P. 1
Bai Giang Lam Nghiep Xa Hoi

Bai Giang Lam Nghiep Xa Hoi

|Views: 92|Likes:
Được xuất bản bởimouseprao

More info:

Published by: mouseprao on Dec 26, 2010
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/26/2010

pdf

text

original

Bμi gi¶ng

LÂM NGHIÊP XÃ HÔI ÐAI C−ONG


















ii

Bμi gi¶ng
LÂM NGHIÊP XÃ HÔI ÐAI C−ONG



Biªn tËp:
ThS. Vâ V¨n Thoan
TS. NguyÔn B¸ Ng·i



C¸c t¸c gi¶:
ThS. GVC. Vâ V¨n Thoan, KS. §Æng H¶i Ph−¬ng - §¹i Häc N«ng L©m Tp. HCM
TS. B¶o Huy, ThS. Lª ThÞ Lý - §¹i Häc T©y Nguyªn
KS. GVC. NguyÔn Thanh Thù , ThS. Hå §¾c Th¸i Hoμng - §¹i häc N«ng L©m HuÕ
TS. NguyÔn B¸ Ng·i, TS. §Æng Tïng Hoa - §¹i Häc L©m nghiÖp ViÖt Nam
KS. Hå Ngäc S¬n, ThS. NguyÔn V¨n M¹n - §¹i Häc N«ng L©m Th¸i Nguyªn
TS. Ph¹m Quang Hμ - ViÖn Thæ Nh−ìng N«ng Ho¸




Hμ Néi - Th¸ng 7 n¨m 2002

i
MUC LUC

Lêi nãi ®Çu
i
Danh môc c¸c tõ viÕt t¾t
ii
PhÇn më ®Çu
1
Ch−¬ng 1: Tæng quan vÒ L©m nghiÖp x· héi
5
Bμi 1: Bèi c¶nh ra ®êi cña L©m nghiÖp x· héi 6
Bμi 2: Kh¸i niÖm vÌ L©m nghiÖp x· héi 19
Ch−¬ng 2: HÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
L©m nghiÖp x· héi
30
Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn L©m nghiÖp x· héi 31
Bμi 4: T×nh h×nh thùc hiÖn chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x·
héi
47
Ch−¬ng 3: HÖ sinh th¸i nh©n v¨n trong L©m nghiÖp x· héi 61
Bμi 5: Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
Bμi 6: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong L©m nghiÖp x· héi
Bμi 7: KiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn
Bμi 8: Giíi trong L©m nghiÖp x· héi
62
78
87
100
Ch−¬ng 4: TiÕp cËn cã sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi 123
Bμi 9: Sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi 124
Bμi 10: Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia
142
123
Lêi nãi ®Çu
Tõ n¨m 1992, m«n häc L©m nghiÖp x· héi ®−îc ®−a vμo gi¶ng d¹y ë c¸c Tr−êng §¹i häc
cã ®μo t¹o vÒ l©m nghiÖp. Trong nh÷ng n¨m ®Çu, ph¸t triÓn vμ gi¶ng d¹y m«n häc chñ yÕu dùa
vμo kh¶ n¨ng cña mçi c¬ së ®μo t¹o, kÓ c¶ ph−¬ng ph¸p vμ nguån lùc. V× vËy, gi¶ng day vμ häc
tËp m«n häc nμy ch−a ®¸p øng ®−îc nhu cÇu ®ßi hái ngμy cμng cao vÒ ph¸t triÓn l©m nghiÖp x·
héi (LNXH).
§−îc sù hç trî cña Dù ¸n hç trî L©m nghiÖp x· héi (Giai ®o¹n I: 1994-1997), viÖc ®¸nh
gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o LNXH ®−îc thùc hiÖn lÇn ®Çu tiªn trªn toμn quèc vμ Héi th¶o quèc gia vÒ
®μo t¹o LNXH ®−îc tæ chøc vμo th¸ng 11 n¨m 1996 t¹i Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam
®· ®Ò xuÊt m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng cÇn ®−îc chÝnh thøc ®−a vμo ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y ë tÊt
c¶ c¸c tr−êng ®¹i häc cã ®μo t¹o l©m nghiÖp.
Tõ ®ã ®Õn nay, m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng ®· ®−îc gi¶ng d¹y t¹i 5 tr−êng: §¹i häc N«ng
L©m Th¸i Nguyªn, §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam, §¹i häc N«ng L©m HuÕ, §¹i häc T©y
Nguyªn vμ §¹i häc N«ng L©m Thμnh phè Hå ChÝ Minh. Tuy nhiªn, viÖc ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh
m«n häc nμy cßn nhiÒu h¹n chÕ do máng vÒ ®éi ngò, thiÕu kinh nghiÖm, thiÕu t− liÖu vμ ph−¬ng
ph¸p gi¶ng d¹y phï hîp. Do ®ã sù hîp t¸c gi÷a c¸c tr−êng ®¹i häc vμ c¸c ®èi t¸c liªn quan
trong ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh vμ ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y cho m«n häc nμy trë nªn hÕt søc cÊp
b¸ch. ChÝnh v× vËy, tõ n¨m 1998 Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH (Giai ®o¹n II: 1998-2001) ®· cã
s¸ng kiÕn tæ chøc ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o cã sù tham gia, trong ®ã cã viÖc ph¸t triÓn
m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng víi sù tham gia cña 7 ®èi t¸c chÝnh: 5 tr−êng ®¹i häc nãi trªn, ViÖn
Thæ nh−ìng n«ng ho¸ vμ Trung t©m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tØnh Hoμ B×nh.
Qu¸ tr×nh h×nh hîp t¸c ph¸t triÓn m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng ®· ®−îc thùc hiÖn th«ng qua
®¸nh gi¸ nhu cÇu ®¹o t¹o, c¸c cuéc héi th¶o x©y dùng khung ch−¬ng tr×nh, viÕt dù th¶o, trao ®æi
th«ng tin trªn m¹ng, th¶o luËn nhãm, ph¶n biÖn chØnh söa vμ héi th¶o ®¸nh gi¸. §Õn nay bμi
gi¶ng ®· ®−îc chØnh söa lÇn thø 2 gåm 4 ch−¬ng víi 10 bμi vμ tËp vËt liÖu gi¶ng d¹y. Tμi liÖu
nμy dïng ®Ó gi¶ng d¹y trong thêi gian 45 tiÕt.
§Ó hoμn thμnh bμi gi¶ng nμy chóng t«i ®· nhËn ®−îc sù gióp ®ì, t¹o ®iÒu kiÖn vμ gãp ý
cña c¸c c¬ quan, tæ chøc vμ c¸ nh©n liªn quan. §Æc biÖt, chóng t«i xin ch©n thμnh c¸m ¬n Bé
NN&PTNT, Bé GD&§T, Ch−¬ng tr×nh hç trî LNXH, l·nh ®¹o c¸c tr−êng ®¹i häc ®· chØ ®¹o,
tæ chøc, hç trî kinh phÝ vμ ®ãng gãp ý kiÕn. Chóng t«i còng xin c¸m ¬n GS.TS. Phïng Ngäc Lan,
TS. ChrÝtina Giesh ®· cã nh÷ng ý kiÕn ®ãng gãp quý b¸u vÒ chuyªn mon cña Bμi gi¶ng nμy.
Tuy nhiªn, biªn so¹n bμi gi¶ng theo ph−¬ng ph¸p cïng tham gia, bao gåm nhiÒu vÊn ®Ò
míi, nªn kh«ng tr¸nh khái nh÷ng khiÕm khuyÕt vÒ néi dung vμ c¸ch tr×nh bμy. Chóng t«i rÊt
mong nhËn ®−îc sù ®ãng gãp cña tÊt c¶ c¸c b¹n ®ång nghiÖp vμ nh÷ng ai quan t©m.

§Þa chØ liªn hÖ:
Ban biªn tËp bμi gi¶ng LNXH §¹i c−¬ng - Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH
Kh¸ch s¹n La Thμnh - 218 §éi CÊn - Ba §×nh - Hμ Néi
Tel: 8.329833; Fax: 8.329834
Email: sfsp.office@hn.vnn.vn; Website: www.socialforestry.org.vn
124
Danh môc c¸c tõ viÕt t¾t
Tõ viÕt t¾t Gi¶i nghÜa
§C§C §Þnh canh ®Þnh c−
AEA Agro-Ecological Analysis: Ph©n tÝch sinh th¸i n«ng nghiÖp
BV & PTR B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng
BVR B¶o vÖ rõng
CIPP Context - Input – Process – Product: Bèi c¶nh - §Çu vμo – TiÕn
tr×nh – S¶n phÈm.
D & D Design & Diagnostic: ChÈn ®ãan vμ ThiÕt kÕ
DM Deush Mark: §ång tiÒn §øc
FAO Food Agriculture Organization: Tæ chøc N«ng L−¬ng ThÕ giíi
FLCD Forestry Local Community Development: Ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng
®ång ®Þa ph−¬ng
FSR Farming System Research: Nghiªn cøu hÖ thèng canh t¸c
G§KR Giao ®Êt khãan rõng
GAD Gender & Development: Giíi vμ Ph¸t triÓn
GRET Groupe de Recherches et d’ Echanges Technologies: Nhãm nghiªn cøu
vμ trao ®æi c«ng nghÖ (Ph¸p)
GTZ Gesellschaft fur Technische Zurammentracbeit: C¬ quan ph¸t triÓn kü
thuËt §øc
HTSD§ HÖ thèng sö dông ®Êt
HTX Hîp t¸c x·
ICRAF International Center for Research in Agroforestry: Trung t©m quèc tÕ
nghiªn cøu n«ng l©m kÕt hîp
IIRR International Institute for Rural Recontruction: ViÖn quèc tÕ vÒ t¸i thiÕt
n«ng th«n
IPM Integrated Plant Manegement: Phßng trõ dÞch bÖnh tæng hîp
ISF Itroduction Social Forestry: L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng
IUCN International Union for Conservation of Nature: HiÖp héi thÕ giíi vÒ
b¶o tån thiªn nhiªn.
K/S/A Knowledge/Skill/Attitude: KiÕn thøc / Kü n¨ng / Th¸i ®é
KL KiÓm l©m
LHQ Liªn hiÖp quèc
LM Learning Materials; VËt liÖu gi¶ng d¹y
LNC§ L©m nghiÖp céng ®ång
LNTT L©m nghiÖp truyÒn thèng
LNXH L©m nghiÖp x· héi
LNXH§C L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng
NGO Non Goverment Organization: Tæ chøc phi chÝnh phñ
NLKH N«ng l©m kÕt hîp
125
NN & PTNT N«ng nghiÖp vμ ph¸t triÓn n«ng th«n
OHP Over Head Transparency: GiÊy chiÕu bãng kÝnh
PAM Programme Alimentaire Mondiale: Ch−¬ng tr×nh lu¬ng thùc thÕ giíi.
PARC Protected Area Resources Conservation: B¶o tån tμi nguyªn thiªn nhiªn
trong c¸c khu b¶o vª (V−ên quèc gia, khu ®Æc dông)
PCD Participatory Cirriculum Development: Ph¸t triÓn chuowng tr×nh cã sù
tham gia
PRA Participatory Rural Appraisal: §¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia
PTBV Ph¸t triÓn bÒn v÷ng
PTD Participatory Technology Development: Ph¸t triÓn ký thuËt cã −j tham
gia
PTG Phñ Thñ t−íng
QLDA Qu¶n lý dù ¸n
RAPA Regional Agency for Pacific Asia: Tæ chøc vïng Ch©u ¸- Th¸i B×nh
D−¬ng (FAO)
REF Reference: Tμi liÖu tham kh¶o
RRA Rural Rapid Appraisal: §¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n
SD§ Sö dông ®Êt
SDC Swiss Development Cooperation: C¬ quan hîp t¸c ph¸t triÓn Thôy SÜ
SFSP Social Forestry Support Programme: Ch−¬ng tr×nh hç trî l©m nghiÖp x·
héi
SIDA Swedish Internatinonal Development Agency: C¬ quan ph¸t triÓn quèc
tÕ Thôy §iÓn.
STNV Sinh th¸i nh©n v¨n
SWOT Strength – Weakness – Opportunity – Threaten: §iÓm m¹nh - §iÓm
yÕu – C¬ héi – Th¸ch thøc.
TNTN Tμi nguyªn thiªn nhiªn
ToT Training of Trainer: §μo t¹o gi¸o viªn
UBND ñy ban nh©n d©n
UNDP United Nation Development Programme
UNEP United Nation Environment Programme: Ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng Liªn
hiÖp quèc.
WCED World Council on Environment & Development: Uû héi thÕ giíi vÒ
m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn.
WID Women in Development: Phô n÷ trong ph¸t triÓn
WWF World Wide Fund for Nature: Quü quèc tÕ vÒ b¶o vÖ thiªn nhiªn
WED Women, Enviroment and sustainable Development

126
1
PhÇn më ®Çu
Giíi thiÖu m«n häc
1. Lý do vμ vÞ trÝ m«n häc
T×nh h×nh kinh tÕ x· héi ViÖt Nam ®· vμ ®ang thay ®æi rÊt nhanh, nhÊt lμ tõ khi b¾t
®Çu sù nghiÖp ®æi míi, tõ thùc tiÔn ®ã ®ßi hái chóng ta ph¶i thay ®æi vÒ ph−¬ng ph¸p
tiÕp cËn trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn nãi chung, tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng nãi
riªng. LNXH ra ®êi nh»m h−íng tíi chuyÓn tõ nÒn l©m nghiÖp lÊy quèc doanh lμm
chÝnh sang nÒn l©m nghiÖp nh©n d©n cã nhiÒu thμnh phÇn kinh tÕ tham gia. Thùc tiÔn
LNXH ®· xuÊt hiÖn ë n−íc ta gÇn 2 thËp kû qua vμ hiÖn ®ang ®−îc ph¸t triÓn. LNXH ®·
vμ ®ang gãp phÇn xøng ®¸ng vμo chiÕn l−îc g×n gi÷ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng, xo¸
®ãi gi¶m nghÌo ë c¸c vïng n«ng th«n miÒn nói. M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng
ra ®êi sÏ gãp phÇn ®¸p øng yªu cÇu ph¸t triÓn LNXH ë n−íc ta b»ng viÖc cung cÊp cho
ng−êi häc nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vμ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn LNXH.
KÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o LNXH n¨m 1996 cho thÊy c¸c c¸n bé khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m thiÕu ph−¬ng ph¸p, kü n¨ng khi lμm viÖc víi céng ®ång ®Þa ph−¬ng.
ChÝnh ®iÒu nμy ®· lμm cho c«ng t¸c ph¸t triÓn, phæ cËp cña hä trë nªn kÐm hiÖu qu¶ vμ
kh«ng ®¸p øng ®−îc nhu cÇu cña thùc tiÔn s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp.
Nghiªn cøu m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng sÏ gióp sinh viªn cã ®−îc nh÷ng kiÕn thøc, kÜ
n¨ng vμ th¸i ®é LNXH ®Ó hä cã thÓ thùc hiÖn tèt c«ng viÖc chuyªn m«n sau nμy. M«n
häc nμy cßn cung cÊp kiÕn thøc nÒn t¶ng ®Ó sinh viªn cã thÓ tiÕp cËn c¸c m«n häc liªn
quan nh− Qu¶n lý dù ¸n LNXH, N«ng l©m kÕt hîp, KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m vμ c¸c
m«n häc kh¸c.
2. Môc ®Ých cña m«n häc
M«n häc LNXH ®¹i c−¬ng nh»m trang bÞ cho ng−êi häc nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ
LNXH ®Ó hä cã ®−îc ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn phï hîp khi thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng chuyªn
m«n. M«n häc cßn gióp cho ng−êi häc cã c¬ së ®Ó ¸p dông c¸c kiÕn thøc, kÜ n¨ng vμ
th¸i ®é phï hîp víi hoμn c¶nh cô thÓ, c«ng viÖc vμ thùc hiÖn linh ho¹t c¸c ho¹t ®éng
L©m nghiÖp x· héi. M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng cßn khuyÕn khÝch sù quan
t©m vμ sù tham gia cña sinh viªn vμo tiÕp cËn c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp x· héi ë ViÖt
Nam.
3. CÊu tróc cña ch−¬ng tr×nh m«n häc
Ch−¬ng tr×nh m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng bao gåm c¸c néi dung ®−îc kÕt cÊu trong
b¶ng 0.1:




2
B¶ng 0.1: CÊu tróc m«n häc LNXH§C
Ch−¬ng Bμi gi¶ng Thêi gian
PhÇn më ®Çu Giíi thiÖu m«n häc 1 tiÕt
Ch−¬ng 1:
Tæng quan vÒ
L©m nghiÖp x· héi

Bμi 1: Bèi c¶nh ra ®êi cña L©m nghiÖp x· héi
Bμi 2: Kh¸i niÖm vÒ L©m nghiÖp x· héi


2 tiÕt
5 tiÕt


Céng 7 tiÕt
Ch−¬ng 2:
HÖ thèng chÝnh
s¸ch liªn quan ®Õn
ph¸t triÓn L©m
nghiÖp x· héi

Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn
quan tíi ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi
Bμi 4: T×nh h×nh thùc hiÖn chÝnh s¸ch cã liªn
quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi

5 tiÕt

5 tiÕt


Céng 10 tiÕt
Ch−¬ng 3:
HÖ sinh th¸i nh©n
v¨n trong L©m
nghiÖp x· héi

Bμi 5: Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
Bμi 6: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong L©m nghiÖp x·
héi
Bμi 7: KiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¶n lý tμi
nguyªn thiªn nhiªn
Bμi 8: Giíi trong L©m nghiÖp x· héi
2 tiÕt
2 tiÕt

4 tiÕt

4 tiÕt
Céng 12 tiÕt
Ch−¬ng 4:
TiÕp cËn
cã sù tham gia
trong L©m nghiÖp
x· héi


Bμi 9: Sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi
Bμi 10: Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia

6 tiÕt
9 tiÕt
Céng 15 tiÕt
Tæng céng 45 tiÕt

3
CÊu tróc ch−¬ng tr×nh m«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng cã thÓ ®−îc minh häa
trong h×nh 0.1.


Chó thÝch:
§−êng ph¸t triÓn
§−êng nhËn thøc.


H×nh 0.1: M« h×nh ho¸ cÊu tróc m«n häc LNXH§C

C¸c néi dung cña m«n häc trong B¶ng 0.1. vμ mèi quan hÖ cña chóng ®−îc m« h×nh
ho¸ nh− trong h×nh 0.1. vμ gi¶i thÝch nh− sau:
Kh¸i niÖm LNXH ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn dùa trªn sù ph¸t triÓn x· héi; c¸c
ho¹t ®éng thùc tiÔn vÒ l©m nghiÖp hiÖn nay; c¸c c¬ së tiÒn ®Ò vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vμ
KTXH; ®Þnh h−íng vμ chÝnh s¸ch ph¸t triÓn cña §¶ng vμ Nhμ n−íc; ph−¬ng ph¸p tiÕp
cËn cã sù tham gia. Con ®−êng h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn lý luËn vÒ LNXH lμ tõ trùc quan
sinh ®éng ®Õn t− duy trõu t−îng mμ ë ®©y §−êng ph¸t triÓn LNXH trong h×nh 0.1. ®−îc
hiÓu lμ kh¸i niÖm LNXH ph¶i ®−îc h×nh thμnh tõ ®iÒu kiÖn thùc tÕ vμ cô thÓ cña tõng ®Þa
ph−¬ng, tõng vïng ®Ó gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu ®ßi hái tõ thùc tiÔn.
C¸c lý luËn vÒ LNXH cÇn ph¶i ®−îc ph¶n ¶nh l¹i ®êi sèng thùc tiÔn. Thùc tiÔn
LNXH lu«n thay ®æi vμ h−íng tíi ph¸t triÓn. Do ®ã cÇn ph¶i cã qu¸ tr×nh nhËn thøc l¹i
vÒ c¸c ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn LNXH. §−êng nhËn thøc LNXH ë ®©y ®−îc gi¶i thÝch b»ng
qu¸ tr×nh tõ t− duy trõu t−îng ®Õn thùc tiÔn. LNXH ®ßi hái ph¶i cã nh÷ng thay ®æi vÒ
chÝnh s¸ch, thÓ chÕ, tæ chøc phï hîp, nhËn thøc vμ t¸c ®éng tÝch cùc ®Õn ph¸t triÓn
KTXH vμ b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn.
ChÝnh
s¸ch
TiÕp cËn cã sù
tham gia
L©m nghiÖp
x· héi
Kh¸i niÖm
HÖ sinh
th¸i nh©n
v¨n
4
C¶ hai con ®−êng hay qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vμ nhËn thøc lμ qu¸ tr×nh ®éng, lu«n ®−îc
nèi tiÕp theo tiÕn tr×nh ph¸t triÓn. §Ó ®¶m b¶o cho c¸c con ®−êng ph¸t triÓn vμ nhËn thøc
LNXH võa cã tÝnh chÊtt lý luËn vμ kh¸i qu¸t cao, võa ph¶n ¶nh ®óng ®iÒu kiÖn thùc tÕ
th× ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia ®−îc xem lμ trung t©m. H×nh 0.1. chØ ra r»ng
TiÕp cËn cã sù tham gia lμm c¬ së nÒn t¶ng vμ xuyªn suèt trong ph¸t triÓn LNXH nãi
chung vμ tiÕp cËn m«n häc LNXH nãi riªng.
4. Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn m«n häc
M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng ®−îc thùc hiÖn th«ng qua nhiÒu ph−¬ng
ph¸p kh¸c nhau nh− lμ thuyÕt tr×nh, th¶o luËn nhãm, giao bμi tËp, ®ãng vai, bμi tËp t×nh
huèng . . . do ®ã sinh viªn còng cã thÓ tiÕp cËn m«n häc b»ng nhiÒu c¸ch kh¸c nhau.
• D¹y vμ häc lÝ thuyÕt trªn líp
Sinh viªn trªn líp cã thÓ lÜnh héi kiÕn thøc LNXH th«ng qua c¸c h×nh thøc sau:
- TiÕp thu phÇn tr×nh bμy bμi gi¶ng cña gi¸o viªn ë trªn líp. §Ó cã thÓ tiÕp thu tèt
gi¸o viªn cÇn vËn dông c¸c ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y thÝch hîp ®Ó tiÕn hμnh gi¶ng
d¹y theo yªu cÇu cña tõng bμi vμ néi dung. Ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y lÊy sinh viªn
lμm trung t©m sÏ ®−îc vËn dông. Sinh viªn sÏ tham gia tr¶ lêi c¸c c©u hái vÊn
®¸p cña gi¸o viªn hoÆc ®Æt c¸c vÊn ®Ò ch−a râ cho c¶ líp cïng trao ®æi.
- Sinh viªn häc theo nhãm b»ng c¸c bμi tËp nhãm ngay trªn líp. Sinh viªn sÏ
nghiªn cøu tμi liÖu cã liªn quan tr−íc khi ®Õn líp. KÕt qu¶ th¶o luËn nhãm sÏ
do sinh viªn tr×nh bμy, cïng nhau tæng kÕt vμ ®óc rót ngay t¹i trªn líp.
• D¹y vμ häc kÜ n¨ng
M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng ®ßi hái sinh viªn ph¶i tiÕp thu vμ thùc hμnh
®−îc kü n¨ng t− duy vμ kü n¨ng nghÒ nghiÖp. Sinh viªn thùc hμnh c¸c kÜ n¨ng ngay trªn
líp th«ng qua c¸c ho¹t ®éng nh− th¶o luËn nhãm, ®ãng vai, bμi tËp nhãm, ®éng n·o, bμi
tËp t×nh huèng, kiÓm tra vμ ®¸nh gi¸. Mét sè kü n¨ng sÏ ®−îc sinh viªn thùc hμnh th«ng
qua c¸c ®ît thùc tËp hiÖn tr−êng cña m«n häc vμ kÕt hîp víi c¸c m«n häc liªn quan.
Qu¸ tr×nh tù häc cña sinh viªn sÏ ®−îc thùc hiÖn th«ng qua bμi giao nhiÖm vô. Sinh
viªn sÏ tù häc theo c¸ nh©n hay nhãm. C¸c tμi liÖu tham kh¶o ®−îc gi¸o viªn ph¸t hoÆc
giíi thiÖu, h−íng dÉn c¸c néi dung vμ yªu cÇu. Sinh viªn tù nghiªn cøu theo c¸ nh©n hay
nhãm. Qu¸ tr×nh tù häc sÏ ®−îc gi¸o viªn ®¸nh gi¸ trong qu¸ tr×nh gi¶ng bμi hoÆc bμi
kiÓm tra.
5
Ch−¬ng 1
Tæng quan vÒ L©m nghiÖp x· héi

Môc tiªu:
Sau khi häc xong ch−¬ng nμy, sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• Gi¶i thÝch ®−îc bèi c¶nh ra ®êi vμ ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi.
• Tr×nh bμy ®−îc LNXH lμ g×.
• Ph©n biÖt ®−îc LNXH vμ L©m nghiÖp truyÒn thèng (LNTT).
• VËn dông ®−îc c¸c quan ®iÓm vÒ LNXH ®Ó tiÕp cËn c¸c m«n häc kh¸c nh−
KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m, Qu¶n lý dù ¸n, N«ng l©m kÕt hîp...
• Gi¶i thÝch ®−îc tÇm quan träng vμ c¸c ý nghÜa cña LNXH ®èi víi qu¸ tr×nh ph¸t
triÓn l©m nghiÖp ë ViÖt Nam.












6
Bμi 1: Bèi c¶nh ra ®êi cña L©m nghiÖp x· héi

Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy, sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng gi¶i thÝch vμ ph©n tÝch ®−îc
nh÷ng ®iÓm chÝnh cña t×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi vμ bèi c¶nh ra ®êi cña
LNXH ë ViÖt Nam nh− c¸c c¬ së vÒ kinh tÕ, x· héi, v¨n ho¸ vμ thÓ chÕ, c¬ së vÒ tμi
nguyªn vμ c«ng nghÖ, tõ ®ã cã c¸ch nh×n tæng qu¸t vÒ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH cña
n−íc ta.

KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian
1. T×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi

2. Bèi c¶nh ra ®êi LNXH ë ViÖt Nam
Gi¶ng bμi cã
minh ho¹
VÊn ®¸p
OHP,

Tμi liÖu
®äc thªm
1 tiÕt

1 tiÕt

















7
T×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi
§Æc ®iÓm chñ yÕu cña L©m nghiÖp truyÒn thèng liªn quan ®Õn ph¸t
triÓn LNXH
Ngay tõ buæi b×nh minh cña lÞch sö, con ng−êi ®· lÊy tõ rõng c¸c thøc ¨n, chÊt ®èt,
vËt liÖu phôc vô cuéc sèng, rõng ®−îc coi lμ c¸i n«i sinh ra vμ lμ m«i tr−êng sèng cña
con ng−êi. §Õn thÕ kû 17, hÖ thèng qu¶n lý rõng ®−îc ra ®êi t¹i Ch©u ¢u, ®¸nh dÊu mét
xu h−íng míi trong viÖc khai th¸c vμ t¸i t¹o tμi nguyªn rõng. Khai th¸c, lîi dông vμ t¸i
t¹o tμi nguyªn rõng ngμy cμng ph¸t triÓn ®Ó ®¸p øng nhu cÇu ngμy cμng cao cña x· héi
lu«n ®ßi hái ph¶i cã mét hÖ thèng qu¶n lý rõng thÝch hîp. Hai qu¸ tr×nh nμy ph¸t triÓn
ngμy cμng cao vμ dÇn dÇn h×nh thμnh ngμnh l©m nghiÖp. Ngμnh l©m nghiÖp ra ®êi ngμy
cμng cã vÞ trÝ quan träng trong ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña mçi quèc gia. Nh− vËy l©m
nghiÖp ra ®êi xuÊt ph¸t tõ nhu cÇu thùc tiÔn cña x· héi ®èi víi rõng vμ vai trß cña x· héi
®èi víi rõng th«ng qua chøc n¨ng qu¶n lý, g×n g÷i vμ ph¸t triÓn rõng. Mçi giai ®o¹n lÞch
sö nhu cÇu x· héi vμ vai trß cña x· héi ®èi víi rõng kh¸c nhau nªn nhËn thøc vμ ph¸t
triÓn l©m nghiÖp còng kh¸c nhau, phï hîp víi tõng giai ®o¹n lÞch sö.
Trong mét thêi gian dμi ph¸t triÓn l©m nghiÖp dùa vμo lîi dông vèn tù nhiªn s½n cã
cña rõng ®· h×nh thμnh quan ®iÓm truyÒn thèng cho r»ng chøc n¨ng chñ yÕu cña l©m
nghiÖp lμ s¶n xuÊt gç ®Ó cung cÊp cho x· héi, do vËy nhiÖm vô chÝnh cña l©m nghiÖp
®−îc xem lμ qu¶n lý rõng ®Ó s¶n xuÊt gç. §©y chÝnh lμ con ®−êng dÉn ®Õn h×nh thμnh
lo¹i h×nh l©m nghiÖp hiÖn ®¹i mμ ®Æc tr−ng cña nã lμ ®éc canh, s¶n xuÊt tËp trung, ®Çu t−
cao, c«ng nghÖ vμ kü thuËt tiÕn tiÕn. Lo¹i h×nh l©m nghiÖp nμy ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t
triÓn m¹nh ë Ch©u ¢u dÇn dÇn h×nh thμnh ë nhiÒu n−íc nhiÖt ®íi trong nh÷ng thËp kû
gÇn ®©y vμ ®−îc xem nh− lμ l©m nghiÖp truyÒn thèng ®Ó ph©n biÖt víi c¸c trμo l−u l©m
nghiÖp kh¸c xuÊt hiÖn tõ gÇn 2 thËp kû gÇn ®©y nh−: L©m nghiÖp x· héi, L©m nghiÖp
míi, L©m nghiÖp tæng hîp, L©m nghiÖp gÇn víi tù nhiªn.
L©m nghiÖp truyÒn thèng chñ yÕu dùa trªn nÒn t¶ng cña kü thuËt l©m sinh víi môc
tiªu chÝnh lμ t¹o ra vμ khai th¸c c¸c s¶n phÈm gç. Do ®ã l©m nghiÖp ®−îc ph©n t¸ch
t−¬ng ®èi râ rμng víi n«ng nghiÖp hoÆc víi c¸c ngμnh nghÒ kh¸c. L©m nghiÖp truyÒn
thèng cã nh÷ng ®iÓm chñ yÕu liªn quan ®Õn l©m nghiÖp cña c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn
nhiÖt ®íi, ®ã lμ:
• L©m nghiÖp dùa trªn mét ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng nh»m môc ®Ých phôc vô
nhu cÇu x· héi vÒ s¶n phÈm gç ngμy cμng cao.
• Ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng chñ yÕu dùa trªn nÒn t¶ng cña khoa häc tù nhiªn ®−îc
thÓ hiÖn b»ng c¸c kü thuËt l©m sinh thuÇn tuý.
• Ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng truyÒn thèng chØ phï hîp víi nh÷ng n¬i kh«ng cã
tranh chÊp ®Êt ®ai, cã nhiÒu c¬ héi viÖc lμm vμ thu nhËp kh¸c cho c¸c céng
®ång d©n c−. Ph−¬ng thøc qu¶n lý nμy khã phï hîp víi nh÷ng n¬i ®«ng d©n c−
vμ hoμn c¶nh x· héi nh− ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn nhiÖt ®íi hiÖn nay.
• Ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng trªn chØ cã thÓ thùc hiÖn trong mét m«i tr−êng thèng
nhÊt vÒ luËt ph¸p vμ thÓ chÕ nhμ n−íc, Ýt bÞ chi phèi bëi c¸c yÕu tè céng ®ång,
phong tôc tËp qu¸n vμ luËt lÖ ®Þa ph−¬ng.
8
Theo Rao (1990) l©m nghiÖp truyÒn thèng cã nguån gèc tõ Ch©u ¢u ®−îc ¸p dông
ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn ®· ®i theo chiÒu h−íng sau:
• ThiÕt lËp quyÒn hîp ph¸p cña c¸c chñ thÓ nhμ n−íc vμ t− nh©n trong qu¶n lý vμ
sö dông tμi nguyªn rõng. DÉn ®Õn nhμ n−íc qu¶n lý rõng víi quyÒn bÊt kh¶
kh¸ng ®· trë thμnh mét nçi ¸m ¶nh l©u dμi ®èi víi ng−êi d©n sèng gÇn rõng vμ
phô thuéc vμo rõng.
• Quy ®Þnh c¸c chØ tiªu khai th¸c gç hμng ho¸ vμ t¨ng sè l©m s¶n lÊy tõ rõng mμ
kh«ng cÇn hái: “v× quyÒn lîi cña ai?”.
• Bßn rót tμi nguyªn rõng c¹n kiÖt mÆc dï vÉn nªu khÈu hiÖu duy tr× æn ®Þnh n¨ng
suÊt rõng, dÉn ®Õn gi¶m sót nguån tμi nguyªn rõng.
• Thùc hiÖn qu¶n lý rõng b»ng c¸c chiÕn l−îc, ch−¬ng tr×nh do c¸c c¬ quan nhμ
n−íc v¹ch ra mμ kh«ng cÇn cã sù tham gia cña nh©n d©n.
• Sö dông søc d©n nh− lμ lμm c«ng ¨n l−¬ng, phñ nhËn vai trß b¶o vÖ rõng vμ
quyÒn h−ëng lîi rõng cña hä.
L©m nghiÖp truyÒn thèng cã mét lÞch sö l©u dμi, cã nh÷ng mÆt m¹nh, mÆt yÕu vμ
®−îc coi lμ tiÒn ®Ò, khëi nguyªn cho ph¸t triÓn LNXH, lμ sù tiÕp tôc cña chiÕn l−îc l©m
nghiÖp ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi ®ang ph¸t triÓn.
Xu thÕ ph¸t triÓn vμ nguyªn nh©n ra ®êi cña LNXH
T×m hiÓu sù ra ®êi vμ ph¸t triÓn cña LNXH ë mét sè n−íc Ch©u ¸ cã thÓ nhËn thÊy
mét sè thay ®æi vμ chuyÓn dÞch trong ngμnh l©m nghiÖp nh− sau:
• Xu thÕ phi tËp trung ho¸ xuÊt hiÖn b»ng qu¸ tr×nh ph©n cÊp qu¶n lý tμi nguyªn
rõng ®· h×nh thμnh vμ b−íc ®Çu mang l¹i hiÖu qu¶. Th«ng qua ®ã nhiÒu thμnh
phÇn kinh tÕ ®· tham gia vμo qu¶n lý tμi nguyªn, vai trß cña ng−êi d©n vμ céng
®ång ®Þa ph−¬ng ®−îc n©ng cao.
• Xu thÕ chuyÓn tõ khai th¸c, lîi dông gç sang sö dông tæng hîp, ®a s¶n phÈm
theo ph−¬ng thøc sö dông tæng hîp tμi nguyªn rõng.
• Xu thÕ ph¸t triÓn tõ ®¬n ngμnh l©m nghiÖp sang ph¸t triÓn ®a ngμnh theo h−íng
ph¸t triÓn n«ng th«n tæng hîp.
• Xu thÕ quèc tÕ ho¸ trong viÖc phèi hîp, liªn kÕt c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp.
Theo Donovan vμ TrÇn §øc Viªn (1997) LNXH ra ®êi vμo ®Çu nh÷ng n¨m 1970, do
c¸c nguyªn nh©n chñ yÕu sau:
• ChÝnh phñ c¸c n−íc bÞ thÊt b¹i trong viÖc kiÓm so¸t c¸c nguån tμi nguyªn rõng.
• Sù kÐm hiÖu qu¶ cña l©m nghiÖp dùa trªn nÒn t¶ng c«ng nghiÖp rõng vμ s¶n
phÈm gç thuÇn tuý.
• Xu thÕ phi tËp trung ho¸ vμ d©n chñ ho¸ trong viÖc qu¶n lý c¸c nguån tμi
nguyªn thiªn nhiªn.
• C¸c nhu cÇu c¬ b¶n cña n«ng d©n vÒ l−¬ng thùc vμ l©m s¶n kh«ng ®−îc ®¸p
øng.
9
• Cã sù m©u thuÉn vÒ lîi Ých gi÷a nhμ n−íc vμ céng ®ång cïng víi ng−êi d©n ®Þa
ph−¬ng ®èi víi c¸c s¶n phÈm cña rõng.
T¹i mét sè n−íc LNXH ®· ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn dùa trªn c¸c s¸ng kiÕn cña
céng ®ång nh− c¸c céng ®ång tù ®Ò ra c¸c quy chÕ ®Ó kiÓm so¸t, sö dông c¸c nguån tμi
nguyªn rõng cña hä; thμnh lËp hÖ thèng tù qu¶n vμ ra quyÕt ®Þnh; x©y dùng c¸c c¬ chÕ
®ãng gãp vμ chia sÎ lîi Ých. ë nhiÒu n−íc kh¸c LNXH ®−îc h×nh thμnh khi chÝnh phñ
c¸c n−íc nhËn thøc ®−îc vai trß quan träng cña ng−êi d©n trong viÖc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn
rõng. Tr−íc hÕt lμ c¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ng−êi d©n tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng
l©m nghiÖp, tiÕp theo lμ quyÒn sö dông ®Êt l©u dμi cho c¸c hé gia ®×nh ®−îc x¸c ®Þnh.
C¸c dù ¸n LNXH chñ yÕu tËp trung vμo viÖc hç trî vμ gióp ®ì c¸c hé gia ®×nh gi¶i quyÕt
c¸c nhu cÇu thiÕt yÕu vμ khuyÕn khÝch ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp.
Sau nh÷ng thÊt b¹i vμ kÐm hiÖu qu¶ cña c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH trong giai ®o¹n
®Çu, chÝnh phñ vμ c¸c tæ chøc quèc tÕ hç trî c¸c céng ®ång tham gia vμo viÖc tù qu¶n lý
c¸c nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn. LNXH ra ®êi vμ ph¸t triÓn ®Ó t¹o ra sù ph¸t triÓn cã
hiÖu qu¶ b»ng viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò h−ëng dông tμi nguyªn rõng, h×nh thøc l©m
nghiÖp céng qu¶n gi÷a chÝnh phñ vμ céng ®ång ®· xuÊt hiÖn vμ ph¸t triÓn.
C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn LNXH
Theo Wiersum (1994), qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi tr¶i qua c¸c thêi kú
víi c¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau nh−ng rÊt ®Æc tr−ng cho qu¸ tr×nh chuyÓn tõ l©m nghiÖp
truyÒn thèng sang LNXH. Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH ë Ch©u ¸ ®−îc tiÕn triÓn theo c¸c
mèc cña c¸c giai ®o¹n ®−îc kh¸i qu¸t trong c¸c b¶ng 2.1.

B¶ng 1.1: Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH

Tr−íc 1950 1950-1970 1971-1990 Tõ 1991 ®Õn nay
L©m nghiÖp truyÒn thèng L©m nghiÖp x· héi
L©m nghiÖp
thuéc ®Þa
MÇm mèng
l©m nghiÖp
céng ®ång
L©m nghiÖp
nhμ n−íc
L©m nghiÖp
t− nh©n
L©m nghiÖp hé gia ®×nh
L©m nghiÖp nhμ n−íc
L©m nghiÖp t− nh©n
L©m nghiÖp céng ®ång
L©m nghiÖp céng ®ång
L©m nghiÖp nhμ n−íc
L©m nghiÖp hé gia ®×nh
L©m nghiÖp t− nh©n
L©m nghiÖp céng qu¶n
Nguån: §inh §øc ThuËn (2002)

• Giai ®o¹n: Tr−íc n¨m 1950
§Æc tr−ng cña giai ®o¹n nμy lμ l©m nghiÖp thuéc ®Þa vμ phong kiÕn. QuyÒn së h÷u
®Êt ®ai vμ rõng thuéc vÒ c¸c nhμ t− s¶n n−íc ngoμi, c¸c chñ ®ån ®iÒn. Mét phÇn ®Êt ®ai
thuéc vÒ quyÒn tù qu¶n cña c¸c céng ®ång. Ho¹t ®éng chñ yÕu cña l©m nghiÖp lμ khai
th¸c v¬ vÐt tμi nguyªn rõng phôc vô cho ''MÉu Quèc'' vμ giai cÊp thèng trÞ.
• Giai ®o¹n: 1950 - 1970
10
C¸c n−íc thùc hiÖn quèc h÷u ho¸ rõng vμ x¸c ®Þnh quyÒn së h÷u, qu¶n lý ®Êt rõng
thuéc nhμ n−íc. L©m nghiÖp nhμ n−íc chiÕm vÞ trÝ chñ ®¹o. Ho¹t ®éng l©m nghiÖp chñ
yÕu vÉn dùa vμo khai th¸c gç nh−ng tËp trung nhiÒu cho xuÊt khÈu sang c¸c n−íc ph¸t
triÓn. ë giai ®o¹n nμy, tμi nguyªn rõng ë hÇu hÕt c¸c n−íc bÞ tμn ph¸ nghiªm träng, tû lÖ
tμn che gi¶m sót nhanh chãng.
• Giai ®o¹n: 1971 - 1990
ChÝnh phñ huy ®éng nh©n d©n ®Þa ph−¬ng vμo b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. Mét phÇn
rõng vμ ®Êt rõng ®−îc giao cho c¸c hé gia ®×nh qu¶n lý. C¸c ch−¬ng tr×nh LXNH ra ®êi
víi môc tiªu trî gióp cho sù ph¸t triÓn vμ tho¶ m·n c¸c nhu cÇu vÒ l©m s¶n cña ng−êi
d©n. C¸c n−íc gi¶m dÇn l−îng khai th¸c gç. Ho¹t ®éng l©m nghiÖp ®· h−íng vμo khai
th¸c, lîi dông tæng hîp theo h×nh thøc n«ng l©m kÕt hîp, ph¸t triÓn nhiÒu lo¹i s¶n phÈm
kh¸c nhau, chuyÓn tõ s¶n xuÊt ®¬n ngμnh sang s¶n xuÊt ®a ngμnh.
• Giai ®o¹n: Tõ 1991 ®Õn nay
C¸c chÝnh phñ tiÕp tôc ph©n cÊp qu¶n lý theo h−íng phi tËp trung ho¸, gia t¨ng
quyÒn h¹n tù qu¶n cho chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng. Mét phÇn rõng vμ ®Êt rõng ®−îc giao
cho c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng theo h−íng l©m nghiÖp céng ®ång. ChÝnh phñ c¸c n−íc
vμ c¸c nhμ tμi trî ®Çu t− cho c¸c dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång. Xu h−íng céng
qu¶n gi÷a ChÝnh phñ vμ c¸c céng ®ång t¨ng lªn. N«ng l©m kÕt hîp, ph¸t triÓn tæng hîp
theo h−íng ®a ngμnh ®· trë thμnh ph−¬ng thøc ho¹t ®éng phæ biÕn cña ngμnh l©m
nghiÖp.
HiÖn tr¹ng ph¸t triÓn LNXH
1.4.1. QuyÒn h−ëng dông tμi nguyªn rõng
Theo Donovan (1997), §inh §øc ThuËn (2002) phÇn lín c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn
x¸c ®Þnh quyÒn së h÷u ®Êt ®ai thuéc vÒ nhμ n−íc nh−ng ®−îc ph©n cÊp theo c¸c quyÒn
sö dông kh¸c nhau. Sù ph©n cÊp vÒ quyÒn sö dông ®Êt ®ai ë c¸c n−íc kh¸c nhau vÒ c¸c
mÆt nh− lo¹i ®Êt ®−îc giao, ®èi t−îng ®−îc giao, quyÒn s¶n xuÊt vμ chuyÓn nh−îng, quy
m« ®−îc giao, thêi gian giao, tr¸ch nhiÖm ®−îc giao. Sù ph©n cÊp vÒ quyÒn sö dông ®Êt
®ai ®−îc thÓ hiÖn ë viÖc x¸c ®Þnh lo¹i ®Êt nμo nhμ n−íc qu¶n lý, lo¹i ®Êt nμo ®−îc giao
cho c¸c tæ chøc vμ c¸ nh©n qu¶n lý. Theo §inh §øc ThuËn (2002) c¬ chÕ ph©n cÊp
quyÒn sö dông ®Êt t¹i mét sè n−íc nh− sau:
T¹i Ên §é, nhμ n−íc chØ giao ®Êt kh«ng cã rõng cho c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng, ®Êt
l©m nghiÖp do nhμ n−íc thèng nhÊt qu¶n lý hoÆc theo h×nh thøc céng qu¶n.
Trung Quèc x¸c ®Þnh cã 2 h×nh thøc së h÷u ®Êt ®ai lμ së h÷u nhμ n−íc vμ së h÷u tËp
thÓ. Nh− vËy ®èi víi ®Êt ®ai thuéc quyÒn së h÷u cña tËp thÓ. TÊt c¶ ®Êt cã rõng vμ kh«ng
cã rõng ®Òu ®−îc giao cho céng ®ång.
Nepal qui ®Þnh c¸c céng ®ång ®−îc qu¶n lý c¸c nguån tμi nguyªn trong vÞ trÝ l·nh
thæ. §èi víi c¸c lo¹i ®Êt n»m trong vïng ®Öm cña c¸c v−ên quèc gia hay khu b¶o tån
thiªn nhiªn, xu h−íng chung lμ ph¸t triÓn céng qu¶n gi÷a nhμ n−íc vμ ng−êi d©n.
§èi t−îng ®−îc giao chñ yÕu gåm cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cho c¸c
c¸ nh©n, cÊp giÊy phÐp sö dông ®Êt cho céng ®ång, cÊp giÊy phÐp sö dông ®Êt cho c¸c tæ
chøc x· héi. Theo Donovan (1997), hiÖn nay Philippines, Th¸i lan, Trung Quèc ®· cÊp
11
giÊy phÐp sö dông ®Êt cho c¸c c¸ nh©n theo c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH. Philippines vμ
Nepal ®· cÊp giÊy phÐp sö dông cho c¸c céng ®ång. Mét sè n−íc kh¸c nh− ¢n §é,
Indonesia kh«ng tiÕn hμnh giao ®Êt l©m nghiÖp cho c¸ nh©n vμ céng ®ång. QuyÒn s¶n
xuÊt vμ chuyÓn nh−îng ®Êt l©m nghiÖp trªn ®Êt ®−îc giao ®−îc nhμ n−íc qui ®Þnh quyÒn
tù x¸c ®Þnh c¸c lo¹i h×nh s¶n xuÊt (n«ng nghiÖp, n«ng l©m kÕt hîp, l©m nghiÖp), lùa
chän c©y trång, trao ®æi s¶n phÈm vμ thõa kÕ.
Theo Donovan (1997) qui m« giao ®Êt cho mét hé gia ®×nh vμ céng ®ång ë Th¸i
Lan lμ 2,8 ha ®èi víi ®Êt n«ng nghiÖp vμ 0,8ha ®èi víi ®Êt thæ c−, ë Philippines kh«ng cã
giíi h¹n vÒ diÖn tÝch ®Êt ®Ó giao cho c¸c c¸ nh©n víi giÊy phÐp sö dông ®Êt trong thêi
gian 25 n¨m vμ sau ®ã cã thÓ ®−îc gia h¹n.
Theo Donovan (1997), §inh §øc ThuËn (2002) t¹i c¸c n−íc trong khu vùc Ch©u ¸ -
Th¸i B×nh D−¬ng, sù ph©n cÊp qu¶n lý c¸c khu rõng tù nhiªn vμ nh©n t¹o ®−îc thùc hiÖn
theo c¸c cÊp ®é sau:
• Nhμ n−íc qu¶n lý hoμn toμn, ng−êi d©n kh«ng ®−îc khai th¸c vμ sö dông bÊt kú
s¶n phÈm nμo tõ rõng.
• Nhμ n−íc qu¶n lý c¸c s¶n phÈm chÝnh, ng−êi d©n ®−îc khai th¸c vμ sö dông c¸c
s¶n phÈm phô.
• Nhμ n−íc ký hîp ®ång b¶o vÖ rõng víi ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng.
Ng−êi d©n ®−îc h−ëng c¸c s¶n phÈm n«ng l©m kÕt hîp xen víi c¸c lo¹i c©y gç.
Nhμ n−íc tr¶ c«ng b¶o vÖ.
• Nhμ n−íc vμ céng ®ång céng qu¶n c¸c khu rõng. S¶n phÈm gç ®−îc ph©n phèi
theo tØ lÖ gi÷a nhμ n−íc vμ céng ®ång. C¸c s¶n phÈm phô thuéc quyÒn qu¶n lý
vμ sö dông cña céng ®ång.
• Nhμ n−íc hç trî ®Çu vμo, ng−êi d©n tiÕn hμnh trång rõng, ch¨m sãc, b¶o vÖ. S¶n
phÈm thu ®−îc sÏ ®−îc ph©n phèi theo tØ lÖ ®Çu t−.
1.4.2. HÖ thèng chÝnh s¸ch vμ hç trî ph¸t triÓn LNXH ®Ó phôc vô cho ph¸t triÓn
LNXH
ChÝnh phñ c¸c n−íc x©y dùng hÖ thèng chÝnh s¸ch nh»m x¸c ®Þnh nh÷ng −u tiªn,
khuyÕn khÝch cho ho¹t ®éng l©m nghiÖp th«ng qua c¸c biÖn ph¸p hç trî vËt t−, kü thuËt,
tμi chÝnh, ®μo t¹o, c¬ së h¹ tÇng céng víi hÖ thèng dÞch vô hai ®Çu. Theo §inh §øc
ThuËn (2002) hÖ thèng luËt ph¸p vÒ l©m nghiÖp cña c¸c n−íc ®· cã nh÷ng thay ®æi theo
xu thÕ sau:
• Tõ hÖ thèng luËt ph¸p qui ®Þnh quyÒn së h÷u duy nhÊt vμ phÇn lín thuéc vÒ nhμ
n−íc ®èi víi rõng vμ ®Êt rõng chuyÓn sang hÖ thèng luËt ph¸p ph©n cÊp quyÒn së
h÷u vμ sö dông .
• Tõ hÖ thèng luËt ph¸p qui ®Þnh quyÒn khai th¸c, sö dông c¸c s¶n phÈm tõ rõng
sang hÖ thèng luËt ph¸p qui ®Þnh tr¸ch nhiÖm sö dông cã hiÖu qu¶ nguån tμi
nguyªn rõng.
• HÖ thèng chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ph¸t triÓn LNXH thay ®æi tõ chç −u tiªn hç
trî cho c¸c yÕu tè vËt t− kü thuËt ®¬n thuÇn sang ®μo t¹o, ph¸t triÓn nguån lùc vμ
dÞch vô hai ®Çu.
12
ë thËp kû 70 LNXH h−íng tíi môc tiªu ®¸p øng nhu cÇu gç vμ l©m s¶n phô cña
ng−êi d©n, ®Æc biÖt ®¸p øng nhu cÇu cñi ®èt ®−îc −u tiªn hμng ®Çu. Qua c¸c chÝnh s¸ch
hç trî ng−êi d©n trång rõng nhiªn liÖu, nhμ n−íc cung cÊp h¹t gièng, c©y con, ph¸t triÓn
v−ên −¬m, tr¶ c«ng lao ®éng trång rõng cho n«ng d©n. §Ó ®¸p øng nhu cÇu chuyÓn giao
kü thuËt vμ c«ng nghÖ cho n«ng d©n, nhμ n−íc ®· ph¸t triÓn hÖ thèng hç trî chuyÓn giao
kü thuËt cho n«ng d©n. §Ó n©ng cao d©n trÝ vμ nhËn thøc cho n«ng d©n, hÖ thèng khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m cÊp c¬ së ®−îc h×nh thμnh.
Nhμ n−íc hç trî viÖc tæ chøc, qu¶n lý c¸c céng ®ång vμ hé gia ®×nh th«ng qua c¸c
ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn nguån nh©n lùc ®Ó ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång. HÖ thèng tμi
chÝnh tÝn dông phôc vô cho ph¸t triÓn LNXH ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn. Nhμ n−íc
tiÕn hμnh quy ho¹ch sö dông ®Êt cÊp vÜ m« ®Ó t¹o ®iÒu kiÖn cho qui ho¹ch sö dông ®Êt
cÊp th«n b¶n vμ hé gia ®×nh. Nhμ n−íc hç trî ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng, v¨n hãa, y tÕ gi¸o
dôc cho céng ®ång. Ph¸t triÓn hÖ thèng chÕ biÕn n«ng l©m s¶n vμ bao tiªu s¶n phÈm cho
n«ng d©n còng lμ mét chÝnh s¸ch quan träng cña nhμ n−íc ®Ó khuyÕn khÝch ph¸t triÓn
l©m nghiÖp cña n«ng d©n.
1.4.3. C¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp x· héi
§Ó hç trî ph¸t triÓn LNXH ChÝnh phñ c¸c n−íc vμ c¸c tæ chøc quèc tÕ ®· ®Çu t−
d−íi h×nh thøc c¸c ch−¬ng tr×nh hay dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp cã ng−êi d©n tham gia.
C¨n cø vμo môc tiªu, h×nh thøc tiÕp cËn vμ néi dung ho¹t ®éng cã thÓ ph©n ra c¸c dù ¸n
vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do chÝnh phñ ®Çu t− vμ c¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do c¸c
tæ chøc quèc tÕ tμi trî (§inh §øc ThuËn, 2002).
+ C¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do chÝnh phñ ®Çu t−,:
ChÝnh phñ c¸c n−íc th−êng ®Çu t− ph¸t triÓn LNXH vμo c¸c lÜnh vùc nh−:
• Trång c©y ph©n t¸n ®Ó cung cÊp chÊt ®èt cho c¸c céng ®ång d©n c−.
• Trång rõng trªn c¸c ®Êt hoang hãa, trong ®ã huy ®éng ng−êi d©n vμo thùc hiÖn
víi chøc n¨ng chñ yÕu lμ cung cÊp søc lao ®éng.
• æn ®Þnh c¸c khu d©n c− cho ng−êi d©n sèng t¹i rõng.
Môc tiªu chñ yÕu cña c¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH lμ tho¶ m·n nhu cÇu chÊt
®èt, t¹o c«ng ¨n viÖc lμm cho ng−êi d©n, gi¶m nghÌo cho ng−êi d©n vμ t¹o ra sù ph¸t
triÓn bÒn v÷ng.
+ C¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do c¸c tæ chøc quèc tÕ tμi trî:
C¸c tæ chøc quèc tÕ tμi trî ®Ó ph¸t triÓn LNXH chñ yÕu ë c¸c lÜnh vùc nh−:
• Nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn h×nh thøc tiÕp cËn LNXH
• Ph¸t triÓn trang tr¹i l©m nghiÖp
• Hç trî ph¸t triÓn céng ®ång
• Ph¸t triÓn tæng hîp kinh tÕ x· héi
• §μo t¹o c¸n bé
13
Môc tiªu cña c¸c dù ¸n nμy lμ ph¸t triÓn ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn, ph¸t triÓn nguån
nh©n lùc, hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp hé gia ®×nh vμ céng ®ång, t¹o ra sù ph¸t triÓn tæng
hîp, liªn ngμnh
1.1.4. H×nh thøc tæ chøc qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng LNXH
Theo §inh §øc ThuËn (2002) ®Ó tæ chøc vμ qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng LNXH mçi n−íc
®· h×nh thμnh c¸c h×nh thøc tæ chøc qu¶n lý kh¸c nhau.
• Ên §é: Thμnh lËp Héi ®ång l©m nghiÖp th«n b¶n cïng qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng
l©m nghiÖp víi phßng l©m nghiÖp vμ ban qu¶n lý dù ¸n LNXH.
• Nepal: Thμnh lËp c¸c nhãm sö dông rõng trªn c¬ së cïng nhau qu¶n lý c¸c khu
rõng kh«ng theo vÞ trÝ l·nh thæ.
• Th¸i Lan: H×nh thμnh c¸c lμng l©m nghiÖp do Côc l©m nghiÖp hoμng gia ®Çu t−.
• Indonesia: Thμnh lËp c¸c lμng l©m nghiÖp do c¸c c«ng ty khai th¸c gç tμi trî.
• Philippines: CÊp giÊy phÐp sö dông ®Êt cho céng ®ång. Céng ®ång cã thÓ ký
hîp ®ång trång rõng vμ b¶o vÖ rõng víi nhμ n−íc.
• Trung Quèc: L©m nghiÖp céng ®ång cña Trung quèc ®−îc tæ chøc theo c¸c
h×nh thøc lμ trang tr¹i l©m nghiÖp lμng b¶n, tæ hîp liªn kÕt l©m nghiÖp vμ l©m
nghiÖp hé gia ®×nh.
Nh− vËy ë tÊt c¶ c¸c n−íc trªn ®Òu h×nh thμnh c¸c tæ chøc cã tÝnh chÊt riªng biÖt. ë
mét sè n−íc cßn trao c¶ quyÒn ph¸p lý cho tæ chøc ®ã nh− tr−êng hîp cña Nepal hay
Th¸i Lan. Xu thÕ chung lμ chÝnh phñ c¸c n−íc lμ gia t¨ng quyÒn h¹n vÒ qu¶n lý c¸c
nguån tμi nguyªn cho céng ®ång qu¶n lý th«ng qua c¸c tæ chøc cña hä.
2. Bèi c¶nh ra ®êi cña LNXH ë ViÖt Nam
ThuËt ng÷ LNXH b¾t ®Çu ®−îc sö dông ë ViÖt Nam vμo gi÷a thËp kû 80. LNXH
dÇn dÇn ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn cïng víi qu¸ tr×nh c¶i c¸ch kinh tÕ cña ®Êt n−íc.
Sù chuyÓn h−íng tõ mét nÒn l©m nghiÖp lÊy quèc doanh lμm chÝnh sang mét nÒn l©m
nghiÖp nh©n d©n cã nhiÒu thμnh phÇn kinh tÕ tham gia ®−îc xuÊt ph¸t tõ c¸c bèi c¶nh
chñ yÕu sau:
+ Thùc tr¹ng ®êi sèng n«ng th«n, ®Æc biÖt lμ n«ng th«n miÒn nói ®ang gÆp nhiÒu khã
kh¨n, sù phô thuéc cña c¸c céng ®ång vμo rõng nμy cμng t¨ng ®ßi hái ph¶i cã ph−¬ng
thøc qu¶n lý rõng thÝch hîp.
HiÖn t¹i ë ViÖt Nam cã kho¶ng 80% d©n sè sèng ë vïng n«ng th«n, 27 triÖu ng−êi
trong ®ã h¬n 10 triÖu ng−êi lμ c¸c ®ång bμo d©n téc thiÓu sè sèng ë c¸c vïng trung du
vμ miÒn nói. MÆc dï ChÝnh phñ ®· cã Ch−¬ng tr×nh quèc gia h−íng tíi xo¸ ®ãi, gi¶m
nghÌo nh−ng tû lÖ hé gia ®×nh ®ãi nghÌo chiÕm vÉn cßn kh¸ cao. Tû lÖ nμy ë c¸c tØnh
vïng cao cßn trªn d−íi 30%. §a phÇn c¸c hé gia ®×nh nghÌo ph¶i tËp trung vμo s¶n xuÊt
l−¬ng thùc, ch¨n nu«i hay lμm c¸c ngμnh nghÒ phô kh¸c.
Sù ph¸t triÓn kinh tÕ kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c vïng lμ mét trë ng¹i lín. C¸c vïng
s©u vïng xa s¶n xuÊt kÐm ph¸t triÓn, l¹c hËu, kinh tÕ thÊp kÐm cÇn nhiÒu ®Çu t− hç trî vμ
thêi gian míi tiÕn kÞp miÒn xu«i. MÆc dï nhiÒu n¬i ë trung du vμ miÒn nói ®· vμ ®ang
h×nh thμnh c¸c vïng chuyªn canh s¶n xuÊt c©y nguyªn liÖu, c©y c«ng nghiÖp, c©y ¨n
14
qu¶, rau xanh; ®ang xuÊt hiÖn hμng v¹n trang tr¹i n«ng l©m nghiÖp; song nh×n chung s¶n
xuÊt tù tóc, tù cÊp vÉn cßn nhiÒu, c¬ cÊu kinh tÕ ch−a hîp lý, vÉn nÆng vÒ trång trät, s¶n
xuÊt hμng ho¸ ch−a ph¸t triÓn t¹i c¸c vïng s©u vïng xa.
Sù phô thuéc vμo rõng cña c¸c céng ®ång miÒn nói vÒ l−¬ng thùc, thùc phÈm ®−îc
s¶n xuÊt trªn ®Êt rõng, tiÒn mÆt thu ®−îc tõ b¸n l©m s¶n nh− gç, cñi ®èt v. v. ngμy cμng
t¨ng dÉn ®Õn khai th¸c tμi nguyªn rõng qu¸ møc, nhiÒu n¬i rõng kh«ng cßn cã kh¶ n¨ng
t¸i sinh dÉn ®Õn ®åi träc ho¸. Nh÷ng xung ®ét trong sö dông tμi nguyªn rõng ngμy cμng
nhiÒu. L©m nghiÖp nhμ n−íc kh«ng cßn kh¶ n¨ng kiÓm so¸t cã hiÖu qu¶ viÖc qu¶n lý tμi
nguyªn rõng. Trong bèi c¶nh nh− vËy cÇn ph¶i cã mét ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng thÝch
hîp, lμm sao võa ®¸p øng ®−îc lîi Ých cña ng−êi d©n ®i¹ ph−¬ng võa b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn
tμi nguyªn rõng. L©m nghiÖp x· héi ®−îc h×nh thμnh, x· héi chÊp nhËn vμ ngμy cμng
ph¸t triÓn.
+ ¶nh h−ëng cña nh÷ng ®æi míi trong chÝnh s¸ch kinh tÕ theo h−íng phi tËp trung ho¸
- X©y dùng Hîp t¸c x· n«ng nghiÖp trong thËp kû 60 ®Õn dÇu thËp kû 80
Sau c¶i c¸ch ruéng ®Êt, §¶ng vμ Nhμ n−íc ®· ph¸t ®éng phong trμo x©y dùng Hîp
t¸c x· n«ng nghiÖp ë miÒn B¾c. H×nh thøc s¶n xuÊt Hîp t¸c x· ë n«ng th«n miÒn B¾c ®·
ph¸t triÓn ë ®Ønh cao vμo giai ®o¹n tõ 1960 ®Õn 1975 khi miÒn B¾c lμ hËu ph−¬ng v÷ng
ch¾c cho tiÒn tuyÕn, thùc hiÖn x©y dùng Chñ nghÜa x· héi.
Sau khi thèng nhÊt ®Êt n−íc, quan hÖ s¶n xuÊt hîp t¸c x· béc lé nh÷ng nh−îc ®iÓm
nh− viÖc tr¶ c«ng theo theo c«ng ®iÓm, ph©n phèi s¶n phÈm theo ®Þnh suÊt ... ®· t¹o ra
ph©n phèi b×nh qu©n, kh«ng kÝch thÝch s¶n xuÊt. Do ®ã, n¨ng suÊt lao ®éng n«ng nghiÖp
ngμy cμng thÊp, thu nhËp cña n«ng d©n ngμy cμng gi¶m ®· khiÕn c¸c hé n«ng d©n ngμy
cμng Ýt quan t©m tíi lμm ¨n theo kiÓu hîp t¸c x·. §©y lμ c¬ së ra ®êi chØ thÞ 100 nh»m
b−íc ®Çu c¶i tiÕn c«ng t¸c tæ chøc s¶n xuÊt trong n«ng nghiÖp trong hîp t¸c x· theo
h−íng phi tËp trung ho¸.
- Kho¸n 100 n¨m 1981 (chØ thÞ 100)
Môc ®Ých cña cuéc ®æi míi qu¶n lý hîp t¸c x· n«ng nghiÖp nμy lμ khuyÕn khÝch
n«ng d©n t¨ng c−êng s¶n xuÊt ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò thiÕu l−¬ng thùc ®ang trÇm träng ë
ViÖt Nam. §Ó lμm ®−îc nh− vËy, ruéng ®Êt ®−îc chia cho c¸ nh©n n«ng d©n trong thêi
gian h¹n ®Þnh víi mét phÇn ph−¬ng tiÖn s¶n xuÊt. S¶n phÈm thu ®−îc theo n¨ng suÊt
kho¸n ph¶i nép vμo hîp t¸c x·. Hîp t¸c x· chÞu tr¸ch nhiÖm ph©n chia s¶n phÈm. S¶n
phÈm v−ît kho¸n thuéc quyÒn së h÷u cña n«ng d©n. H×nh thøc kho¸n nμy ®· cã t¸c ®éng
®Õn t¨ng n¨ng suÊt vμ s¶n l−îng n«ng nghiÖp. Tuy nhiªn nh÷ng mÆt tÝch cùc cña h×nh
thøc kho¸n nμy chØ tån t¹i trong thêi gian ng¾n. Nh÷ng yªu cÇu më réng quyÒn tù chñ vμ
quyÕt ®Þnh cña n«ng d©n ngμy cμng t¨ng vμ dÉn tíi nh÷ng ®æi míi trong qu¶n lý vμ s¶n
xuÊt n«ng nghiÖp.
- Kho¸n 10 n¨m 1988 (NghÞ quyÕt 10 cña Bé chÝnh trÞ)
C¬ chÕ kho¸n trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo NghÞ quyÕt sè 10 cña Bé ChÝnh trÞ
n¨m 1988 nh»m tiÕp tôc t¨ng tr−ëng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña ®Êt n−íc. PhÇn lín t− liÖu
s¶n xuÊt ®−îc giao cho hé n«ng d©n vμ hä ®−îc chñ ®éng sö dông cho môc ®Ých s¶n
xuÊt. ¶nh h−ëng cña NghÞ quyÕt 10 ®−îc nhËn thÊy râ rÖt th«ng qua s¶n phÈm s¶n xuÊt
n«ng nghiÖp ®· t¨ng vμ nh÷ng thay ®æi cña c¸c hÖ thèng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. C¸c hÖ
15
thèng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ngμy cμng ®a d¹ng vμ b¾t ®Çu h−íng vμo s¶n xuÊt hμng ho¸
hoÆc s¶n xuÊt cho tiªu dïng tuú theo tõng hé.
- LuËt ®Êt ®ai
LuËt ®Êt ®ai lÇn ®Çu tiªn ®−îc ban hμnh vμo n¨m 1988, ®−îc sña ®æi vμ bæ sung vμo
c¸c n¨m 1993, 1998 ®−îc coi lμ mét trong nh÷ng mèc quan träng cho c«ng cuéc ®æi
míi qu¶n lý n«ng nghiÖp nh»m ®¶m b¶o mét hμnh lang ph¸p lý cho viÖc qu¶n lý, sö
dông tμi nguyªn ®Êt ®ai mét c¸ch cã hiÖu qu¶ vμ bÒn v÷ng. LuËt ®Êt ®ai 1993 lμ c¬ së
ph¸p lý rÊt quan träng cho c¸c hé n«ng d©n tù chñ sö dông ®Êt víi 5 quyÒn c¬ b¶n khi
nhËn ®Êt.
Nh÷ng ¶nh h−ëng tÝch cùc cña LuËt ®Êt ®ai ®−îc thÊy rÊt râ ®èi víi c¸c céng ®ång
miÒn nói, n¬i ®Êt ®ai vμ tμi nguyªn rõng ®· vμ ®ang ®−îc giao cho c¸c hé gia ®×nh vμ
céng ®ång qu¶n lý vμ sö dông l©u dμi. N«ng d©n vμ céng ®ång ®−îc lμm chñ thùc sù
trªn c¸c diÖn tÝch ®Êt ®−îc giao, hä yªn t©m ®Çu t− vμo s¶n xuÊt, ®−îc h−ëng thμnh qu¶
lao ®éng chÝnh ®¸ng vμ ®ãng gãp nghÜa vô víi nhμ n−íc.
- LuËt B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng, c¸c v¨n b¶n d−íi luËt chñ yÕu vÒ l©m nghiÖp
LuËt B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng n¨m 1991 lμ c¬ së quan träng cho ph¸t triÓn LNXH
t¹i c¸c vïng n«ng th«n miÒn nói. Ph©n chia 3 lo¹i rõng, quyÒn giao ®Êt l©m nghiÖp,
quyÒn hîp ®ång kho¸n kinh doanh rõng cña c¸c hé n«ng d©n vμ tæ chøc céng ®ång cã t−
c¸ch ph¸p nh©n ®· ®−îc luËt ph¸p ho¸. NghÞ ®Þnh 02/CP cña ChÝnh phñ n¨m 1993, NghÞ
®Þnh 163/CP cña ChÝnh phñ n¨m 1998 vμ c¸c v¨n b¶n liªn quan kh¸c ®· t¹o ®iÒu kiÖn
cho nh©n d©n nhËn ®Êt, nhËn rõng ®Ó gãp phÇn ph¸t triÓn LNXH ë n−íc ta.
+ Nh÷ng h¹n chÕ trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng cña l©m nghiÖp quèc doanh cÇn ®−îc
thay thÕ b»ng c¸c h×nh thøc qu¶n lý phï hîp víi thêi kú míi.
Ngμnh l©m nghiÖp hiÖn ®ang qu¶n lý kho¶ng 19 triÖu ha rõng vμ ®Êt rõng. Cho ®Õn
cuèi thËp kû 80, Nhμ n−íc qu¶n lý l©m nghiÖp th«ng qua mét hÖ thèng c¸c liªn hiÖp xÝ
nghiÖp l©m nghiÖp, l©m tr−êng quèc doanh. HÖ thèng nμy ®· tõng cã trªn 700 l©m
tr−êng quèc doanh víi trªn 10 v¹n lao ®éng lμ c«ng nh©n l©m nghiÖp cã nhiÖm vô tæ
chøc s¶n xuÊt kinh doanh l©m nghiÖp. Bªn c¹nh ®ã, hÖ thèng KiÓm l©m nh©n d©n cã vai
trß qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng. MÆc dï vËy nh÷ng vô vi ph¹m rõng ngμy cμng t¨ng th«ng
qua c¸c h×nh thøc khai th¸c l©m s¶n bÊt hîp ph¸p, ®èt n−¬ng lμm rÉy. HÖ thèng qu¶n lý
l©m nghiÖp tá ra kÐm hiÖu qu¶ nh−: L©m tr−êng quèc doanh kinh doanh kÐm hiÖu qu¶,
nhiÒu l©m tr−êng thua lç, kh«ng cã kh¶ n¨ng t¸i t¹o rõng; Lùc l−îng kiÓm l©m kh«ng ®ñ
søc ng¨n chÆn c¸c vô vi ph¹m rõng. Cuèi thËp kû 80 nhiÒu quan ®iÓm míi trong qu¶n lý
vμ sö dông tμi nguyªn rõng xuÊt hiÖn cïng víi qu¸ tr×nh c¶i c¸ch qu¶n lý hîp t¸c x·
n«ng nghiÖp. §ã lμ c¸c ch−¬ng tr×nh giao ®Êt, ph¸t triÓn kinh tÕ hé gia ®×nh, x©y dùng
c¸c tr¹i rõng, c¸c céng ®ång qu¶n lý l©m nghiÖp. LNXH ®−îc h×nh thμnh trong bèi c¶nh
nμy võa theo tÝnh tÊt yÕu, võa ®−îc sù hç trî cña xu thÕ míi.
+ Trμo l−u mét lo¹i h×nh l©m nghiÖp míi: l©m nghiÖp céng ®ång ®ang xuÊt hiÖn trong
khu vùc
Vμo cuèi thËp kû 80, c¸c héi nghÞ, héi th¶o, diÔn ®μn quèc tÕ vÒ LNXH ®−îc tæ
chøc t¹i khu vùc cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh b¾t ®Çu "më cöa".
Sù héi nhËp lμ mét bèi c¶nh tèt cho ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam. C¸c cuéc giao l−u,
häc hái kinh nghiÖm víi n−íc ngoμi ®· thóc ®Èy c¸ch nh×n míi vÒ ph¸t triÓn LNXH.
16
C¸c ch−¬ng tr×nh LNXH ë c¸c n−íc Ch©u ¸ ®−îc coi lμ nh÷ng ¶nh h−ëng tÝch cùc ®Õn
ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam.
+ C¸c ch−¬ng tr×nh hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp cña c¸c tæ chøc quèc tÕ vμ phi chÝnh
phñ ®ãng gãp tÝch cùc vμo ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam
Vμo ®Çu thËp kû 90 nhiÒu ch−¬ng tr×nh hç trî ph¸t triÓn cña c¸c tæ chøc quèc tÕ,
chÝnh phñ vμ phi chÝnh phñ ®−îc thùc hiÖn. Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c L©m nghiÖp ViÖt Nam-
Thôy §iÓn, c¸c dù ¸n cña c¸c tæ chøc quèc tÕ nh−: FAO, UNDP, GTZ vμ cña c¸c tæ
chøc Phi chÝnh phñ ®· ¸p dông c¸ch tiÕp cËn míi trong ph¸t triÓn l©m nghiÖp. Ph¶i
kh¼ng ®Þnh r»ng, Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c L©m nghiÖp ViÖt Nam-Thuþ §iÓn cã vai trß quan
träng ®Çu tiªn vÒ ph¸t triÓn kh¸i niÖm LNXH ë ViÖt Nam. Nh÷ng khëi ®Çu cho c¸ch tiÕp
cËn míi lμ c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn, vμ cho ®Õn nay c¸c ch−¬ng tr×nh nμy lu«n lμ
nh÷ng ®iÓm ®i ®Çu trong ph¸t triÓn LNXH ë n−íc ta.
ChÝnh phñ Thuþ SÜ tμi trî Ch−¬ng tr×nh hç trî l©m nghiÖp x· héi trong giai ®o¹n
1994-2004 nh»m vμo 3 môc tiªu quan träng, ®ã lμ: Ph¸t triÓn nguån nh©n lùc cho ho¹t
®éng LNXH; T¹o kiÕn thøc cho viÖc ®μo t¹o LNXH; Trao ®æi th«ng tin vÒ LNXH.
Ch−¬ng tr×nh nμy ®· vμ ®ang gióp cho ViÖt Nam ph¸t triÓn gi¸o dôc vμ ®μo t¹o LNXH
mét c¸ch toμn diÖn.













17
Tμi liÖu tham kh¶o

1. Bé NN&PTNT (1988) B¸o c¸o s¬ kÕt 5 n¨m thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 02/CP vÒ giao
®Êt l©m nghiÖp 1994-1998.
2. Bé NN&PTNT (1998) B¸o c¸o tæng kÕt t×nh h×nh thùc hiÖn Ch−¬ng tr×nh 327 vμ
triÓn khai Ch−êng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng.
3. Bé NN&PTNT (1999). B¸o c¸o thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha n¨m 1999.
4. Bé NN&PTNT )1998). Tμi liÖu ®¸nh gi¸ tæng kÕt ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn khai
dù ¸n 5 triÖu ha rõng.
5. Côc ®Þnh canh ®inh c− (1998): B¸o c¸o tæng kÕt c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c−
trong 25 n¨m. Bé NN&PTNN 1998.
6. §inh §øc ThuËn (2002). Kinh nghiÖm ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi ë mét sè
n−íc Ch©u ¸ vμ vËn dông vμo ®iÒu kiÖn ViÖt Nam. LuËn ¸n TiÕn sÜ Kinh tÕ -
N¨m 2002
7. Donovan, D., Rambo, A.T., Fox, J., Lª Träng Cóc (1997) Nh÷ng xu h−íng ph¸t
triÓn vïng nói phÝa B¾c ViÖt Nam TËp 1&2, Trung t©m §«ng T©y/Trung t©m
nghiªn cøu tμi nguyªn vμ m«i tr−êng - §¹i häc quèc gia Hμ Néi, Nhμ xuÊt b¶n
ChÝnh trÞ Quèc gia 1997
8. Elaine Morrison vμ Olivier Dubois: §êi sèng bÒn v÷ng ë vïng cao ViÖt Nam:
Giao ®Êt vμ ®»ng sau vÊn ®Ò giao ®Êt. L©m nghiÖp vμ sö dông ®Êt Series sè: 14 -
Hμ Néi 1998
9. LuËt ®Êt ®ai (1993) : C«ng bè theo ph¸p lÖnh sè 24-L/CTN ngμy 24/7/1993 cña
Chñ tÞch n−íc CHXHCN ViÖt Nam
10. LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng (1991): C«ng bè theo ph¸p lÖnh sè 58-
LCT/H§NN8 ngμy 19/8/1991 cña Chñ tÞch Héi ®ång Nhμ n−íc n−íc CHXHCN
ViÖtn Nam
11. NghÞ ®Þnh 01/CP (1995) Quy ®Þnh vÒ giao kho¸n ®Êt vμ sö dông vμo môc ®Ých
s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp vμ thuû s¶n trong c¸c doanh nghiÖp nhμ n−íc
ra ngμy 4/1/1995
12. NghÞ ®Þnh 64/CP (1993) Quy ®Þnh vÒ giao ®Êt n«ng nghiÖp cho hé gia ®×nh, c¸
nh©n sö dông æn ®Þnh vμ l©u dμi vμo môc ®Ých n«ng nghiÖp ra ngμy 27/9/1993
13. Rao, I. Y 1990, Community Forestry Lessons from Case Studies in Asia and the
Pacific region. RAPA of the FAO of the United nations, Bangkok 1990.
14. TrÇn §øc Viªn, (1997) Tæng quan vÒ c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c tham gia vμo
ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam - Thôy §iÓn Trong “Nh÷ng xu
h−íng ph¸t triÓn vïng nói phÝa B¾c ViÖt Nam” TËp 2 Phô lôc B : C¸c nghiªn
cøu mÉu vμ bμi häc tõ Ch©u ¸. Trung t©m §«ng T©y/Trung t©m nghiªn cøu tμi
nguyªn vμ m«i tr−êng - §¹i häc quèc gia Hμ Néi, Nhμ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ Quèc
gia 1997.
18
15. Trung t©m §μo t¹o LNXH, (1998) B¸o c¸o vÒ ®¸nh gi¸ c¸c ho¹t ®éng dù ¸n §æi
míi chiÕn l−îc l©m nghiÖp vμ c¸c dù ¸n hç trî ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp kh¸c
t¹i Tö Nª huyÖn T©n L¹c tØnh Hoμ B×nh Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp/Ch−¬ng
tr×nh Hç trî LNXH II, 5/1998.
16. Trung t©m §μo t¹o LNXH, (1998) B¸o c¸o vÒ ®¸nh gi¸ c¸c ho¹t ®éng c¸c dù ¸n
hç trî ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp t¹i tØnh Hoμ B×nh Tr−êng §¹i häc L©m
nghiÖp/Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH II, 5/1998.
17. Wiersum K.F. (1994) Social Forestry in South and Southeast Asia: History and
new Perspectives. In H. Simon, Hartadi, S Sarbanurdin, Surmadi & H. Iswantoro
(eds) Social Forestry and sustainable Forest management. Proceedings of a
seminar- Perum Perhutani, Jarkarta, Indonesia, p. 1-27.


Danh s¸ch tμi liÖu phôc vô gi¶ng day

1. Giao bμi tËp th¶o luËn nhãm: Ph©n tÝch t×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH cña ViÖt Nam.
2. Tμi liÖu ®äc thªm cho th¶o luËn nhãm:
• §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng ph¸t triÓn LNXH theo m« h×nh CIPP
• Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cña LNXH vμ nh÷ng ®Æc tr−ng cña mét sè n−íc ë Ch©u ¸
3. GiÊy kÝnh trong dïng cho OHP

19
Bμi 2: Kh¸i niÖm LNXH
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn cã kh¶ n¨ng:
• Nªu vμ ph©n tÝch ®−îc kh¸i niÖm LNXH.
• Nªu vμ gi¶i thÝch ®−îc nh÷ng quan ®iÓm hiÖn nay vÒ LNXH.
• LiÖt kª ®−îc vμ gi¶i thÝch ®−îc c¸c ho¹t ®éng LNXH ë ViÖt Nam.
• Ph©n tÝch ®−îc mèi quan hÖ, nh÷ng ®iÓm gièng vμ kh¸c nhau c¬ b¶n gi÷a LNXH
vμ L©m nghiÖp truyÒn thèng (LNTT).
• Nªu vμ gi¶i thÝch ®−îc vai trß cña LNXH ®èi víi ph¸t triÓn n«ng th«n.

KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi
gian
1. Kh¸i niÖm vÒ LNXH Tr×nh bμy,
th¶o luËn
nhãm.
Tμi liÖu ph¸t
tay, bμi tËp
t×nh huèng.

1 tiÕt
2. LNXH ®−îc coi nh− mét
ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham
gia
Tr×nh bμy,
th¶o luËn
nhãm.
C©u hái th¶o
luËn.

1 tiÕt
3. LNXH ®−îc coi nh− mét lÜnh
vùc, ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi
nguyªn rõng
Tr×nh bμy,
th¶o luËn
nhãm.
C©u hái th¶o
luËn.

1 tiÕt
4. LNXH lμ ph−¬ng thøc qu¶n lý
tμi nguyªn rõng
Tr×nh bμy,
Th¶o luËn
nhãm
C©u hái th¶o
luËn
1 tiÕt
5. Ph©n biÖt LNXH vμ LNTT
6. Vai trß cña LNXH trong ph¸t
triÓn n«ng th«n
Giao bμi tËp,
®éng n·o

Bμi tËp
C©u hái
1 tiÕt
20
1. Kh¸i niÖm LNXH
Gi÷a thËp niªn 1970, nh÷ng chuyÔn biÕn quan träng trong t− t−ëng vÒ vai trß cña
l©m nghiÖp trong ph¸t triÓn n«ng th«n ®· diÓn ra, mét dÊu hiÖu ®Çu tiªn cña t− t−ëng
míi nμy lμ giíi thiÖu thuËt ng÷ LNXH t¹i Ên §é vμo n¨m 1970. Trong b¸o c¸o cña ñy
ban n«ng nghiÖp quèc gia, ng−êi ta khuyÕn c¸o nh©n d©n n«ng th«n sÏ ®−îc khuyÕn
khÝch tham gia b¶o vÖ vμ t¸i t¹o tμi nguyªn rõng, sÏ ®−îc cung cÊp l©m s¶n kh«ng mÊt
tiÒn .
N¨m 1978 Ng©n hμng thÕ giíi ®· xuÊt b¶n c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ c¸c chÝnh s¸ch
l©m nghiÖp, b¸o hiÖu chuyÓn h−íng tõ nÒn l©m nghiÖp l©m sinh-c«ng nghiÖp rõng sang
b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ®¸p øng nhu cÇu ®Þa ph−¬ng, ñng hé l©m nghiÖp v× nh©n d©n ®Þa
ph−¬ng vμ khuyÕn khÝch ng−êi d©n n«ng th«n tham gia vμo l©m nghiÖp ë ®Þa ph−¬ng.
Còng n¨m 1978, FAO b¾t ®Çu ch−¬ng tr×nh míi “L©m nghiÖp v× sù ph¸t triÓn céng
®ång ®Þa ph−¬ng” vμ Ên hμnh b¶n tæng quan vÒ vai trß cña l©m nghiÖp phôc vô ph¸t triÓn
céng ®ång ®Þa ph−¬ng, trong ®ã thuËt ng÷ LNXH ®· ®−îc nªu ra. LNXH hoÆc th«ng
qua ho¹t ®éng cña c¸c n«ng hé riªng rÏ hoÆc th«ng qua nh÷ng ho¹t ®éng liªn quan ®Õn
céng ®ång nh− mét tæng thÓ ( FAO, 1978). Héi nghÞ l©m nghiÖp lÇn thø VIII n¨m 1978
tæ chøc t¹i Jakarta thõa nhËn xu h−íng LNXH. LNXH ®−îc qu¶ng b¸ réng r·i vμ nhanh
chãng, m¹nh mÏ v× ý nghÜa nh©n v¨n cña nã. Tõ ®ã thuËt ng÷ LNXH ®−îc sö dông réng
r·i ë nhiÒu n−íc. M¨c dï vËy cho ®Õn nay kh¸i niÖm LNXH vÉn ®−îc hiÓu theo nhiÒu
c¸ch kh¸c nhau tuú thuéc vμo ®iÒu kiÖn lÞch sö, v¨n ho¸, kinh tÕ - x· héi vμ ý thøc hÖ
cña mçi d©n téc, nªn kh¸i niÖm LNXH ®−îc dÞch ra theo rÊt nhiÒu c¸ch kh¸c nhau ë mçi
quèc gia. §iÒu ®ã dÉn tíi c¸c ý kiÕn tranh luËn ®Ó t×m ra sù t¸ch b¹ch r¹ch rßi gi÷a c¸c
nhãm thuËt ng÷ kh¸c nhau, mμ nguyªn nh©n chØ lμ do c¸ch ®Þnh nghÜa kh«ng ®ång nhÊt
(Donoran vμ Fox,1997). H¬n n÷a LNXH lμ mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn liªn tôc, v× vËy sau
h¬n 20 n¨m tån t¹i vμ ph¸t triÓn, hiÖn nay vÉn ®ang cßn cã nhiÒu tªn gäi vμ kh¸i niÖm
kh¸c nhau vÒ LNXH.
Theo FAO (1978) LNXH lμ tÊt c¶ nh÷ng h×nh thøc ho¹t ®éng mμ trong ®ã ng−êi
d©n ®Þa ph−¬ng liªn kÕt chÆc chÏ víi ho¹t ®éng l©m nghiÖp. Nh÷ng h×nh thøc nμy rÊt
kh¸c nhau cho nhu cÇu tõ viÖc thiÕt lËp c¸c ®¸m c©y gç (Woodlot - nguyªn v¨n tiÕn Anh)
ë nh÷ng n¬i thiÕu hôt gç vμ c¸c l©m s¶n kh¸c cho nhu cÇu ®Þa ph−¬ng ®Õn c¸c ho¹t ®éng
truyÒn thèng cña c¸c céng ®ång miÒn rõng nh− trång c©y lÊy gç ®Ó cung cÊp gç hμng
ho¸, chÕ biÕn l©m s¶n ë n«ng th«n. Ng−êi ta cßn nhÊn m¹nh, LNXH ph¶i lμ mét bé phËn
cña ph¸t triÓn n«ng th«n vμ cßn thõa nhËn kh¸i niÖm c¬ b¶n mμ theo ®ã môc ®Ých trung
t©m cña ph¸t triÓn n«ng th«n lμ gióp ®ì ng−êi nghÌo tõ sù cè g¾ng cña chÝnh hä. L©m
nghiÖp h−íng tíi phôc vô cho ph¸t triÓn céng ®ång, do vËy, ph¶i lμ mét nÒn l©m nghiÖp
xuÊt ph¸t tõ ng−êi d©n th−êng (FAO, 1978). Cho nªn ngay tõ buæi ®Çu, LNXH ®−îc
thiÕt lËp trªn sù tham gia cña ng−êi d©n vμ h−íng vÒ nhu cÇu cña n«ng th«n, ®Æc biÖt
nh÷ng ng−êi nghÌo nhÊt trong sè hä.
Wiersum (1994) nhËn xÐt r»ng, c¸c quan niÖm vÒ LNXH cã c¸c ý nghÜa kh¸c nhau
lμ do nguån gèc cña sù ph¸t triÓn quan niÖm nμy. B¸o c¸o cña Ên §é nªu bËt vai trß cña
LNXH nh− lμ sù ®ãng gãp ®Ó c¶i thiÖn qu¶n lý rõng. Trong khi t−êng tr×nh cña FAO chó
ý h¬n ®Õn hoμn c¶nh ph¸t triÓn n«ng th«n cña LNXH còng nh− ®ãng gãp cña nã ®Ó c¶i
thiÖn sö dông ®Êt. B¸o c¸o cña Ng©n hμng thÕ giíi l¹i nhÊn m¹nh ®Õn sù cÇn thiÕt ph¶i
21
quan t©m h¬n n÷a ®Õn sù ph¸t triÓn LNXH vμ tõ sù ph¸t triÓn nμy ¶nh h−ëng ®Õn céng
®ång t¹i chç.
Sau nh÷ng th¶o luËn vÒ kh¸i niÖm vμ gi¶i thÝch thuËt ng÷ LNXH, c¸c kh¸i niÖm vÒ
LNXH cña FAO (1978); Srivastava vμ Pant (1979); Lantica (1982); Hoskins (1990);
Wiersum (1994); Simon (1994) ... vÒ c¬ b¶n lμ ®ång nhÊt ®ã lμ nh©n d©n n«ng th«n ®¶m
®−¬ng mét phÇn cña tr¸ch nhiÖm qu¶n lý tμi nguyªn rõng, ®¸p øng nhu cÇu liªn quan
®Õn rõng cña c¸c nhãm d©n c− thiÖt thßi vÒ quyÒn lîi th«ng qua nh÷ng cè g¾ng cña
chÝnh hä.
ThËt sù khã ®−a ra mét kh¸i niÖm ®Çy ®ñ vμ ®−îc mäi n¬i chÊp nhËn, nh−ng víi
môc tiªu cña LNXH lμ ph¸t triÓn n«ng th«n vμ ®Æt nÆng sù tham gia cña ng−êi d©n th× cã
thÓ hiÓu mét c¸ch tæng qu¸t LNXH lμ sù tham gia cña céng ®ång n«ng th«n trong qu¶n
lý tμi nguyªn rõng vμ phôc vô cho ph¸t triÓn n«ng th«n. C¸c ho¹t ®éng LNXH thÝch hîp
víi mäi h×nh thøc së h÷u ®Êt ®ai, LNXH còng lo¹i trõ bÊt cø h×nh thøc l©m nghiÖp nμo
mμ chØ kinh doanh b»ng h×nh thøc thuª m−ín vμ tr¶ c«ng.
Theo Dol Gilmour (1997) mét sè tªn th−êng ®−îc gäi hiÖn nay lμ: L©m nghiÖp
céng ®ång, L©m nghiÖp céng qu¶n, L©m nghiÖp cã sù tham gia, LNXH. Sù kh¸c biÖt
nμy trªn nhiÒu gãc ®é x· héi kh¸c nhau, quan träng lμ tæ chøc nμo chÞu tr¸ch nhiÖm chñ
yÕu trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng, ®¹i thÓ tr¸ch nhiÖm qu¶n lý thuéc vÒ céng ®ång, c¸c
nhãm cña céng ®ång, n«ng hé; tr×nh ®é kiÓm so¸t, sö dông hoÆc së h÷u hiÖn nay cña
nhμ qu¶n lý rõng vÒ tμi nguyªn rõng. Nh÷ng ý nghÜa nμy Ýt nhiÒu ®Ò cËp ®Õn møc ®é
tham gia.
Tõ kh¸i niÖm trªn ®©y vÒ LNXH, cã thÓ nhËn thÊy r»ng LNXH lμ c¸c ho¹t ®éng
liªn quan ®Õn viÖc huy ®éng mäi tÇng líp nh©n d©n trong x· héi tham gia vμo b¶o vÖ tμi
nguyªn rõng cô thÓ nh− b¶o ®¶m ®−îc sù v÷ng bÒn cña s¶n xuÊt l©m nghiÖp, gia t¨ng
n¨ng suÊt rõng, b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, phôc håi chøc n¨ng cña c¸c l−u vùc ®ång thêi
ph¶i ®em l¹i c«ng b»ng x· héi... Ph¸t triÓn con ng−êi lμ vÊn ®Ò trung t©m cña LNXH.
Muèn b¶o vÖ ®−îc tμi nguyªn rõng cã hiÖu qu¶ l©u dμi, tr−íc hÕt ph¶i b¶o vÖ con ng−êi.
Do vËy vÊn ®Ò quan t©m ®Çu tiªn cña LNXH lμ ph¶i t×m ra c¸c gi¶i ph¸p nh»m tho¶ m·n
nhu cÇu ®êi sèng hμng ngμy cña ng−êi d©n tõ nguån tμi nguyªn rõng. Gi¶i quyÕt b»ng
®−îc c¸c nhu cÇu nμy sÏ g¾n lîi Ých sèng cßn cña nh©n d©n víi tμi nguyªn rõng. ViÖc
g¾n lîi Ých cña ng−êi d©n víi tμi nguyªn rõng sÏ lμ ®éng lùc kÝch thÝch ng−êi d©n tham
gia vμo b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng. N©ng cao ®êi sèng cña nh©n d©n lμ môc
tiªu cña LNXH vμ ng−êi d©n chÝnh lμ chñ thÓ cña mäi ho¹t ®éng trong LNXH. Th«ng
qua c¸c ho¹t ®éng cña LNXH kh«ng nh÷ng chØ b¶o vÖ, ph¸t triÓn vμ sö dông hîp lý
nguån tμi nguyªn rõng mμ cßn b¶o vÖ ®−îc m«i tr−êng sinh th¸i, t¹o ra c«ng ¨n viÖc
lμm, n©ng cao ®êi sèng cho ng−êi nghÌo, t¹o ra c«ng b»ng x· héi, gi¶m bít sù ph©n ho¸
gi÷a ng−êi giμu vμ ng−êi nghÌo.
Nh×n l¹i trong qu¸ tr×nh h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn LNXH, ta thÊy sù xuÊt hiÖn quan
®iÓm LNXH trong thËp niªn 70 xuÊt ph¸t tõ hai nh©n tè c¬ b¶n lμ “Khñng ho¶ng n¨ng
l−îng cña ng−êi nghÌo” vμ “Sa m¹c ho¸”, ng−êi ta tËp trung x©y dùng nh÷ng kho¶nh
rõng lμng x· nh− lμ së h÷u c«ng céng cÇn ®−îc qu¶n lý v× lîi Ých cña céng ®ång ®Þa
ph−¬ng. C¸ch tiÕp cËn nμy kh«ng ®em l¹i thμnh c«ng nh− mong muèn v× sù tranh chÊp
quyÒn lîi cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng vμ thiÕu sù c«ng b»ng trong sù tham gia (FAO,
1985).
22
C¸c nhμ lËp kÕ ho¹ch chó ý nhiÒu h¬n ®Õn trång c©y do c¸c n«ng hé thùc hiÖn.
C¸ch tiÕp cËn nμy cho nh÷ng hËu qu¶ kh«ng nh− mong muèn vÒ mÆt x· héi, ng−êi d©n
nghÌo kh«ng cã ®Êt thua thiÖt trong tiÕp cËn tμi nguyªn nh− thêi gian tr−íc. Cuèi thËp
niªn 80 ng−êi ta thõa nhËn tiÕp cËn phôc håi rõng cÇn ph¶i ®−îc më réng b»ng viÖc chó
ý nhiÒu h¬n n÷a ®Õn c¸c vÊn ®Ò qu¶n lý rõng. Do vËy bªn c¹nh tham gia vμo t¹o rõng
míi, ng−êi d©n cßn tham gia vμo qu¶n lý tμi nguyªn rõng.
Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn, chiÕn l−îc cña LNXH rÊt ®a d¹ng, mçi mét chiÕn l−îc
cã nh÷ng ®Æc ®iÓm, thÕ m¹nh vμ giíi h¹n cô thÓ víi c¸c môc tiªu qu¶n lý rõng vμ ph¸t
triÓn n«ng th«n kh¸c nhau. Do vËy, cã nhiÒu c¸ch nh×n LNXH tïy bèi c¶nh kinh tÕ x·
héi cã quan ®iÓn cho LNXH lμ: mét ph−¬ng thøc tiÕp cËn cã sù tham gia; mét lÜnh vùc
qu¶n lý tμi nguyªn; mét trong nh÷ng ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn.
2. LNXH ®−îc coi nh− lμ mét ph−¬ng thøc tiÕp cËn cã sù tham
gia
Trong L©m nghiÖp truyÒn thèng viÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng chñ yÕu lμ do lùc
l−îng Nhμ n−íc ®¶m nhËn víi môc tiªu lμ theo ®uæi lîi Ých kinh tÕ cña Nhμ n−íc. Víi
môc tiªu ®ã viÖc lËp kÕ ho¹ch lμ theo kiÓu tõ trªn xuèng, nghÜa lμ ®−a ra mét sè chØ tiªu
kÕ ho¹ch cÇn ®¹t ®−îc cho tõng bé phËn, tiÕp theo ®ã lμ b»ng mäi c¸ch ®Ó thùc hiÖn
b»ng ®−îc c¸c chØ tiªu ®ã. Víi viÖc lËp kÕ ho¹ch nh− vËy c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp chñ
yÕu chó träng tíi lîi Ých kinh tÕ mμ Ýt quan t©m tíi m«i tr−êng vμ kh«ng hoÆc rÊt Ýt chó ý
tíi nhu cÇu vμ mèi quan t©m cña ng−êi d©n. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng lóc nμy chØ lμ ng−êi
ngoμi cuéc, hä hÇu nh− kh«ng tham gia hoÆc tham gia mét c¸ch thô ®éng vμo tõng c«ng
®o¹n cña viÖc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng víi t− c¸ch lμ ng−êi lμm thuª. Tiªu ®iÓm
chñ yÕu cña LNXH lμ tham gia cña c¸c chñ thÓ ®Þa ph−¬ng vμo viÖc qu¶n lý tμi nguyªn
rõng rõng. C¸c chñ thÓ ®ã bao gåm: ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng (ë ®©y bao gåm c¸c c¸ nh©n,
hé gia ®×nh, céng ®ång vμ c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng) vμ c¸c tæ chøc ph¸t triÓn kh¸c. Môc
tiªu cña LNXH lμ qu¶n lý tμi nguyªn rõng ®Ó gia t¨ng n¨ng suÊt rõng, s¶n xuÊt bÒn
v÷ng, b¶o tån ®a d¹ng sinh häc, b¶o vÖ méi tr−êng, ®ång thêi ®Ó n©ng cao ®êi sèng cña
ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng vμ ph¸t triÓn céng ®ång ®Þa ph−¬ng, ®em l¹i c«ng b»ng x· héi. Sù
tham gia cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng râ rμng nhÊt lμ tÝnh quyÕt ®Þnh cña hä thÓ hiÖn trong
qu¶ tr×nh lËp kÕ ho¹ch vμ thùc hiÖn c¸c chiÕn l−îc LNXH, bao gåm:
- TiÕp cËn cã tham gia trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng thÓ hiÖn qua nh÷ng ho¹t ®éng
®−îc lμm bëi nh©n d©n ®Þa ph−¬ng hoÆc tõ c¸ nh©n, n«ng hé vμ c¸c tæ chøc ®Þa
ph−¬ng. ë ph−¬ng thøc tiÕp cËn nμy vai trß cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ®−îc ®−a lªn
hμng ®Çu, ng−êi d©n lμ chñ thÓ cña tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng. Vai trß cña c¸c nhμ l©m
nghiÖp chØ lμ hç trî thóc ®Èy ng−êi d©n ®Ó hä tù ®−a ®−îc quyÕt ®Þnh cu¶ chÝnh hä.
Cã nghÜa lμ ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng tham gia mét c¸ch chñ ®éng vμo tÊt c¶ c¸c ho¹t
®éng liªn quan ®Õn ph¸t triÓn l©m nghiÖp tõ x¸c ®Þnh vÊn ®Ò, quyÕt ®Þnh chiÕn l−îc,
qu¶n lý thùc hiÖn, gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸. Th«ng qua ®ã vai trß cña ng−êi d©n ngμy cμng
®−îc ®Ò cao, nhu cÇu cuéc sèng hμng ngμy cña hä dÇn dÇn ®−îc ®¸p øng, ng−êi d©n
ngμy cμng thÊy râ lîi Ých cña rõng ®èi víi cuéc sèng hμng ngμy cña hä. Do ®ã ng−êi
d©n sÏ tham gia tÝch cùc h¬n vμo qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng, khi rõng ®−îc
b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn th× m«i tr−êng sinh th¸i sÏ ®−îc c¶i thiÖn, ®êi sèng cña ng−êi
d©n sÏ ngμy cμng ®−îc c¶i thiÖn vμ n©ng cao.
23
- TiÕp cËn cã sù tham gia sÏ ®−îc sö dông xuyªn suèt tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n cña mét
ch−¬ng tr×nh hay dù ¸n, bao gåm: nhËn biÕt vÊn ®Ò, lùa chän vμ quyÕt ®Þnh chiÕn
l−îc, lËp kÕ ho¹ch, tæ chøc thùc hiÖn, gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸. Nh− trong chÝnh s¸ch
giao ®Êt kho¸n rõng, c¸c ®iÒu quy ®Þnh mang ý nghÜa tiÕp cËn míi ®−îc thÓ hiÖn:
viÖc nhËn ®Êt dùa trªn yªu cÇu vμ tÝnh tù nguyÖn cña ng−êi d©n, viÖc giao ®Êt cña
c¸c c¬ quan chøc n¨ng dùa trªn c¬ së th«ng qua c¸c cuéc häp víi chÝnh quyÒn vμ
häp d©n, trong qu¸ tr×nh giao ®Êt ®Òu cã sù tham gia cña ng−êi d©n... Tr−íc khi nhËn
®Êt ng−êi d©n ®· chÊp nhËn sö dông ®óng môc tiªu theo hîp ®ång, sau khi nhËn ®Êt
hä cã quyÒn quyÕt ®Þnh toμn bé nh÷ng ho¹t ®éng s¶n xuÊt trªn ®Êt ®−îc giao.
- TiÕp cËn cã tham gia ®−îc thÓ hiÖn qua nh÷ng ho¹t ®éng cña nh÷ng nhμ ho¹t ®éng
l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp hoÆc c¸c tæ chøc ph¸t triÓn nh»m hoÆc khuyÕn khÝch
nh÷ng ho¹t ®éng qu¶n lý rõng ®−îc ®Æt d−íi sù kiÓm so¸t cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng,
hoÆc lμm thÝch øng nh÷ng t¸c nghiÖp qu¶n lý ë c¸c khu rõng cña nh÷ng nhμ l©m
nghiÖp chuyªn nghiÖp ®em l¹i mét c¸ch døt kho¸t trùc tiÕp c¶i thiÖn phóc lîi cña c¸c
céng ®ång n«ng th«n ®Þa ph−¬ng.
Nh− vËy, LNXH ®−îc xem nh− lμ chiÕn l−îc cña c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp,
c¸c tæ chøc ph¸t triÓn víi môc ®Ých khuyÕn khÝch sù tham gia tÝch cùc cña nh©n d©n ®Þa
ph−¬ng. §a d¹ng ho¸ qu¶n lý rõng nh− lμ ph−¬ng tiÖn c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sèng cña céng
®ång, còng cã thÓ ®−îc xem nh− ho¹t ®éng qu¶n lý rõng do nh©n d©n thùc hiÖn nh− lμ
mét phÇn trong sinh kÕ cña hä.
3. LNXH ®−îc coi nh− mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn rõng
LNXH ®−îc coi nh− lμ mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn cã nghÜa lμ LNXH lμ mét
lÜnh vùc chuyªn m«n t¸ch biÖt nh»m môc ®Ých gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò mμ l©m nghiÖp
truyÒn thèng kh«ng thÓ th¸o gì ®−îc. §ã lμ, thø nhÊt, n¹n ph¸ rõng ngμy cμng gia t¨ng ë
tÊt c¸c n−íc ®Æc biÖt lμ c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn; thø hai, tμi nguyªn rõng bÞ suy tho¸i cã
¶nh h−ëng tiªu cùc ®Õn m«i tr−êng sinh th¸i trªn toμn cÇu (h¹n h¸n, lò lôt, « nhiÔm n−íc
vμ kh«ng khÝ, ); thø ba, ®êi sèng cña ng−êi d©n sèng ë miÒn nói vμ trung du kh«ng
nh÷ng kh«ng ®−îc c¶i thiÖn mμ ngμy cμng gi¶m sót; thø t−, sù ph©n ho¸ gi÷a ng−êi giμu
vμ ng−êi nghÌo ngμy cμng cao, tû lÖ ng−êi nghÌo sèng ë vïng nói vμ trung du ngμy cμng
nhiÒu; thø n¨m, kh«ng huy ®éng ®−îc mäi lùc l−îng tham gia vμo viÖc qu¶n lý b¶o vÖ
vμ ph¸t triÓn rõng, ®Æt biÖt lμ lùc l−îng lao ®éng n«ng th«n miÒn nói.
Khi LNXH ®−îc coi nh− lμ mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn cã nghÜa lμ nã cã môc
tiªu riªng, ®èi t−îng t¸c ®éng riªng, ph−¬ng thøc qu¶n lý riªng vμ nã tån t¹i mét c¸ch
®éc lËp t−¬ng ®èi trong kh«ng gian vμ thêi gian. Theo quan ®iÓm nμy th× LNXH tån t¹i
song song víi L©m nghiÖp th−¬ng m¹i, L©m nghiÖp b¶o tån, thËm chÝ song song víi
L©m nghiÖp vμ N«ng nghiÖp.
Môc tiªu cña LNXH lμ n©ng cao ®êi sèng cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng, t¨ng c−êng vμ
ph¸t triÓn n¨ng lùc céng ®ång dùa trªn nguån tμi nguyªn cña ®Þa ph−¬ng, b»ng c¸ch t¹o
®iÒu kiÖn cho ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng, ®Æc biÖt lμ ng−êi nghÌo tham gia vμo qu¶n lý b¶o
vÖ vμ ph¸t triÓn rõng, nh»m tháa m·n nhu cÇu ®a d¹ng cña hä nh− chÊt ®èt, l−¬ng thùc
thùc phÈm, thøc ¨n gia sóc, thuèc ch÷a bÖnh, c¶nh quan du lÞch...Do vËy mäi ho¹t ®éng
liªn quan ®Õn LNXH ®Òu quan t©m ®Õn nhu cÇu vμ nguyÖn väng cña ng−êi d©n, g¾n lîi
Ých cña ng−êi d©n víi tμi nguyªn rõng. Khi nhu cÇu vμ nguyÖn väng cña ng−êi d©n ®−îc
®¸p øng th× ng−êi d©n sÏ tham gia chñ ®éng vμ tÝch cùc h¬n vμo qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t
24
triÓn rõng, th«ng qua ®ã tμi nguyªn rõng sÏ ®−îc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng
l©u dμi. §èi t−îng cña LNXH lμ ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng, do vËy LNXH
kh«ng nh÷ng nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng mμ cßn n©ng cao, ph¸t
triÓn n¨ng lùc vμ vai trß cña ng−êi d©n.
4. LNXH lμ ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn rõng
V× LNXH cã môc tiªu vμ ®èi t−îng kh¸c víi L©m nghiÖp truyÒn thèng, nªn LNXH
cã ph−¬ng thøc qu¶n lý còng kh¸c víi ph−¬ng thøc qu¶n lý cña L©m nghiÖp truyÒn
thèng. Ngoμi ra LNXH cßn kÕt hîp viÖc qu¶n lý cña Nhμ n−íc víi c¸c tæ chøc, ng−êi
d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng.
LNXH qu¶n lý rõng dùa vμo ®Æc tr−ng cña nh÷ng vïng sinh th¸i nh©n v¨n kh¸c
nhau, kÕt hîp gi÷a kiÕn thøc hμn l©m vμ kiÕn thøc cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng (kiÕn thøc
b¶n ®Þa) vμ nÒn v¨n ho¸ cña c¸c d©n téc kh¸c nhau.
VÝ dô: ph¸t triÔn LNXH vïng nói phÝa B¾c, vïng T©y Nguyªn vμ §ång b»ng Nam
Bé kh«ng thÓ gièng nhau v× c¸c vïng nÇy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh th¸i vμ nh©n v¨n kh¸c
nhau (c¸c yÕu tè tù nhiªn vμ x· héi kh¸c nhau, nÒn v¨n hãa kh¸c nhau, tËp qu¸n sö dông
tμI nguyªn kh¸c nhau..)
Ngay trong mét vïng sinh th¸ii (hay tiÓu vïng) ®èi víi c¸c ®èi t−îng rõng kh¸c
nhau cã môc ®Ých sö dông kh¸c nhau th× c¸c môc tiªu cña ho¹t ®éng LNXH còng kh¸c
nhau:
-§èi víi rõng ®Æc dông: ho¹t ®éng chñ yÕu lμ huy ®éng ng−êi d©n tham gia b¶o vÖ
rõng b»ng c¸ch n©ng cao nhËn thøc, chó träng nhiÒu h¬n c¸c ho¹t ®éng gi¸o dôc vμ
tuyªn truyÒn.
-§èi víi rõng s¶n xuÊt: c¸c ho¹t ®éng liÖn quan ®Õn viÖc b¶o vÖ, khoanh nu«i, t¸i
sinh vμ lμm giμu rõng ®−îc quan t©m nhiÒu h¬n. C¸c ho¹t ®éng nμy th−êng chó ý ®Õn
viÖc chuyÓn giao kü thuËt, ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia.. ng−êi d©n ®−îc h−ëng
mét sè quyÒn lîi trùc tiÕp tõ rõng.
LNXH ®−îc coi nh− lμ mét trong nh÷ng ph−¬ng thøc tæng hîp qu¶n lý tμi nguyªn
cã nghÜa lμ LNXH lμ mét ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn rõng míi vμ dÇn dÇn thay thÕ
cho ph−¬ng thøc qu¶n lý cò ®ã lμ L©m nghiÖp truyÒn thèng. LNXH lμ mét ph−¬ng thøc
qu¶n lý tμi nguyªn rõng víi h×nh thøc tiÕp cËn míi trong ®ã sù tham gia cña ng−êi d©n lμ
yÕu tè c¬ b¶n nhÊt ®ã lμ tiÕp cËn lÊy ng−êi d©n lμm trung t©m.
L©m nghiÖp truyÒn thèng tr−íc ®©y theo ®uæi môc ®Ých kinh tÕ v× vËy s¶n phÈm
chÝnh cña l©m nghiÖp lμ gç, c¸c s¶n phÈm kh¸c Ýt ®−îc quan t©m hoÆc kh«ng ®−îc quan
t©m. ViÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng chØ do mét lùc l−îng duy nhÊt qu¶n lý ®ã lμ l©m
nghiÖp nhμ n−íc, kü thuËt ¸p dông chñ yÕu lμ c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh, c¸c qui
chÕ trång, ch¨m sãc vμ khai th¸c rõng lμm sao thu ®−îc c¸c s¶n phÈm gç nhiÒu nhÊt.
Kh¸c víi L©m nghiÖp truyÒn thèng, môc tiªu LNXH lμ ®¸p øng nhu cÇu cña ng−êi
d©n vμ céng ®ång, do vËy s¶n phÈm cña LNXH kh«ng ph¶i chØ lμ gç ®¬n thuÇn mμ
LNXH cßn trùc tiÕp s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm kh¸c dùa trªn tiÒm n¨ng, n¨ng lùc vμ nhu
cÇu cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. C¸c s¶n phÈm ®ã bao gåm chÊt ®èt, l−¬ng thùc, thùc
phÈm, thøc ¨n gia sóc, n−íc, c¶nh quan du lÞch. V× LNXH ®a d¹ng ho¸ s¶n phÈm nªn kü
thuËt ¸p dông chñ yÕu lμ n«ng l©m kÕt hîp víi nhiÒu ngμnh tham gia. Ngoμi ra, LNXH
cßn qu¶n lý nguån tμi nguyªn rõng dùa trªn tõng vïng sinh th¸i, nh©n v¨n, duy tr×, b¶o
25
tån vμ ph¸t triÓn c¸c tËp tôc truyÒn thèng vμ b¶n s¾c cña c¸c d©n téc, nªn khi ¸p dông
tiÕn bé khoa häc vμo c¸c ho¹t ®éng ng−êi ta th−êng quan t©m ®Õn phong tôc tËp qu¸n,
kÕt hîp víi kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng.
5. Ph©n biÖt LNXH vμ L©m nghiÖp truyÒn thèng
Mersserschmidt D.A. (1992) nhËn xÐt, tÊt c¶ c¸c lo¹i l©m nghiÖp LNXH vμ
LNTT ®Òu cã tÝnh chÊt x· héi. Nh− nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp nçi tiÕng J. Westoby
(1987) chØ râ, l©m nghiÖp kh«ng ph¶i v× c©y mμ v× ng−êi, vμ dÉu cho v× c©y ®i n÷a th×
còng chØ v× c©y ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña con ng−êi. Rõng cung cÊp gç vμ l©m s¶n ngoμi
gç ®¸p øng phÇn lín nhu cÇu gia ®×nh ë n«ng th«n miÒn rõng thuéc c¸c n−íc ®ang ph¸t
triÓn, kÓ c¶ thøc ¨n bæ sung cho gia sóc. ë cÊp ®é ®Þa ph−¬ng, khai th¸c rõng t¹o nªn
c«ng ¨n viÖc lμm vμ thu nhËp. ChÕ biÕn l©m s¶n lμ nguån hæ trî viÖc lμm. §iÒu ®ã cã t¸c
dông æn ®Þnh ®èi víi c¸c céng ®ång n«ng th«n, tr¸nh cho hä khái ph¶i ly h−¬ng ®Ó t×m
viÖc lμm. Nguån thu nhËp tõ b¸n cñi, than, c¸c l©m s¶n ngoμi gç (tinh dÇu, nÊm, m©y,
d−îc liÖu...) cã ý nghÜa quan träng ®èi víi ng−êi nghÌo. Rõng ®ãng gãp trong viÖc b¶o
vÖ c¸c céng ®ång n«ng th«n khái c¸c hiÖn t−îng cã h¹i nh− giã, b·o, h¹n, lôt, h¹n h¸n.
§Êt rõng lμ nguån dù tr÷ ®Êt cho më réng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp khi d©n sè gia t¨ng. Cã
thÓ nhËn thÊy, nhμ ë víi nh÷ng kiÕn tróc ®Æc tr−ng, ®éc ®¸o ë miÒn rõng nh− lμ dÊu Ên
v¨n hãa cña rõng ®èi víi c¸c céng ®ång n«ng th«n. ë nh÷ng x· héi cßn s¬ khai rõng
g¾n víi tÝn ng−ìng, víi lßng tin cña con ng−êi vμo nh÷ng lùc l−îng huyÒn bÝ, rõng cßn
lμ nh©n tè c¬ b¶n vÒ m«i tr−êng vμ v¨n ho¸ cña hä.
Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i l©m nghiÖp nμo còng lμ LNXH, lμm râ c¸c sù kh¸c biÖt
gi÷a c¸c lo¹i l©m nghiÖp lμ b−íc ®Çu nhËn thøc vÒ LNXH.
C¸c c«ng nghÖ cña LNTT h−íng ®Õn viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng t−¬ng t¸c gi÷a rõng
vμ m«i tr−êng ®Ó ®¹t nh÷ng môc tiªu kinh tÕ (s¶n xuÊt gç), cã nhÊn m¹nh ®Õn yªu c©u
sinh th¸i (b¶o vÖ m«i tr−êng),
Quan ®iÓm cña LNTT cho r»ng chøc n¨ng chñ yÕu cña l©m nghiÖp lμ s¶n xuÊt gç
t¹o t¸c do phÇn gi¸ trÞ nhÊt cña rõng lμ gç th©n cã kÝch th−íc lín. §Æc tr−ng cña LNTT
lμ ®éc canh, s¶n xuÊt gç víi quy c¸ch nghiªm ngÆt, qu¸ tr×nh s¶n xuÊt dμi, ®Çu t− ban
®Êu cao, th−êng do nhμ n−íc hay c«ng ty ®Çu t− víi quy m« lín, ®¬n vÞ kinh doanh do
c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp ®iÒu hμnh víi c¸ch qu¶n lý tËp trung vμ theo quy
®Þnh cña luËt ph¸p, ho¹t ®éng trªn diÖn tÝch rõng tù nhiªn vμ rõng trång réng lín.
Trong LNTT viÖc qui ®Þnh nh÷ng chØ tiªu khai th¸c gç hμng ho¸ vμ cã lóc t¨ng
l©m s¶n lÊy tõ rõng ra mμ kh«ng cÇn quan t©m ®Õn quyÒn lîi cña c¸c céng ®ång n«ng
th«n sèng trong rõng vμ gÇn rõng. LNTT tiÕn hμnh qu¶n lý rõng b»ng c¸c chiÕn l−îc,
ch−¬ng tr×nh cña nhμ n−íc v¹ch ra mμ kh«ng cã phÇn ®ãng gãp cña d©n. LNTT sö dông
d©n nh− lμ ng−êi lμm c«ng ¨n l−¬ng.
LNXH l¹i quan t©m ®Õn mèi quan hÖ gi÷a ng−êi vμ rõng vμ c©y gç, do vËy
nh÷ng ho¹t ®éng cña nã ®Òu cã nh÷ng liªn hÖ víi nh÷ng môc tiªu x· héi, qu¶n lý rõng
sao cho cã lîi trùc tiÕp ®Õn c¸c céng ®ång n«ng th«n.
NhiÒu nhμ khoa häc trong ®ã cã Wiersum (1994) ®· ®−a ra nh÷ng ®Æc tr−ng
ph©n biÖt LNXH vμ LNTT. Ng−êi ta kh«ng thÓ kh«ng nhÊn m¹nh ®Õn mét ®Æc tr−ng c¬
b¶n nhÊt lμ sù tham gia cña ng−êi d©n trong c¸c ho¹t ®éng LNXH. ThËt kh«ng thÓ t−ëng
26
t−îng ®−îc, thùc hiÖn LNXH mμ l¹i thiÕu sù tham gia cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong
nh÷ng quyÕt ®Þnh ®Çy ®ñ vÒ qu¶n lý tμi nguyªn rõng vμ c©y gç.
Trong LNXH, sù chuyÓn quyÒn qu¶n lý rõng vμ c©y gç cho céng ®ång n«ng th«n
®Þa ph−¬ng lμ mét mét biÓu hiÖn cña ph©n quyÒn, huy ®éng mäi nguån lùc cña x· héi
tham gia vμo viÖc qu¶n lý sö dông tμi nguyªn rõng trªn c¬ së luËt ph¸p vμ chÝnh s¸ch
®ång thêi th«ng qua ®ã nh»m c¶i thiÖn c¸c nhu cÇu sèng cña ng−êi d©n ®Æc biÖt lμ ng−êi
nghÌo ë n«ng th«n. §©y còng lμ mét c¸ch thøc lμm gi¶m nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc cña
con ng−êi ®Õn tμi nguyªn rõng.
Nh÷ng ®Æc tr−ng chñ yÕu kh¸c biÖt gi÷a LNXH vμ LNTT ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi
®−îc Wiersum (1994) ®−a ra tËp trung ë c¸c khÝa c¹nh vai trß cña ng−êi qu¶n lý vμ
nh÷ng ®Æc tr−ng kü thuËt vμ tæ chøc ®−îc tr×nh bμy trong b¶ng 2.1.
B¶ng 2. 1: Nh÷ng ®Æc tr−ng cña chñ yÕu cña LNXH vμ LNTTë c¸c n−íc
nhiÖt ®íi (Wiersum, 1994)
§Æc tr−ng LNTT LNXH
Môc tiªu §¸p øng môc tiªu kinh tÕ, sinh th¸i ,
m«i tr−êng
§¸p øng nhu cÇu cña ng−êi d©n vμ
céng ®ång, b¶o vÖ m«I tr−êng, sinh
th¸I
Vai trß cña c¸c bªn liªn quan
Ng−êi sö dông rõng Chñ yÕu lμ ng−êi thμnh thÞ vμ ngμnh
c«ng nghiÖp
Gåm mét sè lín c¸c nhãm ng−êi
n«ng th«n vμ thμnh thÞ.
Ng−êi qu¶n lý rõng C¸c nhμ l©m nghiÖp Céng ®ång, n«ng d©n vμ c¸c nhμ
l©m nghiÖp
Chøc n¨ng cña c¸c nhμ
l©m nghiÖp
Ng−êi qu¶n lý cã nhiÒu quyÒn lùc Ng−êi t− vÊn hay ®ång qu¶n lý víi
ng−êi ®Þa ph−¬ng
§Æc ®iÓm kü thuËt
X¸c ®Þnh vÊn ®Ò Dùa vμo nhμ n−íc nh»m æn ®Þnh ®Çu ra
c¸c s¶n phÈm ®· Ên ®Þnh vμ b¶o vÖ m«i
tr−êng khu vùc.
Dùa vμo lμng b¶n nh»m duy tr× kh¶
n¨ng s¶n xuÊt cña ®Êt l©m nghiÖp vμ
®Êt n«ng nghiÖp
S¶n phÈm cuèi cïng Chñ yÕu lμ gç, mét sè mÆt hμng l©m
s¶n, b¶o vÖ m«i tr−êng khu vùc.

