch và ki@m soát ld châu thg sông Mê Công do công ty KOICA c. m n lan truy6n tGi +âu tính tGi +ó nên ti3t ki m th2i gian tính. V6 c' b n ch!'ng trình VRSAP +ã +áp )ng +!Bc các yêu cDu tính toán.a GSTS Nguyen T*t P=c ra +2i vào nh ng nim 80. khKi +Du t 1978. l!u l!Bng. NEDECO 1991)... PhDn này +ang trong quá trình xây d(ng và hoàn thi n. n`ng +9 âm. n!Gc làm mát. t o +i6u ki n +@ GSTS Nguyen T*t P=c là m9t trong các chuyên gia hàng +Du c. Ch!'ng trình máy tính mang tên SAL (hay SALBOD) c.nhiên trong SAL +ã dùng ph!'ng pháp tuy3n tính hóa nên không cDn gi i l p.3 Mô hình VRSAP và nhang yêu c^u nâng c1p.a Vi t nam mà K m)c +9 châu thg (chlng h n c Vi t Nam và Cim pu chia) và ph i mô t vGi th2i gian dài và vGi các k..a Vi n +i sâu tìm hi@u +ánh giá.nh trong d( án Quy ho ch tgng th@ PBSCL (Xem so sánh SAL và VRSAP.a c< PGS Nguyen nh! Khuê.y l(c cùng nhóm chuyên gia mô hình c.nh và +ã +!Bc chuyên gia n!Gc ngoài th>m +.ch b n ph)c t p v6 v%n hành các h th<ng c<ng +%p. Dùng SAL có th@ tính +!Bc các y3u t< dòng ch y (m(c n!Gc. k3t n<i GIS và Databse. M t khác trong SAL. kích cj c. Ngòai ra còn có m9t s< phDn m6m khác do m9t s< tác gi trong n!Gc phát tri@n trong khuôn khg các lu%n án ho c các nghiên c)u riêng lŽ và còn ít +!Bc áp dCng cho các bài tóan th(c t3. PhDn h c thu%t c. +`ng th2i c< g=ng v%n dCng các thành t(u tin h c và h c cách giao di n c. không chT K m)c +9 P`ng bOng c. Ch!'ng trình c i ti3n.a các bài toán qui ho ch cdng ting dDn.a n!Gc ta v6 th. Trong th2i gian tôi làm qu n lý Vi n Quy ho ch Th. tuy nhiên do nhu cDu phát tri@n.a các phDn mêm n!Gc ngoài. Trong quá trình áp dCng. !u khuy3t 2 mô hình VRSAP và SAL +@ nâng c*p lên tDm cao mGi. 2..a Hàn Qu<c th(c hi n. nh! d( án qui ho ch tgng th@ P`ng bOng sông CRu Long do NEDECO (Hà Lan) th(c hi n. PhDn lan truyên ch*t trong SAL sR dCng ph!'ng pháp phân rã và gi i ph!'ng trình t i thuDn túy bOng ph!'ng pháp + c tr!ng k3t hBp vGi n9i suy spline nên b o + m không b. dùng cho tính toán thu# l(c m ng kênh sông.