TÊt c¶ c¸c s¶n phÈm gç vμ ngoμi gç,
cho tiªu dïng vμ hμng ho¸, b¶o vÖ
méi tr−êng ®Þa ph−¬ng vμ khu vùc.
Kü thuËt ¸p dông - Trång khai th¸c rõng thuÇn tuý
- §¬n ngμnh
- N«ng - l©m kÕt hîp
- §a d¹ng
§Æc ®iÓm tæ chøc vμ qu¶n lý
Së h÷u rõng Nhμ n−íc hoÆc c¸c xÝ nghiÖp C¶ nhμ n−íc, céng ®ång, hoÆc t−
nh©n
C¬ chÕ qu¶n lý
Qu¶n lý tËp trung lÊy L©m nghiÖp nhμ
n−íc lμ chñ ®¹o

Qu¶n lý phi tËp trung lÊy l©m
nghiÖp hé gia ®×nh vμ céng ®ång lμ
chñ ®¹o.
Qu¸ tr×nh lËp kÕ ho¹ch
KÕ ho¹ch chi tiÕt theo khu«n mÉu ¸p
®Æt, mang tÝch chuyªn nghiÖp.
LËp kÕ ho¹ch tõ cÊp ®Þa ph−¬ng häc
hái trong lËp kÕ ho¹ch
Chøc n¨ng kiÓm so¸t Ban l©m nghiÖp nhμ n−íc ®−îc hç trî
bëi luËt lÖ.
KÕt hîp kiÓm so¸t cña ®Þa ph−¬ng
vμ nhμ n−íc.
Tho¶ thuËn gi÷a ng−êi
qu¶n lý vμ ng−êi sö
dông
ChÝnh thøc C¶ chÝnh thøc vμ kh«ng chÝnh thøc
§Æc ®iÓm tiÕp cËn TiÕp cËn tõ trªn xuèng TiÕp cËn tõ d−íi lªn
C¸ch tiÕp cËn TiÕp cËn ®¬n ngμnh riªng lÎ. TiÕp cËn ®a ngμnh
Vai trß cña c¸n bé
l©m nghiÖp
ChØ ®¹o h−íng dÉn Hç trî thóc ®Èy
Vai trß cña ng−êi
d©n vμ céng ®ång
Lμ ng−êi thùc hiÖn Lμ ng−êi cïng ra quyÕt ®Þnh.
27
6. Vai trß cña LNXH trong ph¸t triÓn n«ng th«n
Môc tiªu cña ph¸t triÓn n«ng nghiÖp lμ lu«n lu«n t¨ng tr−ëng s¶n phÈm n«ng
nghiÖp, cßn môc ®Ých chñ yÕu cña ph¸t triÓn n«ng th«n lμ lμm giμu thªm cña c¶i vËt cÊt
vμ phóc lîi x· héi cho n«ng d©n n«ng th«n, lóc nμo còng kÓ ®Õn nh÷ng n«ng d©n nghÌo,
Ýt ®Êt hoÆc kh«ng cã ®Êt. Héi nghÞ thÕ giíi vÒ ph¸t triÓn n«ng th«n t¹i trô së cña FAO ë
Rome n¨m 1979 ®· nhÊn m¹nh r»ng kh«ng thÓ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ quèc gia nÕu
kh«ng ph¸t triÓn n«ng th«n, ®iÒu chñ yÕu lμ ph¶i khÈn tr−¬ng ph¸t triÓn n«ng th«n vμ Ýt
nhÊt lμ ph¶i ®¶m b¶o cho n«ng d©n møc sèng tèi thiÓu, nh−ng ph¶i nh©n réng h¬n, l©u
dμi h¬n b»ng c¸ch t×m kiÕm c«ng ¨n viÖc lμm, t¨ng thu nhËp, hoÆc dÞch vô vμ ph¸t triÓn
kinh tÕ c¸c vïng n«ng th«n. LNXH ph¶i ®ãng gãp vμo viÖc nÇy v× sö dông hîp lý, chu
®¸o tμi nguyªn rõng sÏ mang l¹i nhiÒu lîi Ých cho nh©n d©n ®Þa ph−¬ng. Theo tËp qu¸n
truyÒn thèng, c¸c nhμ l©m nghiÖp chØ lo ®Õn c¸c chøc n¨ng s¶n xuÊt vμ phßng hé cña
rõng. Ngμy nay hä ®· quan t©m ®Õn chøc n¨ng x· héi cña l©m nghiÖp vμ ®Æc biÖt vai trß
cña rõng trong ph¸t triÓn n«ng th«n. Vμ ®· quyÕt t©m lμm sao cho mét phÇn quan träng
vÒ thu nhËp tõ rõng sÏ ®−îc ph©n phèi cho nh©n d©n t¹i chç.
Trong sù nghiÖp phôc vô ph¸t triÓn n«ng th«n, ho¹t ®éng LNXH lu«n lu«n g¾n
bã víi n«ng nghiÖp. Theo chiÕu h−íng ®ã, nhiÖm vô cña LNXH kh«ng chØ më réng ®èi
víi rõng quèc gia, rõng b¶o vÖ mμ c¶ ®èi víi ®Êt ®ai hoang hãa ë th«n x· vμ c©y lÊy gç,
c©y lÊy tr¸i theo môc ®Ých kh¸c nhau nh− tháa m·n c¸c yªu cÇu kinh tÕ c¬ b¶n cña n«ng
d©n. §Æc biÖt ®èi víi n«ng d©n nghÌo ph¶i chó ý ®Õn chÊt ®èt, l−¬ng thùc thùc phÈm,
thøc ¨n gia sóc, vËt liÖu x©y dùng, hoÆc n©ng cao c¶i thiÖn m«i tr−êng ®Ô cã thÓ s¶n xuÊt
n«ng nghiÖp liªn tôc víi n¨ng suÊt t¨ng thªm. LNXH ph¶i gãp phÇn b¶o ®¶m an toμn
l−¬ng thùc (ATLT), ®©y lμ mét ®Æc tr−ng quan träng cña LNXH.
Tr−íc ®©y, ®èi víi nhμ l©m nghiÖp, ATLT h×nh nh− ra ngoμi l·nh vùc chuyªn
m«n cña hä. Nh−ng trong nhiÒu vïng n«ng th«n, rõng vμ c©y gãp phÇn quan träng vμo
s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Ngoμi ra cho tr¸i, thøc ¨n gia sóc, gç... rõng còng lμ nguån thu
nhËp. Do ®ã trùc tiÕp còng nh− gi¸n tiÕp, nh÷ng ho¹t ®éng l©m nghiÖp cã ¶nh h−ëng ®Òn
ATLT cña d©n c−.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, ®èi víi LNXH, ATLT nh− lμ mét ®iÓm trung t©m
míi ®èi víi viÖc lËp kÕ ho¹ch vμ qu¶n lý rõng. Nh−ng nÕu ng−êi ta c«ng nhËn r»ng rõng
®ãng gãp b»ng nhiÒu c¸ch cho ATLT th× nh÷ng b¸o c¸o liªn quan ®Õn vÊn ®Ò nÇy hiÕm
khi s©u s¾c vμ ng−êi ta Ýt cè g¾ng thö ®¸nh gi¸ ®óng tÇm quan träng cña vÊn ®Ò.
SÏ sai lÇm khi kh¼ng ®Þnh r»ng LNXH cã thÓ thay thÕ mét c¸ch hoμn toμn n«ng
nghiÖp víi t− c¸ch lμ hÖ thèng s¶n xuÊt l−¬ng thùc. MÆt kh¸c ph¶i thõa nhËn nh÷ng s¸ng
kiÕn vÒ LNXH tù nã ch−a hoμn toμn lo¹i trõ ¸p lùc thiÕu l−¬ng thùc do t¨ng d©n sè g©y
nªn nh−ng qu¶n lý rõng tèt h¬n sÏ t¹o nh÷ng c¬ héi cho l©m nghiÖp gãp phÇn cã hiÖu
qu¶ cho ATLT. Nh÷ng s¸ng kiÕn LNXH vÒ nguyªn t¾c cho phÐp mang l¹i nhiÒu lîi Ých
nh− t¨ng n¨ng suÊt n«ng nghiÖp, c¶i thiÖn viÖc cung cÊp l−¬ng thùc ®Òu ®Æn, lμm dÔ
dμng h¬n sù tiÕp cËn l−¬ng thùc-thùc phÈm cña n«ng d©n kh«ng cã ®Êt vμ ng−êi nghÌo
vμ nh÷ng kh¶ n¨ng thu nhËp vμ viÖc lμm (FAO, 1993).
ATLT tr−ãc hÕt lμ vÊn ®Ò x· héi. Nh÷ng mèi liªn hÖ kinh tÕ x· héi gi÷a LNXH
vμ ATLT lμ nh÷ng liªn hÖ kÕt hîp s¶n phÈm cung øng vμ dÞch vô do rõng t¹o ra cho
nh÷ng ai phô thuéc vμo rõng. Tõ gãc ®é gia ®×nh, rõng cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn ATLT
b»ng nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. S¶n phÈm tõ c©y vμ rõng cã thÓ ®ãng gãp trùc tiÕp b»ng
28
biÖn ph¸p ®¸ng kÓ vμo dinh d−ìng gia ®×nh nhê ®em l¹i nh÷ng thøc ¨n bæ sung ngon
lμnh vμ dinh d−ìng tèt. Ngay c¶ khi l−îng tiªu dïng kh«ng nhiÒu, vai trß dinh d−ìng
cña chóng còng rÊt träng yÕu, nhÊt lμ vμo nh÷ng thêi gian nhÊt ®Þnh trong n¨m, thêi kú
kh« h¹n hoÆc thiªn tai kh¸c lμm cho s¶n phÈm trång trät bÞ tæn thÊt.
§èi víi nhiÒu gia ®×nh rõng nh− lμ nguån thu nhËp vμ viÖc lμm cßn quan träng
h¬n nhiÒu. Hμng triÖu n«ng d©n n«ng th«n phô thuéc mËt thiÕt vμo tiÒn b¹c do thu h¸i
chÕ biÕn vμ b¸n s¶n phÈm tõ rõng ®Ó tù cÊp b»ng c¸ch trao ®æi l−¬ng thùc, thùc phÈm vμ
c¸c nhu yÕu kh¸c. Trong tr−êng hîp ng−êi nghÌo, c¶ phô n÷ n÷a, ®ã lμ mét nguån thu
nhËp b»ng tiÒn duy nhÊt.
§Ó c¶i thiÖn ATLT cho c¸c gia ®×nh, LNXH cã thÓ can thiÖp víi nhiÒu biÖn ph¸p:
- §Þnh h−íng c¸c môc tiªu qu¶n lý rõng tïy theo nhu cÇu ATLT cña nh©n d©n.
- §a d¹ng hãa s¶n phÈm tõ rõng-thùc phÈm vμ nh÷ng l©m s¶n kh¸c-vμ t¨ng thªm t×nh
tr¹ng s½n sμng l©m s¶n cho nh©n d©n ®Þa ph−¬ng b»ng nh÷ng tiÕp cËn qu¶n lý míi vμ
nh÷ng thu xÕp vÒ kh¶ n¨ng tiÕp cËn
- T¹o ra thÞ tr−êng tiªu thô v÷ng ch¾c nh»m gióp cho nh÷ng ng−êi n«ng d©n b¸n ®−îc
s¶n phÈm cña hä víi gi¸ ph¶i ch¨ng vμ ®Ó hä ®−îc sinh kÕ ch¾c ch¾n h¬n, th−êng
xuyªn vμ ®Òu ®Æn h¬n.
29
Tμi liÖu tham kh¶o:
1. FAO, 1990. The Community's Toolbox: The Idea, methods and tools for
assessment, monitoring and evaluation in community forestry. Community forestry
field manual 2.
2. FAO, 1990. Wood energy development program in Asia. Social Forestry in
Indonesia.
3. Phïng Ngäc Lan. Tæng quan LNXH ë ViÖt Nam, Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vμ thùc tiÔn.
T¹p chÝ L©m nghiÖp ViÖt Nam
4. Phïng Ngäc Lan, NguyÔn LuyÖn,1994 KiÕn thøc LNXH, tËp 1. Nhμ xuÊt b¶n N«ng
nghiÖp
5. Simon Hasunu,1999. Pengelolaan Hutan Bersama Ryakyat (Cooperative Forest
Management) nhμ xuÊt b¶n ?
6. Simon Hasunu,1994. The Technical and Social Needs of Social Forestry.
Proceedings of the seminar on the development of social forestry and sustainable
management held in Yogyakarta, August 29th-September 2, 1994.
7. Van Gelder B. and P. O’Keefe, 1995. The new Forester. Intermediate Technology
Publication
8. Warfvinge, H. J. T. Rigby, Nguyen Cat Giao, To Hong Hai 1998. ChuyÓn sang nÒn
l©m nghiÖp nh©n d©n ë ViÖt Nam. Lý thuyÕt Quèc tÕ, chÝnh s¸ch Quèc gia vμ thùc tÕ
®Þa ph−¬ng. B¸o c¸o t¹i héi th¶o Quèc tÕ, Stockholm ngμy 5 th¸ng 6 n¨m1998
9. Wiersum K.F., 1994. Social Forestry in South and South-east Asia: History and New
Perspectives. Proceedings of the seminar on the development of social forestry and
sustainable management held in Yogyakarta, August 29th-September 2, 1994.
10. Wiersum K.F.,1999. Social Foresty:Changing Perspectives in Forestry Science or
practice?

TμI LIÊU GIÁNG DAY
1. C¸c kh¸i niÖm vÒ LNXH
2. LNXH trong ch−¬ng tr×nh hîp t¸c ViÖt Nam-PhÇn Lan t¹i Chî §ån B¾c K¹n
3. LNXH trong ch−¬ng tr×nh S«ng Hång


30
Ch−¬ng 2
HÊ THÔNG CHÍNH SÁCH CÓ LIÊN QUAN ÐÊN
PHÁT TRIÊN LÂM NGHIÊP XÃ HÔI

Môc tiªu:
Sau khi häc xong ch−¬ng nμy, sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• Tr×nh bμy mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
LNXH.
• M« t¶ ®−îc t×nh h×nh thùc thi c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH ë
ViÖt Nam.
• Gi¶i thÝch ®−îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
LNXH lμm c¬ së cho viÖc ph©n tÝch vμ vËn dông tæng hîp c¸c chÝnh s¸ch.

Néi dung:
Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH
Bμi 4: T×nh h×nh thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH









31
Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan
®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi

Môc tiªu
§Õn cuèi bμi häc, sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng tr×nh bμy ®−îc mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c
chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH nh−:
• §Þnh h−íng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp cña §¶ng vμ nhμ n−íc
• C¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn tμi nguyªn thiªn nhiªn, chÝnh s¸ch
®Çu t− vèn, chÝnh s¸ch ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói.

KÕ ho¹ch bμi gi¶ng

Néi dung Ph−¬ng ph¸p Tμi liÖu/
VËt liÖu
Thêi gian
1. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam

Tr×nh bμy cã
minh häa, vÊn
®¸p, th¶o luËn
nhãm, bμi tËp
vÒ nhμ
Tμi liÖu
ph¸t tay

2tiÕt
2. Giíi thiªu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn
quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH

Tr×nh bμy cã
minh häa, vÊn
®¸p, th¶o luËn
nhãm, bμi tËp
vÒ nhμ
Tμi liÖu
ph¸t tay
3tiÕt









32
1. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam
1.1. Giíi thiÖu chung vÒ chÝnh s¸ch l©m nghiÖp
Trong h¬n hai thËp kû qua ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· −u tiªn ph¸t triÓn chÝnh s¸ch
l©m nghiÖp quèc gia nh»m môc ®Ých g×n gi÷ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng g¾n víi ph¸t
triÓn kinh tÔ x· héi miÒn nói. Trong n¨m 1990, mét nghiªn cøu "§Þnh h−íng ph¸t triÓn
ngμnh l©m nghiÖp" ®· ®Ò xuÊt mét hÖ thèng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp. Tõ ®ã ®· cã kh¸
nhiÒu nghiªn cøu ®Ó ®Ò xuÊt chÝnh s¸ch vμ c¸c môc tiªu cña ngμnh l©m nghiÖp ViÖt
Nam.
N¨m 1985, Bé L©m nghiÖp ®· ban hμnh c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp thêi kú 1996 -
2000. Môc tiªu chÝnh cña c¸c chÝnh s¸ch nμy lμ:
• Sö dông hîp lý c¸c lo¹i rõng phßng hé, ®Æc dông - b¶o tån tμi nguyªn thiªn
nhiªn, b¶o vÖ m«i tr−êng vμ s¶n xuÊt ®Ó ®¸p øng nhu cÇu th«ng qua ch−¬ng tr×nh
sö dông vμ ph¸t triÓn, vμ ch−¬ng tr×nh nμy b¶o ®¶m thùc hiÖn ®Çy ®ñ hai chøc
n¨ng phßng hé vμ s¶n xuÊt cña rõng.
• Phèi hîp gi÷a l©m nghiÖp vμ n«ng nghiÖp ®Ó cung cÊp gç cho ngμnh c«ng
nghiÖp, n¨ng l−îng vμ sö dông gia ®×nh ®ång thêi t¹o ra sù c©n b»ng gi÷a sinh
th¸i vμ kinh tÕ.
• N©ng cao ph¸t triÓn kinh tÕ vïng nói vμ t¸i ®Þnh c− c¸c d©n téc thiÓu sè trªn c¬
së giao ®Êt còng nh− ph©n bæ l¹i d©n sè lao ®éng trong c¸c vïng kh¸c nhau.
• Nh÷ng môc tiªu nμy lμ më réng mét phÇn dù ¸n UNDP/FAO (1993) víi chiÕn
l−îc l©u dμi nh»m vμo c¸c môc ®Ých:
• N©ng cao hiÖu qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý rõng ®ång thêi b¶o ®¶m më réng
viÖc chia sÎ lîi Ých vμ sù tham gia cña tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn d©n c−;
• æn ®Þnh m«i tr−êng, rõng ®Ó b¶o vÖ ®Êt, n−íc phôc vô cho c¸c ho¹t ®éng n«ng
th«n;
• Tèi −u hãa viÖc ®ãng gãp cña s¶n phÈm rõng cho nÒn kinh tÕ th«ng qua ph¸t
triÓn mét c¸ch thÝch hîp c¸c ch−¬ng tr×nh c«ng nghiÖp vμ trång l¹i rõng bao gåm
c¶ cñi; vμ
• Ph¸t triÓn c¸c c¬ quan vμ chÝnh s¸ch ë cÊp quèc gia.
HÖ thèng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®· ®−îc ®Ò xuÊt vμo n¨m 1989 víi sù hîp t¸c cña
UNDP/FAO trong mét phÇn cña KÕ ho¹ch hμnh ®éng l©m nghiÖp nhiÖt ®íi, vμ Bé L©m
nghiÖp tr−íc ®©y ®· ®Þnh d¹ng mét "ChiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp" ®Õn n¨m 2005.
HiÖn nay Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn N«ng th«n ®ang tiÕp tôc ph¸t triÓn hÖ thèng
chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam.
Trong chiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp giai ®o¹n 2001-2010, Bé NN & PTNT ®· ®Ò
ra c¸c gi¶i ph¸p vÒ c¬ chÕ chÝnh s¸ch; trong ®ã cã mét sè ®iÓm liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
LNXH nh− sau:
33
• X¸c ®Þnh râ quyÒn sö dông ®Êt ®ai vμ tμi nguyªn rõng cho c¸c Tæng c«ng ty,
C«ng ty l©m nghiÖp, c¸c l©m tr−êng quèc doanh, c¸c thμnh phÇn kinh tÕ kh¸c vμ
c¸c hé gia ®×nh.. ®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt l©u dμi.
• Tõng b−íc tiÕn hμnh giao ®Êt vμ ph¸t triÓn rõng céng ®ång trªn c¬ së nghiªn cøu
c¬ chÕ vμ ban hμnh c¸c quy ®Þnh cô thÓ trong viÖc b¶o vÖ, ph¸t triÓn, sö dông vμ
kinh doanh c¸c lo¹i h×nh rõng nμy.
• Trong phÇn ®Êt l©m nghiÖp giao cho tõng gia ®×nh, thóc ®Èy ph¸t triÓn n«ng l©m
kÕt hîp, gãp phÇn xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo.
• Më réng vμ cñng cè quyÒn cña ng−êi ®−îc giao ®Êt, thuª ®Êt còng nh− lμm râ vμ
®¬n gi¶n ho¸ thñ tôc ®Ó cã thÓ thùc hiÖn c¸c quyÒn cña ng−êi sö dông.
1.2. §Þnh h−íng cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp
§Þnh h−íng cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp lμ cung cÊp c¸c h−íng dÉn cho ngμnh l©m
nghiÖp trong mét thêi gian dμi vÒ qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng quèc gia vμ c¸c
h−íng dÉn luËt ph¸p vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ, x· héi vμ b¶o vÖ m«i tr−êng.
Trong nh÷ng thËp kû qua ë ViÖt Nam, ®a sè c¸c khu rõng giμu vμ ®Êt rõng bÞ suy
gi¶m nghiªm träng. Trong sè 19 triÖu ha rõng, th× cã h¬n 13 triÖu ha ®· bÞ bÞ tμn ph¸,
®ang bÞ bá hãa, ®Êt ®ai bÞ xãi mßn vμ kh«ng s¶n xuÊt ®−îc. Khai th¸c gç bÊt hîp ph¸p,
canh t¸c n−¬ng rÉy, khai th¸c gç cñi...®· gãp phÇn cho viÖc suy gi¶m diÖn tÝch rõng víi
tèc ®é b×nh qu©n kho¶ng 200.000 ha trong mét n¨m vμ ph¸ ho¹i c¸c khu rõng trång do
nhμ n−íc ®Çu t−. §ång thêi sù gia t¨ng d©n sè ®· g©y nªn ¸p lùc lín ®Õn tμi nguyªn
rõng.
MÆc kh¸c c«ng nghiÖp chÕ biÕn gç ch−a ®−îc ph¸t triÓn m¹nh, s¶n phÈm chÕ biÕn
gi¸ trÞ thÊp ch−a chiÕm lÜnh ®−îc thÞ tr−êng xuÊt khÈu. S¶n xuÊt giÊy ë mét vμi n¬i ®·
®−îc ph¸t triÓn h¬n nh−ng vÉn cßn nh÷ng trë ng¹i vÒ cung cÊp nguyªn liÖu, c«ng nghÖ
chÕ biÕn.
Tõ nh÷ng lý do trªn, viÖc b¶o vÖ c¸c diÖn tÝch rõng hiÖn cã th«ng qua trång rõng,
s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp vμ c¸c ch−¬ng tr×nh trång c¸c c©y kh¸c lμ nhiÖm vô chÝnh cña
quèc gia ®Ó tiÕp tôc ph¸t triÓn kinh tÕ vμ b¶o vÖ m«i tr−êng.
Ch−¬ng tr×nh hç trî ngμnh l©m nghiÖp n¨m 2001 (FSSP) ®· x©y dùng mét khung
logic ®Ó hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp trong nh÷ng n¨m ®Õn, cã 9 kÕt qu¶ chÝnh ®· ®−îc
dù kiÕn; trong ®ã cã kÕt qu¶ mong ®îi thø hai liªn quan ®Õn ph¸t triÓn c¬ chÕ chÝnh s¸ch
liªn quan ®Õn l©m nghiÖp lμ “Cã khu«n khæ chÝnh s¸ch, ph¸p luËt vμ thÓ chÕ ®Ó lμm hμi
hoμ c¸c chÝnh s¸ch cña quèc gia-tØnh vÒ ®Êt rõng vμ sö dông tμi nguyªn”. Mét sè chØ thÞ
quan träng trong ph¸t triÓn chÝnh s¸ch ®· ®−îc cam kÕt nh− lμ:
• Kh¸i niÖm “l©m nghiÖp nh©n d©n” ®−îc lμm râ vμ ®−a vμo tÊt c¶ c¸c v¨n b¶n chÝnh
s¸ch liªn quan.
• ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp céng ®ång ®−îc ban hμnh n¨m 2003.
• §Õn n¨m 2004 c¸c chÝnh s¸ch h−ìng lîi ®−îc c¶i c¸ch.
§Þnh h−íng vÒ chÝnh s¸ch ph¸t triÓn “l©m nghiÖp nh©n d©n”, “l©m nghiÖp x· héi”,
“l©m nghiÖp céng ®ång” ®· ®−îc ®Ò cËp. ViÖc ph¸t triÓn c¸c chÝnh s¸ch nμy ®ßi hái cã
nh÷ng nghiªn cøu thùc tiÔn ®Çy ®ñ, ph¶n ¶nh ®−îc c¸c khÝa c¹nh ®a d¹ng trong qu¶n lý
34
tμi nguyªn rõng. §ång thêi víi nã lμ viÖc tiÕp tôc söa ®æi hoÆc bæ sung luËt ®Êt ®ai, luËt
b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng.
1.3. Môc ®Ých cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia
ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia nh»m môc ®Ých:
• B¶o vÖ vμ qu¶n lý nguån tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng hiÖn t¹i vμ t−¬ng lai mét
c¸ch bÒn v÷ng trªn c¬ së ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña quèc gia vÒ s¶n phÈm vμ b¶o
vÖ m«i tr−êng.
• N©ng cao s¶n l−îng vμ c¶i tiÕn khai th¸c, vËn xuÊt, vËn chuyÓn, chÕ biÕn, hÖ
thèng thÞ tr−êng c¸c s¶n phÈm tõ rõng ®Ó gi¶m l·ng phÝ, n©ng cao lîi Ých kinh
tÕ, x· héi vμ xuÊt khÈu.
• N©ng cao sù tham gia cña ng−êi d©n vμ cã sù cam kÕt cña tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn
kinh tÕ (nhμ n−íc, hîp t¸c x·, hé gia ®×nh, c«ng ty t− nh©n, vμ c¸ nh©n) trong
b¶o vÖ, s¶n xuÊt vμ sö dông hîp lý c¸c s¶n phÈm rõng vμ c¸c lîi Ých vÒ m«i
tr−êng.
• Gãp phÇn c¶i tiÕn ®iÒu kiÖn sèng vμ thu nhËp cña ng−êi d©n n«ng th«n vμ ®Æc
biÖt lμ ng−êi d©n vμ c¸c céng ®ång d©n téc miÒn nói.
Môc ®Ých cuèi cïng lμ c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®−îc chÊp nhËn bëi ng−êi d©n vμ
c¸c c¬ quan nhμ n−íc sÏ chia sÎ quyÒn vμ tr¸ch nhiÖm ®èi víi c¸c khu rõng s¶n xuÊt vμ
phßng hé. Víi mçi vïng kinh tÕ cÇn t¹o ra c¬ héi ®Ó cã ®−îc sù tham gia mét c¸ch ®Çy
®ñ trong ph©n chia lîi Ých cña c¸c s¶n phÈm vμ m«i tr−êng tõ tμi s¶n rõng quèc gia.
1.4. C¸c môc tiªu vμ chiÕn l−îc cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia
§Ó thùc hiÖn ®−îc môc ®Ých cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp, cÇn thiÕt ph¶i x¸c ®Þnh c¸c
môc tiªu cô thÓ, chiÕn l−îc vμ kÕ ho¹ch hμnh ®éng. Mçi mét môc tiªu cô thÓ cã tÇm
quan trong nh− nhau nÕu ngμnh l©m nghiÖp lμm cho nã gãp phÇn mét c¸ch ®Çy ®ñ trong
viÖc gi¶i quyÕt c¸c nhu cÇu quèc gia vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi.
(FAO, 1993):
Môc tiªu 1: X©y dùng l©m phËn quèc gia gåm cã rõng vμ ®Êt rõng, nu«i d−ìng vμ
qu¶n lý chóng phï hîp víi môc ®Ých x· héi vμ m«i tr−êng cña quèc gia, tu©n theo c¸c
chÝnh s¸ch l©m nghiÖp vμ LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng
Môc tiªu nμy sÏ ®−îc thùc hiÖn bëi mét nghiªn cøu sö dông ®Êt ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng
vïng thÝch hîp cho l©m nghiÖp vμ n«ng l©m kÕt hîp, trªn c¬ së ®Êt ®ai, ®é dèc, c¸c ®iÒu
kiÖn kinh tÕ x· héi, c¸c gi¸ trÞ phßng hé m«i tr−êng vμ hoμn c¶nh cña tõng ®Þa ph−¬ng.
§Êt l©m nghiÖp ®−îc x¸c ®Þnh thuéc quyÒn së h÷u nhμ n−íc vμ ®−îc ph©n lo¹i cho theo
c¸c môc ®Ých l©m nghiÖp.
§é che phñ cña rõng cÇn ®−îc n©ng lªn 10% ë vïng ven biÓn, 5-10% ë c¸c vïng
®ång b»ng, ven s«ng, 20-30% ë vïng miÒn trung, 40-50% ë c¸c vïng nói thÊp vμ h¬n
70% ë c¸c cao nguyªn.
Môc tiªu 2: X©y dùng kÕ ho¹ch b¶o vÖ vμ qu¶n lý rõng cho c¸c nguån tμi nguyªn
rõng quèc gia, vμ ®¸p øng ®−îc nhu cÇu lËp kÕ ho¹ch vμ qu¶n lý cho tõng ®Þa ph−¬ng.
35
§Ó ®¹t ®−îc môc tiªu nμy, c¸c diÖn tÝch rõng phßng hé sÏ ®−îc qu¶n lý ®Ó tèi −u
hãa chøc n¨ng phßng hé trong khi ®ã cho phÐp ë nh÷ng n¬i thÝch hîp sö dông lμm n«ng
l©m kÕt hîp vμ s¶n xuÊt gç cñi, c¸c s¶n phÈm ngoμi gç ®Ó ®¸p øng nhu cÇu vÒ thùc
phÈm, s¶n phÈm rõng, c©y gç vμ cã thu nhËp..
Môc tiªu tæng qu¸t cña qu¶n lý rõng s¶n xuÊt lμ æn ®Þnh l©u dμi c¸c s¶n phÈm ®a
d¹ng cña rõng. C¸c khu rõng s¶n xuÊt sÏ ®−îc qu¶n lý ®Ó s¶n xuÊt gç cã gi¸ trÞ cao trong
khi vÉn cung cÊp tèi ®a c¸c gi¸ trÞ vÒ phßng hé vμ m«i tr−êng, bao gåm ®éng vËt hoang
d·, vμ c¸c s¶n phÈm ngoμi gç. C¸c s¶n phÈm tõ rõng s¶n xuÊt sÏ ®¸p øng nhu cÇu cña
ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng, cña c«ng nghiÖp vμ thÞ tr−êng. C¸c ch−¬ng tr×nh trång rõng sÏ
®−îc thùc thi bao gåm viÖc lùa chän lËp ®Þa, loμi c©y, gièng vμ ch¨m sãc. C¸c nghiªn
cøu hç trî cho n©ng cao n¨ng suÊt vμ s¶n l−îng sÏ ®−îc thùc hiÖn.
Khai th¸c gç trong c¸c khu rõng tù nhiªn nghÌo kiÖt sÏ bÞ ng¨n cÊm ®Ó phôc håi
rõng nhê t¸i sinh tù nhiªn
C¸c khu rõng ®Æc dông ®−îc x©y dùng vμ qu¶n lý, b¶o vÖ nghiªm ngÆt trong c¸c
vïng lâi.
KÕ ho¹ch khai th¸c gç vμ qu¶n lý rõng sÏ ®−îc lËp cho tÊt c¶ diÖn tÝch rõng theo
tõng chñ thÓ qu¶n lý nh−: l©m tr−êng, céng ®ång, hé gia ®×nh, trang tr¹i t− nh©n....§μo
t¹o vÒ qu¶n lý vμ c¸c nghiªn cøu ®Ó hç trî c¸c ho¹t ®éng nμy lμ cÇn thiÕt.
Môc tiªu 3: Cã sù cam kÕt tu©n theo c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp, luËt vμ c¸c quy
chÕ cña tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn x· héi trong c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tμi nguyªn rõng
§Ó thùc hiÖn môc tiªu nμy, c¸c chÝnh s¸ch vμ luËt l©m nghiÖp míi ph¶i ®−îc xuÊt
b¶n vμ phæ biÕn trªn toμn quèc. CÇn ®−îc chó träng ®Õn viÖc ph©n bæ mét c¸ch hîp lý vμ
bÒn v÷ng ®Êt rõng s¶n xuÊt ®Õn hîp t¸c x·, céng ®ång, n«ng hé, c«ng ty t− nh©n, c¸
nh©n....
GiÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cÇn ®−îc lμm râ rμng vμ ®¬n gi¶n, trong ®ã −u
tiªn cho c¸c diÖn tÝch ®ang canh t¸c n−¬ng rÉy.
C¶i c¸ch c¸c l©m tr−êng theo h−íng lμ ®ãng vai trß hç trî kü thuËt cho c¸c ng−êi
trång rõng, cho hé gia ®×nh trong lμm v−ên vμ n«ng l©m kÕt hîp. CÇn t¨ng c−êng c«ng
t¸c ®μo t¹o vμ t− vÊn vÒ qu¶n lý, khai th¸c vμ thÞ tr−êng cho c¸c thμnh phÇn ngoμi quèc
doanh.
X¸c ®Þnh mét c¸ch râ rμng c¸c khu rõng ®−îc qu¶n lý tËp trung hoÆc ®Þa ph−¬ng
®¶m nhiÖm. Ph¸t triÓn c¸c c¬ së c«ng nghiÖp chÕ biÕn quy m« nhá, ®Æc biÖt lμ s¶n xuÊt
giÊy t¹i ®Þa ph−¬ng ®Ó khuyÕn khÝch trang tr¹i c¸ nh©n, hîp t¸c x· trång c©y, c¸c thμnh
phÇn kinh tÕ ngoμi quèc doanh tham gia vμo trång rõng nguyªn liÖu cñi, giÊy... ¦u tiªn
cho c¸c s¶n xuÊt s¶n phÈm ngoμi gç ®Ó t¨ng thu nhËp cho hé gia ®×nh.
Môc tiªu 4: C¶i tiÕn viÖc khai th¸c s¶n, vËn chuyÓn, chÕ biÕn vμ thÞ tr−êng c¸c s¶n
phÈm tõ rõng ®Ó gi¶m sù l·ng phÝ vμ n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông trong n−íc, nhËp vμ
xuÊt khÈu.
C¶i tiÕn kü thuËt khai th¸c gç vμ x©y dùng ®−êng x¸ lμ cÇn thiÕt ®Ó gi¶m thiÓu sù
l·ng phÝ vμ tæn h¹i ®Õn m«i tr−êng. Trang bÞ ph−¬ng tiÖn chÕ biÕn míi ®Ó s¶n xuÊt c¸c
s¶n phÈm tõ gç cã gi¸ trÞ cao. ThiÕt lËp c¸c ch−¬ng tr×nh chÕ biÕn, tiÕp thÞ cho c¸c s¶n
phÈm ngoμi gç.
36
Môc tiªu 5: X©y dùng c¸c c¬ chÕ hμnh chÝnh, tæ chøc ®Ó thùc hiÖn b¶o vÖ m«i
tr−êng vμ ph¸t triÓn ngμnh l©m nghiÖp bÒn v÷ng
§Ó thùc hiÖn môc tiªu nμy cÇn tiÕn hμnh:
• §μo t¹o c¸n bé nh»m n©ng cao n¨ng lùc kü thuËt trong qu¶n lý rõng, nghiªn
cøu, khuyÕn l©m vμ th«ng tin.
• Sö dông c¸c luËt tôc, quy −íc truyÒn thèng ®Ó x©y dùng luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn
rõng
• §μo t¹o l©m nghiÖp nªn t¨ng c−êng vμo lÜnh vùc l©m nghiÖp céng ®ång, lËp kÕ
ho¹ch qu¶n lý rõng tù nhiªn vμ rõng trång, n«ng l©m kÕt hîp, lËp kÕ ho¹ch vÒ
kinh tÕ, thÞ tr−êng vμ khuyÕn l©m
• §Èy m¹nh ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu l©m sinh, trång rõng, b¶o vÖ m«i tr−êng,
s¶n xuÊt s¶n phÈm ngoμi gç ®Ó c¶i tiÕn qu¶n lý sö dông rõng vμ ®Êt b¹c mμu.
• C¶i c¸ch l©m tr−êng quèc doanh theo h−íng qu¶n lý rõng, hç trî kü thuËt cho
c¸c thμnh phÇntham gia qu¶n lý tμi nguyªn rõng.
Môc tiªu 6: Thùc hiÖn vμ duy tr× mét møc tμi chÝnh vμ ®Çu t− thÝch ®¸ng cho ngμnh
l©m nghiÖp tõ nguån nhμ n−íc vμ t− nh©n ®Ó hoμn thμnh môc ®Ých vμ c¸c môc tiªu cña
chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia
C¸c ho¹t ®éng chÝnh sau ®©y cÇn thùc hiÖn:
• T¹o mét nguån tμi chÝnh thÝch ®¸ng lμ cÇn thiÕt ®Ó cã thÓ nu«i d−ìng rõng s¶n
xuÊt còng nh− b¶o vÖ m«i tr−êng.
• C¸c nguån tõ thuÕ thu tõ rõng, chÕ biÕn, xuÊt khÈu gç cÇn ®−îc t¸i ®Çu t− cho
phôc håi vμ trång rõng.
• CÇn cã sù chia sÎ chi phÝ cho l©m nghiÖp tõ c¸c ngμnh liªn quan, c¸c ®Þa
ph−¬ng ®ang h−ëng c¸c lîi Ých tõ phôc håi rõng nh− du lÞch, nguån n−íc, thñy
lîi, n¨ng l−îng thñy s¶n, m«i tr−êng.
• Cã nh÷ng hç trî vÒ ®Çu t− cho v−ên hé, ho¹t ®éng n«ng l©m kÕt hîp bëi hé gia
®×nh, c¸ nh©n hoÆc hîp t¸c x·.
• CÇn co mét hÖ thèng tÝn dông ®Ó cung cÊp vèn vay cho c¸c c«ng ty, n«ng d©n
®Ó x©y dùng n«ng tr¹i, s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp..
• KhuyÕn khÝch ®Çu t− n−íc ngoμi cho trång rõng c«ng nghiÖp, phôc håi rõng vμ
chÕ biÕn l©m s¶n.
Môc tiªu 7: ¦u tiªn cao vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng trong qu¶n lý tÊt c¶ c¸c lo¹i rõng vμ
®Êt rõng
C¸c ho¹t ®éng sau lμ cÇn thiÕt:
• Ph¸t triÓn mét kÕ ho¹ch quèc gia ®Ó x¸c ®Þnh, b¶o vÖ vμ phôc håi rõng trong c¸c
vïng ®Çu nguån.
• Thùc hiÖn c¸c ch−¬ng tr×nh ®Ó thèng nhÊt qu¶n lý hÖ sinh th¸i rõng ngËp n−íc,
rõng ven biÓn ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn c¸c nguån tμi nguyªn vïng ®Êt −ít c¸c gi¸
37
trÞ cña rõng ngËp n−íc, duy tr× vμ t¨ng c−êng c¸c chøc n¨ng phßng hé trong c¸c
khu vùc nμy.
• TÊt c¶ ho¹t ®éng khai th¸c gç cÇn ®−îc tæ chøc l¹i ®Ó gi¶m thiÓu t¸c h¹i ®Õn ®Êt,
n−íc, ®éng vËt rõng vμ c¸c nguån sinh häc kh¸c ®Ô b¶o tån ®a d¹ng sinh häc.
• §éng thùc vËt quý hiÕm, cã nguy c¬ tuyÖt chñng ph¶i ®−îc b¶o vÖ vμ nghiªn
cøu. LËp c¸c khu s¨n b¾n vμ cã c¸c quy chÕ ®iÒu khiÓn c¸c ho¹t ®éng s¨n b¾n.
• Hç trî kü thuËt vμ nghiªn cøu trong qu¶n lý c¸c hÖ sinh th¸i rõng.
Môc tiªu 8: Hîp t¸c gi÷a c¸c ngμnh ®Ó c¶i tiÕn ®iÒu kiÖn sèng cña ng−êi d©n sèng
trong vμ gÇn rõng nhμ n−íc, ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng miÒn nói
Víi môc tiªu nμy, mét sè ho¹t ®éng cÇn ®−îc tiÕn hμnh:
• Thùc hiÖn qu¶n lý c¸c diÖn tÝch rõng cung cÊp s¶n phÈm gç vμ ngoμi gç ®Ó cung
nguyªn liÖu cho hé gia ®×nh. Thóc ®Èy sù tham gia cña ng−êi d©n trong lËp kÕ
ho¹ch qu¶n lýrõng.
• ë c¸c n¬i ®ang duy tr× canh t¸c n−¬ng rÉy, cÇn cã nh÷ng hç trî kü thuËt ®Ó
canh t¸c æn ®Þnh nh− v−ên hé.
• KhuyÕn n«ng l©m cÇn hç trî cho ng−êi d©n t¨ng c−êng n¨ng lùc qu¶n lý rõng,
cung cÊp th«ng tin thÞ tr−êng vÒ s¶n phÈm tõ rõng vμ c©y gç, hç trî vÒ kü thuËt
n«ng l©m kÕt hîp, b¶o vÖ vμ qu¶n lý ®Êt.
• Rõng phßng hé vμ ®Æc dông cÇn ®−îc qu¶n lý nh− lμ mét con ®−êng ®Ó cung
cÊp s¶n phÈm ®Õn ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong khu«n khæ quy chÕ vμ luËt b¶o vÖ
rõng. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng còng cÇn ®−îc khuyÕn khÝch tham gia qu¶n lý c¸c
lo¹i rõng nÇy.
• TiÕn hμnh n«ng l©m kÕt hîp ë vïng nói cÇn ®−îc thiÕt lËp víi sù ®a d¹ng vÒ
nhãm loμi c©y trång. C¶i tiÕn giao th«ng, th«ng tin liªn l¹c trong c¸c vïng n«ng
th«n miÒn nói.
2. Giíi thiÖu hÖ thèng luËt ph¸p vμ chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn
ph¸t triÓn LNXH
2.1. C¸c luËt vμ chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn qu¶n lý vμ ph¸t triÓn tμi
nguyªn rõng
2.1.1. LuËt §Êt ®ai
LuËt ®Êt ®ai ®−îc Quèc héi th«ng qua n¨m 1988, söa ®æi vμ bæ sung vμo c¸c n¨m
1993 vμ 1998. Néi dung c¬ b¶n liªn quan ®Õn luËt ®Êt ®ai trong tiÕn tr×nh thùc hiÖn
LNXH nh− sau:
• §Êt ®ai thuéc së h÷u toμn d©n do Nhμ n−íc thèng nhÊt qu¶n lý. Nhμ n−íc giao
®Êt cho c¸c tæ chøc kinh tÕ, ®¬n vÞ vò trang nh©n d©n, c¬ quan nhμ n−íc, tæ chøc
chÝnh trÞ, x· héi, hé gia ®×nh vμ c¸c nh©n sö dông æn ®Þnh l©u dμi (®iÒu 1).
• Nhμ n−íc cã chÝnh s¸ch b¶o ®¶m cho ng−êi lμm n«ng nghiÖp, nu«i trång thñy
s¶n, l©m nghiÖp cã ®Êt s¶n xuÊt (®iÒu 2).
38
• Ng−êi sö dông ®Êt cã tr¸ch nhiÖm b¶o vÖ, c¶i t¹o, båi bæ vμ sö dông ®Êt hîp lý,
cã hiÖu qu¶....(®iÒu 4).
C¨n cø vμo môc ®Ých sö dông chñ yÕu, ®Êt ®−îc ph©n thμnh c¸c lo¹i sau ®©y(®iÒu 11):
• §Êt n«ng nghiÖp
• §Êt l©m nghiÖp
• §Êt khu d©n c− n«ng th«n
• §Êt ®« thÞ
• §Êt chuyªn dïng
• §Êt ch−a sö dông
Nhμ n−íc giao ®Êt cho tæ chøc, hé gia ®×nh, c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh l©u dμi (®iÒu
20). Thêi h¹n giao ®Êt sö dông æn ®Þnh l©u dμi ®Ó trång c©y hμng n¨m, nu«i trång thñy
s¶n lμ 20 n¨m, ®Ó trång c©y l©u n¨m lμ 50 n¨m.
§Êt l©m nghiÖp bao gåm ®Êt cã rõng vμ ®Êt ch−a cã rõng ®−îc quy ho¹ch vμo môc
®Ých l©m nghiÖp. §Êt cã rõng bao gåm ®Êt cã rõng tù nhiªn, ®Êt ®ang cã rõng trång ®Ó
sö dông vμo môc ®Ých l©m nghiÖp khoanh nu«i, b¶o vÖ ®Ó phôc håi tù nhiªn, nu«i d−ìng
lμm giμu rõng, nghiªn cøu, thÝ nghiÖm vÒ l©m nghiÖp (®iÒu 43). Ng−êi sö dông ®Êt cã
nh÷ng quyÒn sau ®©y(®iÒu 73):
• §−îc cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt.
• H−ëng thμnh qu¶ lao ®éng, kÕt qu¶ ®Çu t− trªn ®Êt ®−îc giao.
• §−îc chuyÓn quyÒn sö dông ®Êt theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt (thõa kÕ, thÕ chÊp,
cho thuª, chuyÔn nh−îng, chuyÓn ®æi)
• H−ëng c¸c lîi Ých do c«ng tr×nh c«ng céng vÒ b¶o vÖ, c¶i t¹o ®Êt mang l¹i.
• §−îc Nhμ n−íc h−íng dÉn vμ gióp ®ì trong viÖc c¶i t¹o vμ båi bæ ®Êt.
• §−îc Nhμ n−íc b¶o vÖ khi bÞ ng−êi kh¸c x©m ph¹m ®Õn quyÒn sö dông ®Êt hîp
ph¸p cña m×nh; ®−îc båi th−êng thiÖt h¹i vÒ ®Êt ®ai khi bÞ thu håi.
Ng−êi sö dông ®Êt cã nh÷ng nghÜa vô sau ®©y (®iÒu 79):
• Sö dông ®Êt ®óng môc ®Ých ®óng ranh giíi vμ c¸c yªu cÇu kh¸c ®· ®−îc quy
®Þnh khi giao ®Êt.
• Thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p ®Ó b¶o vÖ vμ lμm t¨ng kh¶ n¨ng sinh lîi cña ®Êt.
• Tu©n theo nh÷ng quy ®Þnh vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng, kh«ng lμm tæn h¹i ®Õn lîi Ých
chÝnh ®¸ng cña ng−êi sö dông ®Êt xung quanh.
• Giao l¹i ®Êt khi Nhμ n−íc cã quyÕt ®Þnh thu håi.
2.1.2. LuËt B¶o vÖ vμ Ph¸t triÓn rõng
LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng ®−îc Quèc héi th«ng qua n¨m 1991. Mét sè néi
dung liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng LNXH nh− sau:
39
• Nhμ n−íc thèng nhÊt qu¶n lý rõng vμ ®Êt trång rõng. Nhμ n−íc giao rõng, ®Êt
trång rõng cho tæ chøc, c¸ nh©n (chñ rõng) ®Ó b¶o vÖ, ph¸t triÓn vμ sö dông æn
®Þnh l©u dμi theo quy ho¹ch, kÕ ho¹ch cña nhμ n−íc (®iÒu 2).
• C¨n cø vμo môc ®Ých sö dông chñ yÕu, rõng ®−îc ph©n lμm c¸c lo¹i sau ®©y
(®iÒu 6):
- Rõng phßng hé
- Rõng ®Æc dông
- Rõng s¶n xuÊt
• ViÖc quyÕt ®Þnh giao rõng, ®Êt trång rõng ph¶i c¨n cø vμo ®iÒu 10
- Quy ho¹ch vμ kÕ ho¹ch b¶o vÖ, ph¸t triÓn rõng vμ sö dông rõng, ®Êt trång
rõng ®· ®−îc c¬ quan Nhμ n−íc cã thÈm quyÒn phª duyÖt.
- Quü rõng, quü ®Êt trång rõng.
- Yªu cÇu kh¶ n¨ng cña tæ chøc, c¸ nh©n trong viÖc qu¶n lý, sö dông rõng, ®Êt
trång rõng.
• Chñ rõng cã nh÷ng quyÒn lîi sau ®©y: (®iÒu 40):
- §−îc sö dông rõng, ®Êt trång rõng æn ®Þnh, l©u dμi theo quy ho¹ch, kÕ ho¹ch
cña nhμ n−íc; ®−îc chñ ®éng trong s¶n xuÊt kinh doanh, trong qu¶n lý, sö
dông rõng theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt.
- §−îc h−ëng thμnh qu¶ lao ®éng, kÕt qu¶ ®Çu t− trªn diÖn tÝch rõng, ®Êt trång
rõng ®−îc giao, ®−îc thõa kÕ, chuyÓn nh−îng, b¸n thμnh qu¶ lao ®éng, kÕt
qu¶ ®Çu t− cho ng−êi kh¸c theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt.
- §−îc h−íng dÉn kü thuËt, hç trî vÒ vèn theo chÝnh s¸ch cña nhμ n−íc.......
Chñ rõng cã nh÷ng nghÜa vô sau ®©y (®iÒu 41):
- Sö dông rõng, ®Êt trång rõng ®óng môc ®Ých, ®óng ranh giíi ®· quy ®Þnh
trong quyÕt ®Þnh giao rõng, ®Êt trång rõng vμ theo quy chÕ qu¶n lý, sö dông
®èi víi tõng lo¹i rõng.
- ChÊp hμnh quy ®Þnh cña ph¸p luËt vÒ qu¶n lý b¶o vÖ, ph¸t triÓn rõng vμ sö
dông ®Êt trång rõng.
LuËt §Êt ®ai vμ LuËt B¶o vÖ vμ Ph¸t triÓn rõng lμ c¨n cø c¬ b¶n ®Ó thùc hiÖn c¸c
chÝnh s¸ch LNXH, ph¸t triÓn n«ng th«n, trong ®ã chó ý ®Õn quyÒn vμ nghÜa vô trong sö
dông ®Êt, ®©y lμ c¬ së ®Ó tiÕn hμnh c¸c c«ng t¸c quy ho¹ch sö dông ®Êt cã ng−êi d©n
tham gia vμ phï hîp víi quy ®Þnh ph¸p luËt. C¸c chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng hiÖn nay
dùa trªn nÒn t¶ng cña LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng, nhμ n−íc khuyÕn khÝch c¸c tæ
chøc, céng ®ång, hé gia ®×nh, c¸ nh©n tham gia nhËn rõng ®Ó b¶o vÖ kinh doanh, nhËn
®Êt ®Ó trång rõng; vμ chñ rõng lμ ng−êi cã quyÒn hîp ph¸p æn ®inh l©u dμi trªn ®Êt rõng
®· ®−îc giao. Trong qu¸ tr×nh thùc thi c¸c ®iÒu luËt, c¨n cø vμo tõng giai ®o¹n cô thÓ,
t×nh h×nh cô thÓ mμ chÝnh phñ sÏ cã c¸c chÝnh s¸ch thÝch hîp ®Ó khuyÕn khÝch viÖc tham
gia qu¶n lý tμi nguyªn rõng, ph¸t triÓn kinh doanh; quyÒn lîi cña ng−êi nhËn ®Êt, nhËn
rõng trong tõng tr−êng hîp cô thÓ sÏ ®−îc quy ®inh trong c¸c chÝnh s¸ch.
40
2.1.3. C¸c chÝnh s¸ch kh¸c
Ngoμi hai luËt chÝnh nãi trªn, nhμ n−íc ®· ban hμnh nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn
qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn:
• Qui ®Þnh 1171- Q§ vÒ qui chÕ qu¶n lý c¸c lo¹i rõng: s¶n xuÊt, phßng hé, ®Æc
dông ngμy 30/12/1986. Theo Qui ®Þnh nμy rõng vμ ®Êt rõng ë ViÖt Nam ®−îc
thèng nhÊt chia lμm 3 lo¹i: s¶n xuÊt, phßng hé vμ ®Æc dông. Trong quy ®Þnh nμy
ghi râ c¬ chÕ qu¶n lý, quy ho¹ch 3 lo¹i rõng, chøc n¨ng nhiÖm vô cña tõng lo¹i
rõng trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vμ b¶o vÖ m«i tr−êng ë ®Þa ph−¬ng vμ trong
c¶ n−íc.
• NghÞ ®Þnh 02/CP vÒ giao ®Êt L©m nghiÖp cho tæ chøc, c¸ nh©n, hé gia ®×nh sö
dông vμo môc ®Ých L©m nghiÖp, ban hμnh ngμy 15/1/1994. §©y lμ nghÞ ®Þnh
®Çu tiªn cña chÝnh phñ h−íng dÉn giao ®Êt l©m nghiÖp ®Õn nhiÒu thμnh phÇn
kinh tÕ kh¸c nhau, trong ®ã hé gia ®×nh, c¸ nh©n còng ®−îc tham gia nhËn ®Êt
®Ó tæ chøc s¶n xuÊt l©m nghiÖp. §Õn n¨m 1999, ChÝnh phñ ®· ban hμnh nghÞ
®Þnh 163/CP, më réng viÖc giao rõng vμ ®Êt rõng, quy ®Þnh râ quyÒn lîi vμ
nghÜa vô cña ng−êi nhËn ®Êt, nhËn rõng.
• NghÞ ®Þnh 01/CP vÒ giao kho¸n ®Êt sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt N«ng
nghiÖp, L©m nghiÖp vμ Thñy s¶n trong c¸c doanh nghiÖp nhμ n−íc ban hμnh
ngμy 4/1/1995. NghÞ ®Þnh nμy ®−îc thùc hiÖn song song víi NghÞ ®Þnh 163,
hiÖn t¹i nhiÒu l©m tr−êng thùc hiÖn nghÞ ®Þnh nμy trong giao khãan ®Êt l©m
nghiÖp ®Õn hé gia ®×nh tham gia trång rõng, s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp trªn ®Êt
l©m nghiÖp víi tháa thuËn ¨n chia s¶n phÈm cô thÓ. GÇn ®©y thùc hiÖn nghÞ ®Þnh
163, ®Êt l©m nghiÖp thuéc ®èi t−îng s¶n xuÊt sÏ dÇn ®−îc giao cho hé gia ®×nh,
vμ nh− vËy cßn l¹i ®a sè diÖn tÝch rõng phßng hé vμ ®Æc dông ®−îc thùc hiÖn
theo NghÞ ®Þnh 01 lμ giao khãan.
• QuyÕt ®Þnh sè 245/1998/Q§-TTg ngμy 16/1/1999 cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ
thùc hiÖn tr¸ch nhiÖm qu¶n lý nhμ n−íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp.
Néi dung qu¶n lý nhμ n−íc vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp bao gåm:
- §iÒu tra x¸c ®Þnh c¸c lo¹i rõng, ®Êt l©m nghiÖp, thèng kª theo dâi diÔn biÕn
tμi nguyªn rõng ë c¸c cÊp hμnh chÝnh.
- LËp quy ho¹ch, kÕ ho¹ch b¶o vÖ, ph¸t triÓn vμ sö dông rõng trªn ph¹m vi c¶
n−íc vμ tõng ®Þa ph−¬ng
- Ban hμnh c¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ qu¶n lý b¶o vÖ, ph¸t triÓn vμ sö dông
rõng, ®Êt l©m nghiÖp vμ tæ chøc thùc hiÖn.
- Giao ®Êt l©m nghiÖp vμ giao rõng, thu håi ®Êt l©m nghiÖp vμ rõng
- CÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt
- KiÓm tra, thanh tra
- Gi¶i quyÕt tranh chÊp.
Trong quyÕt ®Þnh nμy ®· ph©n cÊp qu¶n lý rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp cho tõng cÊp:
Trung −¬ng, tØnh/thμnh phè, huyÖn vμ x·. Mçi cÊp ®−îc quy ®Þnh cô thÓ tr¸ch nhiÖm
qu¶n lý nhμ n−íc vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp.
41
• NghÞ ®Þnh 163/1999/N§-CP ngμy 16/11/1999 cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt, cho
thuª ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, hé gia ®×nh vμ c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh, l©u dμi
vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. §©y lμ nghÞ ®Þnh tiÕp theo nghÞ ®Þnh 02, víi tªn gäi ®Êt
l©m nghiÖp: rõng tù nhiªn, rõng trång, ®Êt ch−a cã rõng quy häach cho l©m
nghiÖp....Trong nghÞ ®Þnh quy ®Þnh:
- Môc ®Ých sö dông ®Êt l©m nghiÖp theo 3 lo¹i phßng hé, s¶n xuÊt vμ ®Æc dông
- §èi t−îng ®−îc nhμ n−íc giao ®Êt l©m nghiÖp bao gåm: Hé gia ®×nh, c¸
nh©n, c¸c tæ chøc x· héi.
- CÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt.
- H¹n møc giao ®Êt vμ cho thuª ®Êt, trong ®ã diÖn tÝch giao ®Êt l©m nghiÖp cho
hé gia ®×nh tèi ®a lμ 30 ha.
- Thêi h¹n giao ®Êt lμ 50 n¨m.
- QuyÒn vμ nghÜa vô cña ng−êi nhËn ®Êt l©m nghiÖp.
2.2. ChÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ®Çu t− vμ tÝn dông
Víi môc tiªu qu¶n lý vμ sö dông ngμy cμng tèt h¬n tμi nguyªn thiªn nhiªn ®Ó xãa
®ãi gi¶m nghÌo, n©ng cao ®êi sèng ng−êi d©n vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng nguån tμi nguyªn
thiªn nhiªn, ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· cã nhiÒu chÝnh s¸ch ®−îc ban
hμnh cã liªn quan ®Õn ®Çu t− vμ tÝn dông trong c¸c ho¹t ®éng LNXH:
• ChØ thÞ sè 202-CT vÒ viÖc cho vay vèn s¶n xuÊt n«ng l©m ng− nghiÖp ®Õn hé gia
®×nh ngμy 28/6/1991.
• QuyÕt ®Þnh 264/H§BT ngμy 22-7-1992 vÒ chÝnh s¸ch ®Çu t− vμ ph¸t triÓn rõng.
QuyÕt ®Þnh nμy gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n vÒ vèn cho nh©n d©n g©y trång c©y
l©m nghiÖp ë vïng ®Þnh canh ®Þnh c−, nhμ n−íc hç trî cho vay vèn kh«ng tÝnh
l·i.
• NghÞ ®Þnh sè 14/CP vÒ chÝnh s¸ch cho hé vay vèn ®Ó s¶n xuÊt n«ng l©m ng−
nghiÖp ngμy 2/3/1993.
• QuyÕt ®Þnh sè 202/TTg ngμy 2-5-1994 vÒ quy ®Þnh kho¸n b¶o vÖ rõng, khoanh
nu«i t¸i sinh rõng vμ trång rõng. C¸c hé gia ®×nh nhËn kho¸n rõng ®−îc h−ëng
c«ng kho¸n, tËn thu s¶n phÈm phô, lùa chän h×nh thøc nhËn kho¸n, kÕt hîp s¶n
xuÊt n«ng nghiÖp khi rõng ch−a khÐp t¸n, ®−îc mua gç lμm nhμ.
• Ngoμi c¸c chØ thÞ, chÝnh s¸ch ®· nªu trªn, gÇn ®©y nhÊt Thñ t−íng chÝnh phñ ®·
ra quyÕt ®Þnh vÒ mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn n«ng
nghiÖp vμ n«ng th«n sè 67/1999/Q§-TTg ban hμnh ngμy 1/4/1999. Néi dung cña
quyÕt ®Þnh nμy gåm mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn
N«ng nghiÖp vμ n«ng th«n nh−:
- Nguån vèn:
Nguån vèn cho ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, n«ng th«n bao gåm:
+ Vèn cña ng©n hμng huy ®éng.
+ Vèn ng©n s¸ch nhμ n−íc.
42
+ Vèn vay cña c¸c tæ chøc tμi chÝnh quèc tÕ vμ n−íc ngoμi.
Nguån vèn ®−îc bæ sung hμng n¨m vμ giao cho Ng©n hμng N«ng nghiÖp vμ Ph¸t
triÓn N«ng th«n ViÖt Nam sö dông ®Ó ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n, trong ®ã
dμnh phÇn vèn hîp lý cho hé nghÌo vay qua ng©n hμng phôc vô ng−êi nghÌo.
Nguån vèn huy ®éng cho ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n chñ yÕu dùa vμo c¸c
h×nh thøc sau:
• §Èy m¹nh huy ®éng tiÒn tiÕt kiÖm kh«ng kú h¹n, cã kú h¹n, ph¸t hμnh tr¸i phiÕu,
tr¸i phiÕu ng©n hμng th−¬ng m¹i... kÓ c¶ b»ng ®ång ViÖt Nam, b»ng ngo¹i tÖ,
b»ng vμng khi cÇn thiÕt.
• Tõng b−íc ®a d¹ng hãa vèn trung h¹n, dμi h¹n ®Ó b¶o ®¶m cho c¸c ch−¬ng tr×nh
ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n trong tõng thêi kú.. ..
- C¬ chÕ, chÝnh s¸ch vÒ tÝn dông:
Ng©n hμng N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn N«ng th«n ViÖt Nam vμ c¸c tæ chøc tÝn dông
kh¸c huy ®éng c©n ®èi ®ñ nguån vèn ®¸p øng yªu cÇu t¨ng khèi l−îng tÝn dông cho nhu
cÇu ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, n«ng th«n bao gåm:
+ Chi phÝ cho s¶n xuÊt trång trät, ch¨n nu«i.. .
+ Tiªu thô, chÕ biÕn vμ xuÊt khÈu n«ng, l©m, thñy, h¶i s¶n vμ muèi.
+ Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp, tiÓu thñ c«ng nghiÖp, ngμnh nghÒ vμ dÞch vô ë
n«ng th«n.
+ Mua s¾m c«ng cô, m¸y mãc, thiÕt bÞ phôc vô cho ph¸t triÓn n«ng
nghiÖp vμ n«ng th«n.
+ Ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng n«ng th«n nh− ®iÖn, ®−êng giao th«ng, cung
cÊp n−íc s¹ch, b¶o vÖ m«i tr−êng.
Ngoμi ra, trong quyÕt ®Þnh cßn qui ®Þnh mét sè vÊn ®Ò vÒ thêi h¹n cho vay, m¹ng
l−íi phôc vô vμ giao dÞch cña c¸c ng©n hμng, xö lý c¸c rñi ro.. .
2.3. ChÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n
Ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi lμ mét trong nh÷ng môc tiªu chung cña LNXH, chÝnh v×
vËy mét sè chÝnh s¸ch tõ tr−íc tíi nay cña nhμ n−íc ®· ban hμnh vμ thùc thi vÒ L©m
nghiÖp cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi còng kh«ng n»m ngoμi môc tiªu chung
trªn. §ã lμ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò kinh tÕ cña céng ®ång, gãp phÇn gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò
x· héi trong céng ®ång, vμ gi÷ v÷ng c©n b»ng sinh th¸i,b¶o vÖ m«i sinh. Nh÷ng chÝnh
s¸ch ®ã cã thÓ ®−îc ®Ò cËp ®Õn lμ:
• Ngμy 6/ 3/1968 Héi ®ång chÝnh phñ ®· ra nghÞ quyÕt 38 vÒ c«ng t¸c ®Þnh canh
®Þnh c− kÕt hîp víi hîp t¸c n«ng nghiÖp ë miÒn nói.
• Ban chÊp hμnh Trung −¬ng §¶ng ra chØ thÞ 29/CT-TW ngμy 12/11/1983 vÒ viÖc
®Èy m¹nh giao ®Êt giao rõng, x©y dùng rõng vμ tæ chøc kinh doanh theo h−íng
n«ng l©m kÕt hîp.
43
• ChØ thÞ 100, NghÞ quyÕt 10 cña Bé chÝnh trÞ (1988) vÒ ®æi míi tæ chøc qu¶n lý
L©m nghiÖp ®· thóc ®Èy c¸c L©m tr−êng quèc doanh ¸p dông chÕ ®é kho¸n s¶n
phÈm ®Õn c¸c hé gia ®×nh c«ng nh©n viªn.
• QuyÕt ®Þnh sè 72- HB§T vÒ chñ tr−¬ng chÝnh s¸ch cô thÓ ph¸t triÓn kinh tÕ x·
héi miÒn nói ngμy 13/3/1990.
• Th«ng t− liªn bé sè 01/TT/LB cña bé L©m nghiÖp vμ Tæng côc qu¶n lý ruéng ®Êt
ngμy 6/12/1991 ®· h−íng dÉn viÖc giao rõng vμ ®Êt ®Ó trång rõng cho c¸c tæ
chøc vμ c¸ nh©n ®Ó sö dông vμo môc ®Ých L©m nghiÖp.
• Ngμy 6/11/1992 Héi ®ång bé tr−ëng ra quyÕt ®Þnh sè 184 vÒ viÖc ®Èy m¹nh giao
rõng cho tËp thÓ vμ nh©n d©n trång c©y g©y rõng.
• NghÞ ®Þnh sè 13- CP vÒ c«ng t¸c khuyÕn n«ng ngμy 2/3/1993.
• ChØ thÞ 525- TTg vÒ chñ tr−¬ng biÖn ph¸p ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi miÒn nói ngμy
2/11/1993.
• Ngμy 16/3/1995 Thñ t−íng chÝnh phñ ®· phª duyÖt ch−¬ng tr×nh khuyÕn l©m tõ
n¨m 1995-2000, th«ng qua c«ng t¸c nμy n©ng cao d©n trÝ ®Ó c¸c hé tù gi¸c tiÕp
nhËn tiÕn bé kü thuËt, biÕt qu¶n lý vμ tiªu thô s¶n phÈm cña gia ®×nh.
• NghÞ ®Þnh 178 n¨m 2002 cña ChÝnh phñ vÒ ph©n chia lîi Ých cho ng−êi nh©n ®Êt,
nhËn rõng.
Tr−íc nh÷ng n¨m 1986, n»m trong c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ tËp trung quan liªu bao
cÊp, quèc doanh ®éc quyÒn, s¶n xuÊt t¸ch rêi c¬ chÕ thÞ tr−êng, do tæ chøc chØ ®¹o
kh«ng ®ång bé, coi nhÑ lîi Ých cña ng−êi lao ®éng nªn nh÷ng chñ tr−¬ng trªn ®©y ch−a
®i vμo cuéc sèng, ch−a mang l¹i hiÖu qu¶ thiÕt thùc cho ng−êi d©n.
Tõ sau §¹i héi §¶ng toμn quèc lÇn thø 6 (1986) ®Õn nay, §¶ng vμ Nhμ n−íc chñ
tr−¬ng ph¸t triÓn kinh tÕ nhiÒu thμnh phÇn, ph¸t triÓn kinh tÕ hμng hãa g¾n víi c¬ chÕ thÞ
tr−êng theo ®Þnh h−íng XHCN d−íi sù qu¶n lý cña nhμ n−íc, chó träng ph¸t triÓn kinh
tÕ hé gia ®×nh, coi kinh tÕ hé gia ®×nh lμ ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ b¶n tù chñ.
Th× nh÷ng chØ thÞ, nghÞ quyÕt, quyÕt ®Þnh trªn ®©y ®¸nh dÊu sù thay ®æi c¬ b¶n
trong ®Þnh h−íng ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, qu¶n lý vμ b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn,
thùc hiÖn viÖc chuyÓn giao cho ng−êi d©n quyÒn sö dông ®Êt ®ai, b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn
nguån tμi nguyªn rõng.
Nh÷ng chñ tr−¬ng trªn ®©y ®· më ®−êng cho LNXH ph¸t triÓn trªn c¬ së hμng lo¹t
c¸c chÝnh s¸ch míi ®−îc ban hμnh vμ thùc thi trªn toμn quèc.
§iÓm næi bËt cña c¸c quyÕt ®Þnh, th«ng t− nμy lμ quyÒn qu¶n lý vμ sö dông ®Êt l©u
dμi, song c¬ chÕ lîi Ých ch−a râ rμng ®èi víi c¸c hé gia ®×nh lμm nghÒ rõng v× vËy ch−a
®éng viªn khuyÕn khÝch vμ l«i cuèn sù tham gia nhiÖt t×nh, tù gi¸c cña ng−êi d©n vμo
c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tμi nguyªn rõng.
QuyÕt ®Þnh cña Thñ t−íng ChÝnh phñ sè 661/Q§-TTg ngμy 29/07/1998 vÒ môc
tiªu, nhiÖm vô, chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh 5 triÖu ha rõng víi môc
tiªu:
44
• Trång vμ khoanh nu«i 5 triÖu ha rõng cïng víi b¶o vÖ diÖn tÝch rõng hiÖn cã ®Ó
t¨ng ®é che phñ cña rõng lªn 43% gãp phÇn b¶o vÖ an ninh m«i tr−êng, gi¶m nhÑ
thiªn tai, t¨ng kh¶ n¨ng sinh thñy, b¶o tån nguån gen vμ tÝnh ®a d¹ng sinh häc.
• Sö dông hiÖu qu¶ diÖn tÝch ®Êt trèng, ®åi nói träc, t¹o thªm nhiÒu viÖc lμm cho
ng−êi lao ®«ng, gãp phÇn xãa ®ãi gi¶m nghÌo, ®Þnh canh, ®Þnh c−, t¨ng thu nhËp
cho d©n c− sèng ë miÒn nói, æn ®Þnh chÝnh trÞ, x· héi, quèc phßng, an ninh nhÊt
lμ vïng biªn giíi.
• Cung cÊp gç lμm nguyªn liÖu ®Ó s¶n xuÊt giÊy, v¸n nh©n t¹o, ®¸p øng nhu cÇu
gç, cñi vμ c¸c l©m ®Æc s¶n kh¸c cho nhu cÇu tiªu dïng trong n−íc vμ s¶n xuÊt
hμng xuÊt khÈu, cïng víi ph¸t triÓn c«ng nghiÖp chÕ biÕn l©m s¶n, ®−a l©m
nghiÖp trë thμnh mét ngμnh kinh tÕ quan träng, gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ x·
héi miÒn nói.
Nh÷ng chñ tr−¬ng, chÝnh s¸ch trªn ®· t¹o ra tiÒn ®Ò rÊt quan träng ®Ó ph¸t triÓn
LNXH. Song, sù ph¸t triÓn LNXH kh«ng thÓ t¸ch rêi sù ph¸t triÓn n«ng th«n nhÊt lμ
n«ng th«n miÒn nói, nh÷ng chÝnh s¸ch ®· lμm thay ®æi b−íc ®Çu vÒ c¬ së h¹ tÇng: giao
th«ng, gi¸o dôc, y tÕ.. . n«ng th«n miÒn nói,t¹o ra m«i tr−êng thuËn lîi cho ph¸t triÓn
LNXH.
MÆc dï mét sè chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p nh− tr×nh bμy ë trªn ®· ®−îc ban hμnh vμ
vËn dông thùc thi, song còng cßn kh«ng Ýt nh÷ng khã kh¨n vμ thö th¸ch trong qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, ®Æc biÖt lμ ë vïng nói, ®ã lμ:
• HiÖn nay ®ang tån t¹i xu h−íng chuyÓn ®æi môc ®Ých sö dông ®Êt l©m nghiÖp do
¸p lùc t¨ng d©n sè.
• C¸c c¬ chÕ chÝnh s¸ch cßn mét sè ®iÓm ch−a râ, ch−a cô thÓ nªn ch−a khuyÕn
khÝch ng−ßi d©n ch−a tÝch cùc tham gia qu¶n lý, b¶o vÖ rõng vμ kinh doanh
rõng, ®Æc biÖt lμ ®èi víi rõng ®Æc dông vμ phßng hé
• Do ®êi sèng cßn thÊp ë c¸c vïng miÒn nói, kh¶ n¨ng ®Çu t− kh«ng cã nªn ®·
h¹n chÕ ng−êi d©n lμm nghÒ rõng
• TÝnh céng ®ång bÞ gi¶m sót do mét thêi gian dμi ®−îc thay thÕ b»ng c¸c h×nh
thøc qu¶n lý tËp trung, trËt tù x· héi phøc t¹p, n¹n ph¸ rõng tr¸i phÐp ch−a ®−îc
xö ph¹t nghiªm minh g©y t©m lý hoang mang, thiÕu tin t−ëng cho nh÷ng ng−êi
cã ý thøc ®Çu t− b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng.
• Ngoμi ra, c¸c yÕu tè thÞ tr−êng t¸c ®éng rÊt lín ®Õn qu¸ tr×nh thùc thi c¸c chÝnh
s¸ch, luËt ph¸p liªn quan ®Õn LNXH. Bëi v× cïng víi sù ra ®êi cña c¬ chÕ chÝnh
s¸ch vμ luËt ph¸p th× hμng lo¹t c¸c yÕu tè bªn ngoμi d−íi gãc ®é kinh tÕ x· héi
vμ thÞ tr−êng ®· cã t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn møc ®é tham gia cña ng−êi d©n vμo
c¸c ho¹t ®éng LNXH nh−: Sù nghÌo khã vμ ®êi sèng kinh tÕ cña ng−êi d©n
miÒn nói, hÖ thèng tæ chøc qu¶n lý l©m nghiÖp, hÖ thèng hç trî vμ dÞch vô ph¸t
triÓn n«ng l©m nghiÖp, thÞ tr−êng l©m s¶n ngoμi gç ch−a cã hoÆc kÐm hiÖu qu¶,
hÖ thèng tæ chøc truyÒn thèng cña céng ®ång bÞ mai mét....
TÊt c¶ nh÷ng yÕu tè trªn ®Òu cã ¶nh h−ëng nhÊt ®Þnh ®Õn qu¸ tr×nh vËn dông ®Ó thùc thi
c¸c chÝnh s¸ch.

45

Tμi liÖu tham kh¶o

1. Asian Development Bank (1995): The bank's policy on Forestry.
2. Bé L©m nghiÖp (1994): C¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ l©m nghiÖp. Nxb CT quèc gia,
Hμ Néi. (TËp hai)
3. Bé l©m nghiÖp (1995); Hái ®¸p vÒ chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p l©m nghiÖp. Nxb
N«ng nghiÖp, Hμ Néi.
4. Bé l©m nghiÖp/Côc kiÓm l©m (1994): V¨n b¶n ph¸p quy vÒ qu¶n lý rõng, b¶o vÖ
rõng, qu¶n lý l©m s¶n. Nxb N«ng nghiÖp.
5. Bé NN & PTNT (1998): Tμi liÖu ®¸nh gi¸ tæng kÕt ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn
khai dù ¸n 5 triÖu ha.
6. Bé NN & PTNT / FAO / JICA (1998); Chñ rõng vμ lîi Ých cña chñ rõng trong
kinh doanh rõng trång (Kû yÕu héi th¶o quèc gia 13-15/7/1998 - Thanh Hãa)
7. Bé NN & PTNT- Côc kiÓm l©m (1996): Giao ®Êt l©m nghiÖp (Tμi liÖu h−íng
dÉn thùc hiÖn nghÞ ®Þnh 02-CP). Nxb N«ng nghiÖp, Hμ Néi.
8. Bé NN & PTNT: B¸o c¸o thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng n¨m 1999.
9. Bé NN & PTNT (2001): ChiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp giai ®o¹n 2001 –
2010.
10. ChØ thÞ sè 18/1999/CT-TTg cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè biÖn ph¸p ®Èy
m¹nh viÖc hoμn thμnh cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt n«ng nghiÖp, ®Êt
l©m nghiÖp, ®Êt ë n«ng th«n vμo n¨m 2000.
11. ChØ thÞ sè 286/TTg ngμy 02/05/1997 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ viÖc t¨ng
c−êng c¸c biÖn ph¸p cÊp b¸ch ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng.
12. FAO (1993): Forestry policies of selected countries in Asia and Pacific.
13. Héi KHKT l©m nghiÖp ViÖt Nam (1997): Giao ®Êt l©m nghiÖp - Kinh tÕ hé gia
®×nh miÒn nói. Nxb N«ng nghiÖp, Hμ néi.
14. K.F. Wiersum (1999): Social Forestry: Changing perspectives in Forestry
Science or Practice? Thesis Wageningen Agricultural University, the
Neitherland (VI + 211 pp)- With ref. – With summary in Dutch.
15. NghÞ ®Þnh sè 01-CP ngμy 04/1/1995 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc
giao kho¸n ®Êt sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, nu«i
trång thñy s¶n trong c¸c doanh nghiÖp Nhμ n−íc.
16. NghÞ ®Þnh sè 02-CP ngμy 15/1/1994 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc
giao ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, hé gia ®×nh, c¸ nh©n sö dông æn ®inh, l©u dμi
vμo môc ®Ých l©m nghiÖp.
17. NghÞ ®Þnh sè 163/1999/N§-CP ngμy 16/11/1999 cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt, cho
thuª ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, hé gia ®×nh vμ c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh, l©u
dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp.
46
18. NguyÔn Quang Hμ (1993): B¸o c¸o thùc tr¹ng vμ ph−íng h−íng ph¸t triÓn l©m
nghiÖp ®Õn n¨m 2000
19. NguyÔn V¨n S¶n, Don Gilmour (1999): ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë
ViÖt Nam. Tμi liÖu héi th¶o quèc gia vÒ “ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng
ë ViÖt Nam”. IUCN, GTZ, DFD, WWF.
20. Phïng Ngäc Lan (1996): Tæng quan l©m nghiÖp x· héi ë ViÖt Nam - Mét sè
vÊn ®Ò lý luËn vμ thùc tiÔn. T¹p chÝ L©m nghiÖp.
21. QuyÕt ®Þnh sè 187/Q§-TTg ngμy 16/9/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®æi
míi tæ chøc vμ c¬ chÕ qu¶n lý l©m tr−êng quèc doanh.
22. QuyÕt ®Þnh sè 245/Q§-TTg ngμy 21/12/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ thùc
hiÖn tr¸ch nhiÖm qu¶n lý Nhμ n−íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp.
23. QuyÕt ®Þnh sè 556/TTg ngμy 12/9/1995 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®iÒu chØnh,
bæ sung quyÕt ®Þnh 327/CT.
24. QuyÕt ®Þnh sè 661/Q§-TTg ngμy 29/7/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ môc
tiªu, nhiÖm vô, chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng.
25. QuyÕt ®Þnh sè 67/1999/Q§-TTg ngμy 30/3/1999 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ
mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng
th«n.
26. Th«ng t− h−íng dÉn sè 06/LN/KL ngμy 18/6/1994 cña Bé L©m nghiÖp vÒ h−íng
dÉn thi hμnh nghÞ ®Þnh 02-CP vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp


47
Bμi 4 : HiÖn tr¹ng thùc thi vμ mèi quan hÖ gi÷a c¸c
chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH

Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy, sinh viªn cã kh¶ n¨ng:
• M« t¶ ®−îc hiÖn tr¹ng thùc thi c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH ë
ViÖt Nam.
• Gi¶i thÝch ®−îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
LNXH lμm c¬ së cho viÖc ph©n tÝch vμ vËn dông tæng hîp c¸c chÝnh s¸ch.

KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p Tμi liÖu/
VËt liÖu
Thêi gian
1. Sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m
nghiÖp
2. HiÖn tr¹ng thùc thi chÝnh s¸ch
liªn quan ®Õn LNXH
3. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch
cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
LNXH
Tr×nh bμy
Bμi tËp t×nh huèng
Th¶o luËn nhãm

Phillips
Tμi liÖu
ph¸t tay
Bμi tËp t×nh
huèng
C©u hái
th¶o luËn

1 tiÕt

3 tiÕt

1 tiÕt
48
1. Sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp
Trªn c¬ së môc ®Ých, môc tiªu cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp, trong nh÷ng n¨m gÇn
®©y chÝnh phñ ®· ban hμnh kh¸ nhiÒu nghÞ ®Þnh, chØ thÞ, quyÕt ®Þnh ®Ó nh»m ®¸p øng
c¸c nhu cÇu ph¸t triÓn ngμnh l©m nghiÖp vμ ®Þnh h−íng ph¸t triÓn LNXH. C¸c chÝnh
s¸ch nμy ®· ®−îc triÓn khai trong c¶ n−íc, tõng b−íc thùc hiÖn viÖc ph¸t triÓn vμ b¶o vÖ
rõng, ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi, b¶o vÖ m«i tr−êng ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng n«ng th«n miÒn
nói.
C¸c chÝnh s¸ch ra ®êi ®Òu cã tÝnh kÕ thõa vμ liªn quan víi nhau trong tiÕn tr×nh thùc
thi. ViÖc xem xÐt ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ thùc thi c¸c chÝnh s¸ch lμ hÕt søc quan träng, nã sÏ lμ
c¬ së cho viÖc c¶i tiÕn, bæ sung hoμn chØnh theo nhu cÇu x· héi, còng nh− lμm c¬ së
ph¸t triÓn nh©n réng nh÷ng ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶.
Mét sè ch−¬ng tr×nh, dù ¸n cña chÝnh phñ ®· kÕt thóc vμ ®· cã nh÷ng kÕt luËn, ®¸nh
gi¸ c¸c t¸c ®éng cña nã, vμ mét sè ®ang triÓn khai nªn míi chØ cã nh÷ng ph¶n håi, rót
kinh nghiÖm b−íc ®Çu tõ c¸c b¸o c¸o, nghiªn cøu ®iÓn h×nh. Sau ®©y sÏ giíi thiÖu c¸c
®¸nh gi¸ vμ ph¶n håi th«ng tin vÒ hiÖn tr¹ng thùc thi mét sè chÝnh s¸ch chÝnh cã liªn
quan chÆt chÏ ®Õn ph¸t triÓn LNXH.
Trong thËp kû 90, ViÖt Nam ®· tiÕn hμnh xem xÐt l¹i c¸ch tiÕp cËn trong qu¶n lý tμi
nguyªn thiªn nhiªn. ChÝnh phñ ®· nhËn thøc ®−îc c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn sù suy tho¸i
tμi nguyªn rõng cña ®Êt n−íc vμ ®· cã nhiÒu nç lùc nh»m kh«i phôc rõng vμ c¶i thiÖn ®êi
sèng cña c¸c céng ®ång d©n c− sèng trong vμ gÇn rõng. ChÝnh v× vËy, nhiÒu chÝnh s¸ch
l©m nghiÖp vμ c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn l©m nghiÖp x· héi ®−îc ph¸t triÓn trong
hoμn c¶nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc. §Ó tiÕn ®Õn viÖc x· héi hãa nghÒ rõng,
ph¸t triÓn bÒn v÷ng n«ng th«n miÒn nói trong tõng giai ®o¹n, chÝnh s¸ch liªn quan còng
®−îc c¶i tiÕn, bæ sung ®Ó ®¸p øng nhu cÇu x· héi vμ b¶o vÖ m«i tr−êng. Cã thÓ thÊy ®−îc
sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp qua c¸c giai ®o¹n sau (NguyÔn V¨n S¶n, Don
Gilmour, 1999):
• Tõ 1954 - 1965:
Sau khi hßa b×nh lËp l¹i, phÇn lín diÖn tÝch rõng do HTX hoÆc c¸c ®¬n vÞ, tæ chøc
quèc doanh qu¶n lý vμ sö dông. Cuèi nh÷ng n¨m 1960 hÖ thèng l©m tr−êng quèc doanh
®−îc thμnh lËp víi nhiÖm vô chñ yÕu lμ khai th¸c gç ®Ó phôc vô cho c«ng cuéc x©y dùng
l¹i ®Êt n−íc ë miÒn B¾c. . . ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp trong giai ®o¹n nμy chñ yÕu h−íng
tíi khai th¸c vμ lîi dông tμi nguyªn rõng. MÆt kh¸c, do nhu cÇu vÒ l−¬ng thùc, thùc
phÈm chÝnh phñ ®Æt ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμo −u tiªn hμng ®Çu nªn c¸c chÝnh s¸ch l©m
nghiÖp dùa trªn quan ®iÓm “lμm nÒn t¶ng cho sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp”, xem “n«ng
nghiÖp du canh” cã thÓ thay b»ng ph−¬ng thøc s¶n xuÊt kh¸c, ®Æc biÖt lμ h×nh thøc s¶n
xuÊt l©m nghiÖp quèc doanh hay hîp t¸c x·.
• Tõ 1965 - 1976:
ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp tËp trung vμo ph¸t triÓn nghÒ rõng phôc vô cho cuéc kh¸ng
chiÕn chèng Mü cøu n−íc. Tuy nhiªn hai nhiÖm vô −u tiªn cña l©m nghiÖp trong giai
®o¹n nμy lμ h−íng vμo phôc vô n«ng nghiÖp th«ng qua b¶o vÖ rõng ®Çu nguån vμ s¶n
xuÊt c«ng nghiÖp rõng, ®ång thêi t¨ng s¶n l−îng gç vμ c¸c s¶n phÈm ngoμi gç.
49
ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp khuyÕn khÝch c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp ®−îc tiÕn hμnh
trong khu vùc kinh tÕ nhμ n−íc vμ kinh tÕ tËp thÓ th«ng qua hÖ thèng l©m tr−êng quèc
doanh cña trung −¬ng vμ ®Þa ph−¬ng, vμ hîp t¸c x· n«ng l©m nghiÖp. S¶n xuÊt l©m
nghiÖp ®−îc gi¸m s¸t ë cÊp quèc gia th«ng qua c¸c c¬ quan l©m nghiÖp, ®ång thêi ban
hμnh Ph¸p lÖnh b¶o vÖ rõng ®Çu tiªn vμo n¨m 1975.
• Tõ 1976 - 1986:
ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®· cè g¾ng khuyÕn khÝch s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp, c¸c
ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn míi ®· ®−îc thö nghiÖm nh−: giao ®Êt n«ng nghiÖp vμ l©m nghiÖp
®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt vμ tiÕn hμnh N«ng L©m kÕt hîp. Tuy nhiªn trong giai ®o¹n nμy,
phÇn lín c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt l©m nghiÖp ®Òu chÞu sù qu¶n lý cña nhμ n−íc, ®· khai
th¸c qu¸ møc tμi nguyªn rõng dùa trªn nhu cÇu cña nhμ n−íc chø kh«ng dùa vμo tiÒm
n¨ng s¶n l−îng rõng. Môc tiªu t¨ng thu nhËp tiÒn mÆt lμ t− t−ëng chñ ®¹o trong c¸c
ngμnh kinh tÕ còng nh− trong ngμnh l©m nghiÖp. M«i tr−êng tù nhiªn ®· bÞ hñy ho¹i qu¸
møc, tõ ®ã c«ng t¸c qu¶n lý b¶o vÖ rõng ®−îc nhÊn m¹nh h¬n. C¸c nhμ ho¹ch ®Þnh
chÝnh s¸ch b¾t ®Çu quan t©m ®Õn c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn ph¸t triÓn miÒn nói, t¨ng
c−êng giao ®Êt rõng vμ x©y dùng rõng, tæ chøc n«ng l©m kÕt hîp.
• Tõ 1986 - 1990:
Trong giai ®o¹n nμy môc tiªu cña c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp lμ më réng trång rõng
ë c¸c l©m tr−êng quèc doanh, thóc ®Èy ch−¬ng tr×nh b¶o vÖ rõng ë c¸c vïng cao, chñ
yÕu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò qu¶n lý rõng ®Çu nguån. C¸c ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp liªn quan
®Õn tËp huÊn vμ ®μo t¹o g¾n víi Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu rõng quèc gia, Ch−¬ng tr×nh
hμnh ®éng l©m nghiÖp nhiÖt ®íi cña ViÖt Nam ®· ®−îc thùc hiÖn.
Còng trong giai ®o¹n nμy, c¸c thay ®æi chÝnh ®· diÔn ra trong qu¶n lý c¸c l©m
tr−êng quèc doanh th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch ®æi míi qu¶n lý c¸c xÝ nghiÖp quèc doanh.
QuyÒn tù chñ trong s¶n xuÊt kinh doanh, trong ®ã cã c¶ quyÒn tù chñ tμi chÝnh vμ h¹ch
to¸n ®éc lËp trong c¸c l©m tr−êng. ChÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ nhiÒu thμnh phÇn, chÝnh
s¸ch ®æi míi c¬ chÕ qu¶n lý hîp t¸c x· n«ng nghiÖp thu hót m¹nh mÏ c¸c hé gia ®×nh
tham gia nghÒ rõng. Qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi tõ s¶n xuÊt l©m nghiÖp do c¸c ®¬n vÞ quèc
doanh vμ hîp t¸c x· sang viÖc trång c©y do c¸c gia ®×nh c«ng nh©n cña c¸c l©m truêng
vμ c¸c hé gia ®inh n«ng d©n thùc hiÖn theo hîp ®ång víi l©m tr−êng
• Tõ 1991 ®Õn nay:
Vμo n¨m 1991, ngμnh l©m nghiÖp ®Ò ra chñ tr−¬ng míi lμ ph¸t triÓn LNXH. Ph¸t
triÓn LNXH lóc nμy trong khu«n khæ hμnh chÝnh, khuyÕn khÝch s¶n xuÊt l©m nghiÖp
b»ng c¸ch giao ®Êt l©m nghiÖp cho c¸c ngμnh, bé kh¸c vμ cho hîp t¸c x·, tr−êng häc,
®¬n vÞ qu©n ®éi, c¸c hé gia ®×nh. N«ng l©m kÕt hîp lμ mét trong mét m« h×nh trång trät
®−îc khuyÕn khÝch trong giai ®o¹n nμy.
KÕ ho¹ch hμnh ®éng l©m nghiÖp quèc gia ®−îc x©y dùng víi sù céng t¸c cña céng
®ång tμi trî quèc tÕ. ChuyÓn biÕn ®¸ng kÓ lμ sù ph©n cÊp qu¶n lý vμ sù tham gia cña
ng−êi d©n, s¾p xÕp l¹i c¸c c¬ quan l©m nghiÖp ®Ó hç trî c¸c ho¹t ®éng ë ®Þa ph−¬ng, b¶o
vÖ m«i tr−êng, t¨ng s¶n l−îng vμ thu nhËp cña ng−êi d©n ®ang sèng ë c¸c vïng cã rõng.
Tõ n¨m 1991 ®Õn nay, mét hÖ thèng luËt ph¸p, chÝnh s¸ch vμ c¸c v¨n b¶n ®· ®−îc
c«ng bè nh»m ph¸t triÓn vμ b¶o vÖ rõng còng nh− ®Èy m¹nh giao ®Êt l©m nghiÖp ®Ó qu¶n
lý bÒn v÷ng nh− LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng (1991), LuËt ®Êt ®ai (1993), c¸c h−íng
50
dÉn giao ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, c¸ nh©n hé gia ®×nh sö dông l©u dμi vμo môc ®Ých
l©m nghiÖp....
2. HiÖn tr¹ng thùc thi chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn LNXH
Trong 10 n¨m trë l¹i ®©y, ®Ó thùc thi chÝnh s¸ch chuyÓn ®æi tõ nÒn s¶n xuÊt l©m
nghiÖp tËp trung, nÆng vÒ khai th¸c gç sang LNXH, tiÕn hμnh giao ®Êt giao rõng....;
chÝnh phñ ®· ®−a ra c¸c ch−¬ng tr×nh lín, nh− lμ: Ch−¬ng tr×nh 327 nh»m phñ xanh ®Êt
trèng, ®åi nói träc, Ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng vμ Ch−¬ng tr×nh ®Þnh canh
®Þnh c−, vμ c¸c ch−¬ng tr×nh, dù ¸n kh¸c.
2.1. Ch−¬ng tr×nh 327
Trong nh÷ng n¨m võa qua ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· cã nhiÒu chñ tr−¬ng chÝnh s¸ch
nh»m tõng b−íc c¶i tiÕn ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng vμ ®Êt rõng, nhiÒu biÖn ph¸p thu hót
ng−êi d©n tham gia qu¶n lý b¶o vÖ rõng ®−îc triÓn khai. Trong ®ã ®¸ng l−u ý nhÊt lμ
Ch−¬ng tr×nh 327 víi môc tiªu phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc, b¶o vÖ rõng, sö dông b·i
båi ven biÓn... vμ sau ®ã lμ quyÕt ®Þnh 556/TTg ®iÒu chØnh, bæ sung cho quyÕt ®Þnh 327
tËp trung vμo viÖc t¹o míi vμ b¶o vÖ rõng phßng hé, rõng ®Æc dông. Ch−¬ng tr×nh 327 ®·
®¹t ®−îc nh÷ng thμnh c«ng sau ®©y (Bé NN&PTNT, 1998):
- Giao kho¸n b¶o vÖ rõng ®Õn hé lμ 1,6 triÖu ha, ch−a kÓ diÖn tÝch rõng c¸c ®Þa
ph−¬ng sö dông ng©n s¸ch ®Þa ph−¬ng, vμ c¸c ®¬n vÞ sö dông tiÒn chªnh lÖch
b¸n c©y ®øng ®Ó b¶o vÖ theo m« h×nh cña 327.
- T¹o rõng míi: 1.383.618 ha. Trong ®ã:
+ Khoanh nu«i t¸i sinh ®ang tiÕn hμnh: 748.118 ha
+ Trång rõng míi: 638.500 ha
+ Trång c©y c«ng nghiÖp, c©y ¨n qu¶, v−ên hé: 119.939 ha.
- Ch¨n nu«i gia sóc: 53.025 con tr©u, bß.
- §· thu hót lao ®éng gi¶i quyÕt viÖc lμm cho 466.678 hé.
- §· x©y dùng ®−îc h¬n 5000 km ®−êng giao th«ng n«ng th«n, 86.405 m2
tr−êng häc, 16.754 m2 tr¹m x¸, hμng ngh×n c«ng tr×nh thñy lîi nhá ®¶m b¶o
t−¬Ý cho h¬n 13.000 ha diÖn tÝch c©y trång, gi¶i quyÕt n−íc s¹ch cho h¬n 2
v¹n hé.
- NhiÒu vïng, nhiÒu tØnh ®· b−íc ®Çu t¹o ra sù hÊp dÉn cña nghÒ rõng, mμu
xanh ®· ®−îc kh«i phôc, nhiÒu tØnh t¨ng tû lÖ che phñ lªn gÊp ®«i n¨m 1991,
gi¶m h¼n viÖc ®èt rõng lμm rÉy, mét bé phËn d©n c− miÒn nói ®· æn ®Þnh
®−îc cuéc sèng
Bªn c¹nh nh÷ng thμnh c«ng trªn Ch−¬ng tr×nh 327 còng cßn cã mét sè tån t¹i nh−
sau:
- ViÖc x©y dùng vμ thÈm ®Þnh c¸c dù ¸n:
Lóc ®Çu, viÖc x©y dùng c¸c dù ¸n trμn lan, s¬ sμi, thiÕu c¨n cø khoa häc vμ thùc
tiÔn. Mét sè dù ¸n x©y dùng ch−a ®¹t c¸c tiªu chuÈn qui ph¹m. ViÖc thÈm ®Þnh dù ¸n
51
còng cßn thiÕu nh÷ng c¨n cø thùc tiÔn nªn trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn cßn ph¶i ®iÒu chØnh
kh¸ nhiÒu môc tiªu vμ ®èi t−îng
- VÒ c«ng t¸c trång rõng:
Nh÷ng n¨m ®Çu, viÖc trång rõng ph©n t¸n, dμn tr¶i, manh món, chÊt l−îng rõng
trång cßn thÊp, phÇn lín lμ trång thuÇn loμi, sau ®ã ®· cã ®iÒu chØnh chuyÓn dÇn tõ trång
rõng thuÇn loμi sang trång rõng hçn loμi víi c¬ cÊu c©y trång rõng hîp lý, phï hîp víi
®iÒu kiÖn cô thÓ cña tõng vïng dù ¸n.
- C«ng t¸c giao ®Êt, kho¸n rõng:
ViÖc giao ®Êt, kho¸n rõng triÓn khai chËm ®· g©y nhiÒu khã kh¨n trong viÖc thùc
hiÖn c¸c môc tiªu cña dù ¸n. ViÖc giao ®Êt kh«ng ®i ®«i víi giao vèn hoÆc giao vèn nhá
giät nªn d©n kh«ng ®ñ vèn ®Ó trång rõng.
- VÒ vèn ®Çu t−:
Vèn ®Çu t− cßn mang tÝnh chÊt dμn tr¶i nªn ch−a ®¹t hiÖu qu¶ cao. C¬ cÊu vèn ®Çu
t− ®· ®−îc thùc hiÖn ph©n bæ cho c¸c h¹ng môc ®Çu t−, song ®Çu t− cho c¬ së h¹ tÇng
cßn chiÕm kh¸ cao, lªn tíi 23,6%; vèn ®Çu t− cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®¹t 64,7%, trong
®ã vèn ®Çu t− cho l©m nghiÖp ®¹t 51,4%; vèn sù nghiÖp chiÕm tû lÖ 11,7%. MÆt kh¸c,
suÊt ®Çu t− cho c¸c h¹ng môc c«ng tr×nh cña dù ¸n mang tÝnh chÊt b×nh qu©n, ch−a
tÝnh ®Õn nh÷ng ®Æc ®IÓm cô thÓ cña tõng vïng dù ¸n. Møc vèn ®Çu t− 1,7 triÖu ®ång cho
1 ha rõng trång nãi chung lμ thÊp. Víi møc ®Çu t− nμy, ng−êi trång rõng chØ thùc nhËn
®−îc 1,1 - 1,2 triÖu ®ång/ ha.
- - VÊn ®Ò lång ghÐp c¸c ch−¬ng tr×nh
ViÖc lång ghÐp, phèi hîp Ch−¬ng tr×nh 327 víi c¸c ch−¬ng tr×nh kh¸c ch−a chÆt
chÏ ®Ó hoμn thμnh c¸c h¹ng môc nhanh chãng. Khi ch−¬ng tr×nh 327 ®iÒu chØnh môc
tiªu tËp trung vμo trång rõng míi, khoanh nu«i b¶o vÖ rõng phßng hé, rõng ®Æc dông
nhiÒu n¬i kh«ng cã vèn hoμn thiÖn tiÕp c¸c c«ng tr×nh h¹ tÇng phóc lîi vμ ®Þnh canh
®Þnh c−.
- Tæ chøc chØ ®¹o:
Tæ chøc chØ ®¹o ë tØnh vμ huyÖn cßn thiÕu sù phèi hîp ®ång bé, mét sè chñ dù ¸n
n¨ng lùc ®iÒu hμnh cßn yÕu hoÆc thiÕu kinh nghiÖm chØ ®¹o. HiÖn t−îng sö dông vèn sai
môc ®Ých cã x¶y ra, nh−ng ®· ®−îc ph¸t hiÖn vμ uèn n¾n kÞp thêi.
2.2. Thùc thi chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng æn ®Þnh l©u dμi cho c¸ nh©n,
hé gia ®×nh, tæ chøc sö dông vμo môc ®Ých l©m nghiÖp
ChÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng ®−îc cô thÓ ho¸ b»ng c¸c v¨n b¶n ph¸p lý nh− QuyÕt
®Þnh 661/Q§-TTg, NghÞ ®Þnh 02/CP vμ NghÞ ®Þnh 163/CP ... C¸c v¨n b¶n nμy ngμy cμng
phï hîp víi thùc tÕ, cã nhiÒu ®iÓm míi rÊt phï hîp vμ thuËn lîi cho viÖc thö nghiÖm kÕ
ho¹ch qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng dùa vμo ng−êi d©n vμ céng ®ång. ViÖc thùc hiÖn chÝnh
s¸ch giao ®Êt giao rõng ®· ®¹t ®−îc nhiÒu thμnh tÝch vμ cã nh÷ng −u ®iÓm sau ®©y:
- Nhμ n−íc ®· tiÕn hμnh qui ho¹ch l©m phÇn trong c¶ n−íc vμ tõng ®Þa ph−¬ng, ph©n
chia rõng theo môc ®Ých sö dông lμm c¬ së cho viÖc giao, kho¸n rõng vμ ®Êt l©m
nghiÖp.
52
- §· tiÕn hμnh giao ®Êt, kho¸n rõng cho c¸c tæ chøc, hé gia ®×nh, c¸ nh©n sö dông æn
®Þnh, l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp nh»m cè g¾ng thiÕt lËp hÖ thèng chñ rõng
trong ph¹m vi c¶ n−íc vμ tõng lo¹i rõng. Tõng b−íc thùc hiÖn mçi m¶nh ®Êt, khu
rõng ®Òu cã chñ cô thÓ vμ tiÕn tíi x· héi hãa nghÒ rõng.
- Giao ®Êt, kho¸n rõng cïng víi c¸c biÖn ph¸p hç trî tõ bªn ngoμi ®· t¹o ra c¬ së cho
sù ra ®êi vμ ph¸t triÓn cña nhiÒu lo¹i h×nh së h÷u rõng, ®· xuÊt hiÖn nhiÒu m« h×nh
v−ên rõng, tr¹i rõng, trang tr¹i n«ng l©m ng− nghiÖp, m« h×nh kinh tÕ hé gia ®×nh cã
hiÖu qu¶ cao, h¹n chÓ hiÖn t−îng ph¸ rõng lμm rÉy, rõng ®−îc b¶o vÖ tèt h¬n.
- ChÝnh s¸ch giao, kho¸n rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp ®· cho phÐp c¸c tæ chøc kinh tÕ nhμ
n−íc ®−îc giao kho¸n rõng, ®Êt rõng cho c¸c hé gia ®×nh, c¸ nh©n, tæ chøc, céng
®ång nh»m thu hót mäi nguån lùc ®Ó cïng kinh doanh cã hiÖu qu¶ rõng vμ ®Êt rõng
cña nhμ n−íc.
Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch ®· béc lé nh÷ng tån t¹i, khã kh¨n vμ
nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra lμ:
- ChÝnh s¸ch giao kho¸n rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp ch−a t¹o ra ®éng lùc m¹nh mÏ thu hót
mäi lùc l−îng lao ®éng, ®Æc biÖt lμ ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng tham gia b¶o
vÖ, x©y dùng vμ ph¸t triÓn rõng.
- VÒ c«ng t¸c qui ho¹ch vμ tæ chøc: Nhμ n−íc ch−a cã qui ho¹ch l©m phÇn quèc gia
æn ®Þnh, nhiÒu tØnh ch−a cã qui hoach tæng quan l©m nghiÖp, ch−a x¸c ®Þnh ®−îc
ranh giíi c¸c lo¹I rõng trªn thùc ®Þa.
- Giao ®Êt sau 3-4 n¨m vÉn ch−a cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt, kh«ng lμm
®Çy ®ñ c¸c khÕ −íc giao rõng theo qui ®Þnh lμm cho ng−êi nhËn ®Êt kh«ng yªn t©m,
®ång thêi còng kh«ng râ tr¸ch nhiÖm cña m×nh ®èi víi tμi nguyªn rõng cã s½n trªn
®Êt ®−îc giao.
- Do viÖc x¸c ®Þnh ranh giíi cña tõng lo¹i rõng ch−a râ rμng nªn ch−a ph©n ®Þnh râ
diÖn tÝch nμo giao cho ban qu¶n lý, diÖn tÝch nμo giao cho hé qu¶n lý, diÖn tÝch nμo
giao æn ®Þnh l©u dμi, diÖn tÝch nμo giao kho¸n.
- Ch−a x¸c ®Þnh ®−îc tËp ®oμn c©y trång thÝch hîp cho tõng khu vùc.
- QuyÒn tù chñ s¶n xuÊt kinh doanh cña hé gia ®×nh ch−a ®−îc tËn dông, c¸c hé hÇu
nh− kh«ng ®−îc quyÒn chñ ®éng lùa chän c©y trång, lùa chän ph−¬ng thøc sö dông
®Êt cña m×nh.
- C¸c qui chÕ vÒ quyÒn lîi vμ nghÜa vô cña ng−êi nhËn kho¸n, giao kho¸n vÒ b¶o vÖ
rõng ch−a cô thÓ.
- Thêi gian nhËn kho¸n kh«ng æn ®Þnh, kho¸n theo hμng n¨m, n¨m nμo ®−îc cÊp vèn
th× kho¸n, n¨m nμo kh«ng cã vèn l¹i ®×nh l¹i, míi chØ cã rÊt Ýt ®Þa ph−¬ng thùc hiÖn
giao ®Êt vμ rõng æn ®Þnh 50 n¨m cho ng−êi d©n.
- Kho¸n trång rõng theo ®¬n gi¸ cøng nh¾c, ch−a cã qui ®Þnh thèng nhÊt, cô thÓ vÒ
viÖc cho phÐp ng−êi nhËn kho¸n ®−îc sö dông ®Êt ®ai ®Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng
l©m kÕt hîp, quyÒn h−ëng lîi s¶n phÈm tõ rõng, ch−a cã qui ®Þnh thèng nhÊt vÒ ph©n
chia lîi Ých gi÷a hé nhËn kho¸n vμ hé giao kho¸n.

53
2.3. Ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng
Ch−¬ng tr×nh 327 ®· kÕt thóc vμ Ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng míi ®−îc
b¾t ®Çu, ®ång thêi nhμ n−íc còng ban hμnh QuyÕt ®Þnh 661/TTg (1998) vÒ môc tiªu,
nhiÖm vô, chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng. Nguyªn t¾c
chØ ®¹o lμ ch−¬ng tr×nh sÏ ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c dù ¸n cã sù tham gia cña ng−êi
d©n, nghÜa lμ nh©n d©n lμ lùc l−îng chñ yÕu trång, b¶o vÖ, khoanh nu«i t¸i sinh rõng vμ
®−îc h−ëng lîi tõ nghÒ rõng. N¨m 1999 lμ n¨m b¾t ®Çu thùc hiÖn dù ¸n, víi sù chØ ®¹o
cña ChÝnh phñ, sù phèi hîp cña Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn n«ng th«n, Bé KÕ ho¹ch -
§Çu t−, Bé tμi chÝnh vμ c¸c Bé, Ngμnh cã liªn quan, ®ång thêi víi sù tham gia cña c¸c
®Þa ph−¬ng, sù quan t©m chØ ®¹o cña c¸c cÊp ñy, sù gi¸m s¸t cña c¸c ®oμn ®¹i biÓu Quèc
héi, dù ¸n ®· ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ b−íc ®Çu trªn c¸c kh©u c«ng viÖc. Ch−¬ng tr×nh
nμy còng ®ang ë b−íc khëi ®Çu, vμ qua mét sè n¨m triÓn khai cho thÊy cã mét sè vÊn ®Ò
sau cÇn xem xÐt:
- VÊn ®Ò quy ho¹ch ®Êt ®ai ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn thùc thi dù ¸n trång rõng, nhiÒu n¬i
rÊt khã kh¨n trong viÖc x¸c ®Þnh quü ®Êt ®ai bëi c¸c v−íng m¾c: thiÕu sè liÖu ®¸ng
tin cËy vÒ ®Êt trèng, ®Êt ®ai bÞ x©m canh, thiÕu quy ho¹ch sö dông ®Êt ...
- Tuy ®· cã chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch vμ h−ëng lîi trong trång rõng, nh−ng sù tham
gia cña ng−êi d©n, céng ®ång cßn h¹n chÕ. Trong thùc tÕ ®· chøng minh sù thÊt b¹i
cña mét sè m« h×nh trång rõng tËp trung cña nhμ n−íc, do ®ã nÕu sù tham gia cña
ng−êi d©n ch−a cao sÏ ¶nh h−ëng ®Õn kh¶ n¨ng thùc thi thi còng nh− nh÷ng hiÖu qu¶
vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®· ®Æt ra.
- ViÖc huy ®éng néi lùc vμ t¹o ra c¬ h«i tiÕp cËn vèn vay −u ®¶i cho c¸c hé nghÌo
ch−a ®−îc réng r¶i, ng−êi nhËn ®Êt ch−a cã ®ñ nguån lùc ®Ó t¹o rõng chu kú dμi.
- Yªu cÇu bøc xóc cÇn ®−îc gi¶i quyÕt lμ ph¶i ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh giao ®Êt vμ cÊp giÊy
chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt.
2.4. ChÝnh s¸ch ph©n cÊp qu¶n lý rõng
HiÖn t¹i ch−a cã tæ chøc qu¶n lý nhμ n−íc vÒ l©m nghiÖp ë cÊp x·, bu«n lμng. Mét
sè x· cã cö c¸n bé kiªm nhiÖm nh−ng kh«ng cã quy chÕ râ rμng, kh«ng cã quü l−¬ng.
Cã thÓ nãi vÊn ®Ò qu¶n lý rõng, l©m nghiÖp ë tõng céng ®ång ch−a cã c¬ chÕ chÝnh s¸ch
tháa ®¸ng ®Ó ph¸t huy quyÒn lμm chñ cña nh©n d©n trong c«ng t¸c nμy. HÖ thèng tæ
chøc ngμnh l©m nghiÖp chËm ®æi míi, cßn yÕu vμ thiÕu vÒ biÖn ph¸p tæ chøc thùc hiÖn,
ch−a x©y dùng chiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp l©u dμi bÒn v÷ng. C¬ chÕ chÝnh s¸ch cho
m« h×nh l©m tr−êng c«ng Ých, l©m tr−êng s¶n xuÊt ch−a ®−îc x¸c ®Þnh râ rμng nªn trong
thùc tÕ rÊt khã kh¨n trong tæ chøc ho¹t ®éng.
Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· cã c¸c chÝnh s¸ch cho viÖc ®æi míi l©m tr−êng quèc
doanh nh−: giao tμi nguyªn cho l©m tr−êng, cã quyÒn tù chñ trong kinh doanh, tæ chøc
ho¹t ®éng hç trî kü thuËt, cung cÊp ®Çu vμo vμ t×m kiÕm thÞ tr−êng cho céng ®ång trªn
®Þa bμn, ®æi míi tæ chøc, hμnh chÝnh, nghÜa lμ t¨ng tÝnh tù chñ cña l©m tr−êng trong kinh
doanh, b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn vèn rõng. Tuy nhiªn c«ng t¸c nμy cßn ®ang b−íc ®Çu, vμ cßn
cã nh÷ng trë ng¹i trong c¬ chÕ c¶i c¸ch hμnh chÝnh l©m nghiÖp, kinh doanh...
QuyÕt ®Þnh 245/Q§-TTg ®· quy ®Þnh râ vÒ ph©n cÊp qu¶n lý rõng cña c¸c ®¬n vÞ
hμnh chÝnh, ®iÒu nμy ph©n ®Þnh râ tr¸ch nhiÖm tæ chøc qu¶n lý, b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng
cña tõng cÊp, tõng ®Þa ph−¬ng, gióp cho viÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng ®−îc x¸c ®Þnh râ
54
rμng vμ cã ®Þnh h−íng ph¸t triÓn. NhiÒu ®Þa ph−¬ng ®· tõng b−íc x©y dùng bé m¸y tæ
chøc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng theo chøc n¨ng nhiÖm vô cña m×nh. Tuy nhiªn
trong thùc tÕ ®iÒu nμy cßn ®ßi hái nhiÒu thêi gian, ®Æc biÖt lμ nguån nh©n lùc ®Ó cã thÓ
tæ chøc tèt, ®Æc biÖt lμ qu¶n lý rõng ë cÊp x·..
2.5. ChÝnh s¸ch d©n téc, xãa ®ãi gi¶m nghÌo, khuyÕn n«ng l©m vμ ph¸t
triÓn n«ng th«n miÒn nói
§Ó thóc ®Èy cho viÖc ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói, ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng d©n téc
thiÓu sè, ®ãi nghÌo; nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn d©n téc, khuyÕn n«ng l©m, xãa ®ãi
gi¶m nghÌo...®· ®−îc thùc thi réng kh¾p. Nh×n tæng qu¸t cã thÓ thÊy nh− sau:
¦u ®iÓm:
• C¸c chÝnh s¸ch nμy ®· hç trî cho céng ®ång kü thuËt, vèn...t¨ng c−êng ®−îc
nguån lùc ®Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt, n©ng cao ®êi sèng, tr×nh ®é d©n trÝ.
• N«ng d©n ®−îc tham gia c¸c líp tËp huÊn vÒ kü thuËt canh t¸c, ch¨n nu«i, b¶o
vÖ thùc vËt...
• C¸c chÝnh s¸ch nμy ¶nh h−ëng lín ®Õn ho¹t ®éng cña c¸c l©m tr−êng, c¬ quan
khuyÕn n«ng l©m, phßng n«ng nghiÖp PTNT ë ®Þa ph−¬ng, chi phèi c¸c ho¹t
®éng cña c¸c c¬ quan nμy vμ hç trî ®¸ng kÓ cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cho
c¸c céng ®ång.
• Cã ®−îc mét sè hç trî tõ c¸c chÝnh s¸ch nμy cho céng ®ång: Gièng, th«ng tin
tμi liÖu kü thuËt, vèn ng©n s¸ch (tÝn dông, xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo, vèn vay cho phô
n÷ lμm kinh tÕ...), ®Çu t− cho gi¸o dôc, y tÕ, giao th«ng, ®iÖn n−íc,...
• N©ng cao kiÕn thøc, kü n¨ng cña céng ®ång: Tuyªn truyÒn tËp huÊn, héi th¶o
®Çu bê, x©y dùng m« h×nh vμ nh©n réng, ®μo t¹o m¹ng l−íi céng t¸c viªn
khuyÕn n«ng l©m th«n bu«n.
Nh−îc ®iÓm:
• Mét sè ng−êi nhËn thøc ch−a ®Çy ®ñ, cßn t− t−ëng tr«ng chê vμo nhμ n−íc.
• Tæ chøc tuyÒn truyÒn tËp huÊn ®«i khi ch−a ®óng thêi vô, mét sè n¬i míi chØ ë
cÊp x· vμ ®èi víi nam giíi (phô n÷ tham gia h¹n chÕ), c¸n bé chØ ®¹o ®«i khi
kh«ng xuèng trùc tiÕp víi ng−êi d©n, th«ng tin ®«i khi mang tÝnh lý thuyÕt,
ch−a b¶o ®¶m yÕu tè thùc hμnh thùc tÕ, møc ®é ¸p dông trong céng ®ång ch−a
cao.
• HiÖn t¹i ®ang thiÕu c¸n bé khuyÕn n«ng l©m cÊp th«n bu«n nªn c«ng t¸c nμy
vÉn cßn h¹n chÕ trong triÓn khai.
• ChÝnh s¸ch tiªu thô s¶n phÈm thùc hiÖn ch−a cã hiÖu qu¶ vμ ch−a ®ång bé, do
®ã ch−a khuyÕn khÝch ng−êi s¶n xuÊt còng nh− lμm thiÖt h¹i quyÒn lîi cña hä
(®Æc biÖt lμ vïng s©u, xa, vïng céng ®ång d©n téc thiÓu sè).
• Vèn vay hç trî vËt t− th−êng ch−a kÞp thêi, kh«ng ®óng thêi vô nªn hiÖu qu¶ sö
dông kh«ng cao.
• Ch−a x©y dùng ®−îc nhiÒu m« h×nh cô thÓ ®Ó d©n tham kh¶o.
55
• ChÝnh s¸ch tiÒn l−¬ng phô cÊp cho c¸n bé hiÖn tr−êng ch−a ®¸p øng ®−îc nhu
cÇu ®Ó ho¹t ®éng tèt.
• Trong thùc tÕ víi tªn gäi khuyÕn n«ng l©m, nh−ng phÇn khuyÕn l©m hÇu nh−
ch−a ®−îc thùc hiÖn do c¸c lý do:
• Kinh phÝ ®Çu t− h¹n hÑp.
• Biªn chÕ c¸n bé l©m nghiÖp trong tæ chøc khuyÕn n«ng l©m cßn thiÕu nhiÒu.
• Do chu kú kinh doanh c©y rõng dμi, ®ång thêi ch−a cã chÝnh s¸ch phï hîp trong
h−ëng lîi, nªn trong thùc tÕ c«ng t¸c nμy cßn m¾c ph¶i nh÷ng trë ng¹i trong
khuyÕn khÝch ph¸t triÓn trång rõng, s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp.
2.6. Ch−¬ng tr×nh ®Þnh canh ®Þnh c− vμ d©n di c− tù do
Du canh du c− vμ di d©n tù do lμ mét vÊn ®Ò lín cÇn hÕt søc quan t©m trong chiÕn
l−îc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. Trong sè kho¶ng 27 triÖu ng−êi sèng trong hay gÇn rõng,
cã kho¶ng 3 triÖu ng−êi thuéc c¸c nhãm d©n téc thiÓu sè mμ viÖc du canh lμ c¸ch kiÕm
sèng cña hä (Ng. V¨n S¶n, Don Gilmour, 1999).
C¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè miÒn nói ®êi sèng g¾n liÒn víi du danh du c−, h¬n
n÷a qua c¸c cuéc chiÕn tranh víi nhiÒu lÇn t¸i ®Þnh c− ®· t¸c ®éng rÊt lín ®Õn nguån tμi
nguyªn rõng. Trong ®iÒu kiÖn rõng cßn nhiÒu, d©n sè thÊp th× canh t¸c n−¬ng rÉy ®· tá
ra bÒn v÷ng trong m«i tr−êng sèng cña hä. Nh−ng ngμy nay, d−íi ¸p lùc cña d©n sè, khai
th¸c rõng tr¸i phÐp, chÆt rõng trång c©y c«ng nghiÖp.... ®· lμm cho hÖ thèng canh t¸c
n−¬ng rÉy trë nªn mÊt æn ®Þnh vμ ®êi sèng ng−êi d©n ë ®©y vÉn khã kh¨n. Do ®ã xu thÕ
hiÖn nay lμ ph¸t triÓn n«ng l©m kÕt hîp trªn nÒn kiÕn thøc b¶n ®Þa cña canh t¸c nu¬ng
rÉy, n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông vμ c¶i t¹o ®Êt, t¹o ra sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng, tr¸nh phô
thuéc qu¸ lín vμo quü ®Êt l©m nghiÖp cßn rÊt h¹n chÕ.
Nhμ n−íc ®· cã nhiÒu hç trî cho c¸c céng ®ång vμ d©n di c− tù do ®Þnh c−, ®Þnh
canh, ph¸t triÓn c©y trång hμng hãa. Ch−¬ng tr×nh ®Þnh canh ®Þnh c− b¾t ®Çu ho¹t ®éng
tõ n¨m 1968, môc tiªu cña ch−¬ng tr×nh lμ nh»m gi¶m h×nh thøc canh t¸c ph¸t vμ ®èt
n−¬ng lμm rÉy, t¨ng møc sèng cña c¸c d©n téc thiÓu sè ë miÒn nói. Ph−¬ng ph¸p chñ
yÕu ®Ó tiÕn hμnh lμ cung cÊp cho ng−êi d©n téc thiÓu sè ®Êt ®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt n«ng
nghiÖp cïng c¸c dÞch vô vÒ c¬ së h¹ tÇng vμ hç trî s¶n xuÊt. Trong nhiÒu n¨m thùc hiÖn
chÝnh s¸ch nμy cã thÓ thÊy ®−îc nh÷ng −u vμ khuyÕt ®iÓm cña nã:
¦u ®iÓm:
• Sau 6-7 n¨m thùc hiÖn ®· ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶: §−a ®−îc mét sè céng ®ång
d©n téc thiÓu sè ®Þnh canh ®Þnh c−, x©y dùng ®−îc nhiÒu lμng b¶n míi, quy
ho¹ch vïng s¶n xuÊt n−¬ng rÉy. NhiÒu céng ®ång ®· tiÕp cËn víi nÒn s¶n xuÊt
lóa n−íc, c©y trång hμng hãa. NhiÒu lμng b¶n ph¸t triÓn c©y c«ng nghiÖp cã
hiÖu qu¶, ph¸t triÓn nhiÒu m« h×nh n«ng l©m kÕt hîp víi hÖ thèng c©y trång b¶n
®Þa. §êi sèng cña c¸c céng ®ång nμy ®· tõng b−íc æn ®Þnh gi¶m ¸p lùc sö dông
tμi nguyªn rõng, h¹n chÕ n−¬ng rÉy.
• §· giao ®−îc mét sè diÖn tÝch rõng ®Çu nguån cho ®ång bμo qu¶n lý b¶o vÖ,
x©y dùng ®−îc nhiÒu c¬ së h¹ tÇng nh− ®−êng s¸, tr−êng häc, tr¹m y tÕ, giÕng
n−íc s¹ch. Tõ ®ã ®· lμm c¬ së cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi bÒn v÷ng ë n«ng
th«n.
56
Nh−îc ®iÓm:
• Trong qu¸ tr×nh triÓn khai ®Þnh canh ®Þnh c−, ch−a t×m hiÓu kü phong tôc tËp
qu¸n cña céng ®ång nªn ch−a thu hót ®−îc ®ång bμo h−ëng øng. Do vËy vÊn ®Ò
di d©n vμ quy ho¹ch l¹i ®Êt ®ai cßn kÐm hiÖu qu¶, tÝnh thÝch øng cña nã ®èi víi
céng ®ång cßn h¹n chÕ.
• §Þnh c− ch−a g¾n liÒn ®Þnh canh, trong thùc hiÖn ®· béc lé nh−îc ®iÓm vÒ quy
ho¹ch sö dông ®Êt ch−a phï hîp víi tËp qu¸n canh t¸c, nguyÖn väng cña céng
®ång t¹i chæ. Do ®ã cã nguy c¬ ®Êt canh t¸c bÞ b¸n vμ c¸c n«ng l©m tr−êng quy
ho¹ch ph¸ vì quü ®Êt ®ai canh t¸c cña céng ®ång.
• Vèn Ýt, chËm, thñ tôc hμnh chÝnh phøc t¹p nªn triÓn khai th−êng kh«ng theo
®óng kÕ ho¹ch.
• ChÝnh s¸ch x· héi th−êng khã triÓn khai do tr×nh ®é d©n trÝ cßn h¹n chÕ.
• ChÝnh s¸ch ®·i ngé cho c¸n bé ®Þnh canh ®Þnh c− ch−a tho¶ ®¸ng trong ®iÒu
kiÖn c«ng t¸c vïng s©u vïng xa.
§Ó kh¾c phôc c¸c h¹n chÕ trªn c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c− cÇn quan t©m ®Õn mét
sè vÊn ®Ò sau (B¶o Huy, 1998):
• Dùa trªn c¸c dù ¸n, cÇn t¹o ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh vÒ c¬ së vÊt chÊt, kü thuËt ®Ó
®ång bμo ph¸t huy tri thøc b¶n ®Þa, x©y dùng vμ ph¸t triÓn ®−îc c¸c ph−¬ng thøc
canh t¸c bÒn v÷ng, tõng b−íc n©ng cao ®êi sèng.
• Trong c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c− cÇn xem xÐt ®Õn v¨n hãa truyÒn thèng cña
®ång bμo.
• Quan t©m ®Õn canh t¸c n−¬ng rÉy b»ng viÖc t×m kiÕm mét c¬ chÕ qu¶n lý tμi
nguyªn ë céng ®ång lμ cÇn thiÕt, ®ång thêi kÕt hîp víi tri thøc b¶n ®Þa víi tri
thøc hiÖn ®¹i trong n«ng l©m nghiÖp lμ gi¶i ph¸p thÝch hîp ®Ó ph¸t triÓn bÒn
v÷ng, b¶o vÖ tμi nguyªn, m«i tr−êng.
• T¨ng c−êng c«ng t¸c khuyÕn n«ng - l©m, t¨ng c−êng n¨ng lùc qu¶n lý ë th«n
b¶n, céng ®ång ®Ó gióp c¸c d©n téc thiÓu sè, n«ng th«n miÒn nói ph¸t triÓn.
• S¾p xÕp l¹i tæ chøc l©m tr−êng, tæ chøc nh©n d©n tham gia vμo nghÒ rõng.
• Giao ®Êt giao rõng ph¶i b¶o ®¶m: tÝnh c«ng b»ng, hiÖu qu¶ vμ bÒn v÷ng. Chó
träng ®Õn viÖc tæ chøc s¶n xuÊt sau khi giao rõng, b¶o ®¶m tÝnh hiÖu qu¶ vμ ho¹t
®éng l©m nghiÖp thùc sù ®ãng gãp vμo viÖc c¶i thiÖn ®êi sèng vËt chÊt vμ v¨n
hãa cho c¸c céng ®ång, ng−êi d©n.
3. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn
LNXH
Trong ph¸t triÓn LNXH, hÖ thèng c¬ chÕ chÝnh s¸ch cã ¶nh h−ëng rÊt lín vμ chi
phèi sù thμnh c«ng hay thÊt b¹i cña tõng ho¹t ®éng. Song, hÖ thèng c¸c chÝnh s¸ch nμy
kh«ng tån t¹i riªng rÏ vμ ®éc lËp mμ nã cã mét mèi quan hÖ t−¬ng hç lÉn nhau, hç trî
cho nhau trong qu¸ tr×nh thùc thi c¸c ho¹t ®éng.
57
L©m nghiÖp ®ãng mét vai trß quan träng trong m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn kinh tÕ x·
héi cña ®Êt n−íc. Ph¸t triÓn l©m nghiÖp cÇn ph¶i kÕt hîp víi c¸c gi¶i ph¸p x· héi nh− lμ
an tßan thùc phÈm, t¹o ra viÖc lμm vμ c¶i tiÕn ®iÒu kiÖn sèng cho n«ng d©n, víi viÖc x©y
dùng x©y dùng x· héi n«ng th«n míi vμ víi viÖc æn ®Þnh ®êi sèng t¹i c¸c vïng miÒn nói.
T¹i thêi ®iÓm hiÖn t¹i, ph¸t triÓn kinh tÕ cÇn ph¶i tu©n theo c¸c nguyªn t¾c b¶o vÖ tμi
nguyªn vμ m«i tr−êng, víi viÖc sö dông hiÖu qu¶ tμi nguyªn hiÖn t¹i vμ phôc håi rõng
trªn ®åi träc. L©m tr−êng quèc doanh cÇn ph¶i c¶i tiÕn ®Ó phôc vô cho môc tiªu hç trî
mét c¸ch hiÖu qu¶ vμ khuyÕn khÝch s¶n xuÊt cña n«ng d©n.
Nh− vËy ph¸t triÓn l©m nghiÖp x· héi trªn c¬ së c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan mËt
thiÕt víi nhau, cïng hç trî ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ë n«ng th«n. Sù kh«ng ®ång bé,
kh«ng kÞp thêi hay sù thiÕu v¾ng nh÷ng chÝnh s¸ch liªn quan sÏ lμm cho viÖc thùc hiÖn
mét môc tiªu nμo ®ã trë nªn khã kh¨n, thËm chÝ kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc.
3.1. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch vÒ ®Êt ®ai
ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· ban hμnh chÝnh s¸ch giao ®Êt vμ rõng n¨m 1984, LuËt ®Êt
®ai n¨m 1988 vμ söa ®æi vμ bæ sung vμo c¸c n¨m 1993, 1998; vμ LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t
triÓn rõng n¨m 1991. §Õn n¨m 1999, tiÕp tôc c¶i tiÕn viÖc giao ®Êt giao rõng, cÊp quyÒn
sö dông ®Êt th«ng theo nghÞ ®Þnh 163/CP. ViÖt Nam cßn ®ang tiÕp tôc t×m kiÕm c¸c
chÝnh s¸ch ®Ó æn ®Þnh ®êi sèng ë c¸c ®Þa ph−¬ng vμ c¸c kiÓu d¹ng rõng. C¸c vïng rõng
ë cao nguyªn vμ vïng ®åi cÇn nhËn ®−îc −u tiªn bëi v× hÖ thèng giao th«ng rÊt kÐm vμ
hÖ thèng canh t¸c kh«ng bÒn v÷ng.
Theo luËt ®Êt ®ai, ®Êt ®ai thuéc së h÷u toμn d©n do nhμ n−íc qu¶n lý, cho phÐp giao
®Êt vμ rõng l©u dμi (50 n¨m) cho hé gia ®×nh, vμ ng−êi s¶n xuÊt. Ng−êi sö dông ®Êt cã
quyÒn lùa chän loμi c©y trång vμ b¸n c¸c s¶n phÈm, cã quyÒn chuyÓn nh−îng vμ thõa kÕ
®Êt ®ai.
Nh− vËy vÊn ®Ò ®Êt ®ai ®−îc thùc thi bëi nhiÒu luËt vμ chÝnh s¸ch kh¸c nhau, trong
thùc tÕ khi thùc hiÖn viÖc giao ®Êt giao rõng theo nghÞ ®Þnh 163 cÇn xem xÐt thªm c¸c
luËt ®Êt ®ai, luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng... nh− vËy míi cã ®Çy ®ñ c¬ së ph¸p lý còng
nh− c¸c gi¶i ph¸p cÇn thiÕt ®Ó triÓn khai.
3.2. C¸c chÝnh s¸ch ®¸p øng nhu cÇu ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói vμ
xãa ®ãi gi¶m nghÌo
ChÝnh phñ ®· ®−a ra nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan ®Ó c¶i tiÕn tÊt c¶ c¸c khÝa c¹nh cña
®êi sèng cña c¸c d©n téc thiÓu sè. Trong vïng miÒn nói, chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ x·
héi ®· ®−îc x©y dùng bëi chÝnh phñ, trong ®ã cã tõng ch−¬ng tr×nh cô thÓ ®Ó ®¸p øng
®−îc yªu cÇu cña tõng vïng. ViÖc thùc hiªn ch−¬ng tr×nh dùa trªn c¬ së nhiÒu chÝnh
s¸ch liªn quan kh¸c nhau, vμ nh»m môc tiªu c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sèng cña ng−êi d©n téc
thiÓu sè, b¶o ®¶m sù c«ng b»ng b×nh ®¼ng gi÷a c¸c d©n téc vμ cè g¾ng ph¸t triÓn c¸c
vïng nói theo møc cña c¸c vïng ®ång b»ng.
Mét c¸ch tæng qu¸t, ph¸t triÓn kinh tÕ vïng nói cÇn cã sù thèng nhÊt ho¹t ®éng mét
c¸ch thÝch hîp víi vai trß chñ ®¹o lμ l©m nghiÖp. C¸c ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp kh¸c
nhau ®· ®−îc thùc thi nh»m ®Èy m¹nh vμ gãp phÇn trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña
ng−êi d©n téc thiÓu sè.
Trong c¸c chÝnh s¸ch, ch−¬ng tr×nh, ®¸ng chó ý lμ sù phèi hîp thùc thi c¸c chÝnh
s¸ch giao ®Êt giao rõng, ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng l©m vμ c¸c chÝnh s¸ch tÝn dông kh¸c.
58
§©y lμ sù phèi hîp ®Ó b¶o ®¶m r»ng ng−êi d©n téc trong c¸c cïng nói kh«ng chØ nhËn
®−îc ®Êt ®ai mμ cßn cã c¬ héi tiÕp cËn víi kü thuËt míi, còng nh− nguån vèn ®Ó tæ chøc
s¶n xuÊt l©m nghiÖp.
3.3. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®Ó b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng
Ho¹t ®éng nμy ®−îc thùc hiÖn bëi chÝnh phñ tõ n¨m 1985, mét chiÕn l−îc b¶o vÖ
m«i tr−êng quèc gia ®· ®−îc ®−a ra vμ theo sau ®ã lμ: LuËt ®Êt ®ai (1988, 1993, 1998),
S¾c lÖnh vÒ nguån kho¸ng s¶n (1989), LuËt b¶o vÖ søc kháe (1989), S¾c lÖnh vÒ b¶o vÖ
nguån n−íc (1989), LuËt b¶o vÖ ®ª ®iÒu (1989), vμ LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng
(1991), LuËt m«i tr−êng (1994)....
N¨m 1992, ch−¬ng tr×nh quèc gia vÒ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®· ®−îc
chÊp thuËn. Ch−¬ng tr×nh nμy ®· ®−îc thiÕt kÕ ®Ó n©ng cao tÝnh thÝch hîp cña chÝnh s¸ch
cho tÊt c¶ c¸c ngμnh, c¸c cÊp ®Ó sö dông hîp lý nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn vμ b¶o vÖ
m«i tr−êng. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng tμi nguyªn rõng lμ mét trong t¸m ch−¬ng tr×nh quan
träng ®· ®−îc chÊp thuËn.
3.4. Ph¸t triÓn l©m nghiÖp vμ n«ng nghiÖp
N−íc ta ®−îc thμnh 9 vïng sinh th¸i, mçi mét vïng cã c¸c ®Æc ®iÓm kh¸c nhau vμ
¶nh h−ëng ®Õn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp trªn c¬ së nguån tμi nguyªn thiªn
nhiªn vμ nguån nh©n lùc.
T¹i vïng ®ång b»ng vμ ven biÓn, hÖ thèng rõng phßng hé ®ãng vμi trß cùc kú quan
träng trong gi¶m thiÓu t¸c ®éng cña giã b·o, b¶o vÖ giã c¸t vμ sù x©m lÊn cña c¸t vμo
c¸c c¸nh ®ång lóa.
C¸c diÖn tÝch rõng réng lín phôc vô cho viÖc b¶o vÖ nguån n−íc, ¶nh h−ëng ®Õn
khÝ hËu trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vμ ®iÒu kiÖn sèng, chèng xãi mßn vμ gi¶m thiÓu lò
lôt vμ c¸c thiªn tai kh¸c. C¸c khu rõng phßng hé, rõng tù nhiªn, rõng trång lμ n¬i sèng
cña c¸c ®éng vËt cã Ých cho n«ng nghiÖp nh− s©u, chim, Õch gióp cho viÖc ®iÒu khiÓn
s©u bÖnh h¹i.
Trong nhiÒu vïng n«ng nghiÖp cña ®Êt n−íc, sù phèi hîp kh¸c nhau gi÷a N«ng -
L©m - Thñy lîi vμ N«ng - L©m - Thñy - Ng− ®· thÊy râ. NhiÒu m« h×nh n«ng l©m kÕt
hîp ®· ®−îc ®Ò xuÊt ®Ó n©ng cao viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng. Trong c¸c vïng nói, rõng trång
cã thÓ ®−îc x©y dùng trªn ®Ønh nói, c¸c loμi c©y c«ng nghiÖp dμi ngμy ë s−ên ®åi vμ c©y
trång hμng n¨m lμ ë ch©n ®åi. Rõng trång hçn giao gi÷a c©y rõng vμ c©y c«ng nghiÖp
còng ®−îc x©y dùng. Tõ nh÷ng ®Æc ®iÓm ®ã cho thÊy ®Ó ph¸t triÓn bÒn v÷ng cÇn cã c¸c
chÝnh s¸ch ®Çy ®ñ vÒ c¸c lÜnh vùc n«ng l©m vμ cã sù phèi hîp thùc hiÖn míi mang l¹i
kÕt qu¶ tèt.






59
Tμi liÖu tham kh¶o

1. Asian Development Bank (1995): The bank's policy on Forestry.
2. Bé L©m nghiÖp/Côc kiÓm l©m (1994): V¨n b¶n ph¸p quy vÒ qu¶n lý rõng, b¶o vÖ
rõng, qu¶n lý l©m s¶n. Nxb N«ng nghiÖp.
3. Bé L©m nghiÖp (1994): C¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ l©m nghiÖp. Nxb CT quèc gia, Hμ
Néi. (TËp hai)
4. Bé L©m nghiÖp (1995); Hái ®¸p vÒ chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p l©m nghiÖp. Nxb N«ng
nghiÖp, Hμ Néi.
5. Bé NN & PTNT- Côc kiÓm l©m (1996): Giao ®Êt l©m nghiÖp (Tμi liÖu h−íng dÉn
thùc hiÖn nghÞ ®Þnh 02-CP). Nxb N«ng nghiÖp, Hμ Néi.
6. Bé NN & PTNT / FAO / JICA (1998); Chñ rõng vμ lîi Ých cña chñ rõng trong kinh
doanh rõng trång (Kû yÕu héi th¶o quèc gia 13-15/7/1998 - Thanh Hãa)
7. Bé NN & PTNT (1998): Tμi liÖu ®¸nh gi¸ tæng kÕt ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn khai dù
¸n 5 triÖu ha.
8. Bé NN & PTNT: B¸o c¸o thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng n¨m 1999.
9. ChØ thÞ sè 286/TTg ngμy 02/05/1997 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ viÖc t¨ng c−êng
c¸c biÖn ph¸p cÊp b¸ch ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng.
10. ChØ thÞ sè 18/1999/CT-TTg cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè biÖn ph¸p ®Èy m¹nh
viÖc hßan thμnh cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt n«ng nghiÖp, ®Êt l©m
nghiÖp, ®Êt ë n«ng th«n vμo n¨m 2000.
11. FAO (1993): Forestry policies of selected countries in Asia and Pacific.
12. GTZ/ Mekong Project (1998): Process for forest land allocation in Ea H'Leo.
13. Héi KHKT l©m nghiÖp ViÖt Nam (1997): Giao ®Êt l©m nghiÖp - Kinh tÕ hé gia ®×nh
miÒn nói. Nxb N«ng nghiÖp, Hμ néi.
14. NguyÔn Quang Hμ (1993): B¸o c¸o thùc tr¹ng vμ ph−íng h−íng ph¸t triÓn l©m
nghiÖp ®Õn n¨m 2000
15. B¶o Huy, vμ céng sù (1998): §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng qu¶n lý rõng vμ ®Êt rõng lμm c¬ së
®Ò xuÊt sö dông tμi nguyªn bÒn v÷ng ë Dak Lak. Së KHCN vμ M«i tr−êng Dak Lak.
16. B¶o Huy, TrÇn H÷u NghÞ (1999): Qu¶n lý vμ sö dông rõng ë T©y Nguyªn - Thùc
tr¹ng vμ gi¶i ph¸p. Dù ¸n QLBV tμi nguyªn h¹ l−u s«ng Mª K«ng.
17. B¶o Huy vμ céng sù (1999- 2000): Qu¶n lý l©m nghiÖp céng ®ång, hai b¸o c¸o
nghiªn cøu t×nh huèng cña d©n téc £ §ª vμ M' N«ng ë D¨k Lak. Dù ¸n QLBV tμi
nguyªn h¹ l−u s«ng Mª K«ng.
18. MRDP (1998): Qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng th«n b¶n / x· . B¸o c¸o kÕt qu¶ cuèi cïng ®·
®−îc ®iÒu chØnh cña ch−¬ng tr×nh "X©y dùng ®−îc c¸c h−íng tiÕp cËn c¶i tiÕn vÒ
c«ng t¸c qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng ë vïng nói cao vμ ®−a vμo ¸p dông trong ch−¬ng
tr×nh"
60
19. NghÞ ®Þnh sè 02-CP ngμy 15/1/1994 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc giao
®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, hé gia ®×nh, c¸ nh©n sö dông æn ®inh, l©u dμi vμo môc
®Ých l©m nghiÖp.
20. NghÞ ®Þnh sè 01-CP ngμy 04/1/1995 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc giao
khãan ®Êt sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, nu«i trång thñy
s¶n trong c¸c doanh nghiÖp Nhμ n−íc.
21. NghÞ ®Þnh sè 163/1999/N§-CP ngμy 16/11/1999 cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt, cho thuª
®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc, hé gia ®×nh vμ c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh, l©u dμi vμo môc
®Ých l©m nghiÖp.
22. QuyÕt ®Þnh sè 556/TTg ngμy 12/9/1995 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®iÒu chØnh, bæ
sung quyÕt ®Þnh 327/CT.
23. QuyÕt ®Þnh sè 245/Q§-TTg ngμy 21/12/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ thùc hiÖn
tr¸ch nhiÖm qu¶n lý Nhμ n−íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp.
24. QuyÕt ®Þnh sè 661/Q§-TTg ngμy 29/7/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ môc tiªu,
nhiÖm vô, chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng.
25. QuyÕt ®Þnh sè 187/Q§-TTg ngμy 16/9/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®æi míi tæ
chøc vμ c¬ chÕ qu¶n lý l©m tr−êng quèc doanh.
26. QuyÕt ®Þnh sè 67/1999/Q§-TTg ngμy 30/3/1999 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè
chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n.
27. Së NN & PTNT Dak Lak (2000): §Ò ¸n ®æi míi l©m tr−êng quèc doanh.
28. NguyÔn V¨n S¶n, Don Gilmour (1999): ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt
Nam. Tμi liÖu héi th¶o quèc gia vÒ “ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt
Nam”. IUCN, GTZ, DFD, WWF.
29. Th«ng t− h−íng dÉn sè 06/LN/KL ngμy 18/6/1994 cña Bé L©m nghiÖp vÒ h−íng dÉn
thi hμnh nghÞ ®Þnh 02-CP vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp
30. UBND tØnh Dak Lak (1997): §Ò ¸n ®ãng cöa rõng tù nhiªn, ®Èy m¹nh trång rõng
phñ xanh ®Êt trèng, ®åi nói träc cña tØnh Dak Lak.
31. K.F. Wiersum (1999): Social Forestry: Changing perspectives in Forestry Science or
Practice? Thesis Wageningen Agricultural University, the Neitherland (VI + 211
pp)- With ref. – With summary in Dutch.

Danh s¸ch tμi liÖu, vËt liÖu gi¶ng d¹y
1. Tμi liÖu ph¸t tay:
- §¸nh gi¸ viÖc thùc thi ch−¬ng tr×nh 327
- Dù ¸n giao ®Êt giao rõng
2. Bμi tËp t×nh huèng: Giao ®Êt giao rõng ë th«n 6


61
Ch−¬ng 3

SINH THÁI NHÂN VÄN TRONG
LÂM NGHIÊP XÃ HÔI
Môc tiªu:
Sau khi häc xong ch−¬ng nμy, sinh viªn cã thÓ:
• M« t¶ sù liªn hÖ gi÷a m«i tr−êng thiªn nhiªn vμ m«i tr−êng v¨n ho¸ x· héi
• VËn dông nh÷ng kiÕn thøc sinh th¸i nh©n v¨n ®· häc vμo qu¸ trÝnh tiÕp cËn céng
®ång ®Æc biÖt lμ n«ng th«n miÒn nói.
• Ph©n tÝch vai trß cña giíi trong qu¸ tr×nh qu¶n lý tμi nguyªn rõng.


62
Bμi5: Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn cã thÓ:
• M« t¶ sù liªn hÖ gi÷a m«i tr−êng tù nhiªn vμ m«i tr−êng v¨n ho¸ x· héi;
• ¸p dông c¸ch tiÕp cËn hÖ thèng trong sinh th¸i nh©n v¨n ®Ó ph©n tÝch mèi quan
hÖ gi÷a con ng−êi víi hÖ sinh th¸i tù nhiªn;
• M« t¶ vμ ph©n tÝch c¸c cÊu phÇn vμ sù t−¬ng t¸c cña hÖ sinh th¸i nh©n v¨n trong
hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng theo nh÷ng bèi c¶nh cô thÓ.
KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian
1. TiÕp cËn hÖ thèng trong LNXH §éng n·o OHP 20 phót
2 Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n
v¨n
Nªu vÊn ®Ò
Phillip 4.8.3
OHP 25 phót
3 T−¬ng t¸c gi÷a hÖ sinh th¸i vμ
hÖ x· héi
Tr×nh bμy OHP, Tμi
liÖu ph¸t tay
45 phót


63
1. TiÕp cËn hÖ thèng trong LNXH
1.1. Kh¸i niÖm vÒ hÖ thèng
Cho ®Õn nay ng−êi ta cßn quan niÖm r»ng “x· héi” vμ “tù nhiªn” nh− hai thùc thÓ
riªng biÖt cã thÓ ®−îc nghiªn cøu vμ nhËn thøc mét c¸ch ®éc lËp.
Lovelace (1984) nhËn xÐt r»ng nhiÒu nhμ khoa häc x· héi Ýt s½n sμng hoÆc kh«ng
thÓ dμnh mét phÇn cè g¾ng cña m×nh cho viÖc thu thËp vμ ph©n tÝch th«ng tin cô thÓ, vÝ
dô nh− x· héi n«ng th«n ®ang phô thuéc vμo tμi nguyªn ®ang sö dông nh− thÕ nμo, hoÆc
x· héi n«ng th«n nhËn thøc vμ qu¶n lý rõng nh− thÕ nμo,... ®ã lμ nh÷ng th«ng tin mμ c¸c
nhμ quy ho¹ch rÊt cÇn.
Cã mét thêi c¸c nhμ l©m nghiÖp ho¹t ®éng trong giíi h¹n nh÷ng liªn hÖ trong x· héi
n«ng th«n v× hä cho r»ng l©m nghiÖp ®−îc xem nh− khoa häc øng dông liªn quan ®Õn
nh÷ng hiÖn t−îng tù nhiªn ë rõng nh»m duy tr× vμ c¶i thiÖn s¶n xuÊt gç. Tõ nh÷ng sù
thËt ®ã râ rμng khã liªn kÕt nh÷ng d÷ liÖu v¨n hãa x· héi víi nh÷ng d÷ liÖu tù nhiªn.
Trong nhiÒu tr−êng hîp vÉn cßn nguyªn kho¶ng trèng lín vμ cã ý nghÜa trong toμn bé
kiÕn thøc cÇn thiÕt ®Ó x©y dùng ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n võa hiÖu qu¶ võa cã
c¬ së v÷ng ch¾c kh«ng chØ vÒ x· héi mμ cßn vÒ tù nhiªn. §Ó kh¾c phôc nh÷ng ®iÓm yÕu
®ã cÇn ph¶i ®Þnh h−íng l¹i c¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn n«ng th«n sao cho hiÓu biÕt tèt h¬n
m«i tr−êng tù nhiªn vμ m«i tr−êng v¨n ho¸ x· héi liªn hÖ víi nhau nh− thÕ nμo.
Trong LNXH, rÊt cÇn cã nh÷ng quan ®iÓm míi vμ réng r·i cho phÐp hîp nhÊt
nh÷ng tiÕp cËn míi vμ kiÕn thøc míi vÒ quan hÖ cña x· héi víi c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn.
TiÕp cËn sinh th¸i nh©n v¨n ra ®êi trªn c¬ së ®ã. TiÕp cËn nμy ph¶i dùa trªn c¬ së lý
thuyÕt hÖ thèng.
HÖ thèng bao gåm nhiÒu bé phËn cÊu thμnh, c¸c bé phËn nμy lμm viÖc kh«ng rêi
r¹c mμ cã nh÷ng mèi quan hÖ phô thuéc vμ t−¬ng t¸c lÉn nhau, vÝ dô: HÖ mÆt trêi, HÖ c¬
häc, HÖ h« hÊp, Ph¶ hÖ .... Víi nh÷ng ý t−ëng ®ã, ng−êi ta cã rÊt nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ hÖ
thèng ch¼ng h¹n nh−: Mét thÓ hoμn chØnh cã tæ chøc, h×nh thμnh tõ c¸c yÕu tè cã nh÷ng
mèi liªn hÖ lÉn nhau tïy thuéc vμo vÞ trÝ cña chóng trong thÓ hoμn chØnh; Mét tËp hîp
c¸c ®¬n vÞ cã t−¬ng t¸c lÉn nhau; Mét tËp hîp c¸c yÕu tè liªn kÕt nhau b»ng mét tËp hîp
c¸c mèi quan hÖ; Mét tËp hîp c¸c yÕu tè t−¬ng t¸c, cã tæ chøc ®Ó thùc hiÖn mét chøc
n¨ng nhÊt ®Þnh; Mét thÓ hoμn chØnh phøc hîp, gåm c¸c cÊu phÇn kh¸c nhau, liªn kÕt
nhau bëi mét sè mèi quan hÖ ....
C¸c ®Þnh nghÜa nμy cho thÊy mét sè khÝa c¹nh kh¸c nhau cña kh¸i niÖm hÖ thèng:
• Mét hÖ thèng hoμn chØnh cã nhiÒu bé phËn cÊu thμnh, mét sè c¸c cÊu phÇn nμy
cã thÓ quan niÖm lμ c¸c hÖ thèng phô, b¶n th©n chóng gåm c¸c cÊu phÇn vμ vËn
hμnh trong khu«n khæ hÖ thèng lín h¬n.
• HÖ thèng phøc t¹p h¬n tæng c¸c thμnh phÇn cña nã, do ®ã kh«ng thÓ chia c¾t mét
c¸ch c¬ giíi.
• TÝnh tæng thÓ cña hÖ thèng ®−îc duy tr× th«ng qua c¸c quan hÖ t−¬ng t¸c, do ®ã
tiÕp cËn hÖ thèng kh«ng ph¶i m« t¶ cÊu tróc mμ lμ c¸c mèi quan hÖ t−¬ng t¸c.
• Toμn bé hÖ thèng cã ®éng th¸i biÕn ®æi vμ tiÕn ho¸, c¸c tiÕn tr×nh nμy bÞ chi phèi
bëi c¸c ®éng lùc bªn trong nã.
64
1.2. TiÕp cËn hÖ thèng trong l©m nghiÖp x· héi
ViÖc xem xÐt c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi trong bèi c¶nh mét hÖ sinh th¸i nh©n
v¨n gióp hiÓu râ h¬n m«i tr−êng nh©n v¨n, gi¶i thÝch b»ng c¸ch nμo c¸c t−¬ng t¸c gi÷a
c¸c ®iÒu kiÖn sinh th¸i vμ x· héi cã thÓ x¶y ra, sù t−¬ng t¸c nμy cã ®Æc tr−ng lμ sù tån t¹i
cña mét hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn. Môc ®Ých cña chóng ta lμm cho sù vËn ®éng vμ
biÕn ®æi cña hÖ thèng nμy theo h−íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng, gãp phÇn xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo
vμ x¸c lËp c«ng b»ng x· héi trong qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng: hÖ
thèng l©m nghiÖp x· héi. TiÕp cËn hÖ thèng cã thÓ cho phÐp ph©n tÝch b¶n chÊt vμ ®Ò
xuÊt gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu trªn.
Theo quan ®iÓm sinh th¸i nh©n v¨n, sù tån t¹i hai hÖ thèng phô hay tiÓu hÖ
thèng: hÖ sinh th¸i vμ hÖ nh©n v¨n b»ng mèi quan hÖ t−¬ng t¸c gi÷a c¸c thμnh phÇn hay
yÕu tè trong mçi hÖ thèng phô vμ gi÷a hai hÖ thèng phô. Sù tån t¹i nμy lu«n cã qu¸ tr×nh
®Êu tranh, trao ®æi vËt chÊt n¨ng l−îng, th«ng tin vμ kh¶ n¨ng thÝch nghi. C¸c ho¹t ®éng
LNXH ®−îc coi lμ sù can thiÖp cña con ng−êi vμo hai hÖ thèng phô vμ lu«n bÞ chi phèi
bëi c¸c yÕu tè t¸c ®éng nh−: yÕu tè vËt lý sinh häc, kinh tÕ x· héi, v¨n ho¸ vμ c¬ chÕ
chÝnh s¸ch. Sù t¸c ®éng nμy d−êng nh− m¹nh h¬n vμ nh¹y c¶m h¬n trong c¸c ho¹t ®éng
t¹i céng ®ång. TiÕp cËn hÖ thèng ®−îc vËn dông trong ph¸t triÓn LNXH theo c¸c b−íc
sau:
B−íc 1: X¸c ®Þnh 5 bé phËn bao gåm c¸c yÕu tè sinh th¸i nh©n v¨n nh−:
• C¸c yÕu tè vËt lý sinh häc, kinh tÕ-x· héi, v¨n ho¸ vμ c¬ chÕ chÝnh s¸ch cã t¸c
®éng ®Õn qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh cña céng ®ång trong c¸c ho¹t ®éng LNXH.
• Mçi t¸c ®éng t−¬ng hç gi÷a c¸c yÕu tè ®−îc xem nh− lμ tr¹ng th¸i ®éng ®Ó ®¶m
b¶o tÝnh th−êng xuyªn, liªn tôc vμ bÒn v÷ng.
• Giíi h¹n, ph¹m vi vμ møc ®é t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè ®èi víi qu¸ tr×nh thùc hiÖn
c¸c ho¹t ®éng LNXH.
• Luång th«ng tin ®Çu vμo, ®Çu ra cho qu¸ tr×nh c¸c ho¹t ®éng LNXH.
B−íc 2: x¸c ®Þnh c¬ cÊu vμ møc ®é cña hÖ sinh th¸i vμ hÖ nh©n v¨n ®−îc xem nh− lμ
nh©n tè ®Çu vμo cña c¸c ho¹t ®éng LNXH b»ng viÖc ®Þnh tÝnh vμ ®Þnh l−îng c¸c yÕu tè
vμ mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a chóng.
B−íc 3: quyÕt ®Þnh chøc n¨ng vμ møc ®é cña hÖ sinh th¸i vμ hÖ nh©n v¨n b»ng viÖc x¸c
®Þnh vμ ph©n tÝch c¸c luång mμ ë ®ã c¸c yÕu tè ®Çu vμo ®−îc xö lý ®Ó t¹o thμnh c¸c kÕt
qu¶ h÷u Ých cña ®Çu ra.
Thùc tÕ chØ ra r»ng ph−¬ng thøc n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, sö dông ®Êt hay bÊt cø
ho¹t ®éng LNXH ë mçi céng ®ång, mçi hé gia ®×nh rÊt ®a d¹ng vμ phong phó, nã kh«ng
nh÷ng ph¶n ¸nh c¸c ®Æc ®iÓm sinh th¸i, mèi quan hÖ kinh tÕ x· héi vμ chÝnh s¸ch hiÖn
hμnh mμ cßn ph¶n ¸nh c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸. §iÒu ®ã kh¼ng ®Þnh r»ng ®Çu ra cña c¸c ho¹t
®éng s¶n xuÊt trong céng ®ång bÞ chi phèi bëi nhiÒu nh©n tè. Thùc tiÔn cho thÊy r»ng
mét nh©n tè nμo ®ã gi÷ vai trß quyÕt ®Þnh chi phèi ph−¬ng thøc sö dông ®Êt cña céng
®ång vμo thêi ®iÓm nμy nh−ng cã thÓ trë nªn thø yÕu vμo thêi ®iÓm kh¸c, hoÆc rÊt quan
träng ë céng ®ång nμy nh−ng thø yÕu ë céng ®ång kh¸c.
65
Theo Teherani-Kroenner (1992), NguyÔn B¸ Ng·i (2002) m« h×nh sinh th¸i-nh©n
v¨n ®−îc Park thiÕt kÕ theo h×nh th¸p dùa trªn c¸c ho¹t ®éng x· héi cña céng ®ång (xem
h×nh 5.1.) chÞu sù chi phèi bëi 4 bËc (Orders) cña c¸c nhãm nh©n tè theo tr×nh tù: bËc
sinh th¸i (Ecological Order), bËc kinh tÕ (Economic Order), bËc thÓ chÕ chÝnh s¸ch
(Political Order) vμ bËc ®¹o ®øc (Moral Order). M« h×nh nμy ®Ò cËp ®Õn quan hÖ gi÷a
s¾p xÕp thø bËc c¸c nhãm nh©n tè víi c¸c ho¹t ®éng c¸ nh©n vμ sù bÒn v÷ng. Dùa trªn
th¸p sinh th¸i cã thÓ gi¶i thÝch nh− sau: Mäi ho¹t ®éng LNXH cña c¸c céng ®ång ®Òu cã
c¬ së sinh th¸i vμ chÞu sù chi phèi bëi c¬ cÊu kü thuËt, kinh tÕ, chÝnh s¸ch vμ thÓ chÕ
trong céng ®ång. MÆt kh¸c chóng cßn chÞu ¶nh h−ëng vÒ v¨n ho¸.

¶nh h−ëng
C¸c nh©n tè thÝch hîp




H¹n
S¶n xuÊt
l©m
n«ng
nghiÖp
bÒn


BËc
®¹o ®øc


C¸c yÕu tè v¨n hãa

chÕ
ho¹t
v÷ng
BËc thÓ chÕ
C¸c yÕu tè thÓ chÕ vμ
tæ chøc
®éng
bÊt hîp
ph¸p

BËc kinh tÕ
C¸c yÕu tè kinh tÕ
vμ c«ng nghÖ

cña c¸ nh©n BËc sinh th¸i C¸c yÕu tè sinh th¸i


H×nh 5.1: Th¸p sinh th¸i nh©n v¨n cho ph©n tÝch c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn ph¸t
triÓn LNXH
(Glaser Teherani-Kroenner, 1992, NguyÔn B¸ Ng·i, 2002 - M« pháng theo th¸p sinh th¸i
nh©n v¨n cña Park 1936)
C¬ së sinh th¸i cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch b»ng c¸c nh©n tè vËt lý sinh häc. Nh÷ng
nh©n tè nμy ®−îc chia ra lμm 2 lo¹i: c¸c yÕu tè kh«ng kiÓm so¸t ®−îc nh− khÝ hËu, ®Þa lý
thñy v¨n, ®Þa h×nh . . .; nh÷ng yÕu tè cã thÓ kiÓm so¸t hoÆc h¹n chÕ ®−îc nh− xãi mßn, lò
lôt, h¹n h¸n, s©u bÖnh, löa rõng . . . Nh÷ng yÕu tè kiÓm so¸t hoÆc h¹n chÕ ®−îc cÇn ®−îc
nghiªn cøu cho quy ho¹ch ph¸t triÓn l©m n«ng nghiÖp cÊp ®Þa ph−¬ng.
C¸c nh©n tè kinh tÕ lμ nh÷ng nh©n tè ®Çu vμo nh− ®Êt ®ai, vèn, lao ®éng vμ qu¶n
lý. C¸c yÕu tè kü thuËt ®−îc xem nh− lμ c¸c ph−¬ng thøc sö dông tμi nguyªn, trong ®ã
kiÕn thøc vμ kü thuËt b¶n ®Þa gi÷ vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh c¸c
ho¹t ®éng s¶n xuÊt.
C¸c nh©n tè chÝnh s¸ch vμ thÓ chÕ ®−îc coi lμ cã t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn quy
ho¹ch nh−: quyÒn sö dông ®Êt ®ai, chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng, tæ chøc céng ®ång...
Ph¹m trï vÒ ®¹o ®øc ®−îc hiÓu lμ th¸i ®é nhËn thøc cña céng ®ång hay ë møc
cao h¬n lμ v¨n ho¸. Mäi t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè kh¸c ®Òu cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn thay
®æi vÒ th¸i ®é vμ nhËn thøc.

66
2. Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
HÖ sinh th¸i nh©n v¨n lμ khoa häc nghiªn cøu vÒ mèi quan hÖ hç t−¬ng gi÷a con
ng−êi vμ m«i tr−êng (Rambo,1983). §Þnh nghÜa nμy hÇu nh− hoμn toμn phï hîp víi ®Þnh
nghÜa sinh th¸i x· héi cña Parker (1992) r»ng : "Sinh th¸i x· héi nghiªn cøu quan hÖ
gi÷a c¸c céng ®ång ng−êi vμ m«i tr−êng t−¬ng øng, nhÊt lμ m«i tr−êng vËt chÊt”. ë ®©y,
®· nhÊn m¹nh khÝa c¹nh t−¬ng t¸c céng ®ång h¬n khÝa c¹nh c¸ nh©n (h×nh5.2.).
Rambo vμ Sajise (1984), cho r»ng :
• Sinh th¸i nh©n v¨n sö dông quan ®iÓm hÖ thèng cho c¶ x· héi loμi ng−êi vμ tù
nhiªn.
• Sinh th¸i nh©n v¨n m« t¶ ®Æc ®iÓm bªn trong c¶ hÖ thèng x· héi (c¸ nh©n, hé,
céng ®ång) vμ c¸c hÖ sinh th¸i vμ t−¬ng t¸c gi÷a chóng víi sù chuyÓn dÞch n¨ng
l−îng, vËt chÊt vμ th«ng tin.
• Sinh th¸i nh©n v¨n cã liªn hÖ víi sù hiÓu biÕt tæ chøc c¸c hÖ thèng thμnh m¹ng
l−íi vμ thø bËc.
• Sinh th¸i nh©n v¨n bao gåm ®éng th¸i biÕn ®æi cña hÖ thèng.
Theo Marten et al (1986), thuËt ng÷ “sinh th¸i nh©n v¨n“ cã nhiÒu nghÜa khi ®−îc
dïng ë c¸c khoa häc kh¸c nhau bëi c¸c nhμ khoa häc. Tho¹t ®Çu, sinh th¸i nh©n v¨n liªn
hÖ víi nh÷ng t−¬ng quan gi÷a nh÷ng biÕn ®æi vÒ mÆt x· héi vμ ph©n bè kh«ng gian ë c¸c
vïng ®« thÞ (Park vμ Burgess,1921). H×nh th¸i sinh th¸i nh©n v¨n nμy ®· ¸p dông nh÷ng
quan niÖm sinh häc vÒ c¹nh tranh, thÓ tréi, x©m nhËp vμ kÕ vÞ vμo ®« thÞ vμ øng xö cña
ng−êi ë ®« thÞ, tËp trung vμo phèi trÝ kh«ng gian cña c¸c quÇn c− cña ng−êi nh− lμ kÕt
qu¶ cña c¹nh tranh. TiÕp sau ®ã ®· xuÊt hiÖn h×nh th¸i thø hai cña sinh th¸i nh©n v¨n,
h×nh th¸i xem céng ®ång nh− lμ ®èi t−îng cña ®iÒu tra sinh th¸i. Dùa trªn quan niÖm c©n
b»ng, tiÕp cËn nÇy ph©n tÝch b¶n chÊt cña sù thÝch øng x· héi víi hoμn c¶nh, trong khi
®ã ®−a ra lý thuyÕt néi c©n b»ng. Tuy vËy, nã kh«ng chó ý ®Õn ®éng th¸i vμ tÝnh chÊt
hay thay ®æi cña c¸c hÖ sinh th¸i bao gåm c¸c qu¸ tr×nh cña x· héi vμ tù nhiªn cã liªn
quan (Weinstock,1986). H×nh th¸i sinh th¸i nh©n v¨n ë ®©y lμ t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi
vμ hÖ sinh th¸i. (h×nh 5.2)
2.1. HÖ sinh th¸i
HÖ sinh th¸i lμ tæng thÓ phøc t¹p cña sinh vËt vμ m«i tr−êng víi t− c¸ch lμ mét hÖ cã
sù t¸c ®éng qua l¹i, mét hÖ mμ sù h×nh thμnh lμ do hËu qu¶ cña t¸c ®éng qua l¹i gi÷a
thùc vËt víi thùc vËt, gi÷a ®éng vËt víi ®éng vËt, gi÷a thùc vËt vμ ®éng vËt víi nhau,
gi÷a tæng thÓ sinh vËt víi m«i tr−êng vμ gi÷a m«i tr−êng víi sinh vËt (Kein ,1968).
Sù biÕn ®æi cña c¸c lo¹i hÖ sinh th¸i:
Theo Lª V¨n T©m (1999) d−íi nh÷ng møc ®é t¸c ®éng cña con ng−êi, hÖ sinh th¸i
sÏ biÕn ®æi tõ hÖ thèng tù nhiªn ®Õn hÖ thèng bÞ suy tho¸i:
HÖ thèng tù nhiªn: lμ nh÷ng hÖ sinh th¸i mμ tõ sau cuéc c¸ch m¹ng C«ng nghiÖp
chÞu t¸c ®éng cña con ng−êi (nh©n t¸c) Ýt h¬n nh÷ng t¸c ®éng kh¸c, cÊu tróc cña hÖ sinh
th¸i ch−a bÞ thay ®æi. ë ®©y kh«ng tÝnh ®Õn sù biÕn ®æi cña khÝ hËu, khÝ hËu biÕn ®æi do
con ng−êi g©y ra ®· ¶nh h−ëng ®Õn toμn bé c¸c hÖ sinh th¸i trong ®ã cã hÖ sinh th¸i tù
nhiªn.
67



H×nh 5.2: Sinh th¸i nh©n v¨n lμ t−¬ng t¸c gi÷a hÖ sinh th¸i vμ hÖ x· héi
(Lª Träng Cóc 1990)

HÖ thèng ®· biÕn ®æi : lμ hÖ sinh th¸i chÞu t¸c ®éng cña con ng−êi nhiÒu h¬n c¸c t¸c
nh©n kh¸c nh−ng kh«ng dïng ®Ó trång trät. C¸c khu rõng ®· phôc håi mét c¸ch tù nhiªn
®ang dïng ®Ó khai th¸c gç, ®ång cá ®· phôc håi mét c¸ch tù nhiªn ®ang dïng ®Ó ch¨n
th¶.
HÖ thèng canh t¸c:lμ nh÷ng hÖ sinh th¸i chÞu t¸c ®éng cña con ng−êi rÊt nhiÒu so
víi nh÷ng t¸c nh©n kh¸c, phÇn lín dïng canh t¸c nh− ®Êt n«ng nghiÖp, ®Êt ®ång cá, ®Êt
trång rõng vμ ao nu«i c¸.
HÖ thèng x©y dùng:lμ hÖ sinh th¸i bÞ chÕ ngù bëi nh÷ng nhμ cöa, ®−êng giao th«ng,
®−êng s¾t, s©n bay, bÕn tμu, ®Ëp n−íc, hÇm má vμ c¸c c«ng tr×nh x©y dùng kh¸c cña con
ng−êi.
HÖ thèng bÞ suy tho¸i: lμ nh÷ng hÖ sinh th¸i mμ tÊt c¶ tÝnh chÊt ®a d¹ng, n¨ng suÊt
vμ ®iÒu kiÖn sinh sèng vÒ c¨n b¶n ®Òu ®· bÞ hñy ho¹i. HÖ sinh th¸i cña ®Êt bÞ suy tho¸i
cã ®Æc ®iÓm lμ kh«ng cßn c©y cèi vμ ®Êt mμu mì n÷a. (h×nh 5.3)




68

















H×nh 5.3: S¬ ®å m« t¶ sù biÕn ®æi cña hÖ sinh th¸i theo møc ®é t¸c
®éng cña con ng−êi
(Robert Pretscott Allen dÉn theo Lª V¨n T©m,1999)

C¸c ®Æc tr−ng cña hÖ sinh th¸i:
CÇn chó ý ®Õn n¨m ®Æc tr−ng chñ yÕu sau ®©y (Salim,1995):
• Tμi nguyªn thiªn nhiªn lμ c¸c thμnh phÇn cña hÖ sinh th¸i vμ liªn kÕt víi nhau th«ng
qua mèi quan hÖ phô thuéc lÉn nhau. Mçi mét thμnh phÇn cña hÖ sinh th¸i nh− quÇn
l¹c thùc vËt, quÇn l¹c ®éng vËt ph¸t triÓn trong mèi quan hÖ víi thμnh phÇn nμy vμ
thμnh phÇn kh¸c. Gi÷a quÇn x· thùc vËt rõng vμ ®Êt tån t¹i mét quan hÖ nh©n qu¶.
§Êt võa lμ gi¸ thÓ gi÷ cho c©y ®øng v÷ng, võa cung cÊp n−íc vμ chÊt kho¸ng cÇn
thiÕt cho c©y, do ®ã mμ ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c©y, ng−îc l¹i rõng c©y mäc
trªn ®Êt l¹i cã t¸c ®éng ®Õn ®Êt, gãp phÇn vμo qu¸ tr×nh h×nh thμnh ®Êt, t¹o nªn ®Êt
rõng víi nh÷ng tÝnh chÊt riªng biÖt. §Êt rõng vμ líp vËt rông cña nã ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ
vμ tæng hîp trong ®Æc tÝnh cña qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ n¨ng l−îng vËt chÊt ë rõng.










69
• TÝnh ®a d¹ng cña c¸c hÖ sinh th¸i. Cμng ®a d¹ng hÖ sinh th¸i cμng æn ®Þnh. Rõng
m−a nhiÖt ®íi, so víi c¸c hÖ sinh th¸i rõng kh¸c cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao, giμu
loμi c©y nªn cã tÝnh æn ®Þnh cao.
• Sù c©n b»ng: gi÷a c¸c thμnh phÇn trong hÖ sinh th¸i vμ gi÷a c¸c hÖ sinh th¸i. Thó ¨n
thÞt, chim ¨n c«n trïng gi÷ sù c©n b»ng. QuÇn thÓ chuét trong hÖ sinh th¸i bïng næ
khi c¸c ®éng vËt ¨n thÞt nh− r¾n bÞ giÕt h¹i kh«ng tù nhiªn. Qu¶n lý dÞch bÖnh tæng
hîp (IPM) trong n«ng nghiÖp chÝnh lμ dùa theo nguyªn lý c©n b»ng sinh häc gi÷a
c¸c thμnh phÇn kh¸c nhau cña hÖ sinh th¸i.
• TÝnh hiÖu qu¶: mçi mét thμnh phÇn trong hÖ sinh th¸i cã vai trß vμ chøc n¨ng cña
nã. Kh«ng cã g× thõa. TÊt c¶ c¸c thμnh phÇn cã liªn quan chÆt chÏ víi nhau. Ngay c¶
c©y gç chÕt còng cã vai trß cung cÊp thøc ¨n h÷u c¬ cho ®éng vËt ho¹i sinh, vi sinh
vËt ®Ó chóng sinh sèng vμ cho nªn nh÷ng ®éng vËt ho¹i sinh nÇy cã t¸c dông b¶o tån
chÊt kho¸ng dinh d−ìng trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi cho sù ph¸t triÓn cña thùc vËt rõng.
Khi con ng−êi kh«ng hiÓu biÕt ®Çy ®ñ tÊt c¶ tμi nguyªn thiªn nhiªn sÏ kh«ng nhËn
thøc ®−îc vai trß cña c¸c thμnh phÇn kh¸c nhau cña hÖ sinh th¸i.
• TÝnh bÒn v÷ng cña hÖ sinh th¸i. Kh«ng cã sù can thiÖp cña con ng−êi, nhÊt lμ can
thiÖp kh«ng kü thuËt, ®êi sèng trong hÖ sinh th¸i cßn ®−îc duy tr×, nghÜa lμ bÒn v÷ng
vμ sù tån t¹i cña nã lμ kh«ng giíi h¹n chõng nμo mμ tr¹ng th¸i nguyªn thñy cßn tån
t¹i.
N¨m ®Æc tr−ng chñ yÕu phô thuéc lÉn nhau gi÷a c¸c thμnh phÇn, tÝnh ®a d¹ng, sù
c©n b»ng, tÝnh hiÖu qu¶, tÝnh bÒn v÷ng t¹o nªn b¶n chÊt cña hÖ sinh th¸i. Trong c¸c qu¸
tr×nh ph¸t triÓn, vËn hμnh cña hÖ sinh th¸i, c¸c ®Æc tr−ng nμy ph¶i ®−îc b¶o tån.
Sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng lμ sù ph¸t triÓn diÔn ra khi duy tr× chøc n¨ng cña c¸c ®Æc
tr−ng chñ yÕu nμy cña hÖ sinh th¸i.
2.2. HÖ x· héi
“X· héi lμ mét nhãm ng−êi trong mét ph¹m vi l·nh thç cô thÓ t¸c ®éng ¶nh h−ëng
lÉn nhau theo mét sè ph−¬ng c¸ch sao cho nhãm tån t¹i ®−îc”. (Tamin,1973). Mçi mét
x· héi cã c«ng nghÖ, gi¸ trÞ, chuÈn mùc, c¬ cÊu tæ chøc vμ nh÷ng ph−¬ng tiÖn kh¸c nhau
®Ó ®¸p øng nh÷ng môc tiªu chung cña nã. Nh÷ng môc tiªu chñ yÕu cña hÇu hÕt x· héi lμ
®¸p øng nh÷ng nhu cÇu vμ sù chê ®îi cña con ng−êi ®Æt biÖt lμ sèng cßn, sinh tr−ëng vμ
ph¸t triÓn.
HÖ x· héi cã mét lo¹t quan hÖ phèi hîp hîp lý gi÷a c¸c thμnh viªn cña nã (c¸ nh©n,
hé, céng ®ång). Nh÷ng mèi quan hÖ nμy ®−îc ®iÒu phèi c¶ vÒ nh÷ng quan hÖ gi÷a c¸c
thμnh viªn vμ quan hÖ víi c¶ hÖ thèng. ý nghÜa cña sù hiÓu biÕt c¸c hÖ x· héi ®ang tån
t¹i lμ ë chç nh− nh÷ng hÖ sinh th¸i kh¸c, nh÷ng biÕn ®æi trong mét phÇn cña hÖ thèng
®−îc ®iÒu phèi cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn c¸c phÇn kh¸c cña hÖ thèng. H¬n n÷a mét sè quy
t¾c cña hÖ x· héi cã thÓ gióp chóng ta hiÓu ®−îc c¬ cÊu vμ chøc n¨ng cña c¶ hÖ thèng
(Parker vμ Burch, 1992).
C¬ cÊu, chøc n¨ng vμ c¸c qu¸ tr×nh cña hÖ x· héi cã ý nghÜa quan träng nÕu hiÓu
biÕt nh÷ng nguån lùc nh©n v¨n hiÖn cã vμ nh÷ng h¹n chÕ ®èi víi c©y vμ c¸c s¶n phÈm tõ
c©y, ®ång thêi c¶ tiÒm lùc cña chóng n÷a. Do vËy cÇn nhËn ra nh÷ng yÕu tè quan träng
cña hÖ x· héi: nh÷ng ®Æt tr−ng d©n sè vÒ mÆt x· héi, ®Þnh h−íng vÒ gi¸ trÞ, c¬ cÊu x·
héi, c¬ chÕ ph©n phèi.
70


D©n sè
D©n sè lμ nh©n tè cùc kú quan träng, quyÕt ®Þnh sù t¸c ®éng cña hÖ x· héi lªn hÖ
sinh th¸i. MËt ®é d©n sè cao sÏ g©y t¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng lín h¬n mËt ®é d©n sè thÊp.
Sù ph©n bè d©n sè ®Æc biÖt tØ lÖ d©n sè ngoμi tuæi lao ®éng (trÎ em vμ ng−êi giμ) lμ nh©n
tè quan träng trong quan hÖ hÖ thèng x· héi vμ m«i tr−êng. Tèc ®é d©n sè t¨ng nhanh vμ
tØ lÖ tö vong thÊp lμm cho tØ lÖ ng−êi ¨n theo cao, vÉn g©y nªn t×nh tr¹ng thiÕu lao ®éng.
Nh÷ng ®Æt tr−ng d©n sè vÒ mÆt x· héi lμ c¸c nguån th«ng tin quan träng ®èi víi ng−êi
x©y dùng dù ¸n LNXH. Tõ nh÷ng th«ng tin vÒ d©n sè (tuæi, giíi tÝnh, ph©n bè, d©n téc,
suÊt sinh tr−ëng,..) ng−êi ta cã thÓ hiÓu ra vμ ®o¸n biÕt nhu cÇu hiÖn t¹i vμ trong t−¬ng
lai, c¶ trùc tiÕp lÉn gi¸n tiÕp vÒ l©m s¶n, c¸c lo¹i hμng ho¸ vμ dÞch vô kh¸c, h¬n n÷a nhËn
ra lao ®éng nμo lμ cã thÓ dμnh cho trång vμ qu¶n lý rõng/c©y trªn ®Êt cña hé vμ céng
®ång. D÷ liÖu vÒ tû lÖ t¨ng d©n sè gióp ®o¸n tr−íc ¶nh h−ëng cña ¸p lùc d©n sè ®Õn c¬
së tμi nguyªn, dù ®o¸n vÒ møc ®é th©m canh n«ng nghiÖp, khai khÈn ®Êt míi cho n«ng
nghiÖp vμ cho nhu cÇu vÒ gç x©y dùng...
§Þnh h−íng gi¸ trÞ
V¨n ho¸, c«ng nghÖ, lÞch sö... cña nh©n d©n ph¶n ¶nh ®Þnh h−íng gi¸ trÞ cña hä. VÝ
dô: c¸i mμ mét c¸ nh©n mét nhãm x¸c ®Þnh nh− lμ mét tμi nguyªn cã thÓ kh«ng ph¶i lμ
tμi nguyªn cña ng−êi kh¸c khi hä kh«ng nghÜ lμ ®Ó khai th¸c nã. VÝ dô quÆng s¾t lu«n
lu«n tån t¹i nh−ng chØ khi nã ®−îc khai th¸c th× quÆng s¾t míi ®−îc x¸c ®Þnh nh− lμ tμi
nguyªn. C«ng nghÖ lμ c«ng cô v¨n ho¸ chñ yÕu cã thÓ lμm cho mét nh©n tè trë thμnh tμi
nguyªn (Burch,1971). C«ng nghÖ míi trong l©m nghiÖp cã thÓ lμm râ l¹i gi¸ trÞ cña c©y
gç ë n«ng hé trë thμnh hμng ho¸. Còng cÇn ph¶i nh¾c ®Õn nh÷ng kiÕn thøc cña nh©n d©n
®Þa ph−¬ng. Ng−êi ®Þa ph−¬ng ®· sèng trong mèi quan hÖ mËt thiÕt víi m«i tr−êng trong
thêi gian dμi lμ nguån th«ng tin v« gi¸ vÒ cÊu tróc ®éng th¸i hÖ sinh th¸i n«ng th«n.
Kh¸c víi hÇu hÕt c¸c nhμ khoa häc lμ nh÷ng ng−êi chØ dμnh mét phÇn thêi gian ®Ó quan
s¸t nghiªn cøu nh÷ng g× x¶y ra trong hÖ sinh th¸i, ng−êi n«ng d©n hÇu nh− trän ®êi dμnh
cho viÖc ®ã vμ g¾n bã rÊt mËt thiÕt víi hÖ sinh th¸i do hä qu¶n lý. V× thÕ tri thøc cña
ng−êi n«ng d©n ®· ®−îc thö th¸ch, chän läc. Nh÷ng n«ng d©n hiÓu biÕt Ýt vÒ m«i tr−êng
cña m×nh ch¾c ch¾n sÏ chÞu tæn thÊt nhiÒu h¬n vμ thμnh c«ng Ýt h¬n so víi nh÷ng n«ng
d©n biÕt râ ®iÒu kiÖn sinh th¸i cña m«i tr−êng, nhÊt lμ nh÷ng h¹n chÕ cña nã. Ap lùc
chän läc qua thêi gian sÏ còng cè nh÷ng tri thøc hoμn toμn cã gi¸ trÞ vÒ m«i tr−êng còng
nh− c¸c mÆt kh¸c, Chambers (1983) ®· nhÊn m¹nh ®Õn tri thøc cña ng−êi n«ng d©n b»ng
côm tõ kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n nh− lμ thuËt ng÷ bao qu¸t nhÊt. ë ®ã:
KiÕn thøc: Toμn bé hÖ thèng kiÕn thøc bao gåm c¸c kh¸i niÖm, tÝn ng−ìng, nhËn
thøc, kho tμng kiÕn thøc vμ c¸c qu¸ tr×nh mμ qua ®ã kiÕn thøc ®−îc thu nhËn, t¨ng
c−êng, tμng trö vμ truyÒn b¸.
KiÕn thøcn nh©n d©n: NhÊn m¹nh phÇn lín kiÕn thøc nμy n»m trong d©n vμ hiÕm
khi ®−îc viÕt ra.
Nh©n d©n n«ng th«n: Bao gåm n«ng d©n lín vμ nhá, nh÷ng ng−êi tõ ®Çu ®Õn cuèi
mïa ®Çu t− vμo vμ b¸n ra n«ng s¶n hμng hãa.
71
KiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n rÊt cã Ých trong viÖc x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò, c¸c h¹n chÕ
¶nh h−ëng ®Õn viÖc qu¶n lý rõng/c©y gç ngoμi ra cã gi¸ trÞ nh− mét nguån th«ng tin cã
xu h−íng l©u dμi vμ nh÷ng sù cè bÊt th−êng cã thÓ kh«ng x¶y ra trong kho¶ng thêi gian
c¸c nhμ khoa häc ®ang tiÕn hμnh nghiªn cøu ë ®Þa ph−¬ng ®ã.
Mét mÆt m¹nh cña kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n lμ kh¶ n¨ng duy tr×, më réng vμ
hiÖu chØnh kiÕn thøc. lMét sè ®iÓm m¹nh vμ chñ yÕu cña kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n
g¾n víi ng«n ng÷ vμ kh¸i niÖm cña hä. Nh÷ng g× nhËn thøc ®−îc sÏ t¸c ®éng vμo ng«n
ng÷ vμ t¹o ra tõ ng÷ ®Ó m« t¶ nã, ng−îc l¹i ng«n ng÷ sÏ cung cÊp kh¸i niÖm vμ ph¹m trï
®Ó t¹o h×nh cho nhËn thøc. C¸c ng«n tõ vμ kh¸i niÖm cña ®Þa ph−¬ng mang tÝnh bao qu¸t
h¬n lμ ph©n tÝch, chóng kÕt hîp nh÷ng ph¹m trï mμ c¸c nhμ khoa häc quen t¸ch biÖt ra.
Nh÷ng ®iÒu nμy cã thÓ cã Ých. §a sè nh÷ng ®iÓm m¹nh cña kiÕn thøc nh©n d©n n«ng
th«n dùa vμo nh÷ng g× cã thÓ quan s¸t ®−îc t¹i chç vμ qua thêi gian dμi vμ dùa vμo
nh÷ng g× ®ông ch¹m trùc tiÕp ®Õn ®êi sèng vμ c¸ch sinh nhai cña hä. HiÓn nhiªn nhÊt
®iÒu nμy ¸p dông vμo kiÕn thøc cña hä vÒ phong tôc tËp qu¸n. §«i khi kiÕn thøc nh©n
d©n n«ng th«n vÒ ®Êt ®ai, c©y trång, vËt nu«i còng phong phó kh«ng kÐm nh− cña nhμ
khoa häc. kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n ë vμo thÕ m¹nh nhÊt khi ®Ò cËp ®Õn nh÷ng g× cã
thÓ quan s¸t cïng víi “t¹i sao”, “ë ®©u”, “khi nμo” cña chóng. V× vËy kh«ng cã g× ®¸ng
ng¹c nhiªn khi chÝnh n«ng nghiÖp lμ l·nh vùc mμ kiÕn thøc cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng cã
−u thÕ so víi ng−êi ngoμi. Còng chÝnh n«ng nghiÖp lμ n¬i mμ ng−êi ta ®· häc hái ®−îc
nhiÒu nhÊt ë nh©n d©n n«ng th«n th«ng qua pháng vÊn, quan s¸t c¸c tËp qu¸n cña n«ng
d©n, ®iÒu tra, thÝ nghiÖm trªn ®ång ruéng cïng víi n«ng d©n.
§iÓm yÕu trong kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n lμ ®Þnh l−îng do t−¬ng ®èi yÕu vÒ ®o
l−êng vμ chØ cã kh¶ n¨ng quan s¸t b»ng m¾t th−êng.
Nghiªn cøu, t×m hiÓu, häc hái kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n, sö dông nã nh− lμ mét
nguån ý t−ëng vμ gi¶ thuyÕt, kiÓm tra nh÷ng gi¶ thuyÕt ®ã trong khu«n khæ khoa häc
hiÖn ®¹i lμ nhiÖm vô cña khoa häc. ¥ hÇu hÕt c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn, kiÕn thøc nh©n
d©n n«ng th«n lμ mét nguån tμi nguyªn quèc gia rÊt lín vμ kh«ng ®−îc sö dông hÕt. J.
Hatch, 1976 cho r»ng kü n¨ng chuyªn m«n cña ng−êi tiÓu n«ng lμ nguån tri thøc réng
lín nhÊt ch−a ®−îc huy ®éng cho sù nghiÖp ph¸t triÓn vμ ®iÒu ®¬n gi¶n lμ chóng ta
kh«ng ®−îc phÐp bá qua chóng mét lÇn n÷a. Tuy nhiªn viÖc thu thËp kiÕn thøc nh©n d©n
n«ng th«n lμ kh«ng dÔ dμng bëi v× nã ®ßi hái c¸c nhμ khoa häc ph¶i tõ bá ®Þnh kiÕn cho
r»ng n«ng d©n Ýt hiÓu biÕt vμ hay lμm háng viÖc cßn m×nh lμ nh÷ng chuyªn gia biÕt mäi
thø. Nhμ khoa häc ph¶i biÕt lμm ng−êi häc hái nghÜa lμ ph¶i biÕt l¾ng nghe ®Çy ®ñ vμ
kiªn nhÉn nh÷ng g× mμ n«ng d©n tr×nh bμy cã khi lén xén ®Ó tõ ®ã ph¸t hiÖn nh÷ng c¨n
cø khoa häc mμ n«ng d©n ®· hμnh ®éng.
C¬ cÊu x· héi:
TrËt tù x· héi lμ ph¹m vi trong ®ã c¸c nhãm vμ c¸c mèi quan hÖ x· héi trong hÖ
thèng ®−îc chÊp nhËn vμ phô thuéc vμo cÊp bËc, qui t¾c vμ kh«ng gian.
HÖ thèng cÊp bËc lμ mÉu tiÕp cËn kh«ng b×nh ®¼ng nh− ®Þa vÞ, ®¼ng cÊp, ¶nh h−ëng
quyÒn lùc vμ c¸c c¬ chÕ ph©n tÇng kh¸c x¸c ®Þnh ai ®¹t ®−îc c¸i g× trong hÖ thèng. TÝnh
æn ®Þnh vμ hîp ph¸p cña sù s¾p xÕp nh− thÓ lμm gi¶m ®Õn møc thÊp nhÊt sù tranh chÊp
néi bé.
Quy t¾c thiÕt lËp nh÷ng giíi h¹n cña nh÷ng øng xö thÝch hîp hoÆc kh«ng thÝch hîp
®èi víi nh÷ng vai trß x· héi cô thÓ.
72
L·nh thæ lμ sù s¾p xÕp kh«ng gian (®Êt n«ng nghiÖp, vïng ®« thÞ..) cho ph©n bè vμ
hoÆc ph©n c«ng ho¹t ®éng cña ng−êi. L·nh thæ còng lμm gi¶m sù va ch¹m cña ng−êi
b»ng nh÷ng ho¹t ®éng ph©n bè.

C¬ chÕ ph©n phèi:
Cã nhiÒu c¬ chÕ ph©n phèi quyÒn lùc: c¬ chÕ tù nhiªn vμ c¬ chÕ x· héi.
• C¬ chÕ tù nhiªn ph©n phèi quyÒn lùc lμ c¬ chÕ c¬ b¶n. C¸c ®Æc ®iÓm cña m«i
tr−êng, cÊu tróc vËt lý, sinh th¸i vμ ®éng th¸i cña m«i tr−êng cã t¸c dông lμm cho
mét sè tμi nguyªn sinh vËt nμo ®ã trë nªn h÷u dông ë nh÷ng thêi gian nμo ®ã trong
n¨m vμ ë mét sè kh«ng gian nμo ®ã. Thêi gian vμ l−îng m−a, sù ra qu¶ cña c©y gç,
sù rông l¸ lμ thêi vô hay liªn tôc, tÊt c¶ ®· ¶nh h−ëng (nghÜa lμ ph©n phèi) ®Õn c¸c
lo¹i tμi nguyªn h÷u dông ®èi víi nh©n d©n.
• Trao ®æi, quyÒn lùc, truyÒn thèng vμ kiÕn thøc lμ nh÷ng mÆt trong c¬ chÕ x· héi
ph©n phèi nguån lùc. Trao ®æi nh− lμ c¬ chÕ ph©n phèi cã thÓ bao gåm ®æi ch¸c vμ
hÖ thèng thÞ tr−êng, n¬i yªu cÇu vμ cung cÊp c¸c s¶n vËt tõ c©y ®Ó lÊy c¸c dÞch vô
kh¸c hoÆc lÊy tiÒn mÆt. QuyÒn lùc vμ truyÒn thèng còng cã t¸c dông ph©n phèi
nguån lùc. QuyÒn lùc thùc hiÖn ®iÒu ®ã th«ng qua luËt ®iÒu tiÕt sö dông tμi nguyªn
hoÆc th«ng qua quyÒn lùc kh«ng chÝnh thøc b»ng søc m¹nh vμ ¶nh h−ëng. TruyÒn
thèng còng lμm ®iÒu ®ã th«ng qua luËt kh«ng thμnh v¨n (luËt tôc) tõ l©u ®· ®−îc
hiÓu vμ ®−îc t¹o thμnh nh− quyÒn së h÷u vμ quyÒn h−ëng dông c©y. ¥ Pakistan, vÒ
mÆt hîp ph¸p ®Êt céng ®ång thuéc vÒ céng ®ång, nh−ng thùc tÕ nã ®−îc sö dông nh−
lμ ®Êt t− bëi nh÷ng n«ng d©n cã quyÒn lùc h¬n. KiÕn thøc (bao gåm c«ng nghÖ) còng
cã ý nghÜa ph©n phèi nguån lùc vμ nã cung cÊp cho ng−êi n¾m gi÷ (holder) kiÕn thøc
víi sù tiÕp cËn th«ng tin vÒ n¬i cã nguån lùc, vμ c«ng nghÖ cã thÓ ®−îc ph¸t triÓn
nh− thÕ nμo ®Ó chÕ biÕn nguån lùc thμnh s¶n phÈm míi. ThiÕu kiÕn thøc ng¨n trë sù
tiÕp cËn tμi nguyªn kh¸c.
ThÓ chÕ:
Nh÷ng thÓ chÕ, c¸c tæ chøc chÝnh trÞ vμ hμnh chÝnh, chÝnh s¸ch vÒ ®Êt ®ai vμ qu¶n lý
tμi nguyªn thiªn nhiªn, chia ®Êt vμ ph©n bè søc lao ®éng, vai trß cña giíi trong s¶n xuÊt
®ãng vai trß cùc kú quan träng trong viÖc ®iÒu hßa nh÷ng t¸c ®éng qua l¹i gi÷a con
ng−êi vμ m«i tr−êng. Cïng mét sè l−îng d©n sè nh−ng sÏ t¸c ®éng ®Õn hÖ sinh th¸i mét
c¸ch kh¸c nhau tïy theo nh÷ng thÓ chÕ ®Æc tr−ng cña x· héi vμ ®iÒu hßa nh÷ng ho¹t
®éng ®ã nh− thÕ nμo. Nh÷ng chÝnh s¸ch cña nhμ n−íc hiÖn nay vÒ giao ®Êt (n«ng nghiÖp
vμ l©m nghiÖp), giao rõng ®Õn hé gia ®×nh vμ céng ®ång, ®Õn ng−êi n«ng d©n lμ dùa trªn
nh÷ng nhËn thøc tÕ.
Cã thÓ nãi, c¸c nguån hîp thμnh hÖ x· héi mμ tõ ®Þa h¹t v¨n ho¸ x· héi kh«ng ph¶i
tõ l·nh vùc tù nhiªn. D©n sè, c«ng nghÖ, tæ chøc x· héi, kinh tÕ, tæ chøc chÝnh trÞ, hÖ t−
t−ëng vμ ng«n ng÷... tÊt c¶ lμ c¸c thμnh phÇn hîp thμnh mμ c¸c t−¬ng t¸c cña nã lμ mËt
thiÕt víi nhau, th−êng tinh vi, ¶nh h−ëng lÉn nhau vμ t¹o nªn tÝnh chÊt cña hÖ x· héi.

73
3. T−¬ng t¸c gi÷a hai hÖ thèng phô trong hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
Nh− trong s¬ ®å (h×nh 5.2 vμ 5.4), hai hÖ thèng phô - hÖ sinh th¸i vμ hÖ x· héi phô
thuéc lÉn nhau vμ liªn kÕt nhau th«ng qua trao ®æi n¨ng l−îng, vËt chÊt vμ th«ng tin.
Theo Lovelace (1984) cã thÓ ®Þnh nghÜa “n¨ng l−îng” ë ®©y ®¬n gi¶n lμ kh¶ n¨ng lao
®éng c¸ nh©n vμ x· héi , cã ®−îc kh¶ n¨ng lao ®éng lμ tõ hÖ sinh th¸i (thøc ¨n nguån
gèc thùc vËt, ®éng vËt, n−íc, chÊt ®èt ho¸ th¹ch...) “Chu tr×nh vËt chÊt” l¹i cã liªn quan
tíi sù dÞch truyÒn c¸c nh©n tè ho¸ häc vμ yÕu tè vËt lý vμ c¸c hîp chÊt trong hÖ thèng.
Trao ®æi “th«ng tin” gi÷a c¸c hÖ sinh th¸i vμ hÖ x· héi lμ mét c¸i g× khã c¶m nhËn h¬n
nh−ng kh«ng kÐm ý nghÜa. Nãi chung, th«ng tin quy vÒ c¸c “tÝn hiÖu” tõ mét hÖ thèng
phô nμy hoÆc hîp phÇn nμy ®Õn hÖ thèng phô kh¸c hoÆc thμnh phÇn kh¸c. T¸c ®éng cña
con ng−êi ®Õn m«i tr−êng cã thÓ chÞu ¶nh h−ëng m¹nh mÏ tõ nhËn thøc tÝn hiÖu tõ m«i
tr−êng.
C¸c hÖ thèng phô kh«ng bao giê khÐp kÝn. Mçi hÖ thèng phô chÞu ¶nh h−ëng cña hÖ
thèng phô kh¸c qua c¸c t¸c ®éng lÉn nhau gi÷a chóng. Mèi quan hÖ gi÷a hai hÖ thèng
phô qua thêi gian lμ mèi quan hÖ biÖn chøng, cïng trong qu¸ tr×nh thÝch øng, chän läc
vμ cïng tiÕn hãa.
Sù truyÒn n¨ng l−îng, vËt chÊt th«ng tin tõ hÖ x· héi ®Õn hÖ sinh th¸i rõng, hÖ sinh
th¸i n«ng l©m d−íi d¹ng lao ®éng cña ng−êi, vËt t−... ®· t¹o nªn cÊu tróc cña c¸c hÖ sinh
th¸i nμy vμ thóc ®Èy sù vËn hμnh cña nã. Sù truyÒn n¨ng l−îng, vËt chÊt, th«ng tin tõ c¸c
hÖ sinh th¸i ®ã ®Õn hÖ x· héi chñ yÕu lμ s¶n phÈm dÞch vô.
Còng cÇn ghi nhËn, t−¬ng tù nh− hai hÖ thèng phô, hÖ thèng sinh th¸i nh©n v¨n
còng më réng. Trong phÇn lín t×nh huèng, ®Çu vμo tõ nh÷ng hÖ thèng, nh÷ng hÖ thèng
phô kh¸c tù nhiªn còng nh− x· héi, g©y ra nh÷ng ¶nh h−ëng mμ hÖ thèng sinh th¸i nh©n
v¨n cÇn ®iÒu chØnh. Trong thêi ®¹i th«ng tin ®¹i chóng nμy, vÝ dô ®Çu vμo tõ thÕ giíi
hiÖn ®¹i bªn ngoμi th−êng xuyªn t¸c ®éng ®Õn c¸c hÖ thèng n«ng th«n. Nh÷ng ®Þnh
h−íng nμy ®· t¸c ®éng ®Õn ng−êi d©n n«ng th«n, cuéc sèng vμ kh¸t väng cña hä vμ cã
thÓ ®Õn hμnh vi cña hä ®Õn m«i tr−êng.
Quan ®iÓm hÖ thèng cña sinh th¸i nh©n v¨n lμm râ x· héi n«ng th«n d©n lμng liªn
hÖ víi rõng trång/c©y gç (hoÆc rõng tù nhiªn) nh− lμ bé phËn cña m«i tr−êng n«ng th«n
®¹i diÖn réng lín h¬n bao gåm c¶ ®Êt, n−íc, vËt nu«i, khÝ hËu, ¸p lùc kinh tÕ, x· héi...
®Õn c©y vμ rõng. Toμn bé m«i tr−êng víi tÝnh bao qu¸t, tÝnh phøc t¹p cña nã t−¬ng tù
nh− hÖ sinh th¸i nh©n v¨n ®· nãi ®Õn.
Sinh th¸i nh©n v¨n ®Þnh h−íng cho c¸c nhμ nghiªn cøu l©m nghiÖp xem xÐt t−¬ng
t¸c gi÷a hÖ x· héi vμ hÖ sinh th¸i (rõng) ë nhiÒu hoμn c¶nh kh¸c nhau tõ thùc tiÔn du
canh truyÒn thèng ®Õn hËu qu¶ lÊy cñi bëi nh÷ng nhãm ng−êi n«ng nghiÖp vμ sö dông
vËt liÖu x©y dùng cña céng ®ång ®« thÞ. Nh÷ng t−¬ng t¸c ®ã cã thÓ ®−îc xem xÐt tõ lËp
tr−êng cña ng−êi n«ng d©n (cÊp vi m«) cho ®Õn ng−êi lËp kÕ ho¹ch (cÊp vÜ m«).
MÆc kh¸c, sinh th¸i nh©n v¨n ®· thùc hiÖn ®−îc sù phèi hîp gi÷a c¸c nhμ khoa häc
tù nhiªn vμ khoa häc x· héi (l©m nghiÖp, n«ng nghiÖp, kinh tÕ häc, x· héi häc, nh©n
chñng häc...) .víi ý nghÜa ®ã sinh th¸i nh©n v¨n ®· trë thμnh ®iÓm héi tô t− t−ëng cña
c¸c nhμ khoa häc thuéc c¸c l·nh vùc kh¸c nhau. Sù héi tô ®ã thÓ hiÖn tÝnh hÖ thèng toμn
vÑn b»ng nghiªn cøu c¸c mèi t−¬ng t¸c gi÷a tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn trong hÖ x· héi vμ hÖ
sinh th¸i. Tõ ®ã, cã thÓ nhËn thøc lîi thÕ cña m« h×nh hÖ sinh th¸i nh©n v¨n lμ sù tËp
trung sù chó ý vμo c¸c t−¬ng t¸c vμ hËu qu¶ cña t¸c ®éng. Quan ®iÓm nμy cùc kú gi¸ trÞ
74
®èi víi lËp kÕ ho¹ch thùc hiÖn vμ ®¸nh gi¸ c¸c ch−¬ng tr×nh v× nã gióp t¹o nªn nÒn t¶ng
suy nghÜ, dù ®o¸n ch¾c ch¾n ®−îc hËu qu¶ (Lovelace, 1984).
C¸ch tiÕp cËn “nhÊt thÓ” b¾t nguån tõ sinh th¸i nh©n v¨n. VÒ mÆt nhËn thøc,
ph−¬ng ph¸p luËn, “NhÊt thÓ” lμ c¸ch tiÕp cËn, r»ng con ng−êi vμ m«i tr−êng cña nã lμ
mét tæng thÓ. TiÒn ®Ò cña “nhÊt thÓ” lμ sÏ kh«ng hiÓu vÊn ®Ò ®Çy ®ñ, tháa ®¸ng nÕu
chóng kh«ng kh«ng hîp thμnh mét phøc thÓ c¸c nguyªn nh©n vμ kÕt qu¶, t−¬ng t¸c lÉn
nhau (Vagda,1983). “nhÊt thÓ” bao hμm mét tÇm nh×n réng r·i, tuy nhiªn nÕu chó ý ®Õn
tæng thÓ, ®iÒu ®ã sÏ lÊn ¸t sù chó ý c¸c mèi liªn kÕt vμ chi tiÕt. Trªn nÒn t¶ng tæng thÓ,
sÏ ph©n tÝch c¸c lÜnh vùc cô thÓ cña sù t−¬ng t¸c, phô thuéc lÉn nhau, quan hÖ nh©n qu¶
vÒ tù nhiªn, x· héi, v¨n ho¸...

















H×nh 5.4 : T−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi vμ hÖ sinh th¸i trong hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
(Nguån Marten et al. 1986): Tμi nguyªn thiªn nhiªn trong s¬ ®å lμ ®Êt, n−íc vμ nguån
lùc sinh vËt mμ xuÊt ph¸t tõ ®ã hÖ sinh th¸i n«ng l©m ®−îc x©y dùng)









75

H×nh 5. 5: Sù t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi ng−êi vïng cao vμ hÖ sinh th¸i vïng cao
(Lª Träng Cóc, 1990)

76
H×nh 5. 6: Sù thÝch øng gi÷a hÖ x· héi ng−êi kinh vμ hÖ sinh th¸i vïng cao
(Lª Träng Cóc, 1990)

H×nh 5. 7: Sù t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi ng−êi kinh vμ hÖ sinh th¸i vïng cao
(Lª Träng Cóc 1990)

Mét vÝ dô vÒ t−¬ng t¸c gi÷a con ng−êi vμ hÖ sinh th¸i
Ng−êi Kinh ®Þnh c− trªn vïng cao th−êng cã tû lÖ tö vong cao, kh«ng ph¶i v×
ma quØ b¾t nh−ng v× muçi Anopheles minimus mang mÇm bÖnh sèt rÐt, muçi nμy
chØ ph¸t triÓn ë suèi quang ®·ng, nhiÒu ¸nh n¾ng vμ ch¶y. Canh t¸c víi diÖn tÝch
nhá trªn vïng cao t¹o ®iÒu kiÖn cho muçi AnophÌles ph¸t triÓn lμ hËu qu¶ cña
më trèng rõng tù nhiªn vμ ph¬i dμi dßng suèi d−íi ¸nh mÆt trêi. Do vËy, ng−êi
d©n téc thiÓu sè canh t¸c rÉy lμ ®Ó gi¶m thiÓu tai ho¹ chÕt ng−êi do muçi Anoph
g©y ra. §ång thêi hä lμm nhμ sμn cao trªn 2m, muçi bay kh«ng qu¸ 1m cao, bÕp
löa l¹i ë trong nhμ ®Ó xua muçi, d−íi nhμ ch¨n nu«i gia sóc c¸m dç muçi (h×nh
5.4). Trong khi ng−êi Kinh cã tËp qu¸n lμm nhμ cã nÒn, chuång tr¹i vμ bÕp nóc
xa n¬i ë, n¬i ngñ, nªn th−êng bÞ muçi AnophÌle t¸c kÝch (h×nh 5.6) cho nªn tû lÖ
bÖnh sèt rÐt nhiÒu h¬n ng−êi d©n téc cïng mét ®Þa ®iÓm sèng trªn vïng cao. B»ng
phun thuèc trõ muçi vμ ngñ mïng, tØ lÖ tö vong gi¶m, l«i kÐo ng−êi Kinh di d©n
lªn vïng cao, d−íi øc Ðp gia t¨ng d©n sè, n«ng d©n di c− ph¸ rõng lμm ruéng bËc
thang, khai ph¸ dßng suèi thμnh ruéng lóa n−íc, gi¶m ®iÒu kiÖn cho muçi sinh
tr−ëng (H×nh 5. 5). ChÝnh hä ®· biÕn c¶i hÖ sinh th¸i vïng cao thμnh n¬i thuËn
lîi ®Ó ®Þnh c−, ®©y còng lμ nguyªn nh©n lμm mÊt rõng vμ suy tho¸i tμi nguyªn
vïng cao.
Lª Träng Cóc, 1990
77

Tμi liÖu tham kh¶o:
1. A report on a preliminary human ecology field study of three district in Vinh Phu
Province, Hawaii.
2. §μo ThÕ TuÊn, 1995. HÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp, NXB N«ng nghiÖp, Hμ Néi
3. Lª Träng Cóc et al, 1990. Agroecosystems of the midlands of Northern Vietnam.
4. Lª Träng Cóc, Terry Rambo, 1995. Mét sè vÊn ®Ò sinh th¸i nh©n v¨n ë ViÖt Nam,
NXB N«ng nghiÖp, Hanéi.
5. Lovelace, W.G.1984, Human ecology: A conceptual framework for research and
development in community and social forestry. Regional workshop on socio-
economic aspects of community/social forestry in Asia and the Pacific region
.Bangkok
6. Maldague, M. 1998. Notions d amÐnagement et de dÐvelopement intÐgrÐs: concepts,
methodes, stratÐgies. UNESCO.
7. NguyÔn B¸ Ng·i, 2002: Nghiªn cøu c¬ së khoa häc vμ thùc tiªnc cho quy ho¹ch ph¸t
triÓn L©m n«ng nghiÖp vïng Trung t©m miÒn nói phÝa B¾c ViÖt Nam. LuËn ¸n tiÕn sÜ
n«ng nghiÖp - 2002.


78
Bμi 6: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong L©m nghiÖp x· héi
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• Gi¶i thÝch ®−îc kh¸i niÖm vÒ ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH
• Gi¶i thÝch ®−îc mÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn m«i tr−êng, kinh tÕ vμ x· héi, ¸p dông
sù ph©n tÝch nμy vμo nh÷ng hoμn c¶nh cô thÓ ®Ó qu¶n lý tμi nguyªn rõng bÒn
v÷ng cã sù tham gia cña ng−êi d©n
• Gi¶i thÝch nh÷ng nguyªn t¾c c¬ b¶n cña qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n
cho ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng.
KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Sè tiÕt
1. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH Tr×nh bμy OHP 25 phót
2. ¶nh h−ëng cña suy tho¸i rõng vμ mÊt
rõng ®Õn ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng
Nªu vÊn ®Ò
§éng n·o
OHP phót
3. Qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng
th«n cho ®Þnh h−íng ph¸t triÓn l©m
nghiÖp bÒn v÷ng
Tr×nh bμy OHP

20 phót





79
1. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH
Kh¸i niÖm vÒ ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®−îc ®Ò cËp trong nhiÒu ngμnh vμ nhiÒu lÜnh vùc
tõ 3 thËp kû gÇn ®©y. HiÖn nay, khi nãi ®Õn qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn ng−êi ta
kh«ng thÓ kh«ng nãi tíi Ph¸t triÓn bÒn v÷ng hay Sö dông bÒn v÷ng. Hai thuËt ng÷ nμy
kh«ng chØ ®Ó diÔn t¶ mét kh¸i niÖm mμ ®· ®−îc thÓ chÕ ho¸, chØ tiªu ho¸. MÆc dï vËy,
c¸c thuËt ng÷ nμy lu«n ®−îc ®Þnh nghÜa hay kh¸i niÖm ho¸ l¹i cho tõng lÜnh vùc cña ®êi
sèng x· héi lu«n g¾n chÆt chÏ víi tù nhiªn. Víi ý nghÜa nμy, Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong
LNXH cμng cÇn ph¶i ®−îc nhËn thøc mét c¸ch ®Çy ®ñ vμ ®óng ®¾n.
Nguyªn t¾c tæng qu¸t cña ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®· ®−îc ñy ban m«i tr−êng vμ ph¸t
triÓn cña thÕ giíi cho lμ nh÷ng thÕ hÖ hiÖn t¹i cÇn ®−îc ®¸p øng c¸c nhu cÇu mμ kh«ng
lμm h¹i ®Õn kh¶ n¨ng ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña thÕ hÖ t−¬ng lai. §Ó ph¸t triÓn bÒn v÷ng
trong c¸c lÜnh vùc cña tù nhiªn vμ ®êi sèng x· héi th× m« h×nh ''Tam gi¸c ph¸t triÓn bÒn
v÷ng'' ®−îc x¸c lËp trong c©n b»ng ®éng cña 3 môc tiªu: T¨ng tr−ëng kinh tÕ, C«ng
b»ng vμ tiÕn bé x· héi, An toμn vÒ mÆt sinh th¸i cÇn ®−îc ph©n tÝch.
Ba môc tiªu nãi trªn cã t¸c ®éng vμ quy ®Þnh lÉn nhau. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng chØ cã
thÓ cã ®−îc trªn mét sù c©n b»ng ba môc tiªu ®ã. Nãi c¸ch kh¸c, ®©y lμ mét bμi to¸n tèi
−u hãa 3 lîi Ých trong mçi thêi ®iÓm vμ hoμn c¶nh cô thÓ. Trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh,
cã thÓ vÞ trÝ −u tiªn thuéc vÒ mét môc tiªu nμo ®ã, song møc ®é vμ thêi h¹n −u tiªn ®ã lμ
cã giíi h¹n bëi sù c©n b»ng vμ ®ßi hái cña môc tiªu kh¸c. Trªn thùc tÕ, kh«ng cã mét
ho¹t ®éng tù nhiªn vμ x· héi nμo ®ã ®¸p øng cao nhÊt c¶ 3 môc tiªu, hoÆc nÕu cã th× rÊt
Ýt vμ chØ x¶y ra trong thêi gian rÊt ng¾n. Bëi v×, mét trong 3 môc tiªu ®¹t ®−îc cao nhÊt
sÏ lμm tæn h¹i ®Õn môc tiªu kh¸c. Khi sù tæn h¹i v−ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp buéc con
ng−êi ph¶i ®iÒu chØnh. §©y chÝnh lμ qu¸ tr×nh can thiÖp cña con ng−êi. Nh−ng sù can
thiÖp nμy lμm sao ®Ó cã sù c©n b»ng t−¬ng ®èi cña 3 môc tiªu ë møc cao h¬n. §ã chÝnh
lμ Ph¸t triÓn bÒn v÷ng chø kh«ng ph¶i lμ ''Sù bÒn v÷ng''.
Ph¸t triÓn bÒn v÷ng theo quan ®iÓm LNXH kh¸c víi Ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña tù
nhiªn ë chç vai trß cña con ng−êi trong viÖc Ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Vai trß con ng−êi thÓ
hiÖn 2 mÆt. Thø nhÊt x¸c lËp môc tiªu ®¹t ®−îc cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp cã gi¸ trÞ
tæng hîp tèi −u nhÊt nh−ng cã x¸c ®Þnh −u tiªn mét môc tiªu nμo ®ã ë ng−ìng cho phÐp
®Ó kh«ng t¹o ra sù lËp l¹i c©n b»ng c¸c môc tiªu míi ë møc thÊp h¬n; thø hai can thiÖp
vμo qu¸ tr×nh sao cho t¹o ra sù c©n b»ng míi cña c¸c môc tiªu ë møc cao h¬n.
Quan ®iÓm cña LNXH cho r»ng ph¸t triÓn bÒn v÷ng nh»m h−íng tíi c©n b»ng ®éng 3
môc tiªu cña l©m nghiÖp trªn 3 mÆt: kinh tÕ, x· héi vμ sinh th¸i g¾n víi yªu cÇu kh¸ch
quan cña tõng thêi kú ®èi víi c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp. H×nh 3.1. m« t¶ quan ®iÓm
Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH.
H×nh 6.1. cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch nh− sau:
''A'' ®−îc coi lμ lîi Ých kinh tÕ cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp lÊy n¨ng suÊt, chÊt
l−îng hiÖu qu¶ lμm träng. C¸c lîi Ých kinh tÕ cho quèc gia, céng ®ång vμ nh÷ng ng−êi
trùc tiÕp lμm l©m nghiÖp th«ng qua cung cÊp c¸c l©m s¶n, thu nhËp b»ng tiÒn hoÆc hiÖn
vËt. ''B'' ®−îc coi lμ lîi Ých x· héi cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp. C¸c lîi Ých x· héi thÓ
hiÖn b»ng viÖc: x¸c lËp l¹i c¸c gi¸ trÞ c«ng b»ng x· héi trong viÖc qu¶n lý vμ sö dông tμi
nguyªn rõng; gi¶i quyÕt c«ng ¨n viÖc lμm; n©ng cao kiÕn thøc vμ kü thuËt cho céng
®ång; ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ truyÒn thèng cña c¸c céng ®ång ... th«ng qua c¸c ho¹t
80
®éng l©m nghiÖp. ''C'' ®−îc coi lμ lîi Ých sinh th¸i cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp. C¸c lîi
Ých nμy ph¶n ¶nh viÖc b¶o tån vμ t¸i t¹o tμi nguyªn thiªn nhiªn; b¶o vÖ m«i tr−êng c¶nh
quan. ..









H×nh 6.1. S¬ ®å m« t¶ kh«ng gian Ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña LNXH
Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH lμ ph¸t triÓn hμi hoμ, l©u dμi vÒ kinh tÕ, x· héi
vμ m«i tr−êng, trong ®ã gi¶i quyÕt hμi hoμ c¸c lîi Ých gi÷a: nhμ n−íc víi céng ®ång;
gi÷a c¸c céng ®ång víi nhau; gi÷a c¸c c¸ nh©n trong céng ®ång; gi÷a c¸c chñ thÓ sö
dông vμ h−ëng lîi tõ rõng.
Kh«ng gian ''ABC'' trong h×nh 6.1 ph¶n ¸nh Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH.
Mét m« h×nh ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng cμng cao khi kh«ng gian ''ABC'' cμng lín,
kh«ng gian ''ABC'' cμng lín khi c¸c kh«ng gian cña ''A'', ''B'' vμ ''C'' chång chung lªn
nhau cμng nhiÒu.
Ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng d−íi quan ®iÓm cña LNXH chÝnh lμ: Qu¶n lý, b¶o
vÖ, t¸i t¹o vμ sö dông tμi nguyªn rõng mét c¸ch hiÖu qu¶ võa ®¸p øng nhu cÇu hiÖn t¹i
vÒ kinh tÕ-x· héi vμ m«i tr−êng cho c¶ quèc gia, cho tõng võng vμ tõng céng ®ång sèng
trong rõng, gÇn rõng vμ phô thuéc vμo rõng, võa ®¶m b¶o kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇu ®ã
cña tμi nguyªn rõng l©u dμi trong t−¬ng lai; sù ®¸p øng nμy kh«ng lμm x¶y ra xung ®ét
vÒ quyÒn qu¶n lý, sö dông vμ h−ëng lîi tõ rõng gi÷a nhμ n−íc víi ®Þa ph−¬ng, gi÷a c¸c
céng ®ång, trong céng ®ång vμ cuèi cïng lμ c¸c chñ thÓ qu¶n lý vμ sö dông rõng. Nh−
vËy ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng theo quan ®iÓm LNXH tËp trung vμo 2 vÊn ®Ò c¬ b¶n
®ã lμ: ®¶m b¶o lîi Ých ®¹t ®−îc tõ rõng trong c©n b»ng ®éng vÒ c¸c mÆt kinh tÕ-x· héi vμ
sinh th¸i; ®¶m b¶o sù c«ng b»ng vμ æn ®Þnh vÒ mÆt x· héi cña c¸c chñ thÓ sö dông rõng.
C©u hái ®Æt ra lμm thÕ nμo ®Ó thùc hiÖn ®−îc ®iÒu nμy. Trong ®iÒu kiÖn cña ViÖt
Nam, quan ®iÓm LNXH cho r»ng: cÇn ph¶i chó träng ®Õn c¸c vÊn ®Ò sau ®©y:
- Khi ph©n chia 3 lo¹i rõng, kh«ng tuyÖt ®èi ho¸ môc tiªu trong viÖc qu¶n lý vμ sö
dông mçi lo¹i rõng.
- Sö dông tæng hîp tμi nguyªn rõng trªn mçi khu rõng, trong mçi lo¹i rõng.

81
- X¸c ®Þnh râ c¸c chñ thÓ ®−îc h−ëng lîi tõ rõng, kÓ c¶ trùc tiÕp vμ gi¸n tiÕp, tõ ®ã
x©y dùng c¬ chÕ tham gia vμ ®ãng gãp cho viÖc t¸i t¹o tμi nguyªn rõng.
- Céng ®ång d©n c− sèng trong rõng, sèng gÇn rõng, phô thuéc vμo rõng ph¶i lμ ng−êi
®−îc h−ëng lîi trùc tiÕp ®Çu tiªn tõ rõng nh−ng còng lμ ng−êi gi÷ vai trß chÝnh trong
viÖc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng.
- X¸c lËp c¬ chÕ míi vÒ h−ëng lîi tõ rõng theo h−íng: thu lîi cña quèc gia nhÊn m¹nh
vμo c¸c lîi Ých vÒ m«i tr−êng sinh th¸i, c¸c sù æn ®Þnh x· héi cña miÒn nói, trËt tù vμ
an ninh quèc phßng, b¶o tån c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ vïng cao ..., Ýt hoÆc gi¶m dÇn thu lîi
nhuËn tõ kinh doanh tμi nguyªn rõng; lîi Ých cña céng ®ång d©n c− sèng trong rõng,
sèng gÇn rõng, phô thuéc vμo rõng ph¶i ®−îc x¸c ®Þnh râ rμng b»ng viÖc hä cã thÓ
®¶m b¶o cuéc sèng l©u dμi vμ æn ®Þnh b»ng nghÒ rõng; lîi Ých cña c¸c ngμnh vμ c¬
quan liªn quan sÏ ®−îc tμi nguyªn rõng ®¶m b¶o l©u dμi nh−ng cÇn cã sù hoμn tr¶
cho viÖc t¸i t¹o, b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng.
2. Ánh h−ëng cña suy tho¸i rõng vμ mÊt rõng ®Õn ph¸t triÓn l©m
nghiÖp bÒn v÷ng
Ch−a bao giê vÊn ®Ò thu hÑp diÖn tÝch vμ sù suy tho¸i rõng nhiÖt ®íi ë c¸c n−íc
®ang ph¸t triÓn ®−îc toμn thÓ céng ®ång nh©n lo¹i quan t©m réng r·i nh− hiÖn nay, nhÊt
lμ tõ sau héi nghÞ th−îng ®Ønh Rio De Janero vμo n¨m 1992. Gi÷a n¨m 1900 vμ 1965,
kho¶ng mét nöa diÖn tÝch rõng t¹i c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn ®· bÞ huû diÖt vμ qu¸ tr×nh
suy tho¸i tμi nguyªn sinh vËt rõng cïng víi sù xuèng cÊp cña m«i tr−êng sèng vÉn ®ang
tiÕp tôc diÔn ra ë n−íc nghÌo. Riªng ë n−íc ta, trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, hμng n¨m tõ
50.000 ®Õn 60.000 ha rõng bÞ mÊt.
Nguyªn nh©n dÉn ®Õn mÊt rõng cã thÓ cã nhiÒu. MÊt rõng vμ suy tho¸i tμi nguyªn
rõng lμ hiÖn t−îng dÔ nhËn thÊy, nh−ng nguyªn nh©n l¹i kh«ng dÔ nhÊt trÝ v× cã mét tËp
hîp nhiÒu nh©n tè kh«ng ®éc lËp víi nhau, can thiÖp, xen vμo nhau cïng t¸c ®éng vμo
qu¸ tr×nh nμy. H¬n n÷a, c¸c nh©n tè chi phèi sù mÊt rõng sÏ kh«ng gièng nhau ë mçi
kh«ng gian cô thÓ, mçi thêi gian cô thÓ, mçi hoμn c¶nh kinh tÕ x· héi cô thÓ. C¸c nh©n
tè nμy kh«ng nh÷ng kh¸c nhau vÒ b¶n chÊt mμ c¶ vÒ c¸ch biÓu hiÖn vμ møc ®é ¶nh
h−ëng ®èi víi qu¸ tr×nh mÊt rõng (Hoμng H÷u C¶i, 1995). Cho ®Õn nay nhiÒu chuyªn gia
®Òu nhÊt trÝ cho r»ng nguyªn nh©n trùc tiÕp vμ chñ yÕu dÉn ®Õn mÊt rõng ë ViÖn Nam
gåm: ®èt n−¬ng lμm rÉy cña c¸c céng ®ång vïng cao, do khai th¸c l©m s¶n, ®Æc biÖt lμ
khai th¸c gç vμ cñi ®èt, löa rõng vμ c¸c nguyªn nh©n kh¸c. Sù suy tho¸i rõng vμ mÊt
rõng ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn ph¸t triÓn KITX vμ b¶o vÖ m«i tr−êng trªn c¶ n−íc, t¹i mçi
khu vùc vμ mçi céng ®ång vïng cao nh− ®−îc nªu d−íi ®©y.
2.1. MÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn sinh th¸i
Chøc n¨ng sinh th¸i cña rõng hiÓn nhiªn lμ ¶nh h−ëng ®Õn thñy vùc vμ ®iÒu tiÕt
dßng ch¶y, gi¶m xãi mßn, h¹n chÕ ®Õn møc thÊp nhÊt sù båi l¾ng ë s«ng, kªnh r¹ch vμ
hå tr÷ n−íc, rót ng¾n biªn ®é giao ®éng nhiÖt ®é ngμy ®ªm, t¹o n¬i thuËn lîi cho hÖ thùc
vËt vμ hÖ ®éng vËt cùc kú ®a d¹ng vμ do ®ã b¶o vÖ ®−îc nguån gen giμu cã h÷u Ých cho
nhiÒu ho¹t ®éng trång trät ch¨n nu«i. Thùc vËy, sù hñy diÖt líp phñ thùc vËt, dï chØ lμ
nhÊt thêi nh− tr−êng hîp du canh, khai th¸c rõng còng ®−a ®Õn kÕt qu¶ kh«ng tr¸nh khái
lμ lμm tæn h¹i ®Õn nguån lùc di truyÒn. MÊt rõng lμm gi¶m kh¶ n¨ng gi÷ n−íc, thÊm
n−íc cña ®Êt, t¨ng tèc ®é dßng ch¶y trªn mÆt ®Êt vμ cïng víi xãi mßn lμm t¨ng l¾ng
82
®äng phï sa, tÇn sè xuÊt hiÖn lôt cao h¬n vμ lμm gi¶m chÊt l−îng n−íc. MÊt rõng cã thÓ
lμm t¨ng « nhiÔm kh«ng khÝ do bôi vμ mét sè nhμ khÝ t−îng cho r»ng ®iÒu ®ã cã thÓ h¹
thÊp ®é Èm kh«ng khÝ vμ lμm gi¶m l−îng m−a.
Canh t¸c víi c©y gç vμ c©y bôi l©u n¨m lμ hÖ thèng canh t¸c phæ biÕn ë nhiÖt ®íi
Èm, ®Æc biÖt ë §«ng Nam ¸, c¸c loμi c©y quen thuéc nhÊt lμ cao su, cä dÇu, cμ phª, dõa,
c©y ¨n tr¸i, gia vÞ ... T¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng cña kiÓu canh t¸c c©y l©u n¨m nμy t−¬ng
tù nh− ë rõng trång. §iÒu nμy cã thÓ ®−îc biÓu hiÖn râ nhÊt víi c©y cao su, loμi c©y hμng
hãa chñ yÕu ®èi víi c¸c n«ng hé nhá. Nh÷ng diÖn tÝch thuÇn lo¹i cä dÇu vμ cao su ë
nh÷ng c¸nh ®ång lín ë Malaysia vμ §«ng B¾c Sumatra cã thÓ kÐm thuËn lîi ®èi víi m«i
tr−êng. Nh×n tæng qu¸t, trång c©y l©u n¨m nhÊt lμ do c¸c n«ng hé nhá tiÕn hμnh cã thÓ lμ
mét hÖ thèng canh t¸c bÒn v÷ng víi Ýt t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn m«i tr−êng.
2.2. MÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ
Rõng kh«ng chØ s¶n xuÊt gç mμ cßn cung cÊp hμng lo¹t c¸c s¶n phÈm cã gi¸ trÞ cÇn
thiÕt, tr−íc hÕt cho nh÷ng ai sèng ë rõng. NhiÒu céng ®ång d©n téc, vÒ kinh tÕ phô thuéc
vμo rõng vμ nh÷ng s¶n vËt cña nã (thùc phÈm, vËt liÖu x©y dùng, c«ng cô, d−îc th¶o...).
§èi víi nh÷ng céng ®ång nh− thÕ, mÊt rõng cã nghÜa lμ mÊt c¬ së kinh tÕ. Nh÷ng céng
®ång sèng bªn ngoμi rõng còng lîi dông nh÷ng l©m s¶n ngoμi gç nh− m©y, tre, nhùa,
dÇu, g«m, mËt ong, nÊm, da thó... Hμng triÖu phô n÷ n«ng th«n ®· cã thu nhËp tõ hμng
thñ c«ng víi nguyªn liÖu tõ rõng. Lîi Ých kinh tÕ cña rõng lμ quan träng so víi lîi Ých
n«ng nghiÖp ë nh÷ng n¬i kh«ng cßn rõng.
BiÕn rõng thμnh n«ng nghiÖp lμ ®Æc biÖt râ trong qu¸ tr×nh mÊt rõng quy m« lín gÇn
®©y do nh÷ng ng−êi lËp nghiÖp ®Ó s¶n xuÊt chñ yÕu n«ng s¶n hμng ho¸ xuÊt khÈu. KÕt
qu¶ lμ kh«ng may m¾n nh− tr−êng hîp ë Ên §é. Kinh nghiÖm cña Malaysia t−¬ng ®èi
kÕt qu¶ h¬n. Sù thùc hiÖn ®Çy Ên t−îng trong viÖc biÕn rõng thμnh ®ån ®iÒn cä dÇu vμ
cao su ®· ®−a l¹i mét c¸ch râ rÖt lîi Ých kinh tÕ bÒn v÷ng, kh«ng chØ víi sè ng−êi ë
thμnh phè mμ cßn víi c¸c céng ®ång ë n«ng th«n. B»ng c¸ch chÆt tr¾ng h¬n mét nöa dù
tr÷ rõng, Th¸i Lan ®· thùc hiÖn sù c¶i t¹o vÒ c¬ b¶n mét nÒn kinh tÕ dùa trªn c©y lóa
thμnh mét nÒn kinh tÕ n«ng nghiÖp ®a d¹ng hãa cao ®é tr¶i qua hai m−¬i l¨m n¨m gÇn
®©y. Sù ®Òn ®¸p ®¸ng kÓ lμ tõ khoai m×, b¾p, mÝa, cao su, døa... diÖn tÝch canh t¸c ë n¬i
mÊt rõng ®· ®ãng gãp cã ý nghÜa n©ng cao thu nhËp quèc gia. ë c¶ hai quèc gia
Malaysia vμ Th¸i lan, nh©n d©n ®« thÞ vμ n«ng th«n ®· trùc tiÕp tham gia trong t¨ng thu
nhËp nμy. Ngoμi ra cßn cã c¸c c«ng viÖc thêi vô còng cho n«ng d©n ë nh÷ng n¬i trång
b¾p vμ mÝa. Tuy nhiªn, viÖc s¶n xuÊt cμng t¨ng lμ dùa chñ yÕu vμo hÖ thèng canh t¸c rÊt
dÔ bÞ tæn th−¬ng vÒ mÆt sinh th¸i, canh t¸c th−êng xuyªn víi c©y h»ng n¨m ë ®Êt kh«.
Lîi Ých hiÖn nay cã thÓ lμ t¹m thêi do chi phÝ cho m«i tr−êng ngμy cμng t¨ng ®Òu ®Òu,
mÊt tÇng ®Êt mÆt, tæn h¹i do lôt t¨ng lªn, hå chøa n−íc bÞ l¾ng ®äng phï sa, n−íc bÞ
nhiÔm bÈn...
2.3. MÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn x· héi
Trong qu¸ tr×nh rõng bÞ suy thoai, mÊt rõng, nh÷ng lîi Ých kh¸c nhau cã thÓ g©y trë
ng¹i cho nhau ®−a tíi nh÷ng hμnh ®éng vÒ mÆt x· héi. DÔ bÞ ¶nh h−ëng nhiÒu nhÊt lμ
nh÷ng céng ®ång d©n téc Ýt ng−êi sèng ë rõng vμ dùa vμo rõng. NhiÒu bé téc ®· tõ bá
kiÓu sèng truyÒn thèng sau khi c¬ së kinh tÕ cña hä bÞ huû diÖt do c¸c ho¹t ®éng khai
th¸c rõng.
83
NhiÒu céng ®ång míi ®· h×nh thμnh ë nh÷ng khu kh«ng cßn rõng. Nh÷ng nh©n tè
tiÒm Èn ®èi víi t×nh tr¹ng kh«ng yªn tÜnh vÒ mÆt x· héi lμ sù tranh chÊp gi÷a nh©n viªn
nhμ n−íc vμ nh÷ng ng−êi chiÕm dông ®Êt bÊt hîp ph¸p, vÊn ®Ò h−ëng dông ®Êt ch−a
®−îc gi¶i quyÕt, nguyªn nh©n th−êng trùc kh¸c cña t×nh tr¹ng bÊt æn x· héi lμ sù ph©n
phèi ®Êt kh«ng c«ng b»ng. BÞ lo¹i ra khái vïng ®Êt n«ng nghiÖp thuËn lîi, nhiÒu n«ng
d©n nghÌo kh«ng cã sù l−a chän nμo kh¸c trõ phi di c− ®Õn ®« thÞ hoÆc x©m nhËp vμo
rõng.
3. Qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n cho ®Þnh h−¬ng ph¸t
triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng trong LNXH
Nh− mäi ng−êi ®Òu biÕt, c©y gç vμ rõng cã vai trß nhiÒu mÆt trong ®êi sèng vËt
chÊt vμ x· héi cña c¸c céng ®ång n«ng th«n. ThÕ nh−ng sù tån t¹i cña rõng vμ c©y gç
ngμy cμng bÞ ®e do¹ do sù t¨ng d©n sè ch−a tõng cã tr−íc ®©y vμ do chiÒu h−íng ph¸t
triÓn kinh tÕ ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ng−êi ta nhËn thøc
®−îc sù phô thuéc phøc t¹p cña ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi bÒn v÷ng vμo sù æn ®Þnh cña
m«i tr−êng vμ do ®ã nhu cÇu cÊp b¸ch ®èi víi x· héi lμ b¶o ®¶m qu¶n lý m«i tr−êng hîp
lý trªn c¬ së l©u dμi.
VÊn ®Ò qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n ®Æc ra trong hoμn c¶nh ®ã. Cã thÓ
hiÓu ®ã nh− lμ ph−¬ng ph¸p tiÕn hμnh cã ý chÝ h−íng ®Õn quy ho¹ch kh«ng gian c©n
b»ng, sö dông hîp lý vμ l©u dμi ®Êt, hoÆc cã thÓ xem xÐt dμi h¹n vai trß cña rõng ®èi víi
c¸c xu h−íng ¶nh h−ëng ®Õn c¸c ph−¬ng thøc sö dông ®Êt. Quan ®iÓm ®ã ®ßi hái ph¶i
xÐt ®Õn:
• DiÖn tÝch rõng s½n cã ®Ó ®¸p øng c¸c yªu cÇu cña nhμ n−íc vμ ®Þa ph−¬ng vμ b¶o vÖ
m«i tr−êng.
• Vai trß cña rõng trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña c¸c céng ®ång n«ng th«n.
• Mèi quan hÖ gi÷a trång trät l©m nghiÖp vμ ch¨n nu«i.
• C¸c xu h−íng ®Þnh c−
• Mèi quan hÖ gi÷a diÖn tÝch rõng hiÖn cã vμ c¸c l©m viªn gi¶i trÝ vμ rõng cho b¶o tån.
§ã lμ mét cè g¾ng thËn träng ®Ó lμm t−¬ng hîp víi c¸c nhu cÇu vÒ l·nh thæ khái
c¸c tranh chÊp. Qu¶n lý tæng hîp l·nh thæ n«ng th«n tÝnh ®Õn c¸c ®ßi hái cÊp b¸ch, b¶o
tån tÝnh ®a d¹ng sinh häc, cè g¾ng b¶o vÖ c¶ vÎ ®Ñp cña c¶nh quan vμ c¸c chøc n¨ng cña
c©y vμ cña rõng.
Trªn thùc tÕ, quan niÖm tæng hîp trong qu¶n lý ngô ý r»ng ng−êi lËp kÕ ho¹ch ph¶i
më réng tÇm nh×n ®Õn tÊt c¶ h¬n lμ chØ chó ý ®Õn mét lÜnh vùc ®Õn tÊt c¶ hîp phÇn trong
kh«ng gian ®ang xem xÐt nh− mét hÖ thèng bao gåm ®Êt, kh«ng khÝ, n−íc, ®Êt canh t¸c,
rõng tù nhiªn, rõng trång, ®Êt bá hoang, hÖ ®éng vËt vμ hÖ thùc vËt. Nã còng h−íng dÉn
®Ò xuÊt mét kÕ ho¹ch sö dông ®Êt nh− lμ mét trong c¸c môc tiªu cÇn thiÕt cña sù ph¸t
triÓn kinh tÕ vμ cña nh÷ng quyÒn cña ng−êi sèng trong hoÆc gÇn rõng.
Theo Sawadogo vμ c¸c t¸c gi¶ kh¸c (1991) nh÷ng nguyªn t¾c cã tÝnh ®Þnh h−íng
ph−¬ng ph¸p tiÕn hμnh cña c¸c nhμ quy ho¹ch n«ng th«n cã thÓ lμ nh− sau:


84
+ Nguyªn t¾c thø nhÊt :
§Ó ®¹t tíi môc ®Ých cuèi cïng l©m nghiÖp ph¶i v−ît lªn trªn sù b¶o vÖ rõng vμ c©y
cèi. Quan niÖm b¶o tån xuÊt ph¸t tõ sù ghi nhËn lÞch sö mμ ng−êi ta cã thÓ t×m thÊy gi¸
trÞ thËt sù cña c©y cèi vμ vÒ rõng, vÞ trÝ cña chóng trong kh«ng gian n«ng th«n. Nh−ng
nh÷ng gi¸ trÞ Êy ®ang bÞ ®e do¹ do c¸c ho¹t ®éng cña ng−êi. Tõ du lÞch sinh th¸i ®Õn
khai th¸c tÝnh ®a d¹ng sinh häc vÒ thùc vËt vμ ®éng vËt, tõ sù khuyÕn khÝch sö dông c¸c
l©m s¶n ngoμi gç ®Õn sù gi¶i trÝ cña d©n thμnh thÞ, tõ sù yÓm hé ch¨m sãc rõng ®Õn ñng
hé c¸c nhμ nghiªn cøu... cÇn ph¶i cã nh÷ng lý luËn míi trong lËp kÕ ho¹ch cho kinh tÕ
n«ng th«n vμ qu¶n lý l·nh thæ.
+ Nguyªn t¾c thø hai:
Lμm thÕ nμo ®Ó kh«ng gian n«ng th«n ®−îc qu¶n lý cã hiÖu qu¶. ë c¸c n−íc ®ang
ph¸t triÓn sù c¶i c¸ch qu¶n lý vμ sö dông hÖ thèng ®Êt ®Êt ®ai h−íng tíi n©ng cao søc s¶n
xuÊt cña ®Êt trªn mçi hÐc ta vμ n¨ng suÊt lμm viÖc cña n«ng d©n. NÕu kh«ng, ®Ó ®Òn bï
cho sù thiÕu hôt thùc phÈm do sù t¨ng d©n sè, sÏ cã nh÷ng ®Êt khai hoang míi, vμ sÏ rót
ng¾n thêi gian bá ho¸. NhiÒu quèc gia ë nhiÖt ®íi ®ang chÞu hËu qu¶ nμy mμ c¸c nhμ
quy ho¹ch ®ang cè g¾ng lμm ®¶o ng−îc.
+ Nguyªn t¾c thø ba:
§Ó rõng cã lîi cho qu¶n lý kh«ng gian n«ng th«n, kh«ng nªn xem xÐt nã trong sù
c« lËp, cÇn ®Æt nã vμo hoμn c¶nh chung cña l·nh thæ ®ang ®−îc nghiªn cøu. TiÕp cËn
“NhÊt thÓ ho¸” lμ cÇn thiÕt ®èi víi c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ trong khi xem xÐt cã hÖ thèng
viÖc sö dông nguån tμi nguyªn ®Êt ®ai. Rõng vμ c©y cèi cÇn cho viÖc c¶i thiÖn ®é ph× cña
®Êt vμ chÊt l−îng cña m«i tr−êng. “N«ng l©m kÕt hîp”, mét truyÒn thèng cña nÒn n«ng
nghiÖp nhiÖt ®íi dùa vμo n−íc trêi, ®ang ®−îc khoa häc hiÖn ®¹i nghiªn cøu l¹i.
Qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n ph¶i lμ c«ng viÖc cña tÊt c¶ mäi ng−êi, ®Æc
biÖt lμ n«ng d©n, nhÊt thiÕt kh«ng ph¶i chØ lμ ®¹i diÖn chÝnh quyÒn. C¸c nhμ l©m nghiÖp
nªn më réng sù hiÓu biÕt cña m×nh ®Ó trë thμnh chuyªn gia truyÒn th«ng vμ héi nhËp vμo
c¸c nhãm nh©n viªn kü thuËt ®a ngμnh cña ph¸t triÓn n«ng th«n. Nh÷ng tæ chøc cña ®Þa
ph−¬ng, chÝnh phñ hay phi chÝnh phñ, c¸c héi ®oμn, c¸c c¬ cÊu chÝnh thøc vμ kh«ng
chÝnh thøc, truyÒn thèng vμ hiÖn ®¹i, cÇn ph¶i lμm nhiÒu h¬n n÷a ®Æc biÖt lμ trong nhiÒu
phøc t¹p cña nh÷ng vÊn ®Ò ruéng ®Êt.
CÇn cã thêi gian ®Ó qu¶n lý mét kh«ng gian n«ng th«n. Qu¶n lý tæng hîp trªn thùc
tÕ, nhu cÇu sù thay ®æi nh÷ng yÕu tè néi t¹i cña hoμn c¶nh d−íi sù chi phèi cña chiÒu
s©u v¨n ho¸ vμ truyÒn thèng l©u ®êi cña giíi n«ng d©n. CÇn chó ý ®Õn bèn møc ®é cña
quy m« kh«ng gian mμ trong tõng khu«n khæ cÇn cã nh÷ng ho¹t ®éng thÝch hîp. Theo
Sawadogo (1991) ë mçi møc ®é quy m« kh«ng gian, cã nh÷ng hÖ thèng x· héi t−¬ng
øng cÇn ®−îc chó ý
Møc ®é thø nhÊt lμ møc ®é cña c¸c c¬ së kinh doanh n«ng nghiÖp, cña n«ng d©n
trong chøc n¨ng kÐp ng−êi s¶n xuÊt vμ ng−êi tiªu thô. §ã lμ nh÷ng dù ¸n nh÷ng chiÕn
l−îc, nÒn t¶ng kü thuËt, chiÒu s©u v¨n hãa ®Òu ®Æn t¹o nªn vμ lμm mÊt ®i nh÷ng kh«ng
gian cã rõng vμ nh÷ng c¶nh quan. Th¸i ®é ë quy m« mμ c¸ nh©n vμ gia ®×nh biÓu thÞ mét
trong nh÷ng nh©n tè chñ yÕu cña b¶o tån hoÆc ph¸ hñy rõng.
Møc ®é thø hai mμ ng−êi ta g¾n víi lËp kÕ ho¹ch qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng
th«n, quy m« kh«ng gian trung b×nh, quy m« cña khu vùc theo nghÜa kinh tÕ, cña mét
85
l−u vùc hoÆc cña mét hîp t¸c x·. ChÝnh ë quy m« nμy, ng−êi ta thiÕt kÕ c¸c dù ¸n sö
dông ®Êt, ng−êi ta nghÜ ®Õn nh÷ng c©n b»ng gi÷a ®Êt trång trät, rõng vμ ch¨n nu«i, ng−êi
ta ®−a rõng vμo ph¸t triÓn kinh tÕ (Morin,1990). §ã còng lμ møc ®é mμ c¸c ®¬n vÞ hμnh
chÝnh ®Þa ph−¬ng tù tæ chøc, mμ c¸c hμnh ®éng cña c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ lμ gÇn gòi
nhÊt c¸c mèi quan t©m hμng ngμy cña ng−êi d©n.
Møc ®é thø ba khíp víi c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tæng hîp th−êng vÒ mÆt sinh th¸i Ýt
®−îc ®¸p øng, ngoμi ra nã còng kh¸ kh«ng thuÇn nhÊt vÒ mÆt ®Þa lý, nh−ng ®©y lμ møc
®é mμ chÝnh quyÒn t¸c ®éng. §©y cã thÓ lμ ë ph¹m vi quèc gia.
Nh÷ng biÓu lé cña møc ®é thø t− víi qu¶n lý tæng hîp cña mét phÇn l·nh thæ mét
n−íc lμ gi¸n tiÕp nh−ng cã thùc. ThÕ giíi, trªn thùc tÕ, tõ nay lμ mét lμng duy nhÊt toμn
cÇu.


86
Tμi liÖu tham kh¶o

1. §μo ThÕ TuÊn, 1995. HÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp, NXB N«ng nghiÖp, Hμ Néi
2. Gregersen et al, 1989. People and Trees: the role of Soacial Forestry in sustainable
development. WB, Washington.
3. Pearce, D. et al 1990. Sustainable Development. Economics and environment in the
third word, London

87
Bμi 7: KiÕn thøc b¶n ®Þa trong
qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy, sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• NhËn thøc ®−îc kh¸i niÖm vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa vμ vai trß cña kiÕn thøc b¶n ®Þa trong
viÖc b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn.
• Ph©n tÝch vμ vËn dông kiÕn thøc b¶n ®Þa trong nghiªn cøu khoa häc.
KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian
1 Mét sè kh¸i niÖm kiÕn thøc b¶n
®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn
nhiªn
DiÔn gi¶ng OHP 1 tiÕt
2 C¸c lo¹i h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa ThuyÕt tr×nh,
th¶o luËn nhãm
OHP, tμi liÖu
ph¸t tay,
vidÐo
1 tiÕt
3 C¸c ®Æc tr−ng cña kiÕn thøc b¶n
®Þa
ThuyÕt tr×nh,
th¶o luËn nhãm
Tμi liÖu ph¸t
tay, OHP
1 tiÕt
4 Vai trß kiÕn thøc b¶n ®Þa trong
qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn
ThuyÕt tr×nh,
Seminar
Slide 1 tiÕt
88
1. Mét sè kh¸i niÖm vμ ý nghÜa vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa
1.1. C¸c kh¸i niÖm vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa
Trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y, kh¸i niÖm cña sù ph¸t triÓn ®· tiÕn triÓn qua nhiÒu
giai ®o¹n, tõ viÖc chó träng vμo t¨ng tr−ëng kinh tÕ, ®Õn t¨ng tr−ëng víi sù c«ng b»ng,
tháa m·n nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n, sù tham gia ®Õn ph¸t triÓn bÒn v÷ng (Bates, 1998;
Black, 1993; Hobart, 1993; Watts, 1993).
Mét thêi kú dμi, kh¸i niÖm ph¸t triÓn gÇn nh− chó träng ®Õn c¸c tiªu chÝ vÒ c«ng
nghiÖp, khoa häc c«ng nghÖ, kinh tÕ .v.v. khoa häc hiÖn ®¹i, ph¸t triÓn trªn c¬ së khoa
häc hμn l©m ®−îc ph©n tÝch trªn c¬ së hÖ sinh th¸i tù nhiªn. Trong khi ®ã, nh− ®· tr×nh
bμy ë môc trªn, hÖ sinh th¸i nh©n v¨n ®ãng mét vai trß quan träng trong sù ph¸t triÓn x·
héi. HÖ x· héi trong hÖ sinh th¸i nh©n v¨n ®−îc coi nh− mét phÇn quan träng trong phÐp
ph©n tÝch hÖ thèng. KiÕn thøc b¶n ®Þa lμ hÖ thèng th«ng tin lμm c¬ së cña mét hÖ thèng
x· héi, ®−îc lμm thuËn tiÖn trong sù truyÒn ®¹t th«ng tin vμ ra quyÕt ®Þnh. HÖ thèng
th«ng tin b¶n ®Þa lμ ®éng lùc vμ sù t¸c ®éng liªn tôc bëi sù s¸ng t¹o tõ néi lùc, sù thùc
nghiÖm, còng nh− sù giao diÖn víi hÖ thèng bªn ngoμi (Flavier vμ ctv. 1995).
KiÕn thøc b¶n ®Þa (Hoμng Xu©n Tý, 1998), nãi mét c¸ch réng r·i, lμ tri thøc ®−îc
sö dông bëi nh÷ng ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong cuéc sèng cña mét m«i tr−êng nhÊt ®Þnh
(Langil vμ Landon, 1998). Nh− vËy, kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ bao gåm m«i tr−êng
truyÒn thèng, kiÕn thøc sinh th¸i, kiÕn thøc n«ng th«n vμ kiÕn thøc l©m nghiÖp, kiÕn thøc
thùc vËt,...
Theo Johnson (1992), kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ nhãm kiÕn thøc ®−îc t¹o ra bëi mét
nhãm ng−êi qua nhiÒu thÕ hÖ sèng vμ quan hÖ chÆt chÏ víi thiªn nhiªn trong mét vïng
nhÊt ®Þnh. Nãi mét c¸ch kh¸i qu¸t, kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ nh÷ng kiÕn thøc ®−îc rót ra tõ
m«i tr−êng ®Þa ph−¬ng, v× vËy nã g¾n liÒn víi nhu cÇu cña con ng−êi vμ ®iÒu kiÖn ®Þa
ph−¬ng (Langil vμ Landon, 1998).
Theo Warren (1991b), kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ mét phÇn cña kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng -
d¹ng kiÕn thøc duy nhÊt cho mét nÒn v¨n hãa hay mét x· héi nhÊt ®Þnh. §©y lμ kiÕn thøc
c¬ b¶n cho viÖc ra quyÕt ®Þnh ë møc ®Þa ph−¬ng vÒ n«ng nghiÖp, ch¨m sãc søc kháe, chÕ
biÕn thøc ¨n, gi¸o dôc, qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn, vμ c¸c ho¹t ®éng chñ yÕu cña
céng ®ång n«ng th«n. Kh¸c víi kiÕn thøc b¶n ®Þa hÖ thèng kiÕn thøc hμn l©m th−êng
®−îc x©y dùng tõ c¸c tr−êng ®¹i häc, viÖn nghiªn cøu.
Ngμy nay, kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc xem nh− lμ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò then chèt
trong viÖc sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn bÒn v÷ng vμ sù c©n b»ng trong ph¸t triÓn
(Brokensha vμ ctv., 1980; Compton, 1989; Gupta, 1992; Niamir, 1990; Warren, 1991a).
KiÕn thøc b¶n ®Þa lμ kiÕn thøc cña céng ®ång c− d©n trong mét céng ®ång nhÊt ®Þnh
ph¸t triÓn v−ît thêi gian vμ liªn tôc ph¸t triÓn (IIRR, 1999). KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc h×nh
thμnh dùa vμo kinh nghiÖm, th−êng xuyªn kiÓm nghiÖm trong qu¸ tr×nh sö dông, thÝch
hîp víi v¨n hãa vμ m«i tr−êng ®Þa ph−¬ng, n¨ng ®éng vμ biÕn ®æi. C¸c kh¸i niÖm vÒ
kiÕn thøc b¶n ®Þa (local indigenous knowledge) hμm ý kh«ng chØ lμ phÇn cøng hay ¶nh
h−ëng vμ øng dông cña kü thuËt nh− ch¨m sãc søc kháe gia sóc, mμ cßn cã phÇn mÒm,
®ã lμ c¸c hÖ thèng qu¶n lý gia sóc vμ cÊu tróc x· héi, cÊu tróc nhãm ®· t¹o nªn chóng
(Mathias-Mundy vμ McCorkle, 1992).
89
Tãm l¹i, kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ nh÷ng nhËn thøc, nh÷ng hiÓu biÕt vÒ m«i tr−êng sinh
sèng ®−îc h×nh thμnh tõ céng ®ång d©n c− ë mét n¬i c− tró nhÊt ®Þnh trong lÞch sö tån
t¹i vμ ph¸t triÓn cña céng ®ång (NguyÔn Thanh Thù, Hå §¾c Th¸i Hoμng, 2000). Theo
Dewalt (1994), hÖ thèng kiÕn thøc hiÖn hμnh cã thÓ ®−îc chia lμm 2 hÖ thèng phô: thø
nhÊt, hÖ thèng kiÕn thøc hμn l©m truyÒn thèng vμ, thø hai, hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa
truyÒn thèng.
§Æc ®iÓm cña hai hÖ thèng kiÕn thøc hiÖn hμnh ®−îc m« t¶ vμ th¶o luËn trong
B¶ng7.1. VÒ mÆt ng÷ nghÜa trong nghiªn cøu hiÖn t−îng, kiÕn thøc hμn l©m ®−îc nghiªn
cøu chÝnh thèng vÒ mÆt thêi gian cã thÓ ng¾n hoÆc dμi nh−ng dùa trªn hÖ thèng kiÕn thøc mang
tÝnh kÕ thõa, ®−îc kÕt luËn th«ng qua qu¸ tr×nh thÝ nghiÖm hoμn chØnh. HÖ thèng kiÕn thøc
b¶n ®Þa mang tÝnh tæng qu¸t, ®−îc rót ra tõ sù quan s¸t ghi nhËn, ph©n tÝch theo tÝnh tù ph¸t.
ThÝ nghiÖm phi chÝnh quy th−êng ®−îc thùc hiÖn víi thêi gian dμi. Theo tÝnh chÊt sö dông
tμi nguyªn vμ ®Çu ra cña hÖ thèng, kiÕn thøc b¶n ®Þa th−êng chó träng vμo tiÒm n¨ng ®Þa
ph−¬ng vμ s¶n xuÊt theo c«ng thøc “®Çu t− thÊp-n¨ng suÊt thÊp”.