VGi hDu h3t các s' +` khác.nh. trong nhi6u tr!2ng hBp. nghSa là biên +9 dao +9ng m(c n!Gc chT cj 6m. t +ó ting th2i gian tính toán. +@ cho s< li u +. chlng h n nhánh sông KongPong Cham +3n Kratie. vì v%y sau khi hi u chTnh mô hình. không theo m9t quy lu%t ch t chb nh*t +. VGi ô ru9ng kín trong VRSAP cdng có khó khin này nh!ng +!Bc kh=c phCc bOng cách x3p ch`ng các ô ru9ng.5m).a hình các m t c=t. v%n t<c t i m t c=t.nh 13 c*p +. M9t +o n sông trong th(c t3 +!Bc giGi h n bKi 2 m t c=t ngang sông. tuy ngày nay s( phát tri@n c. HL ph Nng trình xu t phát: Các phDn m6m tính tóan th. P@ tính bài toán ld PBSCL (tùy thu9c l ai máy) cdng có khi m*t m9t vài gi2 máy tính. và vGi các bài tóan lGn làm ting th2i gian tính tóan trên máy.a hình m t c=t sông. các s< li u +o + c g<c +!Bc sR dCng. Pi@m này sb +!Bc c i ti3n.a + an ra sao n3u không ph i ng!2i xR lý ban +Du ho c ng!2i hi u chTnh mô hình. Trong VRSAP c< +.3. nâng c1p trong VRSAP: C u trúc s7 liLu: S< li u +. còn cách xR lí +@ tính tóan phC thu9c vào t ng thu%t tóan mà không thay +gi s< li u g<c. nh!ng trong VRSAP.a hình trong VRSAP +!Bc nh%p vào theo t ng + an. i mctb i+1 Hình 5: M t c=t trung bình trong VRSAP Quá trình xR lý và l*y m t c=t trung bình này phC thu9c vào ch. Trong VRSAP sR dCng m9t d ng ph!'ng trình có ch)a nhi6u h s< mà v6 m t th(c hành sb ting +9 ph)c t p và thêm nhi6u phép tính.5m. mŠi c*p th!2ng cách nhau 0. s< c*p n!Gc cho c sông và ru9ng phC thu9c vào kh ning s< li u T7c tính toán: Trong VRSAP dùng ph!'ng pháp l p và gi i tr(c ti3p h ph!'ng trình + i s< có >n s< là m(c n!Gc t i t*t c các m t c=t trên h th<ng nên b%c ph!'ng trình lGn. nh! v%y cDn dùng tGi 41 c*p m(c n!Gc (mŠi c*p cách nhau 0. 13 . +@ trong tr!2ng hBp cDn thi3t có th@ +<i chi3u trK l i. M t khác khi tính tóan ch*t l!Bng n!Gc cDn có tr!2ng v%n t<c t i i và i+1 trong VRSAP sb chT tính +!Bc v%n t<c trung bình + an mà không có giá tr. P@ ph.1 Các 2ifm c^n c i ti?n. +.a hình. khó hình dung +!Bc m t c=t th(c t3 c. khi nh%p vào tính tóan chT dùng m9t m t c=t trung bình (mctb nh! hình 5) d(a trên m t c=t +o + c th(c t3 i và i+1 t i 2 +Du + an [i. nhi6u khi sai th(c t3.y l(c +6u sR dCng h ph!'ng trình Saint-Venant m9t chi6u d!Gi các d ng khác nhau.2. Dùng m t c=t trung bình + an sb khó cho tg ch)c liên k3t và truy c%p vGi c' sK d li u (CSDL) +. s( bi3n +gi c. quan c. i+1]. quan ng!2i xR lý s< li u.a m(c n!Gc trong VRSAP-SAL có th@ cho +.a ng!2i l%p thu%t tóan.a máy tính +ã +áp )ng khá t<t t<c +9 tính tóan. n3u ngòai giGi h n này trong VRSAP ph i th(c hi n ng ai suy theo ch. m(c n!Gc bi3n +gi cj 20m (t mùa khô sang mùa ld).

trong ph!'ng trình liên tCc +!Bc l*y gi<ng s' +` Preissmann còn trong ph!'ng trình chuy@n +9ng l i l*y >n hòan tòan mà không th<ng nh*t nh! s' +` Preissmann. Trong VRSAP-SAL kh=c phCc nh!Bc +i@m này bOng cách sR dCng ph!'ng pháp phân rã vGi ph!'ng pháp + c tr!ng +@ gi i ph!'ng trình t i. Không b o + m s( phù hBp pha lan truy6n. bOng 6 c*p di n tích) +!Bc n<i vGi m9t nút ho c m9t + an sông.a ch*t lan truy6n. nh! n`ng +9 âm ho c cao h'n giá tr. Ô ru9ng n<i chT vGi 1 + an trong VRSAP R1 R2 Ô ru9ng R1 và R2 có th@ n<i vGi nhau và +`ng th2i vGi nhi6u + an trong VRSAP-SAL Hình 6: Cách liên k3t ô ru9ng vGi + an sông. Tính tóan lan truyUn ch t: Trong VRSAP +ã có phDn tính m n (và b=t +Du thR nghi m vGi bài tóan ch*t l!Bng n!Gc) bOng s' +` sai phân