B¶ng 7.1. §Æc ®iÓm cña hÖ thèng kiÕn thøc hiÖn hμnh

HÖ thèng kiÕn thøc hμn l©m HÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa
Ng÷ nghÜa trong nghiªn cøu hiÖn t−îng
Chuyªn dông, côc bé Tæng qu¸t, nhÊt thÓ luËn
Dùa vμo thÝ nghiÖm hoμn chØnh Dùa vμo sù quan s¸t ( vμ nh÷ng thùc
nghiÖm phi chÝnh quy)
TÝnh chÊt sö dông tμi nguyªn
Phô thuéc vμo tμi nguyªn bªn ngoμi Phô thuéc vμo tμi nguyªn ®Þa ph−¬ng
§Çu vμo cao §Çu vμo thÊp
Chuyªn s©u vμo ®Êt ®ai Qu¶ng canh ®Êt ®ai
TiÕt kiÖm lao ®éng §ßi hái lao ®éng ( th−êng lμ lao ®éng
thñ c«ng)
§Çu ra
N¨ng suÊt thÊp cho tr−êng hîp n¨ng
l−îng ®Çu vμo thÊp
N¨ng suÊt thÊp cho tr−êng hîp n¨ng
l−îng ®Çu vμo lao ®éng thÊp
Cã sù ph©n t¸ch vÒ v¨n hãa T−¬ng thÝch v¨n hãa
Môc ®Ých cho lîi nhuËn Môc tiªu tháa m·n kinh tÕ
Nguån De Walt, 1994


90
1.2. ý nghÜa cña kiÕn thøc b¶n ®Þa
KiÕn thøc b¶n ®Þa nhÊn m¹nh tÝnh tù cung, tù quyÕt víi nhiÒu lý do trong ®ã hai lý
do chÝnh ®−îc m« t¶ nh− sau:
Mét lμ con ng−êi quen thuéc víi thùc tiÔn vμ kü thuËt ®Þa ph−¬ng. Hä cã thÓ
hiÓu, n¾m v÷ng nã, duy tr× chóng dÔ h¬n viÖc häc tËp vμ thùc hμnh c¸c kiÕn thøc míi
®−îc cung cÊp bëi nh÷ng ng−êi ngoμi xa l¹ vμ xa x«i, kh«ng phï hîp víi ®iÒu kiÖn tù
nhiªn ®Þa ph−¬ng.
Hai lμ kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc h×nh thμnh trªn nguån tμi nguyªn ®Þa ph−¬ng,
ng−êi d©n cã thÓ Ýt phô thuéc vμo nguån cung cÊp tõ bªn ngoμi - cã thÕ ®¾t tiÒn vμ kh«ng
ph¶i lóc nμo còng phï hîp víi hä. Theo Mundy vμ Compton, (1992), kiÕn thøc b¶n ®Þa
th−êng cã thÓ ®−îc cung cÊp rÎ tiÒn, gi¶i quyÕt ®−îc c¸c vÊn ®Ò mang tÝnh ®Þa ph−¬ng
nh»m n©ng cao søc s¶n xuÊt vμ møc sèng.
KiÕn thøc b¶n ®Þa cã gi¸ trÞ vμ ¶nh h−ëng lín ®Õn hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn thiªn
nhiªn ®Æc biÖt lμ tμi nguyªn rõng víi c¸c céng ®ång d©n téc miÒn nói, v× vËy cã thÓ coi
nh− lμ c¬ së vμ lμ nguån tiÒm n¨ng chÝnh cña viÖc qu¶n lý bÒn v÷ng tμi nguyªn thiªn
nhiªn ®Þa ph−¬ng (Boonto, 1992). V× vËy, kiÕn thøc b¶n ®Þa ph¶i ®−îc coi lμ mét nguån
tμi nguyªn quý gi¸ vμ quan träng cña tõng ®Þa ph−¬ng vμ cña ®Êt n−íc (Hoμng Xu©n Tý,
1998).
2. C¸c lo¹i h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa
Theo IIRR(1999), kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ ph©n ra c¸c lo¹i h×nh nh− sau (h×nh 7.1):
Th«ng tin
HÖ thèng th«ng tin vÒ c©y cá, thùc vËt cã thÓ ®−îc trång trät hay canh t¸c tèt
cïng tån t¹i víi nhau trªn cïng mét diÖn tÝch canh t¸c nhÊt ®Þnh hay nh÷ng chØ sè vÒ
thùc vËt. C¸c c©u chuyÖn, th«ng ®iÖp ®−îc truyÒn l¹i b»ng c¸c vÕt ®ôc, ch¹m kh¾c hay
viÕt trªn c¸c thÎ tróc (Trung Quèc, ViÖt Nam, Th¸i Lan...), c¸c d¹ng l−u truyÒn d©n gian,
hÖ thèng trao ®æi th«ng tin truyÒn thèng.
Thùc tiÔn vμ kü thuËt
KiÕn thøc b¶n ®Þa bao gåm kü thuËt vÒ trång trät vμ ch¨n nu«i, vμ ph−¬ng ph¸p l−u
tr÷ gièng, chÕ biÕn thøc ¨n, kü n¨ng ch÷a bÖnh cho ng−êi vμ gia sóc, gia cÇm.
TÝn ng−ìng
TÝn ng−ìng cã thÓ ®ãng vai trß c¬ b¶n trong sinh kÕ, ch¨m sãc søc kháe vμ qu¶n lý
m«i tr−êng cña con ng−êi. Nh÷ng c¸nh rõng thiªng (rõng ma) ®−îc b¶o vÖ víi nh÷ng lý
do t«n gi¸o. Nh÷ng lý do nμy cã thÓ duy tr× nh÷ng l−u vùc réng lín ®Çy søc sèng. Nh÷ng
lÔ héi t«n gi¸o cã thÓ lμ c¬ héi bæ sung thùc phÈm, dinh d−ìng cho nh÷ng c− d©n ®Þa
ph−¬ng khi mμ khÈu phÇn hμng ngμycña hä lμ rÊt Ýt ái.
C«ng cô
KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc thÓ hiÖn ë nh÷ng c«ng cô lao ®éng trang bÞ cho canh t¸c
vμ thu ho¹ch mïa mμng. C«ng cô nÊu n−íng còng nh− sù thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng ®i
kÌm.
91



































H×nh 7.1 : Nh÷ng lo¹i h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa



















92
VËt liÖu
KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc thÓ hiÖn víi vËt liÖu x©y dùng, vËt liÖu lμm ®å gia dông
còng nh− tiÓu thñ c«ng nghiÖp truyÒn thèng.
Kinh nghiÖm
Kinh nghiÖm canh t¸c, sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn lμ mét hÖ thèng kiÕn thøc bÊt
thμnh v¨n ®−îc truyÒn thô tõ ®êi nμy sang ®êi kh¸c bao gåm c¶ viÖc thö nghiÖm phi
chÝnh thøc, häc hái kinh nghiÖm cña tõng nhãm ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng, ®èi víi tõng lÜnh
vùc cô thÓ liªn quan ®Õn truyÒn thèng, vμ môc ®Ých sö dông tμi nguyªn (Hoμng, 1999).
Ng−êi n«ng d©n th−êng tÝch lòy kinh nghiÖm trong qu¸ tr×nh canh t¸c, thuÇn hãa c¸c
lo¹i c©y trång vËt nu«i, giíi thiÖu c¸c nguyªn liÖu gièng míi cho hÖ thèng canh t¸c ®Æc
h÷u. NhiÒu kÕt qu¶ ch÷a bÖnh ®Æc biÖt ®−îc tÝch lòy qua kinh nghiÖm sö dông nguån
sinh vËt (®éng thùc vËt, kho¸ng s¶n) ®Þa ph−¬ng.
Tμi nguyªn sinh häc
KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua qu¸ tr×nh chän gièng vËt nu«i c©y trång.
Tμi nguyªn nh©n lùc
NhiÒu chuyªn gia cã chuyªn m«n cao nh− thÇy lang, thî rÌn ... cã thÓ coi nh− ®¹i
diÖn cña d¹ng kiÕn thøc b¶n ®Þa. Trong d¹ng nμy cã thÓ thÊy ë c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng
nh− nhãm hä téc, héi ®ång giμ lμng tr−ëng téc, c¸c nhãm tæ chia sÎ hoÆc ®æi c«ng.
Gi¸o dôc
Ph−¬ng ph¸p truyÒn thô kiÕn thøc truyÒn thèng, c¸ch truyÒn nghÒ cho c¸c thî
häc viÖc, häc hái th«ng qua sù quan s¸t vμ nh÷ng thùc nghiÖm, thùc hμnh t¹i chç.
Kh«ng ph¶i tÊt c¶ mäi ng−êi trong céng ®ång cã cïng chung vμ gièng nhau vÒ kiÕn
thøc kü thuËt b¶n ®Þa (Swift, 1979). Th«ng th−êng nh÷ng ng−êi giμ c¶ cã kiÕn thøc
phong phó h¬n ng−êi trÎ tuæi (IIRR, 1999). Tuy nhiªn trong thùc tÕ c¸c thμnh phÇn kh¸c
nhau cña x· héi cã thÓ biÕt nh÷ng tri thøc kh¸c nhau vμ ®−îc ph©n biÖt víi c¸c d¹ng,
giíi tÝnh, nghÒ nghiÖp, tuæi t¸c, tr×nh ®é v¨n hãa... Tri thøc th«ng th−êng, phæ biÕn th×
®−îc mäi giíi mäi ng−êi biÕt ®−îc vÝ dô c¸ch nÊu c¬m, hay lμm thøc ¨n th«ng th−êng
®¬n gi¶n. Tuy nhiªn ®èi víi nh÷ng tri thøc ®Æc h÷u, sù chia sÎ kiÕn thøc kh«ng ®−îc phæ
cËp mμ chØ cho mét vμi giíi hay ng−êi trong céng ®ång. VÝ dô: nh÷ng trÎ ch¨n th¶ gia
sóc th−êng cã nhiÒu kinh nghiÖm vÒ ch¨m sãc gia sóc h¬n nh÷ng trÎ kh¸c. Mét sè bμi
thuèc ch÷a bÖnh ®−îc truyÒn l¹i cho tr−ëng nam (ng−êi Kinh vμ ng−êi c¸c d©n téc thiÓu
sè Trung bé) hoÆc trong ph¹m vi nh÷ng ng−êi con g¸i trong gia ®×nh (Ng−êi Th¸i ë S¬n
La vμ NghÖ An). Vμi ngμnh nghÒ truyÒn thèng ®−îc truyÒn l¹i chÆt chÏ h¬n n÷a chØ
dμnh cho mét sè rÊt Ýt ng−êi nh»m duy tr× nghÒ nghiÖp vμ bÝ mËt nghÒ nghiÖp.
C¸c d¹ng tri thøc cã quan hÖ ®Õn tuæi t¸c, giíi tÝnh, tr×nh ®é v¨n hãa, ph©n bè lao
®éng trong gia ®×nh hay trong céng ®ång, nghÒ nghiÖp, m«i tr−êng, ®Þa vÞ x· héi, kinh
nghiÖm, lÞch sö... (IIRR, 1999; Swift, 1979). Ph©n bè tri thøc b¶n ®Þa theo c¸c kiÓu trªn
®ãng vai trß quan träng trong viÖc ph¸t triÓn c«ng viÖc víi tèi −u hãa trong kÕt qu¶ vμ
hiÖu suÊt c«ng viÖc.
Cã thÓ thÊy 5 d¹ng ng−êi ®ãng vai trß truyÒn th«ng vμ l−u tr÷ tri thøc trong céng
®ång (Mundy vμ Compton, 1992), ®−îc thèng kª sau:
• C¸c chuyªn gia ®Þa ph−¬ng (Indigenous experts)
93
C¸c chuyªn gia ®Þa ph−¬ng hay theo c¸ch gäi cña McCorkle vμ ctv (1988) lμ nh÷ng
nhμ th«ng th¸i ®Þa ph−¬ng cã tÇm hiÓu biÕt réng r·i, th−êng ®−îc thØnh cÇu ý kiÕn bëi
céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng, c¶ 2 giíi ®Òu cã thÓ cã nh÷ng ®¹i diÖn nμy trong kÕt qu¶
®iÒu tra cña Norem vμ ctv (1988).
• C¸c nhμ chuyªn nghiÖp ®Þa ph−¬ng (Indigenous professionals)
Lμ mét d¹ng ®Æc biÖt cña c¸c chuyªn gia ®Þa ph−¬ng, nh÷ng ng−êi nμy cã kiÕn thøc
kh«ng réng r·i vμ th«ng th¸i trong céng ®ång nh−ng nh÷ng g× hä biÕt lμ nhãm kiÕn thøc
®−îc gi÷ bÝ mËt víi nh÷ng ng−êi kh¸c trong céng ®ång nh− lμ thÇy lang, thÇy phï thñy,
thî rÌn, thî s¬n trμng.
• Nhμ c¶i c¸ch (Innovator)
Lμ ng−êi hiÓu biÕt thuéc nhãm nμy cã thÓ ph¸t triÓn ý t−ëng bëi chÝnh hä, hoÆc giíi
thiÖu ý t−ëng ®· ®−îc quan s¸t s©u s¾c cho céng ®ång thö nghiÖm, hä còng cã thÓ lμ
ng−êi giíi thiÖu ý t−ëng ngo¹i lai vμo céng ®ång.
• Ng−êi trung gian (Intermediary)
Lμ nhãm ng−êi chuyÓn giao th«ng tin tõ n¬i nμy ®Õn n¬i kh¸c vμ giíi thiÖu ý t−ëng
thö nghiÖm cho céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng, nhãm th«ng tin nμy cã thÓ trë thμnh tri
thøc b¶n ®Þa theo sù thö nghiÖm vμ ®iÒu chØnh theo ®iÒu kiÖn ®Þa ph−¬ng.
• Ng−êi dÔ tiÕp nhËn (Recipient-disseminator)
Lμ nh÷ng ng−êi dÔ tiÕp nhËn nhãm tri thøc ngo¹i lai hoÆc tù nghiªn cøu thö nghiÖm
nh»m t¹o nhãm tri thøc b¶n ®Þa theo thêi gian.
3. C¸c ®Æc tr−ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa
KiÕn thøc b¶n ®Þa cã nh÷ng ®Æc tr−ng sau:
• KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc h×nh thμnh vμ biÕn ®æi liªn tôc qua c¸c thÕ hÖ trong mét céng
®ång ®Þa ph−¬ng nhÊt ®Þnh
• KiÕn thøc b¶n ®Þa cã kh¶ n¨ng thÝch øng cao víi m«i tr−êng riªng cña tõng ®Þa
ph−¬ng, n¬i ®· h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn tri thøc ®ã.
• KiÕn thøc b¶n ®Þa rÊt ®¬n gi¶n, chi phÝ thÊp vμ bÒn v÷ng ®èi víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn
®Þa ph−¬ng (Wongsamun, 1992; Hoμng Xu©n Tý, 1998b)
• KiÕn thøc b¶n ®Þa do toμn thÓ céng ®ång trùc tiÕp s¸ng t¹o ra qua lao ®éng trùc tiÕp
• KiÕn thøc b¶n ®Þa kh«ng ®−îc ghi chÐp b»ng v¨n b¶n cô thÓ (Mundy vμ Compton,
1992) mμ ®−îc l−u gi÷ b»ng trÝ nhí vμ l−u truyÒn tõ thÕ hÖ nμy sang thÕ hÖ kh¸c
b»ng truyÒn miÖng, th¬ ca, hß vÌ, tÕ lÔ vμ nhiÒu tËp tôc kh¸c nhau (th«ng qua c¸c
h×nh thøc v¨n hãa ®Æc tr−ng mang tÝnh ®Þa ph−¬ng).
• KiÕn thøc b¶n ®Þa lu«n g¾n liÒn vμ hßa hîp víi nÒn v¨n hãa, tËp tôc ®Þa ph−¬ng
• KiÕn thøc b¶n ®Þa cã gi¸ trÞ cao trong viÖc x©y dùng c¸c m« h×nh ph¸t triÓn n«ng
th«n bÒn v÷ng.
• TÝnh ®a d¹ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa rÊt cao
• C¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa kh«ng ®ång nhÊt vμ rÊt ®a d¹ng
94
Theo Boonto (1992), tri thøc b¶n ®Þa cña ng−êi d©n téc Karen vïng Tam gi¸c vμng
trong b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn cã 3 ®Æc tr−ng lμ ¶nh h−ëng cña c¸c tæ chøc x· héi
qu¶n lý céng ®ång; luËt tôc vμ c¸c quy −íc sö dông ®Êt; kü thuËt sö dông vμ b¶o vÖ tμi
nguyªn cña ®Þa ph−¬ng.
4. Vai trß kiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn
D©n sè thÕ giíi ngμy cμng t¨ng nhanh, nhu cÇu cña con ng−êi còng t¨ng lªn m¹nh
mÏ theo tèc ®é t¨ng nhanh cña khoa häc kü thuËt. Ng−êi ta ë kh¾p n¬i ®· vμ ®ang khai
th¸c tμi nguyªn thiªn nhiªn mét c¸ch qu¸ møc vμ nhiÒu vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng ®ang ®−îc
®Æt ra ë c¶ c¸c n−íc ph¸t triÓn, ®ang ph¸t triÓn vμ c¸c n−íc nghÌo. N¹n suy tho¸i m«i
tr−êng nghiªm träng ®· buéc con ng−êi nh×n nhËn l¹i vÊn ®Ò ph¸t triÓn bÒn v÷ng, vμ b¶o
vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn.
Theo Atteh (1992), kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ ch×a khãa cho sù ph¸t triÓn ë cÊp ®Þa
ph−¬ng (Hoμng Xu©n Tý, 1998a). HiÖn nay trªn thÕ giíi cã kho¶ng 124 n−íc ho¹t ®éng
trong lÜnh vùc nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa nh»m t¨ng tÝnh hiÖu qu¶ trong ph¸t triÓn
n«ng th«n vμ qu¶n lý bÒn v÷ng tμi nguyªn thiªn nhiªn. C¸ biÖt, nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi
chó träng khai th¸c d¹ng tμi nguyªn nμy cho c¸c môc ®Ých th−¬ng m¹i cã gi¸ trÞ cao vÝ
dô trong lÜnh vùc d−îc häc vμ mü phÈm. Ngoμi ra, ë rÊt nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi kÓ c¶ c¸c
n−íc ph¸t triÓn vμ ®ang ph¸t triÓn, kiÕn thøc b¶n ®Þa ®ang ®−îc nghiªn cøu hç trî cho
c¸c nghiªn cøu khoa häc, lμm t¨ng nguån t− liÖu c¬ së vÒ m«i tr−êng, ®−îc sö dông ®Ó
®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña quy tr×nh ph¸t triÓn, ®−îc sö dông nh− mét c«ng cô ®Ó lùa chän,
quyÕt ®Þnh. V× vËy, nªn ph¸t triÓn nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa nh»m thu thËp, l−u tr÷,
n©ng cao sù hiÓu biÕt c¸c tiÕn tr×nh ph¸t triÓn, øng dông vμ ®iÒu chØnh kü thuËt cña c¸c
céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng (Wongsamun, 1992)
ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn, kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc sö dông th−êng xuyªn vμ
th−êng gÆp trong kü thuËt b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn. Nghiªn cøu cña Boonto (1992)
cho thÊy, hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn cña ng−êi d©n téc Karen ®· vμ ®ang
t¸c ®éng rÊt lín vμo m«i tr−êng th«ng qua canh t¸c n−¬ng rÉy. Tuy nhiªn kü thuËt canh
t¸c n−¬ng rÉy cña d©n téc nμy cho phÐp hä b¶o vÖ vμ sö dông tμi nguyªn, m«i tr−êng
bÒn v÷ng vμ æn ®Þnh theo thêi gian. Hai lý do cña kü thuËt b¶o vÖ hÖ thèng canh t¸c
n−¬ng rÉy: 1) ng¨n chÆn sù tho¸i hãa ®Êt canh t¸c, b¶o vÖ rõng vμ 2) xóc tiÕn t¸i sinh tù
nhiªn trong qu¸ tr×nh bá hãa ®Êt canh t¸c. B¶o vÖ sù t¸c ®éng vμo diÖn tÝch rõng vμ tμi
nguyªn rõng b»ng c¸ch i) bè trÝ c¸c ®−êng ranh c¶n löa nh»m ng¨n chÆn ch¸y lan khi
®èt n−¬ng rÉy; ii) tr¸nh t¸c ®éng vμo rõng vμ th¶m thùc vËt ë ®Ønh ®åi, nói n¬i cã bè trÝ
®Êt canh t¸c ë s−ên ®åi; iii) canh t¸c víi luÇn kú 1 n¨m trång trät vμ 7 n¨m bá hãa; iv)
kh«ng ®μo vμ c¾t bá hÖ thèng rÔ c©y khi vÖ sinh n−¬ng rÉy, c¸c gèc c©y ®−îc gi÷ l¹i víi
chiÒu cao kho¶ng 0,4m cã lîi cho t¸i sinh chåi trong vßng 6 th¸ng tíi.
Ng−êi K’tu th−êng sö dông c¸c kh¸i niÖm ®¬n gi¶n ®Ó ph©n lo¹i ®Êt vμ nhiÒu
kinh nghiÖm canh t¸c ®−îc ph¸t triÓn theo c¸c ph©n lo¹i ®Êt nμy ®· mang l¹i hiÖu qu¶ râ
rÖt cho vïng cã chÕ ®é m−a muén, c−êng ®é cao vμ tËp trung (Hoμng Xu©n Tý, 1998b).
Tuy nhiªn, ng−êi Th¸i ë S¬n La ph©n lo¹i ®Êt theo môc ®Ých sö dông vμ hÖ thèng ph©n
lo¹i ®Êt canh t¸c theo ®Þa h×nh chung, theo mμu, b»ng dao, b»ng vÞ gi¸c vμ c©y chØ thÞ
nh»m x¸c ®Þnh c¬ cÊu c©y trång thÝch hîp cho tõng lo¹i ®Êt ®ai (Hoμng H÷u B×nh,
Hoμng Xu©n Tý, 1998). ViÖc ph©n lo¹i ®Êt canh t¸c gãp phÇn quan träng trong viÖc sö
dông ®Êt ®ai, n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn.
95
C¸c dù ¸n qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn cÇn ph¸t triÓn trªn hÖ thèng kiÕn thøc
b¶n ®Þa cã s½n (Boonto, 1992), ph©n tÝch vμ ph¸t triÓn trªn c¬ së thùc thi dù ¸n cã sù
tham gia cña céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng. Th«ng th−êng, c¸c dù ¸n ph¸t triÓn b¾t ®Çu
víi viÖc ph¸t hiÖn vÊn ®Ò sau ®ã th¶o luËn t×m h−íng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. VÝ dô, nÕu t×nh
tr¹ng xãi mßn ®Êt lμ vÊn ®Ò cÇn quan t©m.
KiÕn thøc b¶n ®Þa d−íi gãc ®é tri thøc kü thuËt b¶n ®Þa ®ãng vai trß quan träng
trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n vμ b¶o vÖ tμi nguyªn m«i tr−êng. T¹i Th¸i Lan, chØ
vμi nghiªn cøu vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc tæ chøc vμo n¨m 1987 t¹i miÒn §«ng B¾c
ng−êi ta ®· t×m thÊy 993 tri thøc kü thuËt b¶n ®Þa ®−îc sö dông th−êng xuyªn bëi ng−êi
d©n ®Þa ph−¬ng (Wongsamun, 1992).
KÕt qu¶ ®iÒu tra ®−îc tæ chøc t¹i th«n Phó MËu tØnh Thõa Thiªn HuÕ, gÇn 200 kiÕn
thøc b¶n ®Þa, kiÕn thøc d©n gian ®−îc thu thËp vÒ c¸c lÜnh vùc kü thuËt canh t¸c, sö dông
bÒn v÷ng tμi nguyªn rõng. C¸c nhãm tri thøc b¶n ®Þa th−êng kh¸ ®¬n gi¶n, dÔ dμng sö
dông ®èi víi tõng nhãm d©n téc, ®é tuæi vμ ngμnh nghÒ nªn th−êng cã hiÖu qu¶ cao.
Tuy nhiªn, kh«ng ph¶i tÊt c¶ kiÕn thøc b¶n ®Þa còng cã gi¸ trÞ thùc tiÓn, ®Ó ¸p dông
®−îc hay phèi hîp ®−îc víi kiÕn thøc hμn l©m vμ c¸c lo¹i kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng kh¸c
còng cÇn ph¶i ®−îc c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng sμn läc trùc tiÕp, c¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa cã
gi¸ trÞ vμ cã liªn quan ®Õn c¸c vÊn ®Ò ®ang tån t¹i qua tiÕp cËn sμn läc 4 b−íc ®Ô khuyÕn
c¸o ¸p dông trong nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn (h×nh 7..2)












96
NhËn ®Þnh vÊn ®Ò






B−í
c 1
KTBD cã liªn quan ®Õn
vÊn ®Ò ®ang tån t¹i
kh«ng?

Kh«ng
KiÕm tra tÝnh
thÝch hîp cña kiÕn
thøc ngo¹I lai





B−í
c 2
KTBD cã ¶nh h−ëng vμ cã
bÕn v÷ng hay kh«ng?



KhuyÕn c¸o
KTBD

Kh«ng



B−í
c 3
KTBD cã thÓ c¶I thiÖn
®−îc hay kh«ng?

Kh«ng
KiÓm tra tÝnh
thÝch hîp cña kiÕn
thøc ngo¹I lai





B−í
c 4
Áp dông vμ khuyÕn khÝch
sö dông KTBD


H×nh 9.2: C¸c b−íc sμn läc, c¶i thiÖn kiÕn thøc b¶n ®Þa ®Ô khuyÕn khÝch ¸p dông
Nguån: IIRR, 1999.









97

Tμi liÖu tham kh¶o
1. Bates, 1. 1988. (ed). Toward a Political Economy of Development: A Rational
Choice Perspective. Berkeley: University of California Press.
2. Black, J. 1993. Development Jujitsu: Looking on the Bright Side. Studies in
Comparative International Development 28(1):71-79.
3. Boonto, S. 1992. Karen's Indigenous Knowledge Forest Management and
Sustainable Development in Upland of Northern Thailand. Indigenous Knowledge
and Sustainable Development. 1993. 25 selected papers presented at the International
symposium held at the International Institute of Rural Reconstruction September 20-
26, 1992. Regional Program for the Promotion Knowledge in Asia. IIRR.
Philipllines.
4. Brokensha, D., D. Warren, O. Werner (eds). 1980. Indigenous Knowledge Systems
ND Development. Lanham: University Press of America.
5. Compton, J. 1989. The Integration of Rerearch and Extension, tr. 113-136 trong J.L.
Compton (ed.) The Transformation of International Agricultural Research and
Development. Boulder: Lynne Rienner.
6. DeWalt, B.R. 1994. Using Indigenous Knowledge to Improve Agriculture and
Natural Resource Management. Human Organization. Vol.53. No. 2.
7. Flavier, J.M. vμ ctv. (1995). The Regional Program for the Promotion of Indigenous
Knowledge in Asia", pp. 479-487 in Warren, D.M., L.J. Slikkerveer and D.
Brokensha (eds). The Cultural Dimension of Development: Indigenous Knowledge
Systems. Intermediate Technology Publications. London.
8. upta, A. 1992. Building upon People's Ecological Knowledge: Framework for
Studying Culturally Embedded CPR Institutions. Ahmedabad: Indian Institute of
Management, Centre for Management in Agriculture.
9. IIRR. 1999. Recording and Using Indigenous Knowledge: A Manual. International
Institute of Rural Reconstruction, Silang, Cavite, Philippines. Hoang, H.D.T. 1999.
Food and Income Generating Capacity of the Homegarden Systems in the Upland
Area of the North Central Coast of Vietnam. MSc. Thesis. Chiang Mai University.
Thailand. 125p.
10. Hoμng H÷u B×nh, Hoμng Xu©n Tý. 1998. C¸ch ph©n lo¹i ruéng n−¬ng truyÒn thèng
cña ®ång bμo d©n téc Th¸i ë S¬n La. KiÕn Thøc B¶n §Þa Cña §ång Bμo Vïng Cao
Trong N«ng NghiÖp vμ Qu¶n Lý Tμi Nguyªn Thiªn Nhiªn. NXB N«ng nghiÖp. Hμ
néi.
98
11. Hoμng Xu©n Tý. 1998a. C¸c kh¸i niÖm vμ vai trß cña tri thøc b¶n ®Þa. Tr 11-52.).
KiÕn thøc b¶n ®Þa cña ®ång bμo vïng cao trong n«ng nghiÖp vμ qu¶n lý tμi nguyªn
thiªn nhiªn. NXB N«ng nghiÖp. Hμ néi.
12. Hoμng Xu©n Tý. 1998b. Ph©n Lo¹i §Êt Cña Ng−êi K'tu. Tr 105-110.. KiÕn Thøc B¶n
§Þa Cña §ång Bμo Vïng Cao Trong N«ng NghiÖp vμ Qu¶n Lý Tμi Nguyªn Thiªn
Nhiªn. NXB N«ng nghiÖp. Hμ néi.
13. Hobart, M. (ed.). 1993. An Anthropological Critique of Development: The Growth
of Ignorance. Routledge. London.
14. Langill, S vμ S. Landon. 1998. Indigenous Knnowledge, Readings and Resources for
Community-Base Natural Resource Management Researchers V4. IDRC. Ottawa.
15. Mathias-Mundy, E. vμ C. M. McCorkle. 1992. Ethnoveterinary Research: Lesson for
Development. Trong Indigenous Knowledge and Sustainable Development. 1993. 25
selected papers presented at the International symposium held at the International
Institute of Rural Reconstruction September 20-26, 1992. Regional Program for the
Promotion Knowledge in Asia. IIRR. Philipllines.
16. McCorkle, C. M., R. H. Brandstetter vμ G. D. McClure. 1998. A Case Study on
Farmer Innovations and Communication in Niger. Communication for Technology
Tranfer in Agriculture Project (AID/S&T 936-5826), Academy for Educational
Development, Washington, DC.
17. Mundy, P. vμ J. L. Compton. 1992. Indigenous Communication and Indigenous
Knowledge: Concepts and Interfaces. Trong Indigenous Knowledge and Sustainable
Development. 1993. 25 selected papers presented at the International symposium
held at the International Institute of Rural Reconstruction September 20-26, 1992.
Regional Program for the Promotion Knowledge in Asia. IIRR. Philipllines.
18. Niamir, M. 1990. Herder' Decision-marking in Natural Resource Management in
Arid and Semi-arid Africa. Community Forestry Note 4. Rome: FAO.
19. NguyÔn Thanh Thù, Hå §¾c Th¸i Hoμng. 2000. Mét vμi suy nghÜ vÒ viÖc gi¶ng d¹y
tri thøc b¶n ®Þa cho sinh viªn L©m NghiÖp. Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc. 7:45-46.
20. Norem, R. H., R. Yoder, vμ Y. Martin. 1988. Indigenous Agricultural Knowledge
and Gender Issue in Third World Agricultural Development. Paper prepared for the
Joint Meeting of the Society of Social Studies of Science and the European
Association of Science and Technology.
21. Swift, J. 1979. Notes on Traditional Knowledge, Modern Knowledge and Rural
Development. IDS Bulletin 10(2): 41-43.
22. Warren, D. M. 1991a. Using Indigenous Knowledge in Agricultural Development.
World Bank Discussion Paper No.127. Washington, D.C.
23. Warren, D. M. 1991b. The Role of Indigenous Knowledge in Facilitating the
Agricultural Extension Process. Paper presented at International Workshop on
99
Agricultural Knowledge Systems and the Role of Extension. Bad Boll, Germany,
May 21-24, 1991.
24. Warren, D. M., L. J. Slikkerveer, S. Titilola (eds). 1991. Indigenous Knowledge
Systems: Implications for Agriculture and Interational Developpment. Studies in
Technology and Social Change No. 11. Ames: Iowa State University, Technology
and Social Change Program.
25. Watts, M. 1993. Developppment I: Power, Knowledge and Discursive Practice,
Progress in Human Geography 17(2)257-272.
26. Wongsamun, C. 1992. Indigenous Agricultural Technology: A Case Study in
Northeast Thailand. Trong Indigenous Knowledge and Sustainable Development.
1993. 25 selected papers presented at the International symposium held at the
International Institute of Rural Reconstruction September 20-26, 1992. Regional
Program for the Promotion Knowledge in Asia. IIRR. Philipllines.

VËt liÖu gi¶ng d¹y
1. Ph−¬ng ph¸p/c«ng cô nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa
2. C©u hái th¶o luËn vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa






100
Bμi 8. Giíi trong c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• Tr×nh bμy ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ giíi vμ giíi tÝnh.
• X¸c ®Þnh ®−îc sù kh¸c nhau vÒ vai trß, nhu cÇu gi÷a nam vμ n÷.
• Thùc hiÖn ®−îc nh÷ng b−íc ph©n tÝch giíi c¬ b¶n trong mét sè ho¹t ®éng l©m
nghiÖp x· héi.
KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p Tμi liÖu/
VËt liÖu
Thêi gian
1 Kh¸i niÖm giíi vμ giíi tÝnh

Tr×nh bμy
VÊn ®¸p/ Th¶o luËn
B¶ng ®en, GiÊy Ao
Tμi liÖu ph¸t tay
30 phót
2 Vai trß giíi trong LNXH Tr×nh bμy
Th¶o luËn
B¶ng ®en
Tμi liÖu ph¸t tay
30 phót
3 C¸c nhu cÇu giíi, b×nh ®¼ng
giíi, hßa nhËp giíi
Tr×nh bμy

B¶ng ®en, giÊy Ao
Tμi liÖu ph¸t tay
60 phót
4 Giíi thiÖu vÒ néi dung vμ
ph−¬ng ph¸p, c«ng cô ph©n tÝch
giíi c¸c ho¹t ®éng LNXH
Tr×nh bμy
Th¶o luËn nhãm
Bμi tËp t×nh huèng 90 phót
101
1. Nh÷ng kh¸i niÖm c¬ b¶n vÒ giíi
1.1 Giíi vμ giíi tÝnh
+ §Þnh nghÜa
Giíi: lμ c¸c quan niÖm, hμnh vi, c¸c mèi quan hÖ vμ t−¬ng quan vÒ ®Þa vÞ x· héi cña
phô n÷ vμ nam giíi trong mét bèi c¶nh x· héi cô thÓ. Nãi c¸ch kh¸c, nãi ®Õn giíi lμ nãi
®Õn sù kh¸c biÖt gi÷a phô n÷ vμ nam giíi tõ gi¸c ®é x· héi.
Giíi tÝnh: chØ sù kh¸c biÖt gi÷a phô n÷ vμ nam giíi tõ gi¸c ®é sinh häc (cÊu t¹o
hoãc m«n, nhiÔm s¾c thÓ, c¸c bé phËn sinh dôc v.v.). Sù kh¸c biÖt nμy liªn quan chñ yÕu
tíi qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt nßi gièng, cô thÓ lμ phô n÷ cã thÓ mang thai, cßn nam giíi lμ
mét trong c¸c yÕu tè kh«ng thÓ thiÕu ®−îc trong qu¸ tr×nh thô thai.
Khi nãi ®Õn nh÷ng ®Æc ®iÓm cña phô n÷ vμ nam giíi chóng ta th−êng thÊy sù kh¸c
nhau nh− sau:
• Phô n÷: dÞu dμng, kiªn nhÉn, mang thai sinh con, hay lμm c¸c viÖc th− ký, ®¸nh m¸y,
thõa hμnh, viÖc nhμ n«ng nh− gieo m¹, cÊy lóa, lμm cá, lÊy cñi.
• Nam giíi: m¹nh mÏ, quyÕt ®o¸n, hay r−îu bia, hay lμm c¸c viÖc qu¶n lý, l·nh ®¹o, ra
quyÕt ®Þnh, viÖc nhμ n«ng nh− cμy, bõa, chÆt gç.
Trong c¸c ®Æc ®iÓm cña phô n÷ vμ nam giíi ®· nªu trªn chØ riªng ®Æc ®iÓm mang
thai vμ sinh con lμ ®Æc thï vÒ mÆt sinh lý häc cña phô n÷ kh«ng thÓ ®æi chç cho nam
giíi ®−îc. Cßn l¹i c¸c ®Æc ®iÓm kh¸c cña phô n÷ vμ nam giíi ®Òu cã thÓ ®æi chç cho
nhau ®−îc. Nh÷ng ®Æc ®iÓm nμy lμ quan niÖm, suy nghÜ nãi chung cña x· héi vÒ mçi
giíi vμ lu«n thay ®æi tïy thuéc vμo tõng chç, tõng n¬i.
Sù kh¸c biÖt vÒ mÆt sinh lý häc cña phô n÷ vμ nam giíi (nh− phô n÷ mang thai, sinh
con, cho con bó; nam giíi mang tinh trïng) gäi lμ sù kh¸c biÖt vÒ giíi tÝnh vμ ®−îc thÓ
hiÖn b»ng thuËt ng÷ giíi tÝnh (®μn «ng vμ ®μn bμ), cßn sù kh¸c biÖt gi÷a nam vμ n÷ nh−
nam giíi m¹nh mÏ, quyÕt ®o¸n; phô n÷ kiªn tr× v.v. vÒ thùc chÊt lμ do quan niÖm x· héi
vÒ phô n÷ vμ nam giíi gäi lμ sù kh¸c biÖt giíi vμ ®−îc thÓ hiÖn b»ng thuËt ng÷ giíi (giíi
nam vμ giíi n÷).
Giíi lμ mét trong nh÷ng ®Æc ®iÓm x· héi quan träng - cïng víi d©n téc, chñng téc,
®¼ng cÊp, tÇng líp, tuæi vμ nghÒ nghiÖp. yÕu tè giíi lμ s¶n phÈm cña x· héi hãa. VÊn ®Ò
giíi thÓ hiÖn trong rÊt nhiÒu lÜnh vùc cña cuéc sèng, nã xuyªn suèt trong c¸c vÊn ®Ò.
Trong tÇng líp hay d©n téc phô n÷ vμ nam giíi cã vai trß, tr¸ch nhiÖm, nguån lùc, nh÷ng
h¹n chÕ vμ nh÷ng c¬ héi kh¸c nhau. Bëi vËy chóng ta cÇn th«ng tin ®Çy ®ñ, chi tiÕt,
chÝnh x¸c vÒ giíi, vÒ ho¹t ®éng l©m nghiÖp cña phô n÷ vμ nam giíi. KhÝa c¹nh vÒ giíi lμ
mét phÇn quan träng trong mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi vμ m«i tr−êng.
+ Nh÷ng ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña giíi vμ giíi tÝnh
Chóng ta cã thÓ xem xÐt ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña giíi vμ giíi tÝnh qua b¶ng 8.1



102
B¶ng 8.1:Ph©n biÖt giíi vμ giíi tÝnh

Giíi

Giíi tÝnh
- §Æc tr−ng x· héi
- Do d¹y vμ häc mμ cã
- §a d¹ng
Cã thÓ thay ®æi
VÝ dô:
- Phô n÷ cã thÓ trë thμnh Thø tr−ëng
- C¶ phô n÷ vμ nam giíi cã thÓ ch¨m
sãc con c¸i
- §Æc tr−ng sinh häc
- BÈm sinh
- §ång nhÊt
Kh«ng thÓ thay ®æi
VÝ dô:
- ChØ cã phô n÷ míi cã thÓ sinh con
- Nam giíi th−êng cao h¬n phô n÷

§iÒu quan träng cÇn nhÊn m¹nh ë ®©y lμ kh¸i niÖm giíi vμ giíi tÝnh cho biÕt ®iÓm
kh¸c biÖt quan träng nhÊt gi÷a giíi vμ giíi tÝnh lμ giíi tÝnh th× kh«ng thÓ thay ®æi ®−îc
nh−ng giíi hoμn toμn cã thÓ thay ®æi ®−îc, mÆc dï sù thay ®æi x¶y ra tõ tõ, theo thêi
gian, theo ®Þa ®iÓm vμ ®èi víi mçi nÒn v¨n hãa. Quan träng lμ chóng ta cã muèn vμ cã
quyÕt t©m thay ®æi nã hay kh«ng. Thay ®æi ®óng ®¾n, tÝch cùc quan niÖm vÒ mçi giíi,
hμnh vi cña c¸c giíi sÏ t¹o sù b×nh ®¼ng cho c¶ hai giíi tham gia tÝch cùc, ®ãng gãp ®Çy
®ñ vμo c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn lμm ®Êt n−íc phån thÞnh h¬n, x· héi sÏ c«ng b»ng vμ
v¨n minh h¬n.
1.2 Vai trß cña giíi
Moser (1993) ®· chia ra ba vai trß cña giíi, ®ã lμ vai trß s¶n xuÊt, vai trß t¸i s¶n
xuÊt vμ vai trß céng ®ång.
1.2.1 Vai trß s¶n xuÊt
Vai trß s¶n xuÊt bao gåm nh÷ng c«ng viÖc do c¶ phô n÷ vμ nam giíi lμm nh»m t¹o
ra thu nhËp b»ng tiÒn hoÆc b»ng hiÖn vËt. Chóng bao gåm c¶ s¶n xuÊt hμng ho¸ (s¶n
phÈm vËt chÊt, tinh thÇn hoÆc c¸c dÞch vô ®Ó trao ®æi mua b¸n v.v..) cã gi¸ trÞ trao ®æi vμ
c¶ s¶n xuÊt t¹o ra c¸c vËt dông (c¸c ph−¬ng tiÖn sinh sèng hoÆc c¸c s¶n phÈm ®Ó tù tiªu
dïng trong gia ®×nh v.v.) kh«ng nh÷ng cã gi¸ trÞ sö dông mμ cßn cã kh¶ n¨ng trao ®æi
tiÒm tμng.
Vai trß s¶n xuÊt cña phô n÷ ë n«ng th«n vïng T©y B¾c - ViÖt Nam bao gåm c¸c
c«ng viÖc cÊy, lμm cá, gÆt, ch¨m sãc, ch¨n nu«i, trång rau, lÊy cñi, thªu, ren, dÖt v.v..,
cßn nam giíi vai trß s¶n xuÊt th−êng thÓ hiÖn ë c¸c c«ng viÖc nh−: cÇy, bõa, vËn chuyÓn
s¶n phÈm, trång vμ b¶o vÖ c©y, khai th¸c gç, lμm méc, x©y dùng nhμ cöa v.v..
1.2.2 Vai trß t¸i s¶n xuÊt
Vai trß t¸i s¶n xuÊt bao gåm nh÷ng ho¹t ®éng t¹o ra nßi gièng, duy tr× vμ t¸i t¹o søc
lao ®éng. Vai trß ®ã kh«ng chØ bao gåm sù t¸i s¶n xuÊt sinh häc (sinh con) mμ cßn c¶
viÖc ch¨m lo, duy tr× vμ ph¸t triÓn lùc l−îng lao ®éng cho thùc t¹i vμ cho t−¬ng lai nh−
nu«i d¹y con, nu«i d−ìng vμ ch¨m sãc c¸c thμnh viªn kh¸c trong gia ®×nh vμ c¸c c«ng
viÖc néi trî. §©y lμ nh÷ng c«ng viÖc thiÕt yÕu ®Ó duy tr× cuéc sèng tån t¹i cña con ng−êi
song trªn thùc tÕ lo¹i c«ng viÖc nμy rÊt Ýt khi ®−îc coi lμ c«ng viÖc ‘thùc sù’. ë c¸c n−íc
®ang ph¸t triÓn c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt: ch¨m sãc, nu«i d¹y con trong gia ®×nh vμ c«ng
103
viÖc néi trî th−êng do phô n÷ ®¶m nhiÖm, c¸c em bÐ g¸i th−êng gióp ®ì mÑ trong nh÷ng
c«ng viÖc nμy.
1.2.3 Vai trß céng ®ång
Vai trß céng ®ång bao gåm c¸c ho¹t ®éng do phô n÷ vμ nam giíi thùc hiÖn ë cÊp
céng ®ång, c¸c tæ chøc trong céng ®ång nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña céng ®ång vμ x· héi
nh− c¸c c¬ së h¹ tÇng kinh tÕ, x· héi, b¶o tån c¸c nguån nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn
cña céng ®ång.
Vai trß céng ®ång cã thÓ chia lμm 2 lo¹i: vai trß tham gia céng ®ång vμ vai trß l·nh
®¹o céng ®ång.
+ Vai trß tham gia céng ®ång
Vai trß tham gia céng ®ång bao gåm c¸c ho¹t ®éng chñ yÕu do phô n÷ thùc hiÖn ë
cÊp céng ®ång: lμng, b¶n, khèi phè nh− lμ sù më réng vai trß t¸i s¶n xuÊt cña m×nh. §ã
lμ c¸c ho¹t ®éng nh»m duy tr×, b¶o vÖ c¸c nguån lùc khan hiÕm ®−îc sö dông chung ë
céng ®ång nh− n−íc sinh ho¹t, ch¨m sãc søc khoÎ vμ gi¸o dôc, gi÷ g×n m«i tr−êng nh−
quÐt, dän ®−êng lμng, ngâ xãm, héi hÌ, ma chay, c−íi xin hoÆc c¶i thiÖn ®êi sèng sinh
ho¹t cña céng ®ång nh− gi÷ g×n trËt tù vÖ sinh, lμm ®Ñp c¸c c«ng tr×nh c«ng céng. §©y
th−êng lμ nh÷ng c«ng viÖc tù nguyÖn, kh«ng ®−îc tr¶ c«ng vμ th−êng lμm vμo thêi gian
rçi.
+ Vai trß l·nh ®¹o céng ®ång
Vai trß l·nh ®¹o céng ®ång bao gåm c¸c ho¹t ®éng ë cÊp céng ®ång th−êng trong
thÓ chÕ, cÊp ®é chÝnh trÞ cña quèc gia. Nh÷ng c«ng viÖc nμy th−êng do nam giíi thùc
hiÖn vμ th−êng ®−îc tr¶ c«ng trùc tiÕp b»ng tiÒn hoÆc gi¸n tiÕp b»ng t¨ng thªm vÞ thÕ vμ
quyÒn lùc. Trong c¸c tæ chøc chÝnh quyÒn vμ ®oμn thÓ cÊp céng ®ång cã c¶ phô n÷ vμ
nam giíi tham gia, tuy nhiªn sè l−îng phô n÷ th−êng Ýt h¬n nam giíi.
1.2.4 VÊn ®Ò bÊt b×nh ®¼ng giíi
Cho ®Õn nay ë hÇu hÕt mäi n¬i cßn tån t¹i bÊt b×nh ®¼ng giíi thÓ hiÖn qua ph©n
c«ng lao ®éng, quyÒn quyÕt ®Þnh vμ h−ëng lîi thμnh qu¶ lao ®éng cña nam giíi vμ n÷
giíi vμ nh÷ng quan niÖm, th¸i ®é vμ sù ®¸nh gi¸ cña x· héi ®èi víi c«ng viÖc mμ mçi
giíi thùc hiÖn. Chóng ta thö xem xÐt viÖc sö dông thêi gian vμ ph©n c«ng lao ®éng trong
gia ®×nh gi÷a vî vμ chång cña d©n téc Th¸i vμ d©n téc Hmong ë huyÖn Yªn ch©u, tØnh
S¬n La.
Nh÷ng vÝ dô trong c¸c hép d−íi ®©y vÒ viÖc sö dông thêi gian vμ ph©n c«ng lao
®éng gi÷a nam vμ n÷ t−¬ng ®èi phæ biÕn ë c¸c d©n téc nμy. Tuy nhiªn cã nhiÒu gia ®×nh
th× viÖc sö dông thêi gian vμ ph©n c«ng lao ®éng gi÷a phô n÷ vμ nam giíi kh¸c víi b¶ng
sö dông vμ ph©n c«ng lao ®éng d−íi d©y, thËm chÝ cã gia ®×nh chång ®i v¾ng hoÆc hay
tham gia c«ng t¸c x· héi ng−êi vî ph¶i ®¶m nhiÖm gÇn hÕt c¸c c«ng viÖc cña chång.



104
B¶ng 8.2: Sö dông thêi gian lao ®éng hμng ngμy cña vî vμ chång trong mét gia ®×nh
d©n téc Th¸i b¶n Nμ Vμ, x· Viªng L¸ng, huyÖn Yªn Ch©u, tØnh S¬n La
1

Thêi gian (h) Ng−êi vî Ng−êi chång
5.00- 6.00 ngñ dËy, chuÈn bÞ nÊu ¨n, vÖ sinh c¸
nh©n

5.30 ngñ dËy, vÖ sinh c¸ nh©n, ¨n s¸ng
6.00- 6.30 ¨n s¸ng, cho con ¨n, dän dÑp
6.30-11.00 ®i lμm n−¬ng, lÊy rau, kiÕm cñi ®i lμm n−¬ng
11.00-13.00 nÊu ¨n, ch¨m sãc gia sóc
¨n c¬m
lμm viÖc vÆt
nghØ ng¬i,
¨n c¬m,
ngñ tr−a
13.00-14.00 nghØ tr−a nghØ tr−a
14.00- 17.00 ®i lμm ruéng
(thØnh tho¶ng ®i chî)
®i lμm ruéng
lμm v−ên, t−íi rau
17.00-19.00 chuÈn bÞ c¬m n−íc, lÊy n−íc, t¾m
giÆc, ch¨m sãc gia sóc
nghØ ng¬i, t¾m röa, ch¬i víi con, (thØnh
tho¶ng gióp vî nÊu c¬m)
19.00-19.30 ¨n c¬m tèi ¨n c¬m tèi
19.30-21.00 ch¨m sãc gia ®×nh (bè mÑ, con c¸i),
dän dÑp nhμ cöa
nghØ ng¬i, xem TV, nghe ®μi
häp hμnh, sang hμng xãm ch¬i
21.00-22.00 dÖt v¶i hoÆc th¨m hμng xãm
22.00 ®i ngñ ®i ngñ
Nguån: Dang Tung Hoa (2000)
B¶ng 8.3: Sö dông thêi gian lao ®éng hμng ngμy cña vî vμ chång trong mét gia ®×nh
d©n téc Hmong b¶n Lao Kho, x· Phiªng Khoμi, huyÖn Yªn Ch©u, tØnh S¬n La
2

Thêi ®iÓm (h) Ng−êi vî Ng−êi chång
4.00- 6.00 ngñ dËy, chuÈn bÞ nÊu ¨n, vÖ sinh c¸
nh©n, chuÈn bÞ thøc ¨n tr−a, dän
dÑp nhμ cöa

5.00 ngñ dËy, vÖ sinh c¸ nh©n,
6.00- 6.30 ¨n s¸ng, cho con ¨n, dän dÑp ¨n s¸ng
6.30-11.00 ®i lμm n−¬ng, lÊy rau, ®i lμm n−¬ng, kiÕm cñi
11.00-13.30 ¨n c¬m trªn n−¬ng, nghØ t¹i n−¬ng ¨n c¬m trªn n−¬ng, nghØ t¹i n−¬ng
13.30-16.00 lμm viÖc trªn n−¬ng lμm viÖc trªn n−¬ng
16.00- 18.00 vÒ nhμ, lÊy n−íc, xay g¹o, nÊu c¬m,
ch¨m sãc con c¸i, gia sóc
xem xÐt chuång tr¹i tr©u bß, v−ên t−îc,
nghØ ng¬i
18.00-19.00 ¨n c¬m ¨n c¬m
19.00-21.00 dän dÑp, nÊu thøc ¨n cho gia sóc,
dän chuång tr¹i, lμm g¹o, c¸c viÖc
vÆt, t¾m giÆt

nghØ ng¬i hoÆc häp hμnh, s¾p xÕp c«ng
viÖc ngμy mai, ®Õn ch¬i nhμ hμng xãm.
21.00-22.00 thªu thïa
22.00 ®i ngñ ®i ngñ
Nguån: §Æng Tïng Hoa (2000)

1
§©y lμ mét ngμy lμm viÖc trong thêi gian ®Çu mïa vô vμo th¸ng 3
2
§©y lμ mét ngμy lμm viÖc trong thêi gian ®Çu mïa vô vμo th¸ng 4
105

Tõ nh÷ng vÝ dô trªn cho thÊy mét sè ®iÓm l−u ý vÊn ®Ò giíi trong gia ®×nh nh− sau:
• Phô n÷ lμm viÖc nhiÒu thêi gian h¬n so víi nam giíi chñ yÕu lμ do phô n÷ g¸nh v¸c
phÇn lín hoÆc hÇu hÕt c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt vμ nu«i d−ìng.
• Phô n÷ kh«ng nh÷ng lμm nh÷ng c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt - nu«i d−ìng nhiÒu thêi gian
h¬n mμ c−êng ®é lμm viÖc cao h¬n, lμm nhiÒu c«ng viÖc cïng mét lóc mμ trong b¶ng
ch−a thÓ nªu hÕt ®−îc. Phô n÷ th−êng lμ ng−êi kÕt thóc b÷a ¨n cuèi cïng trong gia
®×nh, lý do kh«ng ph¶i ®¬n gi¶n lμ do ¨n l©u mμ chñ yÕu do hä ph¶i lμm c¸c viÖc
kh¸c trong lóc ¨n ë gia ®×nh. Trong khi ®ã, nam giíi th−êng kh«ng ph¶i lμm c¸c viÖc
kh¸c ngo¹i trõ võa ¨n võa xem tivi hoÆc nghe ®μi, chuyÖn.
ThËt khã ph©n biÖt thêi gian lμm cho tõng c«ng viÖc hay thùc hiÖn tõng lo¹i vai trß ®èi
víi ng−êi phô n÷ v× hä th−êng lμm nhiÒu c«ng viÖc ®an xen nhau - vÝ dô: tranh thñ võa
chuÈn bÞ c¬m n−íc võa cho lîn gμ ¨n, võa lμm n−¬ng võa kiÕm cñi,thøc ¨n... trong lóc
nghØ ng¬i hä cã thÓ tr«ng con hoÆc thªu thïa. Phô n÷ tõ l©u nay vÉn ®−îc gäi lμ “lao
®éng v« h×nh”, c«ng viÖc cña hä kh«ng ®−îc tÝnh ®Õn trong c¸c thèng kª lao ®éng chÝnh
thøc.
XÐt vÒ mÆt sinh lý hay tõ khÝa c¹nh giíi tÝnh, ®μn bμ chØ kh¸c ®μn «ng ë chøc n¨ng
mang thai vμ sinh con. ViÖc mang thai vμ sinh con kh«ng ®ång nghÜa víi viÖc nu«i nÊng
ch¨m sãc trÎ em, vμ kh«ng chØ trÎ em mμ c¶ ng−êi lín khi bÞ ®au yÕu, giμ c¶ vμ c¸c c«ng
viÖc bÕp nóc néi trî trong gia ®×nh. Song trong hÇu hÕt c¸c gia ®×nh còng nh− x· héi cho
r»ng vai trß t¸i s¶n xuÊt ®−¬ng nhiªn chñ yÕu lμ cña phô n÷ vμ viÖc thùc hiÖn vai trß nμy
chñ yÕu lμ phô n÷. Lý do c¬ b¶n vμ d−êng nh− duy nhÊt ®Ó gi¶i thÝch cho nhËn thøc vai
trß giíi nμy chØ lμ do phô n÷ mang thai vμ sinh con.
ChÝnh viÖc nhËn thøc ch−a ®Çy ®ñ, ®óng ®¾n vÒ vai trß t¸i s¶n xuÊt cña phô n÷ vμ
nam giíi nªn vai trß t¸i s¶n xuÊt ®Ì nÆng lªn ng−êi phô n÷ khiÕn phô n÷ ph¶i lμm viÖc
qu¸ t¶i trong khi ®ã nam giíi Ýt cã c¬ héi tham gia c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt cña m×nh
nh− nu«i dËy, ch¨m sãc con c¸i, c¸c thμnh viªn trong gia ®×nh.
C¸ch nh×n nhËn ch−a hîp lý nμy kh«ng chØ phæ biÕn ë nam giíi mμ cßn ngay c¶ ë
n÷ giíi cßn nhiÒu phô n÷ quan niÖm c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt lμ "thiªn chøc" cña phô n÷.
Hä tù nguyÖn, cè g¾ng vμ lu«n muèn «m ®åm mäi c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt vÒ phÇn m×nh
kh«ng muèn chia sÎ víi nam giíi. Nh÷ng phô n÷ nμy chÊp nhËn, ph¸t huy, coi ®ã lμ
chuÈn mùc x· héi vÒ vai trß cña phô n÷ vμ ¸p ®Æt chuÈn mùc nμy cho chÝnh giíi cña
m×nh, tr× trÝch nh÷ng phô n÷ kh«ng theo nh÷ng chuÈn mùc nμy vμ gãp phÇn cñng cè sù
®Þnh kiÕn nh÷ng chuÈn mùc bÊt b×nh ®¼ng giíi.
Tõ nhËn thøc thiÕu khoa häc ®· h×nh thμnh quan niÖm sai lÇm vÒ vai trß cña mçi
giíi. Nh÷ng quan niÖm nμy trë thμnh nh÷ng chuÈn mùc cña x· héi vÒ phô n÷ vμ nam
giíi. Nh÷ng chuÈn mùc nμy ®−îc cñng cè theo thêi gian th«ng qua gi¸o dôc "giíi tÝnh"
cho trÎ em trai vμ trÎ em g¸i trong c¸c gia ®×nh, ngoμi x· héi vμ c¶ trong c¸c nhμ tr−êng
gióp cho trÎ em g¸i khi tr−ëng thμnh vμ khi trë thμnh nh÷ng ng−êi vî, ng−êi mÑ th−êng
cã kü n¨ng h¬n nam giíi trong viÖc thùc hiÖn vai trß t¸i s¶n xuÊt vμ ®¶m ®−¬ng phÇn lín
c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt.
Còng chÝnh do phô n÷ vμ c¸c trÎ em g¸i ph¶i lμm c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt nhiÒu
h¬n, vÊt v¶ h¬n nªn thêi gian häc tËp, n©ng cao tr×nh ®é Ýt h¬n vμ ®a sè phô n÷ cã tr×nh
106
®é häc vÊn thÊp h¬n nam giíi. Trong khi ®ã nam giíi do ®−îc gi¶i phãng khái phÇn lín
c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt hä cã thêi gian nhiÒu h¬n ®Ó n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn, kiÕn
thøc khoa häc, kü thuËt míi, th«ng tin, tham gia nhiÒu h¬n vμo c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt,
ho¹t ®éng chÝnh trÞ vμ c¸c c«ng viÖc cña nam giíi th−êng ®−îc coi träng h¬n.
1.3 C¸c nhu cÇu giíi
1.3.1 Giíi thiÖu chung
Nhu cÇu giíi cã thÓ rÊt kh¸c nhau gi÷a c¸c vïng, c¸c nhãm ng−êi, c¸c gia ®×nh phô
thuéc vμo ®iÒu kiÖn kinh tÕ, v¨n ho¸, chÝnh trÞ x· héi. Nhu cÇu giíi lμ thùc tÕ hay chiÕn
l−îc phô thuéc vμo ®iÒu kiÖn sèng cô thÓ nªn nhu cÇu thùc tÕ cña phô n÷ hay nam giíi
cña d©n téc cô thÓ ë x· héi nμy cã thÓ lμ nh÷ng nhu cÇu chiÕn l−îc cña phô n÷ hay nam
giíi ë x· héi kh¸c vμ ng−îc l¹i. VÝ dô, ë ViÖt Nam d−íi chÕ ®é phong kiÕn nhu cÇu cña
trÎ em g¸i vμ phô n÷ ®−îc ®Õn tr−êng häc tËp lμ nhu cÇu chiÕn l−îc song ®Õn nay viÖc ®i
häc cña phô n÷ chØ lμ nhu cÇu thùc tÕ. HoÆc quyÒn cña phô n÷ ®−îc tham gia øng cö vμ
bÇu cö nh− nam giíi ë c¸c n−íc B¾c ¢u lμ nhu cÇu chiÕn l−îc cña ®a sè phô n÷ ë c¸c
n−íc Håi gi¸o.
Bëi vËy ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu giíi lμ thùc tÕ hay chiÕn l−îc chóng ta ph¶i xem xÐt
trong ®iÒu kiÖn, hoμn c¶nh cô thÓ. Th−êng ®Ó nhËn biÕt nhu cÇu giíi lμ thùc tÕ hay chiÕn
l−îc chóng ta cã thÓ dùa trªn ph©n c«ng lao ®éng theo giíi. NÕu nhu cÇu mμ khi ®¸p øng
kh«ng ®ßi hái thay ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi th× gäi lμ nhu cÇu thùc tÕ.
Vμ ng−îc l¹i, nh÷ng nhu cÇu khi ®¸p øng ®ßi hái ph¶i thay ®æi thùc t¹i ph©n c«ng lao
®éng gi÷a giíi n÷ vμ giíi na th× gäi lμ nhu cÇu chiÕn l−îc. Hay nãi c¸ch kh¸c:
- NÕu c¸c ho¹t ®éng, dù ¸n, ch−¬ng tr×nh gióp phô n÷ vμ nam giíi thùc hiÖn tèt
h¬n c¸c vai trß vèn cã cña m×nh mμ kh«ng lμm thay ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao
®éng theo giíi th× ®ã lμ ®¸p øng c¸c nhu cÇu thùc tÕ cña giíi.
- NÕu c¸c ho¹t ®éng, dù ¸n, ch−¬ng tr×nh t¹o ®iÒu kiÖn cho phô n÷ vμ nam giíi
thùc hiÖn nh÷ng c«ng viÖc vèn ®−îc coi lμ cña giíi kh¸c, gióp hä ®æi míi c¸c vai
trß truyÒn thèng cña m×nh, qua ®ã n©ng cao ®−îc b×nh ®¼ng nam n÷ th× ®ã lμ ®¸p
øng nhu cÇu chiÕn l−îc cña giíi.
1.3.2 Nhu cÇu thùc tÕ
Nhu cÇu thùc tÕ cña giíi lμ nh÷ng nhu cÇu xuÊt ph¸t tõ vai trß hiÖn t¹i cña mçi giíi
vμ nÕu ®−îc ®¸p øng sÏ gióp cho hä lμm tèt vai trß s½n cã cña m×nh.
Trong cuéc sèng, phô n÷ vμ nam giíi cã nhiÒu nhu cÇu. Nhu cÇu cã thÓ lμ nh÷ng
thø nh×n thÊy ®−îc, thiÕt thùc, cô thÓ, gióp cho con ng−êi tån t¹i nh− c¬m ¨n, ¸o mÆc,
nhμ ë, ®iÖn, n−íc, chÊt ®èt.... Cã nh÷ng nhu cÇu lμ nh÷ng thø khã nhËn thÊy, tr×u t−îng
nh»m gióp cho con ng−êi ph¸t triÓn trÝ tuÖ, ph¸t huy n¨ng lùc b¶n th©n, n©ng cao n¨ng
lùc, vÞ thÕ trong x· héi nh− thêi gian, th«ng tin, ®−îc ®Õn tr−êng, häc hμnh, tham gia bÇu
cö, héi häp...
XuÊt ph¸t tõ thùc tÕ lμ phô n÷ vμ nam giíi ®−îc x· héi ph©n cho c¸c vai trß kh¸c
nhau bëi vËy phô n÷ vμ nam giíi cã nhu cÇu kh¸c nhau. TÊt c¶ c¸c nhu cÇu cña phô n÷
vμ nam giíi tïy theo tõng hoμn c¶nh, ®iÒu kiÖn cô thÓ tõ gi¸c ®é giíi cã thÓ ph©n thμnh
hai lo¹i: Nhu cÇu thùc tÕ vμ nhu cÇu chiÕn l−îc cña giíi.
107
C¸c nhu cÇu liªn quan tíi cuéc sèng hμng ngμy, trong ®iÒu kiÖn cô thÓ, th−êng lμ
nh÷ng nguyÖn väng, yªu cÇu vÒ ph−¬ng tiÖn gióp cho hä thùc hiÖn tèt c¸c vai trß cña
m×nh nh− ®−îc cung cÊp n−íc s¹ch, nÊu ¨n, ®iÒu kiÖn vÖ sinh, ch¨m sãc søc kháe, gi¸o
dôc, viÖc lμm, t¨ng thu nhËp. Nh÷ng nhu cÇu nμy mang tÝnh thùc tÕ vÒ b¶n chÊt th−êng
liªn quan ®Õn nh÷ng bÊt hîp lý trong ®iÒu kiÖn sèng, thiÕu c¸c nguån lùc. Nh÷ng nhu
cÇu nμy n¶y sinh tõ ®êi sèng hμng ngμy, kh«ng ®ßi hái sù thay ®æi c¬ cÊu quyÒn lùc,
th¸i ®é, hμnh vi, t−¬ng quan ®Þa vÞ hay ph©n c«ng lao ®éng bÊt hîp lý gi÷a c¸c giíi mμ
thËm chÝ cßn gãp phÇn cñng cè ph©n c«ng lao ®éng theo giíi. Nh÷ng nhu cÇu nh− vËy
gäi lμ nhu cÇu thùc tÕ.
VÝ dô vÒ nhu cÇu thùc tÕ:
- H−íng dÉn cho phô n÷ n«ng th«n vÒ c¬ cÊu b÷a ¨n vμ thμnh phÇn dinh d−ìng
- Më líp n©ng cao kü n¨ng ch¨n nu«i lîn cho phô n÷ n«ng th«n
C¶ hai vÝ dô nμy nh»m gióp phô n÷ thùc hiÖn tèt h¬n vai trß cña m×n mμ kh«ng lμm
thay ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi trong gia ®×nh.
1.3.3 Nhu cÇu chiÕn l−îc
Nhu cÇu chiÕn l−îc cña giíi lμ nh÷ng nhu cÇu cña phô n÷ vμ nam giíi mμ khi ®−îc
®¸p øng sÏ lμm thay ®æi vÞ trÝ, ®Þa vÞ cña phô n÷ vμ nam giíi theo h−íng b×nh ®¼ng h¬n.
Kh¸c víi nhu cÇu thùc tÕ, nhu cÇu chiÕn l−îc th−êng trõu t−îng h¬n, khã nh×n thÊy
h¬n nhu cÇu thùc tÕ cña giíi. Nhu cÇu chiÕn l−îc th−êng lμ sù thay ®æi c¬ cÊu quyÒn lùc
vμ ¶nh h−ëng tíi th¸i ®é hμnh vi cña mçi giíi. Nhu cÇu chiÕn l−îc giíi ®a d¹ng, n¶y sinh
rÊt kh¸c nhau thay ®æi theo c¸c ®iÒu kiÖn cô thÓ, phô thuéc vμo hoμn c¶nh kinh tÕ, v¨n
ho¸, chÝnh trÞ, x· héi. Nh÷ng nhu cÇu chiÕn l−îc giíi cã thÓ bao gåm toμn bé hoÆc mét
sè nhu cÇu nh−: thay ®æi ph©n c«ng lao ®éng theo giíi, cïng chia sÎ viÖc néi trî vμ ch¨m
sãc con c¸i, xo¸ bá c¸c h×nh thøc, c¸c quy ®Þnh ph©n biÖt quyÒn së h÷u tμi s¶n, nhμ cöa,
quyÒn tiÕp cËn tÝn dông, tù do lùa chän sinh con c¸i.
Nhu cÇu giíi chiÕn l−îc cña phô n÷ lμ nh÷ng nhu cÇu mμ phô n÷ x¸c ®Þnh ®−îc v×
vai trß thÊp kÐm cña hä so víi nam giíi trong x· héi. Chóng liªn quan ®Õn vÞ thÕ, vÞ trÝ
vμ vai trß cña giíi, ®Õn quyÒn lùc, sù kiÓm so¸t vμ cã thÓ bao hμm c¶ nh÷ng vÊn ®Ò nh−
quyÒn ph¸p lý, b¹o lùc trong gia ®×nh, tiÒn c«ng c«ng b»ng vμ sù kiÓm so¸t cña phô n÷
®èi víi th©n thÓ hä. ViÖc ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu nμy cña phô n÷ sÏ gióp thay ®æi vÞ trÝ
hiÖn hμnh vμ tõ ®ã thay ®æi vÞ trÝ thÊp kÐm cña phô n÷.
108
VÝ dô vÒ nhu cÇu chiÕn l−îc:
- Tæ chøc c¸c líp nÊu ¨n cho nam giíi
- TiÕn hμnh tËp huÊn vÒ qu¶n lý cho c¸c n÷ gi¶ng viªn ë c¸c tr−êng §¹i häc
VÝ dô thø nhÊt liªn quan ®Õn thay ®æi quan niÖm ph©n c«ng lao ®éng truyÒn thèng
mμ phô n÷ tõ tr−íc ®Õn nay vÉn ®¶m nhiÖm. VÝ dô thø hai liªn quan ®Õn ph©n c«ng lao
®éng giíi ®Õn nghÒ nghiÖp, v× l·nh ®¹o hay qu¶n lý tõ tr−íc ®Õn nay lμ lÜnh vùc chñ yÕu
cña nam giíi.
Nhu cÇu chiÕn l−îc th−êng dμi h¹n vμ liªn quan tíi sù thay ®æi vÞ trÝ, ®Þa vÞ cña phô
n÷ vμ nam giíi nªn rÊt khã ®−îc chÊp nhËn vμ ®−îc ®¸p øng ngay nh−ng nÕu ®−îc ®¸p
øng nã sÏ lμm biÕn ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi theo h−íng tiÕn bé, ®éng
viªn cao h¬n tiÒm n¨ng lao ®éng cña phô n÷ vμ nam giíi, n©ng cao b×nh ®¼ng giíi.
1.4 B×nh ®¼ng giíi
ThuËt ng÷ b×nh ®¼ng giíi lμ mét thuËt ng÷ ®−îc sö dông theo nhiÒu c¸ch kh¸c
nhau, t¹i nh÷ng thêi ®iÓm kh¸c nhau, ®Ó chØ sù b×nh ®¼ng vÒ luËt ph¸p, vÒ c¬ héi, vÒ kÕt
qu¶ vμ thμnh qu¶ t¹o ra. Theo b¸o c¸o cña Ng©n hμng thÕ giíi (2001) th× b×nh ®¼ng giíi
®−îc xem xÐt theo nghÜa b×nh ®¼ng vÒ luËt ph¸p, vÒ c¬ héi – bao gåm sù b×nh ®¼ng
trong viÖc tiÕp cËn nguån nh©n lùc, vèn vμ c¸c nguån lùc s¶n xuÊt kh¸c, b×nh ®¼ng trong
thï lao c«ng viÖc - vμ trong tiÕng nãi. ë ®©y kh«ng xem xÐt b×nh ®¼ng giíi theo thμnh
qu¶ bëi v× hai lý do. Thø nhÊt lμ c¸c x· héi kh¸c nhau cã thÓ cã nh÷ng c¸ch ®i riªng ®Ó
theo ®uæi sù b×nh ®¼ng giíi. Thø hai lμ mét khÝa c¹nh tù th©n cña sù b×nh ®¼ng lμ cho
phÐp ng−êi phô n÷ vμ nam giíi ®−îc tù do lùa chän nh÷ng vai trß gièng hoÆc kh¸c nhau
vμ nh÷ng thμnh qu¶ gièng hoÆc kh¸c nhau, tïy theo së thÝch vμ môc ®Ých cña hä.
B×nh ®¼ng ë ®©y kh¸c víi c«ng b»ng víi nghÜa lμ ®èi xö víi phô n÷ còng gièng
nh− ®èi xö víi nam giíi. Theo logic nμy, mäi ®iÒu cÇn thiÕt chØ lμ cung cÊp cho phô n÷
c¸c c¬ héi b×nh ®¼ng vμ ng−êi ta mong ®îi phô n÷ sÏ tiÕp cËn c¸c c¬ héi nμy, thùc hiÖn
vμ h−ëng lîi theo c¸c nguyªn t¾c vμ tiªu chuÈn nh− nam giíi. VÊn ®Ò cña m« h×nh nμy lμ
nã kh«ng xem xÐt vμ gi¶i quyÕt nh÷ng kh¸c nhau vÒ giíi vμ c¸c mèi quan hÖ giíi. §iÒu
nμy ®Æt ra nh÷ng søc Ðp v« cïng lín ®èi víi phô n÷, trong khi ®ã l¹i thu hÑp sù tiÕp cËn
cña hä tíi c¸c kü n¨ng vμ nguån lùc cÇn thiÕt ®Ó cã thÓ tËn dông c¸c c¬ héi b×nh ®¼ng
nh»m lμm t¨ng n¨ng lùc cña hä. Nh÷ng ph©n biÖt ®èi xö cã hÖ thèng cã nghÜa lμ mét vμi
ng−êi ®−îc ®Æt ë vÞ trÝ tèt h¬n nh÷ng ng−êi kh¸c ®Ó sö dông c¸c c¬ héi hiÖn cã. B×nh
®¼ng vÒ c¬ héi, vÒ sù lùa chän vμ ®èi xö lμ c¬ héi cÇn thiÕt nh−ng kh«ng ph¶i lμ c¬ héi
quan träng ®Ó hç trî cho sù ph¸t triÓn cña phô n÷. ChÝnh v× vËy chóng ta cÇn xem xÐt
quan ®iÓm b×nh ®¼ng cã nhËn thøc giíi. Quan ®iÓm nμy ®−a ra sù tiÕp cËn ®óng ®¾n mμ
nã c«ng nhËn sù kh¸c biÖt, vμ thùc tÕ lμ phô n÷ ®ang cã vÞ trÝ bÊt b×nh ®¼ng do sù ph©n
biÖt ®èi xö trong qu¸ khø vμ hiÖn t¹i. Quan ®iÓm nμy kh«ng chØ quan t©m ®Õn ®èi xö
b×nh ®¼ng mμ cßn quan t©m ®Õn tiÕp cËn b×nh ®¼ng vμ lîi Ých b×nh ®¼ng. Chóng ta cÇn
ph¶i xem xÐt nh−ng c¶n trë tiÒm Èn ®èi víi sù tham gia b×nh ®¼ng cña phô n÷, cã nghÜa
lμ ph¶i ®èi xö kh¸c nhau ®èi víi phô n÷ vμ nam giíi ®Ó hä cã thÓ ®−îc h−ëng lîi mét
c¸ch b×nh ®¼ng.
Nãi tãm l¹i cã thÓ ®Þnh nghÜa b×nh ®¼ng giíi lμ bèi c¶nh lý t−ëng trong ®ã phô n÷
vμ nam giíi ®−îc h−ëng vÞ trÝ nh− nhau, hä cã c¸c c¬ héi b×nh ®¼ng ®Ó ph¸t hiÖn ®Çy ®ñ
tiÒm n¨ng cña hä nh»m cèng hiÕn cho sù ph¸t triÓn cña quèc gia vμ ®−îc h−ëng lîi tõ
109
c¸c kÕt qu¶ ®ã. Tr−íc kia ng−êi ta tin r»ng sù b×nh ®¼ng cã thÓ ®¹t ®−îc b»ng c¸ch trao
cho phô n÷ vμ nam giíi c¸c c¬ héi nh− nhau vμ thõa nhËn r»ng ®iÒu nμy sÏ ®em l¹i c¸c
kÕt qu¶ nh− nhau. Nh−ng ®èi xö b×nh ®¼ng kh«ng lu«n lu«n ®em l¹i c¸c kÕt qu¶ b×nh
®¼ng.
“B×nh ®¼ng giíi kh«ng ®¬n thuÇn chØ lμ viÖc phô n÷ sÏ cã nhiÒu vai trß gièng nam
giíi h¬n mμ cßn lμ nam giíi còng sÏ cã nhiÒu vai trß gièng phô n÷ h¬n”3
1.5 Hßa nhËp giíi
Hßa nhËp giíi lμ mét qu¸ tr×nh mμ trong ®ã c¶ nam giíi vμ phô n÷ ®Òu tham gia ®Çy ®ñ
vμo c¸c ho¹t ®éng ®· ®−îc lËp kÕ ho¹ch, bao gåm c¸c ch−¬ng tr×nh, chÝnh s¸ch, luËt
ph¸p ë bÊt cø lÜnh vùc nμo vμ ë tÊt c¶ mäi cÊp. Trong qu¸ tr×nh nμy c¶ phô n÷ vμ nam
giíi ®Òu tham gia vμo viÖc ra quyÕt ®Þnh vμ ®−îc t− vÊn trong x©y dùng ch−¬ng tr×nh.
§iÒu ®ã phô thuéc vμo viÖc ph©n tÝch giíi nh− lμ mét c«ng cô ph©n tÝch cho viÖc lËp kÕ
ho¹ch, ra quyÕt ®Þnh, thùc hiÖn vμ gi¸m s¸t. Hßa nhËp giíi lμ chiÕn l−îc sö dông nh÷ng
mèi quan t©m vμ kinh nghiÖm cña phô n÷ còng nh− nam giíi nh− mét phÇn quan träng
®Ó thiÕt kÕ, thùc hiÖn, kiÓm tra gi¸m s¸t hay ®¸nh gi¸ mét chÝnh s¸ch, ch−¬ng tr×nh ë tÊt
c¶ c¸c lÜnh vùc kinh tÕ chÝnh trÞ, x· héi cèt ®Ó phô n÷ vμ nam giíi ®−îc h−ëng lîi nh−
nhau vμ ®Ó sù bÊt b×nh ®¼ng kh«ng cßn tån t¹i n÷a. Môc tiªu quan träng nhÊt lμ ®¹t ®−îc
sù b×nh ®¼ng trong x· héi (UNDP 1997).
T¹i sao ph¶i hßa nhËp hay lång ghÐp vÊn ®Ò giíi?
- ViÖc x©y dùng mét kÕ ho¹ch vÒ giíi tèt cã ý nghÜa quan träng vÒ kinh tÕ, khiÕn
cho c¶ nam giíi vμ phô n÷ ®Òu tÝch cùc, vμ nh− vËy sö dông ®−îc 100% lùc
l−îng lao ®éng cã n¨ng suÊt
- C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy r»ng sù ph©n biÖt ®èi xö nam n÷ lμ cho t×nh
tr¹ng nghÌo ®ãi gia t¨ng, tèc ®é t¨ng tr−ëng kinh tÕ chËm l¹i vμ c«ng t¸c qu¶n lý
quèc gia bÞ yÕu ®i
- Thóc ®Èy b×nh ®¼ng nam n÷ cã nghÜa lμ thóc ®Èy c¸c quyÒ c¬ b¶n cña con ng−êi.
C¸c chÝnh s¸ch vμ c¸c ch−¬ng tr×nh nh¹y c¶m giíi ph¶i thÓ hiÖn bèn vÊn ®Ò chÝnh
dùa trªn c¬ së c¸c nhu cÇu vμ quyÒn lîi chung cña con ng−êi, ®ã lμ:
- HiÖu suÊt: t¨ng c−êng s¶n xuÊt, tham gia vμo viÖc t¨ng thu nhËp
- B×nh ®¼ng: xãa bá mäi rμo ch¾n ®èi víi c¸c c¬ héi chÝnh trÞ, chuyªn m«n, kinh
tÕ, ph©n chia b×nh ®¼ng c¸c nguån
- Sù tham gia: phô n÷ vμ nam giíi ph¶i tham gia ®Çy ®ñ vμo c¸c quyÕt ®Þnh vμ c¸c
qu¸ tr×nh cã ¶nh h−ëng tíi cuéc sèng cña hä
- BÒn v÷ng: tiÕp cËn c¸c c¬ héi vμ c¸c nguån ph¶i ®−îc ®¶m b¶o cho c¸c thÕ hÖ
t−¬ng lai.
Hßa nhËp giíi lμ t¹o ra m«i tr−êng cã kh¶ n¨ng cho b×nh ®¼ng giíi thùc sù tån t¹i.
CÇn ph¶i lång ghÐp vÊn ®Ò giíi vμo c¸c lÜnh vùc trong cuéc sèng. Trong lÜnh vùc n«ng
l©m nghiÖp rÊt quan träng lμ lång nghÐp vμo ngay trong ®μo t¹o, trong nghiªn cøu vμ
trong tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n cña dù ¸n ph¸t triÓn.

3
TrÝch trong tμi liÖu tËp huÊn vÒ giíi cña ñy ban quèc gia v× sù tiÕn bé cña phô n÷
110
2. LÞch sö vÒ ph¸t triÓn kh¸i niÖm giíi
2.1 Phô n÷ trong ph¸t triÓn
4
(WID)
ThuËt ng÷ “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ra ®êi vμo nh÷ng n¨m 70. Nh÷ng ®ãng gãp vÒ
lý thuyÕt vμ thùc tÕ cña “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ®−îc kÕt hîp víi hμng lo¹t c¸c ho¹t
®éng cña phô n÷ trong lÜnh vùc ph¸t triÓn víi sù tμi trî kinh tÕ cña c¸c tæ chøc chÝnh phñ
vμ phi chÝnh phñ tõ nh÷ng n¨m 70 ®Õn nay (Teherani-Kroenner 1995; TrÇn ThÞ QuÕ
1999).
Nh÷ng mèi quan t©m lín cña phô n÷ trªn thÕ giíi ®· ®−îc héi nghÞ thÕ giíi vÒ n¨m
quèc tÕ phô n÷ häp n¨m 1975 t¹i Mexico vμ thËp kû vÒ phô n÷ cña liªn hiÖp quèc (1976-
1985) nªu ra. Héi nghÞ nμy lμ nªu lªn ®iÓm h¹n chÕ lμ phô n÷ kh«ng ®−îc tham gia vμo
kÕ ho¹ch ph¸t triÓn trong c¸c dù ¸n. Tõ ®ã vÞ trÝ x· héi vμ kinh tÕ cña phô n÷ ®−îc chó ý.
Cuéc “C¸ch m¹ng xanh” trong thËp kû 60 ®· ®−a ra nhiÒu vÝ dô vÒ vai trß cña phô n÷
trong kinh tÕ n«ng nghiÖp. Tõ ®Çu thËp kû 90 tæ chøc n«ng l−¬ng thÕ giíi FAO ®· ®−a
WID vμo ch−¬ng tr×nh chiÕn l−îc nh»m hiÓu ®−îc vai trß vμ nhu cÇu cña phô n÷ vμo kÕ
ho¹ch cña dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp.
Phong trμo “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” bÞ t¸c ®éng m¹nh mÏ bëi sù ra ®êi cña phong
trμo gi¶i phãng phô n÷ ë c¸c n−íc phÝa B¾c vμo nh÷ng n¨m 70. Cïng víi ch−¬ng tr×nh
hμnh ®éng cña WID cßn cã phong trμo cña nh÷ng ng−êi ñng hé thuyÕt nam n÷ b×nh
quyÒn thuéc §¶ng tù do, nh»m ®ßi thùc hiÖn c¸c quyÒn b×nh ®¼ng, viÖc lμm, c«ng lý vμ
quyÒn c«ng d©n cho phô n÷ ë n−íc Mü. Mét chñ ®Ò quan träng cña phong trμo nam n÷
b×nh quyÒn ë thêi kú nμy lμ t¹o ra c¸c c¬ héi cã viÖc lμm ngang nhau cho phô n÷. Trong
khi sù quan t©m vÒ phóc lîi x· héi vμ sinh ®Î vÉn lμ trung t©m cña phong trμo phô n÷,
“Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ®· chó träng ®Æc biÖt ®Õn vai trß s¶n xuÊt cña phô n÷ vμ chñ
tr−¬ng ®−a phô n÷ vμo hßa nhËp vμo nÒn kinh tÕ ®Êt n−íc vμ coi ®ã lμ mét biÖn ph¸p
n©ng cao ®Þa vÞ cña hä (TrÇn ThÞ QuÕ, 1999).
¶nh h−ëng quan träng tiÕp theo ®èi víi WID lμ sù h×nh thμnh c¸c c¬ quan nghiªn
cøu vÒ phô n÷ ë c¸c n−íc ph¸t triÓn. C«ng tr×nh nghiªn cøu cã ¶nh h−ëng lín nhÊt lμ
c«ng tr×nh cña chuyªn gia kinh tÕ §an M¹ch Ester Boserup vμo n¨m 1970. TÇm quan
träng cña c«ng tr×nh “Vai trß cña phô n÷ trong ph¸t triÓn kinh tÕ” nμy lμ nã th¸ch thøc
gi¶ ®Þnh vÒ “Quan ®iÓm phóc lîi” vμ nªu bËt vai trß cña phô n÷ trong nÒn kinh tÕ n«ng
nghiÖp ë Ch©u Phi, Ch©u ¸ vμ Ch©u Mü La tinh. Boserup thõa nhËn mèi t−¬ng quan tÝch
cùc gi÷a vai trß cña phô n÷ trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vμ ®Þa vÞ cña hä ®èi víi nam giíi
(Boserup, 1989).
Phong trμo “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ®· cã t¸c ®éng khëi x−íng c¸c cuéc th¶o luËn,
nghiªn cøu vμ x©y dùng c¸c thÓ chÕ vÒ vÊn ®Ò giíi trong c¸c tæ chøc ph¸t triÓn vμ c¬
quan chÝnh phñ t¹o ®iÒu kiÖn cho phô n÷ hßa nhËp vμo ph¸t triÓn cña céng ®ång vμ x·
héi. Trong thùc tÕ ®· ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh cho phô n÷, nh−ng kh«ng ph¶i
c¸c dù ¸n vÒ phô n÷ còng thμnh c«ng bëi v× c¸c dù ¸n vÒ phô n÷ th−êng riªng biÖt, tËp
trung vμo c¸c c«ng viÖc truyÒn thèng cña phô n÷ mμ kh«ng lμm thay ®æi ®−îc mèi quan

4
Tªn tiÕng Anh: Women in Development

111
hÖ gi÷a phô n÷ vμ nam giíi, phô n÷ vÉn kh«ng cã ¶nh h−ëng vμ tiÕng nãi trong céng
®ång.
2.2 Phô n÷, m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng
5
(WED)
Còng ®Çu thËp kû 70 xuÊt hiÖn quan ®iÓm vÒ Phô n÷, M«i tr−êng vμ Ph¸t triÓn bÒn
v÷ng. ë ViÖt nam còng nh− ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi c¶ nam giíi vμ n÷ giíi cïng ®ãng
vai trß quan träng trong viÖc qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn. §Æc biÖt trªn
vïng cã ®ång bμo d©n téc Ýt ng−êi sinh sèng nh− vïng T©y B¾c ViÖt nam th× phô n÷ l¹i
cμng cã vai trß quan träng trong kinh tÕ hé gia ®×nh vμ sö dông c¸c s¶n phÈm rõng. Hä
thu l−îm vμ sö dông cñi ®un vμ lμ nh÷ng ng−êi trùc tiÕp chÞu ¶nh h−ëng xÊu ®Õn sù ngμy
cμng c¹n kiÖt tμi nguyªn thiªn nhiªn (Dang Tung Hoa 2000). Hä ®−îc quan t©m, khuyÕn
khÝch vμ ®−îc x¸c ®Þnh lμ nhãm môc tiªu trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp vμ n«ng
th«n.
Cuéc vËn ®éng “Chipko” ë Ên §é n¨m 1974 lμ mét vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ phô n÷ biÓu
t×nh chèng l¹i n¹n ph¸ rõng (Davidson, Dankelman, 1990). T¹i héi nghÞ thÕ giíi ë
Nairobi n¨m 1985 vÒ “Phô n÷ vμ khñng ho¶ng m«i tr−êng” ®· nªu bËt vai trß cña phô n÷
trong viÖc l«i cuèn hä vμo n«ng l©m nghiÖp. Phô n÷ ®−îc gäi lμ ng−êi qu¶n lý m«i
tr−êng v× hä ®· tÝch lòy kiÕn thøc qua rÊt nhiÒu thÕ hÖ. Nh÷ng néi dung nμy ®· t¨ng
c−êng thªm c¸c cuéc tranh luËn vμ ®−îc quèc tÕ c«ng nhËn vai trß cña phô n÷ trong viÖc
qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. Tõ cuèi thËp kû 80 cã cμng ngμy cμng nhiÒu c¸c tæ chøc
trong n−íc vμ quèc tÕ quan t©m ®Õn WED nhÊt lμ trong lÜnh vùc n«ng l©m nghiÖp. C¸c
dù ¸n dùa trªn quan ®iÓm cña WID, ®· chó ý ®Õn nhu cÇu cña phô n÷ vμ nam giíi vμ
kiÕn thøc cña hä trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. Tuy nhiªn phô n÷ ch−a cã tiÕng
nãi trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh, bëi v× chØ khuyÕn khÝch phô n÷ kh«ng th× ch−a ®ñ mμ
cÇn ph¶i t¹o c¬ héi cho hä cã tiÕng nãi trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh vμ h−ëng lîi trong
c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n.

5
Tªn tiÕng Anh: Women, Environment and Sustainable Development
112

H×nh 8.1: Phô n÷ ®ãng gãp vai trß quan träng trong qu¶n lý tμi nguyªn

2.3 Tõ Phô n÷ trong ph¸t triÓn ®Õn Giíi vμ ph¸t triÓn
6
(GAD)
Ph©n tÝch t×nh tr¹ng lÖ thuéc cña phô n÷ lμ mèi quan t©m hμng ®Çu cña WID, nh−ng
b¶n chÊt quan hÖ chñ yÕu vÒ sù lÖ thuéc cña phô n÷ l¹i ch−a ®−îc khai th¸c ®Çy ®ñ. WID
khuyÕn khÝch phô n÷ tham gia vμo c¸c dù ¸n nh−ng l¹i ch−a chó ý ®Õn quyÒn lîi cña hä
v× vËy dÉn ®Õn thÊt b¹i.
Quan ®iÓm giíi vμ ph¸t triÓn xuÊt hiÖn tõ nh÷ng n¨m 80 víi môc tiªu coi nam giíi
vμ n÷ giíi lμ ®èi t−îng t¸c ®éng ®Ó t¹o ra sù c«ng b»ng gi÷a nam vμ n÷ trong x· héi vμ
gia ®×nh, thay ®æi quan niÖm träng nam khinh n÷ trong x· héi qua viÖc c¶i tiÕn mèi quan
hÖ gi÷a nam vμ n÷, x©y dùng c¸c dù ¸n vÒ ph¸t triÓn phô n÷ víi sù tham gia cña c¶ hai
giíi nam vμ n÷, giμnh quyÒn lîi vÒ mÆt ph¸p luËt vμ së h÷u tμi s¶n phô n÷ vμ t¸c ®éng
tÝch cùc còng nh− tiªu cùc cña quan ®iÓm GAD ®èi víi sù ph¸t triÓn cña phô n÷.

6
TiÕng Anh: Gender and Development
113
Mét xu h−íng chung kh¸c trong c¸ch tiÕp cËn vÊn ®Ò quan hÖ giíi lμ th«ng qua sù
ph©n tÝch xem nam vμ n÷ lμm g×. Tõ gãc ®é x· héi häc, mèi quan t©m chÝnh ë ®©y lμ coi
giíi nh− mét mèi quan hÖ x· héi, mét lÜnh vùc mμ sù ph©n tÝch chØ mang tÝnh t−îng
tr−ng (TrÇn ThÞ QuÕ, 1999). GAD khuyÕn khÝch c¶ phô n÷ vμ nam giíi tham gia vμo dù
¸n nh−ng phô n÷ ch−a cã quyÒn quyÕt ®Þnh nªn viÖc n©ng cao quyÒn lùc cho phô n÷
trong nghiªn cøu vμ trong c¸c dù ¸n lμ rÊt cÇn thiÕt.
Chóng ta cã thÓ xem xÐt sù kh¸c nhau c¬ b¶n gi÷a quan ®iÓm WID vμ GAD trong
b¶ng sau:
B¶ng 8.4: Sù kh¸c nhau c¬ b¶n gi÷a WID vμ GAD


WID GAD
TiÕp cËn Phô n÷ ®−îc xem nh− lμ mét vÊn
®Ò ®−îc hßa nhËp vμo ph¸t triÓn
Phô n÷ lμ mét phÇn cña ph¸t triÓn
nguån nh©n lùc
TËp trung
vμo vÊn ®Ò
Phô n÷ Mèi quan hÖ gi÷a phô n÷ vμ nam
giíi
VÊn ®Ò Phô n÷ th−êng bÞ t¸ch biÖt ra
khái ph¸t triÓn
QuyÒn lùc kh«ng b×nh ®¼ng vÒ
tham gia vμ h−ëng lîi
Môc ®Ých

Ph¸t triÓn cã hiÖu suÊt vμ hiÖu
qu¶ h¬n

Ph¸t triÓn bÒn v÷ng vμ b×nh ®¼ng
víi c¶ nam giíi vμ phô n÷ lμ ng−êi ra
quyÕt ®Þnh

Gi¶i ph¸p
- Lång ghÐp phô n÷ vμo qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn
- Hç trî ®Æc biÖt cho phô n÷
T¨ng quyÒn cho ng−êi bÞ thiÖt
thßi vμ phô n÷; lμm thay ®æi c¸c mèi
quan hÖ bÊt b×nh ®¼ng
C¸c chiÕn l−îc

- C¸c dù ¸n cña phô n÷
- C¸c yÕu tè phô n÷
- T¨ng thu nhËp vμ søc s¶n xuÊt
cho phô n÷

- X¸c ®Þnh c¸c nhu cÇu thùc tiÔn do
phô n÷ vμ nam giíi ®−a ra ®Ó c¶i thiÖn
®iÒu kiÖn cña hä
- §−a ra c¸c mèi quan t©m chiÕn
l−îc cña phô n÷ vμ ng−êi nghÌo
Nguån: WARI (2002)
C¶ hai quan ®iÓm WID vμ GAD ®Òu ®ang ®−îc sö dông vμ ¸p dông cho c¸c
tr−êng hîp kh¸c nhau. Trong lÜnh vùc LNXH th× c¶ hai quan ®iÓm ®Òu cÇn thiÕt.
3. VÊn ®Ò giíi vμ nghiªn cøu vÒ giíi ë ViÖt nam
3.1 VÊn ®Ò giíi trong v¨n hãa c¸c d©n téc thiÓu sè
C¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi tËp trung ë vïng cao, n¬i mμ chñ yÕu c¸c ®ång
bμo d©n téc thiÓu sè sinh sèng. Cã thÓ nãi phô n÷ ®ãng gãp mét phÇn rÊt quan träng
trong viÖc sö dông vμ qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. ChÝnh v× vËy vai trß giíi ¶nh
h−ëng ®Õn c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi.
HÇu hÕt c¸c d©n téc thiÓu sè theo chÕ ®é gia tr−ëng phô quyÒn, con trai c¶ ®−îc
quyÒn thõa kÕ, c¸c tËp tôc v¨n hãa thiªn vÞ nam giíi trong gia ®×nh. Phô n÷ lμm viÖc rÊt
vÊt v¶ nh−ng vai trß cña hä th× mê nh¹t. C¸c phong tôc tËp qu¸n cña mét sè d©n téc,
nhãm ng−êi nh− hñ tôc t¶o h«n, Ðp h«n, th¸ch c−íi hoÆc kh«ng chÊp nhËn h«n nh©n gi÷a
ng−êi thuéc d©n téc m×nh víi ng−êi thuéc d©n téc kh¸c, coi th−êng phô n÷. ë d©n téc
Hmong, tËp tôc c−íi xin b»ng b»ng c¸ch b¾t cãc vÉn cßn tån t¹i ë mét sè n¬i, ng−êi
114
chång t−¬ng lai cã thÓ ®ßi hái lÔ c−íi tõ gia ®×nh nhμ g¸i. TËp tôc c−íi xin nμy lμ nguyªn
nh©n dÉn ®Õn nh÷ng bÊt h¹nh lín cho cuéc sèng sau nμy (§Æng Nghiªm V¹n vμ céng sù
2000). MÆc dï chÕ ®é gia tr−ëng phô quyÒn lμ chñ yÕu ë ®a sè c¸c nhãm d©n téc, th×
chÕ ®é thõa kÕ tμi s¶n theo hä ngo¹i vÉn tån t¹i ë mét sè d©n téc thiÓu sè nh− d©n téc
Gia Rai vμ £ ®ª. ë mét sè d©n téc theo chÕ ®é nμy, chó b¸c ®»ng ngo¹i cã quyÒn lùc
tuyÖt ®èi víi c¸c ch¸u trai vμ ch¸u g¸i. VÝ dô, ë d©n téc Bru V©n KiÒu, chó b¸c ®»ng
ngo¹i ®−îc h−ëng mét phÇn ba quμ c−íi cña ch¸u g¸i. Hay x· héi cæ truyÒn cña ng−êi
M’Nong còng theo chÕ ®é mÉu hÖ víi vai trß næi bËt cña dßng hä mÑ trong tæ chøc x·
héi, tæ chøc dßng hä, chÕ ®é thõa kÕ tμi s¶n. Trong gia ®×nh ng−êi M’Nong quyÒn thõa
kÕ tμi s¶n th−êng lμ ng−êi con g¸i ót (Lª ThÞ Lý 2000).
3.2 Nghiªn cøu giíi ë ViÖt nam
Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc ®Çu tiªn vÒ phô n÷ ë ViÖt nam ®−îc thùc hiÖn
bëi mét tËp thÓ c¸c nhμ khoa häc vÒ phô n÷ h×nh thμnh vμo n¨m 1984. Ch−¬ng tr×nh
nghiªn cøu nμy ®· t¹o tiÒn ®Ò cho sù ra ®êi cña c¬ quan nghiªn cøu khoa häc vÒ phô n÷
®Çu tiªn trong c¶ n−íc vμo n¨m 1987, mang tªn Trung T©m Nghiªn Cøu Khoa Häc vÒ
Phô N÷, víi sù l·nh ®¹o cña c¸c nhμ khoa häc hμng ®Çu trong lÜnh vùc nμy.
Kh¸i niÖm “Giíi” lÇn ®Çu tiªn ®−îc th¶o luËn vÒ thuËt ng÷, kh¸i niÖm song “giíi”
nh− mét lÜnh vùc nghiªn cøu, vμ ®Æc biÖt lμ nh− mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn ®Ó nghiªn cøu
phô n÷ ®· mau chãng ®−îc c¸c nhμ nghiªn cøu phô n÷ vËn dông. Cã thÓ viÖc ®−a ra
nh÷ng lËp luËn dùa trªn quan hÖ vμ t¸c ®éng gi÷a hai giíi cã ý nghÜa thùc tÕ vμ cã tÝnh
thuyÕt phôc h¬n viÖc nªu vÊn ®Ò phô n÷ riªng biÖt, ®Æc biÖt ®èi víi c¸c nhμ lμm chÝnh
s¸ch cho nªn dï cßn rÊt míi song nghiªn cøu giíi ®· cã ®−îc nh÷ng thμnh c«ng nhÊt
®Þnh. Cã thÓ nghiªn cøu giíi sö dông ng«n ng÷ vμ c¸ch lËp luËn cña c¸c nhμ qu¶n lý vμ
h−íng tíi nh÷ng gi¶i ph¸p thùc tÕ, ®¸p øng lîi Ých cña c¶ hai giíi, khuyÕn khÝch nam
giíi tham gia vμo sù nghiÖp t¹o dùng vμ n©ng cao b×nh ®¼ng giíi cho nªn dÔ dμng ®−îc
chÊp nhËn trong c¸c cuéc th¶o luËn vÒ ph¸t triÓn.
Cã thÓ nãi, nghiªn cøu vÒ phô n÷ vμ giíi cho ®Õn nay ®· cã b−íc ph¸t triÓn nhanh
chãng, ®· n¾m b¾t vμ ph¶n ¸nh ®−îc nh÷ng yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi sù nghiÖp ph¸t huy
b×nh ®¼ng nam n÷ trong giai ®o¹n míi, cã ®ãng gãp kÞp thêi trong viÖc tæng kÕt thùc
tiÔn còng nh− ph©n tÝch, ®¸nh gi¸ vμ kiÕn nghÞ ®æi míi chÝnh s¸ch ®èi víi phô n÷.
Tõ nh÷ng n¨m 1990 trë l¹i ®©y ®· cã nhiÒu dù ¸n vÒ phô n÷ vμ giíi, chñ yÕu c¸c dù
¸n tËp trung vμo c¸c lÜnh vùc søc kháe, gia ®×nh, chÝnh s¸ch, chØ cã mét sè Ýt dù ¸n vÒ
phô n÷ vμ m«i tr−êng vμ qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn ë vïng miÒn nói ViÖt Nam
(Pham Thi Hue, 2000). Khi xem xÐt vai trß cña phô n÷ trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn th× mét
®¸nh gi¸ chung: Phô n÷ lμ nh÷ng ng−êi tham gia chÝnh trong c¸c dù ¸n song l¹i lμ nh÷ng
ng−êi h−ëng lîi Ýt nhÊt trong c¸c dù ¸n ®ã. VËy lμm thÕ nμo ®Ó nh×n nhËn râ vai trß cña
ng−êi phô n÷ vμ ®¶m b¶o ®−îc sù h−ëng lîi cña hä trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn? C¸c tæ
chøc FAO, SIDA vμ nhiÒu t¸c gi¶ kh¸c ®· ®−a ra ®Ò xuÊt c¶i thiÖn vai trß cña hä trong
c¸c ch−¬ng tr×nh vμ dù ¸n ph¸t triÓn. NhiÒu tæ chøc n−íc ngoμi tμi trî chó träng ®Õn viÖc
lång ghÐp vÊn ®Ò giíi trong c¸c ho¹t ®éng dù ¸n, trong nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn ch−¬ng
tr×nh ®μo t¹o nh−: Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu cñaViÖt nam – Hμ Lan, Ch−¬ng tr×nh hç trî
L©m nghiÖp x· héi Helvetas Vietnam.
115
4. Néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi
4.1 Sù cÇn thiÕt cña ph©n tÝch giíi
+ Kh¸i niÖm ph©n tÝch giíi
Ph©n tÝch giíi lμ qu¸ tr×nh thu thËp, ph©n tÝch c¸c sè liÖu mét c¸ch cã hÖ thèng
th«ng tin vÒ giíi. Ph©n tÝch giíi bao gåm viÖc x¸c ®Þnh nh÷ng ho¹t ®éng kinh tÕ mμ nam
vμ n÷ tiÕn hμnh, nh÷ng nguån lùc mμ nam vμ n÷ sö dông vμ qu¶n lý vμ nh÷ng lîi Ých
mμ hä nhËn ®−îc. §Ó tiÕn hμnh ph©n tÝch giíi chóng ta cÇn tÊt c¶ c¸c sè liÖu t¸ch biÖt
theo giíi cho phÐp ®o ®Õm t¸c ®éng kh¸c nhau ®èi víi phô n÷ vμ nam giíi.
+ T¹i sao cÇn ph©n tÝch giíi
Môc tiªu cña ph©n tÝch giíi lμ ph©n tÝch vÞ trÝ cña phô n÷ vμ nam giíi trong x· héi
®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu vμ tiÒm n¨ng riªng cña hä nh»m ®¹t hiÖu qu¶ lao ®éng cao vμ ®Ó
®¶m b¶o sù tham gia cña c¶ phô n÷ vμ nam giíi, ®¸p øng ®−îc nhu cÇu cña c¶ hai giíi,
lμm cho hä thÊy hμi lßng. Ph©n tÝch giíi còng dù ®o¸n ®−îc c¸c kÕt qu¶ vμ thμnh c«ng
do ®ã cã thÓ tr¸nh ®−îc nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc ®èi víi phô n÷ hay mèi quan hÖ giíi cã
thÓ x¶y ra trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn.
B¸o c¸o cña Liªn hiÖp quèc t¹i ViÖt nam cho thÊy mét sè hËu qu¶ cña viÖc kh«ng
tiÕn hμnh ph©n tÝch giíi, kh«ng chó ý ®Õn phô n÷:
- Lμm t¨ng g¸nh nÆng c«ng viÖc cña phô n÷ vμ trÎ em g¸i
- Sù thÊt b¹i cña nhiÒu dù ¸n ph¸t triÓn vμ sù l·ng phÝ c¸c nguån lùc dμnh cho ph¸t
triÓn céng ®ång vμ quèc gia
- Lμm t¨ng c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng do kh«ng chó ý ®Õn sù hiÓu biÕt, quan ®iÓm cña
phô n÷ vÒ viÖc sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn vμ vai trß cña phô n÷ trong qu¶n
lý vμ b¶o vÖ m«i tr−êng
- H¹n chÕ sù tiÕp cËn cña phô n÷ víi c¸c nguån lùc s¶n xuÊt vμ viÖc lμm, lμm gi¶m
kh¶ n¨ng cung cÊp thùc phÈm vμ thu nhËp cho gia ®×nh cñ ahäc
- Lo¹i trõ lùc l−îng lao ®éng n÷ vμ c«ng viÖc cña phô n÷ ra khái qu¸ tr×nh ph¸t
triÓn cña ®Þa ph−¬ng vμ quèc gia
- T¸c ®éng tiªu cùc ®Õn søc kháe vμ dinh d−ìng cña phô n÷ vμ trÎ em g¸i
- Cñng cè vai trß giíi vμ c¸c øng xö truyÒn thèng kh«ng cã lîi mμ x©m ph¹m nh©n
quyÒn cña phô n÷.
Nh− vËy viÖc ph©n tÝch giíi vμ khuyÕn khÝch phô n÷ lμ rÊt cÇn thiÕt trong lÜnh vùc
ph¸t triÓn n«ng th«n vμ céng ®ång ®Ó cã thÓ tr¸nh ®−îc nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn phô
n÷.
4.2 Ph©n tÝch giíi trong L©m nghiÖp x· héi
4.2.1 T¹i sao cÇn ph©n tÝch giíi trong L©m nghiÖp x· héi
Kh¸c víi L©m nghiÖp truyÒn thèng tËp trung vμo c©y rõng, chó träng ®Õn s¶n phÈm
gç th× L©m nghiÖp x· héi tËp trung vμo gi¶i quyÕt mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi vμ c©y
rõng (gç vμ s¶n phÈm ngoμi gç) hay nãi c¸ch kh¸c: L©m nghiÖp h−íng vÒ con ng−êi, v×
con ng−êi. Con ng−êi ë ®©y ph¶i nãi ®Õn nam hay n÷, giμ hay trÎ. ChÝnh v× thÕ khi
116
chóng ta tiÕn hμnh nh÷ng ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi th× ph¶i hiÓu céng ®ång, cô thÓ
lμ lμng b¶n, d©n téc, hiÓu phô n÷ vμ hiÓu nam giíi. C¸ch tiÕp cËn xuyªn suèt trong c¸c
ho¹t ®éng LNXH ®ã lμ sù tham gia cña ng−êi d©n, sù tham gia ë ®©y cÇn ph¶i ®−îc lμm
râ lμ sù tham gia cña phô n÷ hay nam giíi.
Phô n÷ cã nh÷ng vai trß ®−îc x¸c ®Þnh râ trong c¸c ho¹t ®éng LNXH. Nh÷ng vai
trß nμy v−ît qu¸ quan niÖm truyÒn thèng coi phô n÷ lμ nh÷ng ng−êi thu l−îm cñi vμ cá
kh«. Phô n÷ tham gia vμo nhiÒu ho¹t ®éng L©m nghiÖp kh¸c nhau, tõ sö dông, qu¶n lý
®Õn trång c©y n«ng l©m nghiÖp ë cÊp hé gia ®×nh còng nh− cÊp céng ®ång. NhiÒu nghiªn
cøu tr−êng hîp chØ ra r»ng phô n÷ cã mçi quan hÖ rÊt gÇn gòi víi c©y cèi xung quanh hä
(FAO 1989). Rõng, c©y lμ mét tμi nguyªn kh«ng thÓ thiÕu ®−îc trong ®êi sèng cña c¸c
®ång bμo d©n téc thiÓu sè ë vïng nói cao nh− T©y B¾c, T©y Nguyªn. Phô n÷ hμng ngμy
®i vμo rõng thu h¸i s¶n phÈm nªn hä biÕt rÊt nhiÒu loμi c©y vμ c«ng dông cña nã, nh− ë
Siera Leone, phô n÷ biÕt 31 c«ng dông cña c©y trªn m¶nh ®Êt bá hãa vμ trong rõng, nam
giíi chØ biÕt 8 c«ng dông (FAO 1989). Nghiªn cøu cña §Æng Tïng Hoa (2000) chØ ra
r»ng phô n÷ d©n téc Th¸i, Hmong biÕt trªn 50 loμi c©y cã t¸c dông lμm thùc phÈm, lμm
thuèc cho gia ®×nh. Nam giíi th× hiÓu biÕt nhiÒu vÒ c¸c loμi c©y gç cã t¸c dông lμm nhμ
hay ®å gia dông. Phô n÷ d©n téc Dao ë Ba V× hiÓu biÕt rÊt nhiÒu c¸c loμi c©y lμm thuèc
nam còng nh− c¸ch chÕ biÕn vμ c«ng dông tõng lo¹i ®Ó ch÷a bÖnh (V−¬ng Kh¶ Hïng
2001).
ChÝnh v× phô n÷, nam giíi tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng kh¸c nhau liªn quan ®Õn sö
dông tμi nguyªn rõng vμ kiÕn thøc hiÓu biÕt cña hä ë c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau, cho nªn
viÖc ph©n tÝch giíi ®Ó hiÓu ®−îc nhu cÇu vμ kh¶ n¨ng phô n÷ vμ nam giíi khi tham gia
vμo c¸c giai ®o¹n cña c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi lμ rÊt cÇn thiÕt, nh»m thùc hiÖn
c¸c ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶ h¬n.
4.2.2 Néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi
4.2.2.1 Néi dung ph©n tÝch giíi
Trong phÇn nμy sÏ ®Ò cËp ®Õn c¸c néi dung chÝnh, c¸c c«ng cô ph©n tÝch giíi vμ ph−¬ng
ph¸p ph©n tÝch giíi.
- Môc ®Ých: lμm t¨ng sù thμnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp
- Thμnh c«ng: tÝnh bÒn v÷ng, c«ng b»ng, hiÖu qu¶
- ThÊt b¹i: tr¸nh viÖc bá sãt c¸c vÊn ®Ò giíi cã thÓ tr¸nh ®−îc
Mét khung ph©n tÝch giíi ®Ó:
- §Æt c¸c c©u hái
- S¾p xÕp th«ng tin
- Ph¸t triÓn c¸c chiÕn l−îc
Khung ph©n tÝch gåm cã khung bèi c¶nh, khung ho¹t ®éng, khung nguån lùc,
khung hμnh ®éng. 4 khung ph©n tÝch nμy rÊt cã Ých khi ph©n tÝch c¸c thμnh tè vÒ giíi cña
mét dù ¸n hay ch−¬ng tr×nh.
VÒ mÆt bèi c¶nh:
§Ó thu thËp th«ng tin cã thÓ dùa trªn c¸c danh môc c©u hái:
117
- C¸c ®iÓm khã kh¨n/ h¹n chÕ lμ g×?
- C¸c ®iÓm thuËn lîi lμ g×?
- C¸c chuÈn mùc/ Xu h−íng/ Thay ®æi
- M«i tr−êng, Kinh tÕ, ThÓ chÕ
- X· héi, Nh©n khÈu häc, ChÝnh s¸ch
VÝ dô vÒ ph©n tÝch giíi cña FAO (1995) trong N«ng l©m kÕt hîp:

B¶ng 8.5: Ph©n tÝch giíi trong N«ng l©m kÕt hîp
C¸c ®iÓm khã kh¨n ThuËn lîi
M«i tr−êng
• Ch¸y rõng th−êng xuyªn
• T¨ng tû lÖ sãi mßn ®Êt
• N¹n ph¸ rõng m¹nh
ThÓ chÕ
• Phô n÷ thiÕu quyÒn së h÷u ®Êt hîp ph¸p
• Ýt c¸n bé khuyÕn n«ng l©m ®−îc ®μo t¹o
c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia
trong c«ng t¸c l©m nghiÖp
Nh©n khÈu häc
• Tû lÖ sinh s¶n cao
• T¨ng l−îng nam giíi di c− tíi c¸c thμnh
phè
M«i tr−êng
• 6 th¸ng mïa m−a


ThÓ chÕ
• ChÝnh s¸ch L©m nghiÖp céng ®ång míi
chó träng c¸c ho¹t ®éng NLKH vμ khai
th¸c gç bªn canh c«ng t¸c b¶o vÖ rõng
• 25 % trang tr¹i do n÷ giíi lμm chñ hé


VÒ mÆt ho¹t ®éng
Tr¶ lêi c©u hái “Ai lμm g×?”, gióp chóng ta hiÓu sù phô thuéc vμo rõng, c¸c vai
trß cña phô n÷ vμ nam giíi, mËt ®é lao ®éng, c«ng viÖc kh«ng c©n b»ng gi÷a phô n÷ vμ
nam giíi, quü thêi gian cña phô n÷ vμ nam giíi cã thÓ tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng L©m
nghiÖp.
§Ó thu thËp th«ng tin vÒ mÆt ho¹t ®éng cã thÓ dùa trªn c¸c danh môc c©u hái sau:
- Ai chÞu tr¸ch nhiÖm c«ng viÖc nμo (s¶n xuÊt, t¸i s¶n xuÊt, x· héi)?
- Ai cÇn bao nhiªu thêi gian cho ho¹t ®éng nμo?
- Ai tham gia: ng−êi giμ, ng−êi lín, trÎ con (nam, n÷)?
- Ho¹t ®éng nμy ®−îc lμm bao giê (hμng ngμy, mïa)?
- Ho¹t ®éng nμy ®−îc lμm ë ®©u (ë nhμ, trong b¶n, chî)?

118
B¶ng 8.6 :Ph©n tÝch giíi trong ph©n c«ng lao ®éng
§Þa ®iÓm Ho¹t ®éng Giíi Thêi gian
Rõng thuéc së
h÷u nhμ n−íc
LÊy gç lμm chÊt ®èt
LÊy thøc ¨n cho gia sóc
LÊy gç
N÷/Nam
N÷/Nam
Nam
3 giê/ ngμy
1 giê/ngμy
2 ngμy/ th¸ng
Ruéng ë ®ång
b»ng
S¶n xuÊt lóa g¹o:
- ChuÈn bÞ ®Êt
- CÊy lóa
- Lμm cá
- Thu ho¹ch

Nam


Nam/N÷

2 tuÇn ®Çu mïa m−a
2 tuÇn
1 th¸ng
2 tuÇn
Nhμ Lμm ®å ®¹c trong nhμ
Sau khi thu ho¹ch
ChÕ biÕn
NÊu n−íng
Nam



thØnh tho¶ng
mïa vô
hμng ngμy
hμng ngμy

VÒ mÆt nguån lùc
Tr¶ lêi c©u hái “Ai cã g×?”; “Ai cÇn g×?”, gióp chóng ta hiÓu ®−îc c¬ së nguån lùc, c¸c
nhu cÇu vμ lîi Ých liªn quan.
Khung nguån lùc bao gåm: nguån lùc, tiÕp cËn, kiÓm so¸t vμ lîi Ých
- TiÕp cËn: quyÒn sö dông nguån lùc
- KiÓm so¸t: quyÒn ®−îc quyÕt ®Þnh vμ qu¶n lý c¸c nguån lùc
TiÕp cËn vμ kiÓm so¸t lμ hai cÊp ®é kh¸c nhau trong mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi
vμ sù tiÕp cËn kiÓm so¸t. VÝ dô nh−: mét phô n÷ cã thÓ tiÕp cËn nguån vèn nh−ng «ng
chång cña chÞ cã thÓ qu¶n lý viÖc quyÕt ®Þnh sè tiÒn sÏ ®−îc sö dông nh− thÕ nμo. B¶ng
d−íi ®©y cho chóng ta thÊy nh÷ng h¹n chÕ cña phô n÷ trong viÖc tiÕp cËn vμ kiÓm so¸t
tμi nguyªn rõng:
B¶ng 8..7: H¹n chÕ cña phô n÷ trong viÖc tiÕp cËn vμ kiÓm so¸t tμi nguyªn rõng

Nh÷ng h¹n chÕ cña phô n÷ trong viÖc tiÕp cËn víi tμi nguyªn rõng
(FAO 1995)
• ThiÕu quyÒn së h÷u vÒ ®Êt vμ c©y
• ThiÕu nguån lùc nh− n−íc, c«ng cô, vËt nu«i
• ThiÕu gi¸o dôc, ®μo t¹o, kü n¨ng hay tiÕp cËn víi dÞch vô khuyÕn n«ng l©m
• ThiÕu nguån mÆt, thu nhËp, tÝn dông, thiÕu c«ng cô vËn chuyÓn
• ThiÕu søc lao ®éng, nhÊt lμ khi ng−êi chång v¾ng nhμ
• V¾ng mÆt trong m¹ng l−íi cña nhãm phô n÷ hay céng ®ång
• H¹n chÕ vÒ thêi gian, bëi v× hä ph¶i tËp trung nhiÒu vμo c«ng viÖc n«ng nghiÖp
• Nam giíi kiÓm so¸t quyÒn quyÕt ®Þnh hoÆc sù tham gia cña phô n÷
• ThiÕu chó ý vÒ nhu cÇu, khã kh¨n, tr¸ch nhiÖm cña phô n÷ vÒ chÝnh s¸ch ë møc ®Þa
ph−¬ng, quèc gia vμ trong nghμnh l©m nghiÖp

- Nguån lùc: ®Êt, c©y, vèn/tμi s¶n, c«ng nghÖ, lao ®éng, kiÕn thøc b¶n ®Þa, dÞch vô
119
- Lîi Ých: thøc ¨n, n¨ng l−îng, thu nhËp, ®Þa vÞ
§Ó thu thËp th«ng tin vÒ mÆt ho¹t ®éng cã thÓ dùa trªn c¸c danh môc sau:
- Nh÷ng nguån lùc nμo lμ cÇn thiÕt ®Ó tiÕn hμnh c¸c ho¹t ®éng kh¸c nhau?
- Nh÷ng nguån mμ phô n÷/ nam giíi ®−îc tiÕp cËn lμ g×?
- Nh÷ng nguån mμ hä cã thÓ kiÓm so¸t lμ g×? Ai cã quyÒn së h÷u?
- Phô n÷ vμ nam giíi ®−îc nhËn nh÷ng lîi Ých g× tõ c«ng viÖc cña hä?
- Hä kiÓm so¸t nh÷ng lîi Ých nμo?
Trong mäi c«ng viÖc ®ßi hái ph¶i sö dông c¸c nguån vμ mang l¹i c¸c lîi Ých cho
ng−êi thùc hiÖn hoÆc cho nh÷ng ng−êi kh¸c. Nam giíi vμ phô n÷ th−êng cã c¸c cÊp ®é
kh¸c nhau vÒ: TiÕp cËn víi c¸c nguån lùc cÇn thiÕt ®Ó thùc hiÖn c«ng viÖc, kiÓm so¸t c¸c
nguån nμy ®Ó sö dông theo mong muèn, tiÕp cËn víi c¸c lîi Ých cã ®−îc tõ c«ng viÖc cña
hä, kiÓm so¸t c¸c lîi Ých nμy.
B¶ng 8.8:VÊn ®Ò giíi trong tiÕp cËn nguån lùc

C¸c nguån lùc TiÕp cËn KiÓm so¸t Lîi Ých
§Êt:
• Rõng do nhμ
n−íc së h÷u

• Nhμ

• Ruéng

Nam/N÷


Nam/N÷

Nam/N÷

ChÝnh phñ/ Së l©m nghiÖp


Nam giíi l·nh ®¹o gia ®×nh

Nam giíi l·nh ®¹o gia ®×nh

ChÊt ®èt, thøc ¨n cho gia
sóc, thùc phÈm, thuèc, thu
nhËp, ®å ®¹c trong nhμ
Rau, vËt nu«i, thøc ¨n, thu
nhËp
Thøc ¨n, thu nhËp
§μo t¹o khuyÕn
n«ng l©m trong
n«ng l©m kÕt hîp

Nam ChÝnh phñ/ Së l©m nghiÖp


C¸c kü n¨ng míi, t¨ng
s¶n phÈm, nhiÒu thùc
phÈm h¬n, t¨ng quyÒn sö
dông gç, t¨ng thu nhËp

VÒ mÆt ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng:
Tr¶ lêi c¸c c©u hái:
- Ch−¬ng tr×nh cã ®¸p øng c¸c nhu cÇu hay kh«ng?
- Cã ®Õn ®óng ng−êi kh«ng?
- Sù thay ®æi cã cÇn thiÕt kh«ng?
- Cã ®¸p øng c¶ hai môc ®Ých ph¸t triÓn vμ môc ®Ých giíi kh«ng?
B¶ng 8.9. TiÕp cËn x©y dùng ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng giíi
Môc tiªu ch−¬ng
tr×nh & Ho¹t ®éng
C¸c c©n nh¾c giíi C¸c khuyÕn nghÞ cho
ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng
Môc tiªu: Giíi
thiÖu NLKH vμo
canh t¸c cho 5000
hé gia ®×nh sèng ë
khu vùc ®Êt bÞ
tho¸i hãa
ChØ nam giíi cã quyÓn së h÷u
®Êt vμ chØ cã nam giíi tham gia
vμo c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng
l©m
Phô n÷ lμm c©y gièng, trång
c©y, cÊy lóa, lμm cá vμ thùc hiÖn
c¸c viÖc chÕ biÕn s¶n phÈm sau
§μo t¹o c¶ phô n÷ vμ nam
giíi trong c¸c ho¹t ®éng
NLKH b»ng c¸ch c¸n bé
khuyÕn n«ng l©m nam cïng
lμm viÖc víi ng−êi vî vμ
ng−êi chång, hoÆc b»ng c¸ch
c¸n bé khuyÕn n«ng l©m nam
120

khi thu ho¹ch
C¶ nam giíi vμ n÷ giíi mong
muèn sö dông nhiÒu s¶n phÈm
h¬n ®Ó t¨ng thªm thu nhËp
TÊt c¶ c¸c c¸n bé khuyÕn n«ng
l©m ®Òu lμ nam giíi
lμm viÖc riªng rÏ víi tæ chøc
nam giíi trong th«n vμ víi
héi phô n÷ trong th«n
T− vÊn cho c¶ n÷ giíi vμ nam
giíi vÒ sù −u tiªn c¸c loμi c©y
gièng vμ mïa vô
Sù tham gia
Nh− ®· nãi ë trªn sù tham gia xuyªn suèt trong c¸c ho¹t ®éng LNXH, chóng ta cÇn ph¶i
xem xÐt sù tham gia cña giíi vμo c¸c tæ chøc ®Ó x¸c ®Þnh:
- CÊu tróc quyÒn lùc trong x· héi céng ®ång
- Kh«ng c©n b»ng trong quyÒn lùc ra quyÕt ®Þnh cña phô n÷ vμ nam giíi
- Sù cÇn thiÕt ®Ó n©ng cao sù thamg gia cña phô n÷ ë mét sè tæ chøc
- Nguyªn nh©n cña sù tham gia kh«ng ®ång ®Òu nμy, nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng
®Õn nã nh− cÊu tróc kinh tÕ, chuÈn mùc x· héi
Sù tham gia thÓ hiÖn ë c¸c cÊp ®é kh¸c nhau, chóng ta cÇn ph©n tÝch sù tham gia vÒ sè
l−îng trong c¸c tæ chøc céng ®ång (sè l−îng nam, n÷ tham gia vμo c¸c tæ chøc) vμ sù
tham gia vÒ chÊt l−îng (tiÕng nãi, quyÒn ra quyÕt ®Þnh cña phô n÷, nam giíi trong c¸c tæ
chøc, cuéc häp) vμ sù tham gia trong ra quyÕt ®Þnh cÊp hé gia ®×nh. ë ®©y cÇn nhÊn
m¹nh ®Õn sù tham gia cña giíi trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh, m« h×nh ra quyÕt ®Þnh gióp
chóng ta hiÓu ®−îc c¸c quyÕt ®Þnh kh¸c nhau t¸c ®éng ®Õn cuéc sèng cña nhãm ®èi
t−îng, ai lμ ng−êi ra c¸c quyÕt ®Þnh ®ã vμ hä ra quyÕt ®Þnh nh− thÕ nμo. Chóng ta cã thÓ
dùa trªn nh÷ng c©u hái sau ®©y:
- Nh÷ng ai tham gia vμo qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh (phô n÷ cã ®−îc t− vÊn kh«ng,
hä cã ra quyÕt ®Þnh cuèi cïng kh«ng)?
- Nh÷ng quyÕt ®Þnh ®ã cã t¸c ®éng ®Õn cuéc sèng cña nhãm ®èi t−îng (cÊp
céng ®ång, cÊp hé gia ®×nh) lμ g×?
- Ai chÞu t¸c ®éng cña quyÕt ®Þnh ®ã?
4.2.2.2 Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi
C¸c ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi cã thÓ ®Ò cËp tíi nh−:
- Ph©n tÝch l¹i (vÒ ®Êt ®ai, kinh tÕ, x· héi), ph©n tÝch néi dung
- Pháng vÊn (th«ng tin viªn, hé gia ®×nh, th¶o luËn nhãm)
- Quan s¸t tham dù
- Ph¶n håi/ KiÓm tra chÐo
C¸c c«ng cô PRA vμ ph©n tÝch x· héi cã thÓ ¸p dông trong ph©n tÝch giíi ®−îc ®Ò cËp
trong b¶ng sau:
B¶ng 8.10: C«ng cô vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi
Néi dung C«ng cô Ph−¬ng ph¸p
Bèi c¶nh
- B¶n ®å x· héi vÒ th«n
- L¸t c¾t
- S¬ ®å xu h−íng
- Th¶o luËn nhãm th«ng tin
viªn
Ho¹t ®éng
- Khung vÒ ho¹t ®éng
- LÞch mïa vô
- Pháng vÊn hé gia ®×nh
- Th¶o luËn nhãm
121
- B¶ng ph©n c«ng lao ®éng
Nguån lùc
- Khung tiÕp cËn vμ kiÓm so¸t nguån lùc
- B¶n ®å nguån vÒ th«n
- L¸t c¾t
- LÞch mïa vô
- B¶ng ma trËn
- Ph©n lo¹i hé gia ®×nh
- Pháng vÊn hé gia ®×nh
- Th¶o luËn nhãm n÷, nhãm
nam
- Th¶o luËn nhãm th«ng tin
viªn
Hμnh
®éng
- Khung hμnh ®éng
- S¬ ®å SWOL

- Ph©n tÝch th«ng tin tõ 3 néi
dung trªn
- Th¶o luËn nhãm n÷, nam
Sù tham
gia
- B¶ng tham gia sè l−îng
- B¶ng tham gia chÊt l−îng
- Ra quyÕt ®Þnh trong gia ®×nh
- Pháng vÊn th«ng tin viªn
- Pháng vÊn hé gia ®×nh

C¸c c«ng cô ph©n tÝch giíi cÇn ph¶i vËn dông linh ho¹t vμo trong khi thu thËp sè
liÖu, c¸c c«ng cô ®−îc lùa chän tïy theo môc tiªu cña ph©n tÝch giíi. Trong tÊt c¶ c¸c
ho¹t ®éng cña LNXH cã thÓ lång ghÐp vÊn ®Ò giíi vμ ph©n tÝch giíi vμo ®Ó n©ng cao
hiÖu qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng, nh»m ®¸p øng ®óng nhu cÇu cña c¶ nam giíi vμ phô n÷, c¶
hai giíi cïng ®−îc h−ëng lîi vμ tham gia b×nh ®¼ng h¬n.





122
Tμi liÖu tham kh¶o
1. Boserup, Ester (1989): Women's Role in Economic Development (first: 1970).
George Allen & Unwin, London.
2. Ch−¬ng tr×nh hç trî LNXH (2001): Héi th¶o tËp huÊn ph©n tÝch giíi. Helvetas
Vietnam. Hμ néi.
3. Dang Tung Hoa (2000): Cultural and Ecological Investigations into Forest
Utilisation by the Thai, Hmong and Kinh People in the Mountainous Region in the
Yen Chau District of Northwest Vietnam with Respect to Gender Relation (German).
Ph.D Thesis. TU Dresden, Germany.
4. §Æng Nghiªm V¹n, Chu Th¸i S¬n, L−u Hïng (2000): D©n téc thiÓu sè ë ViÖt nam.
Nhμ xuÊt b¶n thÕ giíi. Hμ néi.
5. Davidson, Joan; Dankelman, Irene (1990): Frauen und Umwelt in den suedlichen
Kontinenten. Peter Hammer Verlag, Wupertal.
6. FAO (1995): Gender Analysis and Forestry. International Training Package. FAO,
Rome.
7. Feldstein, Hilary Sims; V. Poats, Susan (1989): Working Together. Gender Analysis
in Agriculture. Volume 2: Teaching Notes. Kumarian Press, West Hardford.
8. Jacobson, Jodi L. (1992): Gender Bias: Roadblock to Sustainable Development.
Worldwatch Paper 110. Worldwatch Institut.
9. Lª ThÞ Lý (2000): VÊn ®Ò giíi trong ph¸t triÓn LNXH ë T©y nguyªn. §¹i häc T©y
nguyªn, Bu«n Mª Thuét. Th«ng tin chuyªn ®Ò §μo t¹o LNXH. Ch−¬ng tr×nh hç trî
LNXH.
10. Moser, Caroline O.N (1993): Gender Planning and Development: Theory, Practice
and Training. Routledge.
11. NguyÔn Kim Hμ (1999): VÒ ph©n c«ng lao ®éng nam - n÷ mét c«ng cô ph©n tÝch
Giíi. Trong: NguyÔn Linh KhiÕu: Nghiªn cøu vμ ®μo t¹o Giíi ë ViÖt nam. Nhμ xuÊt
b¶n khoa häc x· héi, Hμ néi: 216-228.
12. Pham Thi Hue (2000): Bibliography on Women and Gender in Vietnam (1993-
1999). Center for Family and Women Studies, Hμ néi.
13. Rojas, Mary (1989): Women in Community Forestry. A Field Guide for Project
design and Implementation. FAO, Rome.
14. Teherani-Kroenner, Parto (1995): Erforschung der Geschlechterverhaeltnisse im
laendlichen Raum. Heft 1. Tagungsbericht. Humboldt-Universitaet zu Berlin, Berlin.
123
15. TrÇn ThÞ QuÕ (1999): Nh÷ng kh¸i niÖm c¬ b¶n vÒ giíi vμ vÊn ®Ò giíi ë ViÖt Nam.
Gender Basic Concepts and Gender Issues in Vietnam. Nhμ xuÊt b¶n thèng kª, Hμ
néi.
16. TrÇn ThÞ QuÕ, Marlene Buchy (2000): Héi th¶o tËp huÊn vÒ giíi. Ch−¬ng tr×nh hç
trî LNXH. Hμ néi, TPHCM.
17. WARI (2002): Course Book: Gender & Development in South-East Asia
(Indochina). February 18-28, 2002. Traing course on Gender. Bangkok, Thailand.

124
Ch−¬ng 4
TiÕp cËn cã sù tham gia trong
L©m nghiÖp x· héi
Môc tiªu:
Sau khi häc xong ch−¬ng nμy sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• Ph©n tÝch ®−îc quan ®iÓm tiÕp cËn cïng tham gia trong ph¸t triÓn LNXH
• VËn dông ®−îc nh÷ng kiÕn thøc, kü n¨ng cña sù tham gia trong qu¸ tr×nh tiÕp
cËn c¸c m«n häc kh¸c, trong ®¸nh gi¸ n«ng th«n, thùc thi c¸c ho¹t ®éng LNXH
• Lùa chän thÝch øng vμ sö dông ®−îc c¸c c«ng cô phï hîp cho kü thuËt cã sù
tham gia
• M« t¶ ®−îc c¸c lo¹i h×nh vμ ph¹m vi ¸p dông cña sù tham gia

125
Bμi 9: Sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn cã kh¶ n¨ng:
• Ph©n biÖt ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn LNXH
• Ph©n biÖt c¸c h×nh thøc vμ møc ®é tham gia cña céng ®ång trong tiÕn tr×nh ph¸t
triÓn LNXH
• VËn dông ®−îc c¸ch ph©n lo¹i c¸c h×nh thøc vμ møc ®é tham gia cña céng ®ång
®Þa ph−¬ng ®Ó nhËn râ c¸c ho¹t ®éng nμo lμ LNXH vμ “lo¹i h×nh LNXH” cña
c¸c dù ¸n LNXH ®· thùc thi
Néi dung bμi gi¶ng:

Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian
1. Kh¸i niÖm sù tham gia
2. §èi t−îng tham gia
Tr×nh bμy
Bμi tËp t×nh huèng
OHP
Bμi tËp
2 tiÕt
3. H×nh thøc vμ møc ®é tham
gia

Nªu vÊn ®Ò
§éng n·o
C©u hái chuÈn
®o¸n
OHP
2 tiÕt
4. §iÒu kiÖn vμ ®éng lùc Tr×nh bμy OHP 2 tiÕt

126
1. Kh¸i niÖm sù tham gia
1.1. Quan ®iÓm c¬ b¶n
GÇn ®©y c¸ch tiÕp cËn “tõ d−íi lªn”, coi träng vai trß chñ ®éng cña céng ®ång n«ng
th«n ®−îc nhÊn m¹nh; do vËy ®· ®éng viªn c¸c tiÒm n¨ng lao ®éng, vμ c¸c nguån lùc
kh¸c cña céng ®ång cho ho¹t ®éng cña LNXH.
• Trong l©m nghiÖp, tiÕp cËn truyÒn thèng lu«n cho r»ng, sù tiÕn bé phô thuéc vμo
ng−êi ®−îc huÊn luyÖn vÒ mÆt nghÒ nghiÖp, phæ biÕn kiÕn thøc kü thuËt cña hä cho
mét nhãm c− d©n n«ng th«n kh¸c. Trong khi ®ã, tiÕp cËn LNXH cho r»ng c¸c
ph−¬ng ph¸p kü thuËt ®−îc thiÕt kª cã sù tham gia cña céng ®ång sÏ khuyÕn khÝch
nh÷ng s¸ng kiÕn tõ céng ®ång, ng−êi d©n cã kh¶ n¨ng t×m ra gi¶i ph¸p vμ gi¶i quyÕt
vÊn ®Ò cã hiÖu qu¶.
• TiÕp cËn “cã céng ®ång tham gia” cho r»ng mäi ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng còng nh− nhμ
chuyªn m«n ®Òu cã kiÕn thøc, kü n¨ng vμ n¨ng lùc chuyªn m«n ®¸ng kÓ cÇn ®−îc sö
dông vμ ph¶i ®−îc chó ý.
• Trong khi söa ®óng quan ®iÓm truyÒn thèng, r»ng chØ nh÷ng nhμ chuyªn m«n míi cã
sù hiÓu biÕt cã gi¸ trÞ vÒ kü thuËt, tiÕp cËn cã céng ®ång tham gia sÏ kh«ng r¬i vμo
sai lÇm ng−îc l¹i, r»ng chØ cã c− d©n ®Þa ph−¬ng míi cã kiÕn thøc vμ kü n¨ng thÝch
hîp
• TiÕp cËn “cã céng ®ång tham gia” nhÊn m¹nh ph−¬ng ph¸p còng nh− kÕt qu¶. Ngay
c¶ nh÷ng thÊt b¹i râ rÖt còng cã thÓ cã mét sè lîi Ých v× ph−¬ng ph¸p dÉn ®Õn thÊt
b¹i th−êng t¹o nªn kh¶ n¨ng cho viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x¶y ra sau vμ hμnh ®éng
tèt h¬n (Peluso, Turner vμ Fortmann,1994)
127
1.2. Kh¸i niÖm sù tham gia trong LNXH
Sù tham gia lμ mét kh¸i niÖm kh«ng ph¶i lμ míi nh−ng kh«ng bao giê cò. NhiÒu
häc gi¶ cè g¾ng lý gi¶i Sù tham gia trong LNXH nh− lμ nÒn t¶ng ban ®Çu mang b¶n chÊt
LNXH cña mäi lo¹i h×nh l©m nghiÖp. Suy réng ra ë nhiÒu lÜnh vùc, kh¸i niÖm cña Sù
tham gia ®−îc hiÓu theo hai khÝa c¹nh sau:
• Thø nhÊt, Sù tham gia mang tÝnh triÕt häc liªn quan ®Õn c«ng b»ng vμ d©n chñ,
nghÜa lμ ë ®©u kh«ng cã sù tham gia th× ë ®ã kh«ng cã c«ng b»ng vμ d©n chñ.
• Thø hai, Sù tham gia ®−îc gi¶i thÝch dùa trªn mét tiÒn ®Ò cã tÝnh chÊt thùc dông
h¬n, r»ng c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n (bao gåm LNXH) nÕu kh«ng cã
sù h−ëng øng cña ng−êi d©n sÏ kh«ng triÓn khai ®−îc, hoÆc nÕu cã triÓn khai
còng kh«ng thÓ ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶.
Tõ “tham gia” cã thÓ ph¶n ¶nh nhiÒu néi dung h¬n lμ ®¬n thuÇn hiÖn diÖn, tham dù
trong c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn (d−íi d¹ng tù nguyÖn ®ãng gãp lao ®éng, vËt chÊt... vμ
®−îc tr¶ c«ng). ë khÝa c¹nh kh¸c, tham gia cã nghÜa lμ trë thμnh thμnh viªn cña mét tæ
chøc vμ tham dù c¸c phiªn häp. Quan ®iÓm tham gia ®ã ®· dÉn tíi nh÷ng cè g¾ng nh»m
c¬ cÊu c¸c tæ chøc, nghÜa lμ ®Þa vÞ héi viªn nμy nh− lμ hiÖn diÖn cña tham gia.
Theo Ng©n hμng thÕ giíi, sù tham gia ®−îc ®Þnh nghÜa nh− lμ mét qu¸ tr×nh,
th«ng qua ®ã c¸c chñ thÓ (Stakeholders) cïng t¸c ®éng vμ chia sÎ nh÷ng s¸ng kiÕn ph¸t
triÓn vμ cïng quyÕt ®Þnh.
N¨m 1994 Hoskin ®−a ra mét ®Þnh nghÜa râ rμng h¬n vÒ sù tham gia trong l©m
nghiÖp, ®ã lμ “Sù tham gia lμ sù thùc hiÖn trång vμ qu¶n lý rõng cña nam vμ n÷ trong
céng ®ång (nh÷ng ng−êi bªn trong céng ®ång) víi sù hç trî cña nh÷ng ng−êi bªn ngoμi
céng ®ång”.
N¨m 1996, Hosley ®−a ra 7 møc ®é tõ thÊp ®Õn cao cña sù tham gia, ®ã lμ: tham
gia cã tÝnh chÊt vËn ®éng; tham gia bÞ ®éng; tham gia qua h×nh thøc t− vÊn; tham gia v×
môc tiªu ®−îc h−ëng c¸c hç trî vËt t− tõ bªn ngoμi; tham gia theo chøc n¨ng; tham gia
hç trî; tù huy ®éng vμ tæ chøc.
Fisher (1984) cho r»ng, kh«ng cã vai trß chØ ®¹o trong qu¸ tr×nh quyÕt ®Þnh th× sù
tham gia chØ lμ v« nghÜa. C©u hái quan träng nhÊt kh«ng ph¶i “Ai thùc hiÖn” mμ “ai
quyÕt ®Þnh”. Trong khi c¸c tμi liÖu vÒ ph¸t triÓn còng nh− c¸c dù ¸n th−êng xem qu¸
tr×nh lËp quyÕt ®Þnh nh− lμ yÕu tè chñ chèt cña sù tham gia th× th−êng trong thùc tÕ,
ng−êi ta ®· ®Æt nÆng tr¸ch nhiÖm vμo quyÒn lùc.
FAO (1982) ®Þnh nghÜa “sù tham gia cña nh©n d©n” nh− qu¸ tr×nh mμ qua ®ã ng−êi
nghÌo n«ng th«n cã kh¶ n¨ng tù tæ chøc vμ nh− c¸c tæ chøc cña chÝnh hä, cã kh¶ n¨ng
nhËn biÕt c¸c nhu cÇu cña chÝnh m×nh vμ tham gia trong thiÕt kÕ, thùc hiÖn vμ ®¸nh gi¸
c¸c ph−¬ng ¸n t¹i ®Þa ph−¬ng” Héi nghÞ FAO th¸ng 9 n¨m 1983 t¹i Roma vÒ ph¸t triÓn
n«ng th«n ®· nhËn thøc “sù tham gia cña nh©n d©n nh− lμ sù hîp t¸c chÆt chÏ cña hä tíi
møc ng−êi d©n c¶m thÊy ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ thμnh c«ng hay thÊt b¹i cña dù ¸n
LNXH.
Ph¹m vi tham gia rÊt réng trong suèt qu¸ tr×nh cña dù ¸n (Messerschmidt, 1992)
• NhËn ra vÊn ®Ò (trong nghiªn cøu)
128
• QuyÕt ®Þnh (trong lËp kÕ ho¹ch)
• Huy ®éng nguån lùc vμ thùc hiÖn (trong hμnh ®éng)
• Chia sÎ lîi nhuËn (trong kÕt qu¶)
• §¸nh gi¸ toμn bé (trong kiÓm so¸t)
Nãi c¸ch kh¸c, ng−êi d©n tham gia tõ b−íc x©y dùng dù ¸n tíi lóc hoμn thμnh, tõ
b−íc kÕ ho¹ch hãa tíi khi tiªu thô s¶n phÈm.
ViÖt Nam cã c©u r»ng: “ DÔ tr¨m lÇn kh«ng d©n còng chÞu, khã ngh×n lÇn d©n liÖu
còng xong''
Tõ ng¹n ng÷ trªn suy ra r»ng mäi viÖc cña lμng b¶n, nÕu d©n ®ång lßng cïng tham
gia th× sÏ thμnh c«ng, nÕu d©n kh«ng tham gia th× nh÷ng viÖc ®ã cã dÔ ®Õn ®©u, ®−îc
®Çu t− hç trî, gióp ®ì ®Õn ®©u ®Òu còng kh«ng thμnh c«ng, hoÆc cã thμnh c«ng th× còng
kh«ng l©u dμi.
Sù tham gia cña ng−êi d©n chÝnh lμ: Mäi viÖc trong lμng b¶n ph¶i ®−îc D©n biÕt,
D©n bμn, D©n lμm vμ D©n kiÓm tra.
- D©n cÇn ®−îc biÕt g×?
Mäi ng−êi d©n trong lμng b¶n ph¶i cÇn biÕt râ hai ®iÓm:
Thø nhÊt, nh÷ng g× mμ c¶ lμng b¶n cïng thèng nhÊt, −u tiªn ph¶i gi¶i quyÕt, ph¶i lμm.
Thø hai, nh÷ng g× mμ nhμ n−íc, c¸c tæ chøc bªn ngoμi cã thÓ hç trî vμ gióp ®ì.
- D©n bμn g× ?
Mäi ng−êi d©n trong lμng b¶n cÇn ®−îc cïng nhau bμn b¹c vÒ c¸c viÖc sau:
• Bμn kÕ ho¹ch thùc hiÖn: lμm c¸i g×, ë ®©u, khi nμo
• Bμn vÒ nghÜa vô ®ãng gãp cña mçi ng−êi, mçi nhμ, mçi tæ chøc trong lμng b¶n, x·
• Bμn vÒ c¸ch tæ chøc, qu¶n lý nh− thÕ nμo
• Bμn vÒ chia sÎ lîi Ých ra sao
• Bμn vÒ quy chÕ thùc hiÖn, th−ëng ph¹t cña lμng b¶n
• Bμn vμ thèng nhÊt cam kÕt thùc hiÖn
- D©n lμm g×?
Nh÷ng ng−êi d©n, hé gia ®×nh hay c¸c tæ chøc trong lμng b¶n cã thÓ lμm c¸c viÖc
nh− sau ®Ó thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng chung cña lμng b¶n:
• §ãng gãp c«ng lao ®éng
• §ãng gãp vËt t−, vËt liÖu mμ ®Þa ph−¬ng hoÆt gia ®×nh cã nh−: ®Êt, ®¸, c¸t, sái, c¸t,
c©y cèi, c©y gièng, con gièng, ph©n chuång ...
• Cã thÓ ®ãng gãp b»ng tiÒn (nÕu cã)
• §ãng gãp kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm th«ng qua viÖc tham gia vμo nhãm qu¶n lý hay
chØ ®¹o thùc hiÖn.
129
- D©n cã thÓ kiÓm tra g×?
Mäi ng−êi d©n ®Òu cã thÓ ®−îc tham gia kiÓm tra, gi¸m s¸t c¸c ho¹t ®éng chung
cña lμng b¶n mμ hä ®· bμn, ®· ®ãng gãp vμ ®· lμm nh−:
• KiÓm tra viÖc qu¶n lý, sö dông c¸c vèn ®Çu t− vμ chi tiªu
• KiÓm tra chÊt l−îng c¸c c«ng tr×nh, c¸c ho¹t ®éng ®· vμ ®ang thùc hiÖn
• KiÓm tra viÖc ®ãng gãp vμ ph©n chia lîi Ých.

Cã 2 nhãm ng−êi cã thÓ tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng chung, c¸c dù ¸n t¹i lμng
b¶n, ®ã lμ nh÷ng ng−êi trong lμng b¶n vμ x· vμ nh÷ng ng−êi ngoμi lμng b¶n vμ x·.
- Nh÷ng ng−êi trong lμng b¶n vμ x· bao gåm c¸c c¸ nh©n, HG§, nhãm HG§, tæ chøc
chÝnh quyÒn cña x·, l·ng ®¹o lμng b¶n, c¸c tæ chøc ®oμn thÓ cña x· vμ lμng b¶n. Kh¶
n¨ng, h×nh thøc vμ møc ®é tham gia cña hä còng rÊt kh¸c nhau, tuú thuéc vμo ®Æc
®iÓm cña tõng nhãm nh−: nhãm HG§ cã ®iÒu kiÖn kinh tÕ vμ kinh nghiÖm s¶n xuÊt
kh¸c nhau (nhãm HG§ kh¸, trung b×nh, nghÌo), nhãm phô n÷ hay nhãm nam giíi,
nhãm ng−êi cã ®é tuæi kh¸c nhau (trÎ em, tuæi lao ®éng, ng−êi giμ), nhãm thμnh
phÇn d©n téc kh¸c nhau.... Nh−ng sù tham gia cña nh÷ng ng−êi trong lμng b¶n, x·
lu«n gi÷ vai trß chÝnh vμ quyÕt ®Þnh ®Õn sù thμnh c«ng cña c¸c ho¹t ®éng hay c¸c dù
¸n t¹i ®Þa ph−¬ng.
- Nh÷ng ng−êi ngoμi céng ®ång nh−: tæ chøc chÝnh quyÒn cÊp trªn, c¸c c¬ quan ®¬n vÞ
chuyªn m«n nh−: c¸c phßng ban ngμnh cña huyÖn, tØnh vÒ c¸c lÜnh vùc liªn quan
(n«ng nghiÖp, l©m nghiÖp, ch¨n nu«i, CSHT, v¨n ho¸, gi¸o dôc, y tÕ ....); c¸c n«ng,
l©m tr−êng, tr¹m tr¹i; c¸c ®¬n vÞ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m; c¸c ch−êng tr×nh dù ¸n
ph¸t triÓn .... Sù tham gia cña nh÷ng ng−êi bªn ngoμi lu«n ®ãng vai trß hç trî, thóc
®Èy vμ t¹o ®iÒu kiÖn th«ng qua c¸c h×nh thøc sau:
• Hç trî vèn khi lμng b¶n kh«ng cã kh¶ n¨ng ®ãng gãp th«ng qua h×nh thøc hç trî vËt
t−, vËt liÖu mμ ®Þa ph−¬ng kh«ng cã; mét phÇn tiÒn c«ng lao ®éng nÕu thÊy rÊt cÇn
thiÕt; vèn tÝn dông ....
• Hç trî t− vÊn th«ng qua cö c¸n bé chuyªn m«n cïng víi d©n x©y dùng kÕ ho¹ch, tæ
chøc triÓn khai, qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng, gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸.
• Hç trî chuyÓn giao kiÕn thøc vμ kü thuËt th«ng qua tËp huÊn, x©y dùng m« h×nh,
th¨m quan.
• §Çu t− kü thuËt th«ng qua cö c¸n bé chuyªn m«n ®Ó thiÕt kÕ, ®Çu t− ban ®Çu vÒ c¬ së
vËt chÊt, vËt t− thiÕt yÕu nh−: nhμ x−ëng, c«ng tr×nh, ®−êng x¸, c©y gièng, con gièng,
thuèc trõ s©u ....
Nh− vËy, sù tham gia cña ng−êi d©n lμ nh©n tè chñ yÕu dÉn sù thμnh c«ng cña c¸c
dù ¸n t¹i lμng b¶n. Tuy nhiªn, sù tham gia cña nh÷ng ng−êi bªn ngoμi lμng b¶n lμ c¬
së vμ ®éng lùc thóc ®Èy cho sù thμnh c«ng ®ã.
130
2. §èi t−îng tham gia
2.1. Ng−êi trong cuéc vμ Ng−êi ngoμi cuéc
Trong l©m nghiÖp truyÒn thèng, l©m nghiÖp coi nh− lμ khoa häc øng dông liªn quan
víi nh÷ng hiÖn t−îng tù nhiªn. Do ®ã, nh÷ng vÊn ®Ò vÒ c«ng nghÖ cã ý nghÜa cô thÓ lμ
c«ng nghÖ khai th¸c rõng võa lÊy ®i nh÷ng c©y rõng thμnh thôc l¹i võa t¹o thuËn lîi cho
viÖc xuÊt hiÖn mét líp c©y t¸i sinh ®Ó cã thÓ lîi dông rõng mét c¸c liªn tôc. C«ng nghÖ
trång rõng bao gåm chän loμi c©y thÝch hîp víi lËp ®Þa, lμm ®Êt, kü thuËt vμ thêi vô
trång c©y, ch¨m sãc... ë ®©y hÇu nh− chØ cã nh÷ng nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp thùc
hiÖn.
Trong khi ®ã, LNXH lμ mét khoa häc vμ nghÖ thuËt liªn quan víi ho¹t ®éng nh»m
tíi môc tiªu x· héi, do ®ã ®−¬ng nhiªn ph¶i quan t©m ®Õn nh÷ng loμi c©y ®¸p øng nhu
cÇu cña céng ®ång, nh− thùc phÈm, thøc ¨n gia sóc, cñi,... ®Õn tæ chøc x· héi ®Ó thiÕt
lËp, duy tr×, b¶o vÖ, chÕ biÕn vμ ph©n phèi s¶n phÈm vμ dÞch vô cung cÊp tõ rõng vμ c©y,
®Õn nh÷ng m©u thuÉn cã tÝnh chÊt thêi vô ¶nh h−ëng ®Õn sù tham gia cña nh©n d©n trong
ho¹t ®éng trång c©y, ®Õn nh÷ng kü n¨ng cÇn thiÕt cho sù thÝch øng hay sù lùa chän c«ng
nghÖ l©m nghiÖp thμnh c«ng... (Burch, 1992). Rao (1991) còng chØ ra mét nguyªn t¾c
lín trong LNXH lμ ph¶i thay ®æi dÇn dÇn c¸ch sö dông ®Êt ®ai vμ qu¶n lý ®Êt ®ai theo
h−íng ®a canh. Con ®−êng gi¶i quyÕt kü thuËt cña LNXH lμ con ®−êng "liªn ngμnh" cña
nhiÒu nhμ khoa häc chø kh«ng chØ riªng thuÇn tuý chuyªn l©m nghiÖp. Do vËy hoμn toμn
kh¸c víi LNTT, LNXH kh«ng chØ do c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp tiÕn hμnh mμ
cßn ®−îc thùc hiÖn víi sù hîp t¸c cña nh÷ng nhμ n«ng häc, ch¨n nu«i, c¸c nhμ khoa häc
x· héi vμ nh©n v¨n (x· héi häc, kinh tÕ häc, nh©n chñng häc, sinh th¸i nh©n v¨n, chÝnh
trÞ häc...) nãi c¸ch kh¸c, cã thÓ tiÕp cËn LNXH tõ gãc ®é l©m nghiÖp hoÆc/vμ n«ng häc
còng nh− nhμ khoa häc x· héi nh©n v¨n. Nh©n tè nçi bËc lμ nh©n d©n ®Þa ph−¬ng mμ víi
sù tham gia cña hä ®· lμm cho l©m nghiÖp vèn cã tÝnh chÊt x· héi ®· trë thμnh l©m
nghiÖp x· héi, mét nÒn l©m nghiÖp do nh©n d©n ®Þa ph−¬ng (céng ®ång vμ n«ng hé) vμ
v× nh©n d©n ®Þa ph−¬ng (céng ®ång, n«ng hé).
Cã thÓ, ph©n biÖt mét c¸ch kh¸i qu¸t hai thμnh phÇn tham gia c¸c ho¹t ®éng LNXH,
theo Davis-Case (1990) "Ng−êi trong cuéc” nh− lμ nh÷ng ng−êi cïng ®−îc x¸c ®Þnh vμ
n»m trong céng ®ång võa hoÆc cã mèi quan hÖ phô thuéc vμo céng ®ång, "Ng−êi ngoμi
cuéc" nh− lμ nh÷ng ng−êi cã thÓ tham gia vμo mét céng ®ång trong mét thêi gian,
nh−ng kh«ng ®−îc cïng x¸c ®Þnh víi céng ®ång hoÆc ®−îc céng ®ång x¸c ®Þnh lμ thμnh
viªn cña hä.
Chambers (1983) cho r»ng, “Ng−êi ngoμi cuéc" lμ nh÷ng ng−êi cã liªn quan ®Õn
qu¸ tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n, nh−ng b¶n th©n kh«ng sèng ë n«ng th«n vμ kh«ng nghÌo,
hiÓu biÕt cã phÇn h¹n chÕ vÒ t×nh tr¹ng nghÌo khæ ë n«ng th«n. NhiÒu ng−êi lμ quan
chøc, c¸n bé nghiªn cøu thùc ®Þa cña c¸c c¬ quan chÝnh phñ, c¸c nhμ nghiªn cøu chuyªn
nghiÖp, nh©n viªn c¸c tæ chøc cøu trî, nhμ kinh doanh, b¸c sÜ, kü s−, nhμ b¸o, luËt gia,
nhμ chÝnh trÞ, thÇy gi¸o, c¸n bé c¸c tr−êng ®¹i häc, nh©n viªn cña c¸c tæ chøc tù nguyÖn
vμ c¸c nhμ chuyªn m«n kh¸c.
Trong LNXH c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp lμ ng−êi ngoμi cã vai trß ®Æc biÖt
quan träng
131
Tuy nhiªn theo Laurent Umans (1966), sù ph©n biÖt r¹ch rßi “ng−êi trong cuéc” vμ
“ng−êi ngoμi cuéc” ®«i lóc cã thÓ ®em l¹i c¶n trë cho viÖc t×m hiÓu s©u s¾c h¬n c¸c
céng ®ång vμ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c ho¹t ®éng LNXH vμ ph¸t triÓn n«ng th«n
(PTNT).
Sù thËt, kh«ng thÓ xem "Ng−êi trong cuéc" vμ "Ng−êi ngoμi cuéc" nh− lμ nh÷ng
nhãm ®ång nhÊt. "Ng−êi ngoμi cuéc" cã thÓ lμ tËp hîp nh÷ng c¬ quan, tæ chøc vμ c¸
nh©n cã ®éng c¬ vμ kú väng kh¸c nhau ®èi víi céng ®ång vμ ®èi víi c¸c ho¹t ®éng
LNXH vμ PTNT. "Ng−êi trong cuéc" còng cã thÓ bao gåm nh÷ng c¸ nh©n vμ nhãm cã
quyÒn lîi kh¸c nhau vμ do ®ã cã nh÷ng th¸i ®é kh¸c nhau ®èi víi c¸c lo¹i tμi nguyªn vμ
c¸c t¸c ®éng kh¸c nhau cña c¸c ho¹t ®éng LNXH vμ ph¸t triÓn n«ng th«n.
2.2. Vai trß cña '' Ng−êi ngoμi cuéc'' vμ ''Ng−êi trong cuéc'' trong ho¹t
®éng l©m nghiÖp x· héi
Trong thùc tiÔn ho¹t ®éng LNXH, ng−êi ta nhËn thÊy ba t×nh huèng (Davis-Case,
1990) (h×nh 9.1 ).
Mét lμ: khi ng−êi ngoμi cuéc ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh hoμn toμn, nh− trong c¸c ho¹t
®éng LNTT. Hä nhËn ra vÊn ®Ò, x¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p. Hä thiÕt kÕ dù ¸n, ®Ò ra môc
tiªu, cung cÊp c¸c ®Çu vμo cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng, råi qu¶n lý, kiÓm tra vμ ®¸nh gi¸ ®Ó
xem dù ¸n cã ®¹t yªu cÇu mong muèn hay kh«ng. Trong hoμn c¶nh ®ã kÕt qu¶ ®−a l¹i lμ
®¸ng thÊt väng do sù h−ëng øng cña céng ®ång theo thêi gian mμ l¾ng xuèng, rÊt Ýt céng
®ång tiÕp tôc c¸c ho¹t ®éng LNXH sau khi ng−êi ngoμi cuéc rót lui vμ râ rμng lμ tÝnh
bÒn v÷ng lμ kh«ng thÓ ®¹c ®−îc.
Hai lμ: khi ng−êi ngoμi cuéc cßn ®Ò ra phÇn lín c¸c quyÕt ®Þnh nh−ng hä ®· b¾t
®Çu ®−a ng−êi trong cuéc vμo ho¹t ®éng. Nh×n chung vai trß cña ng−êi ngoμi cuéc vÉn lμ
quyÕt ®Þnh, nh−ng ng−êi trong cuéc ®· gióp ng−êi ngoμi cuéc x¸c ®Þnh nh÷ng nhu cÇu
cña céng ®ång, thÊy ®−îc nguyÖn väng vμ ®éng lùc cña céng ®ång. KÕt qu¶ lμ ng−êi
ngoμi cuéc ®· nhËn thøc ng−êi trong cuéc cã hiÓu biÕt ®¸ng kÓ, cßn ng−êi trong cuéc cã
thÓ x¸c ®Þnh ®−îc t¹i sao c¸c ho¹t ®éng tiÕn hμnh ®−îc hay kh«ng.
Ba lμ: khi ng−êi trong cuéc cã sù hç trî cña ng−êi ngoμi cuéc chñ ®éng ®Ò ra c¸c
quyÕt ®Þnh. Ng−êi trong cuéc x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò cña hä vμ c¸c gi¶i ph¸p, ®−a ra môc
tiªu vμ ho¹t ®éng, gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸. Ng−êi ngoμi cuéc tÝch cùc hç trî, khuyÕn khÝch
nh÷ng ho¹t ®éng ®ã. KÕt qu¶ lμ ®Çy høa hÑn.
T×nh huèng thø nhÊt lμ c¸ch lμm viÖc tõ trªn xuèng, cã thÓ ®Æc tr−ng b»ng c©u hái
"chóng ta/ng−êi ngoμi cuéc cã thÓ lμm g× ®Ó c¶i thiÖn rõng”. T×nh huèng thø ba biÓu thÞ
c¸ch lμm viÖc tõ d−íi lªn víi c©u hái “ng−êi ngoμi cuéc cã thÓ hç trî ng−êi trong cuéc
qu¶n lý rõng hä ®ang sö dông tèt h¬n nh− thÕ nμo”.
Theo ®ã, trong LNXH râ rμng céng ®ång n«ng th«n/n«ng hé lμ nguån lùc, c¸c nhμ
l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp/chuyªn gia lμ ng−êi hæ trî vμ thóc ®Èy ph¸t triÓn (Ohlsson
1985). Nãi c¸ch kh¸c ng−êi trong lμ chñ thÓ, ng−êi ngoμi lμ xóc t¸c.
2.3. Quan hÖ gi÷a ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc
TiÕp cËn cã céng ®ång tham gia ®−a ra c¸ch lμm viÖc “tõ d−íi lªn” cã kh¶ n¨ng
khuyÕn khÝch, n©ng ®ì vμ cñng cè mäi kh¶ n¨ng hiÖn cã cña céng ®ång ®Ó hä x¸c ®Þnh
chÝnh x¸c yªu cÇu cña hä, thiÕt kÕ dù ¸n vμ thùc hiÖn. TiÕp cËn nμy cñng cè mèi quan hÖ
132
chÆt chÏ gi÷a ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc, gi÷a ng−êi h−ëng lîi víi céng ®ång
vμ c¸n bé l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp. Quan hÖ nμy ®−îc x©y dùng trªn th«ng tin hai
chiÒu, trªn nh÷ng truyÒn ®¹t râ rμng vμ mét cam kÕt vÒ nh÷ng g× cã thÓ "lμm ®−îc cho
céng ®ång”. Quan hÖ nμy còng dùa trªn c¬ së kh¸i niÖm, c«ng cô vμ ph−¬ng ph¸p.
Kh¸i niÖm míi: Ng−êi ngoμi cuéc khuyÕn khÝch ng−êi trong cuéc t×m ra c©u tr¶ lêi
cña chÝnh hä; Ng−êi ngoμi cuéc ®−îc khuyÕn khÝch ®¸p øng c¸c nhu cÇu ®· ®−îc ng−êi
trong cuéc x¸c ®Þnh; Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc hîp t¸c cïng nhau; Ng−êi
trong cuéc lμ ng−êi thùc hiÖn vμ qu¶n lý dù ¸n.
Ph−¬ng ph¸p míi: Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc cïng nhau x¸c ®Þnh
th«ng tin; Ph©n tÝch vμ ph¶n håi ®−îc thùc hiÖn ®Ó khuyÕn khÝch ®−îc s¸ng kiÕn cña
ng−êi trong vμ nh− vËy b¶o ®¶m sù hiÓu râ cña hä; Mét sù nhËn thøc s©u h¬n vÒ dù ¸n lμ
cã thÓ v× ng−êi trong cuéc cã tÇm nh×n tæng qu¸t.
C«ng cô míi: KhuyÕn khÝch th«ng tin hai chiÒu; Ph¹m vi: cã nhiÒu c«ng cô b¶o
®¶m cho céng ®ång cã kh¶ n¨ng chän ®−îc c«ng cô thÝch hîp; C¸ch thu thËp th«ng tin
cæ truyÒn ®−îc nghiªn cøu vμ lμm thö tr−íc khi ®−a c¸c c«ng cô míi vμo
Tãm l¹i, quan hÖ gi÷a ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc lμ quan hÖ hîp t¸c.
Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc ®Òu ®ãng gãp vμo sù ph¸t triÓn cña céng ®ång.
Ng−êi ngoμi cuéc chØ hç trî xóc t¸c vμ khuyÕn khÝch chø kh«ng ra chØ thÞ.
133







a. C¸ch tiÕp cËn kinh ®iÓn (nhÊn m¹nh kü thuËt)








b. C¸ch tiÕp cËn kinh ®iÓn cã ®iÒu chØnh









c. TiÕp cËn cã tham gia (th«n lμng lμ trung t©m víi ®Çu vμo kü thuËt)
H×nh 9.1: Ba c¸ch tiÕp cËn trong LNXH
(Nguån Gilmour D.A. vμ R.J.Fisher 1991)



134
3. H×nh thøc vμ cÊp ®é tham gia
3.1. H×nh thøc cña sù tham gia
3.1.1. H×nh thøc cña sù tham gia dùa trªn c¬ së ai quyÕt ®Þnh
Chandrase Khavan vμ Rao( 1992) ph©n biÖt hai h×nh thøc tham gia dùa trªn c¬ së
“Ai quyÕt ®Þnh”:
• Tham gia lμ "bÞ ®éng" trong tr−êng hîp ng−êi d©n h−ëng ®−îc mét sè lîi Ých trong
nh÷ng ho¹t ®éng cã liªn quan nh−ng kh«ng ®−îc chia sÎ trong qu¶n lý
• Tham gia lμ "tÝch cùc" ë n¬i mμ c¸c s¸ng kiÕn vμ quyÕt ®Þnh ®Òu cã sù tham gia cña
ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng, mét thμnh phÇn quan träng. Hμnh ®éng tù ph¸t cña tËp thÓ víi
sù chØ ®¹o vμ l·nh ®¹o thÝch ®¸ng cã thÓ ph¸t triÓn thμnh phong trμo cña nh©n d©n.
Phong trμo Chipko ë bang Uttar Pradesh (¢n §é) lμ mét tr−êng hîp liªn quan víi
l©m nghiÖp ®−îc biÕt ®Õn.
3.1.2. H×nh thøc cña sù tham gia dùa trªn hμnh vi tham gia
Trªn b×nh diÖn x· héi häc, tham gia lμ sù chia sÎ tr¸ch nhiÖm vμ quyÒn lîi trong
mét tËp thÓ. Theo Diakite (1978) ®Ó ph©n biÖt h×nh thøc sù tham gia, cÇn chó ý ®Õn 4
khÝa c¹nh:
• Th«ng tin lμ nh÷ng g× mμ mçi c¸ nh©n biÕt ®−îc. VÝ dô, nh÷ng g× mμ mét c¸ nh©n
biÕt ®−îc vÒ c¸c nhãm tham gia trong céng ®ång vμ vÒ c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n.
• Th¸i ®é hay t− duy lμ nh÷ng g× thuéc vÒ th¸i ®é cña mçi c¸ nh©n. VÝ dô, c¸ch thøc
mμ c¸ nh©n quyÕt ®Þnh ®èi víi c¸c hμnh ®éng chia sÎ tr¸ch nhiÖm vμ quyÒn lîi.
• Mèi quan t©m lμ nh÷ng g× mμ mçi c¸ nh©n mong muèn trong viÖc c¶i thiÖn cuéc
sèng vËt chÊt vμ tinh thÇn cña m×nh vμ gia ®×nh m×nh.
• C¸c hμnh vi lμ nh÷ng g× mμ mçi c¸ nh©n lμm.
Theo gi¶i thÝch cña t¸c gi¶, c¸c hμnh vi tham gia cña mçi c¸ nh©n vμo mét c«ng
viÖc chung lμ kÕt qu¶ cña mét sè c¸c mèi quan t©m, mμ b¶n th©n chóng l¹i lμ kÕt qu¶
cña c¸c th¸i ®é, vμ c¸c th¸i ®é nμy l¹i bÞ chi phèi bëi møc ®é th«ng tin mμ c¸ nh©n tiÕp
nhËn ®−îc.
Trªn c¬ së c¸c khÝa c¹nh trªn, cã thÓ s¾p xÕp sù tham gia theo bèn h×nh thøc theo
hÖ thèng ph©n lo¹i cña Meister (1969) nh− sau:
Tham gia ®−¬ng nhiªn lμ sù tham gia thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc chung trong khu«n
khæ mét thÓ chÕ chÆt chÎ, vÝ dô, sù chia xÎ tr¸ch nhiÖm vμ quyÒn lîi cña c¸c thμnh viªn
trong mét n«ng hé, trong mét céng ®ång, hay mét hiÖp héi. C¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c
thμnh viªn rÊt bÒn chÆt, mäi ng−êi ®Òu biÕt râ hoμn c¶nh cña n«ng hé hay céng ®ång cña
m×nh vμ v× thÕ kh«ng thÓ gi÷ vai trß "trung lËp". Bèi c¶nh cña sù tham gia nμy g¾n liÒn
víi kh¸i niÖm "æ t©m lý" cña Ruyer (1981). Theo t¸c gi¶ nÇy, "còng nh− mæi sinh vËt cã
mét æ sinh th¸i mμ nã cã thÓ thÝch øng trong mèi quan hÖ c©n b»ng víi m«i tr−êng... cã
thÓ quan niÖm r»ng mæi c¸ nh©n víi c¸c hoμn c¶nh v¨n hãa vμ kü thuËt s¶n xuÊt, sÏ tù
t×m kiÕm cho m×nh c¸c "æ t©m lý" mμ y cã thÓ sinh sèng víi nh÷ng thãi quen ®−îc x¸c
lËp". Tuy nhiªn, trong x· héi hiÖn ®¹i, xu h−íng ph¸t triÓn c¸c ®Þnh chÕ lμm cho sù tham
135
gia cña mæi c¸ nh©n kh«ng ph¶i lμ hoμn toμn ®−¬ng nhiªn, mμ chØ ë mét sèù khÝa c¹nh
nh©t ®Þnh
Tham gia tù ph¸t: N»m gi÷a tham gia ®−¬ng nhiªn vμ tham gia tù gi¸c, h×nh thøc
tham gia nÇy xuÊt hiÖn mét c¸ch tù ph¸t. Trong c¸c x· héi hiÖn ®¹i, khi mμ c¸c tiªu
chuÈn hμnh vi cò dÇn dÇn bÞ biÕn mÊt, c¸c h×nh thøc tham gia nÇy còng bÞ biÕn ®æi theo.
Cã thÓ nªu hai tr−êng hîp cña sù tham gia tù ph¸t: sèng víi ng−êi chung quanh vμ sèng
víi b¹n bÌ.
Sèng víi ng−êi chung quanh: Khi mét con ng−êi sinh sèng cμng l©u dμi trong mét
ng«i nhμ, t×nh c¶m cña con ng−êi ®ã cμng g¾n bã, vμ ng−êi ta cμng c¶m thÊy cã sù héi
nhËp víi nh÷ng ng−êi chung quanh, lμm thμnh mét céng ®ång nhá. Ruyer cho r»ng:
"Nhu cÇu c¬ b¶n cña con ng−êi kh«ng ph¶i giíi h¹n trong viÖc b¶o tån c¬ thÓ, h¹n ®Þnh
bëi líp da cña m×nh mμ lμ b¶o tån "æ sinh th¸i" vμ "æ t©m lý" cña m×nh. Mét th¸i ®é bùc
béi cã thÓ xuÊt hiÖn do nh÷ng biÕn ®æi bªn trong c¬ thÓ, nh−ng còng do nh÷ng biÕn ®æi
cña m«i tr−êng bªn ngoμi". Con ng−êi sÏ ®iÒu tiÕt hμnh vi cña m×nh theo nh÷ng ng−êi
chung quanh. Trong tr−êng hîp ®èi víi nh÷ng ng−êi l¸ng giÒng, ng−êi ta chØ yªu cÇu
mét sù hîp t¸c "l¸ng giÒng tèt", cßn ®èi víi b¹n bÌ, møc ®é liªn hÖ cã thÓ bÒn chÆt h¬n.
(Meister, 1969).
Tham gia tù gi¸c: Sù biÕn ®æi tõ x· héi truyÒn thèng sang x· héi hiÖn ®¹i còng ®−îc
®¸nh dÊu b»ng sù biÕn ®æi tõ c¸c h×nh thøc tham gia ®−¬ng nhiªn vμ tù ph¸t sang sù
tham gia tù gi¸c
Tham gia nÈy sinh: Sù tham gia lμ kÕt qu¶ cña mét ho¹t ®éng vËn ®éng hay ¸p ®Æt.
Trong thùc tÕ, ®«i khi ng−êi ta nãi ®Õn sù tham gia trong nh÷ng tr−êng hîp cã sù
hiÖn diÖn cña mét vμi ®¹i biÓu cña ng−êi d©n trong mét sè phiªn häp ®Ó phæ biÕn mét
chñ tr−¬ng, ®Ó triÓn khai mét kÕ ho¹ch. §ã cã thÓ lμ c¸c chñ tr−¬ng hay c¸c kÕ ho¹ch,
®−îc nh÷ng nhμ lËp ®Þnh chÝnh s¸ch vÏ ra b»ng hiÓu biÕt cña hä ®Ó gióp cho mét céng
®ång cã nh÷ng c¬ héi ph¸t triÓn. Trong nhiÒu tr−êng hîp, nhiÒu ch−¬ng tr×nh vμ kÕ
ho¹ch ph¸t triÓn tèn kÐm ®· kh«ng mang l¹i kÕt qu¶ mong ®îi, v× c¸c biÖn ph¸p thùc
hiÖn kh«ng gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò thùc cña céng ®ång, vμ do ®ã kh«ng ®¸p øng ®−îc
nguyÖn väng cña ng−êi d©n. Trong mét sè tr−êng hîp, rÊt cã thÓ, ®ã lμ c¸c chñ tr−¬ng,
biÖn ph¸p hay kÕ ho¹ch ®óng, song sù h×nh thμnh vμ c¸ch triÓn khai vÉn mang tÝnh ¸p
®Æt. Trong thùc tÕ, vÊn ®Ò vËn ®éng ng−êi d©n tham gia vμo c¸c c«ng cuéc mang l¹i sù
ph¸t triÓn mét céng ®ång kh«ng ®¬n gi¶n. Cã nhiÒu biÖn ph¸p ®· ®−îc ¸p dông, mét sè
mang l¹i kÕt qu¶ tèt, nh−ng mét sè kh¸c kh«ng thμnh c«ng.
3.1.3. H×nh thøc cña sù tham gia dùa trªn c¸i mμ ng−êi d©n ®ãng
gãp vμo
• §ãng gãp lao ®éng
Trong mét sè dù ¸n ph¸t triÓn, “tham gia” ®−îc hiÓu nh− lμ sù ®ãng gãp lao ®éng.
Ng−êi qu¶n lý dù ¸n ë bªn ngoμi céng ®ång chó ý ®Õn viÖc vËn ®éng ng−êi d©n tham gia
vμo dù ¸n vμ kÕt qu¶ ®−îc cho lμ thμnh c«ng khi ng−êi d©n tham gia b»ng c¸ch ®ãng gãp
lao ®éng gi¶n ®¬n, nh− ®¾p ®−êng, ®μo m−¬ng kh«ng lÊy tiÒn c«ng, víi ý nghÜ lμ ph¸t
huy tinh thÇn "tù lùc". C¸c c«ng viÖc thuéc vÒ "phÇn mÒm" cña dù ¸n nh− thiÕt kÕ vμ lËp
kÕ ho¹ch lμ c«ng viÖc cña c¸c c¬ quan chuyªn m«n vμ c¸c nhμ l·nh ®¹o. Mét sè ng−êi
tin r»ng khi cã sù ®ãng gãp nh©n lùc, ng−êi d©n sÏ b¶o qu¶n tèt c¸c c«ng tr×nh Êy. Tuy
nhiªn trong thùc tÕ, v× kh«ng ®−îc tham vÊn ®Çy ®ñ, ng−êi ta kh«ng lÊy g× ®Ó ®o¸n ch¾c
136
r»ng c«ng tr×nh ®¸p øng nhu cÇu −u tiªn cao cña céng ®ång. NÕu dù ¸n kh«ng ®¸p øng
yªu cÇu cã ®é −u tiªn cao cña sè ®«ng ng−êi d©n trong céng ®ång, hä sÏ tham gia ®ãng
gãp lao ®éng d−íi nh÷ng sù rμng buéc nhÊt ®Þnh mμ kh«ng ph¶i lμ hoμn toμn tù nguyÖn,
vμ c«ng tr×nh cã thÓ bÞ chÕt yÓu. Trªn quan ®iÓm ph©n tÝch dù ¸n, "sù tham gia" nμy
®ång nghÜa víi biÖn ph¸p lμm gi¶m chi phÝ cña dù ¸n b»ng mét nguån lao ®éng rÎ tiÒn.
HÖ qu¶ cña c¸ch suy nghÜ gi¶n ®¬n nμy lμ kh«ng thùc sù n©ng cao n¨ng lùc cña céng
®ång ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò cña chÝnh hä.
• Chia sÎ chi phÝ:
§èi víi mét sè ng−êi qu¶n lý dù ¸n, ®iÒu ®¸ng quan t©m kh«ng ph¶i chØ lμ vÊn ®Ò
lμm gi¶m chi phÝ cña dù ¸n mμ lμ viÖc sö dông cã hiÖu qu¶ c¸c nguån lùc, ®Ó cã thÓ thu
håi c¸c chi phÝ ®−îc ®Çu t−. §Ó ®¹t ®−îc "sù tham gia", hä th−êng chó träng viÖc x©y
dùng mét c¬ chÕ ®Ó ng−êi d©n ®ãng gãp chi phÝ, vÝ dô, chi phÝ sö dông cÇu ®−êng, kªnh
m−¬ng. Tuy nhiªn, mét khi c¸c c«ng tr×nh kh«ng xuÊt ph¸t tõ lîi Ých cña céng ®ång,
ng−êi d©n sÏ trë vÒ víi c¸ch thøc gi¶i quyÕt tr−íc ®©y cña hä.
• Chia sÎ tr¸ch nhiÖm:
Mét quan ®iÓm kh¸c kh«ng ®Æt träng t©m trªn chi phÝ mμ chó ý ®Õn tr¸ch nhiÖm
cña céng ®ång trong viÖc duy tr× dù ¸n, vÝ dô tr¸nh viÖc l¹m dông hay lμm h− háng mét
c«ng tr×nh ®−îc ®Çu t−. Mét sè c¬ chÕ ®−îc x¸c lËp, nh− giao tr¸ch nhiÖm cho nh÷ng
ng−êi l·nh ®¹o ®Þa ph−¬ng hay thμnh lËp mét ban quan qu¶n lý. §Ó duy tr× mét c«ng
tr×nh, th«ng th−êng, mét tháa thuËn ®−îc ký kÕt, nªu râ tr¸ch nhiÖm cña c¸c bªn trong
dù ¸n (chÝnh quyÒn vμ céng ®ång). Trong thùc tÕ, ng−êi d©n kh«ng cã ®iÒu kiÖn suy
nghÜ vÒ c¸c ®iÒu kho¶n cña tháa thuËn, viÖc th−¬ng th¶o th−êng bÞ chi phèi bëi c¸c nhμ
l¶nh ®¹o ®Þa ph−¬ng. Ngay c¶ khi mét ban ®iÒu hμnh ®−îc cö ra, còng kh«ng ch¾c r»ng
nh÷ng ng−êi tèt nhÊt trong céng ®ång sÏ ®−îc bÇu.
• Chia sÎ quyÒn quyÕt ®Þnh cña céng ®ång:
Sù tham gia sÏ chØ ®¹t ®−îc hiÖu qu¶ khi c¸c ho¹t ®éng ®−îc thùc hiÖn trªn c¬ së
quyÕt ®Þnh cña céng ®ång. Trong l©m nghiÖp x· héi, víi ý nghÜa nμy kh¸i niÖm "tham
gia" th−êng ®−îc nhÊn m¹nh. Nã liªn quan ®Õn sù vËn ®éng c¸c thμnh viªn cña céng
®ång nh¾m tíi c¸c môc tiªu ph¸t triÓn, sù céng t¸c gi÷a mét bªn c¸c nhμ lËp chÝnh s¸ch,
kÕ ho¹ch, c¸c giíi chøc triÓn khai thùc hiÖn vμ bªn kia lμ nh÷ng ng−êi ®−îc gäi lμ nhãm
môc tiªu ®−îc h−ëng lîi cña mét dù ¸n. §©y lμ mét kh¸i niÖm cã nhiÒu cÊp ®é kh¸c
nhau. Trong ®iÒu kiÖn lý t−ëng, c¸c céng ®ång d©n c− ®Þa ph−¬ng thuéc nhãm môc tiªu
sÏ tÝch cùc tham gia trong c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau cña dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp x·
héi, víi t− c¸ch lμ chñ thÓ cña dù ¸n. C¸c nhμ nghiªn cøu ph¸t triÓn, c¸n bé khuyÕn l©m
®ãng vai trß xóc t¸c cho qu¸ tr×nh. §©y lμ mét sù ®¶o ng−îc "lÊy d©n lμm gèc" thay v×
kh¶o h−íng ¸p ®Æt tõ trªn xuèng .
3.2. C¸c cÊp ®é cña sù tham gia b
Trong thùc tÕ, ng−êi ta cã thÓ ®¸nh gi¸ c¸c cÊp ®é tham gia kh¸c nhau. Khi ®Ò cËp ®Õn
c¸c cÊp ®é cña sù tham gia cña céng ®ång trong qu¸ tr×nh h×nh thμnh c¸c gi¶i ph¸p qu¶n
lý tμi nguyªn Briggs (1989), Conway (1995), Hobley (1996), Cartier (1996) ®· dùa trªn
møc ®é kiÓm so¸t cña ng−êi trong cuéc, tiÒm lùc ®Ó hμnh ®éng vμ quyÒn së h÷u cña
ng−êi trong cuéc. C¸c cÊp ®é tham gia cña ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc ®−îc
ph©n chia nh− trong b¶ng 9.1.
137
B¶ng 11.1: C¸c cÊp ®é cña sù tham gia
CÊp ®é
tham gia
Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña tõng cÊp ®é
Ng−êi
ngoμi cuéc
kiÓm so¸t
TiÒm lùc ®Ó hμnh
®éng ®Þa ph−¬ng
vμ quyÒn t− h÷u
bÒn v÷ng
Vai trß
ng−êi
trong
cuéc
Tham gia
l«i cuèn

Sù tham gia cña ng−êi trong cuéc mang tÝnh chiÕu lÖ trong mét ban ®iÒu
hμnh chÝnh thøc nh−ng kh«ng ®−îc bÇu cö vμ kh«ng cã mét quyÒn lîi vμ
quyÒn lùc nμo.
**********
**
H×nh thøc
Tham gia
thô ®éng

Tham gia cña ng−êi trong cuéc bëi ®−îc th«ng b¸o nh÷ng sù viÖc ®·
®−îc quyÕt ®Þnh vμ ®· x¶y ra. Th«ng b¸o gåm nh÷ng tuyªn bè ®¬n
ph−¬ng bëi qu¶n trÞ hay qu¶n lý dù ¸n mμ kh«ng cÇn l¾ng nghe sù ph¶n
¸nh, tr¶ lêi cña ng−êi trong cuéc. Mäi th«ng tin chØ ®−îc chia sÎ bªn
trong ng−êi ngoμi cuéc.
********** LÖ thuéc

Tham gia tõ
®éng lùc vËt
chÊt

Ng−êi trong cuéc tham gia b»ng c¸ch ®ãng gãp nguån lùc, nh− lao
®éng ®Ó nhËn l−¬ng thùc, tiÒn c«ng hay nh÷ng ®éng lùc vËt chÊt kh¸c.
Ng−êi trong cuéc cã thÓ ®ãng gãp ®Êt vμ lao ®éng nh−ng ch−a bao giê
tham gia vμo qu¸ tr×nh thÝ nghiÖm hay qu¸ tr×nh häc hái. Ng−êi ngoμi
cuéc quyÕt ®Þnh lÞch tr×nh vμ ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh. Ng−êi trong cuéc
kh«ng cßn ®−îc thõa h−ëng mét chót c«ng nghÖ hay kü thuËt khi nh÷ng
®éng lùc kÕt thóc.
******** Lμm thuª
Tham gia
bëi t− vÊn


Ng−êi trong cuéc tham gia b»ng t− vÊn hay b»ng tr¶ lêi nh÷ng c©u hái,
ng−êi ngoμi cuéc x¸c ®Þnh vÊn ®Ò, x¸c ®Þnh tiÕn tr×nh thu thËp th«ng tin,
vμ c¶ kiÓm so¸t sù ph©n tÝch, quyÕt ®Þnh ®Þnh h−íng hμnh ®éng. Trong
qu¸ tr×nh tham vÊn, ng−êi trong cuéc còng kh«ng ®−îc nh−êng cho mét
tÝ g× vÒ quyÒn quyÕt ®Þnh. Ng−êi ngoμi cuéc kh«ng mét chót mang ¬n
khi cã ®−îc quan ®iÓm cña ng−êi trong cuéc.
******** Kh¸ch
hμng
Tham gia v× Ng−êi trong cuéc tham gia cã ý nghÜa ®Ó ng−êi ngoμi cuéc ®¹t ®−îc
nh÷ng môc ®Ých cña dù ¸n, ®Æc biÖt gi¶m ®−îc kinh phÝ. Ng−êi trong
******* Thø yÕu
138
nhiÖm vô




cuéc cã khi tham gia bëi sù h×nh thμnh nh÷ng nhãm nh»m ®¸p øng
nh÷ng môc tiªu ®· ®−îc ®Þnh tr−íc liªn quan ®Õn dù ¸n. Sù tham dù nμy
cã thÓ t−¬ng t¸c vμ liªn quan tíi chia sÎ quyÒn quyÕt ®Þnh, nh−ng chØ
ph¸t sinh sau khi nh÷ng quyÕt ®Þnh chÝnh ®· ®−îc ng−êi ngoμi cuéc thùc
hiÖn råi. TÖ h¹i nhÊt, ng−êi trong cuéc chØ ®−îc tham gia vμo ®Ó phôc
vô cho nh÷ng môc ®Ých cña ng−êi ngoμi cuéc.
Hîp t¸c Ng−êi trong cuéc lμm viÖc cïng ng−êi ngoμi cuéc ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng −u
tiªn, ng−êi ngoμI cuéc cã nhiÖm vô ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh.
****** ***** Hîp t¸c
Tham gia
t−¬ng t¸c




Ng−êi trong cuéc tham gia trong liªn kÕt: trong ph©n tÝch, ph¸t triÓn
ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng, h×nh thμnh hay t¨ng c−êng nh÷ng ®Þnh chÕ ®Þa
ph−¬ng. Tham gia nh− mét quyÒn chø kh«ng ph¶I ®Ó ®at môc ®Ých cña
ng−êi ngoμI cuéc. TiÕn tr×nh bao gåm nh÷ng ph−¬ng ph¸p luËn liªn
ngμnh ®Ó t¹o ra nhiÒu triÓn väng, sö dông cã hÖ thèng vμ h×nh thμnh qu¸
tr×nh häc hái. Nh− nh÷ng nhãm kiÓm so¸t nh÷ng quyÕt ®Þnh ®Þa ph−¬ng
vμ x¸c ®Þnh nh÷ng nguån tμI nguyªn cã thÓ ®−îc sö dông nh− thÕ nμo,
do ®ã ng−êi d©n cã quyÒn duy tr× cÊu tróc vμ kü thuËt c«ng nghÖ.
***** §èi t¸c
b×nh ®¼ng
§ång häc
hái
Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc chia sÎ kiÕn thøc, t¹o ra hiÓu biÕt,
cïng nhau lμm viÖc ®Ó h×nh thμnh kÕ ho¹ch hμnh ®éng; ng−êi ngoμI
cuéc thóc ®Èy.
**** ******** Thμnh
viªn
Tham gia tù
gi¸c


Ng−êi d©n tham gia b»ng khëi x−íng ®éc lËp víi tæ chøc bªn ngoμI ®Ó
thay ®æi hÖ thèng, hä chñ ®éng liªn hÖ víi tæ chøc bªn ngoμI ®Ó ®−îc cè
vÊn vÒ nguån lùc hay kü thuËt khi thÊy cÇn, nh−ng hä kim so¸t lμm thÕ
nμo ®Ó sö dông nh÷ng nguån lùc. Tham gia tù gi¸c ®−îc ph¸t triÓn nÕu
nh÷ng ng−êi ngoμi cuéc ®ãng vai trß xóc t¸c vμ t¨ng c−êng kh¶ n¨ng
cña ng−êi trong cuéc.
** ********** Chñ ®éng
Cïng hμnh
®éng
Ng−êi trong cuéc tù m×nh thùc hiÖn viÖc t×m tßi vμ s¸ng t¹o c«ng nghÖ
thÝch øng x¸c lËp vμ thùc thi lÞch tr×nh cña chÝnh hä, ng−êi ngoμI cuéc
kh«ng cã mÆt.
************ Tù ®iÒu
hμnh
139
4. §iÒu kiÖn vμ ®éng lùc ®Ó khuyÕn khÝch sù tham gia trong l©m
nghiÖp x· héi
Kinh nghiÖm ®· chøng tá, cÇn cã mét sè ®iÒu kiÖn, sù tham gia míi cã thÓ diÔn ra.
Mét trong nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n lμ céng ®ång hay nhãm d©n c− ph¶i, cïng sinh sèng
trong mét khu vùc ®Þa lý nhÊt ®Þnh, chia sÎ cïng mét nÒn v¨n hãa vμ gi¸ trÞ, cã chung lîi
Ých sèng cßn l©u dμi, cïng chÞu nh÷ng mèi liªn hÖ x· héi tr−êng tån. Nh÷ng hoμn c¶nh
nh− thÕ n©ng ®ì b−íc khëi ®Çu cña nhãm.
RÊt quan träng, ng−êi d©n nhËn thøc ®−îc ®iÒu kiÖn riªng cña hä còng nh− c¸c mèi
liªn hÖ lÉn nhau vÒ kinh tÕ x· héi vμ chÝnh trÞ trong nhãm víi c¸c nhãm bªn ngoμi.
Nh÷ng môc tiªu do ng−êi d©n x¸c ®Þnh dùa trªn sù nhËn biÕt ®ã vμ ®ã lμ c¬ së cho ho¹t
®éng cña nhãm. Sù l·nh ®¹o x· héi víi sù ®ång nhÊt cã thùc chÊt quyÒn lîi víi nh©n d©n
mμ nã cè g¾ng phôc vô lμ quan träng ®Ó b¶o ®¶m sù tham gia ®Çy ®ñ ý nghÜa vμ l©u dμi.
KhÝa c¹nh liªn quan vμ quan träng lμ qu¸ tr×nh x· héi cña t− vÊn cho sù nhÊt trÝ vÒ môc
tiªu chung. Nã b¶o ®¶m sù ®oμn kÕt vμ hμi hßa gi÷a c¸c thμnh viªn trong nhãm.
Mét yÕu tè chñ yÕu kh¸c lμ tæ chøc thÝch hîp ®Ó ®−a l¹i søc m¹nh.
Ngay c¶ khi tÊt c¶ c¸c yÕu tè trªn ®Òu tháa m·n, sù tham gia còng chØ thμnh c«ng
nÕu cã sù thóc ®Èy m¹nh mÏ. Cã quan ®iÓm cho r»ng, sù thóc ®Èy kh«ng vËt chÊt lμ
lùc l−îng ®iÒu khiÓn cña tÊt c¶ sù tham gia ®Ých thùc nμo, nã xuÊt ph¸t tõ nh÷ng th«i
thóc nh©n v¨n s©u s¾c (Mongomery, 1974). V¨n ho¸ cã thÓ cã ¶nh h−ëng ®Õn sù tham
gia.
4.1. §iÒu kiÖn ®Ó khuyÕn khÝch sù tham gia
VÒ mÆt kinh tÕ x· héi, thóc ®Èy sù tham gia cña céng ®ång/ n«ng hé trong nh−ng
ho¹t ®éng cã quan hÖ mËt thiÕt víi c¸c c«ng nghÖ cã t¸c dông ®ång thêi t¨ng n¨ng suÊt
vμ æn ®Þnh m«i tr−êng khã mμ thóc ®Èy khi “b¶o tån” mμ kh«ng cã lîi Ých kinh tÕ.
Nh÷ng ng−êi lËp ch−¬ng tr×nh cã thÓ nhËn ®−îc sù ñng hé cña céng ®ång, r»ng
ch−¬ng tr×nh sÏ ®¸p øng môc tiªu cña hä, sÏ thùc hiÖn ®−îc vμ sÏ ®em l¹i lîi Ých kh¸ ®ñ
cho nh÷ng ai bá c«ng lμm viÖc. Sù tham gia cña céng ®ång chØ cã khi hä cã nguån lùc
®Ó tham gia, kiÕn thøc vÒ viÖc ph¶i lμm vμ lμm nh− thÕ nμo, sù kÕt hîp thÝch ®¸ng c¸c
®éng lùc thóc ®Èy vμ thÓ chÕ ñng hé vμ gi÷ v÷ng c¸c ho¹t ®éng cña hä
(Gregersen,1988).
• Nguån lùc:
Nguån lùc chñ yÕu trong hÇu hÕt c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH lμ “®Êt”. Trong nhiÒu
tr−êng hîp, ¸p lùc cña d©n sè lín ®Õn møc trªn nhiÒu diÖn tÝch réng lín còng kh«ng cã
®Êt dμnh cho viÖc trång c©y gç. Nãi chung, h×nh nh− c¸c dù ¸n trång c©y do céng ®ång
chÞu tr¸ch nhiÖm kh«ng thμnh c«ng nh− c¸c dù ¸n trång c©y víi quy m« nhá trªn ®Êt
trang tr¹i vμ quanh nhμ ë cña n«ng hé. Giao ®Êt l©m nghiÖp theo luËt ®Þnh t¹o cho ng−êi
d©n cã nguån lùc “®Êt” vμ lμm l©m nghiÖp (LNXH) lμ mét chÝnh s¸ch ®óng ®¾n. Vèn
rõng lμ nguån lùc quan träng.
Nh©n tè kh¸c gãp phÇn ®−a l¹i thμnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH lμ s¶n xuÊt
cña ®Þa ph−¬ng vÒ l−îng c©y con kh¸ ®ñ vμ dïng ngay. Nh÷ng v−ên −¬m ph©n t¸n
th−êng ®−îc thiÕt lËp bëi c¸ nh©n hoÆc nh÷ng nhãm d©n lμng cã thÓ ®−a l¹i thu nhËp,
140
viÖc lμm. NhiÒu ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng lËp v−ên −¬m nhá gÇn n¬i ë s¶n xuÊt c©y con ®¸p
øng nhu cÇu võa cho m×nh võa cho nh÷ng ng−êi l¸ng giÒng.
• KiÕn thøc:
KiÕn thøc lμ nguån cÇn thiÕt ®Ó céng ®ång n«ng th«n tham gia LNXH biÕt viÖc ph¶i
lμm vμ lμm nh− thÕ nμo ®Ó ®¸p øng môc tiªu cña dù ¸n.
Ng−êi ta th−êng cho r»ng, n«ng d©n cã nhiÒu kinh nghiÖm trong s¶n xuÊt n«ng
nghiÖp, còng sÏ trång tèt lo¹i c©y rõng. §iÒu ®ã cã thÓ lμ ®óng nÕu c«ng t¸c khuyÕn
n«ng lμm tèt, phæ cËp tèt kiÕn thøc cho nh÷ng ai tham gia ch−¬ng tr×nh LNXH vÒ qu¶n
lý rõng, trång c©y gç.
Phæ cËp kiÕn thøc trång c©y- trång c©y g×? B»ng c¸ch nμo ? ë ®©u? Lóc nμo?- nh−
thÕ nμo cho tèt? Qu¶n lý rõng nh− thÕ nμo cho tèt? lμ mét vÊn ®Ò lμm bËn trÝ c¸c nhμ l©m
nghiÖp vμ nh÷ng ai kh¸c liªn hÖ víi ch−¬ng tr×nh LNXH. Nh÷ng thμnh c«ng ë Nepal,
Hμn Quèc, Haiiti do c¸c tæ chøc chÝnh phñ vμ phi chÝnh phñ lμ nhê sö dông tèt nh÷ng c−
d©n ®Þa ph−¬ng nh− ng−êi thóc ®Èy, cæ vò, hoÆc nh÷ng viªn chøc n«ng nghiÖp t¹i chç
lμm ng−êi h−íng dÉn, hæ trî kü thuËt. ¦u thÕ cña tiÕp cËn cña c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ
lμ tr¸nh c¸i gäi lμ kh«ng tin cËy ng−êi ®Þa ph−¬ng cña c¸c nhμ l©m nghiÖp tõ n¬i kh¸c
®Õn lμm viÖc víi c¸c céng ®ång.
4.2. §éng lùc thóc ®Èy sù tham gia
Sù tham gia tù nguyÖn tÝch cùc cña céng ®ång lμ nh©n tè chñ yÕu trong thμnh c«ng
cña bÊt kú dù ¸n/ch−¬ng tr×nh LNXH nμo. §éng lùc thóc ®Èy cã hai lo¹i: nh÷ng ®éng
lùc kÕt hîp víi thÞ tr−êng vμ nh÷ng ®éng lùc liªn kÕt víi nh÷ng nh©n tè phi thÞ tr−êng, vÝ
dô trî cÊp, v¨n hãa, x· héi. Mét vÝ dô râ rμng vÒ ®éng lùc thÞ tr−êng lμ gi¸ thÞ tr−êng cña
cñi ®· kÝch thÝch ®Çu t− trång c©y nh− ®· diÔn ra ë Haiiti, ¢n §é vμ c¸c n¬i kh¸c. Tãm
l¹i, bÞ ®ãi vμ l¹nh ®· thóc ®Èy bè mÑ thu h¸i cñi ®Ó s−ëi Êm vμ nÊu ¨n lμ thÝ dô thuéc
®éng lùc phi thÞ tr−êng.
Khi kh«ng biÕt ®iÒu g× thóc ®Èy céng ®ång n«ng th«n ho¹t ®éng th× nh÷ng biÖn
ph¸p dï cã hiÖu lùc khªu gîi sù tham gia cña nh©n d©n trong ho¹t ®éng ch−¬ng tr×nh
còng sÏ trë nªn may rñi. LiÖu cã ph¶i nh÷ng ®éng lùc nμo còng thÝch hîp víi céng ®ång
mμ dù ¸n ®ang cã quan hÖ (ë mét sè x· héi, tÝn dông ®−îc cÊp sÏ kh«ng cã hiÖu qu¶,
nh− lμ mét ®éng lùc cho hμnh ®éng bëi lÏ nh©n d©n cã ¸c c¶m víi nî do nguyªn nh©n
v¨n ho¸) (Hyman 1983).
Sù kh¸c nhau vÒ v¨n hãa ®ang tån t¹i ë c¸c céng ®ång ®· ¶nh h−ëng ®Õn c¸c hÖ
thèng ®éng lùc thóc ®Èy vμ hiÖu qu¶ cña c¸c c¬ chÕ ®éng lùc kh¸c nhau. Tuy nhiªn vÉn
cã tr−êng hîp nhiÒu céng ®ång ®· ph¶n øng t−¬ng tù ®èi víi c¸c t¸c nh©n kÝch thÝch vμ
®éng lùc nμo ®ã. Ng−êi lËp dù ¸n cÇn x¸c ®Þnh vμ ghi nhí c¸c hÖ thèng ®éng lùc kh¸c
nhau.
CÇn nhËn thøc thËt ®óng ®éng lùc thóc ®Èy ®èi víi n«ng th«n. C¬ b¶n n«ng d©n
xem xÐt lîi nhuËn rßng nhËn thÊy ®−îc (nghÜa lμ sù chªnh lÖch gi÷a chi phÝ vμ lîi nhuËn
thÊy ®−îc) vμ sù an toμn t−¬ng ®èi hay rñi ro liªn quan ®Õn viÖc trång c©y. Hä xem xÐt
trång c©y trong hoμn c¶nh hÖ thèng canh t¸c cña hä. Do vËy hä so s¸nh lîi nhuËn rßng
chê ®îi víi lîi Ých mμ hä cã thÓ thu ®−îc tõ sù sö dông ®Êt, c¸c nguån lùc vμ thêi gian
trong hÖ thèng canh t¸c. Hä còng so s¸nh sù rñi ro ®−îc c¶m nhËn trong trång c©y víi sù
141
an toμn hoÆc nh÷ng rñi ro liªn kÕt víi sö dông ®Êt, c¸c nguån lùc kh¸c vμ thêi gian cho
c¸c lîi Ých kh¸c.
Nh÷ng can thiÖp tõ bªn ngoμi cã thÓ lμ b¾t buéc khi hÖ thèng ®éng lùc céng ®ång
®Þa ph−¬ng kh«ng cã hiÖu qu¶ trong ho¹t ®éng mong muèn vÒ mÆt x· héi lμ phæ biÕn.
Trong c¶ hai hoμn c¶nh thÞ tr−êng vμ phi thÞ tr−êng, c¸c chÝnh phñ cung cÊp trî gi¸ vμ
nh÷ng ñng hé kh¸c ®Ó thóc ®Èy nh÷ng hμnh ®éng mong muèn vÒ mÆt x· héi. Môc ®Ých
cña tÊt c¶ c¸c ch−¬ng tr×nh nh− thÕ lμ ¶nh h−ëng ®Õn hÖ thèng ®éng lùc ®Þa ph−¬ng dÉn
tíi sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng vμ c¶i thiÖn phóc lîi.
• §éng lùc thÞ tr−êng
HiÓn nhiªn, thu nhËp giμnh ®−îc lμ mét ®éng lùc m¹nh mÏ gîi ra sù tham gia cña
céng ®ång réng r·i trong LNXH. C¸c ch−¬ng tr×nh LNXH cã nh÷ng s¶n phÈm cã thÓ
tiªu thô ®−îc sÏ t¹o nhiÒu c¬ may thÞ tr−êng. Sù khuyÕn khÝch c¸c ho¹t ®éng LNXH
gi¸n tiÕp liªn hÖ víi c¬ së h¹ tÇng vμ ®éng lùc thÞ tr−êng.. C¶i thiÖn t×nh tr¹ng giao th«ng
do nhμ n−íc hoÆc c¸c nhμ cã tr¸ch nhiÖm cña dù ¸n vμ lμm gi¶m chi phÝ, ®ång thêi t¨ng
thªm tiÒn l·i rßng tiÒm tμng cã thÓ lμ ®éng lùc thÝch hîp ®èi víi sù liªn hÖ cña ®Þa
ph−¬ng trong ho¹t ®éng dùa trªn thÞ tr−êng. §éng lùc thÞ tr−êng hay thóc ®Èy b»ng lîi
nhuËn cã thÓ lμ lùc cùc kú m¹nh mÏ vμ lμ ®iÒu mμ c¸c nhμ lËp kÕ ho¹ch cña dù ¸n cÇn
ph¶i nghiªn cøu.
• §éng lùc phi thÞ tr−êng
NhiÒu dù ¸n LNXH cã Ýt ho¹t ®éng víi ®Þnh h−íng thÞ tr−êng, ®· lμ nh÷ng dù ¸n
buæi ®Çu mμ môc ®Ých gióp n«ng d©n s¶n xuÊt cho chÝnh hä. Trong nh÷ng tr−êng hîp
nh− vËy, ®éng lùc phi thÞ tr−êng rÊt cã ý nghÜa. Nh÷ng nhμ lËp kÕ ho¹ch xö lý c¸c yÕu tè
t«n gi¸o, x· héi vμ v¨n ho¸ kh¸c nhau trong qu¸ tr×nh x©y dùng hÖ thèng ®éng lùc thÝch
hîp ®Ó cã sù tham gia réng r·i. Trî gi¸ cña nhμ n−íc sÏ ®−îc sö dông. §−a c¸c nh©n tè
lμ gi¶m rñi ro hoÆc c¸i kh«ng ch¾c ch¾n cã thÓ lμ cÇn thiÕt, khiÕn cho ng−êi n«ng d©n
®Þa ph−¬ng chÊp nhËn nh÷ng hÖ thèng n«ng l©m kÕt hîp kh¸c nhau. Nh÷ng nhμ l·nh ®¹o
®Þa ph−¬ng tham gia trång c©y còng lμ mét ®éng lùc.
Ngμy cμng cã nhiÒu tμi liÖu vÒ c¬ chÕ ®éng lùc phi thÞ tr−êng (cÊp c©y con kh«ng
mÊt tiÒn, trî cÊp l−¬ng thùc, cè vÊn kü thuËt...) Nh÷ng c¬ chÕ nh− thÕ râ rμng cÇn ®−îc
sö dông víi sù thËn träng ®óng møc. NÕu kh«ng, cã thÓ thËt sù g©y tæn h¹i cho ch−¬ng
tr×nh. VÝ dô khi cÊp c©y con kh«ng mÊt tiÒn hoÆc c¸c c¸ch trî vèn kh¸c ®−îc sö dông ë
n¬i nμy th× ë lμng bªn c¹nh tr−íc ®©y ®· trång mét Ýt c©y, nay cã thÓ hoμn toμn bá r¬i
viÖc trång c©y trõ phi hä còng nhËn ®−îc trî cÊp (Gregensen,1988).
Cuèi cïng c¸c c¬ chÕ ®éng lùc cã thÓ bÞ rμng buéc víi c¸c ph−¬ng s¸ch thùc hiÖn
®óng ®¾n. Hoskin 1979 kÓ mét vÝ dô tõ Senegal, n¬i mμ c¸c n«ng d©n ban ®Çu nhËn
®−îc tiÒn trång c©y Acacia albisa; kinh nghiÖm cho thÊy, kho¶ng 70% sè c©y bÞ chÕt.
Do vËy ch−¬ng tr×nh b¾t ®Çu tr¶ cho mçi c©y sèng sau khi trång tõ s¸u th¸ng ®Õn mét
n¨m. ViÖc tr¶ c«ng ®−îc tiÕp tôc trong hai n¨m sau còng c¨n cø vμo sè c©y sèng víi
c¸ch ®ã, sè c©y chÕt kh«ng cßn n÷a.
4.3. ThÓ chÕ hãa sù tham gia
Møc ®é mμ c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH ®−îc thÓ chÕ ho¸ cã tÇm quan träng ®Õn sù
thμnh c«ng hay thÊt b¹i cña ch−¬ng tr×nh. Nh©n tè chñ yÕu quyÕt ®Þnh ®Õn sù h−ëng øng
cña céng ®ång ®èi víi sù ®æi míi kü thuËt trong LNXH, lμ sù cam kÕt vμ ®¸p l¹i cña nhμ
142
n−íc th«ng qua ph¸p chÕ, chuyÓn giao kü thuËt vμ n©ng ®ì vÒ tμi chÝnh. §iÒu ®ã cã thÓ
cã hiÖu qu¶ trùc tiÕp ®Õn n¨ng lùc, tr×nh ®é nhËn thøc, lîi Ých vμ ®Þnh chÕ ë ®Þa ph−¬ng
vμ do ®ã ®Õn sù tham gia cña céng ®ång.
ChÝnh s¸ch cña chÝnh phñ ®óng ®¾n vÒ sù ph¸t triÓn n«ng th«n, nhÊt lμ n«ng d©n
nghÌo, lμ mét ®iÒu c¬ b¶n b¶o ®¶m cho sù thμnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH, song
song víi viÖc céng ®ång nhËn râ lîi Ých do LNXH mang l¹i vμ tù nguyÖn tham gia tÝch
cùc thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh.
LuËt ph¸p lμ mét c«ng cô thùc hiÖn chÝnh s¸ch, nh−ng cã lóc luËt ph¸p cã phÇn bÊt
cËp, kh«ng thÝch hîp víi môc tiªu tr−íc m¾t. C¸c ®iÒu luËt vÒ ph¸t triÓn n«ng th«n (sö
dông ®Êt, trång trät, ch¨n nu«i) ®Òu cã liªn quan mËt thiÕt víi luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn
rõng. §iÒu quan träng lμ ph¶i söa ®æi, bæ sung l©m luËt sao cho thèng nhÊt víi c¸c luËt
kh¸c vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ n«ng th«n. L©m luËt ®Æc biÖt quan t©m ®Õn vÊn ®Ò ®−a l¹i lîi
Ých cô thÓ cho c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng tõ c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp (vÝ dô, vÊn ®Ò
thõa nhËn c¸c quyÒn gia dông cña d©n víi sù ®¶m b¶o yªu cÇu sinh th¸i cÇn thiÕt, quyÒn
qu¶n lý rõng ë c¸c ®Þa ph−¬ng...
Mét nguyªn t¾c nh− ®· biÕt trong ph¸t triÓn lμ nh©n d©n ph¶i tham gia tÝch cùc vμo
dù ¸n sÏ mang l¹i lîi Ých l©u dμi cho hä, tuy vËy tr¸ch nhiÖm cña chÝnh phñ lμ gióp ®ì,
lμm m¹nh thªm c¸c nç lùc cña céng ®ång trong qu¶n lý h÷u hiÖu c¸c hæ trî (tr¶ c«ng
trång, t− vÊn trong trång c©y ®a môc ®Ých, cung cÊp h¹t gièng, c©y con...) hoÆc cung cÊp
ph−¬ng tiÖn vμ x©y dùng c¬ së h¹ tÇng (®−êng lμng, c«ng tr×nh thñy lîi, tr−êng häc,
bÖnh x¸, chî...)
CÇn nhÊn m¹nh, bèn yªu cÇu-nguån lùc, kiÕn thøc, ®éng lùc thóc ®Èy vμ thÓ chÕ t¸c
®éng hæ t−¬ng vμ kh«ng thÓ xö lý riªng biÖt ®èi víi mçi mét dù ¸n cô thÓ.

143
Tμi liÖu tham kh¶o

1. CARTER, J 1996. Recent approaches to participatory forest resource assessment.
Rural Development Forestry Guide 2. ODI, London.
2. CHAMBERS, R. 1983. Rural development: Putting the last first. Longman. London,
UK
3. CHAMBERS,R. 1992. Participatory rural appraisal: Past, present and future. Forest,
Trees and People, Newsletter No15-16. p 4-9.
4. CHAMBERS, R., I. GUIJT, 1995. PRA - five years later. Where are we how?
Forest,Trees and People, Newsletter No 26-27, p 4-14.
5. DAVIS-CASE, D. 1989. The community's toolbox: The idea, methods and tools for
participatory assessment, monitoring, evaluation in community forestry. Community
forestry field manual 2- FTPP-FAO and SIDA, Rome, Italy.
6. DIAKITE, G., 1978. DÐveloppement μ la carte. Les nouvelless Ðditions africaines,
Dakar, Abijan, LomÐ.
7. GILMOUR, D.A. AND R.J.FISHER, 1991. Villages, Forest, Foresters: The
philosophy, process and practice of community forestry in Nepal, Sohayogi Press.
Kadmandu, Nepal,
8. GRANDSTAFF, T. B. , D.A.MESSERSCHMIDT, 1995. A Manager's Guide to the
use of Rapid Rural Appraisal, Farm programme, FAO/UNDP and Suranaree
University of Technology, Thailand.
9. GREGERSEN H., 1988. People, trees and rural development: the role of social
forestry. Journal of Forestry No October, p 20-22.
10. HOBLEY,M. 1996. Participatory forestry: the process of change in India and Nepal.
Rural Development Forestry Guide 3. ODI, London.
11. MESSERSCHMIDT, D. 1992. Social science application in Asian agroforestry,
Winrock international, USA
12. Messerschmidt,D.. 1995. Rapid appraisal for community forestry: the RA
process and rapid dignostic tools. Methodology series. International institute for
environment and development. London, UK.
13. MEISTER, A., 1969. Participation, Animation et Developpement. Edit. Anthropos,
Paris,
14. PELUSO,N. 1992. Rich forest, poor people. Resouces control and resistance in Java.
USA
15. RAO Y.S. 1986. Community forestry: Lesson from case study in Asia and Pacific
Region. FAO. Bangkok.
16. WIERSUM, K.F. 1994. Social forestry in South and South-East Asia: History and
New Perspective. Proceedings of the seminar on the development of social forestry
and suistainable forestry Management, Gadjah Mada University, page 1-27
144
Bμi 10: Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia

Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy, sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng:
• M« t¶ ®−îc c¸c lo¹i h×nh, ph¹m vi vμ møc ®é øng dông ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã
sù tham gia vμo trong c¸c ho¹t ®éng LNXH.
• VËn dông ®−îc ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia vμo trong c«ng t¸c khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m, nghiªn cøu LNXH, n«ng l©m kÕt hîp vμ ®μo t¹o LNXH.

KÕ ho¹ch bμi gi¶ng:

Néi dung
Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian
1. TiÕp cËn cã sù tham gia trong
nghiªn cøu LNXH
1.1. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra ®Ó tiÕp cËn
nghiªn cøu LNXH
1.2. Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n-Mét
ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cïng tham gia
trong nghiªn cøu LNXH
1.3. Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham
gia (PTD)
1.4. TiÕn tr×nh ¸p dông ph−¬ng ph¸p
®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia
(PRA) trong nghiªn cøu LNXH
Gi¶ng bμi cã minh
ho¹
Bμi tËp vÒ nhμ
Lμm viÖc theo
nhãm
Tr×nh bμy vμ ®óc
rót

OHP
Tμi liÖu
®äc thªm



3 tiÕt
2. TiÕp cËn cã sù tham gia trong
®μo t¹o LNXH
2.1. §μo t¹o tËp huÊn viªn (TOT)
2.2. §μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn
thøc cho n«ng d©n
Gi¶ng bμi cã minh
ho¹, VÊn ®¸p
Bμi tËp vÒ nhμ
Tæng kÕt vμ ®óc rót

OHP
Tμi liÖu
®äc thªm


2 tiÕt
3. TiÕp cËn cã sù tham gia trong
n«ng l©m kÕt hîp (NLKH)
3.1. C¸c giai ®o¹n tiÕp cËn trong ph¸t
triÓn kü thuËt NLKH
3.2. C¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù
tham gia trong ph¸t triÓn kü thuËt
n«ng l©m kÕt hîp (NLKH)

Gi¶ng bμi cã minh
ho¹
VÊn ®¸p
Bμi tËp vÒ nhμ

OHP
Tμi liÖu
®äc thªm


2 tiÕt
4. TiÕp cËn cã sù tham gia trong
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
4.1. Vai trß cña khuyÕn n«ng khuyÕn
l©m
4.2. C¸c c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu trong
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
4.3. HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn
l©m tõ ng−êi d©n
Gi¶ng bμi cã minh
ho¹
Lμm viÖc theo
nhãm
Tr×nh bμy vμ ®óc
rót
OHP
Tμi liÖu
®äc thªm



2 tiÕt
145
1. TiÕp cËn cã sù tham gia trong nghiªn cøu LNXH
1.1. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra ®Ó tiÕp cËn nghiªn cøu LNXH
Nghiªn cøu nãi chung vμ nghiªn cøu LNXH nãi riªng ®Òu cã nh÷ng ®Æc thï riªng
v× vËy cÇn l−u ý 2 ®iÓm sau:
• Thø nhÊt, nghiªn cøu kh«ng ph¶i chØ lμ thu thËp th«ng tin, d÷ liÖu mμ lμ ph©n
tÝch th«ng tin d÷ liÖu ®Ó x©y dùng vμ ph¸t triÓn mét sù hiÓu biÕt vÒ mét vÊn ®Ò
nμo ®ã.
• Thø hai, khi nãi ®Õn nhu cÇu nghiªn cøu LNXH th× ph¶i l−u ý tíi c¸c kiÓu
nghiªn cøu nμo ®ã ®Ó cã thÓ gióp chóng ta thùc hiÖn LNXH.
Hai ®iÓm l−u ý trªn cho chóng ta mét sè c©u hái tr−íc khi cÇn nghiªn cøu
LNXH, ®ã lμ:
- Nh÷ng vÊn ®Ò nμo ®ang tån t¹i trong trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn LNXH?
- Nh÷ng c¸i g× chóng ta cÇn ph¶i biÕt ®Ó cã thÓ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®ã?
- Chóng ta cã thÓ tiÕp cËn c¸c vÊn ®Ò ®ã nh− thÕ nμo ®Ó cã thÓ hiÓu râ b¶n
chÊt vμ nguyªn nh©n cña chóng?
- Chóng ta nghiªn cøu b»ng c¸ch nμo ®Ó cã thÓ gi¶i quyÕt triÖt ®Ó hoÆc gi¶m
thiÓu c¸c vÊn ®Ò ®ã?
Hai c©u hái ®Çu tr¶ lêi c©u hái c¸i g× cÇn ®−îc nghiªn cøu. Hai c©u hái sau tr¶ lêi
c©u hái vÒ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu nμo cÇn ®−îc lùa chän. Toμn bé vÊn ®Ò trªn, suy cho
cïng, lμ cÇn ph¶i cã mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn nghiªn cøu tr−íc khi quyÕt ®Þnh vμ tiÕn
hμnh nghiªn cøu. Do vËy, viÖc ph¸t hiÖn vÊn ®Ò nghiªn cøu nh− thÕ nμo, tiÕn hμnh
nghiªn cøu b»ng c¸ch nμo, kÕt qu¶ nghiªn cøu ®−îc vËn dông ra sao... ®ã lμ c¸ch tiÕp
cËn trong nghiªn cøu nèi chung.
Ho¹t ®éng LNXH lu«n ®ßi hái cã sù tham gia cña c¸c chñ thÓ kh¸c nhau, trong ®ã
n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä gi÷ vai trß quan träng. Do ®ã nghiªn cøu LNXH còng
cÇn cã sù tham gia cña c¸c bªn liªn quan, ®Æc biÖt lμ cña ng−êi d©n vμ céng ®ång. §iÒu
nμy cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch lμ trong LNXH c¸c vÊn ®Ò cÇn ®−îc nghiªn cøu ph¶i xuÊt
ph¸t tõ yªu cÇu cña thùc tiÔn, c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cÇn ®−îc −u tiªn cho ng−êi sö
dông chñ yÕu, ®ã lμ c¸c céng ®ång, c¸c nh÷ng ng−êi lμm c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn
l©m. NghÜa lμ nghiªn cøu LNXH ph¶i xuÊt ph¸t tõ thùc tiÔn, gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò thùc
tiÔn vμ phôc vô trùc tiÕp cho s¶n xuÊt. §iÒu nμy cμng cho thÊy nghiªn cøu kh«ng chØ lμ
c«ng viÖc riªng cña c¸c nhμ nghiªn cøu mμ cßn lμ c«ng viÖc cña ng−êi d©n, cña c«ng
®ång, cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.
M. Buchy (1997) cho r»ng ®Ó cã thÓ hiÓu tËn gèc rÔ mäi vÊn ®Ò trong nghiªn cøu
cÇn cã sù tham gia cña ng−êi ®ang thùc thi c¸c ch−¬ng tr×nh, c¸c ho¹t ®éng LNXH,
nghÜa lμ cÇn cã sù tham gia cña ng−êi d©n. §iÒu nμy ®−îc minh ho¹ b»ng mét vÝ dô lμ
trong giao ®Êt, giao rõng th× viÖc nghiªn cøu kh«ng ph¶i tr¶ lêi c©u hái bao nhiªu hé gia
®×nh trong th«n kh«ng nhËn ®Êt hoÆc kh«ng ®−îc giao ®Êt? mμ ph¶i tr¶ lêi c¸c c©u hái
t¹i sao ®iÒu ®ã l¹i x¶y ra vμ chóng cã ý nghÜa g×?vμ nÕu ®iÒu ®ã x¶y ra do thùc thi
ch−¬ng tr×nh sai th× t¹i sao l¹i cã chuyÖn ch−¬ng tr×nh bÞ thùc thi sai?
146
§Ó tr¶ lêi c¸c c©u hái t−¬ng tù nh− trªn mét c¸ch ®Çy ®ñ vμ chÝnh x¸c ph¶i cã sù
tham gia cïng t×m hiÓu vμ ph©n tÝch cña c¸c nhμ nghiªn cøu, n«ng d©n, c¸n bé khuyÕn
l©m khuyÕn l©m. Sù tham gia nh− vËy cã thÓ ®−îc coi lμ c¸c c«ng viÖc nghiªn cøu.
Trªn ®©y chØ nãi lªn sù cÇn thiÕt nghiªn cøu cã sù tham gia cña c¸c bªn. VËy nh÷ng
vÊn ®Ò nμo cÇn ®−îc −u tiªn nghiªn cøu?.
Chóng ta h·y gi¶ ®Þnh hai vÊn ®Ò mμ nghiªn cøu vÒ LNXH cÇn quan t©m, ®ã lμ
nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò kinh tÕ x· héi vμ c¸c vÊn ®Ò vËt lý sinh häc trong ph¹m vi céng
®ång n«ng th«n ®Ó ph¸t triÓn LNXH.
VÊn ®Ò thø nhÊt chÝnh lμ nghiªn cøu c¸c mèi quan hÖ x· héi vμ hμng rμo vÒ thÓ chÕ
vμ tæ chøc cho ph¸t triÓn LNXH nh−:
• Quan hÖ qua l¹i gi÷a nh÷ng ng−êi sèng trong céng ®ång.
• Quan hÖ gi÷a nh÷ng ng−êi sèng trong céng ®ång vμ c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng
khuyÕn l©m.
• X¸c ®Þnh c¸c tiÒm n¨ng vμ xung ®ét trong céng ®ång.
• Nghiªn cøu c¸c gi¶i ph¸p vÒ xung ®ét sö dông tμi nguyªn.
• Nghiªn cøu c¸c vÊn ®Ò vÒ c¬ chÕ chÝnh s¸ch....
VÊn ®Ò thø hai lμ nghiªn cøu c¸c rμng buéc vμ quan hÖ tù nhiªn cÇn ®Ò cËp vμ øng
dông trong ph¸t triÓn LNXN. §ã lμ c¸c lÜnh vùc:
• Lùa chän c©y trång
• HÖ thèng v−ên −¬m
• HÖ thèng l©m sinh
• G©y trång c©y ®Æc s¶n
• Kü thuËt canh t¸c ....
T¹i mçi céng ®ång cã rÊt nhiÒu vÊn ®Ò cÇn nghiªn cøu, sù lùa chän vÊn ®Ò nghiªn
cøu lμ mét vÊn ®Ò quan träng, mμ ngay tõ ®©y ®· ®ßi hái cã sù tham gia cña ng−êi d©n
sèng trong céng ®ång. Trong LNXH, nhu cÇu nghiªn cøu kh«ng ph¶i xuÊt ph¸t tõ ng−êi
lμm nghiªn cøu mμ nã ®−îc h×nh thμnh tõ ng−êi sÏ sö dông kÕt qu¶ nghiªn cøu sau nμy.
Ng−êi n«ng d©n gÆp nh÷ng v−íng m¾c vÒ mét vÊn ®Ò kü thuËt hay chÝnh s¸ch mμ hä cÇn
ph¶i gi¶i quyÕt th× ®ã cã thÓ xuÊt ph¸t ®iÓm cña nghiªn cøu LNXH hay nhu cÇu nghiªn
cøu b¾t ®Çu xuÊt hiÖn. §iÒu quan träng lμ lμm sao nh÷ng ng−êi lμm nghiªn cøu hiÓu vμ
biÕt ®−îc nhu cÇu ®Ých thùc cña céng ®ång. Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cïng tham gia cã thÓ
gióp ng−êi lμm nghiªn cøu hiÓu ®−îc vÊn ®Ò nμy.
4.3 Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n-Mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn
cïng tham gia trong nghiªn cøu LNXH
C¸c c©u hái ®Æt ra lμ: Khi ng−êi n«ng d©n trë thμnh mét ng−êi qu¶n lý hä ph¶i cÇn
cã c¸c th«ng tin, vËy nh÷ng th«ng tin nμo hä cÇn ph¶i cã ®Ó hä qu¶n lý tèt h¬n trang
tr¹i cña hä? c¸c nhμ nghiªn cøu t×m ®−îc nh÷ng th«ng tin hä cÇn b»ng c¸ch nμo vμ
chuyÓn giao ®Õn n«ng d©n ra sao ®Ó hä cã kh¶ n¨ng sö dông ®−îc?.
147
Mét ®iÒu hiÓn nhiªn trong qu¸ tr×nh nμy lμ t¹o ra th«ng tin hai chiÒu gi÷a n«ng d©n
vμ nh÷ng nhμ nghiªn cøu. Mét trong nh÷ng ph−¬ng ph¸p thu hót sù tham gia vμo qu¸
tr×nh nghiªn cøu mμ Rhoaders and Booth (1982) ®Ò xuÊt lμ c¸ch tiÕp cËn “Tõ n«ng d©n
®Õn n«ng d©n” nh− trong h×nh 10.1.


IV
N«ng d©n ®¸nh gi¸
vμ chÊp nhËn

KiÕn thøc cña
n«ng d©n vμ
c¸c vÊn ®Ò
I
§èi tho¹i gi÷a n«ng d©n
vμ nhμ khoa häc





C¸c gi¶i ph¸p
tèt h¬n phï
hîp víi ®ång
ruéng



Nghiªn cøu
LNXH




C¸c vÊn ®Ò
®−îc cïng x¸c
®Þnh



III
ChÊp nhËn, thö
nghiÖm trªn ®ång
ruéng hoÆc trªn
tr¹m


C¸c gi¶i ph¸p
tiÒm n¨ng

II
T×m kiÕm gi¶i
ph¸p:
Nghiªn cøu liªn
ngμnh
Ghi chó: PhÇn ®en trong c¸c vßng trßn m« t¶ sù hç trî tõ bªn ngoμi.

H×nh 10.1: M« h×nh tiÕp cËn "Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n" trong nghiªn cøu LNXH
(M« pháng theo Rhoaders and Booth, 1982)
M« h×nh 10.1. m« t¶ c¸ch tiÕp cËn cïng tham gia trong nghiªn cøu hay ph¸t triÓn
c«ng nghÖ theo 4 giai ®o¹n víi c¸c ý nghÜa sau:
• Giai ®o¹n I: ChuÈn ®o¸n víi môc ®Ých lμ cïng x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò sÏ ®−îc n«ng
d©n vμ c¸c nhμ nghiªn cøu cïng phèi hîp thùc hiÖn.
• Giai ®o¹n II: X¸c ®Þnh gi¶i ph¸p víi môc tiªu lμ cïng t×m c¸c gi¶i ph¸p tiÒm
n¨ng ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò.
• Giai ®o¹n III: Thö nghiÖm trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n víi môc ®Ých t¹o ra sù
thuyÕt phôc vμ chÊp nhËn cña n«ng d©n c¸c gi¶i ph¸p kü thuËt.
• Giai ®o¹n IV: N«ng d©n ®¸nh gi¸ vμ chÊp nhËn víi môc tiªu lμ t¹o ra qu¸ tr×nh
häc hái, n©ng cao kiÕn thøc cña n«ng d©n vÒ c¸c vÊn ®Ò ®Ó phæ biÕn vμ më
réng.

148
P
TD
4.4 Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia (PTD)
Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia cña n«ng d©n lμ mét h×nh thøc tiÕp cËn míi,
trong ®ã c¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa cña ng−êi n«ng d©n còng ®−îc coi lμ mét yÕu tè quan
träng nh− bÊt kú ý kiÕn nμo cña c¸c nhμ khoa häc. §©y lμ nh÷ng ho¹t ®éng nh»m h−íng
®Õn sù thay ®æi kü thuËt hiÖn t¹i cña n«ng d©n, t¨ng c−êng n¨ng lùc thö nghiÖm hiÖn t¹i
cña n«ng d©n.
Ph¸t triÓn kü thuËt cã sù tham gia chÝnh lμ sù kÕt hîp gi÷a kiÕn thøc b¶n ®Þa cña
céng ®ång víi n¨ng lùc nghiªn cøu cña nh÷ng tæ chøc ph¸t triÓn vμ thóc ®Èy mét tiÕn
tr×nh häc hái lÉn nhau. Nã bao gåm viÖc x¸c ®Þnh thö nghiÖm vμ cËp nhËt nh÷ng kü
thuËt míi ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò cña ®Þa ph−¬ng. Môc ®Ých cuèi cïng lμ t¨ng c−êng
kinh nghiÖm vμ kh¶ n¨ng qu¶n lý kü thuËt cña céng ®ång vμ ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng b»ng
chÝnh néi lùc cña hä, trong ®ã ho¹t ®éng cña ng−êi d©n gi÷ vai trß chñ ®¹o trong toμn bé
tiÕn tr×nh.
Ph¸t triÓn kü thuËt cã sù tham gia lμ c¸ch tiÕp cËn míi, l«i cuèn ®−îc n«ng d©n vμo
viÖc ph¸t triÓn c¸c kü thuËt n«ng l©m nghiÖp phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ cña hä, trong
®ã ng−êi n«ng d©n sö dông nh÷ng kiÕn thøc vμ kh¶ n¨ng thùc tÕ cña m×nh ®Ó thö nghiÖm
c¸c kü thuËt míi cïng phèi hîp víi c¸n bé nghiªn cøu vμ khuyÕn n«ng l©m.
Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia cña n«ng d©n lμ sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a kiÕn
thøc b¶n ®Þa vμ kiÕn thøc khoa häc, lμ kÕt qu¶ trao ®æi th«ng tin gi÷a c¸c bªn tham gia
nh− nhμ khoa häc, c¸n bé khuyÕn l©m vμ n«ng d©n ®Ó t×m ra c¸c thö nghiÖm míi cã lîi
cho c¸c bªn tham gia theo h×nh 10.2.


Nhμ nghiªn cøu











PTD




H×nh 10.2. : Mèi quan hÖ gi÷a c¸c bªn tham gia trong ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã
sù tham gia
C¸n bé
khuyÕn l©m
N«ng d©n
149


H×nh 10.3. : N«ng d©n tham gia nghiªn cøu
TiÕn tr×nh ph¸t triÓn cã sù tham gia ®−îc thùc hiÖn theo c¸c giai ®o¹n chñ yÕu sau:
• T¹o lËp c¸c mèi quan hÖ vμ ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng ph¸t triÓn cã sù tham gia cña
ng−êi d©n:
Trong giai ®o¹n nμy c¸c nhμ nghiªn cøu vμ c¸n bé khuyÕn l©m cïng víi n«ng d©n
®¸nh gi¸ vÒ c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ x· héi, v¨n ho¸ vμ c¸c t¸c ®éng tõ bªn ngoμi,
®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng vμ nh÷ng h¹n chÕ cña hÖ thèng canh t¸c ®Þa ph−¬ng.
• Ph¸t triÓn nh÷ng vÊn ®Ò cÇn thö nghiÖm:
C¸c nhμ nghiªn cøu vμ c¸n bé khuyÕn l©m cïng bμn b¹c víi n«ng d©n vÒ c¸c kiÕn
thøc b¶n ®Þa ®ang tån t¹i, t×m kiÕm c¸c ý t−ëng thö nghiÖm. Trªn c¬ së th¶o luËn ng−êi
n«ng d©n sÏ x¸c ®Þnh nh÷ng chñ ®Ò hay vÊn ®Ò hä muèn thö nghiÖm vμ ph¸t triÓn.
• Giai ®o¹n thùc hiÖn c¸c thö nghiÖm:
C¸c bªn tham gia tiÕn hμnh thiÕt kÕ c¸c thö nghiÖm, sau ®ã n«ng d©n lμ ng−êi trùc
tiÕp qu¶n lý vμ thùc hiÖn c¸c thö nghiÖm ®ã, c¸n bé nghiªn cøu vμ c¸n bé khuyÕn l©m
®ãng vai trß t− vÊn, cung cÊp th«ng tin vμ phèi hîp ho¹t ®éng. C¸c nhμ nghiªn cøu thu
thËp th«ng tin, sö dông c¸c c«ng cô thèng kª thÝch hîp ®Ó ph©n tÝch vμ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶
thö nghiÖm. Toμn bé qu¸ tr×nh ho¹t ®éng, gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ ®Òu cã sù tham gia cña
c¸c bªn liªn quan.
• Giai ®o¹n chia sÎ kÕt qu¶ thö nghiÖm:
§©y lμ giai ®o¹n ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c ho¹t ®éng ®μo t¹o trong céng ®ång,
chia sÎ kÕt qu¶ thö nghiÖm víi c¸c hé n«ng d©n kh¸c .


150
• Duy tr× hç trî cho qu¸ tr×nh PTD:
Thùc hiÖn bÒn v÷ng bao gåm c¸c ho¹t ®éng nh− hç trî c¬ së vËt chÊt, t− liÖu ho¸
kinh nghiÖm, ®óc rót kinh nghiÖm ®Ó nh©n réng v.v
4.5 TiÕn tr×nh ¸p dông ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù
tham gia (PRA) trong nghiªn cøu LNXH
PRA lμ ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ng−êi d©n. PRA kh«ng
nh÷ng lμ ph−¬ng ph¸p dïng ®Ó lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn céng ®ång mμ cßn lμ ph−¬ng
ph¸p dïng ®Ó thu hót ng−êi d©n vμo nghiªn cøu LNXH, ph¸t triÓn c«ng nghÖ thÝch hîp.
PRA ®−îc thùc hiÖn b»ng mét tËp hîp c¸c c«ng cô. Sau ®©y lμ tiÕn tr×nh cã kh¶ n¨ng sö
dông PRA vμo qu¸ tr×nh nghiªn cøu LNXH.
• Ng−êi d©n tham gia ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng, ph¸t hiÖn vÊn ®Ò vμ x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò
cÇn gi¶i quyÕt.
B»ng c¸c c«ng cô PRA x©y dùng sa bμn, vÏ s¬ ®å ph¸c ho¹, kh¶o s¸t tuyÕn, th¶o
luËn nhãm n«ng d©n, häp d©n, pháng vÊn hé gia ®×nh cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc thùc tr¹ng
cña ®Þa ph−¬ng, tõ ®ã cã thÓ ph¸t hiÖn ®−îc c¸c vÊn ®Ò cÇn gi¶i quyÕt.
• X¸c ®Þnh −u tiªn nghiªn cøu vμ chuyÓn giao c«ng nghÖ
N«ng d©n cã thÓ ®−a ra c¸c nhu cÇu nghiªn cøu vμ chuyÓn giao c«ng nghÖ th«ng
qua c¸c cuéc th¶o luËn nhãm n«ng d©n tiªu biÓu, vμ häp d©n. C¸c c«ng cô vμ kü thuËt
ph©n tÝch nh− ph©n tÝch s¬ ®å h×nh c©y, ph©n tÝch theo luång, ph©n lo¹i −u tiªn theo
ph−¬ng ph¸p b¶ng « vu«ng hay so s¸nh cÆp ®«i. KÕt qu¶ ph©n tÝch ®−îc th«ng qua c¸c
cuéc häp d©n.
• X©y dùng môc tiªu vμ kÕ ho¹ch nghiªn cøu
N«ng d©n ®−îc thu hót vμo qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh môc tiªu vμ x©y dùng kÕ ho¹ch
nghiªn cøu th«ng qua c¸c cuéc th¶o luËn nhãm n«ng d©n vμ th«ng qua c¸c cuéc häp
toμn th«n. Khung logic nghiªn cøu ®−îc c¸n bé nghiªn cøu thiÕt kÕ vμ h−íng dÉn cho
n«ng d©n ®Ó hä cã thÓ ph©n tÝch c¸c môc tiªu vμ kÕt qu¶ mong ®îi. KÕ ho¹ch nghiªn cøu
®−îc th¶o luËn trùc tiÕp víi n«ng d©n vμ m« t¶ trªn c¸c b¶ng biÓu vμ s¬ ®å tiÕn ®é, trong
®ã ghi râ tr¸ch nhiÖm cña c¸c bªn tham gia.
• Ng−êi d©n tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng thiÕt kÕ, thùc thi c¸c thö nghiÖm vμ m«
h×nh.
Cïng lμm viÖc víi n«ng d©n trªn ®ång ruéng lμ c«ng cô quan träng vμ h÷u Ých ®Ó
n«ng d©n tham gia vμo qu¸ tr×nh nghiªn cøu. Sù ®èi tho¹i vμ hμnh ®éng trùc tiÕp víi
n«ng d©n lμ ph−¬ng tiÕp cËn nghiªn cøu LNXH.
• N«ng d©n tham gia vμo qu¸ tr×nh gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ vμ phæ biÕn kÕt qu¶.
Ph−¬ng ph¸p gi¸m gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ cã sù tham gia cña ng−êi d©n ®−îc ¸p dông
®Ó n«ng d©n cã kh¶ n¨ng tù thuyÕt phôc vμ qu¶n lý c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu. M« h×nh phæ
biÕn lan réng ®−îc vËn dông vμo qu¸ tr×nh chuyÓn giao kÕt qu¶ nghiªn cøu.


151
2. TiÕp cËn cã sù tham gia trong ®μo t¹o LNXH
2.1. §μo t¹o tËp huÊn viªn (TOT)
TOT lμ qu¸ tr×nh ®μo t¹o chuyÓn giao, trong ®ã ng−êi häc sau khi häc cã thÓ vËn
dông kiÕn thøc, kü n¨ng häc ®−îc ®Ó ®μo t¹o tiÕp cho ng−êi kh¸c. Nh− vËy ng−êi häc
sau khi häc sÏ trë thμnh c¸c tiÓu gi¸o viªn. H×nh thøc ®μo t¹o nμy rÊt phï hîp víi ph¸t
triÓn nguån nh©n lùc th«ng qua ®μo t¹o phæ cËp, lan réng. Th«ng qua TOT hy väng sÏ
®¸p øng ®−îc nhu cÇu vÒ c¸n bé KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m c¸c cÊp vμ kh¶ n¨ng cung
cÊp c¸c dÞch vô ®μo t¹o cho n«ng d©n.
2.1.1. §èi t−îng ®μo t¹o
§èi t−îng chÝnh ®Ó ®μo t¹o lμ c¸n bé lμm trong ngμnh n«ng l©m nghiÖp vμ ph¸t
triÓn n«ng th«n cÊp huyÖn vμ tØnh, c¸c c¸n bé cña c¸c ch−¬ng tr×nh, dù ¸n LNXH cã c¸c
lÜnh vùc chuyªn m«n nh− trång trät, ch¨n nu«i, thó y, l©m nghiÖp, c«ng tr×nh n«ng th«n,
kÕ ho¹ch, tμi chÝnh v.v.. ViÖc lùa chän ®èi t−îng ®μo t¹o tiªu ®iÓm lμ c¸n bé cÊp huyÖn
cã c¸c lý do vμ −u ®iÓm sau:
• §éi ngò c¸n bé cÊp huyÖn cã chuyªn m«n v÷ng, kinh nghiÖm phong phó khi lμm
viÖc víi céng ®ång, phÇn lín hä xuÊt th©n tõ ®Þa ph−¬ng.
• VÞ trÝ c«ng t¸c ë cÊp huyÖn cã quan hÖ trùc tiÕp vμ th−êng xuyªn víi cÊp x· vμ
th«n b¶n tõ tr−íc nªn thuËn lîi trong ®μo t¹o vμ ®iÒu hμnh.
• C¸n bé cÊp huyÖn cã kh¶ n¨ng cung cÊp c¸c dÞch vô kü thuËt vμ t− vÊn cho céng
®ång thuËn lîi h¬n vÒ mÆt thêi gian, tr¸ch nhiÖm cao vμ chi phÝ thÊp h¬n so víi
c¸n bé tõ trung −¬ng, tØnh hay dù ¸n trªn ®Þa bμn cña ®Þa ph−¬ng.
• Kinh nghiÖm tõ nhiÒu dù ¸n trªn cho thÊy viÖc lùa chän c¸n bé chuyªn m«n cÊp
huyÖn ®Ó ®μo t¹o thμnh tËp huÊn viªn lμ hoμn toμn hîp lý, phï hîp víi môc tiªu
ph¸t triÓn nguån nh©n lùc cho ®Þa ph−¬ng, thóc ®Èy nhanh vμ cã hiÖu qu¶ khi
thùc hiÖn dù ¸n.
2.1.2. TiÕn tr×nh vμ ph−¬ng ph¸p cña TOT
Nh÷ng kinh nghiÖm cña TOT ®−îc ¸p dông t¹i c¸c ch−¬ng tr×nh dù ¸n ph¸t triÓn
nh− Ch−¬ng tr×nh 5322, Dù ¸n L©m nghiÖp khu vùc ViÖt Nam-ADB, Dù ¸n Qu¶n lý ®Çu
nguån cã sù tham gia cña ng−êi d©n t¹i huyÖn Hoμnh Bå, Qu¶ng Ninh, dù ¸n Ph¸t triÓn
c¬ së h¹ tÇng n«ng th«n quy m« nhá t¹i tØnh Qu¶ng Nam vμ thμnh phè §μ N½ng cho
thÊy tiÕn tr×nh ®μo t¹o TOT nhiÒu cÊp nh− ®−îc m« t¶ trong b¶ng 10.1.
• Khãa ®μo t¹o c¬ b¶n
Kho¸ ®μo t¹o nμy cã thÓ bao gåm 1 ®Õn 3 líp tuú theo yªu cÇu vμ kh¶ n¨ng cña
häc viªn. Mçi líp ®−îc tiÕn hμnh tõ 3-5 ngμy t¹i huyÖn theo mét chuyªn ®Ò cô thÓ. Sau
mçi líp cña kho¸ ®μo t¹o c¬ b¶n sÏ tiÕn hμnh kho¸ ®μo t¹o thùc hμnh. ViÖc lùa chän sù
nèi tiÕp gi÷a c¸c kho¸ c¨n cø vμo kiÕn thøc, kü n¨ng cÇn ph¶i cã cña häc viªn ®Ó tiÕn
hμnh kho¸ ®μo t¹o thùc hμnh hoÆc kho¸ ®μo t¹o n©ng cao.
Ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o cho ng−êi lín tuæi ®−îc ¸p dông, nghÜa lμ ®μo t¹o lÊy ng−êi
häc lμm trung t©m ®Ó t¹o ra qu¸ tr×nh ®èi tho¹i h¬n lμ gi¶ng bμi. C¸c phÇn lý thuyÕt
chiÕm kh«ng qu¸ 40%, phÇn cßn l¹i dμnh cho th¶o luËn, lμm viÖc theo nhãm vμ thùc
152
hμnh. Gi¸o viªn gi÷ vai trß thóc ®Èy h¬n lμ gi¶ng gi¶i. S¶n phÈm cña mçi líp lμ kÕ ho¹ch
bμi gi¶ng do mçi häc viªn x©y dùng cho riªng m×nh.
B¶ng 10.1: TiÕn tr×nh vμ vai trß cña ng−êi tham gia trong TOT

Kho¸ ®μo t¹o Chuyªn gia ®μo
t¹o
C¸n bé huyÖn N«ng d©n
chñ chèt
N«ng d©n
kh¸c
Kho¸ ®μo t¹o
c¬ b¶n
Gi¶ng viªn chÝnh

Häc viªn
Kho¸ ®μo t¹o
thùc hμnh
Ng−êi hç trî, thóc
®Èy
Trî gi¶ng Häc viªn
Kho¸ ®μo t¹o
n©ng cao
Gi¸m s¸t vμ hç trî TËp huÊn viªn
chÝnh
Trî gi¶ng Häc viªn
C¸c khãa tiÕp
theo
Gi¸m s¸t vμ hç trî TËp hu©n
viªn
Häc viªn
Nguån: NguyÔn B¸ Ng·i (1999)

• Kho¸ ®μo t¹o thùc hμnh: Häc trong khi lμm
Líp ®μo t¹o nμy ®−îc g¾n vμo qu¸ tr×nh triÓn khai c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n. Trong
®ã cã ®μo t¹o cho c¸c n«ng d©n chñ chèt ®Ó hä sau nμy hä cã thÓ tham gia trùc tiÕp vμo
viÖc huÊn luyÖn cho n«ng d©n kh¸c thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n. Nh− vËy t¹i líp häc
nμy cã 2 ®èi t−îng lμ häc viªn. Häc viªn lμ c¸n bé cÊp huyÖn lμ ng−êi häc võa lμ ng−êi
®μo t¹o trùc tiÕp cho c¸n bé huyÖn kh¸c vμ n«ng d©n. Víi t− c¸ch trªn hä ph¶i thùc hμnh
gi¶ng bμi vμ h−íng dÉn häc viªn d−íi sù hç trî cña gi¸o viªn. Nh− vËy ph−¬ng ph¸p ®μo
t¹o chñ yÕu lμ ®μo t¹o kü n¨ng b»ng thùc hμnh th«ng qua c«ng viÖc cô thÓ, ®¸nh gi¸ vμ
®óc rót. Nh÷ng kü n¨ng thiÕu sÏ ®−îc bæ sung ngay trªn hiÖn tr−êng d−íi sù h−íng dÉn
cña gi¸o viªn.
• Kho¸ ®μo t¹o n©ng cao
Kho¸ ®μo t¹o nμy ®−îc tiÕn hμnh g¾n víi tiÕn tr×nh thùc hiÖn ho¹t ®éng dù ¸n tiÕp
theo. §©y lμ kho¸ häc ®Æt môc tiªu ®μo t¹o n©ng cao cho häc viªn cÊp huyÖn. V× vËy
trong kho¸ ®μo t¹o nμy, häc viªn cÊp huyÖn víi vai trß lμ tËp huÊn viªn chÝnh, thùc hμnh
c¸c kü n¨ng thóc ®Èy, hç trî cho c¸n bé cÊp huyÖn kh¸c vμ n«ng d©n chñ chèt. Mét gi¸o
viªn cña trung −¬ng gi÷ vai trß gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ vμ ®óc rót.
• C¸c kho¸ ®μo t¹o tiÕp theo
Sau 3 kho¸ ®μo t¹o c¸n bé cÊp huyÖn trë thμnh c¸c tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng. TiÕn
tr×nh nh− trªn ®−îc lÆp l¹i cho c¸c kho¸ tiÕp theo. Tuy nhiªn, néi dung vμ ph−¬ng ph¸p
®μo t¹o ®−îc gän nhÑ h¬n. Nh÷ng c¸n bé cÊp huyÖn kh¸c vμ n«ng d©n chñ chèt sÏ ®−îc
c¸c tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng ®μo t¹o vμ sÏ trë thμnh tËp huÊn viªn h−íng dÉn nh©n d©n
thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n.
TOT rÊt phï hîp cho ®μo t¹o khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, ®Æc biÖt cho viÖc ®μo t¹o
ph−¬ng ph¸p cã sù tham gia cña ng−êi d©n trong x©y dùng kÕ ho¹ch, gi¸m s¸t vμ ®¸nh
153
gi¸, c¸c ph−¬ng ph¸p qu¶n lý trªn c¬ së céng ®ång vμ ®μo t¹o kü thuËt ®¬n gi¶n trong
n«ng l©m kÕt hîp, canh t¸c trªn ®Êt dèc, phßng chèng s©u bÖnh vμ bÖnh gia sóc v.v.
C¸n bé chuyªn m«n cÊp huyÖn ®−îc ®μo t¹o thμnh c¸c tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng sÏ
ph¸t huy tèt cho c¸c qu¸ tr×nh ®μo t¹o tiÕp theo. Bμi häc kinh nghiÖm nμy cã thÓ ®−îc ¸p
dông cho c¸c ch−¬ng tr×nh, dù ¸n ph¸t triÓn n«ng th«n, ®Æc biÖt lμ c¸c dù ¸n khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m.
§èi víi c¸n bé cÊp huyÖn ®−îc ®μo t¹o ®Ó trë thμnh tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng cÇn
®−îc −u tiªn trang bÞ ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y c¬ b¶n, kü n¨ng giao tiÕp vμ thóc ®Èy, tæ
chøc vμ qu¶n lý kho¸ häc. V× vËy, khi tuyÓn chän häc viªn lμ c¸n bé cÊp huyÖn ph¶i chó
ý ®Õn yªu cÇu tèi thiÓu vÒ kiÕn thøc vμ kü n¨ng nghÒ nghiÖp ph¶i cã.
Ngoμi viÖc ®μo t¹o mét c¸ch c¬ b¶n cho c¸n bé cÊp huyÖn trªn líp th× c¸c qu¸ tr×nh
®μo t¹o ®−îc thùc hiÖn trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n t−¬ng øng. Kinh
nghiÖm cho thÊy ph−¬ng ph¸p "häc trong khi lμm" lu«n ®em l¹i kÕt qu¶ cao nhÊt.
TOT lμ mét qu¸ tr×nh ph¶i dùa trªn thùc tiÔn ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®μo t¹o cña
thùc tiÔn. §©y lμ mét qu¸ tr×nh nhËy c¶m ®ßi hái ph¶i cã ph−¬ng ph¸p vμ kü n¨ng ®óc
rót tõ thùc tÕ. Mét th¸ch thøc ®èi víi TOT lμ lu«n ®Æt ra ®a môc tiªu trong mét qu¸
tr×nh, nghÜa lμ TOT lu«n gi¶i quyÕt c¶ môc tiªu ®μo t¹o vμ môc tiªu thùc hiÖn c¸c ho¹t
®éng dù ¸n: ®μo t¹o ®Ó thùc hiÖn dù ¸n vμ qu¸ tr×nh thùc hiÖn dù ¸n ®Ó ®μo t¹o, vμ ngay
trong mét qu¸ tr×nh ®μo t¹o ng−êi d¹y vμ còng lμ ng−êi häc. V× vËy TOT cÇn tiÕp tôc
®−îc nghiªn cøu vμ thö nghiÖm vÒ ph−¬ng ph¸p ®Ó cã thÓ ¸p dông cã hiÖu qu¶ h¬n.
2.2. §μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n
2.2.1. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý trong ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho
n«ng d©n
Trªn m¶nh ®Êt cña m×nh, ng−êi n«ng d©n võa lμ ng−êi qu¶n lý vμ còng lμ ng−êi s¶n
xuÊt (trång trät, ch¨n nu«i...). Lμ ng−êi qu¶n lý, ng−êi n«ng d©n ph¶i thùc hiÖn chøc
n¨ng ra quyÕt ®Þnh hoÆc lùa chän c¸c ph−¬ng ¸n kh¸c nhau, nghÜa lμ ng−êi n«ng d©n cÇn
ph¶i cã kiÕn thøc qu¶n lý, biÕt tÝnh to¸n hiÖu qu¶, tæ chøc s¶n xuÊt... Lμ ng−êi trång trät,
ng−êi n«ng d©n thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc ®ång ¸ng, ch¨n nu«i sóc vËt ®Ó t¹o ra cña c¶i vËt
chÊt cho chÝnh m×nh nªn ng−êi n«ng d©n cÇn cã c¸c kü n¨ng b»ng tay, c¬ b¾p, b»ng
m¾t..., nghÜa lμ biÕt, hiÓu vμ sö dông thuÇn thôc c¸c kü thuËt trång trät vμ ch¨n nu«i.
B¶n th©n mçi ng−êi n«ng d©n ®Òu cã kiÕn thøc vμ kü n¨ng thùc hμnh vèn cã, nh−ng
kiÕn thøc vμ kü n¨ng ®ã kh«ng ®ñ ®¸p øng ®ßi hái cña kü thuËt ngμy cμng cao ®Ó t¹o ra
nh÷ng s¶n phÈm cña vËt nu«i c©y trång ngμy cμng nhiÒu, cã chÊt l−îng cao. Do vËy
ng−êi n«ng d©n cÇn ph¶i ®−îc häc hái vμ ®μo t¹o.
Qu¸ tr×nh häc hái vμ ®μo t¹o ®−îc thùc hiÖn b»ng 2 con ®−êng. Thø nhÊt, häc hái
b»ng qu¸ tr×nh trao ®æi kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm gi÷a nh÷ng ng−êi d©n sèng trong céng
®ång vμ thø hai, häc tËp, ®μo t¹o kiÕn thøc vμ kü n¨ng míi víi nh÷ng ng−êi bªn ngoμi
céng ®ång. Do vËy, viÖc ®μo t¹o, chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n cÇn chó ý mÊy
®iÓm sau ®©y:
• KiÕn thøc vμ kü n¨ng vèn cã cña mçi n«ng d©n vμ cña céng ®ång.
154
• KiÕn thøc vμ kü n¨ng míi mμ n«ng d©n vμ céng ®ång cÇn häc hái vμ ®−îc ®μo
t¹o tõ bªn ngoμi.
• C¸c kiÕn thøc vμ kü n¨ng ph¶i ®¸p øng nhu cÇu häc hái vÒ kü thuËt trång trät,
ch¨n nu«i vμ qu¶n lý.
• Con ®−êng häc hái vμ ®μo t¹o cña ng−êi n«ng d©n b»ng c¶ 2: trong céng ®ång vμ
ngoμi céng ®ång.
• Qu¸ tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc vμ kü n¨ng míi cho n«ng d©n ph¶i
xÐt ®Õn kh¶ n¨ng tiÕp nhËn cña chÝnh hä.
V× vËy qu¸ tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n bao gåm c¸c b−íc
sau:
• X¸c ®Þnh râ nhu cÇu kiÕn thøc vμ kü n¨ng cña n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä.
• X¸c ®Þnh râ môc tiªu häc hái dùa vμo nhu cÇu trªn.
• X¸c ®Þnh néi dung cÇn ®μo t¹o vμ chuyÓn giao.
• Lùa chän c¸c ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o vμ chuyÓn giao thÝch hîp.
• Ph¸t triÓn tμi liÖu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao thÝch hîp.
• TiÕn hμnh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao.
• Gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ ®μo t¹o vμ chuyÓn giao.
• Hoμn thiÖn vμ c¶i tiÕn qu¸ tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao.