trung tâm. Yêu cDu tính tóan vGi các sông vùng núi b=t +Du gia ting.a Dronker. biên khi không có các ngu`n bên trong mi6n. Khi l*y n!Gc t!Gi (trong mùa c n) cdng +!Bc g=n vGi nút sông. hi n t!Bng này +ôi khi làm m*t ý nghSa v%t lý c..a hình ô ru9ng (ch) không ph i 6 c*p nh! trong VRSAP). Tính thuS l c cho các sông vùng núi (ch3 +9 ch y xi3t). nh!Bc +i@m này. PhDn này cdng +!Bc t%p trung c i ti3n. chlng h n + o hàm theo th2i gian. 14 . vGi s' +` này cùng m9t s< h ng. T*t nhiên. Nh ng h n ch3 này nh h!Kng +3n k3t qu tính tóan. khi ld tràn các ô ru9ng l i có th@ n<i vGi nhau ch) không chT n<i vGi sông (+@ gi i quy3t khó khin này trong VRSAP t o các kênh gi . c n +áy). và nh! v%y m9t s' +` có th@ tính +`ng th2i c n và ld.Các s' +` sai phân dùng +@ gi i ph!'ng trình lan truy6n ch*t m9t chi6u +6u g p hi n t!Bng khu3ch tán s<. nh!ng vào mùa khô các kênh gi th!2ng b. ting thêm s< c*p n!Gc mô t +. các ô ru9ng có th@ n<i vGi nhau. HiLn t ng m t n ?nh s7 trong tính toán và v%n hành công trình: Pây là +i@m th!2ng g p trong các phDn m6m. khi m(c n!Gc d!Gi các ng!jng tràn thì n!Gc không ch y. Các phDn m6m lGn nh! MIKE 11 hay ISIS cdng b. SN R s7: Trong VRSAP sR dCng s' +` sai phân >n c. Trên th(c t3 bao quanh mŠi ô ru9ng có r*t nhi6u + an và nút sông.Cách mô ph(ng và ghép n7i các ô ru ng: Trong VRSAP mŠi ô ru9ng hK ho c kín (bi@u th.a k3t qu tính tóan. Do +ó cDn th(c hi n c i biên +@ b o + m tính b o toàn c. Do K Vi t nam hDu h3t là các sông +`ng bOng (sông H`ng. hay P`ng bOng sông CRu Long) nên các phDn m6m chT quan tâm tGi ch3 +9 ch y êm. vì th3 cDn ph i xem xét bg xung thêm ch3 +9 ch y xi3t trong quá trình tính tóan. ô ru9ng vGi ô ru9ng Trong VRSAP-SAL th(c hi n thay +gi thu%t tóan +@ có th@ cho m9t ô ru9ng n<i vGi nhi6u + an.

Nh n xét: Rõ ràng di n tích ph i n i suy b c 2. thu%t khác nhau tùy thu9c ng!2i sR dCng +@ +!Bc k3t qu mong mu<n. ”1. D!Gi +ây là tóm t=t c' sK lý lu%n v6 sai s< gi a n9i suy tuy3n tính và n9i suy +úng (b%c 2) trong khi tính di n tích. . Khuê +ã dùng t# l tuy3n tính nên d-n tGi làm ting di n tích nh! gi i thích d!Gi +ây b* h = = b* = . Vì th3 di n tích n9i suy th!2ng lGn h'n di n tích th(c t3. khi Z>Zmin. 2 2 = 2 + (T 1) T +1 Hay a = . T= Bi +1 . Tuy nhiên. Tuy nhiên công th)c n9i suy di n tích ph i nh! sau: Tính chi6u r9ng b: B b H Zmin h Zday Bi+1 B* H b b* h h(b + Bi ) H ( Bi + Bi +1 ) a= . ( = FA. Bi a = A a= b + Bi = Bi +1 + Bi 2 Bi + ( Bi +1 Bi ) Bi +1 + Bi A Bi 2 + (T 1) A= T +1 A 2 + (T 1) 2(1 ) . Khi m(c n!Gc th*p h'n Zmin thì coi phDn m t c=t ngang d!Gi Zmin nh! m9t tam giác +@ n9i suy: b h = = b = . VGi ký hi u = = + T +1 T +1 Nh! v%y khi =1 thì =1 Trong công th)c trên n3u T=1 (hình ch nh%t) thì a = A 15 .B ( = FA) B H Trong +ó FA (= ) là t# l chi6u cao 2 tam giác nh! cách quy !Gc trong code ch!'ng trình VRSAP a b.M t s7 i m khác: Trong VRSAP còn có m9t sai sót v6 vi c dùng n9i suy tuy3n tính cho di n tích theo c*p n!Gc (th(c t3 là n9i suy c*p 2). Th ng thì ít khi m'c n (c xu)ng d ói Zmin cho nên sai ss tính toán cu PGS Khuê có thf ch1p nh(n 2+bc trong tr+jng hbp m-c n+Bc d+Bi Zmin.FA) Di n tích: A B. A= . PGS. d-n +3n m(c n!Gc th!2ng th*p h'n m(c n!Gc th(c và trong hi u chTnh cDn làm các th.H a = A.h = = . +@ tính di n tích.B* ( = FA) * B H Bi +1 Bi hay b* = 2 T +ó b = ( Bi +1 Bi ) + 2b* = Bi + ( Bi +1 Bi ) Pây là công th)c n9i suy tuy3n tính cho chi6u r9ng.