2.2.2. X¸c ®Þnh nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n
Néi dung ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc c¨n cø vμo kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo
t¹o thÓ hiÖn trªn 3 mÆt: kiÕn thøc, kü n¨ng vμ th¸i ®é. Tuy nhiªn lo¹i kiÕn thøc kü n¨ng
nμo mμ n«ng d©n cÇn ®−îc ®μo t¹o vμ chuyÓn giao phô thuéc vμo tõng céng ®ång, tõng
nhãm n«ng d©n trong céng ®ång vμ thêi ®iÓm kh¸c nhau. V× vËy viÖc ®¸nh gi¸ nhu cÇu
®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n lμ hÕt søc cÇn thiÕt khi mçi ch−¬ng tr×nh
®μo t¹o khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, hoÆc cô thÓ h¬n cho mçi kho¸ ®μo t¹o vμ chuyÓn giao
kiÕn thøc.
KÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n ®−îc m«
t¶ trong lÜnh vùc nh− b¶ng 10.2.
§èi t−îng ®μo t¹o ®−îc x¸c ®Þnh c¨n cø vμo c¸c nhãm n«ng d©n trong céng ®ång
nh−: ph©n theo ngμnh nghÒ: trång trät, ch¨n nu«i, l©m nghiÖp... , nhãm cã cïng së thÝch,
nhãm cã cïng mÆt b»ng vÒ kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm. Mçi ®èi t−îng ®μo t¹o x¸c ®Þnh râ
nhu cÇu vÒ kiÕn thøc, kü n¨ng vμ yªu cÇu vÒ phÈm chÊt.




155
B¶ng 10.2: VÝ dô vÒ khung ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o khuyÕn n«ng khuyÕn l©m

§èi t−îng ®μo t¹o Nhu cÇu
vÒ kiÕn thøc
Nhu cÇu
vÒ kü n¨ng
Yªu cÇu
vÒ th¸i ®é
C¸n bé qu¶n lý dù
¸n cña th«n



Nhãm n«ng d©n
cïng së thÝch ( VD.
Nhãm ch¨n nu«i)



Nhãm phô n÷


Nhãm n«ng d©n cao
tuæi


.........................


2.2.3. ¸p dông ph−¬ng ph¸p PRA trong ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o
• Sö dông kÕt qu¶ PRA ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu ®μo t¹o
Khi thùc hiÖn c¸c c«ng cô PRA, n«ng d©n lu«n nªu lªn c¸c khã kh¨n mμ hä gÆp
ph¶i, ®ång thêi còng ®Ò ra nh÷ng gi¶i ph¸p kh¾c phôc. Trong c¸c khã kh¨n vμ gi¶i ph¸p
®ã cã nh÷ng khã kh¨n vÒ kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm s¶n xuÊt, vμ nh÷ng nhu cÇu häc tËp.
Nh− vËy, kÕt qu¶ PRA còng chØ ra nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng
d©n. Tuy nhiªn, nh÷ng nhu cÇu ®μo t¹o cña n«ng d©n thÓ hiÖn trong kÕt qu¶ PRA ch−a
cô thÓ vμ chi tiÕt cho tõng ®èi t−îng n«ng d©n. MÆc dï vËy c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn
l©m c¨n cø vμo kÕt qu¶ nμy ®Ó cã thÓ v¹ch ra c¸c ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao
kiÕn thøc cho n«ng d©n. ViÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu ®μo t¹o c¨n cø b¶n dù th¶o kÕ ho¹ch
hμnh ®éng cña th«n. Tõ ch−¬ng tr×nh huÊn luyÖn ®μo t¹o do n«ng d©n ®Ò xuÊt x¸c ®Þnh
®−îc c¸c kho¸ vμ néi dung ®μo t¹o.
• Sö dông kü thuËt PRA ®Ó ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o
PRA chuyªn ®Ò ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o chØ thùc hiÖn khi cÇn cã c¸c th«ng tin chi
tiÕt vÒ nhu cÇu ®μo t¹o, ®Æc biÖt lμ x¸c ®Þnh nhãm ®èi t−îng cô thÓ cho th«n, b¶n vμ c¸c
môc tiªu, néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o cho phï hîp cho tõng ®èi t−îng. Qu¸ tr×nh
tæ chøc PRA chuyªn ®Ò ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o cÇn ®−îc tæ chøc linh ho¹t vμ sö dông
mÒm dÎo c¸c c«ng cô PRA thÝch hîp. Sau ®©y lμ mét sè ph−¬ng ph¸p vμ c«ng cô PRA
th−êng ®−îc sö dông trong ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o cho n«ng d©n:
+ Häp d©n : Häp d©n toμn th«n ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu chung vÒ ®μo t¹o vμ chuyÓn
giao kiÕn thøc cña toμn th«n, b¶n, x¸c ®Þnh −u tiªn vμ nhãm së thÝch. NÕu trong kÕt qu¶
PRA ®· thÓ hiÖn râ c¸c nhu cÇu trªn th× kh«ng cÇn sö dông c«ng cô nμy.
156
+ Th¶o luËn nhãm: C¸c nhãm ®èi t−îng ®−îc x¸c ®Þnh dùa vμo c¸c nhãm cïng së
thÝch hay nh÷ng ng−êi cã cïng nhu cÇu häc vÊn. Mçi nhãm ®−îc tæ chøc th¶o nh»m x¸c
chi tiÕt nhu cÇu ®μo t¹o, néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o cña tõng nhãm. Néi dung ®μo
t¹o ®−îc x¸c ®Þnh chi tiÕt theo kiÕn thøc vμ kü n¨ng.
+ Pháng vÊn c¸ nh©n: Mét sè c¸ nh©n n«ng d©n ë mçi nhãm ®èi t−îng ®−îc lùa
chän ®Ó pháng vÊn. Mçi nhãm chän 3-5 n«ng d©n cã kinh nghiÖm s¶n xuÊt ®Ó pháng
vÊn. Kü thuËt pháng vÊn linh ho¹t ®−îc sö dông nh»m khai th¸c tèi ®a ý kiÕn cña n«ng
vÒ kiÕn thøc, kü n¨ng, néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o. Ngoμi c¸c cuéc pháng vÊn
n«ng d©n còng cÇn tiÕn hμnh pháng vÊn mét sè l·nh ®¹o th«n, x·, ®¹i diÖn c¸c tæ chøc
quÇn chóng nh− thanh niªn, phô n÷..., c¸c thÇy c« gi¸o ®ang d¹y t¹i th«n b¶n.

3. TiÕp cËn cã sù tham gia trong n«ng l©m kÕt hîp (NLKH)
3.1. C¸c giai ®o¹n tiÕp cËn trong ph¸t triÓn kü thuËt NLKH
Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt NLKH cã nhiÒu phu¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù
tham gia cña ng−êi d©n. C¸c ph−¬ng ph¸p ®ã ®Òu tr¶i qua c¸c giai ®o¹n sau:
• Giai ®o¹n 1: TiÒn chuÈn ®o¸n
Giai ®o¹n nμy cÇn chuÈn bÞ s½n c¸c th«ng tin c¬ b¶n nh− ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ
x· héi, c¸c kiÕn thøc kü thuËt b¶n ®Þa cña ng−êi d©n, t×m hiÓu c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt
vμ c¸c nh©n tè kh¸c t¸c ®éng ®Õn viÖc x©y dùng m« h×nh sau nμy. Qu¸ tr×nh tiÒn chuÈn
®o¸n th−êng ®−îc tham kh¶o ý kiÕn cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng th«ng qua c¸c bμi tËp
®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n hay c¸c cuéc trao ®æi, pháng vÊn trùc tiÕp víi n«ng d©n.
• Giai ®o¹n 2: ChuÈn ®o¸n
Giai ®o¹n chuÈn ®o¸n gåm tiÕn hμnh kh¶o s¸t ®Ó n¾m c¸c th«ng tin cÇn thiÕt nh−
t×nh h×nh sö dông ®Êt ®ai, c¸c vÊn ®Ò ®ang tån t¹i trong sö dông ®Êt, c¸c chiÕn l−îc vÒ
ph¸t triÓn c©y trång cña ng−êi d©n. Trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ ®ã sÏ tiÕn hμnh ph©n tÝch vμ
ph¸n ®o¸n viÖc sö dông ®Êt vμ c¸c vÊn ®Ò sÏ tån t¹i trong khi x©y dùng m« h×nh NLKH.
C¸c ®Ò xuÊt kü thuËt vμ c«ng nghÖ sÏ ®−îc ®−a ra trong ®ã cã xem xÐt ®Õn c¸c chiÕn
l−îc chung vμ nh÷ng trë ng¹i cã thÓ xÈy ra. Møc ®é tham gia cña n«ng d©n ®−îc ®−a lªn
mét cÊp cao h¬n. Sù ®èi tho¹i ®−îc diÔn ra trong qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ nhu cÇu, kh¶ n¨ng
thùc thi ®Ó dù kiÕn c¸c chiÕn l−îc. C¸c c«ng cô ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia ®−îc
¸p dông th«ng qua c¸c cuéc kh¶o s¸t hiÖn tr−êng, th¶o luËn nhãm n«ng d©n vμ häp d©n.
• Giai ®o¹n 3: ThiÕt kÕ kü thuËt
Trong giai ®o¹n nμy tiÕn hμnh ®¸nh gi¸ kü thuËt ®· thu thËp ®−îc, thiÕt kÕ c¸c m«
h×nh c¨n cø vμo kh¶ n¨ng kü thuËt vμ nhu cÇu cña ng−êi d©n. Kü thuËt b¶n ®Þa ®−îc
quan t©m, kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng ®−îc t«n träng th«ng qua c¸c ph−¬ng ph¸p nh− ®èi
tho¹i, PTD...TiÕp theo lμ ph©n tÝch tÝnh kh¶ thi vμ hiÖu qu¶ cña m« h×nh ®ã cã sù tham
gia cña n«ng d©n.
• Giai ®o¹n 4: LËp kÕ ho¹ch triÓn khai
LËp kÕ häach triÓn khai, phèi hîp, gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ vμ kh¶ n¨ng nh©n réng m«
h×nh NLKH. KÕ ho¹ch ®−îc x©y dùng dùa trªn kh¶ n¨ng cña céng ®ång, nhu cÇu vμ
157
nguyÖn väng cña hä. C¸c yÕu tè ®Çu vμo cña lËp kÕ ho¹ch ®−îc n«ng d©n xem xÐt, ph©n
tÝch vμ dù th¶o kÕ ho¹ch.
• Giai ®o¹n 5: Tæ chøc triÓn khai c¸c m« h×nh NLKH
Sù tham gia cña ng−êi d©n ®−îc coi lμ mét tiªu chÝ quan träng nhÊt ®Ó xem xÐt møc
®é tham gia. Ng−êi n«ng d©n ph¶i thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng canh t¸c ngay trªn m¶nh ®Êt
cña hä víi sù gióp ®ì chuyªn m«n cña c¸n bé t¹o ra mét qu¸ tr×nh tù thùc hiÖn vμ qu¶n
lý mét c¸ch tèt nhÊt.
• Giai ®o¹n 6: Gi¸m s¸t, ®¸nh gi¸ vμ phæ biÕn
§©y lμ giai ®o¹n quan träng cho qu¸ tr×nh rμ so¸t tÝnh phï hîp ®Ó ®iÒu chØnh vμ phæ
biÕn c¸c m« h×nh NLKH. C¸c ph−¬ng ph¸p gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ cã sù tham gia cña
ng−êi d©n ®−îc sö dông ®Ó n«ng d©n tù thuyÕt phôc vμ phæ biÕn.
3.2. C¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia trong ph¸t triÓn kü thuËt
n«ng l©m kÕt hîp (NLKH)
3.2. 1. Nghiªn cøu hÖ thèng canh t¸c (FSR)
FSR xuÊt hiÖn vμo ®Çu thËp kû 70 khi c¸c nhμ khoa häc nhËn thÊy viÖc nghiªn cøu
hÖ thèng mïa vô cÇn ®−îc thùc hiÖn b»ng nh÷ng tæ ®a ngμnh cã phèi hîp víi c¸c nhμ
khoa häc x· héi. ViÖc nghiªn cøu tËp trung vμo c¸c hé n«ng d©n cã Ýt ®Êt, nã t¹o ra kh¶
n¨ng c¶i thiÖn ®−îc kh¶ n¨ng chuyÓn giao c«ng nghÖ cho n«ng d©n ®Ó t¨ng c−êng s¶n
xuÊt n«ng nghiÖp. Theo Farrington vμ Martin (1998), FSR cã c¸c ®Æc ®iÓm chñ yÕu sau:
• TiÕp cËn gi¶i quyÕt vÊn ®Ò do tæ ®a ngμnh thùc hiÖn víi sù tham gia cña n«ng
d©n.
• §¸nh gi¸ ®−îc sù thay ®æi vÒ c«ng nghÖ vμ c¸c ¶nh h−ëng tiÒm n¨ng cña nã
trong khu«n khæ cña hÖ thèng canh t¸c.
• X¸c ®Þnh ®−îc nhãm n«ng d©n ®ång nhÊt, vÝ dô: c¸c hé n«ng d©n Ýt ®Êt, trong
mét ®iÒu kiÖn t−¬ng ®ång lμm ®èi t−îng nghiªn cøu.
• Lu«n t¹o ra qu¸ tr×nh kÕ tiÕp, nghÜa lμ kÕt qu¶ thö nghiÖm cña n¨m nay sÏ t¹o ra
nh÷ng gi¶ thiÕt cho nghiªn cøu n¨m sau.
• KÕt qu¶ thö nghiÖm trªn trang tr¹i cña n«ng d©n cã ¶nh h−ëng ng−îc l¹i tíi viÖc
chän −u tiªn nghiªn cøu trªn c¸c tr¹m.
C¸c c«ng cô chñ yÕu dïng trong FSR lμ ph©n tÝch c¸c tμi liÖu cã s½n vμ ®iÒu tra
th¨m dß; ®iÒu tra chÝnh thøc vμ cã sù tham gia cña n«ng d©n; kiÓm chøng trong phßng
thÝ nghiÖm; quan s¸t trùc tiÕp trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n; thö nghiÖm trªn ®ång
ruéng.
Bªn c¹nh nh÷ng −u ®iÓm FSR lμ gãp phÇn thay ®æi vμ ®−îc ¸p dông trong viÖc
“ChÈn ®o¸n vμ thiÕt kÕ”, còng nh− mét sè kü thuËt cña nã cã thÓ ¸p dông trong c¸c cuéc
®iÒu tra kh«ng chÝnh thøc ®Ó thiÕt kÕ, gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ c¸c dù ¸n, th× FSR béc lé c¸c
h¹n chÕ c¬ b¶n trong l©m nghiÖp x· héi vμ lËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt ®ai, nh− sau:
• §ßi hái cã sù phèi hîp ®a ngμnh ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò, ®Æc biÖt lμ cÇn cã mèi
quan hÖ g÷a c¸c nhμ khoa häc tù nhiªn vμ khoa häc x· héi.
158
• Ýt quan t©m ®Õn c¸c hé n«ng d©n cã Ýt ®Êt ®ai, mÆc dï hä lμ mét trong nh÷ng ®èi
t−îng chÝnh cña l©m nghiÖp x· héi.
• Ýt vμ kh«ng thÝch øng víi ph¹m vi réng lín, do ®ã trong c¸c tr−êng hîp nμy ph¶i
sö dông kü thuËt ®¸nh gi¸ nhanh ®Ó thay thÕ cho FSR.
• Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn theo kiÓu “chuyÓn giao c«ng nghÖ” vÉn chiÕm −u thÕ trong
FSR
• C¸c nhμ khoa häc th−êng gÆp khã kh¨n khi chuyÓn sang th¸i ®é lμ lu«n cã qu¸
tr×nh häc hái tõ n«ng d©n.
• C¸c nhμ nghiªn cøu th−êng chiÕm −u thÕ trong thiÕt kÕ, vai trß h−íng dÉn vμ
®¸nh gi¸ trong c¸c thö nghiÖm trªn trang tr¹i.
Mét h−íng tiÕp cËn míi trong FSR ®−îc Knipscheer vμ Harwood ®−a ra n¨m 1988
lμ l«i cuèn n«ng d©n vμo viÖc ph©n tÝch c¸c kiÕn thøc vμ vÊn ®Ò vμ x¸c ®Þnh −u tiªn. Qu¸
tr×nh nμy g¾n víi viÖc chuyÓn tõ nghiªn cøu trong c¸c tr¹m thÝ nghiÖm sang nghiªn cøu
ngay trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n, qua ®ã n«ng d©n vμ gia ®×nh hä ®ãng mét vai trß
tÝch cùc nh− lμ mét “ng−êi lμm thÝ nghiÖm”. TiÕp cËn míi nμy bao gåm c¸c c¸ch tiÕp
cËn nh−: tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n; nghiªn cøu cã sù tham gia cña n«ng d©n.
3.2.2. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch hÖ thèng sinh th¸i n«ng nghiÖp (AEA)
Ph−¬ng ph¸p AEA do Gorden Conway x©y dùng vμ thö nghiÖm ë Th¸i Lan vμo
nh÷ng n¨m 1980. AEA th−êng ®−îc sö dông trong c¸c giai ®o¹n ®èi tho¹i vμ lËp kÕ
ho¹ch cña c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn. AEA ®−îc ®Þnh nghÜa nh− lμ mét hÖ thèng sinh
th¸i ®−îc nghiªn cøu vμ ph©n tÝch nh»m t×m kiÕm c¸c gi¶i ph¸p ®Ó s¶n xuÊt l−¬ng thùc
vμ c¸c s¶n phÈm n«ng nghiÖp cã hiÖu qu¶ nhÊt. Nh− vËy AEA kh«ng nh÷ng cã ®Æc ®iÓm
vËt lý sinh häc mμ cßn bao gåm c¸c thμnh phÇn kinh tÕ x· héi. AEA cßn ®−îc coi nh− lμ
®iÓm khëi ®Çu cña viÖc chuyÓn tõ tiÕp cËn truyÒn thèng trong FSR sang nghiªn cøu tæng
hîp trong ph¸t triÓn n«ng th«n.
Theo Conway (1985) AEA ph¶i ®¶m b¶o 4 nguyªn t¾c sau:
• Nguyªn t¾c n¨ng suÊt: ®¶m b¶o thay ®æi n¨ng suÊt kinh tÕ theo chiÒu d−¬ng ®−îc
thÓ hiÖn qua s¶n l−îng hay thu nhËp thuÇn trªn mçi ®¬n vÞ tμi nguyªn khi thùc
hiÖn c¸c biÖn ph¸p.
• Nguyªn t¾c æn ®Þnh: n¨ng suÊt kinh tÕ ®−îc gi÷ æn ®Þnh mÆc dï cã nh÷ng ¶nh
h−ëng cña m«i tr−êng nh− khÝ hËu, ®iÒu kiÖn kinh tÕ nh− thÞ tr−êng.
• Nguyªn t¾c bÒn v÷ng: ®¶m b¶o kh¶ n¨ng cña mét hÖ thèng lu«n gi÷ n¨ng suÊt
l©u dμi trªn c¬ së sö dông l©u bÒn c¸c nguån lùc.
• Nguyªn t¾c c«ng b»ng: ®¶m b¶o quyÒn sö dông c¸c nguån lùc, sù tham gia vμ
ph©n chia lîi Ých.
AEA sö dông pháng vÊn b¸n ®Þnh h−íng kh«ng chÝnh thøc nh− lμ ph−¬ng ph¸p thu
thËp vμ khai th¸c th«ng tin tõ nh÷ng th«ng tin chÝnh tõ th«n b¶n. Nh÷ng c«ng cô sau
®−îc sö dông trong AEA ®Ó x¸c ®Þnh c¸c kiÓu cña hÖ thèng n«ng sinh th¸i:
159
• C¸c c«ng cô ph©n tÝch kh«ng gian: vÏ b¶n ®å ph¸c ho¹, kh¶o s¸t theo tuyÕn hay
®i l¸t c¾t ®Ó ph©n tÝch mèi quan hÖ c¸c ®Æc ®iÓm tù nhiªn cña c¸c hÖ n«ng sinh
th¸i.
• Ph©n tÝch thêi gian: x©y dùng c¸c biÓu ®å ®Ó ph©n tÝch xu h−íng biÕn ®éng c¸c
nh©n tè theo thêi gian nh−: mïa vô, c¸c kiÓu sö dông ®Êt, n¨ng suÊt, ®Çu t−, gi¸
c¶. TÝnh æn ®Þnh vμ n¨ng suÊt ®−îc thÓ hiÖn qua ph©n tÝch theo thêi gian.
• Ph©n tÝch theo luång: x©y dùng c¸c biÓu ®å luång nh»m m« t¶ mèi quan hÖ gi÷a
viÖc sö dông c¸c hÖ thèng víi thu nhËp vμ ph©n tÝch kh¶ n¨ng s¶n xuÊt nh− gi÷a
thu nhËp b»ng tiÒn, s¶n xuÊt n«ng nghiÖp víi thÞ tr−êng hay c¬ së h¹ tÇng.
• Sö dông c¸c c©u hái chÝnh: ®Æt c©u hái lμ mét kü thuËt ®−îc sö dông trong toμn
bé qu¸ tr×nh AEA. C©u hái b¸n ®Þnh h−íng lμ mét lo¹i c©u hái th−êng ®−îc sö
dông nh»m t¨ng kh¶ n¨ng ph©n tÝch cña n«ng d©n trong qu¸ tr×nh trao ®æi th«ng
tin.
Kh«ng gièng nh− FSR, ph−¬ng ph¸p AEA cho phÐp ph©n tÝch trªn diÖn réng vμ
®−îc coi nh− lμ mét c«ng cô trong nghiªn cøu vμ lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn. Tuy nhiªn
AEA cã mét sè h¹n chÕ sau:
C¸c nhμ nghiªn cøu th−êng thu thËp th«ng tin tõ n«ng d©n b»ng ph−¬ng ph¸p kh«ng
cã sù tham gia. N«ng d©n chØ ®−îc coi nh− lμ nh÷ng ng−êi cung cÊp th«ng tin h¬n lμ
nh÷ng ng−êi ph©n tÝch th«ng tin khi tiÕn hμnh AEA.
AEA cÇn mét thêi gian t−¬ng ®èi ng¾n còng dÔ dÉn ®Õn viÖc thu thËp th«ng tin
kh«ng ®Çy ®ñ, nh÷ng gi¶ thiÕt nghiªn cøu sai hoÆc ¸p ®Æt ý chñ quan trong ph©n tÝch.
ChÝnh v× vËy AEA cÇn nhiÒu thêi gian h¬n cho viÖc thu thËp th«ng tin trªn hiÖn tr−êng
vμ cÇn ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch hîp lý, kiÓm tra chÐo th«ng tin.
3.2.3. Ph−¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n vμ thiÕt kÕ (D&D)
Ph−¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n vμ thiÕt kÕ lμ ph−¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n c¸c vÊn ®Ò qu¶n
lý ®Êt vμ thiÕt kÕ x©y dùng c¸c vÊn ®Ò n«ng l©m kÕt hîp. Ph−¬ng ph¸p nμy ®−îc tæ chøc
ICRAF x©y dùng vμ hoμn thiÖn nh»m t− vÊn cho c¸c nhμ nghiªn cøu vÒ n«ng l©m kÕt
hîp vμ nh÷ng ng−êi lμm khuyÕn n«ng khuyÕn l©m hiÖn tr−êng trong thiÕt kÕ vμ thùc
hiÖn nghiªn cøu cã kÕt qu¶ còng nh− ph¸t triÓn c¸c dù ¸n.
Theo ICRAF (1987), quy tr×nh c¬ b¶n cña D&D bao gåm 5 b−íc sau ®−îc m«t t¶
trong b¶ng 10.3.
160
B¶ng 10.3: Quy tr×nh cña D&D
B−íc C¸c c©u hái c¬ b¶n cÇn
tr¶ lêi
C¸c nh©n tè chÝnh cÇn
nhËn biÕt
C¸c ph−¬ng thøc
thùc hiÖn
TiÒn
chuÈn
®o¸n
Cã nh÷ng hÖ thèng sö
dông ®Êt nμo?
HÖ thèng nμo cÇn ®−îc
lùa chän ®Ó ph©n tÝch?
HÖ thèng lùa chän ®ã
®ang tån t¹i vμ ho¹t ®éng
nh− thÕ nμo?
Phèi hîp c¸c yÕu tè nguån
lùc, c«ng nghÖ vμ môc tiªu
cña ng−êi sö dông ®Êt.
ChiÕn l−îc vμ môc tiªu s¶n
xuÊt, bè trÝ c¸c thμnh phÇn
trong hÖ thèng s¶n xuÊt.
Quan s¸t vμ so s¸nh
c¸c hÖ thèng sö dông
®Êt kh¸c nhau.
Ph©n tÝch vμ m« t¶
c¸c hÖ thèng sö dông
®Êt.
ChuÈn
®o¸n
HÖ thèng sö dông ®Êt
®ang ho¹t ®éng nh− thÕ
nμo?
Nh÷ng vÊn ®Ò trong viÖc
®¸p øng c¸c môc tiªu cña
hÖ thèng
C¸c nh©n tè vÒ nguyªn
nh©n, trë ng¹i vμ c¸c ®iÓm
can thiÖp.
Pháng vÊn vμ quan
s¸t trùc tiÕp hiÖn
tr−êng.
Ph©n tÝch c¸c vÊn ®Ò
trong mèi hÖ thèng
phô.
ThiÕt
kÕ vμ
®¸nh
gi¸
HÖ thèng sö dông ®Êt
®−îc c¶i thiÖn nh− thÕ
nμo?
Chi tiÕt ho¸ cho gi¶i quyÕt
vÊn ®Ò hoÆc t¨ng c−êng sù
can thiÖp.
ThiÕt kÕ vμ ®¸nh gi¸
lÆp l¹i cho mçi
ph−¬ng ¸n.
LËp kÕ
ho¹ch
C¸i g× ®−îc thùc hiÖn,
®−îc lËp kÕ ho¹ch vμ hÖ
thèng ®· ®−îc hoμn
thiÖn ®−îc phæ biÕn nh−
thÕ nμo ?
Nhu cÇu nghiªn cøu vμ
ph¸t triÓn, nhu cÇu phæ cËp
ThiÕt kÕ nghiªn cøu,
lËp kÕ ho¹ch dù ¸n.
Thùc
hiÖn
§iÒu chØnh ®Ó cã ®−îc
th«ng tin míi nh− thÕ
nμo?
Ph¶n håi tõ nghiªn cøu
trªn c¸c tr¹m, thö nghiÖm
trªn c¸c trang tr¹i vμ
nghiªn cøu ®iÓm
ChuÈn ®o¸n vμ thiÕt
kÕ l¹i theo th«ng tin
míi.

Nh÷ng qui tr×nh nμy ®−îc lÆp l¹i trong suèt qu¸ tr×nh thùc hiÖn dù ¸n nh»m c¶i tiÕn
nh÷ng chuÈn ®o¸n ban ®Çu vμ hoμn thiÖn thiÕt kÕ kü thuËt b»ng nh÷ng th«ng tin míi.
D&D cã mét sè vÊn ®Ò then chèt sau:
• Sù mÒm dÎo: D&D lμ mét ph−¬ng ph¸p nh»m ph¸t hiÖn c¸c vÊn ®Ò mμ ph−¬ng
ph¸p ®ã cã thÓ thÝch hîp ®Ó tho¶ m·n c¸c nhu cÇu vμ phï hîp víi c¸c nguån tμi
nguyªn cña ®¹i ®a sè nh÷ng ng−êi sö dông ®Êt kh¸c nhau.
• TÝnh tèc ®é: D&D ®−îc x©y dùng nh»m cho phÐp cã ®−îc sù "®¸nh gi¸ nhanh"
¸p dông cho nh÷ng giai ®o¹n kÕ ho¹ch cña dù ¸n víi sù ph©n tÝch theo chiÒu s©u
®ång thêi víi thêi gian thùc hiÖn dù ¸n.
• TÝnh lÆp l¹i: D&D lμ mét qu¸ tr×nh häc hái, rót kinh nghiÖm tõ khi b¾t ®Çu ®Õn
khi kÕt thóc. Tõ nh÷ng thiÕt kÕ ban ®Çu, chóng lu«n ®−îc c¶i tiÕn, qu¸ tr×nh
161
D&D ®−îc c¶i tiÕn liªn tôc ®Õn khi nh÷ng c¶i tiÕn ®−îc c«ng nhËn lμ kh«ng cÇn
thiÕt n÷a.
4. TiÕp cËn cã sù tham gia trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
4.1. Vai trß cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
§Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt, ng−êi n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä cÇn cã kiÕn thøc, ®éng
c¬, nguån lùc vμ nh©n lùc v.v. Vai trß chuyÓn ®æi x· héi cña khuyÕn l©m ®−îc thÓ hiÖn
th«ng qua viÖc n©ng cao nhËn thøc, tr×nh ®é cho n«ng d©n, tõ ®ã gãp phÇn t¨ng s¶n xuÊt
l−¬ng thùc cho x· héi, b¶o vÖ m«i tr−êng vμ an ninh, chÝnh trÞ. Vai trß cña khuyÕn l©m
trong ph¸t triÓn L©m nghiÖp vμ LNXH ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua viÖc thóc ®Èy ¸p dông
tiÕn bé kü thuËt, l«i kÐo sù tham gia cña ng−êi d©n trong ph¸t triÓn L©m nghiÖp, hç trî
ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng. KhuyÕn l©m thóc ®Èy ph¸t triÓn n«ng nghiÖp, n©ng cao ®êi
sèng n«ng d©n, ph¸t triÓn tæ chøc céng ®ång.
N«ng d©n lu«n g¾n liÒn víi n«ng nghiÖp, lμ bé phËn cèt lâi cña n«ng th«n vμ còng
lμ chñ thÓ chÝnh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n. Nh−ng trong mèi quan hÖ víi bªn
ngoμi céng ®ång nh− c¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, c¸c c¸n bé chuyªn m«n, c¸c c¸n
bé ph¸t triÓn n«ng th«n, c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m... hä bÞ nh÷ng hμng rμo vÒ
kiÕn thøc, phong tôc, giíi tÝnh, ng«n ng÷, thÓ chÕ chÝnh s¸ch... ng¨n c¸ch. KhuyÕn n«ng
khuyÕn l©m lμ b¾c nhÞp cÇu v−ît qua c¸c hμng rμo ng¨n c¸ch ®ã ®Ó n«ng d©n vμ nh÷ng
ng−êi bªn ngoμi céng ®ång cã c¬ héi häc hái, chuyÓn giao kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm ®Ó
cïng ph¸t triÓn s¶n xuÊt vμ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n (NguyÔn B¸ Ng·i, 1998).
KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m cßn t¹o ra c¬ héi cho n«ng d©n trong céng ®ång cïng chia sÎ,
häc hái kinh nghiÖm, truyÒn b¸ kiÕn thøc vμ gióp ®ì hç trî lÉn nhau vμ ph¸t triÓn céng
®ång cña hä. C«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ngμy cμng trë nªn kh«ng thÓ thiÕu ®−îc
ë mçi ®Þa ph−¬ng, mçi lμng b¶n vμ ®èi víi tõng hé n«ng d©n. V× vËy khuyÕn n«ng
khuyÕn l©m cÇn ph¶i ®−îc t¨ng c−êng cñng cè vμ ph¸t triÓn.
H×nh 10.4. m« t¶ vÞ trÝ vμ mèi quan hÖ gi÷a khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víi c¸c lÜnh
vùc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n vμ ®−îc coi nh− lμ nhÞp cÇu nèi gi÷a n«ng d©n
víi nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång.
KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc coi nh− lμ m¾t xÝch trong d©y chuyÒn cña hÖ
thèng ph¸t triÓn n«ng th«n, nã cã mèi quan hÖ mËt thiÕt víi c¸c lÜnh vùc kh¸c nh− n«ng
l©m nghiÖp, nghiªn cøu, gi¸o dôc, chÝnh s¸ch, tÝn dông, thÞ tr−êng. Nh− vËy gi÷a khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m víi ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n cã mçi quan hÖ chÆt chÏ.
Trong mèi quan hÖ nμy khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc coi nh− lμ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn
ph¸t triÓn n«ng th«n vμ còng lμ mét c«ng cô, ph−¬ng tiÖn h÷u hiÖu ®Ó ph¸t triÓn n«ng
nghiÖp. §Ó khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thùc sù trë thμnh cÇu nèi v÷ng ch¾c, mét c«ng cô
ph¸t triÓn vμ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn th× c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham cña ng−êi
d©n gi÷ mét vai trß hÕt søc quan träng trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.


162


C¸c nhμ ho¹ch
®Þnh
chÝnh s¸ch.
C¸c nhμ nghiªn
cøu.
C¸n bé ph¸t triÓn
n«ng th«n...


KhuyÕn n«ng
khuyÕn l©m

N«ng d©n vμ
Céng ®ång

H×nh 10.4: VÞ trÝ cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
(NguyÔn B¸ Ng·i, 1998)

4.2. C¸c c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
Trong khuyÕn l©m cã 2 h×nh thøc tiÕp cËn chñ yÕu lμ tiÕp cËn tõ trªn xuèng vμ tiÕp
cËn tõ d−íi lªn. Mçi h×nh thøc tiÕp cËn cã nh÷ng ®Æc thï vμ phï hîp víi tõng thêi kú
ph¸t triÓn.
TiÕp cËn khuyÕn l©m tõ trªn xuèng hay tõ bªn ngoμi vμo, cßn gäi lμ tiÕp cËn theo
m« h×nh chuyÓn giao. ë giai ®o¹n ®Çu ph¸t triÓn khuyÕn l©m h×nh thøc tiÕp cËn nμy rÊt
phæ biÕn, nã g¾n liÒn víi c¸c qu¸ tr×nh nh− chuyÓn giao kiÕn thøc hay chuyÓn giao c«ng
nghÖ cho n«ng d©n. §Æc tr−ng cña c¸ch tiÕp cËn nμy lμ c¸c tiÕn bé cña kü thuËt vμ c«ng
nghÖ ®· ®−îc c¸c nhμ chuyªn m«n nghiªn cøu vμ cã thÓ triÓn khai theo diÖn réng. Tuy
nhiªn tiÕp cËn theo m« h×nh nμy th−êng béc lé nh÷ng h¹n chÕ nh− mang tÝnh ¸p ®Æt,
kh«ng c¨n cø vμo nhu cÇu cña d©n, c¸n bé khuyÕn l©m coi khuyÕn l©m lμ mét qu¸ tr×nh
gi¶ng d¹y mét chiÒu cho n«ng d©n, mang tÝnh chÊt truyÒn b¸ kiÕn thøc h¬n lμ mét qu¸
tr×nh häc hái vμ cïng ph¸t triÓn víi n«ng d©n.
TiÕp cËn khuyÕn l©m tõ d−íi lªn hay tiÕp cËn khuyÕn l©m tõ trong ra lμ c¸ch tiÕp
cËn tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n lÊy ng−êi d©n lμm trung t©m, nh»m l«i kÐo ng−êi n«ng
d©n tham gia vμo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt míi ngay trong ®Êt ®ai cña hä. Trong c¸ch
tiÕp cËn nμy vai trß cña ng−êi d©n ®−îc chó träng tõ viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu, ®Õn tæ chøc
vμ gi¸m s¸t qu¸ tr×nh thùc hiÖn.
Nh− vËy, tiÕp cËn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thùc chÊt lμ xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a
n«ng d©n vμ nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång nh−: c¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch, c¸c
nhμ nghiªn cøu, c¸c nhμ chuyªn m«n, nh÷ng ng−êi lμm c«ng t¸c ph¸t triÓn n«ng th«n,
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn...
Tæng kÕt c¸c h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ë n−íc ta trong nh÷ng n¨m võa
qua cho thÊy cã mét sè c¸ch tiÕp cËn nh− sau:



163
4.2.1. C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "ChuyÓn giao"

C¸c nhμ ho¹ch ®Þnh
chÝnh s¸ch
C¸c nhμ nghiªn cøu
• C¸c ý t−ëng
• ChÝnh s¸ch míi
• C«ng nghÖ, kü thuËt míi.....




Qu¸ tr×nh
chuyÓn giao I


KhuyÕn n«ng
khuyÕn l©m viªn
• ChÊp nhËn, tiÕp thu chÝnh s¸ch, c«ng
nghÖ, kü thuËt míi
• Tr×nh diÔn c«ng nghÖ vμ kü thuËt míi
• Gi¶ng d¹y cho n«ng d©n




Qu¸ tr×nh
chuyÓn giao II




N«ng d©n

• ¸p dông c«ng nghÖ, kü thuËt míi

H×nh 10.5: TiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
(NguyÔn B¸ Ng·i, 1998)
Trong thËp kû 70 vμ 80 c¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" rÊt phæ biÕn.
Ng−êi ta th−êng thÊy c¸c thuËt ng÷ nh−: chuyÓn giao kiÕn thøc, chuyÓn giao c«ng nghÖ
hay kü thuËt cho n«ng d©n. §©y lμ mét h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m mang nhiÒu
yÕu tè mét chiÒu, tõ trªn xuèng, kh«ng xuÊt ph¸t tõ nhu cÇu cña n«ng d©n. Ng−êi n«ng
d©n hoμn toμn thô ®éng trong qu¸ tr×nh häc hái, tiÕp nhËn kü thuËt. TiÕp cËn theo m«
h×nh nμy th−êng béc lé nh÷ng h¹n chÕ c¬ b¶n nh− ¸p ®Æt, t¹o cho c¸n bé khuyÕn n«ng
khuyÕn l©m coi qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y cho n«ng d©n h¬n lμ cïng häc hái vμ chia sÎ.
4.2.2. C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔn
C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔ ®−îc ph¸t triÓn vμo cuèi nh÷ng n¨m 1970,
nh»m l«i cuèn n«ng d©n vμo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt míi ngay trªn ®ång ruéng cña
hä. H×nh 10.5 m« t¶ mèi quan hÖ gi÷a nghiªn cøu, thö nghiÖm vμ khuyÕn n«ng theo
nph−¬ng ph¸p tiÕp cËn lÊy n«ng d©n lμm trung t©m. Theo c¸ch tiÕp cËn nμy, vai trß cña
ng−êi d©n ®−îc chó träng tõ viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu, thùc hiÖn, chÊp nhËn vμ phæ cËp.
Qu¸ tr×nh nμy cho phÐp vÞ trÝ cña n«ng d©n ngμy cμng cao trong qu¸ tr×nh khuyÕn n«ng
khuyÕn l©m.


164



Ph¶n håi
Nghiªn cøu trong
tr¹m thÝ nghiÖm
Nghiªn cøu trªn ®ång
ruéng cña n«ng d©n

Phæ cËp
më réng
N«ng

d©n





N«ng
d©n
Nghiªn
cøu c¬
b¶n



¸p
dông
C¸n bé
nghiªn
cøu, qu¶n

C¸n bé
nghiªn
cøu,
cïng
n«ng
d©n
qu¶n lý
N«ng
d©n tù
qu¶n lý
M« h×nh
tr×nh
diÔn
C¸n bé khuyÕn
n«ng cïng n«ng d©n
phæ biÕn

H×nh 10.6: C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔn
(C¶i biªn tõ Farrington vμ Martin, 1988 - NguyÔn B¸ Ng·i, 1998)

4.2.3. C¸ch tiÕp cËn theo khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng
§©y lμ c¸ch tiÕp cËn dùa trªn c¸ch tiÕp cËn: Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n, b¾t ®Çu
®−îc thö nghiÖm vμ ¸p dông tõ gi÷a thËp kû 80. Tõ n¨m 1995 Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m
nghiÖp ViÖt Nam -Thuþ §iÓn ®· thö nghiÖm vμ ¸p dông khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan
réng ë mét sè tØnh miÒn nói phÝa B¾c dùa trªn h×nh thøc khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n.
Ph−¬ng ph¸p nμy ®ang gãp phÇn kh¾c phôc nh÷ng tån t¹i chÝnh hiÖn nay cña hÖ thèng
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ n−íc lμ ch−a cã kh¶ n¨ng víi tíi ®−îc tÊt c¶ c¸c th«n b¶n.
KhuyÕn n«ng lan réng dùa vμo viÖc huy ®éng n«ng d©n vμ c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng tham
gia vμo viÖc më réng c«ng t¸c khuyÕn c¸o vμ dÞch vô hç trî s¶n xuÊt n«ng nghiÖp th«ng
qua m¹ng l−íi ho¹t ®éng ë ®Þa ph−¬ng.
Theo c¸ch tiÕp cËn nμy, vai trß cña ng−êi d©n, céng ®ång lμ trung t©m trong c¸c
ho¹t ®éng phæ cËp, më réng, ®Æc biÖt lμ kh¶ n¨ng tù qu¶n lý vμ ®iÒu hμnh c¸c ho¹t ®éng
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cña ng−êi d©n vμ céng ®ång. C¸ch tiÕp cËn nμy ®ßi hái ph¶i
t¨ng c−êng ®μo t¹o cho n«ng d©n, h×nh thμnh c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n
b¶n nh−: nhãm qu¶n lý, nhãm cïng së thÝch. Trong giai ®o¹n ®Çu yªu cÇu ph¶i lùa chän
c¸c th«n ®iÓm, ph¸t ®éng qu¸ tr×nh lan réng tõ th«n nμy sang th«n kh¸c vμ lu«n tæng kÕt
vμ bæ sung kinh nghiÖm (H×nh 10.7).
165


Th«n ®iÓm
(1994)
Th«n lan réng
(1995)


Th«n lan réng
(1996)



Th«n lan réng
(1997)



H×nh 10.7: TiÕp cËn theo khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng
(Ph¹m Vò QuyÕt, 1997)

4.3. HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n
HiÖn nay ®ang tån t¹i hai hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lμ:
• HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m theo cÊu tróc chiÒu däc
§©y lμ hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m chÝnh thøc cña nhμ n−íc theo quan hÖ
thø bËc: Trung −¬ng cã Côc khuyÕn n«ng vμ Ban khuyÕn l©m trong Côc ph¸t triÓn l©m
nghiÖp thuéc Bé NN&PTNT, tØnh cã Trung t©m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m, thuéc Së
NN&PTNT, huyÖn cã Tr¹m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m n»m trong Phßng NN&PTNT Mét
sè n¬i ®ang h×nh thμnh tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m x· hoÆc côm x·...
• HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m quan hÖ chiÒu ngang
§©y lμ hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m kh«ng chÝnh thøc. HÖ thèng nμy dùa trªn
c¬ së cña sù hiÓu biÕt vÒ th«ng tin, trao ®æi kinh nghiÖm vμ hç trî lÉn nhau gi÷a n«ng
d©n víi nhau, gi÷a gia ®×nh víi nhau, tõ th«n nμy ®Õn th«n kh¸c víi sù hç trî cña c¸c c¬
quan, tæ chøc bªn ngoμi céng ®ång. ë mét sè n¬i trong vïng cña Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn
n«ng th«n miÒn nói, hÖ thèng nμy ®−îc t¨ng c−êng cñng cè vμ ®· h×nh thμnh tæ chøc
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n. Hai hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÇn ph¶i
®−îc liªn kÕt víi nhau nh»m h−íng tíi c¸c hé n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä th«ng qua
chÝnh sù tham gia cña n«ng d©n.
C¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÊp th«n b¶n rÊt ®a d¹ng vμ phong phó,
gåm nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c nhau: tõ x¸c ®Þnh nhu cÇu, lËp kÕ ho¹ch, thùc hiÖn, gi¸m s¸t,
®¸nh gi¸ vμ më réng phæ biÕn. N«ng d©n võa lμ ®èi t−îng cña c¸c ho¹t ®éng khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m, hä lμ ng−êi h−ëng lîi cña c¸c ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng vμ còng lμ
166
ng−êi tham gia vμo qu¸ tr×nh thùc hiÖn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m theo h×nh thøc khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m lan réng.
N«ng d©n tham gia vμo c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n theo c¸c
h×nh thøc chñ yÕu sau:
• C¸c c©u l¹c bé cña n«ng d©n
§©y lμ h×nh thøc tæ chøc rÊt phæ biÕn ë c¸c tØnh miÒn Nam. C¸c c©u l¹c bé ho¹t
®éng vμ tån t¹i dùa vμo c¸c thμnh viªn tù nguyÖn, huy ®éng vèn ho¹t ®éng tõ c¸c thμnh
viªn vμ lùa chän ®¹i diÖn ®Ó tham gia tËp huÊn vμ lμ ng−êi liªn l¹c cho c©u l¹c bé gi÷a
c¸c thμnh viªn víi nhau vμ gi÷a c©u l¹c bé víi c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ
n−íc... . ë mét sè ®Þa ph−¬ng ®· thμnh lËp mét sè c©u l¹c bé sau:
- C©u l¹c bé thuéc héi n«ng d©n.
- C©u l¹c bé do chÝnh n«ng d©n lËp ra.
- C©u l¹c bé thμnh lËp víi sù hç trî cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ n−íc.
• Nhãm n«ng d©n cïng së thÝch
§©y lμ h×nh thøc tæ chøc rÊt phæ biÕn ë c¸c tØnh miÒn B¾c ®−îc h×nh thμnh trªn c¬
së cïng chung mét quan t©m hay ®iÒu kiÖn kh¶ n¨ng cña c¸c n«ng d©n trong th«n b¶n,
nh− c¸c nhãm së thÝch sau:
- Nhãm së thÝch vÒ trång rõng vμ qu¶n lý b¶o vÖ rõng.
- Nhãm së thÝch vÒ c©y ¨n qu¶.
- Nhãm së thÝch vÒ ch¨n nu«i.
- Nhãm qu¶n lý tÝn dông th«n b¶n.
- Nhãm sö dông n−íc.
- Nhãm s¶n xuÊt theo cïng ngμnh nghÒ.
- Nhãm s¶n xuÊt theo dßng hä hay côm d©n c−...
Mçi nhãm së thÝch th−êng chän ra mét nhãm tr−ëng lμm nhiÖm vô liªn l¹c gi÷a c¸c
thμnh viªn cña nhãm vμ c¸c c¸n bé, tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m bªn ngoμi.
• Nhãm qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n
Mçi th«n thμnh lËp nhãm qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n. Thμnh viªn cña
nhãm nμy tõ 3 ®Õn 5 ng−êi do d©n bÇu vμ tham gia tù nguyÖn. Th«ng th−êng hä lμ
tr−ëng c¸c nhãm cïng së thÝch. Nhãm nμy cã tr¸ch nhiÖm ®«n ®èc c¸c ho¹t ®éng
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trong th«n vμ c¸c nhãm cïng së thÝch, lμm cÇu nèi víi ban
khuyÕn n«ng khuyÕn l©m x· hay ban qu¶n lý dù ¸n cña x· (nÕu x· cã dù ¸n) vμ cã quan
hÖ trùc tiÕp víi c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m bªn ngoμi. Nhãm qu¶n lý khuyÕn
n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n ph¶i cã quy chÕ ho¹t ®éng.
• Ban qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m x·
Mçi x· cÇn thμnh lËp ban qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. Ban nμy lμ mét tæ chøc
tù nguyÖn cã sù tham gia cña l·nh ®¹o x· phô tr¸ch vÒ s¶n xuÊt, ®¹i diÖn c¸c th«n. Chøc
n¨ng, nhiÖm vô cña nã lμ thóc ®Èy phèi hîp c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m c¸c
167
th«n, c¸c nhãm cïng së thÝch hay c¸c hé gia ®×nh. Ngoμi ra nã thiÕt lËp c¸c mèi quan
hÖ víi c¸c tæ chøc bªn ngoμi ®Ó t×m kiÕm c¸c c¬ héi hç trî vμ gióp ®ì n«ng d©n. Ban
qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cßn cã tr¸ch nhiÖm x· kiÓm tra, gi¸m s¸t vμ ®«n ®èc
c¸c ho¹t ®éng cña c¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn cÊp x·.
• KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn cÊp x·
Mçi x· cÇn tuyÓn chän mét sè ng−êi ®Ó ®μo t¹o thμnh c¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
viªn cña x·. Hä lμ nh÷ng ng−êi trùc tiÕp hç trî c¸c hé n«ng d©n vÒ x©y dùng kÕ ho¹ch,
kü thuËt ®¬n gi¶n vμ qu¶n lý gi¸m s¸t. C¬ chÕ ho¹t ®éng theo nguyªn t¾c ph¶i tù bï ®¾p
chi phÝ. Tuy nhiªn, giai ®o¹n ®Çu cÇn cã sù hç trî kinh phÝ cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
nhμ n−íc hay c¸c ch−¬ng tr×nh dù ¸n ph¸t triÓn.

























168

Tμi liÖu tham kh¶o

1. Bé NN&PTNT, (1997). “Héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé
NN&PTNT - Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam - Thôy §iÓn. Nhμ xuÊt b¶n
N«ng nghiÖp th¸ng 11 n¨m 1997.
2. Bïi §×nh To¸i, (1997) "X©y dùng kÕ ho¹ch ph¸t triÓn th«n b¶n gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸
cã ng−êi d©n tham gia trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn n«ng th«n" Trong “Héi th¶o quèc
gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé NN&PTNT - Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp
ViÖt Nam - Thôy §iÓn. Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp th¸ng 11 n¨m 1997, trang 135-
142.
3. Buchy, M. (1997). Report on Consultancy for Social Forestry Research in Social
Forestry Training Center, Forestry College of Vietnam. Social Forestry Support
Project, 1997.
4. Conway, G.R 1985. Agroecosystems Analysis. Agricultural Administration. Volume
20, pp: 31-55
5. §inh §øc ThuËn (2000). “C¬ së khoa häc cña l©m nghiÖp x· héi vμ ph¸t triÓn l©m
nghiÖp x· héi ë ViÖt Nam”. B¸o c¸o chuyªn ®Ò Nghiªn cøu sinh. Tr−êng §¹i häc
Kinh tÕ quèc d©n, n¨m 2000.
6. Farrington, J and Martin, A (1988). “Farmer Participation in agricultural Research:
A Review ß Concept and Practices. Agriculture and Administration Unit, Occasional
Paper 9. Oversee Development Institute, London
7. ICRAF, 1987. D&D User’s Manual: An Instoduction to Agroforestry Diagnosis and
Design. Compiled and edited by Raintree, J.B, ICRAF, Nairobi.
8. Knipscheer, H and Harwood, R. 1988. On-Station versus On Farmer Research:
Allocation of Resources in Development in Procedures for Farming Systems
Research. Proceedings of an International Workshop in Indonesia. Edited by
Sukmana, S, Amir p, and Mulyadi D. Published by AARD, Winrock International,
IDRC.
9. Molnar , A. (1991). PhÇn I: §¸nh gi¸ nhanh. Trong L©m nghiÖp céng ®ång - §¸nh
gi¸ nhanh, kü thuËt canh t¸c n−¬ng rÉy vμ thuéc tÝnh kinh tÕ x· héi - (TiÕng Anh vμ
tiÕng ViÖt) Community forestry note - FAO of UN, Rome 1989, 1991. Tõ trang 1
®Õn trang 52
10. NguyÔn B¸ Ng·i vμ nh÷ng ng−êi kh¸c, (1998).: "Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã
sù tham gia cña ng−êi d©n trong ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé N«ng
nghiÖp vμ Ph¸t triÓn n«ng th«n - Dù ¸n t¨ng c−êng kh¶ n¨ng t− vÊn cÊp bé. Nhμ XuÊt
b¶n N«ng nghiÖp, n¨m 1998
11. NguyÔn B¸ Ng·i, 1999. §μo t¹o tiÓu gi¸o viªn cho x©y dùng kÕ ho¹ch ph¸t triÓn x· -
§Ò xuÊt chiÕn l−îc vμ ph−¬ng ¸n lùa chän. Dù ¸n l©m nghiÖp khu vùc ViÖt Nam-
ADB. No. 2852 VIE (TA). Ha néi th¸ng 12 n¨m 1999
169
12. NguyÔn B¸ Ng·i,1997 - Mét sè kÕt qu¶ ban ®Çu ¸p dông PRA trong lËp kÕ ho¹ch
ph¸t triÓn n«ng - l©m nghiÖp t¹i x· B»ng C¶ - Hoμnh Bå Qu¶ng Ninh. Th«ng tin
khoa häc cña tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp th¸ng 1- 1997.
13. Ph¹m Vò QuyÕt (1997). “M« h×nh khuyÕn n«ng lan réng ë tØnh Tuyªn Quang”.
Trong “Héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé NN&PTNT - Ch−¬ng
tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam - Thôy §iÓn. Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp th¸ng
11 n¨m 1997, trang 118.
14. Rhoades, R.E. and Booth R.H. 1982: Farmer back to Farmer: A Model for
generating Acceptable Agricultural Technology, Agricultural Administration, Vol
11, No. in Chambers et al 1989.



Danh môc vËt liÖu gi¶ng d¹y
1. H−íng dÉn th¶o luËn nhãm: ViÕt ®Ò xuÊt nghiªn cøu
2. Nghiªn cøu ®iÓm: Dù ¸n qu¶n lý rõng ®Çu nguån cã sù tham gia cña ng−êi d©n -
HuyÖn Hoμnh Bå - Qu¶ng Ninh
3. H−íng dÉn th¶o luËn nhãm c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m
4. Tμi liÖu ®äc thªm: ChiÕn l−îc nghiªn cøu LNXH cña Trung t©m ®μo t¹o LNXH
Xu©n Mai - Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam
5. Gi¸y bãng kÝnh dïng cho OHP


Bμi gi¶ng
l©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng

Biªn tËp: ThS. Vâ V¨n Thoan TS. NguyÔn B¸ Ng·i

C¸c t¸c gi¶:
ThS. GVC. Vâ V¨n Thoan, KS. §Æng H¶i Ph−¬ng - §¹i Häc N«ng L©m Tp. HCM TS. B¶o Huy, ThS. Lª ThÞ Lý - §¹i Häc T©y Nguyªn KS. GVC. NguyÔn Thanh Thù , ThS. Hå §¾c Th¸i Hoμng - §¹i häc N«ng L©m HuÕ TS. NguyÔn B¸ Ng·i, TS. §Æng Tïng Hoa - §¹i Häc L©m nghiÖp ViÖt Nam KS. Hå Ngäc S¬n, ThS. NguyÔn V¨n M¹n - §¹i Häc N«ng L©m Th¸i Nguyªn TS. Ph¹m Quang Hμ - ViÖn Thæ Nh−ìng N«ng Ho¸

Hμ Néi - Th¸ng 7 n¨m 2002

ii

Môc Lôc

Lêi nãi ®Çu Danh môc c¸c tõ viÕt t¾t PhÇn më ®Çu Ch−¬ng 1: Tæng quan vÒ L©m nghiÖp x· héi
Bμi 1: Bèi c¶nh ra ®êi cña L©m nghiÖp x· héi Bμi 2: Kh¸i niÖm vÌ L©m nghiÖp x· héi

i ii 1 5 6 19

Ch−¬ng 2: HÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi
Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn L©m nghiÖp x· héi Bμi 4: T×nh h×nh thùc hiÖn chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi

30
31 47

Ch−¬ng 3: HÖ sinh th¸i nh©n v¨n trong L©m nghiÖp x· héi
Bμi 5: Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n Bμi 6: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong L©m nghiÖp x· héi Bμi 7: KiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn Bμi 8: Giíi trong L©m nghiÖp x· héi

61
62 78 87 100

Ch−¬ng 4: TiÕp cËn cã sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi
Bμi 9: Sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi Bμi 10: Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia

123
124 142

i

hç trî kinh phÝ vμ ®ãng gãp ý kiÕn. Tμi liÖu nμy dïng ®Ó gi¶ng d¹y trong thêi gian 45 tiÕt. Chóng t«i rÊt mong nhËn ®−îc sù ®ãng gãp cña tÊt c¶ c¸c b¹n ®ång nghiÖp vμ nh÷ng ai quan t©m. §¹i häc N«ng L©m HuÕ. tæ chøc vμ c¸ nh©n liªn quan.Hμ Néi Tel: 8. nªn kh«ng tr¸nh khái nh÷ng khiÕm khuyÕt vÒ néi dung vμ c¸ch tr×nh bμy.org. l·nh ®¹o c¸c tr−êng ®¹i häc ®· chØ ®¹o.329833. Phïng Ngäc Lan. Fax: 8. t¹o ®iÒu kiÖn vμ gãp ý cña c¸c c¬ quan. trong ®ã cã viÖc ph¸t triÓn m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng víi sù tham gia cña 7 ®èi t¸c chÝnh: 5 tr−êng ®¹i häc nãi trªn.vn.329834 Email: sfsp. §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam. ph¶n biÖn chØnh söa vμ héi th¶o ®¸nh gi¸. §Æc biÖt. Bé GD&§T. §Õn nay bμi gi¶ng ®· ®−îc chØnh söa lÇn thø 2 gåm 4 ch−¬ng víi 10 bμi vμ tËp vËt liÖu gi¶ng d¹y.lêi nãi ®Çu Tõ n¨m 1992. Tuy nhiªn. ChrÝtina Giesh ®· cã nh÷ng ý kiÕn ®ãng gãp quý b¸u vÒ chuyªn mon cña Bμi gi¶ng nμy. thiÕu kinh nghiÖm. c¸c cuéc héi th¶o x©y dùng khung ch−¬ng tr×nh. §−îc sù hç trî cña Dù ¸n hç trî L©m nghiÖp x· héi (Giai ®o¹n I: 1994-1997). viÕt dù th¶o. Qu¸ tr×nh h×nh hîp t¸c ph¸t triÓn m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng ®· ®−îc thùc hiÖn th«ng qua ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®¹o t¹o.office@hn.socialforestry.vn 123 . m«n häc L©m nghiÖp x· héi ®−îc ®−a vμo gi¶ng d¹y ë c¸c Tr−êng §¹i häc cã ®μo t¹o vÒ l©m nghiÖp. Tõ ®ã ®Õn nay. Chóng t«i còng xin c¸m ¬n GS.Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH Kh¸ch s¹n La Thμnh . TS. Do ®ã sù hîp t¸c gi÷a c¸c tr−êng ®¹i häc vμ c¸c ®èi t¸c liªn quan trong ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh vμ ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y cho m«n häc nμy trë nªn hÕt søc cÊp b¸ch. kÓ c¶ ph−¬ng ph¸p vμ nguån lùc. Trong nh÷ng n¨m ®Çu. thiÕu t− liÖu vμ ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y phï hîp. §Þa chØ liªn hÖ: Ban biªn tËp bμi gi¶ng LNXH §¹i c−¬ng . Website: www. gi¶ng day vμ häc tËp m«n häc nμy ch−a ®¸p øng ®−îc nhu cÇu ®ßi hái ngμy cμng cao vÒ ph¸t triÓn l©m nghiÖp x· héi (LNXH).vnn. Ch−¬ng tr×nh hç trî LNXH. biªn so¹n bμi gi¶ng theo ph−¬ng ph¸p cïng tham gia. tõ n¨m 1998 Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH (Giai ®o¹n II: 1998-2001) ®· cã s¸ng kiÕn tæ chøc ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o cã sù tham gia. m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng ®· ®−îc gi¶ng d¹y t¹i 5 tr−êng: §¹i häc N«ng L©m Th¸i Nguyªn. ChÝnh v× vËy. Tuy nhiªn. V× vËy. bao gåm nhiÒu vÊn ®Ò míi.218 §éi CÊn . chóng t«i xin ch©n thμnh c¸m ¬n Bé NN&PTNT. th¶o luËn nhãm.TS. tæ chøc.Ba §×nh . ph¸t triÓn vμ gi¶ng d¹y m«n häc chñ yÕu dùa vμo kh¶ n¨ng cña mçi c¬ së ®μo t¹o. §¹i häc T©y Nguyªn vμ §¹i häc N«ng L©m Thμnh phè Hå ChÝ Minh. viÖc ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh m«n häc nμy cßn nhiÒu h¹n chÕ do máng vÒ ®éi ngò. ViÖn Thæ nh−ìng n«ng ho¸ vμ Trung t©m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tØnh Hoμ B×nh. viÖc ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o LNXH ®−îc thùc hiÖn lÇn ®Çu tiªn trªn toμn quèc vμ Héi th¶o quèc gia vÒ ®μo t¹o LNXH ®−îc tæ chøc vμo th¸ng 11 n¨m 1996 t¹i Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam ®· ®Ò xuÊt m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng cÇn ®−îc chÝnh thøc ®−a vμo ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y ë tÊt c¶ c¸c tr−êng ®¹i häc cã ®μo t¹o l©m nghiÖp. §Ó hoμn thμnh bμi gi¶ng nμy chóng t«i ®· nhËn ®−îc sù gióp ®ì. trao ®æi th«ng tin trªn m¹ng.

Input – Process – Product: Bèi c¶nh . Design & Diagnostic: ChÈn ®ãan vμ ThiÕt kÕ Deush Mark: §ång tiÒn §øc Food Agriculture Organization: Tæ chøc N«ng L−¬ng ThÕ giíi Forestry Local Community Development: Ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång ®Þa ph−¬ng Farming System Research: Nghiªn cøu hÖ thèng canh t¸c Giao ®Êt khãan rõng Gender & Development: Giíi vμ Ph¸t triÓn Groupe de Recherches et d’ Echanges Technologies: Nhãm nghiªn cøu vμ trao ®æi c«ng nghÖ (Ph¸p) Gesellschaft fur Technische Zurammentracbeit: C¬ quan ph¸t triÓn kü thuËt §øc HÖ thèng sö dông ®Êt Hîp t¸c x· International Center for Research in Agroforestry: Trung t©m quèc tÕ nghiªn cøu n«ng l©m kÕt hîp International Institute for Rural Recontruction: ViÖn quèc tÕ vÒ t¸i thiÕt n«ng th«n Integrated Plant Manegement: Phßng trõ dÞch bÖnh tæng hîp Itroduction Social Forestry: L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng International Union for Conservation of Nature: HiÖp héi thÕ giíi vÒ b¶o tån thiªn nhiªn.§Çu vμo – TiÕn tr×nh – S¶n phÈm. Knowledge/Skill/Attitude: KiÕn thøc / Kü n¨ng / Th¸i ®é KiÓm l©m Liªn hiÖp quèc Learning Materials. VËt liÖu gi¶ng d¹y L©m nghiÖp céng ®ång L©m nghiÖp truyÒn thèng L©m nghiÖp x· héi L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng Non Goverment Organization: Tæ chøc phi chÝnh phñ N«ng l©m kÕt hîp 124 .Danh môc c¸c tõ viÕt t¾t Tõ viÕt t¾t §C§C AEA BV & PTR BVR CIPP D&D DM FAO FLCD FSR G§KR GAD GRET GTZ HTSD§ HTX ICRAF IIRR IPM ISF IUCN K/S/A KL LHQ LM LNC§ LNTT LNXH LNXH§C NGO NLKH Gi¶i nghÜa §Þnh canh ®Þnh c− Agro-Ecological Analysis: Ph©n tÝch sinh th¸i n«ng nghiÖp B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng B¶o vÖ rõng Context .

§iÓm yÕu – C¬ héi – Th¸ch thøc.Th¸i B×nh D−¬ng (FAO) Reference: Tμi liÖu tham kh¶o Rural Rapid Appraisal: §¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n Sö dông ®Êt Swiss Development Cooperation: C¬ quan hîp t¸c ph¸t triÓn Thôy SÜ Social Forestry Support Programme: Ch−¬ng tr×nh hç trî l©m nghiÖp x· héi Swedish Internatinonal Development Agency: C¬ quan ph¸t triÓn quèc tÕ Thôy §iÓn. Sinh th¸i nh©n v¨n Strength – Weakness – Opportunity – Threaten: §iÓm m¹nh . Women in Development: Phô n÷ trong ph¸t triÓn World Wide Fund for Nature: Quü quèc tÕ vÒ b¶o vÖ thiªn nhiªn Women. Tμi nguyªn thiªn nhiªn Training of Trainer: §μo t¹o gi¸o viªn ñy ban nh©n d©n United Nation Development Programme United Nation Environment Programme: Ch−¬ng tr×nh m«i tr−êng Liªn hiÖp quèc. Protected Area Resources Conservation: B¶o tån tμi nguyªn thiªn nhiªn trong c¸c khu b¶o vª (V−ên quèc gia. khu ®Æc dông) Participatory Cirriculum Development: Ph¸t triÓn chuowng tr×nh cã sù tham gia Participatory Rural Appraisal: §¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia Ph¸t triÓn bÒn v÷ng Participatory Technology Development: Ph¸t triÓn ký thuËt cã −j tham gia Phñ Thñ t−íng Qu¶n lý dù ¸n Regional Agency for Pacific Asia: Tæ chøc vïng Ch©u ¸. Enviroment and sustainable Development 125 .NN & PTNT OHP PAM PARC PCD PRA PTBV PTD PTG QLDA RAPA REF RRA SD§ SDC SFSP SIDA STNV SWOT TNTN ToT UBND UNDP UNEP WCED WID WWF WED N«ng nghiÖp vμ ph¸t triÓn n«ng th«n Over Head Transparency: GiÊy chiÕu bãng kÝnh Programme Alimentaire Mondiale: Ch−¬ng tr×nh lu¬ng thùc thÕ giíi. World Council on Environment & Development: Uû héi thÕ giíi vÒ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn.

126 .

PhÇn më ®Çu Giíi thiÖu m«n häc 1. kÜ n¨ng vμ th¸i ®é LNXH ®Ó hä cã thÓ thùc hiÖn tèt c«ng viÖc chuyªn m«n sau nμy. 3. Nghiªn cøu m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng sÏ gióp sinh viªn cã ®−îc nh÷ng kiÕn thøc. nhÊt lμ tõ khi b¾t ®Çu sù nghiÖp ®æi míi. phæ cËp cña hä trë nªn kÐm hiÖu qu¶ vμ kh«ng ®¸p øng ®−îc nhu cÇu cña thùc tiÔn s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp. 2. xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo ë c¸c vïng n«ng th«n miÒn nói. kü n¨ng khi lμm viÖc víi céng ®ång ®Þa ph−¬ng. Lý do vμ vÞ trÝ m«n häc T×nh h×nh kinh tÕ x· héi ViÖt Nam ®· vμ ®ang thay ®æi rÊt nhanh. KÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o LNXH n¨m 1996 cho thÊy c¸c c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thiÕu ph−¬ng ph¸p. M«n häc cßn gióp cho ng−êi häc cã c¬ së ®Ó ¸p dông c¸c kiÕn thøc. M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng ra ®êi sÏ gãp phÇn ®¸p øng yªu cÇu ph¸t triÓn LNXH ë n−íc ta b»ng viÖc cung cÊp cho ng−êi häc nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vμ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn LNXH. tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng nãi riªng. LNXH ®· vμ ®ang gãp phÇn xøng ®¸ng vμo chiÕn l−îc g×n gi÷ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng. LNXH ra ®êi nh»m h−íng tíi chuyÓn tõ nÒn l©m nghiÖp lÊy quèc doanh lμm chÝnh sang nÒn l©m nghiÖp nh©n d©n cã nhiÒu thμnh phÇn kinh tÕ tham gia. N«ng l©m kÕt hîp. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m vμ c¸c m«n häc kh¸c. tõ thùc tiÔn ®ã ®ßi hái chóng ta ph¶i thay ®æi vÒ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn nãi chung. kÜ n¨ng vμ th¸i ®é phï hîp víi hoμn c¶nh cô thÓ. c«ng viÖc vμ thùc hiÖn linh ho¹t c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi. Thùc tiÔn LNXH ®· xuÊt hiÖn ë n−íc ta gÇn 2 thËp kû qua vμ hiÖn ®ang ®−îc ph¸t triÓn. ChÝnh ®iÒu nμy ®· lμm cho c«ng t¸c ph¸t triÓn. M«n häc nμy cßn cung cÊp kiÕn thøc nÒn t¶ng ®Ó sinh viªn cã thÓ tiÕp cËn c¸c m«n häc liªn quan nh− Qu¶n lý dù ¸n LNXH.1: 1 . CÊu tróc cña ch−¬ng tr×nh m«n häc Ch−¬ng tr×nh m«n häc LNXH ®¹i c−¬ng bao gåm c¸c néi dung ®−îc kÕt cÊu trong b¶ng 0. Môc ®Ých cña m«n häc M«n häc LNXH ®¹i c−¬ng nh»m trang bÞ cho ng−êi häc nh÷ng kiÕn thøc c¬ b¶n vÒ LNXH ®Ó hä cã ®−îc ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn phï hîp khi thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng chuyªn m«n. M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng cßn khuyÕn khÝch sù quan t©m vμ sù tham gia cña sinh viªn vμo tiÕp cËn c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp x· héi ë ViÖt Nam.

1: CÊu tróc m«n häc LNXH§C Ch−¬ng PhÇn më ®Çu Giíi thiÖu m«n häc Bμi gi¶ng Thêi gian 1 tiÕt Ch−¬ng 1: Tæng quan vÒ L©m nghiÖp x· héi Bμi 1: Bèi c¶nh ra ®êi cña L©m nghiÖp x· héi Bμi 2: Kh¸i niÖm vÒ L©m nghiÖp x· héi 2 tiÕt 5 tiÕt Céng Ch−¬ng 2: Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan tíi ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi 7 tiÕt 5 tiÕt 5 tiÕt HÖ thèng chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn Bμi 4: T×nh h×nh thùc hiÖn chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi Céng Bμi 5: Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n Ch−¬ng 3: HÖ sinh th¸i nh©n v¨n trong L©m nghiÖp x· héi Bμi 6: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong L©m nghiÖp x· héi Bμi 7: KiÕn thøc b¶n ®Þa nguyªn thiªn nhiªn trong qu¶n lý tμi 10 tiÕt 2 tiÕt 2 tiÕt 4 tiÕt 4 tiÕt 12 tiÕt Bμi 8: Giíi trong L©m nghiÖp x· héi Céng Ch−¬ng 4: TiÕp cËn cã sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi Bμi 9: Sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi Bμi 10: Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia 6 tiÕt 9 tiÕt Céng Tæng céng 15 tiÕt 45 tiÕt 2 .B¶ng 0.

tæ chøc phï hîp.CÊu tróc ch−¬ng tr×nh m«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng cã thÓ ®−îc minh häa trong h×nh 0.1. ®Þnh h−íng vμ chÝnh s¸ch ph¸t triÓn cña §¶ng vμ Nhμ n−íc. §−êng nhËn thøc LNXH ë ®©y ®−îc gi¶i thÝch b»ng qu¸ tr×nh tõ t− duy trõu t−îng ®Õn thùc tiÔn. Thùc tiÔn LNXH lu«n thay ®æi vμ h−íng tíi ph¸t triÓn. ®−îc hiÓu lμ kh¸i niÖm LNXH ph¶i ®−îc h×nh thμnh tõ ®iÒu kiÖn thùc tÕ vμ cô thÓ cña tõng ®Þa ph−¬ng. c¸c c¬ së tiÒn ®Ò vÒ ®iÒu kiÖn tù nhiªn vμ KTXH.1. 3 . Con ®−êng h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn lý luËn vÒ LNXH lμ tõ trùc quan sinh ®éng ®Õn t− duy trõu t−îng mμ ë ®©y §−êng ph¸t triÓn LNXH trong h×nh 0.1. H×nh 0. tõng vïng ®Ó gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu ®ßi hái tõ thùc tiÔn. Kh¸i niÖm L©m nghiÖp x· héi TiÕp cËn cã sù tham gia HÖ sinh th¸i nh©n v¨n ChÝnh s¸ch Chó thÝch: §−êng ph¸t triÓn §−êng nhËn thøc.1. C¸c lý luËn vÒ LNXH cÇn ph¶i ®−îc ph¶n ¶nh l¹i ®êi sèng thùc tiÔn. Do ®ã cÇn ph¶i cã qu¸ tr×nh nhËn thøc l¹i vÒ c¸c ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn LNXH.1: M« h×nh ho¸ cÊu tróc m«n häc LNXH§C C¸c néi dung cña m«n häc trong B¶ng 0. vμ mèi quan hÖ cña chóng ®−îc m« h×nh ho¸ nh− trong h×nh 0. LNXH ®ßi hái ph¶i cã nh÷ng thay ®æi vÒ chÝnh s¸ch. c¸c ho¹t ®éng thùc tiÔn vÒ l©m nghiÖp hiÖn nay. thÓ chÕ. ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia. nhËn thøc vμ t¸c ®éng tÝch cùc ®Õn ph¸t triÓn KTXH vμ b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn. vμ gi¶i thÝch nh− sau: Kh¸i niÖm LNXH ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn dùa trªn sù ph¸t triÓn x· héi.

Sinh viªn thùc hμnh c¸c kÜ n¨ng ngay trªn líp th«ng qua c¸c ho¹t ®éng nh− th¶o luËn nhãm. võa ph¶n ¶nh ®óng ®iÒu kiÖn thùc tÕ th× ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia ®−îc xem lμ trung t©m. Ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y lÊy sinh viªn lμm trung t©m sÏ ®−îc vËn dông. Qu¸ tr×nh tù häc sÏ ®−îc gi¸o viªn ®¸nh gi¸ trong qu¸ tr×nh gi¶ng bμi hoÆc bμi kiÓm tra. do ®ã sinh viªn còng cã thÓ tiÕp cËn m«n häc b»ng nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. Mét sè kü n¨ng sÏ ®−îc sinh viªn thùc hμnh th«ng qua c¸c ®ît thùc tËp hiÖn tr−êng cña m«n häc vμ kÕt hîp víi c¸c m«n häc liªn quan. h−íng dÉn c¸c néi dung vμ yªu cÇu. H×nh 0. KÕt qu¶ th¶o luËn nhãm sÏ do sinh viªn tr×nh bμy. Sinh viªn sÏ tù häc theo c¸ nh©n hay nhãm. cïng nhau tæng kÕt vμ ®óc rót ngay t¹i trªn líp. Qu¸ tr×nh tù häc cña sinh viªn sÏ ®−îc thùc hiÖn th«ng qua bμi giao nhiÖm vô. lu«n ®−îc nèi tiÕp theo tiÕn tr×nh ph¸t triÓn. bμi tËp t×nh huèng . Sinh viªn sÏ tham gia tr¶ lêi c¸c c©u hái vÊn ®¸p cña gi¸o viªn hoÆc ®Æt c¸c vÊn ®Ò ch−a râ cho c¶ líp cïng trao ®æi. ®ãng vai. ®ãng vai. th¶o luËn nhãm. C¸c tμi liÖu tham kh¶o ®−îc gi¸o viªn ph¸t hoÆc giíi thiÖu. D¹y vμ häc kÜ n¨ng - • M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng ®ßi hái sinh viªn ph¶i tiÕp thu vμ thùc hμnh ®−îc kü n¨ng t− duy vμ kü n¨ng nghÒ nghiÖp. bμi tËp t×nh huèng. Sinh viªn tù nghiªn cøu theo c¸ nh©n hay nhãm. . 4. Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn m«n häc M«n häc L©m nghiÖp x· héi ®¹i c−¬ng ®−îc thùc hiÖn th«ng qua nhiÒu ph−¬ng ph¸p kh¸c nhau nh− lμ thuyÕt tr×nh. .1. kiÓm tra vμ ®¸nh gi¸. §Ó ®¶m b¶o cho c¸c con ®−êng ph¸t triÓn vμ nhËn thøc LNXH võa cã tÝnh chÊtt lý luËn vμ kh¸i qu¸t cao.C¶ hai con ®−êng hay qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vμ nhËn thøc lμ qu¸ tr×nh ®éng. Sinh viªn häc theo nhãm b»ng c¸c bμi tËp nhãm ngay trªn líp. chØ ra r»ng TiÕp cËn cã sù tham gia lμm c¬ së nÒn t¶ng vμ xuyªn suèt trong ph¸t triÓn LNXH nãi chung vμ tiÕp cËn m«n häc LNXH nãi riªng. ®éng n·o. giao bμi tËp. bμi tËp nhãm. Sinh viªn sÏ nghiªn cøu tμi liÖu cã liªn quan tr−íc khi ®Õn líp. • D¹y vμ häc lÝ thuyÕt trªn líp Sinh viªn trªn líp cã thÓ lÜnh héi kiÕn thøc LNXH th«ng qua c¸c h×nh thøc sau: TiÕp thu phÇn tr×nh bμy bμi gi¶ng cña gi¸o viªn ë trªn líp. §Ó cã thÓ tiÕp thu tèt gi¸o viªn cÇn vËn dông c¸c ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y thÝch hîp ®Ó tiÕn hμnh gi¶ng d¹y theo yªu cÇu cña tõng bμi vμ néi dung. 4 .

. • Gi¶i thÝch ®−îc tÇm quan träng vμ c¸c ý nghÜa cña LNXH ®èi víi qu¸ tr×nh ph¸t triÓn l©m nghiÖp ë ViÖt Nam. • Ph©n biÖt ®−îc LNXH vμ L©m nghiÖp truyÒn thèng (LNTT). • Tr×nh bμy ®−îc LNXH lμ g×. N«ng l©m kÕt hîp. Qu¶n lý dù ¸n. sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • Gi¶i thÝch ®−îc bèi c¶nh ra ®êi vμ ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi. 5 . • VËn dông ®−îc c¸c quan ®iÓm vÒ LNXH ®Ó tiÕp cËn c¸c m«n häc kh¸c nh− KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m.Ch−¬ng 1 Tæng quan vÒ L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong ch−¬ng nμy..

sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng gi¶i thÝch vμ ph©n tÝch ®−îc nh÷ng ®iÓm chÝnh cña t×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi vμ bèi c¶nh ra ®êi cña LNXH ë ViÖt Nam nh− c¸c c¬ së vÒ kinh tÕ. c¬ së vÒ tμi nguyªn vμ c«ng nghÖ. x· héi. tõ ®ã cã c¸ch nh×n tæng qu¸t vÒ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH cña n−íc ta. v¨n ho¸ vμ thÓ chÕ. Tμi liÖu ®äc thªm Thêi gian 1 tiÕt 1 tiÕt 6 .Bμi 1: Bèi c¶nh ra ®êi cña L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy. KÕ ho¹ch bμi gi¶ng: Néi dung 1. T×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi 2. Bèi c¶nh ra ®êi LNXH ë ViÖt Nam Ph−¬ng ph¸p Gi¶ng bμi cã minh ho¹ VÊn ®¸p VËt liÖu OHP.

Hai qu¸ tr×nh nμy ph¸t triÓn ngμy cμng cao vμ dÇn dÇn h×nh thμnh ngμnh l©m nghiÖp. Trong mét thêi gian dμi ph¸t triÓn l©m nghiÖp dùa vμo lîi dông vèn tù nhiªn s½n cã cña rõng ®· h×nh thμnh quan ®iÓm truyÒn thèng cho r»ng chøc n¨ng chñ yÕu cña l©m nghiÖp lμ s¶n xuÊt gç ®Ó cung cÊp cho x· héi. hÖ thèng qu¶n lý rõng ®−îc ra ®êi t¹i Ch©u ¢u. Ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng chñ yÕu dùa trªn nÒn t¶ng cña khoa häc tù nhiªn ®−îc thÓ hiÖn b»ng c¸c kü thuËt l©m sinh thuÇn tuý. Ýt bÞ chi phèi bëi c¸c yÕu tè céng ®ång. Ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng trªn chØ cã thÓ thùc hiÖn trong mét m«i tr−êng thèng nhÊt vÒ luËt ph¸p vμ thÓ chÕ nhμ n−íc. Do ®ã l©m nghiÖp ®−îc ph©n t¸ch t−¬ng ®èi râ rμng víi n«ng nghiÖp hoÆc víi c¸c ngμnh nghÒ kh¸c. L©m nghiÖp tæng hîp.T×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi §Æc ®iÓm chñ yÕu cña L©m nghiÖp truyÒn thèng liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH Ngay tõ buæi b×nh minh cña lÞch sö. L©m nghiÖp gÇn víi tù nhiªn. Khai th¸c. do vËy nhiÖm vô chÝnh cña l©m nghiÖp ®−îc xem lμ qu¶n lý rõng ®Ó s¶n xuÊt gç. §©y chÝnh lμ con ®−êng dÉn ®Õn h×nh thμnh lo¹i h×nh l©m nghiÖp hiÖn ®¹i mμ ®Æc tr−ng cña nã lμ ®éc canh. g×n g÷i vμ ph¸t triÓn rõng. Lo¹i h×nh l©m nghiÖp nμy ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn m¹nh ë Ch©u ¢u dÇn dÇn h×nh thμnh ë nhiÒu n−íc nhiÖt ®íi trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y vμ ®−îc xem nh− lμ l©m nghiÖp truyÒn thèng ®Ó ph©n biÖt víi c¸c trμo l−u l©m nghiÖp kh¸c xuÊt hiÖn tõ gÇn 2 thËp kû gÇn ®©y nh−: L©m nghiÖp x· héi. ®¸nh dÊu mét xu h−íng míi trong viÖc khai th¸c vμ t¸i t¹o tμi nguyªn rõng. Ph−¬ng thøc qu¶n lý nμy khã phï hîp víi nh÷ng n¬i ®«ng d©n c− vμ hoμn c¶nh x· héi nh− ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn nhiÖt ®íi hiÖn nay. vËt liÖu phôc vô cuéc sèng. ®ã lμ: • • • L©m nghiÖp dùa trªn mét ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng nh»m môc ®Ých phôc vô nhu cÇu x· héi vÒ s¶n phÈm gç ngμy cμng cao. Mçi giai ®o¹n lÞch sö nhu cÇu x· héi vμ vai trß cña x· héi ®èi víi rõng kh¸c nhau nªn nhËn thøc vμ ph¸t triÓn l©m nghiÖp còng kh¸c nhau. phong tôc tËp qu¸n vμ luËt lÖ ®Þa ph−¬ng. L©m nghiÖp truyÒn thèng chñ yÕu dùa trªn nÒn t¶ng cña kü thuËt l©m sinh víi môc tiªu chÝnh lμ t¹o ra vμ khai th¸c c¸c s¶n phÈm gç. c«ng nghÖ vμ kü thuËt tiÕn tiÕn. ®Çu t− cao. Ngμnh l©m nghiÖp ra ®êi ngμy cμng cã vÞ trÝ quan träng trong ph¸t triÓn kinh tÕ-x· héi cña mçi quèc gia. lîi dông vμ t¸i t¹o tμi nguyªn rõng ngμy cμng ph¸t triÓn ®Ó ®¸p øng nhu cÇu ngμy cμng cao cña x· héi lu«n ®ßi hái ph¶i cã mét hÖ thèng qu¶n lý rõng thÝch hîp. phï hîp víi tõng giai ®o¹n lÞch sö. cã nhiÒu c¬ héi viÖc lμm vμ thu nhËp kh¸c cho c¸c céng ®ång d©n c−. • 7 . Nh− vËy l©m nghiÖp ra ®êi xuÊt ph¸t tõ nhu cÇu thùc tiÔn cña x· héi ®èi víi rõng vμ vai trß cña x· héi ®èi víi rõng th«ng qua chøc n¨ng qu¶n lý. L©m nghiÖp míi. con ng−êi ®· lÊy tõ rõng c¸c thøc ¨n. L©m nghiÖp truyÒn thèng cã nh÷ng ®iÓm chñ yÕu liªn quan ®Õn l©m nghiÖp cña c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn nhiÖt ®íi. Ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng truyÒn thèng chØ phï hîp víi nh÷ng n¬i kh«ng cã tranh chÊp ®Êt ®ai. §Õn thÕ kû 17. chÊt ®èt. rõng ®−îc coi lμ c¸i n«i sinh ra vμ lμ m«i tr−êng sèng cña con ng−êi. s¶n xuÊt tËp trung.

do c¸c nguyªn nh©n chñ yÕu sau: • • • • ChÝnh phñ c¸c n−íc bÞ thÊt b¹i trong viÖc kiÓm so¸t c¸c nguån tμi nguyªn rõng. Th«ng qua ®ã nhiÒu thμnh phÇn kinh tÕ ®· tham gia vμo qu¶n lý tμi nguyªn. • • • Theo Donovan vμ TrÇn §øc Viªn (1997) LNXH ra ®êi vμo ®Çu nh÷ng n¨m 1970. Xu thÕ ph¸t triÓn vμ nguyªn nh©n ra ®êi cña LNXH T×m hiÓu sù ra ®êi vμ ph¸t triÓn cña LNXH ë mét sè n−íc Ch©u ¸ cã thÓ nhËn thÊy mét sè thay ®æi vμ chuyÓn dÞch trong ngμnh l©m nghiÖp nh− sau: • Xu thÕ phi tËp trung ho¸ xuÊt hiÖn b»ng qu¸ tr×nh ph©n cÊp qu¶n lý tμi nguyªn rõng ®· h×nh thμnh vμ b−íc ®Çu mang l¹i hiÖu qu¶. DÉn ®Õn nhμ n−íc qu¶n lý rõng víi quyÒn bÊt kh¶ kh¸ng ®· trë thμnh mét nçi ¸m ¶nh l©u dμi ®èi víi ng−êi d©n sèng gÇn rõng vμ phô thuéc vμo rõng. ®a s¶n phÈm theo ph−¬ng thøc sö dông tæng hîp tμi nguyªn rõng. vai trß cña ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng ®−îc n©ng cao. Xu thÕ chuyÓn tõ khai th¸c. Thùc hiÖn qu¶n lý rõng b»ng c¸c chiÕn l−îc. cã nh÷ng mÆt m¹nh. C¸c nhu cÇu c¬ b¶n cña n«ng d©n vÒ l−¬ng thùc vμ l©m s¶n kh«ng ®−îc ®¸p øng. Xu thÕ phi tËp trung ho¸ vμ d©n chñ ho¸ trong viÖc qu¶n lý c¸c nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn. Quy ®Þnh c¸c chØ tiªu khai th¸c gç hμng ho¸ vμ t¨ng sè l©m s¶n lÊy tõ rõng mμ kh«ng cÇn hái: “v× quyÒn lîi cña ai?”. • • • • L©m nghiÖp truyÒn thèng cã mét lÞch sö l©u dμi. Bßn rót tμi nguyªn rõng c¹n kiÖt mÆc dï vÉn nªu khÈu hiÖu duy tr× æn ®Þnh n¨ng suÊt rõng. dÉn ®Õn gi¶m sót nguån tμi nguyªn rõng. Xu thÕ quèc tÕ ho¸ trong viÖc phèi hîp. mÆt yÕu vμ ®−îc coi lμ tiÒn ®Ò. ch−¬ng tr×nh do c¸c c¬ quan nhμ n−íc v¹ch ra mμ kh«ng cÇn cã sù tham gia cña nh©n d©n. Sö dông søc d©n nh− lμ lμm c«ng ¨n l−¬ng. phñ nhËn vai trß b¶o vÖ rõng vμ quyÒn h−ëng lîi rõng cña hä. lμ sù tiÕp tôc cña chiÕn l−îc l©m nghiÖp ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi ®ang ph¸t triÓn. lîi dông gç sang sö dông tæng hîp. liªn kÕt c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp. khëi nguyªn cho ph¸t triÓn LNXH. 8 . Xu thÕ ph¸t triÓn tõ ®¬n ngμnh l©m nghiÖp sang ph¸t triÓn ®a ngμnh theo h−íng ph¸t triÓn n«ng th«n tæng hîp. Sù kÐm hiÖu qu¶ cña l©m nghiÖp dùa trªn nÒn t¶ng c«ng nghiÖp rõng vμ s¶n phÈm gç thuÇn tuý.Theo Rao (1990) l©m nghiÖp truyÒn thèng cã nguån gèc tõ Ch©u ¢u ®−îc ¸p dông ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn ®· ®i theo chiÒu h−íng sau: • ThiÕt lËp quyÒn hîp ph¸p cña c¸c chñ thÓ nhμ n−íc vμ t− nh©n trong qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng.

Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH ë Ch©u ¸ ®−îc tiÕn triÓn theo c¸c mèc cña c¸c giai ®o¹n ®−îc kh¸i qu¸t trong c¸c b¶ng 2. ë nhiÒu n−íc kh¸c LNXH ®−îc h×nh thμnh khi chÝnh phñ c¸c n−íc nhËn thøc ®−îc vai trß quan träng cña ng−êi d©n trong viÖc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng.1970 9 . Sau nh÷ng thÊt b¹i vμ kÐm hiÖu qu¶ cña c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH trong giai ®o¹n ®Çu.1. B¶ng 1. • Giai ®o¹n: 1950 . tiÕp theo lμ quyÒn sö dông ®Êt l©u dμi cho c¸c hé gia ®×nh ®−îc x¸c ®Þnh. qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH trªn thÕ giíi tr¶i qua c¸c thêi kú víi c¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau nh−ng rÊt ®Æc tr−ng cho qu¸ tr×nh chuyÓn tõ l©m nghiÖp truyÒn thèng sang LNXH. Ho¹t ®éng chñ yÕu cña l©m nghiÖp lμ khai th¸c v¬ vÐt tμi nguyªn rõng phôc vô cho ''MÉu Quèc'' vμ giai cÊp thèng trÞ. LNXH ra ®êi vμ ph¸t triÓn ®Ó t¹o ra sù ph¸t triÓn cã hiÖu qu¶ b»ng viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò h−ëng dông tμi nguyªn rõng.1: Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn LNXH Tr−íc 1950 L©m nghiÖp thuéc ®Þa MÇm mèng l©m nghiÖp céng ®ång 1950-1970 L©m nghiÖp nhμ n−íc L©m nghiÖp t− nh©n 1971-1990 L©m nghiÖp hé gia ®×nh L©m nghiÖp nhμ n−íc L©m nghiÖp t− nh©n L©m nghiÖp céng ®ång Tõ 1991 ®Õn nay L©m nghiÖp x· héi L©m nghiÖp céng ®ång L©m nghiÖp nhμ n−íc L©m nghiÖp hé gia ®×nh L©m nghiÖp t− nh©n L©m nghiÖp céng qu¶n Nguån: §inh §øc ThuËn (2002) L©m nghiÖp truyÒn thèng • Giai ®o¹n: Tr−íc n¨m 1950 §Æc tr−ng cña giai ®o¹n nμy lμ l©m nghiÖp thuéc ®Þa vμ phong kiÕn. C¸c dù ¸n LNXH chñ yÕu tËp trung vμo viÖc hç trî vμ gióp ®ì c¸c hé gia ®×nh gi¶i quyÕt c¸c nhu cÇu thiÕt yÕu vμ khuyÕn khÝch ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp. T¹i mét sè n−íc LNXH ®· ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn dùa trªn c¸c s¸ng kiÕn cña céng ®ång nh− c¸c céng ®ång tù ®Ò ra c¸c quy chÕ ®Ó kiÓm so¸t. sö dông c¸c nguån tμi nguyªn rõng cña hä. Mét phÇn ®Êt ®ai thuéc vÒ quyÒn tù qu¶n cña c¸c céng ®ång. thμnh lËp hÖ thèng tù qu¶n vμ ra quyÕt ®Þnh. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn LNXH Theo Wiersum (1994). x©y dùng c¸c c¬ chÕ ®ãng gãp vμ chia sÎ lîi Ých. c¸c chñ ®ån ®iÒn.• Cã sù m©u thuÉn vÒ lîi Ých gi÷a nhμ n−íc vμ céng ®ång cïng víi ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ®èi víi c¸c s¶n phÈm cña rõng. QuyÒn së h÷u ®Êt ®ai vμ rõng thuéc vÒ c¸c nhμ t− s¶n n−íc ngoμi. Tr−íc hÕt lμ c¸c chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ng−êi d©n tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp. h×nh thøc l©m nghiÖp céng qu¶n gi÷a chÝnh phñ vμ céng ®ång ®· xuÊt hiÖn vμ ph¸t triÓn. chÝnh phñ vμ c¸c tæ chøc quèc tÕ hç trî c¸c céng ®ång tham gia vμo viÖc tù qu¶n lý c¸c nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn.

quy m« ®−îc giao. lîi dông tæng hîp theo h×nh thøc n«ng l©m kÕt hîp. L©m nghiÖp nhμ n−íc chiÕm vÞ trÝ chñ ®¹o. C¸c ch−¬ng tr×nh LXNH ra ®êi víi môc tiªu trî gióp cho sù ph¸t triÓn vμ tho¶ m·n c¸c nhu cÇu vÒ l©m s¶n cña ng−êi d©n. qu¶n lý ®Êt rõng thuéc nhμ n−íc. ®èi t−îng ®−îc giao.C¸c n−íc thùc hiÖn quèc h÷u ho¸ rõng vμ x¸c ®Þnh quyÒn së h÷u. quyÒn s¶n xuÊt vμ chuyÓn nh−îng. nhμ n−íc chØ giao ®Êt kh«ng cã rõng cho c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng. tû lÖ tμn che gi¶m sót nhanh chãng. • Giai ®o¹n: Tõ 1991 ®Õn nay C¸c chÝnh phñ tiÕp tôc ph©n cÊp qu¶n lý theo h−íng phi tËp trung ho¸. Theo §inh §øc ThuËn (2002) c¬ chÕ ph©n cÊp quyÒn sö dông ®Êt t¹i mét sè n−íc nh− sau: T¹i Ên §é. Trung Quèc ®· cÊp 10 . §èi t−îng ®−îc giao chñ yÕu gåm cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cho c¸c c¸ nh©n. xu h−íng chung lμ ph¸t triÓn céng qu¶n gi÷a nhμ n−íc vμ ng−êi d©n. N«ng l©m kÕt hîp. C¸c n−íc gi¶m dÇn l−îng khai th¸c gç. §inh §øc ThuËn (2002) phÇn lín c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn x¸c ®Þnh quyÒn së h÷u ®Êt ®ai thuéc vÒ nhμ n−íc nh−ng ®−îc ph©n cÊp theo c¸c quyÒn sö dông kh¸c nhau. §èi víi c¸c lo¹i ®Êt n»m trong vïng ®Öm cña c¸c v−ên quèc gia hay khu b¶o tån thiªn nhiªn. Sù ph©n cÊp vÒ quyÒn sö dông ®Êt ®ai ë c¸c n−íc kh¸c nhau vÒ c¸c mÆt nh− lo¹i ®Êt ®−îc giao. hiÖn nay Philippines. ph¸t triÓn nhiÒu lo¹i s¶n phÈm kh¸c nhau. Sù ph©n cÊp vÒ quyÒn sö dông ®Êt ®ai ®−îc thÓ hiÖn ë viÖc x¸c ®Þnh lo¹i ®Êt nμo nhμ n−íc qu¶n lý. cÊp giÊy phÐp sö dông ®Êt cho c¸c tæ chøc x· héi. Th¸i lan. Nepal qui ®Þnh c¸c céng ®ång ®−îc qu¶n lý c¸c nguån tμi nguyªn trong vÞ trÝ l·nh thæ.1. TÊt c¶ ®Êt cã rõng vμ kh«ng cã rõng ®Òu ®−îc giao cho céng ®ång. thêi gian giao. Mét phÇn rõng vμ ®Êt rõng ®−îc giao cho c¸c hé gia ®×nh qu¶n lý. ë giai ®o¹n nμy. tμi nguyªn rõng ë hÇu hÕt c¸c n−íc bÞ tμn ph¸ nghiªm träng. ®Êt l©m nghiÖp do nhμ n−íc thèng nhÊt qu¶n lý hoÆc theo h×nh thøc céng qu¶n. ChÝnh phñ c¸c n−íc vμ c¸c nhμ tμi trî ®Çu t− cho c¸c dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång. tr¸ch nhiÖm ®−îc giao. ph¸t triÓn tæng hîp theo h−íng ®a ngμnh ®· trë thμnh ph−¬ng thøc ho¹t ®éng phæ biÕn cña ngμnh l©m nghiÖp. lo¹i ®Êt nμo ®−îc giao cho c¸c tæ chøc vμ c¸ nh©n qu¶n lý. chuyÓn tõ s¶n xuÊt ®¬n ngμnh sang s¶n xuÊt ®a ngμnh. Nh− vËy ®èi víi ®Êt ®ai thuéc quyÒn së h÷u cña tËp thÓ. • Giai ®o¹n: 1971 .1990 ChÝnh phñ huy ®éng nh©n d©n ®Þa ph−¬ng vμo b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. Mét phÇn rõng vμ ®Êt rõng ®−îc giao cho c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng theo h−íng l©m nghiÖp céng ®ång. Theo Donovan (1997). gia t¨ng quyÒn h¹n tù qu¶n cho chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng. Trung Quèc x¸c ®Þnh cã 2 h×nh thøc së h÷u ®Êt ®ai lμ së h÷u nhμ n−íc vμ së h÷u tËp thÓ. QuyÒn h−ëng dông tμi nguyªn rõng Theo Donovan (1997).4. HiÖn tr¹ng ph¸t triÓn LNXH 1. cÊp giÊy phÐp sö dông ®Êt cho céng ®ång. Ho¹t ®éng l©m nghiÖp chñ yÕu vÉn dùa vμo khai th¸c gç nh−ng tËp trung nhiÒu cho xuÊt khÈu sang c¸c n−íc ph¸t triÓn. Xu h−íng céng qu¶n gi÷a ChÝnh phñ vμ c¸c céng ®ång t¨ng lªn. Ho¹t ®éng l©m nghiÖp ®· h−íng vμo khai th¸c.

HÖ thèng chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch ph¸t triÓn LNXH thay ®æi tõ chç −u tiªn hç trî cho c¸c yÕu tè vËt t− kü thuËt ®¬n thuÇn sang ®μo t¹o. ph¸t triÓn nguån lùc vμ dÞch vô hai ®Çu. c¬ së h¹ tÇng céng víi hÖ thèng dÞch vô hai ®Çu. Ng−êi d©n ®−îc h−ëng c¸c s¶n phÈm n«ng l©m kÕt hîp xen víi c¸c lo¹i c©y gç. Nhμ n−íc hç trî ®Çu vμo.4. Theo Donovan (1997).2. ng−êi d©n kh«ng ®−îc khai th¸c vμ sö dông bÊt kú s¶n phÈm nμo tõ rõng. l©m nghiÖp). Mét sè n−íc kh¸c nh− ¢n §é.giÊy phÐp sö dông ®Êt cho c¸c c¸ nh©n theo c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH. lùa chän c©y trång. Tõ hÖ thèng luËt ph¸p qui ®Þnh quyÒn khai th¸c. sö dông c¸c s¶n phÈm tõ rõng sang hÖ thèng luËt ph¸p qui ®Þnh tr¸ch nhiÖm sö dông cã hiÖu qu¶ nguån tμi nguyªn rõng. khuyÕn khÝch cho ho¹t ®éng l©m nghiÖp th«ng qua c¸c biÖn ph¸p hç trî vËt t−. §inh §øc ThuËn (2002) t¹i c¸c n−íc trong khu vùc Ch©u ¸ Th¸i B×nh D−¬ng. ®μo t¹o. S¶n phÈm thu ®−îc sÏ ®−îc ph©n phèi theo tØ lÖ ®Çu t−. Nhμ n−íc qu¶n lý c¸c s¶n phÈm chÝnh. tμi chÝnh. n«ng l©m kÕt hîp. sù ph©n cÊp qu¶n lý c¸c khu rõng tù nhiªn vμ nh©n t¹o ®−îc thùc hiÖn theo c¸c cÊp ®é sau: • • • Nhμ n−íc qu¶n lý hoμn toμn.8ha ®èi víi ®Êt thæ c−. Nhμ n−íc ký hîp ®ång b¶o vÖ rõng víi ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng. Indonesia kh«ng tiÕn hμnh giao ®Êt l©m nghiÖp cho c¸ nh©n vμ céng ®ång. Theo Donovan (1997) qui m« giao ®Êt cho mét hé gia ®×nh vμ céng ®ång ë Th¸i Lan lμ 2. kü thuËt. QuyÒn s¶n xuÊt vμ chuyÓn nh−îng ®Êt l©m nghiÖp trªn ®Êt ®−îc giao ®−îc nhμ n−íc qui ®Þnh quyÒn tù x¸c ®Þnh c¸c lo¹i h×nh s¶n xuÊt (n«ng nghiÖp. • • 1. S¶n phÈm gç ®−îc ph©n phèi theo tØ lÖ gi÷a nhμ n−íc vμ céng ®ång. ng−êi d©n ®−îc khai th¸c vμ sö dông c¸c s¶n phÈm phô. ë Philippines kh«ng cã giíi h¹n vÒ diÖn tÝch ®Êt ®Ó giao cho c¸c c¸ nh©n víi giÊy phÐp sö dông ®Êt trong thêi gian 25 n¨m vμ sau ®ã cã thÓ ®−îc gia h¹n. C¸c s¶n phÈm phô thuéc quyÒn qu¶n lý vμ sö dông cña céng ®ång.8 ha ®èi víi ®Êt n«ng nghiÖp vμ 0. Theo §inh §øc ThuËn (2002) hÖ thèng luËt ph¸p vÒ l©m nghiÖp cña c¸c n−íc ®· cã nh÷ng thay ®æi theo xu thÕ sau: • Tõ hÖ thèng luËt ph¸p qui ®Þnh quyÒn së h÷u duy nhÊt vμ phÇn lín thuéc vÒ nhμ n−íc ®èi víi rõng vμ ®Êt rõng chuyÓn sang hÖ thèng luËt ph¸p ph©n cÊp quyÒn së h÷u vμ sö dông . Nhμ n−íc vμ céng ®ång céng qu¶n c¸c khu rõng. ch¨m sãc. • • 11 . Philippines vμ Nepal ®· cÊp giÊy phÐp sö dông cho c¸c céng ®ång. b¶o vÖ. Nhμ n−íc tr¶ c«ng b¶o vÖ. HÖ thèng chÝnh s¸ch vμ hç trî ph¸t triÓn LNXH ®Ó phôc vô cho ph¸t triÓn LNXH ChÝnh phñ c¸c n−íc x©y dùng hÖ thèng chÝnh s¸ch nh»m x¸c ®Þnh nh÷ng −u tiªn. trao ®æi s¶n phÈm vμ thõa kÕ. ng−êi d©n tiÕn hμnh trång rõng.

nhμ n−íc cung cÊp h¹t gièng. c©y con. C¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp x· héi §Ó hç trî ph¸t triÓn LNXH ChÝnh phñ c¸c n−íc vμ c¸c tæ chøc quèc tÕ ®· ®Çu t− d−íi h×nh thøc c¸c ch−¬ng tr×nh hay dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp cã ng−êi d©n tham gia. Nhμ n−íc tiÕn hμnh quy ho¹ch sö dông ®Êt cÊp vÜ m« ®Ó t¹o ®iÒu kiÖn cho qui ho¹ch sö dông ®Êt cÊp th«n b¶n vμ hé gia ®×nh. hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÊp c¬ së ®−îc h×nh thμnh. C¨n cø vμo môc tiªu. §Ó ®¸p øng nhu cÇu chuyÓn giao kü thuËt vμ c«ng nghÖ cho n«ng d©n. Nhμ n−íc hç trî viÖc tæ chøc. 2002). + C¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do c¸c tæ chøc quèc tÕ tμi trî: C¸c tæ chøc quèc tÕ tμi trî ®Ó ph¸t triÓn LNXH chñ yÕu ë c¸c lÜnh vùc nh−: • • • • • Nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn h×nh thøc tiÕp cËn LNXH Ph¸t triÓn trang tr¹i l©m nghiÖp Hç trî ph¸t triÓn céng ®ång Ph¸t triÓn tæng hîp kinh tÕ x· héi §μo t¹o c¸n bé 12 . qu¶n lý c¸c céng ®ång vμ hé gia ®×nh th«ng qua c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn nguån nh©n lùc ®Ó ph¸t triÓn l©m nghiÖp céng ®ång. tr¶ c«ng lao ®éng trång rõng cho n«ng d©n. t¹o c«ng ¨n viÖc lμm cho ng−êi d©n. Nhμ n−íc hç trî ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng. §Ó n©ng cao d©n trÝ vμ nhËn thøc cho n«ng d©n. h×nh thøc tiÕp cËn vμ néi dung ho¹t ®éng cã thÓ ph©n ra c¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do chÝnh phñ ®Çu t− vμ c¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do c¸c tæ chøc quèc tÕ tμi trî (§inh §øc ThuËn. Ph¸t triÓn hÖ thèng chÕ biÕn n«ng l©m s¶n vμ bao tiªu s¶n phÈm cho n«ng d©n còng lμ mét chÝnh s¸ch quan träng cña nhμ n−íc ®Ó khuyÕn khÝch ph¸t triÓn l©m nghiÖp cña n«ng d©n. Môc tiªu chñ yÕu cña c¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH lμ tho¶ m·n nhu cÇu chÊt ®èt. 1. æn ®Þnh c¸c khu d©n c− cho ng−êi d©n sèng t¹i rõng.4. gi¶m nghÌo cho ng−êi d©n vμ t¹o ra sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng. v¨n hãa. trong ®ã huy ®éng ng−êi d©n vμo thùc hiÖn víi chøc n¨ng chñ yÕu lμ cung cÊp søc lao ®éng. nhμ n−íc ®· ph¸t triÓn hÖ thèng hç trî chuyÓn giao kü thuËt cho n«ng d©n.3. ®Æc biÖt ®¸p øng nhu cÇu cñi ®èt ®−îc −u tiªn hμng ®Çu. Trång rõng trªn c¸c ®Êt hoang hãa. ph¸t triÓn v−ên −¬m. + C¸c dù ¸n vμ ch−¬ng tr×nh LNXH do chÝnh phñ ®Çu t−. y tÕ gi¸o dôc cho céng ®ång.ë thËp kû 70 LNXH h−íng tíi môc tiªu ®¸p øng nhu cÇu gç vμ l©m s¶n phô cña ng−êi d©n.: ChÝnh phñ c¸c n−íc th−êng ®Çu t− ph¸t triÓn LNXH vμo c¸c lÜnh vùc nh−: • • • Trång c©y ph©n t¸n ®Ó cung cÊp chÊt ®èt cho c¸c céng ®ång d©n c−. Qua c¸c chÝnh s¸ch hç trî ng−êi d©n trång rõng nhiªn liÖu. HÖ thèng tμi chÝnh tÝn dông phôc vô cho ph¸t triÓn LNXH ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn.

C¸c vïng s©u vïng xa s¶n xuÊt kÐm ph¸t triÓn. kinh tÕ thÊp kÐm cÇn nhiÒu ®Çu t− hç trî vμ thêi gian míi tiÕn kÞp miÒn xu«i. Tû lÖ nμy ë c¸c tØnh vïng cao cßn trªn d−íi 30%. Th¸i Lan: H×nh thμnh c¸c lμng l©m nghiÖp do Côc l©m nghiÖp hoμng gia ®Çu t−. l¹c hËu.Môc tiªu cña c¸c dù ¸n nμy lμ ph¸t triÓn ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn. Xu thÕ chung lμ chÝnh phñ c¸c n−íc lμ gia t¨ng quyÒn h¹n vÒ qu¶n lý c¸c nguån tμi nguyªn cho céng ®ång qu¶n lý th«ng qua c¸c tæ chøc cña hä. Philippines: CÊp giÊy phÐp sö dông ®Êt cho céng ®ång. c©y c«ng nghiÖp. Indonesia: Thμnh lËp c¸c lμng l©m nghiÖp do c¸c c«ng ty khai th¸c gç tμi trî. 27 triÖu ng−êi trong ®ã h¬n 10 triÖu ng−êi lμ c¸c ®ång bμo d©n téc thiÓu sè sèng ë c¸c vïng trung du vμ miÒn nói. liªn ngμnh 1. ph¸t triÓn nguån nh©n lùc. ®Æc biÖt lμ n«ng th«n miÒn nói ®ang gÆp nhiÒu khã kh¨n. Céng ®ång cã thÓ ký hîp ®ång trång rõng vμ b¶o vÖ rõng víi nhμ n−íc. §a phÇn c¸c hé gia ®×nh nghÌo ph¶i tËp trung vμo s¶n xuÊt l−¬ng thùc. • • • • • • Ên §é: Thμnh lËp Héi ®ång l©m nghiÖp th«n b¶n cïng qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp víi phßng l©m nghiÖp vμ ban qu¶n lý dù ¸n LNXH. Trung Quèc: L©m nghiÖp céng ®ång cña Trung quèc ®−îc tæ chøc theo c¸c h×nh thøc lμ trang tr¹i l©m nghiÖp lμng b¶n. Nh− vËy ë tÊt c¶ c¸c n−íc trªn ®Òu h×nh thμnh c¸c tæ chøc cã tÝnh chÊt riªng biÖt. sù phô thuéc cña c¸c céng ®ång vμo rõng nμy cμng t¨ng ®ßi hái ph¶i cã ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng thÝch hîp. MÆc dï ChÝnh phñ ®· cã Ch−¬ng tr×nh quèc gia h−íng tíi xo¸ ®ãi. c©y ¨n 13 . 2. hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp hé gia ®×nh vμ céng ®ång. tæ hîp liªn kÕt l©m nghiÖp vμ l©m nghiÖp hé gia ®×nh. t¹o ra sù ph¸t triÓn tæng hîp. Nepal: Thμnh lËp c¸c nhãm sö dông rõng trªn c¬ së cïng nhau qu¶n lý c¸c khu rõng kh«ng theo vÞ trÝ l·nh thæ. ë mét sè n−íc cßn trao c¶ quyÒn ph¸p lý cho tæ chøc ®ã nh− tr−êng hîp cña Nepal hay Th¸i Lan. MÆc dï nhiÒu n¬i ë trung du vμ miÒn nói ®· vμ ®ang h×nh thμnh c¸c vïng chuyªn canh s¶n xuÊt c©y nguyªn liÖu. H×nh thøc tæ chøc qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng LNXH Theo §inh §øc ThuËn (2002) ®Ó tæ chøc vμ qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng LNXH mçi n−íc ®· h×nh thμnh c¸c h×nh thøc tæ chøc qu¶n lý kh¸c nhau. Sù ph¸t triÓn kinh tÕ kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c vïng lμ mét trë ng¹i lín. Sù chuyÓn h−íng tõ mét nÒn l©m nghiÖp lÊy quèc doanh lμm chÝnh sang mét nÒn l©m nghiÖp nh©n d©n cã nhiÒu thμnh phÇn kinh tÕ tham gia ®−îc xuÊt ph¸t tõ c¸c bèi c¶nh chñ yÕu sau: + Thùc tr¹ng ®êi sèng n«ng th«n. Bèi c¶nh ra ®êi cña LNXH ë ViÖt Nam ThuËt ng÷ LNXH b¾t ®Çu ®−îc sö dông ë ViÖt Nam vμo gi÷a thËp kû 80.1. ch¨n nu«i hay lμm c¸c ngμnh nghÒ phô kh¸c.4. LNXH dÇn dÇn ®−îc h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn cïng víi qu¸ tr×nh c¶i c¸ch kinh tÕ cña ®Êt n−íc. gi¶m nghÌo nh−ng tû lÖ hé gia ®×nh ®ãi nghÌo chiÕm vÉn cßn kh¸ cao. HiÖn t¹i ë ViÖt Nam cã kho¶ng 80% d©n sè sèng ë vïng n«ng th«n.

®ang xuÊt hiÖn hμng v¹n trang tr¹i n«ng l©m nghiÖp. quan hÖ s¶n xuÊt hîp t¸c x· béc lé nh÷ng nh−îc ®iÓm nh− viÖc tr¶ c«ng theo theo c«ng ®iÓm. S¶n phÈm v−ît kho¸n thuéc quyÒn së h÷u cña n«ng d©n. thu nhËp cña n«ng d©n ngμy cμng gi¶m ®· khiÕn c¸c hé n«ng d©n ngμy cμng Ýt quan t©m tíi lμm ¨n theo kiÓu hîp t¸c x·. s¶n xuÊt hμng ho¸ ch−a ph¸t triÓn t¹i c¸c vïng s©u vïng xa. L©m nghiÖp nhμ n−íc kh«ng cßn kh¶ n¨ng kiÓm so¸t cã hiÖu qu¶ viÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng.qu¶. cñi ®èt v. Sau khi thèng nhÊt ®Êt n−íc.. ngμy cμng t¨ng dÉn ®Õn khai th¸c tμi nguyªn rõng qu¸ møc. lμm sao võa ®¸p øng ®−îc lîi Ých cña ng−êi d©n ®i¹ ph−¬ng võa b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng. thùc phÈm ®−îc s¶n xuÊt trªn ®Êt rõng. ruéng ®Êt ®−îc chia cho c¸ nh©n n«ng d©n trong thêi gian h¹n ®Þnh víi mét phÇn ph−¬ng tiÖn s¶n xuÊt. c¬ cÊu kinh tÕ ch−a hîp lý. song nh×n chung s¶n xuÊt tù tóc. v. H×nh thøc s¶n xuÊt Hîp t¸c x· ë n«ng th«n miÒn B¾c ®· ph¸t triÓn ë ®Ønh cao vμo giai ®o¹n tõ 1960 ®Õn 1975 khi miÒn B¾c lμ hËu ph−¬ng v÷ng ch¾c cho tiÒn tuyÕn. PhÇn lín t− liÖu s¶n xuÊt ®−îc giao cho hé n«ng d©n vμ hä ®−îc chñ ®éng sö dông cho môc ®Ých s¶n xuÊt. tiÒn mÆt thu ®−îc tõ b¸n l©m s¶n nh− gç. Hîp t¸c x· chÞu tr¸ch nhiÖm ph©n chia s¶n phÈm. §¶ng vμ Nhμ n−íc ®· ph¸t ®éng phong trμo x©y dùng Hîp t¸c x· n«ng nghiÖp ë miÒn B¾c.. §©y lμ c¬ së ra ®êi chØ thÞ 100 nh»m b−íc ®Çu c¶i tiÕn c«ng t¸c tæ chøc s¶n xuÊt trong n«ng nghiÖp trong hîp t¸c x· theo h−íng phi tËp trung ho¸. rau xanh. H×nh thøc kho¸n nμy ®· cã t¸c ®éng ®Õn t¨ng n¨ng suÊt vμ s¶n l−îng n«ng nghiÖp. thùc hiÖn x©y dùng Chñ nghÜa x· héi. Nh÷ng xung ®ét trong sö dông tμi nguyªn rõng ngμy cμng nhiÒu. C¸c hÖ 14 . ¶nh h−ëng cña NghÞ quyÕt 10 ®−îc nhËn thÊy râ rÖt th«ng qua s¶n phÈm s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®· t¨ng vμ nh÷ng thay ®æi cña c¸c hÖ thèng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. Tuy nhiªn nh÷ng mÆt tÝch cùc cña h×nh thøc kho¸n nμy chØ tån t¹i trong thêi gian ng¾n. kh«ng kÝch thÝch s¶n xuÊt. nhiÒu n¬i rõng kh«ng cßn cã kh¶ n¨ng t¸i sinh dÉn ®Õn ®åi träc ho¸. Kho¸n 10 n¨m 1988 (NghÞ quyÕt 10 cña Bé chÝnh trÞ) C¬ chÕ kho¸n trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp theo NghÞ quyÕt sè 10 cña Bé ChÝnh trÞ n¨m 1988 nh»m tiÕp tôc t¨ng tr−ëng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña ®Êt n−íc. + ¶nh h−ëng cña nh÷ng ®æi míi trong chÝnh s¸ch kinh tÕ theo h−íng phi tËp trung ho¸ X©y dùng Hîp t¸c x· n«ng nghiÖp trong thËp kû 60 ®Õn dÇu thËp kû 80 Sau c¶i c¸ch ruéng ®Êt. Nh÷ng yªu cÇu më réng quyÒn tù chñ vμ quyÕt ®Þnh cña n«ng d©n ngμy cμng t¨ng vμ dÉn tíi nh÷ng ®æi míi trong qu¶n lý vμ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. n¨ng suÊt lao ®éng n«ng nghiÖp ngμy cμng thÊp. Kho¸n 100 n¨m 1981 (chØ thÞ 100) Môc ®Ých cña cuéc ®æi míi qu¶n lý hîp t¸c x· n«ng nghiÖp nμy lμ khuyÕn khÝch n«ng d©n t¨ng c−êng s¶n xuÊt ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò thiÕu l−¬ng thùc ®ang trÇm träng ë ViÖt Nam. x· héi chÊp nhËn vμ ngμy cμng ph¸t triÓn. ph©n phèi s¶n phÈm theo ®Þnh suÊt . S¶n phÈm thu ®−îc theo n¨ng suÊt kho¸n ph¶i nép vμo hîp t¸c x·. Sù phô thuéc vμo rõng cña c¸c céng ®ång miÒn nói vÒ l−¬ng thùc. §Ó lμm ®−îc nh− vËy. ®· t¹o ra ph©n phèi b×nh qu©n. Do ®ã. vÉn nÆng vÒ trång trät. L©m nghiÖp x· héi ®−îc h×nh thμnh. tù cÊp vÉn cßn nhiÒu. Trong bèi c¶nh nh− vËy cÇn ph¶i cã mét ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng thÝch hîp.

LNXH ®−îc h×nh thμnh trong bèi c¶nh nμy võa theo tÝnh tÊt yÕu. quyÒn hîp ®ång kho¸n kinh doanh rõng cña c¸c hé n«ng d©n vμ tæ chøc céng ®ång cã t− c¸ch ph¸p nh©n ®· ®−îc luËt ph¸p ho¸. hÖ thèng KiÓm l©m nh©n d©n cã vai trß qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng. nhiÒu l©m tr−êng thua lç. 15 . N«ng d©n vμ céng ®ång ®−îc lμm chñ thùc sù trªn c¸c diÖn tÝch ®Êt ®−îc giao. + Nh÷ng h¹n chÕ trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng cña l©m nghiÖp quèc doanh cÇn ®−îc thay thÕ b»ng c¸c h×nh thøc qu¶n lý phï hîp víi thêi kú míi. c¸c héi nghÞ. §ã lμ c¸c ch−¬ng tr×nh giao ®Êt. quyÒn giao ®Êt l©m nghiÖp. LuËt ®Êt ®ai 1993 lμ c¬ së ph¸p lý rÊt quan träng cho c¸c hé n«ng d©n tù chñ sö dông ®Êt víi 5 quyÒn c¬ b¶n khi nhËn ®Êt. Cho ®Õn cuèi thËp kû 80. Nh÷ng ¶nh h−ëng tÝch cùc cña LuËt ®Êt ®ai ®−îc thÊy rÊt râ ®èi víi c¸c céng ®ång miÒn nói. Ngμnh l©m nghiÖp hiÖn ®ang qu¶n lý kho¶ng 19 triÖu ha rõng vμ ®Êt rõng. HÖ thèng qu¶n lý l©m nghiÖp tá ra kÐm hiÖu qu¶ nh−: L©m tr−êng quèc doanh kinh doanh kÐm hiÖu qu¶. LuËt B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. ®èt n−¬ng lμm rÉy. diÔn ®μn quèc tÕ vÒ LNXH ®−îc tæ chøc t¹i khu vùc cã ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn ViÖt Nam trong qu¸ tr×nh b¾t ®Çu "më cöa". 1998 ®−îc coi lμ mét trong nh÷ng mèc quan träng cho c«ng cuéc ®æi míi qu¶n lý n«ng nghiÖp nh»m ®¶m b¶o mét hμnh lang ph¸p lý cho viÖc qu¶n lý. hä yªn t©m ®Çu t− vμo s¶n xuÊt. x©y dùng c¸c tr¹i rõng. Ph©n chia 3 lo¹i rõng. Lùc l−îng kiÓm l©m kh«ng ®ñ søc ng¨n chÆn c¸c vô vi ph¹m rõng. ®−îc sña ®æi vμ bæ sung vμo c¸c n¨m 1993. c¸c céng ®ång qu¶n lý l©m nghiÖp. C¸c cuéc giao l−u. Sù héi nhËp lμ mét bèi c¶nh tèt cho ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam. l©m tr−êng quèc doanh. c¸c v¨n b¶n d−íi luËt chñ yÕu vÒ l©m nghiÖp LuËt B¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng n¨m 1991 lμ c¬ së quan träng cho ph¸t triÓn LNXH t¹i c¸c vïng n«ng th«n miÒn nói. MÆc dï vËy nh÷ng vô vi ph¹m rõng ngμy cμng t¨ng th«ng qua c¸c h×nh thøc khai th¸c l©m s¶n bÊt hîp ph¸p.thèng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ngμy cμng ®a d¹ng vμ b¾t ®Çu h−íng vμo s¶n xuÊt hμng ho¸ hoÆc s¶n xuÊt cho tiªu dïng tuú theo tõng hé. kh«ng cã kh¶ n¨ng t¸i t¹o rõng. Bªn c¹nh ®ã. n¬i ®Êt ®ai vμ tμi nguyªn rõng ®· vμ ®ang ®−îc giao cho c¸c hé gia ®×nh vμ céng ®ång qu¶n lý vμ sö dông l©u dμi. NghÞ ®Þnh 163/CP cña ChÝnh phñ n¨m 1998 vμ c¸c v¨n b¶n liªn quan kh¸c ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho nh©n d©n nhËn ®Êt. ph¸t triÓn kinh tÕ hé gia ®×nh. NghÞ ®Þnh 02/CP cña ChÝnh phñ n¨m 1993. sö dông tμi nguyªn ®Êt ®ai mét c¸ch cã hiÖu qu¶ vμ bÒn v÷ng. ®−îc h−ëng thμnh qu¶ lao ®éng chÝnh ®¸ng vμ ®ãng gãp nghÜa vô víi nhμ n−íc. HÖ thèng nμy ®· tõng cã trªn 700 l©m tr−êng quèc doanh víi trªn 10 v¹n lao ®éng lμ c«ng nh©n l©m nghiÖp cã nhiÖm vô tæ chøc s¶n xuÊt kinh doanh l©m nghiÖp. võa ®−îc sù hç trî cña xu thÕ míi. LuËt ®Êt ®ai LuËt ®Êt ®ai lÇn ®Çu tiªn ®−îc ban hμnh vμo n¨m 1988. Cuèi thËp kû 80 nhiÒu quan ®iÓm míi trong qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng xuÊt hiÖn cïng víi qu¸ tr×nh c¶i c¸ch qu¶n lý hîp t¸c x· n«ng nghiÖp. héi th¶o. häc hái kinh nghiÖm víi n−íc ngoμi ®· thóc ®Èy c¸ch nh×n míi vÒ ph¸t triÓn LNXH. Nhμ n−íc qu¶n lý l©m nghiÖp th«ng qua mét hÖ thèng c¸c liªn hiÖp xÝ nghiÖp l©m nghiÖp. + Trμo l−u mét lo¹i h×nh l©m nghiÖp míi: l©m nghiÖp céng ®ång ®ang xuÊt hiÖn trong khu vùc Vμo cuèi thËp kû 80. nhËn rõng ®Ó gãp phÇn ph¸t triÓn LNXH ë n−íc ta.