chlng h n t lòng kênh lên baS trong bài toán ld.5 10 1.5 3 1.15 10 1.69 Nh! v%y.8 3 1. Chlng h n m9t l!Gi sông sau khi khR lo i 2 sb còn l i nh! hình vb và có 2 cách khR lo i 3 nh! sau: i) Cách 1: Nút khR i 4 12 5 7 16 14 13 Nút hi u chTnh j k 12 13 13 6 6 6 6 5 5 6 16 15 13 15 12 4 5 6 13 14 16 15 16 . V1n 2 gi i ph+.02 2 1. Nh! v%y công th)c c.ng trình 2"i ss 2f tính m-c n+Bc t"i các nút K3t qu gi i trong VRSAP phC thu9c vào trình t( khR.33 0.14 2 1.04 5 2. v*n +6 này +ã +!Bc kh=c phCc sRa l i cách n9i suy di n tích bOng cách tính di n tích nh! 1 hình thang.2 B ng bên là giá tr. phép n9i suy trên làm ting di n tích. 0.63 0. Tuy nhiên. ting di n tích do n9i suy bOng tuy3n tính T 1/ T 1/ T 1/ 2 1.36 1. Vi c gia ting này chT có nh h!Kng khi có bi3n +gi lGn v6 chi6u r9ng.a PGS Khuê chT +úng vGi hình ch nh%t còn vGi tr!2ng hBp b*t k• di n tích +ã +!Bc ting lên 1/ lDn. + c bi t khi có bãi (t)c T lGn).5 1. khR t +'n gi n +3n ph)c t p.07 10 2.07 1.2 1. Trong hình bên phDn di n tích gia ting +!Bc tô +%m. PGS.11 5 1.2 5 1.Trong tính toán. Khuê l*y: a = A .

khi 17 . chân +!2ng + c tr!ng qua các giá tr.ii) Cách 2: Nút khR i 4 16 7 15 14 12 5 Nút hi u chTnh j k 12 15 6 13 13 13 13 5 7 15 6 6 5 6 VGi 2 cách khR này có th@ cho k3t qu không gi<ng nhau do sai s< làm tròn trong máy tính C i ti?n cách tính mmn (và lan truy n ch1t): Ph!'ng trình t i khu3ch tán m9t chi6u là c' sK +@ tính m n và m9t s< y3u t< c. y3u bKi dòng ch y. khi dòng ch y êm thì cDn cho t i mŠi +Du biên m9t +i6u ki n biên (m9t +Du cho H. quá trình dispersion (phân tán do s( phân b< không +6u trên m t c=t ngang) chT +óng vai trò th) y3u hay vai trò hi u chTnh. Xem phDn so sánh các ph!'ng pháp s< áp dCng cho bài tóan ch*t l!Bng n!Gc trong phDn C. khi dòng ch y xi3t thì ph i cho 2 +i6u ki n biên t i biên có +!2ng + c tr!ng +i vào trong mi6n. Trong vùng nh h!Kng tri6u. + c bi t +<i vGi các sông su<i mi6n núi. +ã bi3t t i các +i@m l!Gi. biên. Tính dòng ch y xi?t: Trong th(c t3 tính tóan. không b o toàn kh<i l!Bng ho c các giá tr. Ph!'ng pháp +!2ng + c tr!ng áp dCng cho ph!'ng trình t i thuDn túy cho phép b o tòan ch*t lan truy6n vGi +i6u ki n xác +. Có th@ th*y phép sai phân trung tâm cho k3t qu sai c v6 pha l-n biên +9. có nghSa là lúc dòng ch y êm. ta g p các tr!2ng hBp dòng ch y hŠn hBp.nh ch. ph!'ng pháp + c tr!ng vGi n9i suy spline b%c 3 cho k3t qu khá t<t.a ch*t l!Bng n!Gc trên m ng kênh sông. +9 m n âm ho c lGn h'n giá tr. Khi kh o sát s< +i6u ki n biên c. Tuy nhiên. m t khác cdng do ph!'ng pháp + c tr!ng. ho c cho H c 2 +Du).a ph!'ng trình Saint-Venant m9t chi6u bOng ph!'ng pháp +!2ng + c tr!ng +ã +i +3n k3t lu%n rOng. cho nên gi m +áng k@ th2i gian tính tóan. vGi m9t nhánh sông +'n. ho c không b o toàn pha lan truy6n. biên. m9t +Du cho Q. n`ng +9 sát biên lGn h'n giá tr.nh chính xác chân +!2ng + c tr!ng và n9i suy các giá tr. phép sai phân theo h!Gng gi +!Bc pha nh!ng sai biên +9. Khi gi i s< ph!'ng trình t i thuDn tuý bOng các ph!'ng pháp sai phân +6u g p v*n +6 khu3ch tán s< +ôi khi sinh ra n`ng +9 âm. lúc dòng ch y xi3t và có lúc dòng ch y chuy@n ti3p gi a êm và xi3t. m n lan truy6n +3n +âu mGi ph i tính +3n +ó. VGi thu%t tóan + c tr!ng trong VRSAP-SAL không bao gi2 b. quá trình lan truy6n (m n ho c ô nhiem) quy3t +.

Cá nhân tôi nh%n th*y có 3 mô hình th.nh s< t<t h'n s' +` 4 +i@m. SAL c.y l(c trong n!Gc r*t +áng quan tâm xem xét. + c bi t vGi dòng chuy@n ti3p t êm sang xi3t (s< Frut = 1). 18 . +ánh giá K trên qua tham kh o các ngu`n t! li u K trong và ngoài n!Gc và nh%n th)c riêng c. VGi !u +i@m này ta thay +gi ph!'ng trình chuy@n +9ng c. sR dCng nh! VRSAP c. 3 m 5 B 2 Q .a ng!2i vi3t bài này nên không th@ tránh kh5i nh ng sai sót.a GSTSKH.a ph!'ng trình SaintVenant bOng cách thêm vào m9t nhân tR và tùy thu9c s< Frut mà ta cho nhân tR này các giá tr. gA3 VGi cách thay +gi này s' +` và thu%t tóan v-n +!Bc gi nguyên.a h ph!'ng trình Saint-Venant) gn +. nh! sau: Q Q2 + t x A trong +ó s< Frút Z gAQ Q + gA + =0 x K2 Fr = .a GSTS Nguyen T*t P=c và mô hình KOD c.dòng ch y chuy@n ti3p t ch y êm sang ch y xi3t thì s' +` 4 +i@m không th@ áp dCng +!Bc vGi h Saint-Venant. Khi tính tóan dòng ch y không d ng. mong ng!2i + c l!Bng th). 1 Frm khi Fr 1 . KvT LUxN VÀ KIvN NGHy Các phDn nh%n xét.TS Nguyen Nh! Khuê. tuy nhiên tùy thu9c s< Frut mà có th@ tính s< h ng quán tính hay b5 s< h ng này. Anh hùng lao +9ng Nguyen Ân Niên. m 1 =! #0 khi Fr > 1.a PGS. vGi B là chi6u r9ng và A là di n tích ch y. và thu%t tóan trK nên m6m dŽo. ng!2i ta th*y rOng s' +` khu3ch tán (b5 +i s< h ng quán tính trong ph!'ng trình chuy@n +9ng c.

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->