Trao ®æi th«ng tin vÒ LNXH. ®ã lμ: Ph¸t triÓn nguån nh©n lùc cho ho¹t ®éng LNXH. c¸c dù ¸n cña c¸c tæ chøc quèc tÕ nh−: FAO. T¹o kiÕn thøc cho viÖc ®μo t¹o LNXH. ChÝnh phñ Thuþ SÜ tμi trî Ch−¬ng tr×nh hç trî l©m nghiÖp x· héi trong giai ®o¹n 1994-2004 nh»m vμo 3 môc tiªu quan träng. vμ cho ®Õn nay c¸c ch−¬ng tr×nh nμy lu«n lμ nh÷ng ®iÓm ®i ®Çu trong ph¸t triÓn LNXH ë n−íc ta. UNDP. + C¸c ch−¬ng tr×nh hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp cña c¸c tæ chøc quèc tÕ vμ phi chÝnh phñ ®ãng gãp tÝch cùc vμo ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam Vμo ®Çu thËp kû 90 nhiÒu ch−¬ng tr×nh hç trî ph¸t triÓn cña c¸c tæ chøc quèc tÕ. Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c L©m nghiÖp ViÖt NamThôy §iÓn. Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c L©m nghiÖp ViÖt Nam-Thuþ §iÓn cã vai trß quan träng ®Çu tiªn vÒ ph¸t triÓn kh¸i niÖm LNXH ë ViÖt Nam. Ph¶i kh¼ng ®Þnh r»ng.C¸c ch−¬ng tr×nh LNXH ë c¸c n−íc Ch©u ¸ ®−îc coi lμ nh÷ng ¶nh h−ëng tÝch cùc ®Õn ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam. 16 . Nh÷ng khëi ®Çu cho c¸ch tiÕp cËn míi lμ c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn. GTZ vμ cña c¸c tæ chøc Phi chÝnh phñ ®· ¸p dông c¸ch tiÕp cËn míi trong ph¸t triÓn l©m nghiÖp. chÝnh phñ vμ phi chÝnh phñ ®−îc thùc hiÖn. Ch−¬ng tr×nh nμy ®· vμ ®ang gióp cho ViÖt Nam ph¸t triÓn gi¸o dôc vμ ®μo t¹o LNXH mét c¸ch toμn diÖn.

. 5. Y 1990. L©m nghiÖp vμ sö dông ®Êt Series sè: 14 Hμ Néi 1998 9. J. 6. Nhμ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ Quèc gia 1997. Lª Träng Cóc (1997) Nh÷ng xu h−íng ph¸t triÓn vïng nói phÝa B¾c ViÖt Nam TËp 1&2. B¸o c¸o thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha n¨m 1999. Donovan. 14. Bé NN&PTNT (1988) B¸o c¸o s¬ kÕt 5 n¨m thùc hiÖn NghÞ ®Þnh 02/CP vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp 1994-1998. TrÇn §øc Viªn. 3. Bé NN&PTNN 1998. Community Forestry Lessons from Case Studies in Asia and the Pacific region. Nhμ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ Quèc gia 1997 8. 2. Trung t©m §«ng T©y/Trung t©m nghiªn cøu tμi nguyªn vμ m«i tr−êng . RAPA of the FAO of the United nations. Rao. Bé NN&PTNT )1998).. A. Bangkok 1990.T. Trung t©m §«ng T©y/Trung t©m nghiªn cøu tμi nguyªn vμ m«i tr−êng . Bé NN&PTNT (1998) B¸o c¸o tæng kÕt t×nh h×nh thùc hiÖn Ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn khai Ch−êng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng.§¹i häc quèc gia Hμ Néi.Thôy §iÓn Trong “Nh÷ng xu h−íng ph¸t triÓn vïng nói phÝa B¾c ViÖt Nam” TËp 2 Phô lôc B : C¸c nghiªn cøu mÉu vμ bμi häc tõ Ch©u ¸. LuËt ®Êt ®ai (1993) : C«ng bè theo ph¸p lÖnh sè 24-L/CTN ngμy 24/7/1993 cña Chñ tÞch n−íc CHXHCN ViÖt Nam 10. (1997) Tæng quan vÒ c¸c tØnh miÒn nói phÝa B¾c tham gia vμo ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam . D. §inh §øc ThuËn (2002). LuËn ¸n TiÕn sÜ Kinh tÕ N¨m 2002 7. Fox. Kinh nghiÖm ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi ë mét sè n−íc Ch©u ¸ vμ vËn dông vμo ®iÒu kiÖn ViÖt Nam. Tμi liÖu ®¸nh gi¸ tæng kÕt ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn khai dù ¸n 5 triÖu ha rõng. NghÞ ®Þnh 64/CP (1993) Quy ®Þnh vÒ giao ®Êt n«ng nghiÖp cho hé gia ®×nh. Bé NN&PTNT (1999). Côc ®Þnh canh ®inh c− (1998): B¸o c¸o tæng kÕt c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c− trong 25 n¨m. LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng (1991): C«ng bè theo ph¸p lÖnh sè 58LCT/H§NN8 ngμy 19/8/1991 cña Chñ tÞch Héi ®ång Nhμ n−íc n−íc CHXHCN ViÖtn Nam 11. Elaine Morrison vμ Olivier Dubois: §êi sèng bÒn v÷ng ë vïng cao ViÖt Nam: Giao ®Êt vμ ®»ng sau vÊn ®Ò giao ®Êt. l©m nghiÖp vμ thuû s¶n trong c¸c doanh nghiÖp nhμ n−íc ra ngμy 4/1/1995 12. c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh vμ l©u dμi vμo môc ®Ých n«ng nghiÖp ra ngμy 27/9/1993 13. 4. NghÞ ®Þnh 01/CP (1995) Quy ®Þnh vÒ giao kho¸n ®Êt vμ sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.Tμi liÖu tham kh¶o 1. I. Rambo.§¹i häc quèc gia Hμ Néi. 17 ..

(1994) Social Forestry in South and Southeast Asia: History and new Perspectives. Simon. 5/1998. Wiersum K. Tμi liÖu ®äc thªm cho th¶o luËn nhãm: • • §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng ph¸t triÓn LNXH theo m« h×nh CIPP Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cña LNXH vμ nh÷ng ®Æc tr−ng cña mét sè n−íc ë Ch©u ¸ 3. 16. Hartadi. 1-27.F.Perum Perhutani. (1998) B¸o c¸o vÒ ®¸nh gi¸ c¸c ho¹t ®éng dù ¸n §æi míi chiÕn l−îc l©m nghiÖp vμ c¸c dù ¸n hç trî ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp kh¸c t¹i Tö Nª huyÖn T©n L¹c tØnh Hoμ B×nh Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp/Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH II. S Sarbanurdin. Iswantoro (eds) Social Forestry and sustainable Forest management. Danh s¸ch tμi liÖu phôc vô gi¶ng day 1. Jarkarta. In H. Giao bμi tËp th¶o luËn nhãm: Ph©n tÝch t×nh h×nh ph¸t triÓn LNXH cña ViÖt Nam. 2. GiÊy kÝnh trong dïng cho OHP 18 . Trung t©m §μo t¹o LNXH. Trung t©m §μo t¹o LNXH. 5/1998. Proceedings of a seminar. Surmadi & H. (1998) B¸o c¸o vÒ ®¸nh gi¸ c¸c ho¹t ®éng c¸c dù ¸n hç trî ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp t¹i tØnh Hoμ B×nh Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp/Ch−¬ng tr×nh Hç trî LNXH II. 17.15. Indonesia. p.

LNXH ®−îc coi nh− mét Tr×nh ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham th¶o gia nhãm. LNXH ®−îc coi nh− mét lÜnh Tr×nh vùc. C©u hái th¶o luËn luËn. LiÖt kª ®−îc vμ gi¶i thÝch ®−îc c¸c ho¹t ®éng LNXH ë ViÖt Nam. bμi tËp 1 tiÕt t×nh huèng. 1 tiÕt 2. Nªu vμ gi¶i thÝch ®−îc vai trß cña LNXH ®èi víi ph¸t triÓn n«ng th«n.Bμi 2: Kh¸i niÖm LNXH Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn cã kh¶ n¨ng: • • • • • Nªu vμ ph©n tÝch ®−îc kh¸i niÖm LNXH. Kh¸i niÖm vÒ LNXH ho¹ch Ph−¬ng ph¸p Tr×nh th¶o nhãm. bμi VËt liÖu gi¶ng: Thêi gian bμy. C©u hái th¶o luËn luËn. Nªu vμ gi¶i thÝch ®−îc nh÷ng quan ®iÓm hiÖn nay vÒ LNXH. KÕ Néi dung 1. Vai trß cña LNXH trong ph¸t ®éng n·o triÓn n«ng th«n 19 . ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi th¶o nguyªn rõng nhãm. nh÷ng ®iÓm gièng vμ kh¸c nhau c¬ b¶n gi÷a LNXH vμ L©m nghiÖp truyÒn thèng (LNTT). 3. Tμi liÖu ph¸t luËn tay. Ph©n biÖt LNXH vμ LNTT Giao bμi tËp. LNXH lμ ph−¬ng thøc qu¶n lý Tr×nh bμy. 4. C©u hái th¶o 1 tiÕt tμi nguyªn rõng Th¶o luËn luËn nhãm 5. 1 tiÕt bμy. Bμi tËp C©u hái 1 tiÕt 6. Ph©n tÝch ®−îc mèi quan hÖ. bμy.

§iÒu ®ã dÉn tíi c¸c ý kiÕn tranh luËn ®Ó t×m ra sù t¸ch b¹ch r¹ch rßi gi÷a c¸c nhãm thuËt ng÷ kh¸c nhau. b¸o hiÖu chuyÓn h−íng tõ nÒn l©m nghiÖp l©m sinh-c«ng nghiÖp rõng sang b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ®¸p øng nhu cÇu ®Þa ph−¬ng. nªn kh¸i niÖm LNXH ®−îc dÞch ra theo rÊt nhiÒu c¸ch kh¸c nhau ë mçi quèc gia. Còng n¨m 1978. mét dÊu hiÖu ®Çu tiªn cña t− t−ëng míi nμy lμ giíi thiÖu thuËt ng÷ LNXH t¹i Ên §é vμo n¨m 1970. Theo FAO (1978) LNXH lμ tÊt c¶ nh÷ng h×nh thøc ho¹t ®éng mμ trong ®ã ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng liªn kÕt chÆc chÏ víi ho¹t ®éng l©m nghiÖp. sÏ ®−îc cung cÊp l©m s¶n kh«ng mÊt tiÒn . Kh¸i niÖm LNXH Gi÷a thËp niªn 1970. trong ®ã thuËt ng÷ LNXH ®· ®−îc nªu ra. kinh tÕ .1. hiÖn nay vÉn ®ang cßn cã nhiÒu tªn gäi vμ kh¸i niÖm kh¸c nhau vÒ LNXH. Nh÷ng h×nh thøc nμy rÊt kh¸c nhau cho nhu cÇu tõ viÖc thiÕt lËp c¸c ®¸m c©y gç (Woodlot . B¸o c¸o cña Ên §é nªu bËt vai trß cña LNXH nh− lμ sù ®ãng gãp ®Ó c¶i thiÖn qu¶n lý rõng. nh÷ng chuyÔn biÕn quan träng trong t− t−ëng vÒ vai trß cña l©m nghiÖp trong ph¸t triÓn n«ng th«n ®· diÓn ra. v× vËy sau h¬n 20 n¨m tån t¹i vμ ph¸t triÓn. v¨n ho¸. c¸c quan niÖm vÒ LNXH cã c¸c ý nghÜa kh¸c nhau lμ do nguån gèc cña sù ph¸t triÓn quan niÖm nμy. Ng−êi ta cßn nhÊn m¹nh. do vËy. LNXH ®−îc qu¶ng b¸ réng r·i vμ nhanh chãng. Trong b¸o c¸o cña ñy ban n«ng nghiÖp quèc gia. LNXH ®−îc thiÕt lËp trªn sù tham gia cña ng−êi d©n vμ h−íng vÒ nhu cÇu cña n«ng th«n.1997). Tõ ®ã thuËt ng÷ LNXH ®−îc sö dông réng r·i ë nhiÒu n−íc. chÕ biÕn l©m s¶n ë n«ng th«n. Trong khi t−êng tr×nh cña FAO chó ý h¬n ®Õn hoμn c¶nh ph¸t triÓn n«ng th«n cña LNXH còng nh− ®ãng gãp cña nã ®Ó c¶i thiÖn sö dông ®Êt. B¸o c¸o cña Ng©n hμng thÕ giíi l¹i nhÊn m¹nh ®Õn sù cÇn thiÕt ph¶i 20 . m¹nh mÏ v× ý nghÜa nh©n v¨n cña nã. 1978). ®Æc biÖt nh÷ng ng−êi nghÌo nhÊt trong sè hä. ñng hé l©m nghiÖp v× nh©n d©n ®Þa ph−¬ng vμ khuyÕn khÝch ng−êi d©n n«ng th«n tham gia vμo l©m nghiÖp ë ®Þa ph−¬ng. LNXH hoÆc th«ng qua ho¹t ®éng cña c¸c n«ng hé riªng rÏ hoÆc th«ng qua nh÷ng ho¹t ®éng liªn quan ®Õn céng ®ång nh− mét tæng thÓ ( FAO. FAO b¾t ®Çu ch−¬ng tr×nh míi “L©m nghiÖp v× sù ph¸t triÓn céng ®ång ®Þa ph−¬ng” vμ Ên hμnh b¶n tæng quan vÒ vai trß cña l©m nghiÖp phôc vô ph¸t triÓn céng ®ång ®Þa ph−¬ng. Wiersum (1994) nhËn xÐt r»ng. mμ nguyªn nh©n chØ lμ do c¸ch ®Þnh nghÜa kh«ng ®ång nhÊt (Donoran vμ Fox. H¬n n÷a LNXH lμ mét qu¸ tr×nh ph¸t triÓn liªn tôc. ph¶i lμ mét nÒn l©m nghiÖp xuÊt ph¸t tõ ng−êi d©n th−êng (FAO. ng−êi ta khuyÕn c¸o nh©n d©n n«ng th«n sÏ ®−îc khuyÕn khÝch tham gia b¶o vÖ vμ t¸i t¹o tμi nguyªn rõng. Héi nghÞ l©m nghiÖp lÇn thø VIII n¨m 1978 tæ chøc t¹i Jakarta thõa nhËn xu h−íng LNXH. 1978). M¨c dï vËy cho ®Õn nay kh¸i niÖm LNXH vÉn ®−îc hiÓu theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau tuú thuéc vμo ®iÒu kiÖn lÞch sö. LNXH ph¶i lμ mét bé phËn cña ph¸t triÓn n«ng th«n vμ cßn thõa nhËn kh¸i niÖm c¬ b¶n mμ theo ®ã môc ®Ých trung t©m cña ph¸t triÓn n«ng th«n lμ gióp ®ì ng−êi nghÌo tõ sù cè g¾ng cña chÝnh hä.x· héi vμ ý thøc hÖ cña mçi d©n téc.nguyªn v¨n tiÕn Anh) ë nh÷ng n¬i thiÕu hôt gç vμ c¸c l©m s¶n kh¸c cho nhu cÇu ®Þa ph−¬ng ®Õn c¸c ho¹t ®éng truyÒn thèng cña c¸c céng ®ång miÒn rõng nh− trång c©y lÊy gç ®Ó cung cÊp gç hμng ho¸. L©m nghiÖp h−íng tíi phôc vô cho ph¸t triÓn céng ®ång. Cho nªn ngay tõ buæi ®Çu. N¨m 1978 Ng©n hμng thÕ giíi ®· xuÊt b¶n c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp.

C¸c ho¹t ®éng LNXH thÝch hîp víi mäi h×nh thøc së h÷u ®Êt ®ai.. Gi¶i quyÕt b»ng ®−îc c¸c nhu cÇu nμy sÏ g¾n lîi Ých sèng cßn cña nh©n d©n víi tμi nguyªn rõng. Lantica (1982). Sau nh÷ng th¶o luËn vÒ kh¸i niÖm vμ gi¶i thÝch thuËt ng÷ LNXH. c¸c kh¸i niÖm vÒ LNXH cña FAO (1978). b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. ViÖc g¾n lîi Ých cña ng−êi d©n víi tμi nguyªn rõng sÏ lμ ®éng lùc kÝch thÝch ng−êi d©n tham gia vμo b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng. t¹o ra c«ng b»ng x· héi. LNXH còng lo¹i trõ bÊt cø h×nh thøc l©m nghiÖp nμo mμ chØ kinh doanh b»ng h×nh thøc thuª m−ín vμ tr¶ c«ng. Srivastava vμ Pant (1979). n©ng cao ®êi sèng cho ng−êi nghÌo. Nh×n l¹i trong qu¸ tr×nh h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn LNXH. ThËt sù khã ®−a ra mét kh¸i niÖm ®Çy ®ñ vμ ®−îc mäi n¬i chÊp nhËn. Hoskins (1990). Tõ kh¸i niÖm trªn ®©y vÒ LNXH. Sù kh¸c biÖt nμy trªn nhiÒu gãc ®é x· héi kh¸c nhau. tr−íc hÕt ph¶i b¶o vÖ con ng−êi. 1985). Do vËy vÊn ®Ò quan t©m ®Çu tiªn cña LNXH lμ ph¶i t×m ra c¸c gi¶i ph¸p nh»m tho¶ m·n nhu cÇu ®êi sèng hμng ngμy cña ng−êi d©n tõ nguån tμi nguyªn rõng. gi¶m bít sù ph©n ho¸ gi÷a ng−êi giμu vμ ng−êi nghÌo. Muèn b¶o vÖ ®−îc tμi nguyªn rõng cã hiÖu qu¶ l©u dμi. ng−êi ta tËp trung x©y dùng nh÷ng kho¶nh rõng lμng x· nh− lμ së h÷u c«ng céng cÇn ®−îc qu¶n lý v× lîi Ých cña céng ®ång ®Þa ph−¬ng. gia t¨ng n¨ng suÊt rõng. c¸c nhãm cña céng ®ång. Nh÷ng ý nghÜa nμy Ýt nhiÒu ®Ò cËp ®Õn møc ®é tham gia. ®¸p øng nhu cÇu liªn quan ®Õn rõng cña c¸c nhãm d©n c− thiÖt thßi vÒ quyÒn lîi th«ng qua nh÷ng cè g¾ng cña chÝnh hä. ph¸t triÓn vμ sö dông hîp lý nguån tμi nguyªn rõng mμ cßn b¶o vÖ ®−îc m«i tr−êng sinh th¸i. Th«ng qua c¸c ho¹t ®éng cña LNXH kh«ng nh÷ng chØ b¶o vÖ. sö dông hoÆc së h÷u hiÖn nay cña nhμ qu¶n lý rõng vÒ tμi nguyªn rõng. Simon (1994) . vÒ c¬ b¶n lμ ®ång nhÊt ®ã lμ nh©n d©n n«ng th«n ®¶m ®−¬ng mét phÇn cña tr¸ch nhiÖm qu¶n lý tμi nguyªn rõng. 21 . L©m nghiÖp céng qu¶n.. cã thÓ nhËn thÊy r»ng LNXH lμ c¸c ho¹t ®éng liªn quan ®Õn viÖc huy ®éng mäi tÇng líp nh©n d©n trong x· héi tham gia vμo b¶o vÖ tμi nguyªn rõng cô thÓ nh− b¶o ®¶m ®−îc sù v÷ng bÒn cña s¶n xuÊt l©m nghiÖp.. L©m nghiÖp cã sù tham gia. Wiersum (1994). nh−ng víi môc tiªu cña LNXH lμ ph¸t triÓn n«ng th«n vμ ®Æt nÆng sù tham gia cña ng−êi d©n th× cã thÓ hiÓu mét c¸ch tæng qu¸t LNXH lμ sù tham gia cña céng ®ång n«ng th«n trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng vμ phôc vô cho ph¸t triÓn n«ng th«n. ta thÊy sù xuÊt hiÖn quan ®iÓm LNXH trong thËp niªn 70 xuÊt ph¸t tõ hai nh©n tè c¬ b¶n lμ “Khñng ho¶ng n¨ng l−îng cña ng−êi nghÌo” vμ “Sa m¹c ho¸”. quan träng lμ tæ chøc nμo chÞu tr¸ch nhiÖm chñ yÕu trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng. Theo Dol Gilmour (1997) mét sè tªn th−êng ®−îc gäi hiÖn nay lμ: L©m nghiÖp céng ®ång.. Ph¸t triÓn con ng−êi lμ vÊn ®Ò trung t©m cña LNXH. C¸ch tiÕp cËn nμy kh«ng ®em l¹i thμnh c«ng nh− mong muèn v× sù tranh chÊp quyÒn lîi cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng vμ thiÕu sù c«ng b»ng trong sù tham gia (FAO. LNXH. N©ng cao ®êi sèng cña nh©n d©n lμ môc tiªu cña LNXH vμ ng−êi d©n chÝnh lμ chñ thÓ cña mäi ho¹t ®éng trong LNXH. t¹o ra c«ng ¨n viÖc lμm. ®¹i thÓ tr¸ch nhiÖm qu¶n lý thuéc vÒ céng ®ång.quan t©m h¬n n÷a ®Õn sù ph¸t triÓn LNXH vμ tõ sù ph¸t triÓn nμy ¶nh h−ëng ®Õn céng ®ång t¹i chç. tr×nh ®é kiÓm so¸t. phôc håi chøc n¨ng cña c¸c l−u vùc ®ång thêi ph¶i ®em l¹i c«ng b»ng x· héi. n«ng hé.

qu¶n lý thùc hiÖn. b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng lóc nμy chØ lμ ng−êi ngoμi cuéc. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. quyÕt ®Þnh chiÕn l−îc. Do vËy. thÕ m¹nh vμ giíi h¹n cô thÓ víi c¸c môc tiªu qu¶n lý rõng vμ ph¸t triÓn n«ng th«n kh¸c nhau. chiÕn l−îc cña LNXH rÊt ®a d¹ng. ®em l¹i c«ng b»ng x· héi. Th«ng qua ®ã vai trß cña ng−êi d©n ngμy cμng ®−îc ®Ò cao. mét trong nh÷ng ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn. hé gia ®×nh. ng−êi d©n cßn tham gia vμo qu¶n lý tμi nguyªn rõng. Tiªu ®iÓm chñ yÕu cña LNXH lμ tham gia cña c¸c chñ thÓ ®Þa ph−¬ng vμo viÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng rõng. céng ®ång vμ c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng) vμ c¸c tæ chøc ph¸t triÓn kh¸c. Môc tiªu cña LNXH lμ qu¶n lý tμi nguyªn rõng ®Ó gia t¨ng n¨ng suÊt rõng. tiÕp theo ®ã lμ b»ng mäi c¸ch ®Ó thùc hiÖn b»ng ®−îc c¸c chØ tiªu ®ã. 2. C¸c chñ thÓ ®ã bao gåm: ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng (ë ®©y bao gåm c¸c c¸ nh©n. ®êi sèng cña ng−êi d©n sÏ ngμy cμng ®−îc c¶i thiÖn vμ n©ng cao. ng−êi d©n lμ chñ thÓ cña tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng. hä hÇu nh− kh«ng tham gia hoÆc tham gia mét c¸ch thô ®éng vμo tõng c«ng ®o¹n cña viÖc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng víi t− c¸ch lμ ng−êi lμm thuª. nhu cÇu cuéc sèng hμng ngμy cña hä dÇn dÇn ®−îc ®¸p øng. C¸ch tiÕp cËn nμy cho nh÷ng hËu qu¶ kh«ng nh− mong muèn vÒ mÆt x· héi. cã nhiÒu c¸ch nh×n LNXH tïy bèi c¶nh kinh tÕ x· héi cã quan ®iÓn cho LNXH lμ: mét ph−¬ng thøc tiÕp cËn cã sù tham gia. Do ®ã ng−êi d©n sÏ tham gia tÝch cùc h¬n vμo qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. Víi môc tiªu ®ã viÖc lËp kÕ ho¹ch lμ theo kiÓu tõ trªn xuèng. LNXH ®−îc coi nh− lμ mét ph−¬ng thøc tiÕp cËn cã sù tham gia Trong L©m nghiÖp truyÒn thèng viÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng chñ yÕu lμ do lùc l−îng Nhμ n−íc ®¶m nhËn víi môc tiªu lμ theo ®uæi lîi Ých kinh tÕ cña Nhμ n−íc.C¸c nhμ lËp kÕ ho¹ch chó ý nhiÒu h¬n ®Õn trång c©y do c¸c n«ng hé thùc hiÖn. b¶o vÖ méi tr−êng. Do vËy bªn c¹nh tham gia vμo t¹o rõng míi. 22 . khi rõng ®−îc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn th× m«i tr−êng sinh th¸i sÏ ®−îc c¶i thiÖn. n«ng hé vμ c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng. nghÜa lμ ®−a ra mét sè chØ tiªu kÕ ho¹ch cÇn ®¹t ®−îc cho tõng bé phËn. ë ph−¬ng thøc tiÕp cËn nμy vai trß cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng ®−îc ®−a lªn hμng ®Çu. s¶n xuÊt bÒn v÷ng. ®¸nh gi¸. mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn. Cuèi thËp niªn 80 ng−êi ta thõa nhËn tiÕp cËn phôc håi rõng cÇn ph¶i ®−îc më réng b»ng viÖc chó ý nhiÒu h¬n n÷a ®Õn c¸c vÊn ®Ò qu¶n lý rõng. gi¸m s¸t. mçi mét chiÕn l−îc cã nh÷ng ®Æc ®iÓm. ng−êi d©n ngμy cμng thÊy râ lîi Ých cña rõng ®èi víi cuéc sèng hμng ngμy cña hä. Víi viÖc lËp kÕ ho¹ch nh− vËy c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp chñ yÕu chó träng tíi lîi Ých kinh tÕ mμ Ýt quan t©m tíi m«i tr−êng vμ kh«ng hoÆc rÊt Ýt chó ý tíi nhu cÇu vμ mèi quan t©m cña ng−êi d©n. ®ång thêi ®Ó n©ng cao ®êi sèng cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng vμ ph¸t triÓn céng ®ång ®Þa ph−¬ng. Sù tham gia cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng râ rμng nhÊt lμ tÝnh quyÕt ®Þnh cña hä thÓ hiÖn trong qu¶ tr×nh lËp kÕ ho¹ch vμ thùc hiÖn c¸c chiÕn l−îc LNXH. ng−êi d©n nghÌo kh«ng cã ®Êt thua thiÖt trong tiÕp cËn tμi nguyªn nh− thêi gian tr−íc. bao gåm: TiÕp cËn cã tham gia trong qu¶n lý tμi nguyªn rõng thÓ hiÖn qua nh÷ng ho¹t ®éng ®−îc lμm bëi nh©n d©n ®Þa ph−¬ng hoÆc tõ c¸ nh©n. Vai trß cña c¸c nhμ l©m nghiÖp chØ lμ hç trî thóc ®Èy ng−êi d©n ®Ó hä tù ®−a ®−îc quyÕt ®Þnh cu¶ chÝnh hä. Cã nghÜa lμ ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng tham gia mét c¸ch chñ ®éng vμo tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng liªn quan ®Õn ph¸t triÓn l©m nghiÖp tõ x¸c ®Þnh vÊn ®Ò.

Khi nhu cÇu vμ nguyÖn väng cña ng−êi d©n ®−îc ®¸p øng th× ng−êi d©n sÏ tham gia chñ ®éng vμ tÝch cùc h¬n vμo qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t 23 . L©m nghiÖp b¶o tån. n¹n ph¸ rõng ngμy cμng gia t¨ng ë tÊt c¸c n−íc ®Æc biÖt lμ c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. thø n¨m. Khi LNXH ®−îc coi nh− lμ mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn cã nghÜa lμ nã cã môc tiªu riªng. trong qu¸ tr×nh giao ®Êt ®Òu cã sù tham gia cña ng−êi d©n. t¨ng c−êng vμ ph¸t triÓn n¨ng lùc céng ®ång dùa trªn nguån tμi nguyªn cña ®Þa ph−¬ng. Nh− trong chÝnh s¸ch giao ®Êt kho¸n rõng. thø ba. thuèc ch÷a bÖnh. ®Æt biÖt lμ lùc l−îng lao ®éng n«ng th«n miÒn nói. viÖc giao ®Êt cña c¸c c¬ quan chøc n¨ng dùa trªn c¬ së th«ng qua c¸c cuéc häp víi chÝnh quyÒn vμ häp d©n. g¾n lîi Ých cña ng−êi d©n víi tμi nguyªn rõng.. thø hai. b»ng c¸ch t¹o ®iÒu kiÖn cho ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. LNXH ®−îc coi nh− mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn rõng LNXH ®−îc coi nh− lμ mét lÜnh vùc qu¶n lý tμi nguyªn cã nghÜa lμ LNXH lμ mét lÜnh vùc chuyªn m«n t¸ch biÖt nh»m môc ®Ých gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò mμ l©m nghiÖp truyÒn thèng kh«ng thÓ th¸o gì ®−îc. tμi nguyªn rõng bÞ suy tho¸i cã ¶nh h−ëng tiªu cùc ®Õn m«i tr−êng sinh th¸i trªn toμn cÇu (h¹n h¸n. lËp kÕ ho¹ch.Do vËy mäi ho¹t ®éng liªn quan ®Õn LNXH ®Òu quan t©m ®Õn nhu cÇu vμ nguyÖn väng cña ng−êi d©n. Theo quan ®iÓm nμy th× LNXH tån t¹i song song víi L©m nghiÖp th−¬ng m¹i. l−¬ng thùc thùc phÈm. bao gåm: nhËn biÕt vÊn ®Ò. kh«ng huy ®éng ®−îc mäi lùc l−îng tham gia vμo viÖc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. nh»m tháa m·n nhu cÇu ®a d¹ng cña hä nh− chÊt ®èt. ph−¬ng thøc qu¶n lý riªng vμ nã tån t¹i mét c¸ch ®éc lËp t−¬ng ®èi trong kh«ng gian vμ thêi gian. ®Æc biÖt lμ ng−êi nghÌo tham gia vμo qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. - Nh− vËy. thø nhÊt.- TiÕp cËn cã sù tham gia sÏ ®−îc sö dông xuyªn suèt tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n cña mét ch−¬ng tr×nh hay dù ¸n. Môc tiªu cña LNXH lμ n©ng cao ®êi sèng cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. ). §a d¹ng ho¸ qu¶n lý rõng nh− lμ ph−¬ng tiÖn c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sèng cña céng ®ång. tæ chøc thùc hiÖn. gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸... ®èi t−îng t¸c ®éng riªng. thø t−. §ã lμ. tû lÖ ng−êi nghÌo sèng ë vïng nói vμ trung du ngμy cμng nhiÒu. c¸c ®iÒu quy ®Þnh mang ý nghÜa tiÕp cËn míi ®−îc thÓ hiÖn: viÖc nhËn ®Êt dùa trªn yªu cÇu vμ tÝnh tù nguyÖn cña ng−êi d©n. c¶nh quan du lÞch. còng cã thÓ ®−îc xem nh− ho¹t ®éng qu¶n lý rõng do nh©n d©n thùc hiÖn nh− lμ mét phÇn trong sinh kÕ cña hä. c¸c tæ chøc ph¸t triÓn víi môc ®Ých khuyÕn khÝch sù tham gia tÝch cùc cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng. sù ph©n ho¸ gi÷a ng−êi giμu vμ ng−êi nghÌo ngμy cμng cao. lùa chän vμ quyÕt ®Þnh chiÕn l−îc. TiÕp cËn cã tham gia ®−îc thÓ hiÖn qua nh÷ng ho¹t ®éng cña nh÷ng nhμ ho¹t ®éng l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp hoÆc c¸c tæ chøc ph¸t triÓn nh»m hoÆc khuyÕn khÝch nh÷ng ho¹t ®éng qu¶n lý rõng ®−îc ®Æt d−íi sù kiÓm so¸t cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng. 3. ®êi sèng cña ng−êi d©n sèng ë miÒn nói vμ trung du kh«ng nh÷ng kh«ng ®−îc c¶i thiÖn mμ ngμy cμng gi¶m sót. « nhiÔm n−íc vμ kh«ng khÝ. sau khi nhËn ®Êt hä cã quyÒn quyÕt ®Þnh toμn bé nh÷ng ho¹t ®éng s¶n xuÊt trªn ®Êt ®−îc giao. thøc ¨n gia sóc. lò lôt.. hoÆc lμm thÝch øng nh÷ng t¸c nghiÖp qu¶n lý ë c¸c khu rõng cña nh÷ng nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp ®em l¹i mét c¸ch døt kho¸t trùc tiÕp c¶i thiÖn phóc lîi cña c¸c céng ®ång n«ng th«n ®Þa ph−¬ng. Tr−íc khi nhËn ®Êt ng−êi d©n ®· chÊp nhËn sö dông ®óng môc tiªu theo hîp ®ång. thËm chÝ song song víi L©m nghiÖp vμ N«ng nghiÖp. LNXH ®−îc xem nh− lμ chiÕn l−îc cña c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp.

chó träng nhiÒu h¬n c¸c ho¹t ®éng gi¸o dôc vμ tuyªn truyÒn. LNXH qu¶n lý rõng dùa vμo ®Æc tr−ng cña nh÷ng vïng sinh th¸i nh©n v¨n kh¸c nhau. VÝ dô: ph¸t triÔn LNXH vïng nói phÝa B¾c. do vËy LNXH kh«ng nh÷ng nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng mμ cßn n©ng cao. b¶o 24 . thùc phÈm. nh©n v¨n. ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng. LNXH cßn qu¶n lý nguån tμi nguyªn rõng dùa trªn tõng vïng sinh th¸i. §èi t−îng cña LNXH lμ ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng. ng−êi d©n ®−îc h−ëng mét sè quyÒn lîi trùc tiÕp tõ rõng. kÕt hîp gi÷a kiÕn thøc hμn l©m vμ kiÕn thøc cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng (kiÕn thøc b¶n ®Þa) vμ nÒn v¨n ho¸ cña c¸c d©n téc kh¸c nhau. Ngoμi ra. nªn LNXH cã ph−¬ng thøc qu¶n lý còng kh¸c víi ph−¬ng thøc qu¶n lý cña L©m nghiÖp truyÒn thèng. l−¬ng thùc. th«ng qua ®ã tμi nguyªn rõng sÏ ®−îc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng l©u dμi. C¸c ho¹t ®éng nμy th−êng chó ý ®Õn viÖc chuyÓn giao kü thuËt.triÓn rõng. LNXH lμ ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn rõng V× LNXH cã môc tiªu vμ ®èi t−îng kh¸c víi L©m nghiÖp truyÒn thèng. c¸c s¶n phÈm kh¸c Ýt ®−îc quan t©m hoÆc kh«ng ®−îc quan t©m.) Ngay trong mét vïng sinh th¸ii (hay tiÓu vïng) ®èi víi c¸c ®èi t−îng rõng kh¸c nhau cã môc ®Ých sö dông kh¸c nhau th× c¸c môc tiªu cña ho¹t ®éng LNXH còng kh¸c nhau: -§èi víi rõng ®Æc dông: ho¹t ®éng chñ yÕu lμ huy ®éng ng−êi d©n tham gia b¶o vÖ rõng b»ng c¸ch n©ng cao nhËn thøc. n−íc. t¸i sinh vμ lμm giμu rõng ®−îc quan t©m nhiÒu h¬n. Ngoμi ra LNXH cßn kÕt hîp viÖc qu¶n lý cña Nhμ n−íc víi c¸c tæ chøc. do vËy s¶n phÈm cña LNXH kh«ng ph¶i chØ lμ gç ®¬n thuÇn mμ LNXH cßn trùc tiÕp s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm kh¸c dùa trªn tiÒm n¨ng. kü thuËt ¸p dông chñ yÕu lμ c¸c biÖn ph¸p kü thuËt l©m sinh.. c¶nh quan du lÞch. môc tiªu LNXH lμ ®¸p øng nhu cÇu cña ng−êi d©n vμ céng ®ång. vïng T©y Nguyªn vμ §ång b»ng Nam Bé kh«ng thÓ gièng nhau v× c¸c vïng nÇy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sinh th¸i vμ nh©n v¨n kh¸c nhau (c¸c yÕu tè tù nhiªn vμ x· héi kh¸c nhau. duy tr×. C¸c s¶n phÈm ®ã bao gåm chÊt ®èt. -§èi víi rõng s¶n xuÊt: c¸c ho¹t ®éng liÖn quan ®Õn viÖc b¶o vÖ. ViÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng chØ do mét lùc l−îng duy nhÊt qu¶n lý ®ã lμ l©m nghiÖp nhμ n−íc. c¸c qui chÕ trång.. khoanh nu«i. ch¨m sãc vμ khai th¸c rõng lμm sao thu ®−îc c¸c s¶n phÈm gç nhiÒu nhÊt. 4. Kh¸c víi L©m nghiÖp truyÒn thèng. LNXH ®−îc coi nh− lμ mét trong nh÷ng ph−¬ng thøc tæng hîp qu¶n lý tμi nguyªn cã nghÜa lμ LNXH lμ mét ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn rõng míi vμ dÇn dÇn thay thÕ cho ph−¬ng thøc qu¶n lý cò ®ã lμ L©m nghiÖp truyÒn thèng. V× LNXH ®a d¹ng ho¸ s¶n phÈm nªn kü thuËt ¸p dông chñ yÕu lμ n«ng l©m kÕt hîp víi nhiÒu ngμnh tham gia. tËp qu¸n sö dông tμI nguyªn kh¸c nhau. thøc ¨n gia sóc. ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia. n¨ng lùc vμ nhu cÇu cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. LNXH lμ mét ph−¬ng thøc qu¶n lý tμi nguyªn rõng víi h×nh thøc tiÕp cËn míi trong ®ã sù tham gia cña ng−êi d©n lμ yÕu tè c¬ b¶n nhÊt ®ã lμ tiÕp cËn lÊy ng−êi d©n lμm trung t©m. nÒn v¨n hãa kh¸c nhau. ph¸t triÓn n¨ng lùc vμ vai trß cña ng−êi d©n. L©m nghiÖp truyÒn thèng tr−íc ®©y theo ®uæi môc ®Ých kinh tÕ v× vËy s¶n phÈm chÝnh cña l©m nghiÖp lμ gç.

Quan ®iÓm cña LNTT cho r»ng chøc n¨ng chñ yÕu cña l©m nghiÖp lμ s¶n xuÊt gç t¹o t¸c do phÇn gi¸ trÞ nhÊt cña rõng lμ gç th©n cã kÝch th−íc lín. ®éc ®¸o ë miÒn rõng nh− lμ dÊu Ên v¨n hãa cña rõng ®èi víi c¸c céng ®ång n«ng th«n. Ph©n biÖt LNXH vμ L©m nghiÖp truyÒn thèng Mersserschmidt D. Ng−êi ta kh«ng thÓ kh«ng nhÊn m¹nh ®Õn mét ®Æc tr−ng c¬ b¶n nhÊt lμ sù tham gia cña ng−êi d©n trong c¸c ho¹t ®éng LNXH. §iÒu ®ã cã t¸c dông æn ®Þnh ®èi víi c¸c céng ®ång n«ng th«n. c¸c l©m s¶n ngoμi gç (tinh dÇu. l©m nghiÖp kh«ng ph¶i v× c©y mμ v× ng−êi. than. LNTT sö dông d©n nh− lμ ng−êi lμm c«ng ¨n l−¬ng. NhiÒu nhμ khoa häc trong ®ã cã Wiersum (1994) ®· ®−a ra nh÷ng ®Æc tr−ng ph©n biÖt LNXH vμ LNTT. Nguån thu nhËp tõ b¸n cñi. LNTT tiÕn hμnh qu¶n lý rõng b»ng c¸c chiÕn l−îc.tån vμ ph¸t triÓn c¸c tËp tôc truyÒn thèng vμ b¶n s¾c cña c¸c d©n téc. §Êt rõng lμ nguån dù tr÷ ®Êt cho më réng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp khi d©n sè gia t¨ng. s¶n xuÊt gç víi quy c¸ch nghiªm ngÆt. khai th¸c rõng t¹o nªn c«ng ¨n viÖc lμm vμ thu nhËp. ë cÊp ®é ®Þa ph−¬ng.. ChÕ biÕn l©m s¶n lμ nguån hæ trî viÖc lμm. ®Çu t− ban ®Êu cao. (1992) nhËn xÐt. kh«ng ph¶i l©m nghiÖp nμo còng lμ LNXH. Rõng cung cÊp gç vμ l©m s¶n ngoμi gç ®¸p øng phÇn lín nhu cÇu gia ®×nh ë n«ng th«n miÒn rõng thuéc c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn.. C¸c c«ng nghÖ cña LNTT h−íng ®Õn viÖc gi¶i quyÕt nh÷ng t−¬ng t¸c gi÷a rõng vμ m«i tr−êng ®Ó ®¹t nh÷ng môc tiªu kinh tÕ (s¶n xuÊt gç). §Æc tr−ng cña LNTT lμ ®éc canh. vμ dÉu cho v× c©y ®i n÷a th× còng chØ v× c©y ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña con ng−êi. nÊm. Rõng ®ãng gãp trong viÖc b¶o vÖ c¸c céng ®ång n«ng th«n khái c¸c hiÖn t−îng cã h¹i nh− giã. Westoby (1987) chØ râ. Nh− nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp nçi tiÕng J. kÕt hîp víi kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. do vËy nh÷ng ho¹t ®éng cña nã ®Òu cã nh÷ng liªn hÖ víi nh÷ng môc tiªu x· héi. ThËt kh«ng thÓ t−ëng 25 . ho¹t ®éng trªn diÖn tÝch rõng tù nhiªn vμ rõng trång réng lín. th−êng do nhμ n−íc hay c«ng ty ®Çu t− víi quy m« lín. lμm râ c¸c sù kh¸c biÖt gi÷a c¸c lo¹i l©m nghiÖp lμ b−íc ®Çu nhËn thøc vÒ LNXH. qu¸ tr×nh s¶n xuÊt dμi. Cã thÓ nhËn thÊy. ë nh÷ng x· héi cßn s¬ khai rõng g¾n víi tÝn ng−ìng. m©y. lôt. nªn khi ¸p dông tiÕn bé khoa häc vμo c¸c ho¹t ®éng ng−êi ta th−êng quan t©m ®Õn phong tôc tËp qu¸n. b·o. Trong LNTT viÖc qui ®Þnh nh÷ng chØ tiªu khai th¸c gç hμng ho¸ vμ cã lóc t¨ng l©m s¶n lÊy tõ rõng ra mμ kh«ng cÇn quan t©m ®Õn quyÒn lîi cña c¸c céng ®ång n«ng th«n sèng trong rõng vμ gÇn rõng. cã nhÊn m¹nh ®Õn yªu c©u sinh th¸i (b¶o vÖ m«i tr−êng). ®¬n vÞ kinh doanh do c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp ®iÒu hμnh víi c¸ch qu¶n lý tËp trung vμ theo quy ®Þnh cña luËt ph¸p. 5. LNXH l¹i quan t©m ®Õn mèi quan hÖ gi÷a ng−êi vμ rõng vμ c©y gç.A. nhμ ë víi nh÷ng kiÕn tróc ®Æc tr−ng.) cã ý nghÜa quan träng ®èi víi ng−êi nghÌo. víi lßng tin cña con ng−êi vμo nh÷ng lùc l−îng huyÒn bÝ. qu¶n lý rõng sao cho cã lîi trùc tiÕp ®Õn c¸c céng ®ång n«ng th«n. h¹n h¸n. d−îc liÖu. ch−¬ng tr×nh cña nhμ n−íc v¹ch ra mμ kh«ng cã phÇn ®ãng gãp cña d©n. tÊt c¶ c¸c lo¹i l©m nghiÖp LNXH vμ LNTT ®Òu cã tÝnh chÊt x· héi. tr¸nh cho hä khái ph¶i ly h−¬ng ®Ó t×m viÖc lμm. Tuy nhiªn. h¹n. rõng cßn lμ nh©n tè c¬ b¶n vÒ m«i tr−êng vμ v¨n ho¸ cña hä. kÓ c¶ thøc ¨n bæ sung cho gia sóc.

§a d¹ng C¶ nhμ n−íc. Chñ yÕu lμ gç. b¶o vÖ m«i tr−êng khu vùc. céng ®ång. Céng ®ång. Vai trß cña c¸c bªn liªn quan Ng−êi sö dông rõng Chñ yÕu lμ ng−êi thμnh thÞ vμ ngμnh c«ng nghiÖp Ng−êi qu¶n lý rõng C¸c nhμ l©m nghiÖp Chøc n¨ng cña c¸c nhμ l©m nghiÖp §Æc ®iÓm kü thuËt X¸c ®Þnh vÊn ®Ò S¶n phÈm cuèi cïng Kü thuËt ¸p dông Ng−êi qu¶n lý cã nhiÒu quyÒn lùc Dùa vμo nhμ n−íc nh»m æn ®Þnh ®Çu ra c¸c s¶n phÈm ®· Ên ®Þnh vμ b¶o vÖ m«i tr−êng khu vùc.1. b¶o vÖ méi tr−êng ®Þa ph−¬ng vμ khu vùc. thùc hiÖn LNXH mμ l¹i thiÕu sù tham gia cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong nh÷ng quyÕt ®Þnh ®Çy ®ñ vÒ qu¶n lý tμi nguyªn rõng vμ c©y gç.t−îng ®−îc. 1994) §Æc tr−ng Môc tiªu LNTT §¸p øng môc tiªu kinh tÕ. §©y còng lμ mét c¸ch thøc lμm gi¶m nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc cña con ng−êi ®Õn tμi nguyªn rõng. b¶o vÖ m«I tr−êng. LËp kÕ ho¹ch tõ cÊp ®Þa ph−¬ng häc hái trong lËp kÕ ho¹ch KÕt hîp kiÓm so¸t cña ®Þa ph−¬ng vμ nhμ n−íc. mang tÝch chuyªn nghiÖp.l©m kÕt hîp . cho tiªu dïng vμ hμng ho¸. . ChÝnh thøc TiÕp cËn tõ trªn xuèng TiÕp cËn ®¬n ngμnh riªng lÎ. n«ng d©n vμ c¸c nhμ l©m nghiÖp Ng−êi t− vÊn hay ®ång qu¶n lý víi ng−êi ®Þa ph−¬ng Dùa vμo lμng b¶n nh»m duy tr× kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña ®Êt l©m nghiÖp vμ ®Êt n«ng nghiÖp TÊt c¶ c¸c s¶n phÈm gç vμ ngoμi gç. Trong LNXH. m«i tr−êng LNXH §¸p øng nhu cÇu cña ng−êi d©n vμ céng ®ång. B¶ng 2.Trång khai th¸c rõng thuÇn tuý . . C¶ chÝnh thøc vμ kh«ng chÝnh thøc TiÕp cËn tõ d−íi lªn TiÕp cËn ®a ngμnh Hç trî thóc ®Èy Lμ ng−êi cïng ra quyÕt ®Þnh. hoÆc t− nh©n Qu¶n lý phi tËp trung lÊy l©m nghiÖp hé gia ®×nh vμ céng ®ång lμ chñ ®¹o.§¬n ngμnh §Æc ®iÓm tæ chøc vμ qu¶n lý Së h÷u rõng Nhμ n−íc hoÆc c¸c xÝ nghiÖp C¬ chÕ qu¶n lý Qu¶n lý tËp trung lÊy L©m nghiÖp nhμ n−íc lμ chñ ®¹o Qu¸ tr×nh lËp kÕ ho¹ch Chøc n¨ng kiÓm so¸t Tho¶ thuËn gi÷a ng−êi qu¶n lý vμ ng−êi sö dông §Æc ®iÓm tiÕp cËn C¸ch tiÕp cËn Vai trß cña c¸n bé l©m nghiÖp Vai trß cña ng−êi d©n vμ céng ®ång KÕ ho¹ch chi tiÕt theo khu«n mÉu ¸p ®Æt. Ban l©m nghiÖp nhμ n−íc ®−îc hç trî bëi luËt lÖ. ChØ ®¹o h−íng dÉn Lμ ng−êi thùc hiÖn 26 . mét sè mÆt hμng l©m s¶n. 1: Nh÷ng ®Æc tr−ng cña chñ yÕu cña LNXH vμ LNTTë c¸c n−íc nhiÖt ®íi (Wiersum. sù chuyÓn quyÒn qu¶n lý rõng vμ c©y gç cho céng ®ång n«ng th«n ®Þa ph−¬ng lμ mét mét biÓu hiÖn cña ph©n quyÒn. sinh th¸i . Nh÷ng ®Æc tr−ng chñ yÕu kh¸c biÖt gi÷a LNXH vμ LNTT ë c¸c n−íc nhiÖt ®íi ®−îc Wiersum (1994) ®−a ra tËp trung ë c¸c khÝa c¹nh vai trß cña ng−êi qu¶n lý vμ nh÷ng ®Æc tr−ng kü thuËt vμ tæ chøc ®−îc tr×nh bμy trong b¶ng 2.N«ng . huy ®éng mäi nguån lùc cña x· héi tham gia vμo viÖc qu¶n lý sö dông tμi nguyªn rõng trªn c¬ së luËt ph¸p vμ chÝnh s¸ch ®ång thêi th«ng qua ®ã nh»m c¶i thiÖn c¸c nhu cÇu sèng cña ng−êi d©n ®Æc biÖt lμ ng−êi nghÌo ë n«ng th«n. sinh th¸I Gåm mét sè lín c¸c nhãm ng−êi n«ng th«n vμ thμnh thÞ.

thøc ¨n gia sóc. Nh÷ng s¸ng kiÕn LNXH vÒ nguyªn t¾c cho phÐp mang l¹i nhiÒu lîi Ých nh− t¨ng n¨ng suÊt n«ng nghiÖp. Nh−ng nÕu ng−êi ta c«ng nhËn r»ng rõng ®ãng gãp b»ng nhiÒu c¸ch cho ATLT th× nh÷ng b¸o c¸o liªn quan ®Õn vÊn ®Ò nÇy hiÕm khi s©u s¾c vμ ng−êi ta Ýt cè g¾ng thö ®¸nh gi¸ ®óng tÇm quan träng cña vÊn ®Ò.6. §Æc biÖt ®èi víi n«ng d©n nghÌo ph¶i chó ý ®Õn chÊt ®èt. c¸c nhμ l©m nghiÖp chØ lo ®Õn c¸c chøc n¨ng s¶n xuÊt vμ phßng hé cña rõng. rõng cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn ATLT b»ng nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. Vai trß cña LNXH trong ph¸t triÓn n«ng th«n Môc tiªu cña ph¸t triÓn n«ng nghiÖp lμ lu«n lu«n t¨ng tr−ëng s¶n phÈm n«ng nghiÖp. Vμ ®· quyÕt t©m lμm sao cho mét phÇn quan träng vÒ thu nhËp tõ rõng sÏ ®−îc ph©n phèi cho nh©n d©n t¹i chç. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. lóc nμo còng kÓ ®Õn nh÷ng n«ng d©n nghÌo. MÆt kh¸c ph¶i thõa nhËn nh÷ng s¸ng kiÕn vÒ LNXH tù nã ch−a hoμn toμn lo¹i trõ ¸p lùc thiÕu l−¬ng thùc do t¨ng d©n sè g©y nªn nh−ng qu¶n lý rõng tèt h¬n sÏ t¹o nh÷ng c¬ héi cho l©m nghiÖp gãp phÇn cã hiÖu qu¶ cho ATLT. ATLT h×nh nh− ra ngoμi l·nh vùc chuyªn m«n cña hä. gç. vËt liÖu x©y dùng. LNXH ph¶i ®ãng gãp vμo viÖc nÇy v× sö dông hîp lý. nh−ng ph¶i nh©n réng h¬n. Theo chiÕu h−íng ®ã. rõng b¶o vÖ mμ c¶ ®èi víi ®Êt ®ai hoang hãa ë th«n x· vμ c©y lÊy gç. cßn môc ®Ých chñ yÕu cña ph¸t triÓn n«ng th«n lμ lμm giμu thªm cña c¶i vËt cÊt vμ phóc lîi x· héi cho n«ng d©n n«ng th«n. chu ®¸o tμi nguyªn rõng sÏ mang l¹i nhiÒu lîi Ých cho nh©n d©n ®Þa ph−¬ng. ho¹t ®éng LNXH lu«n lu«n g¾n bã víi n«ng nghiÖp.. hoÆc n©ng cao c¶i thiÖn m«i tr−êng ®Ô cã thÓ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp liªn tôc víi n¨ng suÊt t¨ng thªm. S¶n phÈm tõ c©y vμ rõng cã thÓ ®ãng gãp trùc tiÕp b»ng 27 . c©y lÊy tr¸i theo môc ®Ých kh¸c nhau nh− tháa m·n c¸c yªu cÇu kinh tÕ c¬ b¶n cña n«ng d©n. Tr−íc ®©y. Theo tËp qu¸n truyÒn thèng. l©u dμi h¬n b»ng c¸ch t×m kiÕm c«ng ¨n viÖc lμm. Nh÷ng mèi liªn hÖ kinh tÕ x· héi gi÷a LNXH vμ ATLT lμ nh÷ng liªn hÖ kÕt hîp s¶n phÈm cung øng vμ dÞch vô do rõng t¹o ra cho nh÷ng ai phô thuéc vμo rõng. Tõ gãc ®é gia ®×nh. t¨ng thu nhËp. ®èi víi nhμ l©m nghiÖp. 1993). ®èi víi LNXH. Nh−ng trong nhiÒu vïng n«ng th«n. l−¬ng thùc thùc phÈm. nhiÖm vô cña LNXH kh«ng chØ më réng ®èi víi rõng quèc gia. Ngoμi ra cho tr¸i. LNXH ph¶i gãp phÇn b¶o ®¶m an toμn l−¬ng thùc (ATLT). SÏ sai lÇm khi kh¼ng ®Þnh r»ng LNXH cã thÓ thay thÕ mét c¸ch hoμn toμn n«ng nghiÖp víi t− c¸ch lμ hÖ thèng s¶n xuÊt l−¬ng thùc. ATLT nh− lμ mét ®iÓm trung t©m míi ®èi víi viÖc lËp kÕ ho¹ch vμ qu¶n lý rõng. rõng còng lμ nguån thu nhËp. thøc ¨n gia sóc. nh÷ng ho¹t ®éng l©m nghiÖp cã ¶nh h−ëng ®Òn ATLT cña d©n c−. lμm dÔ dμng h¬n sù tiÕp cËn l−¬ng thùc-thùc phÈm cña n«ng d©n kh«ng cã ®Êt vμ ng−êi nghÌo vμ nh÷ng kh¶ n¨ng thu nhËp vμ viÖc lμm (FAO. ®iÒu chñ yÕu lμ ph¶i khÈn tr−¬ng ph¸t triÓn n«ng th«n vμ Ýt nhÊt lμ ph¶i ®¶m b¶o cho n«ng d©n møc sèng tèi thiÓu. Ngμy nay hä ®· quan t©m ®Õn chøc n¨ng x· héi cña l©m nghiÖp vμ ®Æc biÖt vai trß cña rõng trong ph¸t triÓn n«ng th«n. ®©y lμ mét ®Æc tr−ng quan träng cña LNXH. Ýt ®Êt hoÆc kh«ng cã ®Êt. Trong sù nghiÖp phôc vô ph¸t triÓn n«ng th«n. Do ®ã trùc tiÕp còng nh− gi¸n tiÕp. ATLT tr−ãc hÕt lμ vÊn ®Ò x· héi. c¶i thiÖn viÖc cung cÊp l−¬ng thùc ®Òu ®Æn. Héi nghÞ thÕ giíi vÒ ph¸t triÓn n«ng th«n t¹i trô së cña FAO ë Rome n¨m 1979 ®· nhÊn m¹nh r»ng kh«ng thÓ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ quèc gia nÕu kh«ng ph¸t triÓn n«ng th«n. rõng vμ c©y gãp phÇn quan träng vμo s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.. hoÆc dÞch vô vμ ph¸t triÓn kinh tÕ c¸c vïng n«ng th«n.

®ã lμ mét nguån thu nhËp b»ng tiÒn duy nhÊt. Ngay c¶ khi l−îng tiªu dïng kh«ng nhiÒu. Hμng triÖu n«ng d©n n«ng th«n phô thuéc mËt thiÕt vμo tiÒn b¹c do thu h¸i chÕ biÕn vμ b¸n s¶n phÈm tõ rõng ®Ó tù cÊp b»ng c¸ch trao ®æi l−¬ng thùc. §èi víi nhiÒu gia ®×nh rõng nh− lμ nguån thu nhËp vμ viÖc lμm cßn quan träng h¬n nhiÒu. Trong tr−êng hîp ng−êi nghÌo. - 28 . thêi kú kh« h¹n hoÆc thiªn tai kh¸c lμm cho s¶n phÈm trång trät bÞ tæn thÊt. th−êng xuyªn vμ ®Òu ®Æn h¬n. §a d¹ng hãa s¶n phÈm tõ rõng-thùc phÈm vμ nh÷ng l©m s¶n kh¸c-vμ t¨ng thªm t×nh tr¹ng s½n sμng l©m s¶n cho nh©n d©n ®Þa ph−¬ng b»ng nh÷ng tiÕp cËn qu¶n lý míi vμ nh÷ng thu xÕp vÒ kh¶ n¨ng tiÕp cËn T¹o ra thÞ tr−êng tiªu thô v÷ng ch¾c nh»m gióp cho nh÷ng ng−êi n«ng d©n b¸n ®−îc s¶n phÈm cña hä víi gi¸ ph¶i ch¨ng vμ ®Ó hä ®−îc sinh kÕ ch¾c ch¾n h¬n. c¶ phô n÷ n÷a. LNXH cã thÓ can thiÖp víi nhiÒu biÖn ph¸p: §Þnh h−íng c¸c môc tiªu qu¶n lý rõng tïy theo nhu cÇu ATLT cña nh©n d©n. thùc phÈm vμ c¸c nhu yÕu kh¸c. §Ó c¶i thiÖn ATLT cho c¸c gia ®×nh. nhÊt lμ vμo nh÷ng thêi gian nhÊt ®Þnh trong n¨m.biÖn ph¸p ®¸ng kÓ vμo dinh d−ìng gia ®×nh nhê ®em l¹i nh÷ng thøc ¨n bæ sung ngon lμnh vμ dinh d−ìng tèt. vai trß dinh d−ìng cña chóng còng rÊt träng yÕu.

1990.1999. 2. LNXH trong ch−¬ng tr×nh hîp t¸c ViÖt Nam-PhÇn Lan t¹i Chî §ån B¾c K¹n 3.. FAO. J. tËp 1.1994 KiÕn thøc LNXH. Lý thuyÕt Quèc tÕ. Wiersum K. Community forestry field manual 2. 1994. Van Gelder B. O’Keefe. C¸c kh¸i niÖm vÒ LNXH 2. Tæng quan LNXH ë ViÖt Nam. The new Forester. 3. monitoring and evaluation in community forestry. FAO. Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vμ thùc tiÔn. 1994. T. 1990. Proceedings of the seminar on the development of social forestry and sustainable management held in Yogyakarta. The Community's Toolbox: The Idea.F. Warfvinge. LNXH trong ch−¬ng tr×nh S«ng Hång 29 . Simon Hasunu. August 29th-September 2. 7. Phïng Ngäc Lan. To Hong Hai 1998. Intermediate Technology Publication 8. Simon Hasunu. Social Forestry in Indonesia. Stockholm ngμy 5 th¸ng 6 n¨m1998 9. Social Forestry in South and South-east Asia: History and New Perspectives. Pengelolaan Hutan Bersama Ryakyat (Cooperative Forest Management) nhμ xuÊt b¶n ? 6. and P. H.1994. T¹p chÝ L©m nghiÖp ViÖt Nam 4. NguyÔn LuyÖn. Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp 5. Phïng Ngäc Lan. Proceedings of the seminar on the development of social forestry and sustainable management held in Yogyakarta. The Technical and Social Needs of Social Forestry. Wiersum K. methods and tools for assessment. ChuyÓn sang nÒn l©m nghiÖp nh©n d©n ë ViÖt Nam. Social Foresty:Changing Perspectives in Forestry Science or practice? Tμi liÖu gi¶ng d¹y 1. 1995. chÝnh s¸ch Quèc gia vμ thùc tÕ ®Þa ph−¬ng. 10. B¸o c¸o t¹i héi th¶o Quèc tÕ. Wood energy development program in Asia. Rigby. 1994.. August 29th-September 2.Tμi liÖu tham kh¶o: 1. Nguyen Cat Giao.F.1999.

Gi¶i thÝch ®−îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH lμm c¬ së cho viÖc ph©n tÝch vμ vËn dông tæng hîp c¸c chÝnh s¸ch. sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • • • Tr×nh bμy mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH.Ch−¬ng 2 HÖ thèng ChÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong ch−¬ng nμy. Néi dung: Bμi 3: Bμi 4: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH T×nh h×nh thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH 30 . M« t¶ ®−îc t×nh h×nh thùc thi c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam.

vÊn ®¸p. vÊn ®¸p. chÝnh s¸ch ®Çu t− vèn. Giíi thiªu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn Tr×nh bμy cã quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH minh häa. bμi tËp vÒ nhμ Tμi liÖu/ VËt liÖu Tμi liÖu ph¸t tay Thêi gian 2tiÕt 2. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam Ph−¬ng ph¸p Tr×nh bμy cã minh häa. bμi tËp vÒ nhμ Tμi liÖu ph¸t tay 3tiÕt 31 . th¶o luËn nhãm. th¶o luËn nhãm. chÝnh s¸ch ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói. sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng tr×nh bμy ®−îc mét c¸ch cã hÖ thèng c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH nh−: • • §Þnh h−íng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp cña §¶ng vμ nhμ n−íc C¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn tμi nguyªn thiªn nhiªn. KÕ ho¹ch bμi gi¶ng Néi dung 1.Bμi 3: Giíi thiÖu hÖ thèng chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu §Õn cuèi bμi häc.

æn ®Þnh m«i tr−êng. rõng ®Ó b¶o vÖ ®Êt. trong ®ã cã mét sè ®iÓm liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH nh− sau: 32 . Giíi thiÖu chung vÒ chÝnh s¸ch l©m nghiÖp Trong h¬n hai thËp kû qua ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· −u tiªn ph¸t triÓn chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia nh»m môc ®Ých g×n gi÷ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng g¾n víi ph¸t triÓn kinh tÔ x· héi miÒn nói. Bé L©m nghiÖp ®· ban hμnh c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp thêi kú 1996 2000. Bé NN & PTNT ®· ®Ò ra c¸c gi¶i ph¸p vÒ c¬ chÕ chÝnh s¸ch. Tõ ®ã ®· cã kh¸ nhiÒu nghiªn cøu ®Ó ®Ò xuÊt chÝnh s¸ch vμ c¸c môc tiªu cña ngμnh l©m nghiÖp ViÖt Nam. Môc tiªu chÝnh cña c¸c chÝnh s¸ch nμy lμ: • Sö dông hîp lý c¸c lo¹i rõng phßng hé. Trong n¨m 1990. vμ Ph¸t triÓn c¸c c¬ quan vμ chÝnh s¸ch ë cÊp quèc gia. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam 1. b¶o vÖ m«i tr−êng vμ s¶n xuÊt ®Ó ®¸p øng nhu cÇu th«ng qua ch−¬ng tr×nh sö dông vμ ph¸t triÓn. vμ Bé L©m nghiÖp tr−íc ®©y ®· ®Þnh d¹ng mét "ChiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp" ®Õn n¨m 2005.b¶o tån tμi nguyªn thiªn nhiªn. Tèi −u hãa viÖc ®ãng gãp cña s¶n phÈm rõng cho nÒn kinh tÕ th«ng qua ph¸t triÓn mét c¸ch thÝch hîp c¸c ch−¬ng tr×nh c«ng nghiÖp vμ trång l¹i rõng bao gåm c¶ cñi. mét nghiªn cøu "§Þnh h−íng ph¸t triÓn ngμnh l©m nghiÖp" ®· ®Ò xuÊt mét hÖ thèng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp. n−íc phôc vô cho c¸c ho¹t ®éng n«ng th«n. HiÖn nay Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn N«ng th«n ®ang tiÕp tôc ph¸t triÓn hÖ thèng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ë ViÖt Nam. • • • • • • • HÖ thèng chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®· ®−îc ®Ò xuÊt vμo n¨m 1989 víi sù hîp t¸c cña UNDP/FAO trong mét phÇn cña KÕ ho¹ch hμnh ®éng l©m nghiÖp nhiÖt ®íi.1. N©ng cao ph¸t triÓn kinh tÕ vïng nói vμ t¸i ®Þnh c− c¸c d©n téc thiÓu sè trªn c¬ së giao ®Êt còng nh− ph©n bæ l¹i d©n sè lao ®éng trong c¸c vïng kh¸c nhau. vμ ch−¬ng tr×nh nμy b¶o ®¶m thùc hiÖn ®Çy ®ñ hai chøc n¨ng phßng hé vμ s¶n xuÊt cña rõng.1. ®Æc dông . Phèi hîp gi÷a l©m nghiÖp vμ n«ng nghiÖp ®Ó cung cÊp gç cho ngμnh c«ng nghiÖp. Trong chiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp giai ®o¹n 2001-2010. Nh÷ng môc tiªu nμy lμ më réng mét phÇn dù ¸n UNDP/FAO (1993) víi chiÕn l−îc l©u dμi nh»m vμo c¸c môc ®Ých: N©ng cao hiÖu qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý rõng ®ång thêi b¶o ®¶m më réng viÖc chia sÎ lîi Ých vμ sù tham gia cña tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn d©n c−. n¨ng l−îng vμ sö dông gia ®×nh ®ång thêi t¹o ra sù c©n b»ng gi÷a sinh th¸i vμ kinh tÕ. N¨m 1985.

x· héi vμ b¶o vÖ m«i tr−êng. §Þnh h−íng cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp §Þnh h−íng cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp lμ cung cÊp c¸c h−íng dÉn cho ngμnh l©m nghiÖp trong mét thêi gian dμi vÒ qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng quèc gia vμ c¸c h−íng dÉn luËt ph¸p vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ. c¸c thμnh phÇn kinh tÕ kh¸c vμ c¸c hé gia ®×nh. §Þnh h−íng vÒ chÝnh s¸ch ph¸t triÓn “l©m nghiÖp nh©n d©n”. • • • 1. sö dông vμ kinh doanh c¸c lo¹i h×nh rõng nμy. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp céng ®ång ®−îc ban hμnh n¨m 2003. trong ®ã cã kÕt qu¶ mong ®îi thø hai liªn quan ®Õn ph¸t triÓn c¬ chÕ chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn l©m nghiÖp lμ “Cã khu«n khæ chÝnh s¸ch. “l©m nghiÖp céng ®ång” ®· ®−îc ®Ò cËp. Trong sè 19 triÖu ha rõng. s¶n phÈm chÕ biÕn gi¸ trÞ thÊp ch−a chiÕm lÜnh ®−îc thÞ tr−êng xuÊt khÈu. Më réng vμ cñng cè quyÒn cña ng−êi ®−îc giao ®Êt. thóc ®Èy ph¸t triÓn n«ng l©m kÕt hîp. Mét sè chØ thÞ quan träng trong ph¸t triÓn chÝnh s¸ch ®· ®−îc cam kÕt nh− lμ: • • • Kh¸i niÖm “l©m nghiÖp nh©n d©n” ®−îc lμm râ vμ ®−a vμo tÊt c¶ c¸c v¨n b¶n chÝnh s¸ch liªn quan. §Õn n¨m 2004 c¸c chÝnh s¸ch h−ìng lîi ®−îc c¶i c¸ch. “l©m nghiÖp x· héi”. gãp phÇn xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo. ®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt l©u dμi. Tõng b−íc tiÕn hμnh giao ®Êt vμ ph¸t triÓn rõng céng ®ång trªn c¬ së nghiªn cøu c¬ chÕ vμ ban hμnh c¸c quy ®Þnh cô thÓ trong viÖc b¶o vÖ. Ch−¬ng tr×nh hç trî ngμnh l©m nghiÖp n¨m 2001 (FSSP) ®· x©y dùng mét khung logic ®Ó hç trî ph¸t triÓn l©m nghiÖp trong nh÷ng n¨m ®Õn.®· gãp phÇn cho viÖc suy gi¶m diÖn tÝch rõng víi tèc ®é b×nh qu©n kho¶ng 200. ®Êt ®ai bÞ xãi mßn vμ kh«ng s¶n xuÊt ®−îc. cã 9 kÕt qu¶ chÝnh ®· ®−îc dù kiÕn. C«ng ty l©m nghiÖp.000 ha trong mét n¨m vμ ph¸ ho¹i c¸c khu rõng trång do nhμ n−íc ®Çu t−. viÖc b¶o vÖ c¸c diÖn tÝch rõng hiÖn cã th«ng qua trång rõng. ph¸t triÓn. S¶n xuÊt giÊy ë mét vμi n¬i ®· ®−îc ph¸t triÓn h¬n nh−ng vÉn cßn nh÷ng trë ng¹i vÒ cung cÊp nguyªn liÖu. Tõ nh÷ng lý do trªn. Khai th¸c gç bÊt hîp ph¸p.2. ®ang bÞ bá hãa. c¸c l©m tr−êng quèc doanh. ViÖc ph¸t triÓn c¸c chÝnh s¸ch nμy ®ßi hái cã nh÷ng nghiªn cøu thùc tiÔn ®Çy ®ñ. MÆc kh¸c c«ng nghiÖp chÕ biÕn gç ch−a ®−îc ph¸t triÓn m¹nh. §ång thêi sù gia t¨ng d©n sè ®· g©y nªn ¸p lùc lín ®Õn tμi nguyªn rõng. th× cã h¬n 13 triÖu ha ®· bÞ bÞ tμn ph¸. c«ng nghÖ chÕ biÕn. s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp vμ c¸c ch−¬ng tr×nh trång c¸c c©y kh¸c lμ nhiÖm vô chÝnh cña quèc gia ®Ó tiÕp tôc ph¸t triÓn kinh tÕ vμ b¶o vÖ m«i tr−êng.• X¸c ®Þnh râ quyÒn sö dông ®Êt ®ai vμ tμi nguyªn rõng cho c¸c Tæng c«ng ty. khai th¸c gç cñi... canh t¸c n−¬ng rÉy. thuª ®Êt còng nh− lμm râ vμ ®¬n gi¶n ho¸ thñ tôc ®Ó cã thÓ thùc hiÖn c¸c quyÒn cña ng−êi sö dông. Trong nh÷ng thËp kû qua ë ViÖt Nam.. ®a sè c¸c khu rõng giμu vμ ®Êt rõng bÞ suy gi¶m nghiªm träng. Trong phÇn ®Êt l©m nghiÖp giao cho tõng gia ®×nh. ph¶n ¶nh ®−îc c¸c khÝa c¹nh ®a d¹ng trong qu¶n lý 33 . ph¸p luËt vμ thÓ chÕ ®Ó lμm hμi hoμ c¸c chÝnh s¸ch cña quèc gia-tØnh vÒ ®Êt rõng vμ sö dông tμi nguyªn”.

Víi mçi vïng kinh tÕ cÇn t¹o ra c¬ héi ®Ó cã ®−îc sù tham gia mét c¸ch ®Çy ®ñ trong ph©n chia lîi Ých cña c¸c s¶n phÈm vμ m«i tr−êng tõ tμi s¶n rõng quèc gia. c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi. Mçi mét môc tiªu cô thÓ cã tÇm quan trong nh− nhau nÕu ngμnh l©m nghiÖp lμm cho nã gãp phÇn mét c¸ch ®Çy ®ñ trong viÖc gi¶i quyÕt c¸c nhu cÇu quèc gia vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. vμ ®¸p øng ®−îc nhu cÇu lËp kÕ ho¹ch vμ qu¶n lý cho tõng ®Þa ph−¬ng. 34 . chÕ biÕn. vËn xuÊt. s¶n xuÊt vμ sö dông hîp lý c¸c s¶n phÈm rõng vμ c¸c lîi Ých vÒ m«i tr−êng.3. 5-10% ë c¸c vïng ®ång b»ng.4. tu©n theo c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp vμ LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng Môc tiªu nμy sÏ ®−îc thùc hiÖn bëi mét nghiªn cøu sö dông ®Êt ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng vïng thÝch hîp cho l©m nghiÖp vμ n«ng l©m kÕt hîp. 20-30% ë vïng miÒn trung. §é che phñ cña rõng cÇn ®−îc n©ng lªn 10% ë vïng ven biÓn. Môc ®Ých cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia nh»m môc ®Ých: • B¶o vÖ vμ qu¶n lý nguån tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng hiÖn t¹i vμ t−¬ng lai mét c¸ch bÒn v÷ng trªn c¬ së ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña quèc gia vÒ s¶n phÈm vμ b¶o vÖ m«i tr−êng. chiÕn l−îc vμ kÕ ho¹ch hμnh ®éng. N©ng cao s¶n l−îng vμ c¶i tiÕn khai th¸c. hîp t¸c x·. cÇn thiÕt ph¶i x¸c ®Þnh c¸c môc tiªu cô thÓ. Gãp phÇn c¶i tiÕn ®iÒu kiÖn sèng vμ thu nhËp cña ng−êi d©n n«ng th«n vμ ®Æc biÖt lμ ng−êi d©n vμ c¸c céng ®ång d©n téc miÒn nói. n©ng cao lîi Ých kinh tÕ. hÖ thèng thÞ tr−êng c¸c s¶n phÈm tõ rõng ®Ó gi¶m l·ng phÝ. luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. ven s«ng.tμi nguyªn rõng. vËn chuyÓn. c«ng ty t− nh©n. 1993): Môc tiªu 1: X©y dùng l©m phËn quèc gia gåm cã rõng vμ ®Êt rõng. c¸c gi¸ trÞ phßng hé m«i tr−êng vμ hoμn c¶nh cña tõng ®Þa ph−¬ng. 1. C¸c môc tiªu vμ chiÕn l−îc cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia §Ó thùc hiÖn ®−îc môc ®Ých cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp. Môc tiªu 2: X©y dùng kÕ ho¹ch b¶o vÖ vμ qu¶n lý rõng cho c¸c nguån tμi nguyªn rõng quèc gia. §ång thêi víi nã lμ viÖc tiÕp tôc söa ®æi hoÆc bæ sung luËt ®Êt ®ai. 40-50% ë c¸c vïng nói thÊp vμ h¬n 70% ë c¸c cao nguyªn. 1. ®é dèc. vμ c¸ nh©n) trong b¶o vÖ. x· héi vμ xuÊt khÈu. (FAO. hé gia ®×nh. • • • Môc ®Ých cuèi cïng lμ c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®−îc chÊp nhËn bëi ng−êi d©n vμ c¸c c¬ quan nhμ n−íc sÏ chia sÎ quyÒn vμ tr¸ch nhiÖm ®èi víi c¸c khu rõng s¶n xuÊt vμ phßng hé. trªn c¬ së ®Êt ®ai. §Êt l©m nghiÖp ®−îc x¸c ®Þnh thuéc quyÒn së h÷u nhμ n−íc vμ ®−îc ph©n lo¹i cho theo c¸c môc ®Ých l©m nghiÖp. N©ng cao sù tham gia cña ng−êi d©n vμ cã sù cam kÕt cña tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn kinh tÕ (nhμ n−íc. nu«i d−ìng vμ qu¶n lý chóng phï hîp víi môc ®Ých x· héi vμ m«i tr−êng cña quèc gia.

c¸c chÝnh s¸ch vμ luËt l©m nghiÖp míi ph¶i ®−îc xuÊt b¶n vμ phæ biÕn trªn toμn quèc. Trang bÞ ph−¬ng tiÖn chÕ biÕn míi ®Ó s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm tõ gç cã gi¸ trÞ cao. ¦u tiªn cho c¸c s¶n xuÊt s¶n phÈm ngoμi gç ®Ó t¨ng thu nhËp cho hé gia ®×nh.. luËt vμ c¸c quy chÕ cña tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn x· héi trong c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tμi nguyªn rõng §Ó thùc hiÖn môc tiªu nμy. ®Æc biÖt lμ s¶n xuÊt giÊy t¹i ®Þa ph−¬ng ®Ó khuyÕn khÝch trang tr¹i c¸ nh©n. Ph¸t triÓn c¸c c¬ së c«ng nghiÖp chÕ biÕn quy m« nhá. c©y gç vμ cã thu nhËp. Môc tiªu 3: Cã sù cam kÕt tu©n theo c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp. Môc tiªu tæng qu¸t cña qu¶n lý rõng s¶n xuÊt lμ æn ®Þnh l©u dμi c¸c s¶n phÈm ®a d¹ng cña rõng. 35 . C¸c nghiªn cøu hç trî cho n©ng cao n¨ng suÊt vμ s¶n l−îng sÏ ®−îc thùc hiÖn. gièng vμ ch¨m sãc. hé gia ®×nh. khai th¸c vμ thÞ tr−êng cho c¸c thμnh phÇn ngoμi quèc doanh. ThiÕt lËp c¸c ch−¬ng tr×nh chÕ biÕn.§μo t¹o vÒ qu¶n lý vμ c¸c nghiªn cøu ®Ó hç trî c¸c ho¹t ®éng nμy lμ cÇn thiÕt. cho hé gia ®×nh trong lμm v−ên vμ n«ng l©m kÕt hîp. s¶n phÈm rõng. KÕ ho¹ch khai th¸c gç vμ qu¶n lý rõng sÏ ®−îc lËp cho tÊt c¶ diÖn tÝch rõng theo tõng chñ thÓ qu¶n lý nh−: l©m tr−êng. X¸c ®Þnh mét c¸ch râ rμng c¸c khu rõng ®−îc qu¶n lý tËp trung hoÆc ®Þa ph−¬ng ®¶m nhiÖm... Môc tiªu 4: C¶i tiÕn viÖc khai th¸c s¶n. c¸c thμnh phÇn kinh tÕ ngoμi quèc doanh tham gia vμo trång rõng nguyªn liÖu cñi. b¶o vÖ nghiªm ngÆt trong c¸c vïng lâi. cña c«ng nghiÖp vμ thÞ tr−êng. chÕ biÕn vμ thÞ tr−êng c¸c s¶n phÈm tõ rõng ®Ó gi¶m sù l·ng phÝ vμ n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông trong n−íc. céng ®ång. nhËp vμ xuÊt khÈu. c¸c diÖn tÝch rõng phßng hé sÏ ®−îc qu¶n lý ®Ó tèi −u hãa chøc n¨ng phßng hé trong khi ®ã cho phÐp ë nh÷ng n¬i thÝch hîp sö dông lμm n«ng l©m kÕt hîp vμ s¶n xuÊt gç cñi. CÇn ®−îc chó träng ®Õn viÖc ph©n bæ mét c¸ch hîp lý vμ bÒn v÷ng ®Êt rõng s¶n xuÊt ®Õn hîp t¸c x·. Khai th¸c gç trong c¸c khu rõng tù nhiªn nghÌo kiÖt sÏ bÞ ng¨n cÊm ®Ó phôc håi rõng nhê t¸i sinh tù nhiªn C¸c khu rõng ®Æc dông ®−îc x©y dùng vμ qu¶n lý. C¸c khu rõng s¶n xuÊt sÏ ®−îc qu¶n lý ®Ó s¶n xuÊt gç cã gi¸ trÞ cao trong khi vÉn cung cÊp tèi ®a c¸c gi¸ trÞ vÒ phßng hé vμ m«i tr−êng. tiÕp thÞ cho c¸c s¶n phÈm ngoμi gç. C¸c s¶n phÈm tõ rõng s¶n xuÊt sÏ ®¸p øng nhu cÇu cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. céng ®ång.§Ó ®¹t ®−îc môc tiªu nμy. bao gåm ®éng vËt hoang d·. C¶i tiÕn kü thuËt khai th¸c gç vμ x©y dùng ®−êng x¸ lμ cÇn thiÕt ®Ó gi¶m thiÓu sù l·ng phÝ vμ tæn h¹i ®Õn m«i tr−êng. c«ng ty t− nh©n. C¸c ch−¬ng tr×nh trång rõng sÏ ®−îc thùc thi bao gåm viÖc lùa chän lËp ®Þa.. CÇn t¨ng c−êng c«ng t¸c ®μo t¹o vμ t− vÊn vÒ qu¶n lý. giÊy.. GiÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt cÇn ®−îc lμm râ rμng vμ ®¬n gi¶n. C¶i c¸ch c¸c l©m tr−êng theo h−íng lμ ®ãng vai trß hç trî kü thuËt cho c¸c ng−êi trång rõng. trang tr¹i t− nh©n... vËn chuyÓn. c¸ nh©n.. hîp t¸c x· trång c©y. vμ c¸c s¶n phÈm ngoμi gç. loμi c©y. trong ®ã −u tiªn cho c¸c diÖn tÝch ®ang canh t¸c n−¬ng rÉy.. n«ng hé. c¸c s¶n phÈm ngoμi gç ®Ó ®¸p øng nhu cÇu vÒ thùc phÈm.

C¶i c¸ch l©m tr−êng quèc doanh theo h−íng qu¶n lý rõng. CÇn cã sù chia sÎ chi phÝ cho l©m nghiÖp tõ c¸c ngμnh liªn quan. Sö dông c¸c luËt tôc. lËp kÕ ho¹ch qu¶n lý rõng tù nhiªn vμ rõng trång. m«i tr−êng. Cã nh÷ng hç trî vÒ ®Çu t− cho v−ên hé. n¨ng l−îng thñy s¶n. KhuyÕn khÝch ®Çu t− n−íc ngoμi cho trång rõng c«ng nghiÖp. c¸c ®Þa ph−¬ng ®ang h−ëng c¸c lîi Ých tõ phôc håi rõng nh− du lÞch. b¶o vÖ vμ phôc håi rõng trong c¸c vïng ®Çu nguån. phôc håi rõng vμ chÕ biÕn l©m s¶n. CÇn co mét hÖ thèng tÝn dông ®Ó cung cÊp vèn vay cho c¸c c«ng ty. trång rõng. khuyÕn l©m vμ th«ng tin. thÞ tr−êng vμ khuyÕn l©m §Èy m¹nh ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu l©m sinh. • • • Môc tiªu 7: ¦u tiªn cao vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng trong qu¶n lý tÊt c¶ c¸c lo¹i rõng vμ ®Êt rõng C¸c ho¹t ®éng sau lμ cÇn thiÕt: • • Ph¸t triÓn mét kÕ ho¹ch quèc gia ®Ó x¸c ®Þnh. nghiªn cøu.Môc tiªu 5: X©y dùng c¸c c¬ chÕ hμnh chÝnh.. hç trî kü thuËt cho c¸c thμnh phÇntham gia qu¶n lý tμi nguyªn rõng. chÕ biÕn. tæ chøc ®Ó thùc hiÖn b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn ngμnh l©m nghiÖp bÒn v÷ng §Ó thùc hiÖn môc tiªu nμy cÇn tiÕn hμnh: • • • §μo t¹o c¸n bé nh»m n©ng cao n¨ng lùc kü thuËt trong qu¶n lý rõng. n«ng l©m kÕt hîp. C¸c nguån tõ thuÕ thu tõ rõng. b¶o vÖ m«i tr−êng. nguån n−íc. s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp. rõng ven biÓn ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn c¸c nguån tμi nguyªn vïng ®Êt −ít c¸c gi¸ 36 . • • Môc tiªu 6: Thùc hiÖn vμ duy tr× mét møc tμi chÝnh vμ ®Çu t− thÝch ®¸ng cho ngμnh l©m nghiÖp tõ nguån nhμ n−íc vμ t− nh©n ®Ó hoμn thμnh môc ®Ých vμ c¸c môc tiªu cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp quèc gia C¸c ho¹t ®éng chÝnh sau ®©y cÇn thùc hiÖn: • • • T¹o mét nguån tμi chÝnh thÝch ®¸ng lμ cÇn thiÕt ®Ó cã thÓ nu«i d−ìng rõng s¶n xuÊt còng nh− b¶o vÖ m«i tr−êng. quy −íc truyÒn thèng ®Ó x©y dùng luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng §μo t¹o l©m nghiÖp nªn t¨ng c−êng vμo lÜnh vùc l©m nghiÖp céng ®ång. c¸ nh©n hoÆc hîp t¸c x·. n«ng d©n ®Ó x©y dùng n«ng tr¹i. thñy lîi. lËp kÕ ho¹ch vÒ kinh tÕ. Thùc hiÖn c¸c ch−¬ng tr×nh ®Ó thèng nhÊt qu¶n lý hÖ sinh th¸i rõng ngËp n−íc. xuÊt khÈu gç cÇn ®−îc t¸i ®Çu t− cho phôc håi vμ trång rõng. s¶n xuÊt s¶n phÈm ngoμi gç ®Ó c¶i tiÕn qu¶n lý sö dông rõng vμ ®Êt b¹c mμu. ho¹t ®éng n«ng l©m kÕt hîp bëi hé gia ®×nh.

Rõng phßng hé vμ ®Æc dông cÇn ®−îc qu¶n lý nh− lμ mét con ®−êng ®Ó cung cÊp s¶n phÈm ®Õn ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong khu«n khæ quy chÕ vμ luËt b¶o vÖ rõng. Môc tiªu 8: Hîp t¸c gi÷a c¸c ngμnh ®Ó c¶i tiÕn ®iÒu kiÖn sèng cña ng−êi d©n sèng trong vμ gÇn rõng nhμ n−íc. x· héi. Giíi thiÖu hÖ thèng luËt ph¸p vμ chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH 2. cung cÊp th«ng tin thÞ tr−êng vÒ s¶n phÈm tõ rõng vμ c©y gç. Ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng còng cÇn ®−îc khuyÕn khÝch tham gia qu¶n lý c¸c lo¹i rõng nÇy. • • • TÊt c¶ ho¹t ®éng khai th¸c gç cÇn ®−îc tæ chøc l¹i ®Ó gi¶m thiÓu t¸c h¹i ®Õn ®Êt. c¬ quan nhμ n−íc. Nhμ n−íc cã chÝnh s¸ch b¶o ®¶m cho ng−êi lμm n«ng nghiÖp. C¶i tiÕn giao th«ng. ®éng vËt rõng vμ c¸c nguån sinh häc kh¸c ®Ô b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. l©m nghiÖp cã ®Êt s¶n xuÊt (®iÒu 2). hé gia ®×nh vμ c¸c nh©n sö dông æn ®Þnh l©u dμi (®iÒu 1).1. cã nguy c¬ tuyÖt chñng ph¶i ®−îc b¶o vÖ vμ nghiªn cøu. C¸c luËt vμ chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn qu¶n lý vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng 2.1. LuËt §Êt ®ai LuËt ®Êt ®ai ®−îc Quèc héi th«ng qua n¨m 1988. ë c¸c n¬i ®ang duy tr× canh t¸c n−¬ng rÉy. n−íc. §éng thùc vËt quý hiÕm. ®¬n vÞ vò trang nh©n d©n. • 37 . Nhμ n−íc giao ®Êt cho c¸c tæ chøc kinh tÕ. KhuyÕn n«ng l©m cÇn hç trî cho ng−êi d©n t¨ng c−êng n¨ng lùc qu¶n lý rõng. söa ®æi vμ bæ sung vμo c¸c n¨m 1993 vμ 1998. cÇn cã nh÷ng hç trî kü thuËt ®Ó canh t¸c æn ®Þnh nh− v−ên hé. nu«i trång thñy s¶n. • • • • 2. b¶o vÖ vμ qu¶n lý ®Êt. hç trî vÒ kü thuËt n«ng l©m kÕt hîp.1. Thóc ®Èy sù tham gia cña ng−êi d©n trong lËp kÕ ho¹ch qu¶n lýrõng. mét sè ho¹t ®éng cÇn ®−îc tiÕn hμnh: • Thùc hiÖn qu¶n lý c¸c diÖn tÝch rõng cung cÊp s¶n phÈm gç vμ ngoμi gç ®Ó cung nguyªn liÖu cho hé gia ®×nh. ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng miÒn nói Víi môc tiªu nμy. TiÕn hμnh n«ng l©m kÕt hîp ë vïng nói cÇn ®−îc thiÕt lËp víi sù ®a d¹ng vÒ nhãm loμi c©y trång. Hç trî kü thuËt vμ nghiªn cøu trong qu¶n lý c¸c hÖ sinh th¸i rõng. tæ chøc chÝnh trÞ. LËp c¸c khu s¨n b¾n vμ cã c¸c quy chÕ ®iÒu khiÓn c¸c ho¹t ®éng s¨n b¾n. th«ng tin liªn l¹c trong c¸c vïng n«ng th«n miÒn nói.trÞ cña rõng ngËp n−íc. duy tr× vμ t¨ng c−êng c¸c chøc n¨ng phßng hé trong c¸c khu vùc nμy. Néi dung c¬ b¶n liªn quan ®Õn luËt ®Êt ®ai trong tiÕn tr×nh thùc hiÖn LNXH nh− sau: • §Êt ®ai thuéc së h÷u toμn d©n do Nhμ n−íc thèng nhÊt qu¶n lý.

• Ng−êi sö dông ®Êt cã tr¸ch nhiÖm b¶o vÖ. kÕt qu¶ ®Çu t− trªn ®Êt ®−îc giao. 2. nu«i trång thñy s¶n lμ 20 n¨m. cho thuª. §−îc chuyÓn quyÒn sö dông ®Êt theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt (thõa kÕ. Tu©n theo nh÷ng quy ®Þnh vÒ b¶o vÖ m«i tr−êng. §−îc Nhμ n−íc b¶o vÖ khi bÞ ng−êi kh¸c x©m ph¹m ®Õn quyÒn sö dông ®Êt hîp ph¸p cña m×nh. c¶i t¹o. §−îc Nhμ n−íc h−íng dÉn vμ gióp ®ì trong viÖc c¶i t¹o vμ båi bæ ®Êt. c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh l©u dμi (®iÒu 20). b¶o vÖ ®Ó phôc håi tù nhiªn. C¨n cø vμo môc ®Ých sö dông chñ yÕu. Ng−êi sö dông ®Êt cã nh÷ng quyÒn sau ®©y(®iÒu 73): • • • • • • §−îc cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt. nu«i d−ìng lμm giμu rõng. Thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p ®Ó b¶o vÖ vμ lμm t¨ng kh¶ n¨ng sinh lîi cña ®Êt. ®Êt ®−îc ph©n thμnh c¸c lo¹i sau ®©y(®iÒu 11): • • • • • • §Êt n«ng nghiÖp §Êt l©m nghiÖp §Êt khu d©n c− n«ng th«n §Êt ®« thÞ §Êt chuyªn dïng §Êt ch−a sö dông Nhμ n−íc giao ®Êt cho tæ chøc. §Êt cã rõng bao gåm ®Êt cã rõng tù nhiªn. chuyÔn nh−îng. kh«ng lμm tæn h¹i ®Õn lîi Ých chÝnh ®¸ng cña ng−êi sö dông ®Êt xung quanh. hé gia ®×nh. ®Ó trång c©y l©u n¨m lμ 50 n¨m. ®Êt ®ang cã rõng trång ®Ó sö dông vμo môc ®Ých l©m nghiÖp khoanh nu«i.1. H−ëng thμnh qu¶ lao ®éng. nghiªn cøu. §Êt l©m nghiÖp bao gåm ®Êt cã rõng vμ ®Êt ch−a cã rõng ®−îc quy ho¹ch vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. Giao l¹i ®Êt khi Nhμ n−íc cã quyÕt ®Þnh thu håi. Ng−êi sö dông ®Êt cã nh÷ng nghÜa vô sau ®©y (®iÒu 79): • • • • Sö dông ®Êt ®óng môc ®Ých ®óng ranh giíi vμ c¸c yªu cÇu kh¸c ®· ®−îc quy ®Þnh khi giao ®Êt.. ®−îc båi th−êng thiÖt h¹i vÒ ®Êt ®ai khi bÞ thu håi.2. Thêi h¹n giao ®Êt sö dông æn ®Þnh l©u dμi ®Ó trång c©y hμng n¨m. thÝ nghiÖm vÒ l©m nghiÖp (®iÒu 43). cã hiÖu qu¶. chuyÓn ®æi) H−ëng c¸c lîi Ých do c«ng tr×nh c«ng céng vÒ b¶o vÖ. c¶i t¹o ®Êt mang l¹i... thÕ chÊp. båi bæ vμ sö dông ®Êt hîp lý. LuËt B¶o vÖ vμ Ph¸t triÓn rõng LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng ®−îc Quèc héi th«ng qua n¨m 1991. Mét sè néi dung liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng LNXH nh− sau: 38 .(®iÒu 4).

nhËn ®Êt ®Ó trång rõng.. ®Êt trång rõng ®· ®−îc c¬ quan Nhμ n−íc cã thÈm quyÒn phª duyÖt. l©u dμi theo quy ho¹ch.. b¸n thμnh qu¶ lao ®éng. c¸ nh©n (chñ rõng) ®Ó b¶o vÖ. C¨n cø vμo môc ®Ých sö dông chñ yÕu. ®−îc thõa kÕ. quyÒn lîi cña ng−êi nhËn ®Êt. c¸ nh©n tham gia nhËn rõng ®Ó b¶o vÖ kinh doanh. ®óng ranh giíi ®· quy ®Þnh trong quyÕt ®Þnh giao rõng. kÕ ho¹ch cña nhμ n−íc (®iÒu 2). trong qu¶n lý. ph¸t triÓn rõng vμ sö dông rõng. t×nh h×nh cô thÓ mμ chÝnh phñ sÏ cã c¸c chÝnh s¸ch thÝch hîp ®Ó khuyÕn khÝch viÖc tham gia qu¶n lý tμi nguyªn rõng.. nhμ n−íc khuyÕn khÝch c¸c tæ chøc. kÕt qu¶ ®Çu t− cho ng−êi kh¸c theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt. ph¸t triÓn rõng vμ sö dông ®Êt trång rõng.. ®Êt trång rõng cho tæ chøc. ph¸t triÓn n«ng th«n. ®©y lμ c¬ së ®Ó tiÕn hμnh c¸c c«ng t¸c quy ho¹ch sö dông ®Êt cã ng−êi d©n tham gia vμ phï hîp víi quy ®Þnh ph¸p luËt. chuyÓn nh−îng. ®Êt trång rõng ®óng môc ®Ých. c¸ nh©n trong viÖc qu¶n lý. ph¸t triÓn kinh doanh. nhËn rõng trong tõng tr−êng hîp cô thÓ sÏ ®−îc quy ®inh trong c¸c chÝnh s¸ch. sö dông ®èi víi tõng lo¹i rõng. ChÊp hμnh quy ®Þnh cña ph¸p luËt vÒ qu¶n lý b¶o vÖ. ®Êt trång rõng vμ theo quy chÕ qu¶n lý.. Yªu cÇu kh¶ n¨ng cña tæ chøc. rõng ®−îc ph©n lμm c¸c lo¹i sau ®©y (®iÒu 6): Rõng phßng hé Rõng ®Æc dông Rõng s¶n xuÊt • • ViÖc quyÕt ®Þnh giao rõng. ®−îc chñ ®éng trong s¶n xuÊt kinh doanh. ph¸t triÓn vμ sö dông æn ®Þnh l©u dμi theo quy ho¹ch. Chñ rõng cã nh÷ng quyÒn lîi sau ®©y: (®iÒu 40): §−îc sö dông rõng. ®Êt trång rõng ph¶i c¨n cø vμo ®iÒu 10 Quy ho¹ch vμ kÕ ho¹ch b¶o vÖ. Nhμ n−íc giao rõng. ®Êt trång rõng. hç trî vÒ vèn theo chÝnh s¸ch cña nhμ n−íc. C¸c chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng hiÖn nay dùa trªn nÒn t¶ng cña LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. kÕ ho¹ch cña nhμ n−íc. ®Êt trång rõng æn ®Þnh. 39 . • - - Chñ rõng cã nh÷ng nghÜa vô sau ®©y (®iÒu 41): Sö dông rõng. sö dông rõng. §−îc h−íng dÉn kü thuËt. trong ®ã chó ý ®Õn quyÒn vμ nghÜa vô trong sö dông ®Êt. quü ®Êt trång rõng.. - LuËt §Êt ®ai vμ LuËt B¶o vÖ vμ Ph¸t triÓn rõng lμ c¨n cø c¬ b¶n ®Ó thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch LNXH. sö dông rõng theo quy ®Þnh cña ph¸p luËt. c¨n cø vμo tõng giai ®o¹n cô thÓ. hé gia ®×nh. kÕt qu¶ ®Çu t− trªn diÖn tÝch rõng. Quü rõng. §−îc h−ëng thμnh qu¶ lao ®éng. vμ chñ rõng lμ ng−êi cã quyÒn hîp ph¸p æn ®inh l©u dμi trªn ®Êt rõng ®· ®−îc giao. Trong qu¸ tr×nh thùc thi c¸c ®iÒu luËt.• Nhμ n−íc thèng nhÊt qu¶n lý rõng vμ ®Êt trång rõng. ®Êt trång rõng ®−îc giao. céng ®ång.

Q§ vÒ qui chÕ qu¶n lý c¸c lo¹i rõng: s¶n xuÊt. NghÞ ®Þnh 01/CP vÒ giao kho¸n ®Êt sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt N«ng nghiÖp. §©y lμ nghÞ ®Þnh ®Çu tiªn cña chÝnh phñ h−íng dÉn giao ®Êt l©m nghiÖp ®Õn nhiÒu thμnh phÇn kinh tÕ kh¸c nhau. trong ®ã hé gia ®×nh. quy ho¹ch 3 lo¹i rõng. më réng viÖc giao rõng vμ ®Êt rõng. • • • Trong quyÕt ®Þnh nμy ®· ph©n cÊp qu¶n lý rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp cho tõng cÊp: Trung −¬ng. QuyÕt ®Þnh sè 245/1998/Q§-TTg ngμy 16/1/1999 cña Thñ t−íng ChÝnh phñ vÒ thùc hiÖn tr¸ch nhiÖm qu¶n lý nhμ n−íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp.3.1. thanh tra Gi¶i quyÕt tranh chÊp. c¸ nh©n. Giao ®Êt l©m nghiÖp vμ giao rõng. ®Êt l©m nghiÖp thuéc ®èi t−îng s¶n xuÊt sÏ dÇn ®−îc giao cho hé gia ®×nh. tØnh/thμnh phè. Néi dung qu¶n lý nhμ n−íc vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp bao gåm: §iÒu tra x¸c ®Þnh c¸c lo¹i rõng. ChÝnh phñ ®· ban hμnh nghÞ ®Þnh 163/CP. thu håi ®Êt l©m nghiÖp vμ rõng CÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt KiÓm tra. ®Æc dông ngμy 30/12/1986. quy ®Þnh râ quyÒn lîi vμ nghÜa vô cña ng−êi nhËn ®Êt. NghÞ ®Þnh 02/CP vÒ giao ®Êt L©m nghiÖp cho tæ chøc. Mçi cÊp ®−îc quy ®Þnh cô thÓ tr¸ch nhiÖm qu¶n lý nhμ n−íc vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp. §Õn n¨m 1999. hé gia ®×nh sö dông vμo môc ®Ých L©m nghiÖp. s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp trªn ®Êt l©m nghiÖp víi tháa thuËn ¨n chia s¶n phÈm cô thÓ. C¸c chÝnh s¸ch kh¸c Ngoμi hai luËt chÝnh nãi trªn. hiÖn t¹i nhiÒu l©m tr−êng thùc hiÖn nghÞ ®Þnh nμy trong giao khãan ®Êt l©m nghiÖp ®Õn hé gia ®×nh tham gia trång rõng. c¸ nh©n còng ®−îc tham gia nhËn ®Êt ®Ó tæ chøc s¶n xuÊt l©m nghiÖp. ph¸t triÓn vμ sö dông rõng trªn ph¹m vi c¶ n−íc vμ tõng ®Þa ph−¬ng Ban hμnh c¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ qu¶n lý b¶o vÖ. nhμ n−íc ®· ban hμnh nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn: • Qui ®Þnh 1171. kÕ ho¹ch b¶o vÖ. chøc n¨ng nhiÖm vô cña tõng lo¹i rõng trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi vμ b¶o vÖ m«i tr−êng ë ®Þa ph−¬ng vμ trong c¶ n−íc. huyÖn vμ x·. 40 . Theo Qui ®Þnh nμy rõng vμ ®Êt rõng ë ViÖt Nam ®−îc thèng nhÊt chia lμm 3 lo¹i: s¶n xuÊt. LËp quy ho¹ch. GÇn ®©y thùc hiÖn nghÞ ®Þnh 163. ph¸t triÓn vμ sö dông rõng. phßng hé vμ ®Æc dông. L©m nghiÖp vμ Thñy s¶n trong c¸c doanh nghiÖp nhμ n−íc ban hμnh ngμy 4/1/1995. Trong quy ®Þnh nμy ghi râ c¬ chÕ qu¶n lý.2. phßng hé. ban hμnh ngμy 15/1/1994. ®Êt l©m nghiÖp. nhËn rõng. ®Êt l©m nghiÖp vμ tæ chøc thùc hiÖn. NghÞ ®Þnh nμy ®−îc thùc hiÖn song song víi NghÞ ®Þnh 163. thèng kª theo dâi diÔn biÕn tμi nguyªn rõng ë c¸c cÊp hμnh chÝnh. vμ nh− vËy cßn l¹i ®a sè diÖn tÝch rõng phßng hé vμ ®Æc dông ®−îc thùc hiÖn theo NghÞ ®Þnh 01 lμ giao khãan.

Trong nghÞ ®Þnh quy ®Þnh: Môc ®Ých sö dông ®Êt l©m nghiÖp theo 3 lo¹i phßng hé. QuyÒn vμ nghÜa vô cña ng−êi nhËn ®Êt l©m nghiÖp. khoanh nu«i t¸i sinh rõng vμ trång rõng.2. 2.• NghÞ ®Þnh 163/1999/N§-CP ngμy 16/11/1999 cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt. QuyÕt ®Þnh 264/H§BT ngμy 22-7-1992 vÒ chÝnh s¸ch ®Çu t− vμ ph¸t triÓn rõng. tËn thu s¶n phÈm phô. n«ng th«n bao gåm: + Vèn cña ng©n hμng huy ®éng. Néi dung cña quyÕt ®Þnh nμy gåm mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn N«ng nghiÖp vμ n«ng th«n nh−: Nguån vèn: • • • Nguån vèn cho ph¸t triÓn n«ng nghiÖp. CÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt. §©y lμ nghÞ ®Þnh tiÕp theo nghÞ ®Þnh 02. Thêi h¹n giao ®Êt lμ 50 n¨m. ®Êt ch−a cã rõng quy häach cho l©m nghiÖp. nhμ n−íc hç trî cho vay vèn kh«ng tÝnh l·i. ë ViÖt Nam trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· cã nhiÒu chÝnh s¸ch ®−îc ban hμnh cã liªn quan ®Õn ®Çu t− vμ tÝn dông trong c¸c ho¹t ®éng LNXH: • • ChØ thÞ sè 202-CT vÒ viÖc cho vay vèn s¶n xuÊt n«ng l©m ng− nghiÖp ®Õn hé gia ®×nh ngμy 28/6/1991. c¸ nh©n. + Vèn ng©n s¸ch nhμ n−íc. 41 .. lùa chän h×nh thøc nhËn kho¸n. chÝnh s¸ch ®· nªu trªn. H¹n møc giao ®Êt vμ cho thuª ®Êt. gÇn ®©y nhÊt Thñ t−íng chÝnh phñ ®· ra quyÕt ®Þnh vÒ mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n sè 67/1999/Q§-TTg ban hμnh ngμy 1/4/1999. kÕt hîp s¶n xuÊt n«ng nghiÖp khi rõng ch−a khÐp t¸n. QuyÕt ®Þnh sè 202/TTg ngμy 2-5-1994 vÒ quy ®Þnh kho¸n b¶o vÖ rõng. c¸c tæ chøc x· héi.. Ngoμi c¸c chØ thÞ. hé gia ®×nh vμ c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh. ChÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ®Çu t− vμ tÝn dông Víi môc tiªu qu¶n lý vμ sö dông ngμy cμng tèt h¬n tμi nguyªn thiªn nhiªn ®Ó xãa ®ãi gi¶m nghÌo.. cho thuª ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc. QuyÕt ®Þnh nμy gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n vÒ vèn cho nh©n d©n g©y trång c©y l©m nghiÖp ë vïng ®Þnh canh ®Þnh c−. víi tªn gäi ®Êt l©m nghiÖp: rõng tù nhiªn. ®−îc mua gç lμm nhμ. s¶n xuÊt vμ ®Æc dông §èi t−îng ®−îc nhμ n−íc giao ®Êt l©m nghiÖp bao gåm: Hé gia ®×nh. n©ng cao ®êi sèng ng−êi d©n vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn. C¸c hé gia ®×nh nhËn kho¸n rõng ®−îc h−ëng c«ng kho¸n. NghÞ ®Þnh sè 14/CP vÒ chÝnh s¸ch cho hé vay vèn ®Ó s¶n xuÊt n«ng l©m ng− nghiÖp ngμy 2/3/1993. trong ®ã diÖn tÝch giao ®Êt l©m nghiÖp cho hé gia ®×nh tèi ®a lμ 30 ha. rõng trång. l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp.

ch¨n nu«i. xö lý c¸c rñi ro. + Ph¸t triÓn c«ng nghiÖp. gãp phÇn gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi trong céng ®ång.. .. . x©y dùng rõng vμ tæ chøc kinh doanh theo h−íng n«ng l©m kÕt hîp. cung cÊp n−íc s¹ch.. m¹ng l−íi phôc vô vμ giao dÞch cña c¸c ng©n hμng. Nguån vèn huy ®éng cho ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n chñ yÕu dùa vμo c¸c h×nh thøc sau: • §Èy m¹nh huy ®éng tiÒn tiÕt kiÖm kh«ng kú h¹n.. vμ gi÷ v÷ng c©n b»ng sinh th¸i. thñy. trong ®ã dμnh phÇn vèn hîp lý cho hé nghÌo vay qua ng©n hμng phôc vô ng−êi nghÌo. tr¸i phiÕu ng©n hμng th−¬ng m¹i. b¶o vÖ m«i tr−êng. + Tiªu thô. m¸y mãc. n«ng th«n bao gåm: + Chi phÝ cho s¶n xuÊt trång trät. trong quyÕt ®Þnh cßn qui ®Þnh mét sè vÊn ®Ò vÒ thêi h¹n cho vay. §ã lμ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò kinh tÕ cña céng ®ång. .b¶o vÖ m«i sinh. tiÓu thñ c«ng nghiÖp. ngμnh nghÒ vμ dÞch vô ë n«ng th«n. chÝnh s¸ch vÒ tÝn dông: • Ng©n hμng N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn N«ng th«n ViÖt Nam vμ c¸c tæ chøc tÝn dông kh¸c huy ®éng c©n ®èi ®ñ nguån vèn ®¸p øng yªu cÇu t¨ng khèi l−îng tÝn dông cho nhu cÇu ph¸t triÓn n«ng nghiÖp.. b»ng vμng khi cÇn thiÕt..3. thiÕt bÞ phôc vô cho ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n. b»ng ngo¹i tÖ. C¬ chÕ. ®−êng giao th«ng. cã kú h¹n. dμi h¹n ®Ó b¶o ®¶m cho c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n trong tõng thêi kú. Nguån vèn ®−îc bæ sung hμng n¨m vμ giao cho Ng©n hμng N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn N«ng th«n ViÖt Nam sö dông ®Ó ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n. Tõng b−íc ®a d¹ng hãa vèn trung h¹n. l©m. 42 .+ Vèn vay cña c¸c tæ chøc tμi chÝnh quèc tÕ vμ n−íc ngoμi. kÓ c¶ b»ng ®ång ViÖt Nam. chÕ biÕn vμ xuÊt khÈu n«ng. ChÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n Ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi lμ mét trong nh÷ng môc tiªu chung cña LNXH. chÝnh v× vËy mét sè chÝnh s¸ch tõ tr−íc tíi nay cña nhμ n−íc ®· ban hμnh vμ thùc thi vÒ L©m nghiÖp cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi còng kh«ng n»m ngoμi môc tiªu chung trªn. ph¸t hμnh tr¸i phiÕu. 2. Ngoμi ra. Ban chÊp hμnh Trung −¬ng §¶ng ra chØ thÞ 29/CT-TW ngμy 12/11/1983 vÒ viÖc ®Èy m¹nh giao ®Êt giao rõng. h¶i s¶n vμ muèi. Nh÷ng chÝnh s¸ch ®ã cã thÓ ®−îc ®Ò cËp ®Õn lμ: • • Ngμy 6/ 3/1968 Héi ®ång chÝnh phñ ®· ra nghÞ quyÕt 38 vÒ c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c− kÕt hîp víi hîp t¸c n«ng nghiÖp ë miÒn nói. + Ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng n«ng th«n nh− ®iÖn. + Mua s¾m c«ng cô.

th«ng t− nμy lμ quyÒn qu¶n lý vμ sö dông ®Êt l©u dμi. coi kinh tÕ hé gia ®×nh lμ ®¬n vÞ kinh tÕ c¬ b¶n tù chñ. NghÞ quyÕt 10 cña Bé chÝnh trÞ (1988) vÒ ®æi míi tæ chøc qu¶n lý L©m nghiÖp ®· thóc ®Èy c¸c L©m tr−êng quèc doanh ¸p dông chÕ ®é kho¸n s¶n phÈm ®Õn c¸c hé gia ®×nh c«ng nh©n viªn. do tæ chøc chØ ®¹o kh«ng ®ång bé. NghÞ ®Þnh 178 n¨m 2002 cña ChÝnh phñ vÒ ph©n chia lîi Ých cho ng−êi nh©n ®Êt. chó träng ph¸t triÓn kinh tÕ hé gia ®×nh. ph¸t triÓn kinh tÕ hμng hãa g¾n víi c¬ chÕ thÞ tr−êng theo ®Þnh h−íng XHCN d−íi sù qu¶n lý cña nhμ n−íc.• ChØ thÞ 100. Ngμy 16/3/1995 Thñ t−íng chÝnh phñ ®· phª duyÖt ch−¬ng tr×nh khuyÕn l©m tõ n¨m 1995-2000. thùc hiÖn viÖc chuyÓn giao cho ng−êi d©n quyÒn sö dông ®Êt ®ai. • • • • • • • Tr−íc nh÷ng n¨m 1986. song c¬ chÕ lîi Ých ch−a râ rμng ®èi víi c¸c hé gia ®×nh lμm nghÒ rõng v× vËy ch−a ®éng viªn khuyÕn khÝch vμ l«i cuèn sù tham gia nhiÖt t×nh. Tõ sau §¹i héi §¶ng toμn quèc lÇn thø 6 (1986) ®Õn nay. NghÞ ®Þnh sè 13. s¶n xuÊt t¸ch rêi c¬ chÕ thÞ tr−êng. Th«ng t− liªn bé sè 01/TT/LB cña bé L©m nghiÖp vμ Tæng côc qu¶n lý ruéng ®Êt ngμy 6/12/1991 ®· h−íng dÉn viÖc giao rõng vμ ®Êt ®Ó trång rõng cho c¸c tæ chøc vμ c¸ nh©n ®Ó sö dông vμo môc ®Ých L©m nghiÖp. ChØ thÞ 525. Ngμy 6/11/1992 Héi ®ång bé tr−ëng ra quyÕt ®Þnh sè 184 vÒ viÖc ®Èy m¹nh giao rõng cho tËp thÓ vμ nh©n d©n trång c©y g©y rõng. nhËn rõng. §¶ng vμ Nhμ n−íc chñ tr−¬ng ph¸t triÓn kinh tÕ nhiÒu thμnh phÇn. tù gi¸c cña ng−êi d©n vμo c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tμi nguyªn rõng. chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh 5 triÖu ha rõng víi môc tiªu: 43 . th«ng qua c«ng t¸c nμy n©ng cao d©n trÝ ®Ó c¸c hé tù gi¸c tiÕp nhËn tiÕn bé kü thuËt. quyÕt ®Þnh trªn ®©y ®¸nh dÊu sù thay ®æi c¬ b¶n trong ®Þnh h−íng ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. §iÓm næi bËt cña c¸c quyÕt ®Þnh. b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn nguån tμi nguyªn rõng. Nh÷ng chñ tr−¬ng trªn ®©y ®· më ®−êng cho LNXH ph¸t triÓn trªn c¬ së hμng lo¹t c¸c chÝnh s¸ch míi ®−îc ban hμnh vμ thùc thi trªn toμn quèc. QuyÕt ®Þnh sè 72. QuyÕt ®Þnh cña Thñ t−íng ChÝnh phñ sè 661/Q§-TTg ngμy 29/07/1998 vÒ môc tiªu. coi nhÑ lîi Ých cña ng−êi lao ®éng nªn nh÷ng chñ tr−¬ng trªn ®©y ch−a ®i vμo cuéc sèng. n»m trong c¬ chÕ qu¶n lý kinh tÕ tËp trung quan liªu bao cÊp. Th× nh÷ng chØ thÞ.HB§T vÒ chñ tr−¬ng chÝnh s¸ch cô thÓ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi miÒn nói ngμy 13/3/1990.TTg vÒ chñ tr−¬ng biÖn ph¸p ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi miÒn nói ngμy 2/11/1993. quèc doanh ®éc quyÒn. ch−a mang l¹i hiÖu qu¶ thiÕt thùc cho ng−êi d©n. qu¶n lý vμ b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn. nghÞ quyÕt. nhiÖm vô. biÕt qu¶n lý vμ tiªu thô s¶n phÈm cña gia ®×nh.CP vÒ c«ng t¸c khuyÕn n«ng ngμy 2/3/1993.

t¨ng kh¶ n¨ng sinh thñy. ®åi nói träc. Sö dông hiÖu qu¶ diÖn tÝch ®Êt trèng. n«ng th«n miÒn nói. cïng víi ph¸t triÓn c«ng nghiÖp chÕ biÕn l©m s¶n. ®¸p øng nhu cÇu gç. gi¸o dôc.. c¸c yÕu tè thÞ tr−êng t¸c ®éng rÊt lín ®Õn qu¸ tr×nh thùc thi c¸c chÝnh s¸ch. 44 .. • • • • TÊt c¶ nh÷ng yÕu tè trªn ®Òu cã ¶nh h−ëng nhÊt ®Þnh ®Õn qu¸ tr×nh vËn dông ®Ó thùc thi c¸c chÝnh s¸ch. hÖ thèng hç trî vμ dÞch vô ph¸t triÓn n«ng l©m nghiÖp. ®Þnh c−. b¶o vÖ rõng vμ kinh doanh rõng. v¸n nh©n t¹o. gi¶m nhÑ thiªn tai. hÖ thèng tæ chøc truyÒn thèng cña céng ®ång bÞ mai mét. luËt ph¸p liªn quan ®Õn LNXH. ®−a l©m nghiÖp trë thμnh mét ngμnh kinh tÕ quan träng. ch−a cô thÓ nªn ch−a khuyÕn khÝch ng−ßi d©n ch−a tÝch cùc tham gia qu¶n lý. an ninh nhÊt lμ vïng biªn giíi. y tÕ. thÞ tr−êng l©m s¶n ngoμi gç ch−a cã hoÆc kÐm hiÖu qu¶. song còng cßn kh«ng Ýt nh÷ng khã kh¨n vμ thö th¸ch trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. cñi vμ c¸c l©m ®Æc s¶n kh¸c cho nhu cÇu tiªu dïng trong n−íc vμ s¶n xuÊt hμng xuÊt khÈu. Song. Ngoμi ra.. thiÕu tin t−ëng cho nh÷ng ng−êi cã ý thøc ®Çu t− b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. t¨ng thu nhËp cho d©n c− sèng ë miÒn nói. sù ph¸t triÓn LNXH kh«ng thÓ t¸ch rêi sù ph¸t triÓn n«ng th«n nhÊt lμ n«ng th«n miÒn nói. Cung cÊp gç lμm nguyªn liÖu ®Ó s¶n xuÊt giÊy. ®ã lμ: • HiÖn nay ®ang tån t¹i xu h−íng chuyÓn ®æi môc ®Ých sö dông ®Êt l©m nghiÖp do ¸p lùc t¨ng d©n sè. gãp phÇn xãa ®ãi gi¶m nghÌo.• Trång vμ khoanh nu«i 5 triÖu ha rõng cïng víi b¶o vÖ diÖn tÝch rõng hiÖn cã ®Ó t¨ng ®é che phñ cña rõng lªn 43% gãp phÇn b¶o vÖ an ninh m«i tr−êng. n¹n ph¸ rõng tr¸i phÐp ch−a ®−îc xö ph¹t nghiªm minh g©y t©m lý hoang mang. x· héi. . gãp phÇn ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi miÒn nói. t¹o thªm nhiÒu viÖc lμm cho ng−êi lao ®«ng. Bëi v× cïng víi sù ra ®êi cña c¬ chÕ chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p th× hμng lo¹t c¸c yÕu tè bªn ngoμi d−íi gãc ®é kinh tÕ x· héi vμ thÞ tr−êng ®· cã t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn møc ®é tham gia cña ng−êi d©n vμo c¸c ho¹t ®éng LNXH nh−: Sù nghÌo khã vμ ®êi sèng kinh tÕ cña ng−êi d©n miÒn nói.t¹o ra m«i tr−êng thuËn lîi cho ph¸t triÓn LNXH. b¶o tån nguån gen vμ tÝnh ®a d¹ng sinh häc. ®Þnh canh. MÆc dï mét sè chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p nh− tr×nh bμy ë trªn ®· ®−îc ban hμnh vμ vËn dông thùc thi. ®Æc biÖt lμ ®èi víi rõng ®Æc dông vμ phßng hé Do ®êi sèng cßn thÊp ë c¸c vïng miÒn nói. ®Æc biÖt lμ ë vïng nói. chÝnh s¸ch trªn ®· t¹o ra tiÒn ®Ò rÊt quan träng ®Ó ph¸t triÓn LNXH. kh¶ n¨ng ®Çu t− kh«ng cã nªn ®· h¹n chÕ ng−êi d©n lμm nghÒ rõng TÝnh céng ®ång bÞ gi¶m sót do mét thêi gian dμi ®−îc thay thÕ b»ng c¸c h×nh thøc qu¶n lý tËp trung. C¸c c¬ chÕ chÝnh s¸ch cßn mét sè ®iÓm ch−a râ. æn ®Þnh chÝnh trÞ. nh÷ng chÝnh s¸ch ®· lμm thay ®æi b−íc ®Çu vÒ c¬ së h¹ tÇng: giao th«ng. hÖ thèng tæ chøc qu¶n lý l©m nghiÖp. • • Nh÷ng chñ tr−¬ng. quèc phßng. trËt tù x· héi phøc t¹p..

15. Bé NN & PTNT / FAO / JICA (1998). b¶o vÖ rõng. Bé l©m nghiÖp (1995). Hμ Néi. Bé NN & PTNT (2001): ChiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp giai ®o¹n 2001 – 2010. ChØ thÞ sè 286/TTg ngμy 02/05/1997 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ viÖc t¨ng c−êng c¸c biÖn ph¸p cÊp b¸ch ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. the Neitherland (VI + 211 pp). hé gia ®×nh vμ c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh. ChØ thÞ sè 18/1999/CT-TTg cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè biÖn ph¸p ®Èy m¹nh viÖc hoμn thμnh cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt n«ng nghiÖp. Bé NN & PTNT: B¸o c¸o thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng n¨m 1999. NghÞ ®Þnh sè 163/1999/N§-CP ngμy 16/11/1999 cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt. Bé NN & PTNT. Hμ Néi. c¸ nh©n sö dông æn ®inh. Bé L©m nghiÖp (1994): C¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ l©m nghiÖp. (TËp hai) 3.Côc kiÓm l©m (1996): Giao ®Êt l©m nghiÖp (Tμi liÖu h−íng dÉn thùc hiÖn nghÞ ®Þnh 02-CP). 16. 12. 45 . 11.With ref. NghÞ ®Þnh sè 01-CP ngμy 04/1/1995 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc giao kho¸n ®Êt sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. qu¶n lý l©m s¶n. Bé l©m nghiÖp/Côc kiÓm l©m (1994): V¨n b¶n ph¸p quy vÒ qu¶n lý rõng. hé gia ®×nh. cho thuª ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc.Kinh tÕ hé gia ®×nh miÒn nói. Héi KHKT l©m nghiÖp ViÖt Nam (1997): Giao ®Êt l©m nghiÖp . Asian Development Bank (1995): The bank's policy on Forestry. Nxb CT quèc gia. 4. l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. 8. Nxb N«ng nghiÖp. – With summary in Dutch. 6. 13. ®Êt l©m nghiÖp. 9. Nxb N«ng nghiÖp. nu«i trång thñy s¶n trong c¸c doanh nghiÖp Nhμ n−íc. 14. K. 17. Wiersum (1999): Social Forestry: Changing perspectives in Forestry Science or Practice? Thesis Wageningen Agricultural University. Nxb N«ng nghiÖp.F. Hái ®¸p vÒ chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p l©m nghiÖp. l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. Hμ Néi. Bé NN & PTNT (1998): Tμi liÖu ®¸nh gi¸ tæng kÕt ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn khai dù ¸n 5 triÖu ha. ®Êt ë n«ng th«n vμo n¨m 2000. FAO (1993): Forestry policies of selected countries in Asia and Pacific. NghÞ ®Þnh sè 02-CP ngμy 15/1/1994 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc giao ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc. Hμ néi. 10.Thanh Hãa) 7. 2. 5. l©m nghiÖp.Tμi liÖu tham kh¶o 1. Chñ rõng vμ lîi Ých cña chñ rõng trong kinh doanh rõng trång (Kû yÕu héi th¶o quèc gia 13-15/7/1998 . Nxb N«ng nghiÖp.

22. nhiÖm vô. NguyÔn V¨n S¶n.Mét sè vÊn ®Ò lý luËn vμ thùc tiÔn. GTZ. Don Gilmour (1999): ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt Nam. DFD. T¹p chÝ L©m nghiÖp. QuyÕt ®Þnh sè 556/TTg ngμy 12/9/1995 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®iÒu chØnh. WWF. 24. QuyÕt ®Þnh sè 245/Q§-TTg ngμy 21/12/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ thùc hiÖn tr¸ch nhiÖm qu¶n lý Nhμ n−íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp. QuyÕt ®Þnh sè 187/Q§-TTg ngμy 16/9/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®æi míi tæ chøc vμ c¬ chÕ qu¶n lý l©m tr−êng quèc doanh. QuyÕt ®Þnh sè 67/1999/Q§-TTg ngμy 30/3/1999 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n. QuyÕt ®Þnh sè 661/Q§-TTg ngμy 29/7/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ môc tiªu. chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng. bæ sung quyÕt ®Þnh 327/CT. 21. Tμi liÖu héi th¶o quèc gia vÒ “ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt Nam”. 25. IUCN. NguyÔn Quang Hμ (1993): B¸o c¸o thùc tr¹ng vμ ph−íng h−íng ph¸t triÓn l©m nghiÖp ®Õn n¨m 2000 19. Th«ng t− h−íng dÉn sè 06/LN/KL ngμy 18/6/1994 cña Bé L©m nghiÖp vÒ h−íng dÉn thi hμnh nghÞ ®Þnh 02-CP vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp 46 . 20. 23. 26.18. Phïng Ngäc Lan (1996): Tæng quan l©m nghiÖp x· héi ë ViÖt Nam .

Mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn Phillips LNXH 47 . KÕ ho¹ch bμi gi¶ng: Néi dung Ph−¬ng ph¸p Tμi liÖu/ VËt liÖu Tμi liÖu ph¸t tay Bμi tËp t×nh huèng C©u hái th¶o luËn Thêi gian 1 tiÕt 3 tiÕt 1 tiÕt 1. HiÖn tr¹ng thùc thi chÝnh s¸ch Th¶o luËn nhãm liªn quan ®Õn LNXH 3. Gi¶i thÝch ®−îc mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH lμm c¬ së cho viÖc ph©n tÝch vμ vËn dông tæng hîp c¸c chÝnh s¸ch. sinh viªn cã kh¶ n¨ng: • • M« t¶ ®−îc hiÖn tr¹ng thùc thi c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH ë ViÖt Nam.Bμi 4 : HiÖn tr¹ng thùc thi vμ mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy. Sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m Tr×nh bμy nghiÖp Bμi tËp t×nh huèng 2.

1. Cã thÓ thÊy ®−îc sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp qua c¸c giai ®o¹n sau (NguyÔn V¨n S¶n. Mét sè ch−¬ng tr×nh. bæ sung hoμn chØnh theo nhu cÇu x· héi. Don Gilmour. nã sÏ lμ c¬ së cho viÖc c¶i tiÕn. ChÝnh v× vËy. 48 . Trong thËp kû 90. dù ¸n cña chÝnh phñ ®· kÕt thóc vμ ®· cã nh÷ng kÕt luËn. ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi. 1999): • Tõ 1954 . môc tiªu cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp. chØ thÞ. . chÝnh s¸ch liªn quan còng ®−îc c¶i tiÕn. Sau ®©y sÏ giíi thiÖu c¸c ®¸nh gi¸ vμ ph¶n håi th«ng tin vÒ hiÖn tr¹ng thùc thi mét sè chÝnh s¸ch chÝnh cã liªn quan chÆt chÏ ®Õn ph¸t triÓn LNXH. trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y chÝnh phñ ®· ban hμnh kh¸ nhiÒu nghÞ ®Þnh. ®Æc biÖt lμ h×nh thøc s¶n xuÊt l©m nghiÖp quèc doanh hay hîp t¸c x·. phÇn lín diÖn tÝch rõng do HTX hoÆc c¸c ®¬n vÞ. MÆt kh¸c. ChÝnh phñ ®· nhËn thøc ®−îc c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn sù suy tho¸i tμi nguyªn rõng cña ®Êt n−íc vμ ®· cã nhiÒu nç lùc nh»m kh«i phôc rõng vμ c¶i thiÖn ®êi sèng cña c¸c céng ®ång d©n c− sèng trong vμ gÇn rõng. tõng b−íc thùc hiÖn viÖc ph¸t triÓn vμ b¶o vÖ rõng. rót kinh nghiÖm b−íc ®Çu tõ c¸c b¸o c¸o. b¶o vÖ m«i tr−êng ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng n«ng th«n miÒn nói. ViÖt Nam ®· tiÕn hμnh xem xÐt l¹i c¸ch tiÕp cËn trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. . C¸c chÝnh s¸ch ra ®êi ®Òu cã tÝnh kÕ thõa vμ liªn quan víi nhau trong tiÕn tr×nh thùc thi. • Tõ 1965 . ®¸nh gi¸ c¸c t¸c ®éng cña nã. ViÖc xem xÐt ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ thùc thi c¸c chÝnh s¸ch lμ hÕt søc quan träng. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp trong giai ®o¹n nμy chñ yÕu h−íng tíi khai th¸c vμ lîi dông tμi nguyªn rõng. ph¸t triÓn bÒn v÷ng n«ng th«n miÒn nói trong tõng giai ®o¹n. C¸c chÝnh s¸ch nμy ®· ®−îc triÓn khai trong c¶ n−íc. Sù tiÕn triÓn cña chÝnh s¸ch l©m nghiÖp Trªn c¬ së môc ®Ých. do nhu cÇu vÒ l−¬ng thùc. Tuy nhiªn hai nhiÖm vô −u tiªn cña l©m nghiÖp trong giai ®o¹n nμy lμ h−íng vμo phôc vô n«ng nghiÖp th«ng qua b¶o vÖ rõng ®Çu nguån vμ s¶n xuÊt c«ng nghiÖp rõng. §Ó tiÕn ®Õn viÖc x· héi hãa nghÒ rõng. bæ sung ®Ó ®¸p øng nhu cÇu x· héi vμ b¶o vÖ m«i tr−êng. còng nh− lμm c¬ së ph¸t triÓn nh©n réng nh÷ng ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶.1965: Sau khi hßa b×nh lËp l¹i. nhiÒu chÝnh s¸ch l©m nghiÖp vμ c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn l©m nghiÖp x· héi ®−îc ph¸t triÓn trong hoμn c¶nh ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc. Cuèi nh÷ng n¨m 1960 hÖ thèng l©m tr−êng quèc doanh ®−îc thμnh lËp víi nhiÖm vô chñ yÕu lμ khai th¸c gç ®Ó phôc vô cho c«ng cuéc x©y dùng l¹i ®Êt n−íc ë miÒn B¾c.1976: ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp tËp trung vμo ph¸t triÓn nghÒ rõng phôc vô cho cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü cøu n−íc. quyÕt ®Þnh ®Ó nh»m ®¸p øng c¸c nhu cÇu ph¸t triÓn ngμnh l©m nghiÖp vμ ®Þnh h−íng ph¸t triÓn LNXH. ®ång thêi t¨ng s¶n l−îng gç vμ c¸c s¶n phÈm ngoμi gç. xem “n«ng nghiÖp du canh” cã thÓ thay b»ng ph−¬ng thøc s¶n xuÊt kh¸c. tæ chøc quèc doanh qu¶n lý vμ sö dông. nghiªn cøu ®iÓn h×nh. thùc phÈm chÝnh phñ ®Æt ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμo −u tiªn hμng ®Çu nªn c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp dùa trªn quan ®iÓm “lμm nÒn t¶ng cho sù ph¸t triÓn n«ng nghiÖp”. vμ mét sè ®ang triÓn khai nªn míi chØ cã nh÷ng ph¶n håi.

S¶n xuÊt l©m nghiÖp ®−îc gi¸m s¸t ë cÊp quèc gia th«ng qua c¸c c¬ quan l©m nghiÖp. vμ hîp t¸c x· n«ng l©m nghiÖp. Tuy nhiªn trong giai ®o¹n nμy. t¨ng c−êng giao ®Êt rõng vμ x©y dùng rõng. tõ ®ã c«ng t¸c qu¶n lý b¶o vÖ rõng ®−îc nhÊn m¹nh h¬n. thóc ®Èy ch−¬ng tr×nh b¶o vÖ rõng ë c¸c vïng cao. c¸c thay ®æi chÝnh ®· diÔn ra trong qu¶n lý c¸c l©m tr−êng quèc doanh th«ng qua c¸c chÝnh s¸ch ®æi míi qu¶n lý c¸c xÝ nghiÖp quèc doanh. chÝnh s¸ch vμ c¸c v¨n b¶n ®· ®−îc c«ng bè nh»m ph¸t triÓn vμ b¶o vÖ rõng còng nh− ®Èy m¹nh giao ®Êt l©m nghiÖp ®Ó qu¶n lý bÒn v÷ng nh− LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng (1991). bé kh¸c vμ cho hîp t¸c x·. c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn míi ®· ®−îc thö nghiÖm nh−: giao ®Êt n«ng nghiÖp vμ l©m nghiÖp ®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt vμ tiÕn hμnh N«ng L©m kÕt hîp.ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp khuyÕn khÝch c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp ®−îc tiÕn hμnh trong khu vùc kinh tÕ nhμ n−íc vμ kinh tÕ tËp thÓ th«ng qua hÖ thèng l©m tr−êng quèc doanh cña trung −¬ng vμ ®Þa ph−¬ng. Còng trong giai ®o¹n nμy.1990: Trong giai ®o¹n nμy môc tiªu cña c¸c chÝnh s¸ch l©m nghiÖp lμ më réng trång rõng ë c¸c l©m tr−êng quèc doanh. tæ chøc n«ng l©m kÕt hîp. QuyÒn tù chñ trong s¶n xuÊt kinh doanh. t¨ng s¶n l−îng vμ thu nhËp cña ng−êi d©n ®ang sèng ë c¸c vïng cã rõng. c¸c hé gia ®×nh. c¸c h−íng 49 . C¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch b¾t ®Çu quan t©m ®Õn c¸c chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn ph¸t triÓn miÒn nói.1986: ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®· cè g¾ng khuyÕn khÝch s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp. phÇn lín c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt l©m nghiÖp ®Òu chÞu sù qu¶n lý cña nhμ n−íc. b¶o vÖ m«i tr−êng. tr−êng häc. M«i tr−êng tù nhiªn ®· bÞ hñy ho¹i qu¸ møc. Ph¸t triÓn LNXH lóc nμy trong khu«n khæ hμnh chÝnh. s¾p xÕp l¹i c¸c c¬ quan l©m nghiÖp ®Ó hç trî c¸c ho¹t ®éng ë ®Þa ph−¬ng. Môc tiªu t¨ng thu nhËp tiÒn mÆt lμ t− t−ëng chñ ®¹o trong c¸c ngμnh kinh tÕ còng nh− trong ngμnh l©m nghiÖp. ®· khai th¸c qu¸ møc tμi nguyªn rõng dùa trªn nhu cÇu cña nhμ n−íc chø kh«ng dùa vμo tiÒm n¨ng s¶n l−îng rõng. N«ng l©m kÕt hîp lμ mét trong mét m« h×nh trång trät ®−îc khuyÕn khÝch trong giai ®o¹n nμy. ChuyÓn biÕn ®¸ng kÓ lμ sù ph©n cÊp qu¶n lý vμ sù tham gia cña ng−êi d©n. ChÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ nhiÒu thμnh phÇn. ®¬n vÞ qu©n ®éi. C¸c ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp liªn quan ®Õn tËp huÊn vμ ®μo t¹o g¾n víi Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu rõng quèc gia. Qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi tõ s¶n xuÊt l©m nghiÖp do c¸c ®¬n vÞ quèc doanh vμ hîp t¸c x· sang viÖc trång c©y do c¸c gia ®×nh c«ng nh©n cña c¸c l©m truêng vμ c¸c hé gia ®inh n«ng d©n thùc hiÖn theo hîp ®ång víi l©m tr−êng • Tõ 1991 ®Õn nay: Vμo n¨m 1991. chñ yÕu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò qu¶n lý rõng ®Çu nguån. Ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng l©m nghiÖp nhiÖt ®íi cña ViÖt Nam ®· ®−îc thùc hiÖn. • Tõ 1986 . • Tõ 1976 . ngμnh l©m nghiÖp ®Ò ra chñ tr−¬ng míi lμ ph¸t triÓn LNXH. mét hÖ thèng luËt ph¸p. chÝnh s¸ch ®æi míi c¬ chÕ qu¶n lý hîp t¸c x· n«ng nghiÖp thu hót m¹nh mÏ c¸c hé gia ®×nh tham gia nghÒ rõng. ®ång thêi ban hμnh Ph¸p lÖnh b¶o vÖ rõng ®Çu tiªn vμo n¨m 1975. KÕ ho¹ch hμnh ®éng l©m nghiÖp quèc gia ®−îc x©y dùng víi sù céng t¸c cña céng ®ång tμi trî quèc tÕ. LuËt ®Êt ®ai (1993). Tõ n¨m 1991 ®Õn nay. khuyÕn khÝch s¶n xuÊt l©m nghiÖp b»ng c¸ch giao ®Êt l©m nghiÖp cho c¸c ngμnh. trong ®ã cã c¶ quyÒn tù chñ tμi chÝnh vμ h¹ch to¸n ®éc lËp trong c¸c l©m tr−êng.

vμ sau ®ã lμ quyÕt ®Þnh 556/TTg ®iÒu chØnh. gi¶i quyÕt n−íc s¹ch cho h¬n 2 v¹n hé. nÆng vÒ khai th¸c gç sang LNXH. Ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng vμ Ch−¬ng tr×nh ®Þnh canh ®Þnh c−... viÖc x©y dùng c¸c dù ¸n trμn lan. Trong ®ã ®¸ng l−u ý nhÊt lμ Ch−¬ng tr×nh 327 víi môc tiªu phñ xanh ®Êt trèng ®åi nói träc.. c¸ nh©n hé gia ®×nh sö dông l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. Ch¨n nu«i gia sóc: 53.. §· thu hót lao ®éng gi¶i quyÕt viÖc lμm cho 466. tiÕn hμnh giao ®Êt giao rõng.025 con tr©u. 16. nhiÒu tØnh t¨ng tû lÖ che phñ lªn gÊp ®«i n¨m 1991.. bß. 2.939 ha. bæ sung cho quyÕt ®Þnh 327 tËp trung vμo viÖc t¹o míi vμ b¶o vÖ rõng phßng hé.383.. thiÕu c¨n cø khoa häc vμ thùc tiÔn.754 m2 tr¹m x¸. HiÖn tr¹ng thùc thi chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn LNXH Trong 10 n¨m trë l¹i ®©y. rõng ®Æc dông. gi¶m h¼n viÖc ®èt rõng lμm rÉy.1.dÉn giao ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc. mμu xanh ®· ®−îc kh«i phôc. hμng ngh×n c«ng tr×nh thñy lîi nhá ®¶m b¶o t−¬Ý cho h¬n 13. c©y ¨n qu¶. 1998): Giao kho¸n b¶o vÖ rõng ®Õn hé lμ 1. vμ c¸c ch−¬ng tr×nh. ViÖc thÈm ®Þnh dù ¸n 50 . T¹o rõng míi: 1..6 triÖu ha.000 ha diÖn tÝch c©y trång.618 ha. v−ên hé: 119.678 hé. NhiÒu vïng. 2. nhiÒu biÖn ph¸p thu hót ng−êi d©n tham gia qu¶n lý b¶o vÖ rõng ®−îc triÓn khai. 86. ®Ó thùc thi chÝnh s¸ch chuyÓn ®æi tõ nÒn s¶n xuÊt l©m nghiÖp tËp trung. Mét sè dù ¸n x©y dùng ch−a ®¹t c¸c tiªu chuÈn qui ph¹m. s¬ sμi.405 m2 tr−êng häc. §· x©y dùng ®−îc h¬n 5000 km ®−êng giao th«ng n«ng th«n.. Ch−¬ng tr×nh 327 ®· ®¹t ®−îc nh÷ng thμnh c«ng sau ®©y (Bé NN&PTNT. chÝnh phñ ®· ®−a ra c¸c ch−¬ng tr×nh lín. sö dông b·i båi ven biÓn. dù ¸n kh¸c. mét bé phËn d©n c− miÒn nói ®· æn ®Þnh ®−îc cuéc sèng - - Bªn c¹nh nh÷ng thμnh c«ng trªn Ch−¬ng tr×nh 327 còng cßn cã mét sè tån t¹i nh− sau: ViÖc x©y dùng vμ thÈm ®Þnh c¸c dù ¸n: Lóc ®Çu. nh− lμ: Ch−¬ng tr×nh 327 nh»m phñ xanh ®Êt trèng.. vμ c¸c ®¬n vÞ sö dông tiÒn chªnh lÖch b¸n c©y ®øng ®Ó b¶o vÖ theo m« h×nh cña 327. nhiÒu tØnh ®· b−íc ®Çu t¹o ra sù hÊp dÉn cña nghÒ rõng. b¶o vÖ rõng. Trong ®ã: + Khoanh nu«i t¸i sinh ®ang tiÕn hμnh: 748.118 ha + Trång rõng míi: 638. ®åi nói träc. ch−a kÓ diÖn tÝch rõng c¸c ®Þa ph−¬ng sö dông ng©n s¸ch ®Þa ph−¬ng. Ch−¬ng tr×nh 327 Trong nh÷ng n¨m võa qua ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· cã nhiÒu chñ tr−¬ng chÝnh s¸ch nh»m tõng b−íc c¶i tiÕn ph−¬ng thøc qu¶n lý rõng vμ ®Êt rõng.500 ha + Trång c©y c«ng nghiÖp.

Khi ch−¬ng tr×nh 327 ®iÒu chØnh môc tiªu tËp trung vμo trång rõng míi. kho¸n rõng triÓn khai chËm ®· g©y nhiÒu khã kh¨n trong viÖc thùc hiÖn c¸c môc tiªu cña dù ¸n. lªn tíi 23. kho¸n rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp. 51 . Tæ chøc chØ ®¹o: Tæ chøc chØ ®¹o ë tØnh vμ huyÖn cßn thiÕu sù phèi hîp ®ång bé. HiÖn t−îng sö dông vèn sai môc ®Ých cã x¶y ra. NghÞ ®Þnh 02/CP vμ NghÞ ®Þnh 163/CP .7%. C¸c v¨n b¶n nμy ngμy cμng phï hîp víi thùc tÕ.VÊn ®Ò lång ghÐp c¸c ch−¬ng tr×nh ViÖc lång ghÐp. chÊt l−îng rõng trång cßn thÊp.. sau ®ã ®· cã ®iÒu chØnh chuyÓn dÇn tõ trång rõng thuÇn loμi sang trång rõng hçn loμi víi c¬ cÊu c©y trång rõng hîp lý. phÇn lín lμ trång thuÇn loμi. nh−ng ®· ®−îc ph¸t hiÖn vμ uèn n¾n kÞp thêi.6%. Thùc thi chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng æn ®Þnh l©u dμi cho c¸ nh©n.7 triÖu ®ång cho 1 ha rõng trång nãi chung lμ thÊp. phèi hîp Ch−¬ng tr×nh 327 víi c¸c ch−¬ng tr×nh kh¸c ch−a chÆt chÏ ®Ó hoμn thμnh c¸c h¹ng môc nhanh chãng. Møc vèn ®Çu t− 1.2. mét sè chñ dù ¸n n¨ng lùc ®iÒu hμnh cßn yÕu hoÆc thiÕu kinh nghiÖm chØ ®¹o. ch−a tÝnh ®Õn nh÷ng ®Æc ®IÓm cô thÓ cña tõng vïng dù ¸n. MÆt kh¸c. C¬ cÊu vèn ®Çu t− ®· ®−îc thùc hiÖn ph©n bæ cho c¸c h¹ng môc ®Çu t−. kho¸n rõng: ViÖc giao ®Êt. ViÖc giao ®Êt kh«ng ®i ®«i víi giao vèn hoÆc giao vèn nhá giät nªn d©n kh«ng ®ñ vèn ®Ó trång rõng. 2.1. C«ng t¸c giao ®Êt.. vèn sù nghiÖp chiÕm tû lÖ 11. suÊt ®Çu t− cho c¸c h¹ng môc c«ng tr×nh cña dù ¸n mang tÝnh chÊt b×nh qu©n. song ®Çu t− cho c¬ së h¹ tÇng cßn chiÕm kh¸ cao.1 . ph©n chia rõng theo môc ®Ých sö dông lμm c¬ së cho viÖc giao. khoanh nu«i b¶o vÖ rõng phßng hé. phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ cña tõng vïng dù ¸n. rõng ®Æc dông nhiÒu n¬i kh«ng cã vèn hoμn thiÖn tiÕp c¸c c«ng tr×nh h¹ tÇng phóc lîi vμ ®Þnh canh ®Þnh c−. vèn ®Çu t− cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®¹t 64. ViÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng ®· ®¹t ®−îc nhiÒu thμnh tÝch vμ cã nh÷ng −u ®iÓm sau ®©y: Nhμ n−íc ®· tiÕn hμnh qui ho¹ch l©m phÇn trong c¶ n−íc vμ tõng ®Þa ph−¬ng. hé gia ®×nh. viÖc trång rõng ph©n t¸n.2 triÖu ®ång/ ha.7%. cã nhiÒu ®iÓm míi rÊt phï hîp vμ thuËn lîi cho viÖc thö nghiÖm kÕ ho¹ch qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng dùa vμo ng−êi d©n vμ céng ®ång. . Víi møc ®Çu t− nμy. dμn tr¶i.còng cßn thiÕu nh÷ng c¨n cø thùc tiÔn nªn trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn cßn ph¶i ®iÒu chØnh kh¸ nhiÒu môc tiªu vμ ®èi t−îng VÒ c«ng t¸c trång rõng: Nh÷ng n¨m ®Çu. tæ chøc sö dông vμo môc ®Ých l©m nghiÖp ChÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng ®−îc cô thÓ ho¸ b»ng c¸c v¨n b¶n ph¸p lý nh− QuyÕt ®Þnh 661/Q§-TTg. trong ®ã vèn ®Çu t− cho l©m nghiÖp ®¹t 51. manh món. ng−êi trång rõng chØ thùc nhËn ®−îc 1.4%. VÒ vèn ®Çu t−: Vèn ®Çu t− cßn mang tÝnh chÊt dμn tr¶i nªn ch−a ®¹t hiÖu qu¶ cao.

ch−a cã qui ®Þnh thèng nhÊt. ch−a x¸c ®Þnh ®−îc ranh giíi c¸c lo¹I rõng trªn thùc ®Þa. kho¸n rõng cïng víi c¸c biÖn ph¸p hç trî tõ bªn ngoμi ®· t¹o ra c¬ së cho sù ra ®êi vμ ph¸t triÓn cña nhiÒu lo¹i h×nh së h÷u rõng. Kho¸n trång rõng theo ®¬n gi¸ cøng nh¾c. c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh. tr¹i rõng. Ch−a x¸c ®Þnh ®−îc tËp ®oμn c©y trång thÝch hîp cho tõng khu vùc. Tõng b−íc thùc hiÖn mçi m¶nh ®Êt. m« h×nh kinh tÕ hé gia ®×nh cã hiÖu qu¶ cao. trang tr¹i n«ng l©m ng− nghiÖp. ChÝnh s¸ch giao. c¸ nh©n. ®Æc biÖt lμ ng−êi d©n vμ céng ®ång ®Þa ph−¬ng tham gia b¶o vÖ. ch−a cã qui ®Þnh thèng nhÊt vÒ ph©n chia lîi Ých gi÷a hé nhËn kho¸n vμ hé giao kho¸n. l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp nh»m cè g¾ng thiÕt lËp hÖ thèng chñ rõng trong ph¹m vi c¶ n−íc vμ tõng lo¹i rõng. QuyÒn tù chñ s¶n xuÊt kinh doanh cña hé gia ®×nh ch−a ®−îc tËn dông. ®Êt rõng cho c¸c hé gia ®×nh. céng ®ång nh»m thu hót mäi nguån lùc ®Ó cïng kinh doanh cã hiÖu qu¶ rõng vμ ®Êt rõng cña nhμ n−íc. lùa chän ph−¬ng thøc sö dông ®Êt cña m×nh. diÖn tÝch nμo giao kho¸n. h¹n chÓ hiÖn t−îng ph¸ rõng lμm rÉy. ®ång thêi còng kh«ng râ tr¸ch nhiÖm cña m×nh ®èi víi tμi nguyªn rõng cã s½n trªn ®Êt ®−îc giao. khu rõng ®Òu cã chñ cô thÓ vμ tiÕn tíi x· héi hãa nghÒ rõng. VÒ c«ng t¸c qui ho¹ch vμ tæ chøc: Nhμ n−íc ch−a cã qui ho¹ch l©m phÇn quèc gia æn ®Þnh.- §· tiÕn hμnh giao ®Êt. Giao ®Êt sau 3-4 n¨m vÉn ch−a cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt. giao kho¸n vÒ b¶o vÖ rõng ch−a cô thÓ. - - Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch ®· béc lé nh÷ng tån t¹i. - - - - - - 52 . n¨m nμo kh«ng cã vèn l¹i ®×nh l¹i. kho¸n rõng cho c¸c tæ chøc. Do viÖc x¸c ®Þnh ranh giíi cña tõng lo¹i rõng ch−a râ rμng nªn ch−a ph©n ®Þnh râ diÖn tÝch nμo giao cho ban qu¶n lý. míi chØ cã rÊt Ýt ®Þa ph−¬ng thùc hiÖn giao ®Êt vμ rõng æn ®Þnh 50 n¨m cho ng−êi d©n. tæ chøc. x©y dùng vμ ph¸t triÓn rõng. n¨m nμo ®−îc cÊp vèn th× kho¸n. khã kh¨n vμ nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra lμ: ChÝnh s¸ch giao kho¸n rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp ch−a t¹o ra ®éng lùc m¹nh mÏ thu hót mäi lùc l−îng lao ®éng. hé gia ®×nh. diÖn tÝch nμo giao cho hé qu¶n lý. rõng ®−îc b¶o vÖ tèt h¬n. nhiÒu tØnh ch−a cã qui hoach tæng quan l©m nghiÖp. diÖn tÝch nμo giao æn ®Þnh l©u dμi. quyÒn h−ëng lîi s¶n phÈm tõ rõng. ®· xuÊt hiÖn nhiÒu m« h×nh v−ên rõng. Thêi gian nhËn kho¸n kh«ng æn ®Þnh. cô thÓ vÒ viÖc cho phÐp ng−êi nhËn kho¸n ®−îc sö dông ®Êt ®ai ®Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp. kho¸n rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp ®· cho phÐp c¸c tæ chøc kinh tÕ nhμ n−íc ®−îc giao kho¸n rõng. c¸c hé hÇu nh− kh«ng ®−îc quyÒn chñ ®éng lùa chän c©y trång. C¸c qui chÕ vÒ quyÒn lîi vμ nghÜa vô cña ng−êi nhËn kho¸n. kho¸n theo hμng n¨m. kh«ng lμm ®Çy ®ñ c¸c khÕ −íc giao rõng theo qui ®Þnh lμm cho ng−êi nhËn ®Êt kh«ng yªn t©m. Giao ®Êt.

Bé tμi chÝnh vμ c¸c Bé. ®ång thêi víi sù tham gia cña c¸c ®Þa ph−¬ng. thiÕu quy ho¹ch sö dông ®Êt . ch−a x©y dùng chiÕn l−îc ph¸t triÓn l©m nghiÖp l©u dμi bÒn v÷ng. cã quyÒn tù chñ trong kinh doanh. tõng ®Þa ph−¬ng. ®iÒu nμy ph©n ®Þnh râ tr¸ch nhiÖm tæ chøc qu¶n lý. Yªu cÇu bøc xóc cÇn ®−îc gi¶i quyÕt lμ ph¶i ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh giao ®Êt vμ cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt.3. Ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng Ch−¬ng tr×nh 327 ®· kÕt thóc vμ Ch−¬ng tr×nh trång míi 5 triÖu ha rõng míi ®−îc b¾t ®Çu. cßn yÕu vμ thiÕu vÒ biÖn ph¸p tæ chøc thùc hiÖn. céng ®ång cßn h¹n chÕ. ®ång thêi nhμ n−íc còng ban hμnh QuyÕt ®Þnh 661/TTg (1998) vÒ môc tiªu.2. b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn vèn rõng. l©m tr−êng s¶n xuÊt ch−a ®−îc x¸c ®Þnh râ rμng nªn trong thùc tÕ rÊt khã kh¨n trong tæ chøc ho¹t ®éng. nhiÖm vô. Ngμnh cã liªn quan.. nhiÒu n¬i rÊt khã kh¨n trong viÖc x¸c ®Þnh quü ®Êt ®ai bëi c¸c v−íng m¾c: thiÕu sè liÖu ®¸ng tin cËy vÒ ®Êt trèng. Trong thùc tÕ ®· chøng minh sù thÊt b¹i cña mét sè m« h×nh trång rõng tËp trung cña nhμ n−íc. chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng. Mét sè x· cã cö c¸n bé kiªm nhiÖm nh−ng kh«ng cã quy chÕ râ rμng. Tuy ®· cã chÝnh s¸ch khuyÕn khÝch vμ h−ëng lîi trong trång rõng. nghÜa lμ nh©n d©n lμ lùc l−îng chñ yÕu trång. do ®ã nÕu sù tham gia cña ng−êi d©n ch−a cao sÏ ¶nh h−ëng ®Õn kh¶ n¨ng thùc thi thi còng nh− nh÷ng hiÖu qu¶ vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®· ®Æt ra. - - 2.. khoanh nu«i t¸i sinh rõng vμ ®−îc h−ëng lîi tõ nghÒ rõng. HÖ thèng tæ chøc ngμnh l©m nghiÖp chËm ®æi míi. l©m nghiÖp ë tõng céng ®ång ch−a cã c¬ chÕ chÝnh s¸ch tháa ®¸ng ®Ó ph¸t huy quyÒn lμm chñ cña nh©n d©n trong c«ng t¸c nμy. b¶o vÖ. kh«ng cã quü l−¬ng. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®· cã c¸c chÝnh s¸ch cho viÖc ®æi míi l©m tr−êng quèc doanh nh−: giao tμi nguyªn cho l©m tr−êng. Bé KÕ ho¹ch §Çu t−. kinh doanh. Nguyªn t¾c chØ ®¹o lμ ch−¬ng tr×nh sÏ ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c dù ¸n cã sù tham gia cña ng−êi d©n. b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng cña tõng cÊp.. vμ cßn cã nh÷ng trë ng¹i trong c¬ chÕ c¶i c¸ch hμnh chÝnh l©m nghiÖp. cung cÊp ®Çu vμo vμ t×m kiÕm thÞ tr−êng cho céng ®ång trªn ®Þa bμn.4. nghÜa lμ t¨ng tÝnh tù chñ cña l©m tr−êng trong kinh doanh. hμnh chÝnh. ng−êi nhËn ®Êt ch−a cã ®ñ nguån lùc ®Ó t¹o rõng chu kú dμi. gióp cho viÖc qu¶n lý tμi nguyªn rõng ®−îc x¸c ®Þnh râ 53 . Tuy nhiªn c«ng t¸c nμy cßn ®ang b−íc ®Çu. dù ¸n ®· ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ b−íc ®Çu trªn c¸c kh©u c«ng viÖc. sù gi¸m s¸t cña c¸c ®oμn ®¹i biÓu Quèc héi. N¨m 1999 lμ n¨m b¾t ®Çu thùc hiÖn dù ¸n. nh−ng sù tham gia cña ng−êi d©n. ChÝnh s¸ch ph©n cÊp qu¶n lý rõng HiÖn t¹i ch−a cã tæ chøc qu¶n lý nhμ n−íc vÒ l©m nghiÖp ë cÊp x·. víi sù chØ ®¹o cña ChÝnh phñ. ®æi míi tæ chøc. tæ chøc ho¹t ®éng hç trî kü thuËt. Ch−¬ng tr×nh nμy còng ®ang ë b−íc khëi ®Çu. sù phèi hîp cña Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn n«ng th«n. QuyÕt ®Þnh 245/Q§-TTg ®· quy ®Þnh râ vÒ ph©n cÊp qu¶n lý rõng cña c¸c ®¬n vÞ hμnh chÝnh.. bu«n lμng. vμ qua mét sè n¨m triÓn khai cho thÊy cã mét sè vÊn ®Ò sau cÇn xem xÐt: VÊn ®Ò quy ho¹ch ®Êt ®ai ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn thùc thi dù ¸n trång rõng. Cã thÓ nãi vÊn ®Ò qu¶n lý rõng. C¬ chÕ chÝnh s¸ch cho m« h×nh l©m tr−êng c«ng Ých. ®Êt ®ai bÞ x©m canh. ViÖc huy ®éng néi lùc vμ t¹o ra c¬ h«i tiÕp cËn vèn vay −u ®¶i cho c¸c hé nghÌo ch−a ®−îc réng r¶i. sù quan t©m chØ ®¹o cña c¸c cÊp ñy.

N«ng d©n ®−îc tham gia c¸c líp tËp huÊn vÒ kü thuËt canh t¸c..5. NhiÒu ®Þa ph−¬ng ®· tõng b−íc x©y dùng bé m¸y tæ chøc qu¶n lý b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng theo chøc n¨ng nhiÖm vô cña m×nh. ®μo t¹o m¹ng l−íi céng t¸c viªn khuyÕn n«ng l©m th«n bu«n. b¶o vÖ thùc vËt. ch¨n nu«i. c¬ quan khuyÕn n«ng l©m. Tæ chøc tuyÒn truyÒn tËp huÊn ®«i khi ch−a ®óng thêi vô.®· ®−îc thùc thi réng kh¾p.. xãa ®ãi gi¶m nghÌo.t¨ng c−êng ®−îc nguån lùc ®Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt.. nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan ®Õn d©n téc. khuyÕn n«ng l©m. • • Nh−îc ®iÓm: • • Mét sè ng−êi nhËn thøc ch−a ®Çy ®ñ.. héi th¶o ®Çu bê. th«ng tin ®«i khi mang tÝnh lý thuyÕt.. ChÝnh s¸ch d©n téc. khuyÕn n«ng l©m vμ ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói §Ó thóc ®Èy cho viÖc ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói. giao th«ng. Ch−a x©y dùng ®−îc nhiÒu m« h×nh cô thÓ ®Ó d©n tham kh¶o... 2.. y tÕ. ®Æc biÖt lμ ë c¸c vïng d©n téc thiÓu sè. ®ãi nghÌo. N©ng cao kiÕn thøc. Nh×n tæng qu¸t cã thÓ thÊy nh− sau: ¦u ®iÓm: • • • C¸c chÝnh s¸ch nμy ®· hç trî cho céng ®ång kü thuËt. ®iÖn n−íc.. mét sè n¬i míi chØ ë cÊp x· vμ ®èi víi nam giíi (phô n÷ tham gia h¹n chÕ). Tuy nhiªn trong thùc tÕ ®iÒu nμy cßn ®ßi hái nhiÒu thêi gian. kü n¨ng cña céng ®ång: Tuyªn truyÒn tËp huÊn.. møc ®é ¸p dông trong céng ®ång ch−a cao. vèn ng©n s¸ch (tÝn dông. n©ng cao ®êi sèng. vèn vay cho phô n÷ lμm kinh tÕ. do ®ã ch−a khuyÕn khÝch ng−êi s¶n xuÊt còng nh− lμm thiÖt h¹i quyÒn lîi cña hä (®Æc biÖt lμ vïng s©u. ch−a b¶o ®¶m yÕu tè thùc hμnh thùc tÕ. kh«ng ®óng thêi vô nªn hiÖu qu¶ sö dông kh«ng cao. xãa ®ãi gi¶m nghÌo. x©y dùng m« h×nh vμ nh©n réng. C¸c chÝnh s¸ch nμy ¶nh h−ëng lín ®Õn ho¹t ®éng cña c¸c l©m tr−êng. Cã ®−îc mét sè hç trî tõ c¸c chÝnh s¸ch nμy cho céng ®ång: Gièng. c¸n bé chØ ®¹o ®«i khi kh«ng xuèng trùc tiÕp víi ng−êi d©n. tr×nh ®é d©n trÝ. HiÖn t¹i ®ang thiÕu c¸n bé khuyÕn n«ng l©m cÊp th«n bu«n nªn c«ng t¸c nμy vÉn cßn h¹n chÕ trong triÓn khai. ®Æc biÖt lμ nguån nh©n lùc ®Ó cã thÓ tæ chøc tèt. vèn. Vèn vay hç trî vËt t− th−êng ch−a kÞp thêi. ®Æc biÖt lμ qu¶n lý rõng ë cÊp x·. • • • • 54 .rμng vμ cã ®Þnh h−íng ph¸t triÓn. cßn t− t−ëng tr«ng chê vμo nhμ n−íc. th«ng tin tμi liÖu kü thuËt.. xa. ChÝnh s¸ch tiªu thô s¶n phÈm thùc hiÖn ch−a cã hiÖu qu¶ vμ ch−a ®ång bé. ®Çu t− cho gi¸o dôc. vïng céng ®ång d©n téc thiÓu sè). phßng n«ng nghiÖp PTNT ë ®Þa ph−¬ng.. xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo. chi phèi c¸c ho¹t ®éng cña c¸c c¬ quan nμy vμ hç trî ®¸ng kÓ cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cho c¸c céng ®ång.).

. Trong ®iÒu kiÖn rõng cßn nhiÒu. tr−êng häc.6. 2. Trong sè kho¶ng 27 triÖu ng−êi sèng trong hay gÇn rõng. ®Þnh canh.. Do ®ã xu thÕ hiÖn nay lμ ph¸t triÓn n«ng l©m kÕt hîp trªn nÒn kiÕn thøc b¶n ®Þa cña canh t¸c nu¬ng rÉy. NhiÒu lμng b¶n ph¸t triÓn c©y c«ng nghiÖp cã hiÖu qu¶. x©y dùng ®−îc nhiÒu lμng b¶n míi. V¨n S¶n. c©y trång hμng hãa. 55 • . Nhμ n−íc ®· cã nhiÒu hç trî cho c¸c céng ®ång vμ d©n di c− tù do ®Þnh c−. Biªn chÕ c¸n bé l©m nghiÖp trong tæ chøc khuyÕn n«ng l©m cßn thiÕu nhiÒu. t¹o ra sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Trong nhiÒu n¨m thùc hiÖn chÝnh s¸ch nμy cã thÓ thÊy ®−îc nh÷ng −u vμ khuyÕt ®iÓm cña nã: ¦u ®iÓm: • Sau 6-7 n¨m thùc hiÖn ®· ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶: §−a ®−îc mét sè céng ®ång d©n téc thiÓu sè ®Þnh canh ®Þnh c−. tr¸nh phô thuéc qu¸ lín vμo quü ®Êt l©m nghiÖp cßn rÊt h¹n chÕ. ph¸t triÓn nhiÒu m« h×nh n«ng l©m kÕt hîp víi hÖ thèng c©y trång b¶n ®Þa. Ch−¬ng tr×nh ®Þnh canh ®Þnh c− vμ d©n di c− tù do Du canh du c− vμ di d©n tù do lμ mét vÊn ®Ò lín cÇn hÕt søc quan t©m trong chiÕn l−îc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. Nh−ng ngμy nay. d©n sè thÊp th× canh t¸c n−¬ng rÉy ®· tá ra bÒn v÷ng trong m«i tr−êng sèng cña hä.• • • • • ChÝnh s¸ch tiÒn l−¬ng phô cÊp cho c¸n bé hiÖn tr−êng ch−a ®¸p øng ®−îc nhu cÇu ®Ó ho¹t ®éng tèt. Ph−¬ng ph¸p chñ yÕu ®Ó tiÕn hμnh lμ cung cÊp cho ng−êi d©n téc thiÓu sè ®Êt ®Ó æn ®Þnh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cïng c¸c dÞch vô vÒ c¬ së h¹ tÇng vμ hç trî s¶n xuÊt. §· giao ®−îc mét sè diÖn tÝch rõng ®Çu nguån cho ®ång bμo qu¶n lý b¶o vÖ. nh−ng phÇn khuyÕn l©m hÇu nh− ch−a ®−îc thùc hiÖn do c¸c lý do: Kinh phÝ ®Çu t− h¹n hÑp. Trong thùc tÕ víi tªn gäi khuyÕn n«ng l©m. Tõ ®ã ®· lμm c¬ së cho ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi bÒn v÷ng ë n«ng th«n. 1999). cã kho¶ng 3 triÖu ng−êi thuéc c¸c nhãm d©n téc thiÓu sè mμ viÖc du canh lμ c¸ch kiÕm sèng cña hä (Ng. Ch−¬ng tr×nh ®Þnh canh ®Þnh c− b¾t ®Çu ho¹t ®éng tõ n¨m 1968. ®ång thêi ch−a cã chÝnh s¸ch phï hîp trong h−ëng lîi. nªn trong thùc tÕ c«ng t¸c nμy cßn m¾c ph¶i nh÷ng trë ng¹i trong khuyÕn khÝch ph¸t triÓn trång rõng. giÕng n−íc s¹ch. C¸c céng ®ång d©n téc thiÓu sè miÒn nói ®êi sèng g¾n liÒn víi du danh du c−. h¬n n÷a qua c¸c cuéc chiÕn tranh víi nhiÒu lÇn t¸i ®Þnh c− ®· t¸c ®éng rÊt lín ®Õn nguån tμi nguyªn rõng. Don Gilmour. Do chu kú kinh doanh c©y rõng dμi. tr¹m y tÕ. khai th¸c rõng tr¸i phÐp.. h¹n chÕ n−¬ng rÉy. x©y dùng ®−îc nhiÒu c¬ së h¹ tÇng nh− ®−êng s¸. n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông vμ c¶i t¹o ®Êt. quy ho¹ch vïng s¶n xuÊt n−¬ng rÉy. t¨ng møc sèng cña c¸c d©n téc thiÓu sè ë miÒn nói. chÆt rõng trång c©y c«ng nghiÖp. môc tiªu cña ch−¬ng tr×nh lμ nh»m gi¶m h×nh thøc canh t¸c ph¸t vμ ®èt n−¬ng lμm rÉy. ®· lμm cho hÖ thèng canh t¸c n−¬ng rÉy trë nªn mÊt æn ®Þnh vμ ®êi sèng ng−êi d©n ë ®©y vÉn khã kh¨n. NhiÒu céng ®ång ®· tiÕp cËn víi nÒn s¶n xuÊt lóa n−íc. s¶n xuÊt n«ng l©m kÕt hîp. ph¸t triÓn c©y trång hμng hãa. §êi sèng cña c¸c céng ®ång nμy ®· tõng b−íc æn ®Þnh gi¶m ¸p lùc sö dông tμi nguyªn rõng. d−íi ¸p lùc cña d©n sè.

x©y dùng vμ ph¸t triÓn ®−îc c¸c ph−¬ng thøc canh t¸c bÒn v÷ng. kü thuËt ®Ó ®ång bμo ph¸t huy tri thøc b¶n ®Þa. tæ chøc nh©n d©n tham gia vμo nghÒ rõng. ch−a t×m hiÓu kü phong tôc tËp qu¸n cña céng ®ång nªn ch−a thu hót ®−îc ®ång bμo h−ëng øng. Vèn Ýt. hiÖu qu¶ vμ bÒn v÷ng. b¶o ®¶m tÝnh hiÖu qu¶ vμ ho¹t ®éng l©m nghiÖp thùc sù ®ãng gãp vμo viÖc c¶i thiÖn ®êi sèng vËt chÊt vμ v¨n hãa cho c¸c céng ®ång. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan ®Õn ph¸t triÓn LNXH Trong ph¸t triÓn LNXH. ChÝnh s¸ch ®·i ngé cho c¸n bé ®Þnh canh ®Þnh c− ch−a tho¶ ®¸ng trong ®iÒu kiÖn c«ng t¸c vïng s©u vïng xa.Nh−îc ®iÓm: • Trong qu¸ tr×nh triÓn khai ®Þnh canh ®Þnh c−. Giao ®Êt giao rõng ph¶i b¶o ®¶m: tÝnh c«ng b»ng.l©m. Quan t©m ®Õn canh t¸c n−¬ng rÉy b»ng viÖc t×m kiÕm mét c¬ chÕ qu¶n lý tμi nguyªn ë céng ®ång lμ cÇn thiÕt. • • • • • 3. b¶o vÖ tμi nguyªn. Chó träng ®Õn viÖc tæ chøc s¶n xuÊt sau khi giao rõng. Do vËy vÊn ®Ò di d©n vμ quy ho¹ch l¹i ®Êt ®ai cßn kÐm hiÖu qu¶. n«ng th«n miÒn nói ph¸t triÓn. chËm. hç trî cho nhau trong qu¸ tr×nh thùc thi c¸c ho¹t ®éng. thñ tôc hμnh chÝnh phøc t¹p nªn triÓn khai th−êng kh«ng theo ®óng kÕ ho¹ch. ®ång thêi kÕt hîp víi tri thøc b¶n ®Þa víi tri thøc hiÖn ®¹i trong n«ng l©m nghiÖp lμ gi¶i ph¸p thÝch hîp ®Ó ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Do ®ã cã nguy c¬ ®Êt canh t¸c bÞ b¸n vμ c¸c n«ng l©m tr−êng quy ho¹ch ph¸ vì quü ®Êt ®ai canh t¸c cña céng ®ång. tÝnh thÝch øng cña nã ®èi víi céng ®ång cßn h¹n chÕ. t¨ng c−êng n¨ng lùc qu¶n lý ë th«n b¶n. • • • • §Ó kh¾c phôc c¸c h¹n chÕ trªn c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c− cÇn quan t©m ®Õn mét sè vÊn ®Ò sau (B¶o Huy. tõng b−íc n©ng cao ®êi sèng. céng ®ång ®Ó gióp c¸c d©n téc thiÓu sè. Trong c«ng t¸c ®Þnh canh ®Þnh c− cÇn xem xÐt ®Õn v¨n hãa truyÒn thèng cña ®ång bμo. S¾p xÕp l¹i tæ chøc l©m tr−êng. T¨ng c−êng c«ng t¸c khuyÕn n«ng . m«i tr−êng. trong thùc hiÖn ®· béc lé nh−îc ®iÓm vÒ quy ho¹ch sö dông ®Êt ch−a phï hîp víi tËp qu¸n canh t¸c. Song. ng−êi d©n. hÖ thèng c¬ chÕ chÝnh s¸ch cã ¶nh h−ëng rÊt lín vμ chi phèi sù thμnh c«ng hay thÊt b¹i cña tõng ho¹t ®éng. ChÝnh s¸ch x· héi th−êng khã triÓn khai do tr×nh ®é d©n trÝ cßn h¹n chÕ. hÖ thèng c¸c chÝnh s¸ch nμy kh«ng tån t¹i riªng rÏ vμ ®éc lËp mμ nã cã mét mèi quan hÖ t−¬ng hç lÉn nhau. cÇn t¹o ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh vÒ c¬ së vÊt chÊt. 56 . nguyÖn väng cña céng ®ång t¹i chæ. 1998): • Dùa trªn c¸c dù ¸n. §Þnh c− ch−a g¾n liÒn ®Þnh canh.

kh«ng kÞp thêi hay sù thiÕu v¾ng nh÷ng chÝnh s¸ch liªn quan sÏ lμm cho viÖc thùc hiÖn mét môc tiªu nμo ®ã trë nªn khã kh¨n. 3.1. ViÖt Nam cßn ®ang tiÕp tôc t×m kiÕm c¸c chÝnh s¸ch ®Ó æn ®Þnh ®êi sèng ë c¸c ®Þa ph−¬ng vμ c¸c kiÓu d¹ng rõng. ViÖc thùc hiªn ch−¬ng tr×nh dùa trªn c¬ së nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan kh¸c nhau. Nh− vËy ph¸t triÓn l©m nghiÖp x· héi trªn c¬ së c¸c chÝnh s¸ch cã liªn quan mËt thiÕt víi nhau. Ph¸t triÓn l©m nghiÖp cÇn ph¶i kÕt hîp víi c¸c gi¶i ph¸p x· héi nh− lμ an tßan thùc phÈm. ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng l©m vμ c¸c chÝnh s¸ch tÝn dông kh¸c. C¸c vïng rõng ë cao nguyªn vμ vïng ®åi cÇn nhËn ®−îc −u tiªn bëi v× hÖ thèng giao th«ng rÊt kÐm vμ hÖ thèng canh t¸c kh«ng bÒn v÷ng. víi viÖc sö dông hiÖu qu¶ tμi nguyªn hiÖn t¹i vμ phôc håi rõng trªn ®åi träc. LuËt ®Êt ®ai n¨m 1988 vμ söa ®æi vμ bæ sung vμo c¸c n¨m 1993. víi viÖc x©y dùng x©y dùng x· héi n«ng th«n míi vμ víi viÖc æn ®Þnh ®êi sèng t¹i c¸c vïng miÒn nói. ch−¬ng tr×nh. vμ LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng n¨m 1991. tiÕp tôc c¶i tiÕn viÖc giao ®Êt giao rõng. Trong vïng miÒn nói. Sù kh«ng ®ång bé.L©m nghiÖp ®ãng mét vai trß quan träng trong m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ®Êt n−íc. Mèi quan hÖ gi÷a c¸c chÝnh s¸ch vÒ ®Êt ®ai ChÝnh phñ ViÖt Nam ®· ban hμnh chÝnh s¸ch giao ®Êt vμ rõng n¨m 1984. trong ®ã cã tõng ch−¬ng tr×nh cô thÓ ®Ó ®¸p øng ®−îc yªu cÇu cña tõng vïng. vμ ng−êi s¶n xuÊt.2. Ng−êi sö dông ®Êt cã quyÒn lùa chän loμi c©y trång vμ b¸n c¸c s¶n phÈm. cÊp quyÒn sö dông ®Êt th«ng theo nghÞ ®Þnh 163/CP. ®¸ng chó ý lμ sù phèi hîp thùc thi c¸c chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng. ph¸t triÓn kinh tÕ vïng nói cÇn cã sù thèng nhÊt ho¹t ®éng mét c¸ch thÝch hîp víi vai trß chñ ®¹o lμ l©m nghiÖp. Mét c¸ch tæng qu¸t. C¸c chÝnh s¸ch ®¸p øng nhu cÇu ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói vμ xãa ®ãi gi¶m nghÌo ChÝnh phñ ®· ®−a ra nhiÒu chÝnh s¸ch liªn quan ®Ó c¶i tiÕn tÊt c¶ c¸c khÝa c¹nh cña ®êi sèng cña c¸c d©n téc thiÓu sè. Nh− vËy vÊn ®Ò ®Êt ®ai ®−îc thùc thi bëi nhiÒu luËt vμ chÝnh s¸ch kh¸c nhau. ®Êt ®ai thuéc së h÷u toμn d©n do nhμ n−íc qu¶n lý. t¹o ra viÖc lμm vμ c¶i tiÕn ®iÒu kiÖn sèng cho n«ng d©n. ph¸t triÓn kinh tÕ cÇn ph¶i tu©n theo c¸c nguyªn t¾c b¶o vÖ tμi nguyªn vμ m«i tr−êng.. 1998. cã quyÒn chuyÓn nh−îng vμ thõa kÕ ®Êt ®ai. thËm chÝ kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc. §Õn n¨m 1999. T¹i thêi ®iÓm hiÖn t¹i. cïng hç trî ®Ó ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ë n«ng th«n. vμ nh»m môc tiªu c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn sèng cña ng−êi d©n téc thiÓu sè.. b¶o ®¶m sù c«ng b»ng b×nh ®¼ng gi÷a c¸c d©n téc vμ cè g¾ng ph¸t triÓn c¸c vïng nói theo møc cña c¸c vïng ®ång b»ng. luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. nh− vËy míi cã ®Çy ®ñ c¬ së ph¸p lý còng nh− c¸c gi¶i ph¸p cÇn thiÕt ®Ó triÓn khai. C¸c ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp kh¸c nhau ®· ®−îc thùc thi nh»m ®Èy m¹nh vμ gãp phÇn trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña ng−êi d©n téc thiÓu sè. trong thùc tÕ khi thùc hiÖn viÖc giao ®Êt giao rõng theo nghÞ ®Þnh 163 cÇn xem xÐt thªm c¸c luËt ®Êt ®ai. Theo luËt ®Êt ®ai. L©m tr−êng quèc doanh cÇn ph¶i c¶i tiÕn ®Ó phôc vô cho môc tiªu hç trî mét c¸ch hiÖu qu¶ vμ khuyÕn khÝch s¶n xuÊt cña n«ng d©n. Trong c¸c chÝnh s¸ch. 57 . 3. cho phÐp giao ®Êt vμ rõng l©u dμi (50 n¨m) cho hé gia ®×nh. chiÕn l−îc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi ®· ®−îc x©y dùng bëi chÝnh phñ.

LuËt b¶o vÖ søc kháe (1989). Tõ nh÷ng ®Æc ®iÓm ®ã cho thÊy ®Ó ph¸t triÓn bÒn v÷ng cÇn cã c¸c chÝnh s¸ch ®Çy ®ñ vÒ c¸c lÜnh vùc n«ng l©m vμ cã sù phèi hîp thùc hiÖn míi mang l¹i kÕt qu¶ tèt.§©y lμ sù phèi hîp ®Ó b¶o ®¶m r»ng ng−êi d©n téc trong c¸c cïng nói kh«ng chØ nhËn ®−îc ®Êt ®ai mμ cßn cã c¬ héi tiÕp cËn víi kü thuËt míi.Thñy . Õch gióp cho viÖc ®iÒu khiÓn s©u bÖnh h¹i. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng tμi nguyªn rõng lμ mét trong t¸m ch−¬ng tr×nh quan träng ®· ®−îc chÊp thuËn. Rõng trång hçn giao gi÷a c©y rõng vμ c©y c«ng nghiÖp còng ®−îc x©y dùng. 3. sù phèi hîp kh¸c nhau gi÷a N«ng L©m ... rõng trång lμ n¬i sèng cña c¸c ®éng vËt cã Ých cho n«ng nghiÖp nh− s©u. S¾c lÖnh vÒ nguån kho¸ng s¶n (1989).. NhiÒu m« h×nh n«ng l©m kÕt hîp ®· ®−îc ®Ò xuÊt ®Ó n©ng cao viÖc b¶o vÖ m«i tr−êng. 1993. LuËt b¶o vÖ ®ª ®iÒu (1989). mçi mét vïng cã c¸c ®Æc ®iÓm kh¸c nhau vμ ¶nh h−ëng ®Õn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. ChÝnh s¸ch l©m nghiÖp ®Ó b¶o vÖ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng Ho¹t ®éng nμy ®−îc thùc hiÖn bëi chÝnh phñ tõ n¨m 1985. chim. ch−¬ng tr×nh quèc gia vÒ m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®· ®−îc chÊp thuËn. 3. 58 .Thñy lîi vμ N«ng . Ph¸t triÓn l©m nghiÖp vμ n«ng nghiÖp N−íc ta ®−îc thμnh 9 vïng sinh th¸i. l©m nghiÖp trªn c¬ së nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn vμ nguån nh©n lùc.Ng− ®· thÊy râ. c¸c loμi c©y c«ng nghiÖp dμi ngμy ë s−ên ®åi vμ c©y trång hμng n¨m lμ ë ch©n ®åi. N¨m 1992. hÖ thèng rõng phßng hé ®ãng vμi trß cùc kú quan träng trong gi¶m thiÓu t¸c ®éng cña giã b·o. C¸c diÖn tÝch rõng réng lín phôc vô cho viÖc b¶o vÖ nguån n−íc. LuËt m«i tr−êng (1994).3. vμ LuËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng (1991). rõng trång cã thÓ ®−îc x©y dùng trªn ®Ønh nói. S¾c lÖnh vÒ b¶o vÖ nguån n−íc (1989). mét chiÕn l−îc b¶o vÖ m«i tr−êng quèc gia ®· ®−îc ®−a ra vμ theo sau ®ã lμ: LuËt ®Êt ®ai (1988. còng nh− nguån vèn ®Ó tæ chøc s¶n xuÊt l©m nghiÖp. 1998). C¸c khu rõng phßng hé. Ch−¬ng tr×nh nμy ®· ®−îc thiÕt kÕ ®Ó n©ng cao tÝnh thÝch hîp cña chÝnh s¸ch cho tÊt c¶ c¸c ngμnh. Trong c¸c vïng nói. rõng tù nhiªn. b¶o vÖ giã c¸t vμ sù x©m lÊn cña c¸t vμo c¸c c¸nh ®ång lóa. T¹i vïng ®ång b»ng vμ ven biÓn.L©m . Trong nhiÒu vïng n«ng nghiÖp cña ®Êt n−íc. c¸c cÊp ®Ó sö dông hîp lý nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn vμ b¶o vÖ m«i tr−êng. chèng xãi mßn vμ gi¶m thiÓu lò lôt vμ c¸c thiªn tai kh¸c.4. ¶nh h−ëng ®Õn khÝ hËu trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vμ ®iÒu kiÖn sèng.

Bé L©m nghiÖp (1995). Së KHCN vμ M«i tr−êng Dak Lak. Bé NN & PTNT. B¸o c¸o kÕt qu¶ cuèi cïng ®· ®−îc ®iÒu chØnh cña ch−¬ng tr×nh "X©y dùng ®−îc c¸c h−íng tiÕp cËn c¶i tiÕn vÒ c«ng t¸c qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng ë vïng nói cao vμ ®−a vμo ¸p dông trong ch−¬ng tr×nh" 59 . Bé L©m nghiÖp/Côc kiÓm l©m (1994): V¨n b¶n ph¸p quy vÒ qu¶n lý rõng. Hμ Néi. Hμ Néi. ®Êt ë n«ng th«n vμo n¨m 2000. Hái ®¸p vÒ chÝnh s¸ch vμ luËt ph¸p l©m nghiÖp. 2. Nxb CT quèc gia. B¶o Huy. hai b¸o c¸o nghiªn cøu t×nh huèng cña d©n téc £ §ª vμ M' N«ng ë D¨k Lak. B¶o Huy. 17. MRDP (1998): Qu¶n lý vμ b¶o vÖ rõng th«n b¶n / x· .Côc kiÓm l©m (1996): Giao ®Êt l©m nghiÖp (Tμi liÖu h−íng dÉn thùc hiÖn nghÞ ®Þnh 02-CP). Nxb N«ng nghiÖp. TrÇn H÷u NghÞ (1999): Qu¶n lý vμ sö dông rõng ë T©y Nguyªn . FAO (1993): Forestry policies of selected countries in Asia and Pacific. 12. Bé NN & PTNT / FAO / JICA (1998). Bé L©m nghiÖp (1994): C¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vÒ l©m nghiÖp. Asian Development Bank (1995): The bank's policy on Forestry. ®Êt l©m nghiÖp. 8.Tμi liÖu tham kh¶o 1. 13. Hμ Néi. Chñ rõng vμ lîi Ých cña chñ rõng trong kinh doanh rõng trång (Kû yÕu héi th¶o quèc gia 13-15/7/1998 . qu¶n lý l©m s¶n. Hμ néi. Bé NN & PTNT (1998): Tμi liÖu ®¸nh gi¸ tæng kÕt ch−¬ng tr×nh 327 vμ triÓn khai dù ¸n 5 triÖu ha. NguyÔn Quang Hμ (1993): B¸o c¸o thùc tr¹ng vμ ph−íng h−íng ph¸t triÓn l©m nghiÖp ®Õn n¨m 2000 15. Dù ¸n QLBV tμi nguyªn h¹ l−u s«ng Mª K«ng.Kinh tÕ hé gia ®×nh miÒn nói. GTZ/ Mekong Project (1998): Process for forest land allocation in Ea H'Leo. ChØ thÞ sè 286/TTg ngμy 02/05/1997 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ viÖc t¨ng c−êng c¸c biÖn ph¸p cÊp b¸ch ®Ó b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. 16. Nxb N«ng nghiÖp. Nxb N«ng nghiÖp. 14. 9. Bé NN & PTNT: B¸o c¸o thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng n¨m 1999. 5. Nxb N«ng nghiÖp. ChØ thÞ sè 18/1999/CT-TTg cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè biÖn ph¸p ®Èy m¹nh viÖc hßan thμnh cÊp giÊy chøng nhËn quyÒn sö dông ®Êt n«ng nghiÖp. Dù ¸n QLBV tμi nguyªn h¹ l−u s«ng Mª K«ng.2000): Qu¶n lý l©m nghiÖp céng ®ång. 6.Thanh Hãa) 7. 10. (TËp hai) 4. B¶o Huy vμ céng sù (1999. Héi KHKT l©m nghiÖp ViÖt Nam (1997): Giao ®Êt l©m nghiÖp . vμ céng sù (1998): §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng qu¶n lý rõng vμ ®Êt rõng lμm c¬ së ®Ò xuÊt sö dông tμi nguyªn bÒn v÷ng ë Dak Lak. 18.Thùc tr¹ng vμ gi¶i ph¸p. b¶o vÖ rõng. 3. 11.

Tμi liÖu ph¸t tay: §¸nh gi¸ viÖc thùc thi ch−¬ng tr×nh 327 Dù ¸n giao ®Êt giao rõng 2. l©m nghiÖp. Th«ng t− h−íng dÉn sè 06/LN/KL ngμy 18/6/1994 cña Bé L©m nghiÖp vÒ h−íng dÉn thi hμnh nghÞ ®Þnh 02-CP vÒ giao ®Êt l©m nghiÖp 30. 26. 25. QuyÕt ®Þnh sè 245/Q§-TTg ngμy 21/12/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ thùc hiÖn tr¸ch nhiÖm qu¶n lý Nhμ n−íc cña c¸c cÊp vÒ rõng vμ ®Êt l©m nghiÖp. UBND tØnh Dak Lak (1997): §Ò ¸n ®ãng cöa rõng tù nhiªn. 27. DFD. 29. nu«i trång thñy s¶n trong c¸c doanh nghiÖp Nhμ n−íc.F. NguyÔn V¨n S¶n. the Neitherland (VI + 211 pp). GTZ. Bμi tËp t×nh huèng: Giao ®Êt giao rõng ë th«n 6 60 . 23. QuyÕt ®Þnh sè 556/TTg ngμy 12/9/1995 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®iÒu chØnh. l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. NghÞ ®Þnh sè 02-CP ngμy 15/1/1994 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc giao ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc. 31. nhiÖm vô. vËt liÖu gi¶ng d¹y 1. QuyÕt ®Þnh sè 67/1999/Q§-TTg ngμy 30/3/1999 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ mét sè chÝnh s¸ch tÝn dông ng©n hμng phôc vô ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n. bæ sung quyÕt ®Þnh 327/CT. QuyÕt ®Þnh sè 661/Q§-TTg ngμy 29/7/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ môc tiªu.19. QuyÕt ®Þnh sè 187/Q§-TTg ngμy 16/9/1998 cña Thñ t−íng chÝnh phñ vÒ ®æi míi tæ chøc vμ c¬ chÕ qu¶n lý l©m tr−êng quèc doanh. ®Èy m¹nh trång rõng phñ xanh ®Êt trèng. Wiersum (1999): Social Forestry: Changing perspectives in Forestry Science or Practice? Thesis Wageningen Agricultural University. 22. – With summary in Dutch.With ref. Danh s¸ch tμi liÖu. K. 24. l©u dμi vμo môc ®Ých l©m nghiÖp. c¸ nh©n sö dông æn ®inh. 20. hé gia ®×nh vμ c¸ nh©n sö dông æn ®Þnh. NghÞ ®Þnh sè 163/1999/N§-CP ngμy 16/11/1999 cña ChÝnh phñ vÒ giao ®Êt. 28. Së NN & PTNT Dak Lak (2000): §Ò ¸n ®æi míi l©m tr−êng quèc doanh. Tμi liÖu héi th¶o quèc gia vÒ “ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt Nam”. Don Gilmour (1999): ChÝnh s¸ch vμ thùc tiÔn phôc håi rõng ë ViÖt Nam. ®åi nói träc cña tØnh Dak Lak. hé gia ®×nh. 21. cho thuª ®Êt l©m nghiÖp cho tæ chøc. IUCN. WWF. chÝnh s¸ch vμ tæ chøc thùc hiÖn dù ¸n trång míi 5 triÖu ha rõng. NghÞ ®Þnh sè 01-CP ngμy 04/1/1995 cña ChÝnh phñ ban hμnh quy ®Þnh vÒ viÖc giao khãan ®Êt sö dông vμo môc ®Ých s¶n xuÊt n«ng nghiÖp.

Ch−¬ng 3
sinh th¸i nh©n v¨n trong L©m nghiÖp x· héi
Môc tiªu:
Sau khi häc xong ch−¬ng nμy, sinh viªn cã thÓ: • • • M« t¶ sù liªn hÖ gi÷a m«i tr−êng thiªn nhiªn vμ m«i tr−êng v¨n ho¸ x· héi VËn dông nh÷ng kiÕn thøc sinh th¸i nh©n v¨n ®· häc vμo qu¸ trÝnh tiÕp cËn céng ®ång ®Æc biÖt lμ n«ng th«n miÒn nói. Ph©n tÝch vai trß cña giíi trong qu¸ tr×nh qu¶n lý tμi nguyªn rõng.

61

Bμi5: Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
Môc tiªu:
Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn cã thÓ: • • • M« t¶ sù liªn hÖ gi÷a m«i tr−êng tù nhiªn vμ m«i tr−êng v¨n ho¸ x· héi; ¸p dông c¸ch tiÕp cËn hÖ thèng trong sinh th¸i nh©n v¨n ®Ó ph©n tÝch mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi víi hÖ sinh th¸i tù nhiªn; M« t¶ vμ ph©n tÝch c¸c cÊu phÇn vμ sù t−¬ng t¸c cña hÖ sinh th¸i nh©n v¨n trong hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng theo nh÷ng bèi c¶nh cô thÓ.


Néi dung

ho¹ch
Ph−¬ng ph¸p §éng n·o

bμi
VËt liÖu OHP

gi¶ng:
Thêi gian 20 phót 25 phót

1. TiÕp cËn hÖ thèng trong LNXH

2 Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n Nªu vÊn ®Ò OHP v¨n Phillip 4.8.3 3 T−¬ng t¸c gi÷a hÖ sinh th¸i vμ Tr×nh bμy hÖ x· héi

OHP, Tμi 45 phót liÖu ph¸t tay

62

1. TiÕp cËn hÖ thèng trong LNXH 1.1. Kh¸i niÖm vÒ hÖ thèng
Cho ®Õn nay ng−êi ta cßn quan niÖm r»ng “x· héi” vμ “tù nhiªn” nh− hai thùc thÓ riªng biÖt cã thÓ ®−îc nghiªn cøu vμ nhËn thøc mét c¸ch ®éc lËp. Lovelace (1984) nhËn xÐt r»ng nhiÒu nhμ khoa häc x· héi Ýt s½n sμng hoÆc kh«ng thÓ dμnh mét phÇn cè g¾ng cña m×nh cho viÖc thu thËp vμ ph©n tÝch th«ng tin cô thÓ, vÝ dô nh− x· héi n«ng th«n ®ang phô thuéc vμo tμi nguyªn ®ang sö dông nh− thÕ nμo, hoÆc x· héi n«ng th«n nhËn thøc vμ qu¶n lý rõng nh− thÕ nμo,... ®ã lμ nh÷ng th«ng tin mμ c¸c nhμ quy ho¹ch rÊt cÇn. Cã mét thêi c¸c nhμ l©m nghiÖp ho¹t ®éng trong giíi h¹n nh÷ng liªn hÖ trong x· héi n«ng th«n v× hä cho r»ng l©m nghiÖp ®−îc xem nh− khoa häc øng dông liªn quan ®Õn nh÷ng hiÖn t−îng tù nhiªn ë rõng nh»m duy tr× vμ c¶i thiÖn s¶n xuÊt gç. Tõ nh÷ng sù thËt ®ã râ rμng khã liªn kÕt nh÷ng d÷ liÖu v¨n hãa x· héi víi nh÷ng d÷ liÖu tù nhiªn. Trong nhiÒu tr−êng hîp vÉn cßn nguyªn kho¶ng trèng lín vμ cã ý nghÜa trong toμn bé kiÕn thøc cÇn thiÕt ®Ó x©y dùng ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n võa hiÖu qu¶ võa cã c¬ së v÷ng ch¾c kh«ng chØ vÒ x· héi mμ cßn vÒ tù nhiªn. §Ó kh¾c phôc nh÷ng ®iÓm yÕu ®ã cÇn ph¶i ®Þnh h−íng l¹i c¸ch tiÕp cËn ph¸t triÓn n«ng th«n sao cho hiÓu biÕt tèt h¬n m«i tr−êng tù nhiªn vμ m«i tr−êng v¨n ho¸ x· héi liªn hÖ víi nhau nh− thÕ nμo. Trong LNXH, rÊt cÇn cã nh÷ng quan ®iÓm míi vμ réng r·i cho phÐp hîp nhÊt nh÷ng tiÕp cËn míi vμ kiÕn thøc míi vÒ quan hÖ cña x· héi víi c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn. TiÕp cËn sinh th¸i nh©n v¨n ra ®êi trªn c¬ së ®ã. TiÕp cËn nμy ph¶i dùa trªn c¬ së lý thuyÕt hÖ thèng. HÖ thèng bao gåm nhiÒu bé phËn cÊu thμnh, c¸c bé phËn nμy lμm viÖc kh«ng rêi r¹c mμ cã nh÷ng mèi quan hÖ phô thuéc vμ t−¬ng t¸c lÉn nhau, vÝ dô: HÖ mÆt trêi, HÖ c¬ häc, HÖ h« hÊp, Ph¶ hÖ .... Víi nh÷ng ý t−ëng ®ã, ng−êi ta cã rÊt nhiÒu ®Þnh nghÜa vÒ hÖ thèng ch¼ng h¹n nh−: Mét thÓ hoμn chØnh cã tæ chøc, h×nh thμnh tõ c¸c yÕu tè cã nh÷ng mèi liªn hÖ lÉn nhau tïy thuéc vμo vÞ trÝ cña chóng trong thÓ hoμn chØnh; Mét tËp hîp c¸c ®¬n vÞ cã t−¬ng t¸c lÉn nhau; Mét tËp hîp c¸c yÕu tè liªn kÕt nhau b»ng mét tËp hîp c¸c mèi quan hÖ; Mét tËp hîp c¸c yÕu tè t−¬ng t¸c, cã tæ chøc ®Ó thùc hiÖn mét chøc n¨ng nhÊt ®Þnh; Mét thÓ hoμn chØnh phøc hîp, gåm c¸c cÊu phÇn kh¸c nhau, liªn kÕt nhau bëi mét sè mèi quan hÖ .... C¸c ®Þnh nghÜa nμy cho thÊy mét sè khÝa c¹nh kh¸c nhau cña kh¸i niÖm hÖ thèng: • Mét hÖ thèng hoμn chØnh cã nhiÒu bé phËn cÊu thμnh, mét sè c¸c cÊu phÇn nμy cã thÓ quan niÖm lμ c¸c hÖ thèng phô, b¶n th©n chóng gåm c¸c cÊu phÇn vμ vËn hμnh trong khu«n khæ hÖ thèng lín h¬n. HÖ thèng phøc t¹p h¬n tæng c¸c thμnh phÇn cña nã, do ®ã kh«ng thÓ chia c¾t mét c¸ch c¬ giíi. TÝnh tæng thÓ cña hÖ thèng ®−îc duy tr× th«ng qua c¸c quan hÖ t−¬ng t¸c, do ®ã tiÕp cËn hÖ thèng kh«ng ph¶i m« t¶ cÊu tróc mμ lμ c¸c mèi quan hÖ t−¬ng t¸c. Toμn bé hÖ thèng cã ®éng th¸i biÕn ®æi vμ tiÕn ho¸, c¸c tiÕn tr×nh nμy bÞ chi phèi bëi c¸c ®éng lùc bªn trong nã.

• • •

63

gi¶i thÝch b»ng c¸ch nμo c¸c t−¬ng t¸c gi÷a c¸c ®iÒu kiÖn sinh th¸i vμ x· héi cã thÓ x¶y ra. v¨n ho¸ vμ c¬ chÕ chÝnh s¸ch.1. Sù t¸c ®éng nμy d−êng nh− m¹nh h¬n vμ nh¹y c¶m h¬n trong c¸c ho¹t ®éng t¹i céng ®ång. kinh tÕ-x· héi.2. sù t−¬ng t¸c nμy cã ®Æc tr−ng lμ sù tån t¹i cña mét hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn. Thùc tiÔn cho thÊy r»ng mét nh©n tè nμo ®ã gi÷ vai trß quyÕt ®Þnh chi phèi ph−¬ng thøc sö dông ®Êt cña céng ®ång vμo thêi ®iÓm nμy nh−ng cã thÓ trë nªn thø yÕu vμo thêi ®iÓm kh¸c. Theo quan ®iÓm sinh th¸i nh©n v¨n. mçi hé gia ®×nh rÊt ®a d¹ng vμ phong phó. Thùc tÕ chØ ra r»ng ph−¬ng thøc n«ng nghiÖp. Luång th«ng tin ®Çu vμo. nã kh«ng nh÷ng ph¶n ¸nh c¸c ®Æc ®iÓm sinh th¸i. trao ®æi vËt chÊt n¨ng l−îng. th«ng tin vμ kh¶ n¨ng thÝch nghi. B−íc 2: x¸c ®Þnh c¬ cÊu vμ møc ®é cña hÖ sinh th¸i vμ hÖ nh©n v¨n ®−îc xem nh− lμ nh©n tè ®Çu vμo cña c¸c ho¹t ®éng LNXH b»ng viÖc ®Þnh tÝnh vμ ®Þnh l−îng c¸c yÕu tè vμ mèi quan hÖ qua l¹i gi÷a chóng. §iÒu ®ã kh¼ng ®Þnh r»ng ®Çu ra cña c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt trong céng ®ång bÞ chi phèi bëi nhiÒu nh©n tè. liªn tôc vμ bÒn v÷ng. sö dông ®Êt hay bÊt cø ho¹t ®éng LNXH ë mçi céng ®ång. TiÕp cËn hÖ thèng cã thÓ cho phÐp ph©n tÝch b¶n chÊt vμ ®Ò xuÊt gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu trªn. C¸c ho¹t ®éng LNXH ®−îc coi lμ sù can thiÖp cña con ng−êi vμo hai hÖ thèng phô vμ lu«n bÞ chi phèi bëi c¸c yÕu tè t¸c ®éng nh−: yÕu tè vËt lý sinh häc. ®Çu ra cho qu¸ tr×nh c¸c ho¹t ®éng LNXH. Môc ®Ých cña chóng ta lμm cho sù vËn ®éng vμ biÕn ®æi cña hÖ thèng nμy theo h−íng ph¸t triÓn bÒn v÷ng. B−íc 3: quyÕt ®Þnh chøc n¨ng vμ møc ®é cña hÖ sinh th¸i vμ hÖ nh©n v¨n b»ng viÖc x¸c ®Þnh vμ ph©n tÝch c¸c luång mμ ë ®ã c¸c yÕu tè ®Çu vμo ®−îc xö lý ®Ó t¹o thμnh c¸c kÕt qu¶ h÷u Ých cña ®Çu ra. Mçi t¸c ®éng t−¬ng hç gi÷a c¸c yÕu tè ®−îc xem nh− lμ tr¹ng th¸i ®éng ®Ó ®¶m b¶o tÝnh th−êng xuyªn. kinh tÕ x· héi. TiÕp cËn hÖ thèng trong l©m nghiÖp x· héi ViÖc xem xÐt c¸c ®iÒu kiÖn kinh tÕ x· héi trong bèi c¶nh mét hÖ sinh th¸i nh©n v¨n gióp hiÓu râ h¬n m«i tr−êng nh©n v¨n. v¨n ho¸ vμ c¬ chÕ chÝnh s¸ch cã t¸c ®éng ®Õn qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh cña céng ®ång trong c¸c ho¹t ®éng LNXH. Sù tån t¹i nμy lu«n cã qu¸ tr×nh ®Êu tranh. ph¹m vi vμ møc ®é t¸c ®éng cña c¸c yÕu tè ®èi víi qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng LNXH. mèi quan hÖ kinh tÕ x· héi vμ chÝnh s¸ch hiÖn hμnh mμ cßn ph¶n ¸nh c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸. 64 . l©m nghiÖp. sù tån t¹i hai hÖ thèng phô hay tiÓu hÖ thèng: hÖ sinh th¸i vμ hÖ nh©n v¨n b»ng mèi quan hÖ t−¬ng t¸c gi÷a c¸c thμnh phÇn hay yÕu tè trong mçi hÖ thèng phô vμ gi÷a hai hÖ thèng phô. TiÕp cËn hÖ thèng ®−îc vËn dông trong ph¸t triÓn LNXH theo c¸c b−íc sau: B−íc 1: X¸c ®Þnh 5 bé phËn bao gåm c¸c yÕu tè sinh th¸i nh©n v¨n nh−: • • • • C¸c yÕu tè vËt lý sinh häc. gãp phÇn xo¸ ®ãi gi¶m nghÌo vμ x¸c lËp c«ng b»ng x· héi trong qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng vμ ®Êt rõng: hÖ thèng l©m nghiÖp x· héi. hoÆc rÊt quan träng ë céng ®ång nμy nh−ng thø yÕu ë céng ®ång kh¸c. Giíi h¹n.

Theo Teherani-Kroenner (1992), NguyÔn B¸ Ng·i (2002) m« h×nh sinh th¸i-nh©n v¨n ®−îc Park thiÕt kÕ theo h×nh th¸p dùa trªn c¸c ho¹t ®éng x· héi cña céng ®ång (xem h×nh 5.1.) chÞu sù chi phèi bëi 4 bËc (Orders) cña c¸c nhãm nh©n tè theo tr×nh tù: bËc sinh th¸i (Ecological Order), bËc kinh tÕ (Economic Order), bËc thÓ chÕ chÝnh s¸ch (Political Order) vμ bËc ®¹o ®øc (Moral Order). M« h×nh nμy ®Ò cËp ®Õn quan hÖ gi÷a s¾p xÕp thø bËc c¸c nhãm nh©n tè víi c¸c ho¹t ®éng c¸ nh©n vμ sù bÒn v÷ng. Dùa trªn th¸p sinh th¸i cã thÓ gi¶i thÝch nh− sau: Mäi ho¹t ®éng LNXH cña c¸c céng ®ång ®Òu cã c¬ së sinh th¸i vμ chÞu sù chi phèi bëi c¬ cÊu kü thuËt, kinh tÕ, chÝnh s¸ch vμ thÓ chÕ trong céng ®ång. MÆt kh¸c chóng cßn chÞu ¶nh h−ëng vÒ v¨n ho¸.

¶nh h−ëng
S¶n xuÊt l©m n«ng nghiÖp bÒn v÷ng

C¸c nh©n tè thÝch hîp

H¹n chÕ ho¹t ®éng bÊt hîp ph¸p cña c¸ nh©n

BËc ®¹o ®øc BËc thÓ chÕ BËc kinh tÕ BËc sinh th¸i

C¸c yÕu tè v¨n hãa C¸c yÕu tè thÓ chÕ vμ tæ chøc C¸c yÕu tè kinh tÕ vμ c«ng nghÖ C¸c yÕu tè sinh th¸i

H×nh 5.1: Th¸p sinh th¸i nh©n v¨n cho ph©n tÝch c¸c yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn ph¸t triÓn LNXH
(Glaser Teherani-Kroenner, 1992, NguyÔn B¸ Ng·i, 2002 - M« pháng theo th¸p sinh th¸i nh©n v¨n cña Park 1936)

C¬ së sinh th¸i cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch b»ng c¸c nh©n tè vËt lý sinh häc. Nh÷ng nh©n tè nμy ®−îc chia ra lμm 2 lo¹i: c¸c yÕu tè kh«ng kiÓm so¸t ®−îc nh− khÝ hËu, ®Þa lý thñy v¨n, ®Þa h×nh . . .; nh÷ng yÕu tè cã thÓ kiÓm so¸t hoÆc h¹n chÕ ®−îc nh− xãi mßn, lò lôt, h¹n h¸n, s©u bÖnh, löa rõng . . . Nh÷ng yÕu tè kiÓm so¸t hoÆc h¹n chÕ ®−îc cÇn ®−îc nghiªn cøu cho quy ho¹ch ph¸t triÓn l©m n«ng nghiÖp cÊp ®Þa ph−¬ng. C¸c nh©n tè kinh tÕ lμ nh÷ng nh©n tè ®Çu vμo nh− ®Êt ®ai, vèn, lao ®éng vμ qu¶n lý. C¸c yÕu tè kü thuËt ®−îc xem nh− lμ c¸c ph−¬ng thøc sö dông tμi nguyªn, trong ®ã kiÕn thøc vμ kü thuËt b¶n ®Þa gi÷ vai trß quan träng trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt. C¸c nh©n tè chÝnh s¸ch vμ thÓ chÕ ®−îc coi lμ cã t¸c ®éng trùc tiÕp ®Õn quy ho¹ch nh−: quyÒn sö dông ®Êt ®ai, chÝnh s¸ch giao ®Êt giao rõng, tæ chøc céng ®ång... Ph¹m trï vÒ ®¹o ®øc ®−îc hiÓu lμ th¸i ®é nhËn thøc cña céng ®ång hay ë møc cao h¬n lμ v¨n ho¸. Mäi t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè kh¸c ®Òu cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn thay ®æi vÒ th¸i ®é vμ nhËn thøc.

65

2. Kh¸i niÖm hÖ sinh th¸i nh©n v¨n
HÖ sinh th¸i nh©n v¨n lμ khoa häc nghiªn cøu vÒ mèi quan hÖ hç t−¬ng gi÷a con ng−êi vμ m«i tr−êng (Rambo,1983). §Þnh nghÜa nμy hÇu nh− hoμn toμn phï hîp víi ®Þnh nghÜa sinh th¸i x· héi cña Parker (1992) r»ng : "Sinh th¸i x· héi nghiªn cøu quan hÖ gi÷a c¸c céng ®ång ng−êi vμ m«i tr−êng t−¬ng øng, nhÊt lμ m«i tr−êng vËt chÊt”. ë ®©y, ®· nhÊn m¹nh khÝa c¹nh t−¬ng t¸c céng ®ång h¬n khÝa c¹nh c¸ nh©n (h×nh5.2.). Rambo vμ Sajise (1984), cho r»ng : • • Sinh th¸i nh©n v¨n sö dông quan ®iÓm hÖ thèng cho c¶ x· héi loμi ng−êi vμ tù nhiªn. Sinh th¸i nh©n v¨n m« t¶ ®Æc ®iÓm bªn trong c¶ hÖ thèng x· héi (c¸ nh©n, hé, céng ®ång) vμ c¸c hÖ sinh th¸i vμ t−¬ng t¸c gi÷a chóng víi sù chuyÓn dÞch n¨ng l−îng, vËt chÊt vμ th«ng tin. Sinh th¸i nh©n v¨n cã liªn hÖ víi sù hiÓu biÕt tæ chøc c¸c hÖ thèng thμnh m¹ng l−íi vμ thø bËc. Sinh th¸i nh©n v¨n bao gåm ®éng th¸i biÕn ®æi cña hÖ thèng.

• •

Theo Marten et al (1986), thuËt ng÷ “sinh th¸i nh©n v¨n“ cã nhiÒu nghÜa khi ®−îc dïng ë c¸c khoa häc kh¸c nhau bëi c¸c nhμ khoa häc. Tho¹t ®Çu, sinh th¸i nh©n v¨n liªn hÖ víi nh÷ng t−¬ng quan gi÷a nh÷ng biÕn ®æi vÒ mÆt x· héi vμ ph©n bè kh«ng gian ë c¸c vïng ®« thÞ (Park vμ Burgess,1921). H×nh th¸i sinh th¸i nh©n v¨n nμy ®· ¸p dông nh÷ng quan niÖm sinh häc vÒ c¹nh tranh, thÓ tréi, x©m nhËp vμ kÕ vÞ vμo ®« thÞ vμ øng xö cña ng−êi ë ®« thÞ, tËp trung vμo phèi trÝ kh«ng gian cña c¸c quÇn c− cña ng−êi nh− lμ kÕt qu¶ cña c¹nh tranh. TiÕp sau ®ã ®· xuÊt hiÖn h×nh th¸i thø hai cña sinh th¸i nh©n v¨n, h×nh th¸i xem céng ®ång nh− lμ ®èi t−îng cña ®iÒu tra sinh th¸i. Dùa trªn quan niÖm c©n b»ng, tiÕp cËn nÇy ph©n tÝch b¶n chÊt cña sù thÝch øng x· héi víi hoμn c¶nh, trong khi ®ã ®−a ra lý thuyÕt néi c©n b»ng. Tuy vËy, nã kh«ng chó ý ®Õn ®éng th¸i vμ tÝnh chÊt hay thay ®æi cña c¸c hÖ sinh th¸i bao gåm c¸c qu¸ tr×nh cña x· héi vμ tù nhiªn cã liªn quan (Weinstock,1986). H×nh th¸i sinh th¸i nh©n v¨n ë ®©y lμ t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi vμ hÖ sinh th¸i. (h×nh 5.2)

2.1. HÖ sinh th¸i
HÖ sinh th¸i lμ tæng thÓ phøc t¹p cña sinh vËt vμ m«i tr−êng víi t− c¸ch lμ mét hÖ cã sù t¸c ®éng qua l¹i, mét hÖ mμ sù h×nh thμnh lμ do hËu qu¶ cña t¸c ®éng qua l¹i gi÷a thùc vËt víi thùc vËt, gi÷a ®éng vËt víi ®éng vËt, gi÷a thùc vËt vμ ®éng vËt víi nhau, gi÷a tæng thÓ sinh vËt víi m«i tr−êng vμ gi÷a m«i tr−êng víi sinh vËt (Kein ,1968). Sù biÕn ®æi cña c¸c lo¹i hÖ sinh th¸i: Theo Lª V¨n T©m (1999) d−íi nh÷ng møc ®é t¸c ®éng cña con ng−êi, hÖ sinh th¸i sÏ biÕn ®æi tõ hÖ thèng tù nhiªn ®Õn hÖ thèng bÞ suy tho¸i: HÖ thèng tù nhiªn: lμ nh÷ng hÖ sinh th¸i mμ tõ sau cuéc c¸ch m¹ng C«ng nghiÖp chÞu t¸c ®éng cña con ng−êi (nh©n t¸c) Ýt h¬n nh÷ng t¸c ®éng kh¸c, cÊu tróc cña hÖ sinh th¸i ch−a bÞ thay ®æi. ë ®©y kh«ng tÝnh ®Õn sù biÕn ®æi cña khÝ hËu, khÝ hËu biÕn ®æi do con ng−êi g©y ra ®· ¶nh h−ëng ®Õn toμn bé c¸c hÖ sinh th¸i trong ®ã cã hÖ sinh th¸i tù nhiªn.

66

H×nh 5.2: Sinh th¸i nh©n v¨n lμ t−¬ng t¸c gi÷a hÖ sinh th¸i vμ hÖ x· héi (Lª Träng Cóc 1990) HÖ thèng ®· biÕn ®æi : lμ hÖ sinh th¸i chÞu t¸c ®éng cña con ng−êi nhiÒu h¬n c¸c t¸c nh©n kh¸c nh−ng kh«ng dïng ®Ó trång trät. C¸c khu rõng ®· phôc håi mét c¸ch tù nhiªn ®ang dïng ®Ó khai th¸c gç, ®ång cá ®· phôc håi mét c¸ch tù nhiªn ®ang dïng ®Ó ch¨n th¶. HÖ thèng canh t¸c:lμ nh÷ng hÖ sinh th¸i chÞu t¸c ®éng cña con ng−êi rÊt nhiÒu so víi nh÷ng t¸c nh©n kh¸c, phÇn lín dïng canh t¸c nh− ®Êt n«ng nghiÖp, ®Êt ®ång cá, ®Êt trång rõng vμ ao nu«i c¸. HÖ thèng x©y dùng:lμ hÖ sinh th¸i bÞ chÕ ngù bëi nh÷ng nhμ cöa, ®−êng giao th«ng, ®−êng s¾t, s©n bay, bÕn tμu, ®Ëp n−íc, hÇm má vμ c¸c c«ng tr×nh x©y dùng kh¸c cña con ng−êi. HÖ thèng bÞ suy tho¸i: lμ nh÷ng hÖ sinh th¸i mμ tÊt c¶ tÝnh chÊt ®a d¹ng, n¨ng suÊt vμ ®iÒu kiÖn sinh sèng vÒ c¨n b¶n ®Òu ®· bÞ hñy ho¹i. HÖ sinh th¸i cña ®Êt bÞ suy tho¸i cã ®Æc ®iÓm lμ kh«ng cßn c©y cèi vμ ®Êt mμu mì n÷a. (h×nh 5.3)

67

ng−îc l¹i rõng c©y mäc trªn ®Êt l¹i cã t¸c ®éng ®Õn ®Êt. gãp phÇn vμo qu¸ tr×nh h×nh thμnh ®Êt.1999) C¸c ®Æc tr−ng cña hÖ sinh th¸i: CÇn chó ý ®Õn n¨m ®Æc tr−ng chñ yÕu sau ®©y (Salim. võa cung cÊp n−íc vμ chÊt kho¸ng cÇn thiÕt cho c©y. 68 . do ®ã mμ ¶nh h−ëng ®Õn sinh tr−ëng cña c©y. §Êt rõng vμ líp vËt rông cña nã ph¶n ¸nh ®Çy ®ñ vμ tæng hîp trong ®Æc tÝnh cña qu¸ tr×nh chuyÓn ho¸ n¨ng l−îng vËt chÊt ë rõng.H×nh 5. t¹o nªn ®Êt rõng víi nh÷ng tÝnh chÊt riªng biÖt.1995): • Tμi nguyªn thiªn nhiªn lμ c¸c thμnh phÇn cña hÖ sinh th¸i vμ liªn kÕt víi nhau th«ng qua mèi quan hÖ phô thuéc lÉn nhau. §Êt võa lμ gi¸ thÓ gi÷ cho c©y ®øng v÷ng. Gi÷a quÇn x· thùc vËt rõng vμ ®Êt tån t¹i mét quan hÖ nh©n qu¶. Mçi mét thμnh phÇn cña hÖ sinh th¸i nh− quÇn l¹c thùc vËt. quÇn l¹c ®éng vËt ph¸t triÓn trong mèi quan hÖ víi thμnh phÇn nμy vμ thμnh phÇn kh¸c.3: S¬ ®å m« t¶ sù biÕn ®æi cña hÖ sinh th¸i theo møc ®é t¸c ®éng cña con ng−êi (Robert Pretscott Allen dÉn theo Lª V¨n T©m.

c¬ cÊu x· héi. Kh«ng cã sù can thiÖp cña con ng−êi. ®êi sèng trong hÖ sinh th¸i cßn ®−îc duy tr×. • • • N¨m ®Æc tr−ng chñ yÕu phô thuéc lÉn nhau gi÷a c¸c thμnh phÇn. H¬n n÷a mét sè quy t¾c cña hÖ x· héi cã thÓ gióp chóng ta hiÓu ®−îc c¬ cÊu vμ chøc n¨ng cña c¶ hÖ thèng (Parker vμ Burch. Qu¶n lý dÞch bÖnh tæng hîp (IPM) trong n«ng nghiÖp chÝnh lμ dùa theo nguyªn lý c©n b»ng sinh häc gi÷a c¸c thμnh phÇn kh¸c nhau cña hÖ sinh th¸i. chim ¨n c«n trïng gi÷ sù c©n b»ng. ý nghÜa cña sù hiÓu biÕt c¸c hÖ x· héi ®ang tån t¹i lμ ë chç nh− nh÷ng hÖ sinh th¸i kh¸c. vi sinh vËt ®Ó chóng sinh sèng vμ cho nªn nh÷ng ®éng vËt ho¹i sinh nÇy cã t¸c dông b¶o tån chÊt kho¸ng dinh d−ìng trong ®iÒu kiÖn nhiÖt ®íi cho sù ph¸t triÓn cña thùc vËt rõng. so víi c¸c hÖ sinh th¸i rõng kh¸c cã tÝnh ®a d¹ng sinh häc cao.1973). tÝnh hiÖu qu¶. vËn hμnh cña hÖ sinh th¸i. sù c©n b»ng. Cμng ®a d¹ng hÖ sinh th¸i cμng æn ®Þnh. Rõng m−a nhiÖt ®íi. chuÈn mùc. Sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng lμ sù ph¸t triÓn diÔn ra khi duy tr× chøc n¨ng cña c¸c ®Æc tr−ng chñ yÕu nμy cña hÖ sinh th¸i. TÝnh bÒn v÷ng cña hÖ sinh th¸i. Trong c¸c qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. ®Þnh h−íng vÒ gi¸ trÞ. c¬ cÊu tæ chøc vμ nh÷ng ph−¬ng tiÖn kh¸c nhau ®Ó ®¸p øng nh÷ng môc tiªu chung cña nã. giμu loμi c©y nªn cã tÝnh æn ®Þnh cao. C¬ cÊu. c¬ chÕ ph©n phèi. tÝnh ®a d¹ng. nh÷ng biÕn ®æi trong mét phÇn cña hÖ thèng ®−îc ®iÒu phèi cã thÓ ¶nh h−ëng ®Õn c¸c phÇn kh¸c cña hÖ thèng. nghÜa lμ bÒn v÷ng vμ sù tån t¹i cña nã lμ kh«ng giíi h¹n chõng nμo mμ tr¹ng th¸i nguyªn thñy cßn tån t¹i. sinh tr−ëng vμ ph¸t triÓn. Nh÷ng môc tiªu chñ yÕu cña hÇu hÕt x· héi lμ ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu vμ sù chê ®îi cña con ng−êi ®Æt biÖt lμ sèng cßn. 2. TÊt c¶ c¸c thμnh phÇn cã liªn quan chÆt chÏ víi nhau. Nh÷ng mèi quan hÖ nμy ®−îc ®iÒu phèi c¶ vÒ nh÷ng quan hÖ gi÷a c¸c thμnh viªn vμ quan hÖ víi c¶ hÖ thèng. (Tamin. gi¸ trÞ. 69 .• TÝnh ®a d¹ng cña c¸c hÖ sinh th¸i. HÖ x· héi cã mét lo¹t quan hÖ phèi hîp hîp lý gi÷a c¸c thμnh viªn cña nã (c¸ nh©n. tÝnh bÒn v÷ng t¹o nªn b¶n chÊt cña hÖ sinh th¸i. c¸c ®Æc tr−ng nμy ph¶i ®−îc b¶o tån. Ngay c¶ c©y gç chÕt còng cã vai trß cung cÊp thøc ¨n h÷u c¬ cho ®éng vËt ho¹i sinh. TÝnh hiÖu qu¶: mçi mét thμnh phÇn trong hÖ sinh th¸i cã vai trß vμ chøc n¨ng cña nã. ®ång thêi c¶ tiÒm lùc cña chóng n÷a. HÖ x· héi “X· héi lμ mét nhãm ng−êi trong mét ph¹m vi l·nh thç cô thÓ t¸c ®éng ¶nh h−ëng lÉn nhau theo mét sè ph−¬ng c¸ch sao cho nhãm tån t¹i ®−îc”. Thó ¨n thÞt. Do vËy cÇn nhËn ra nh÷ng yÕu tè quan träng cña hÖ x· héi: nh÷ng ®Æt tr−ng d©n sè vÒ mÆt x· héi. Mçi mét x· héi cã c«ng nghÖ. chøc n¨ng vμ c¸c qu¸ tr×nh cña hÖ x· héi cã ý nghÜa quan träng nÕu hiÓu biÕt nh÷ng nguån lùc nh©n v¨n hiÖn cã vμ nh÷ng h¹n chÕ ®èi víi c©y vμ c¸c s¶n phÈm tõ c©y. QuÇn thÓ chuét trong hÖ sinh th¸i bïng næ khi c¸c ®éng vËt ¨n thÞt nh− r¾n bÞ giÕt h¹i kh«ng tù nhiªn. Sù c©n b»ng: gi÷a c¸c thμnh phÇn trong hÖ sinh th¸i vμ gi÷a c¸c hÖ sinh th¸i. Kh«ng cã g× thõa. nhÊt lμ can thiÖp kh«ng kü thuËt.2. Khi con ng−êi kh«ng hiÓu biÕt ®Çy ®ñ tÊt c¶ tμi nguyªn thiªn nhiªn sÏ kh«ng nhËn thøc ®−îc vai trß cña c¸c thμnh phÇn kh¸c nhau cña hÖ sinh th¸i. hé. 1992). céng ®ång).

Chambers (1983) ®· nhÊn m¹nh ®Õn tri thøc cña ng−êi n«ng d©n b»ng côm tõ kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n nh− lμ thuËt ng÷ bao qu¸t nhÊt.. nh÷ng ng−êi tõ ®Çu ®Õn cuèi mïa ®Çu t− vμo vμ b¸n ra n«ng s¶n hμng hãa. C«ng nghÖ lμ c«ng cô v¨n ho¸ chñ yÕu cã thÓ lμm cho mét nh©n tè trë thμnh tμi nguyªn (Burch. tÝn ng−ìng. c¸c lo¹i hμng ho¸ vμ dÞch vô kh¸c. Kh¸c víi hÇu hÕt c¸c nhμ khoa häc lμ nh÷ng ng−êi chØ dμnh mét phÇn thêi gian ®Ó quan s¸t nghiªn cøu nh÷ng g× x¶y ra trong hÖ sinh th¸i. t¨ng c−êng. Tõ nh÷ng th«ng tin vÒ d©n sè (tuæi.D©n sè D©n sè lμ nh©n tè cùc kú quan träng. Sù ph©n bè d©n sè ®Æc biÖt tØ lÖ d©n sè ngoμi tuæi lao ®éng (trÎ em vμ ng−êi giμ) lμ nh©n tè quan träng trong quan hÖ hÖ thèng x· héi vμ m«i tr−êng. V× thÕ tri thøc cña ng−êi n«ng d©n ®· ®−îc thö th¸ch. suÊt sinh tr−ëng. c¶ trùc tiÕp lÉn gi¸n tiÕp vÒ l©m s¶n. quyÕt ®Þnh sù t¸c ®éng cña hÖ x· héi lªn hÖ sinh th¸i. D÷ liÖu vÒ tû lÖ t¨ng d©n sè gióp ®o¸n tr−íc ¶nh h−ëng cña ¸p lùc d©n sè ®Õn c¬ së tμi nguyªn. lÞch sö.. VÝ dô: c¸i mμ mét c¸ nh©n mét nhãm x¸c ®Þnh nh− lμ mét tμi nguyªn cã thÓ kh«ng ph¶i lμ tμi nguyªn cña ng−êi kh¸c khi hä kh«ng nghÜ lμ ®Ó khai th¸c nã. kho tμng kiÕn thøc vμ c¸c qu¸ tr×nh mμ qua ®ã kiÕn thøc ®−îc thu nhËn. Nh©n d©n n«ng th«n: Bao gåm n«ng d©n lín vμ nhá.1971). Nh÷ng n«ng d©n hiÓu biÕt Ýt vÒ m«i tr−êng cña m×nh ch¾c ch¾n sÏ chÞu tæn thÊt nhiÒu h¬n vμ thμnh c«ng Ýt h¬n so víi nh÷ng n«ng d©n biÕt râ ®iÒu kiÖn sinh th¸i cña m«i tr−êng. Nh÷ng ®Æt tr−ng d©n sè vÒ mÆt x· héi lμ c¸c nguån th«ng tin quan träng ®èi víi ng−êi x©y dùng dù ¸n LNXH. d©n téc.) ng−êi ta cã thÓ hiÓu ra vμ ®o¸n biÕt nhu cÇu hiÖn t¹i vμ trong t−¬ng lai. nhËn thøc. khai khÈn ®Êt míi cho n«ng nghiÖp vμ cho nhu cÇu vÒ gç x©y dùng. VÝ dô quÆng s¾t lu«n lu«n tån t¹i nh−ng chØ khi nã ®−îc khai th¸c th× quÆng s¾t míi ®−îc x¸c ®Þnh nh− lμ tμi nguyªn. Ng−êi ®Þa ph−¬ng ®· sèng trong mèi quan hÖ mËt thiÕt víi m«i tr−êng trong thêi gian dμi lμ nguån th«ng tin v« gi¸ vÒ cÊu tróc ®éng th¸i hÖ sinh th¸i n«ng th«n. c«ng nghÖ. 70 . C«ng nghÖ míi trong l©m nghiÖp cã thÓ lμm râ l¹i gi¸ trÞ cña c©y gç ë n«ng hé trë thμnh hμng ho¸. MËt ®é d©n sè cao sÏ g©y t¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng lín h¬n mËt ®é d©n sè thÊp. ng−êi n«ng d©n hÇu nh− trän ®êi dμnh cho viÖc ®ã vμ g¾n bã rÊt mËt thiÕt víi hÖ sinh th¸i do hä qu¶n lý. ph©n bè. Tèc ®é d©n sè t¨ng nhanh vμ tØ lÖ tö vong thÊp lμm cho tØ lÖ ng−êi ¨n theo cao. cña nh©n d©n ph¶n ¶nh ®Þnh h−íng gi¸ trÞ cña hä. h¬n n÷a nhËn ra lao ®éng nμo lμ cã thÓ dμnh cho trång vμ qu¶n lý rõng/c©y trªn ®Êt cña hé vμ céng ®ång. nhÊt lμ nh÷ng h¹n chÕ cña nã. ë ®ã: KiÕn thøc: Toμn bé hÖ thèng kiÕn thøc bao gåm c¸c kh¸i niÖm. chän läc. vÉn g©y nªn t×nh tr¹ng thiÕu lao ®éng. Còng cÇn ph¶i nh¾c ®Õn nh÷ng kiÕn thøc cña nh©n d©n ®Þa ph−¬ng. tμng trö vμ truyÒn b¸.. KiÕn thøcn nh©n d©n: NhÊn m¹nh phÇn lín kiÕn thøc nμy n»m trong d©n vμ hiÕm khi ®−îc viÕt ra. §Þnh h−íng gi¸ trÞ V¨n ho¸.. dù ®o¸n vÒ møc ®é th©m canh n«ng nghiÖp.. giíi tÝnh. Ap lùc chän läc qua thêi gian sÏ còng cè nh÷ng tri thøc hoμn toμn cã gi¸ trÞ vÒ m«i tr−êng còng nh− c¸c mÆt kh¸c..

“ë ®©u”. Hatch. häc hái kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n. ®¼ng cÊp. 71 . Còng chÝnh n«ng nghiÖp lμ n¬i mμ ng−êi ta ®· häc hái ®−îc nhiÒu nhÊt ë nh©n d©n n«ng th«n th«ng qua pháng vÊn. §«i khi kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n vÒ ®Êt ®ai. Nh÷ng ®iÒu nμy cã thÓ cã Ých. Nh÷ng g× nhËn thøc ®−îc sÏ t¸c ®éng vμo ng«n ng÷ vμ t¹o ra tõ ng÷ ®Ó m« t¶ nã. kiÓm tra nh÷ng gi¶ thuyÕt ®ã trong khu«n khæ khoa häc hiÖn ®¹i lμ nhiÖm vô cña khoa häc. Tuy nhiªn viÖc thu thËp kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n lμ kh«ng dÔ dμng bëi v× nã ®ßi hái c¸c nhμ khoa häc ph¶i tõ bá ®Þnh kiÕn cho r»ng n«ng d©n Ýt hiÓu biÕt vμ hay lμm háng viÖc cßn m×nh lμ nh÷ng chuyªn gia biÕt mäi thø. Nghiªn cøu. Nhμ khoa häc ph¶i biÕt lμm ng−êi häc hái nghÜa lμ ph¶i biÕt l¾ng nghe ®Çy ®ñ vμ kiªn nhÉn nh÷ng g× mμ n«ng d©n tr×nh bμy cã khi lén xén ®Ó tõ ®ã ph¸t hiÖn nh÷ng c¨n cø khoa häc mμ n«ng d©n ®· hμnh ®éng. qui t¾c vμ kh«ng gian. kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n lμ mét nguån tμi nguyªn quèc gia rÊt lín vμ kh«ng ®−îc sö dông hÕt. ¥ hÇu hÕt c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. c¸c h¹n chÕ ¶nh h−ëng ®Õn viÖc qu¶n lý rõng/c©y gç ngoμi ra cã gi¸ trÞ nh− mét nguån th«ng tin cã xu h−íng l©u dμi vμ nh÷ng sù cè bÊt th−êng cã thÓ kh«ng x¶y ra trong kho¶ng thêi gian c¸c nhμ khoa häc ®ang tiÕn hμnh nghiªn cøu ë ®Þa ph−¬ng ®ã. ng−îc l¹i ng«n ng÷ sÏ cung cÊp kh¸i niÖm vμ ph¹m trï ®Ó t¹o h×nh cho nhËn thøc. c©y trång. t×m hiÓu. ®iÒu tra. Mét mÆt m¹nh cña kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n lμ kh¶ n¨ng duy tr×. sö dông nã nh− lμ mét nguån ý t−ëng vμ gi¶ thuyÕt. HiÓn nhiªn nhÊt ®iÒu nμy ¸p dông vμo kiÕn thøc cña hä vÒ phong tôc tËp qu¸n. §iÓm yÕu trong kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n lμ ®Þnh l−îng do t−¬ng ®èi yÕu vÒ ®o l−êng vμ chØ cã kh¶ n¨ng quan s¸t b»ng m¾t th−êng. V× vËy kh«ng cã g× ®¸ng ng¹c nhiªn khi chÝnh n«ng nghiÖp lμ l·nh vùc mμ kiÕn thøc cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng cã −u thÕ so víi ng−êi ngoμi. ¶nh h−ëng quyÒn lùc vμ c¸c c¬ chÕ ph©n tÇng kh¸c x¸c ®Þnh ai ®¹t ®−îc c¸i g× trong hÖ thèng. lMét sè ®iÓm m¹nh vμ chñ yÕu cña kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n g¾n víi ng«n ng÷ vμ kh¸i niÖm cña hä.KiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n rÊt cã Ých trong viÖc x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò. quan s¸t c¸c tËp qu¸n cña n«ng d©n. më réng vμ hiÖu chØnh kiÕn thøc. Quy t¾c thiÕt lËp nh÷ng giíi h¹n cña nh÷ng øng xö thÝch hîp hoÆc kh«ng thÝch hîp ®èi víi nh÷ng vai trß x· héi cô thÓ. thÝ nghiÖm trªn ®ång ruéng cïng víi n«ng d©n. C¸c ng«n tõ vμ kh¸i niÖm cña ®Þa ph−¬ng mang tÝnh bao qu¸t h¬n lμ ph©n tÝch. chóng kÕt hîp nh÷ng ph¹m trï mμ c¸c nhμ khoa häc quen t¸ch biÖt ra. 1976 cho r»ng kü n¨ng chuyªn m«n cña ng−êi tiÓu n«ng lμ nguån tri thøc réng lín nhÊt ch−a ®−îc huy ®éng cho sù nghiÖp ph¸t triÓn vμ ®iÒu ®¬n gi¶n lμ chóng ta kh«ng ®−îc phÐp bá qua chóng mét lÇn n÷a. C¬ cÊu x· héi: TrËt tù x· héi lμ ph¹m vi trong ®ã c¸c nhãm vμ c¸c mèi quan hÖ x· héi trong hÖ thèng ®−îc chÊp nhËn vμ phô thuéc vμo cÊp bËc. TÝnh æn ®Þnh vμ hîp ph¸p cña sù s¾p xÕp nh− thÓ lμm gi¶m ®Õn møc thÊp nhÊt sù tranh chÊp néi bé. kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n ë vμo thÕ m¹nh nhÊt khi ®Ò cËp ®Õn nh÷ng g× cã thÓ quan s¸t cïng víi “t¹i sao”. “khi nμo” cña chóng. HÖ thèng cÊp bËc lμ mÉu tiÕp cËn kh«ng b×nh ®¼ng nh− ®Þa vÞ. J. §a sè nh÷ng ®iÓm m¹nh cña kiÕn thøc nh©n d©n n«ng th«n dùa vμo nh÷ng g× cã thÓ quan s¸t ®−îc t¹i chç vμ qua thêi gian dμi vμ dùa vμo nh÷ng g× ®ông ch¹m trùc tiÕp ®Õn ®êi sèng vμ c¸ch sinh nhai cña hä. vËt nu«i còng phong phó kh«ng kÐm nh− cña nhμ khoa häc.

cÊu tróc vËt lý. c¸c nguån hîp thμnh hÖ x· héi mμ tõ ®Þa h¹t v¨n ho¸ x· héi kh«ng ph¶i tõ l·nh vùc tù nhiªn. • C¬ chÕ tù nhiªn ph©n phèi quyÒn lùc lμ c¬ chÕ c¬ b¶n. Cïng mét sè l−îng d©n sè nh−ng sÏ t¸c ®éng ®Õn hÖ sinh th¸i mét c¸ch kh¸c nhau tïy theo nh÷ng thÓ chÕ ®Æc tr−ng cña x· héi vμ ®iÒu hßa nh÷ng ho¹t ®éng ®ã nh− thÕ nμo. • 72 . hÖ t− t−ëng vμ ng«n ng÷. tÊt c¶ ®· ¶nh h−ëng (nghÜa lμ ph©n phèi) ®Õn c¸c lo¹i tμi nguyªn h÷u dông ®èi víi nh©n d©n. tÊt c¶ lμ c¸c thμnh phÇn hîp thμnh mμ c¸c t−¬ng t¸c cña nã lμ mËt thiÕt víi nhau. n¬i yªu cÇu vμ cung cÊp c¸c s¶n vËt tõ c©y ®Ó lÊy c¸c dÞch vô kh¸c hoÆc lÊy tiÒn mÆt. Nh÷ng chÝnh s¸ch cña nhμ n−íc hiÖn nay vÒ giao ®Êt (n«ng nghiÖp vμ l©m nghiÖp). sù rông l¸ lμ thêi vô hay liªn tôc. C¬ chÕ ph©n phèi: Cã nhiÒu c¬ chÕ ph©n phèi quyÒn lùc: c¬ chÕ tù nhiªn vμ c¬ chÕ x· héi. vïng ®« thÞ. Trao ®æi nh− lμ c¬ chÕ ph©n phèi cã thÓ bao gåm ®æi ch¸c vμ hÖ thèng thÞ tr−êng. chia ®Êt vμ ph©n bè søc lao ®éng. sinh th¸i vμ ®éng th¸i cña m«i tr−êng cã t¸c dông lμm cho mét sè tμi nguyªn sinh vËt nμo ®ã trë nªn h÷u dông ë nh÷ng thêi gian nμo ®ã trong n¨m vμ ë mét sè kh«ng gian nμo ®ã.. nh−ng thùc tÕ nã ®−îc sö dông nh− lμ ®Êt t− bëi nh÷ng n«ng d©n cã quyÒn lùc h¬n. chÝnh s¸ch vÒ ®Êt ®ai vμ qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. kinh tÕ. vÒ mÆt hîp ph¸p ®Êt céng ®ång thuéc vÒ céng ®ång. ThiÕu kiÕn thøc ng¨n trë sù tiÕp cËn tμi nguyªn kh¸c.. QuyÒn lùc vμ truyÒn thèng còng cã t¸c dông ph©n phèi nguån lùc. L·nh thæ còng lμm gi¶m sù va ch¹m cña ng−êi b»ng nh÷ng ho¹t ®éng ph©n bè.) cho ph©n bè vμ hoÆc ph©n c«ng ho¹t ®éng cña ng−êi. quyÒn lùc. TruyÒn thèng còng lμm ®iÒu ®ã th«ng qua luËt kh«ng thμnh v¨n (luËt tôc) tõ l©u ®· ®−îc hiÓu vμ ®−îc t¹o thμnh nh− quyÒn së h÷u vμ quyÒn h−ëng dông c©y. tæ chøc x· héi. c«ng nghÖ. KiÕn thøc (bao gåm c«ng nghÖ) còng cã ý nghÜa ph©n phèi nguån lùc vμ nã cung cÊp cho ng−êi n¾m gi÷ (holder) kiÕn thøc víi sù tiÕp cËn th«ng tin vÒ n¬i cã nguån lùc. Cã thÓ nãi. c¸c tæ chøc chÝnh trÞ vμ hμnh chÝnh. vμ c«ng nghÖ cã thÓ ®−îc ph¸t triÓn nh− thÕ nμo ®Ó chÕ biÕn nguån lùc thμnh s¶n phÈm míi. ThÓ chÕ: Nh÷ng thÓ chÕ. th−êng tinh vi. C¸c ®Æc ®iÓm cña m«i tr−êng. ¥ Pakistan. tæ chøc chÝnh trÞ. Trao ®æi. Thêi gian vμ l−îng m−a. truyÒn thèng vμ kiÕn thøc lμ nh÷ng mÆt trong c¬ chÕ x· héi ph©n phèi nguån lùc. sù ra qu¶ cña c©y gç. giao rõng ®Õn hé gia ®×nh vμ céng ®ång. D©n sè. vai trß cña giíi trong s¶n xuÊt ®ãng vai trß cùc kú quan träng trong viÖc ®iÒu hßa nh÷ng t¸c ®éng qua l¹i gi÷a con ng−êi vμ m«i tr−êng. QuyÒn lùc thùc hiÖn ®iÒu ®ã th«ng qua luËt ®iÒu tiÕt sö dông tμi nguyªn hoÆc th«ng qua quyÒn lùc kh«ng chÝnh thøc b»ng søc m¹nh vμ ¶nh h−ëng. ®Õn ng−êi n«ng d©n lμ dùa trªn nh÷ng nhËn thøc tÕ..L·nh thæ lμ sù s¾p xÕp kh«ng gian (®Êt n«ng nghiÖp. ¶nh h−ëng lÉn nhau vμ t¹o nªn tÝnh chÊt cña hÖ x· héi.

®Çu vμo tõ nh÷ng hÖ thèng. Trong thêi ®¹i th«ng tin ®¹i chóng nμy. vËt chÊt th«ng tin tõ hÖ x· héi ®Õn hÖ sinh th¸i rõng. Sù truyÒn n¨ng l−îng.víi ý nghÜa ®ã sinh th¸i nh©n v¨n ®· trë thμnh ®iÓm héi tô t− t−ëng cña c¸c nhμ khoa häc thuéc c¸c l·nh vùc kh¸c nhau..) ..4).. Nãi chung. Toμn bé m«i tr−êng víi tÝnh bao qu¸t. Quan ®iÓm hÖ thèng cña sinh th¸i nh©n v¨n lμm râ x· héi n«ng th«n d©n lμng liªn hÖ víi rõng trång/c©y gç (hoÆc rõng tù nhiªn) nh− lμ bé phËn cña m«i tr−êng n«ng th«n ®¹i diÖn réng lín h¬n bao gåm c¶ ®Êt. T−¬ng t¸c gi÷a hai hÖ thèng phô trong hÖ sinh th¸i nh©n v¨n Nh− trong s¬ ®å (h×nh 5. kinh tÕ häc. vËt nu«i. t−¬ng tù nh− hai hÖ thèng phô. th«ng tin quy vÒ c¸c “tÝn hiÖu” tõ mét hÖ thèng phô nμy hoÆc hîp phÇn nμy ®Õn hÖ thèng phô kh¸c hoÆc thμnh phÇn kh¸c. x· héi. Trao ®æi “th«ng tin” gi÷a c¸c hÖ sinh th¸i vμ hÖ x· héi lμ mét c¸i g× khã c¶m nhËn h¬n nh−ng kh«ng kÐm ý nghÜa.. MÆc kh¸c. hÖ thèng sinh th¸i nh©n v¨n còng më réng. T¸c ®éng cña con ng−êi ®Õn m«i tr−êng cã thÓ chÞu ¶nh h−ëng m¹nh mÏ tõ nhËn thøc tÝn hiÖu tõ m«i tr−êng. cã thÓ nhËn thøc lîi thÕ cña m« h×nh hÖ sinh th¸i nh©n v¨n lμ sù tËp trung sù chó ý vμo c¸c t−¬ng t¸c vμ hËu qu¶ cña t¸c ®éng. ®· t¹o nªn cÊu tróc cña c¸c hÖ sinh th¸i nμy vμ thóc ®Èy sù vËn hμnh cña nã.3. Trong phÇn lín t×nh huèng. hÖ sinh th¸i n«ng l©m d−íi d¹ng lao ®éng cña ng−êi. ®Õn c©y vμ rõng.hÖ sinh th¸i vμ hÖ x· héi phô thuéc lÉn nhau vμ liªn kÕt nhau th«ng qua trao ®æi n¨ng l−îng. th«ng tin tõ c¸c hÖ sinh th¸i ®ã ®Õn hÖ x· héi chñ yÕu lμ s¶n phÈm dÞch vô. Còng cÇn ghi nhËn.2 vμ 5. Sinh th¸i nh©n v¨n ®Þnh h−íng cho c¸c nhμ nghiªn cøu l©m nghiÖp xem xÐt t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi vμ hÖ sinh th¸i (rõng) ë nhiÒu hoμn c¶nh kh¸c nhau tõ thùc tiÔn du canh truyÒn thèng ®Õn hËu qu¶ lÊy cñi bëi nh÷ng nhãm ng−êi n«ng nghiÖp vμ sö dông vËt liÖu x©y dùng cña céng ®ång ®« thÞ. n«ng nghiÖp. Mçi hÖ thèng phô chÞu ¶nh h−ëng cña hÖ thèng phô kh¸c qua c¸c t¸c ®éng lÉn nhau gi÷a chóng. sinh th¸i nh©n v¨n ®· thùc hiÖn ®−îc sù phèi hîp gi÷a c¸c nhμ khoa häc tù nhiªn vμ khoa häc x· héi (l©m nghiÖp. Theo Lovelace (1984) cã thÓ ®Þnh nghÜa “n¨ng l−îng” ë ®©y ®¬n gi¶n lμ kh¶ n¨ng lao ®éng c¸ nh©n vμ x· héi . tÝnh phøc t¹p cña nã t−¬ng tù nh− hÖ sinh th¸i nh©n v¨n ®· nãi ®Õn. chÊt ®èt ho¸ th¹ch. n−íc. nh÷ng hÖ thèng phô kh¸c tù nhiªn còng nh− x· héi. Mèi quan hÖ gi÷a hai hÖ thèng phô qua thêi gian lμ mèi quan hÖ biÖn chøng. vËt chÊt vμ th«ng tin.) “Chu tr×nh vËt chÊt” l¹i cã liªn quan tíi sù dÞch truyÒn c¸c nh©n tè ho¸ häc vμ yÕu tè vËt lý vμ c¸c hîp chÊt trong hÖ thèng. Sù héi tô ®ã thÓ hiÖn tÝnh hÖ thèng toμn vÑn b»ng nghiªn cøu c¸c mèi t−¬ng t¸c gi÷a tÊt c¶ c¸c thμnh phÇn trong hÖ x· héi vμ hÖ sinh th¸i. hai hÖ thèng phô . nh©n chñng häc. x· héi häc. C¸c hÖ thèng phô kh«ng bao giê khÐp kÝn. vËt t−. Sù truyÒn n¨ng l−îng.. cã ®−îc kh¶ n¨ng lao ®éng lμ tõ hÖ sinh th¸i (thøc ¨n nguån gèc thùc vËt. Nh÷ng ®Þnh h−íng nμy ®· t¸c ®éng ®Õn ng−êi d©n n«ng th«n. ®éng vËt. khÝ hËu. vÝ dô ®Çu vμo tõ thÕ giíi hiÖn ®¹i bªn ngoμi th−êng xuyªn t¸c ®éng ®Õn c¸c hÖ thèng n«ng th«n.. g©y ra nh÷ng ¶nh h−ëng mμ hÖ thèng sinh th¸i nh©n v¨n cÇn ®iÒu chØnh. Tõ ®ã. Nh÷ng t−¬ng t¸c ®ã cã thÓ ®−îc xem xÐt tõ lËp tr−êng cña ng−êi n«ng d©n (cÊp vi m«) cho ®Õn ng−êi lËp kÕ ho¹ch (cÊp vÜ m«). vËt chÊt.. n−íc. ¸p lùc kinh tÕ.. chän läc vμ cïng tiÕn hãa. Quan ®iÓm nμy cùc kú gi¸ trÞ 73 . cïng trong qu¸ tr×nh thÝch øng. cuéc sèng vμ kh¸t väng cña hä vμ cã thÓ ®Õn hμnh vi cña hä ®Õn m«i tr−êng.

. C¸ch tiÕp cËn “nhÊt thÓ” b¾t nguån tõ sinh th¸i nh©n v¨n. v¨n ho¸. t−¬ng t¸c lÉn nhau (Vagda. x· héi. VÒ mÆt nhËn thøc.1983).4 : T−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi vμ hÖ sinh th¸i trong hÖ sinh th¸i nh©n v¨n (Nguån Marten et al. ®iÒu ®ã sÏ lÊn ¸t sù chó ý c¸c mèi liªn kÕt vμ chi tiÕt. tuy nhiªn nÕu chó ý ®Õn tæng thÓ. “NhÊt thÓ” lμ c¸ch tiÕp cËn. ph−¬ng ph¸p luËn. 1984). quan hÖ nh©n qu¶ vÒ tù nhiªn.®èi víi lËp kÕ ho¹ch thùc hiÖn vμ ®¸nh gi¸ c¸c ch−¬ng tr×nh v× nã gióp t¹o nªn nÒn t¶ng suy nghÜ. tháa ®¸ng nÕu chóng kh«ng kh«ng hîp thμnh mét phøc thÓ c¸c nguyªn nh©n vμ kÕt qu¶. n−íc vμ nguån lùc sinh vËt mμ xuÊt ph¸t tõ ®ã hÖ sinh th¸i n«ng l©m ®−îc x©y dùng) 74 . 1986): Tμi nguyªn thiªn nhiªn trong s¬ ®å lμ ®Êt. sÏ ph©n tÝch c¸c lÜnh vùc cô thÓ cña sù t−¬ng t¸c.. Trªn nÒn t¶ng tæng thÓ. H×nh 5. TiÒn ®Ò cña “nhÊt thÓ” lμ sÏ kh«ng hiÓu vÊn ®Ò ®Çy ®ñ. r»ng con ng−êi vμ m«i tr−êng cña nã lμ mét tæng thÓ. dù ®o¸n ch¾c ch¾n ®−îc hËu qu¶ (Lovelace. phô thuéc lÉn nhau. “nhÊt thÓ” bao hμm mét tÇm nh×n réng r·i.

1990) 75 .H×nh 5. 5: Sù t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi ng−êi vïng cao vμ hÖ sinh th¸i vïng cao (Lª Träng Cóc.

d−íi øc Ðp gia t¨ng d©n sè. ng−êi d©n téc thiÓu sè canh t¸c rÉy lμ ®Ó gi¶m thiÓu tai ho¹ chÕt ng−êi do muçi Anoph g©y ra. Trong khi ng−êi Kinh cã tËp qu¸n lμm nhμ cã nÒn. B»ng phun thuèc trõ muçi vμ ngñ mïng. muçi nμy chØ ph¸t triÓn ë suèi quang ®·ng. 1990 76 . n¬i ngñ. Lª Träng Cóc. §ång thêi hä lμm nhμ sμn cao trªn 2m. 6: Sù thÝch øng gi÷a hÖ x· héi ng−êi kinh vμ hÖ sinh th¸i vïng cao (Lª Träng Cóc. ChÝnh hä ®· biÕn c¶i hÖ sinh th¸i vïng cao thμnh n¬i thuËn lîi ®Ó ®Þnh c−. nªn th−êng bÞ muçi AnophÌle t¸c kÝch (h×nh 5. ®©y còng lμ nguyªn nh©n lμm mÊt rõng vμ suy tho¸i tμi nguyªn vïng cao. 7: Sù t−¬ng t¸c gi÷a hÖ x· héi ng−êi kinh vμ hÖ sinh th¸i vïng cao (Lª Träng Cóc 1990) Mét vÝ dô vÒ t−¬ng t¸c gi÷a con ng−êi vμ hÖ sinh th¸i Ng−êi Kinh ®Þnh c− trªn vïng cao th−êng cã tû lÖ tö vong cao.H×nh 5.4). bÕp löa l¹i ë trong nhμ ®Ó xua muçi. l«i kÐo ng−êi Kinh di d©n lªn vïng cao. nhiÒu ¸nh n¾ng vμ ch¶y. chuång tr¹i vμ bÕp nóc xa n¬i ë. n«ng d©n di c− ph¸ rõng lμm ruéng bËc thang. kh«ng ph¶i v× ma quØ b¾t nh−ng v× muçi Anopheles minimus mang mÇm bÖnh sèt rÐt.6) cho nªn tû lÖ bÖnh sèt rÐt nhiÒu h¬n ng−êi d©n téc cïng mét ®Þa ®iÓm sèng trªn vïng cao. tØ lÖ tö vong gi¶m. gi¶m ®iÒu kiÖn cho muçi sinh tr−ëng (H×nh 5. d−íi nhμ ch¨n nu«i gia sóc c¸m dç muçi (h×nh 5. khai ph¸ dßng suèi thμnh ruéng lóa n−íc. muçi bay kh«ng qu¸ 1m cao. 5). Do vËy. Canh t¸c víi diÖn tÝch nhá trªn vïng cao t¹o ®iÒu kiÖn cho muçi AnophÌles ph¸t triÓn lμ hËu qu¶ cña më trèng rõng tù nhiªn vμ ph¬i dμi dßng suèi d−íi ¸nh mÆt trêi. 1990) H×nh 5.

5. Lª Träng Cóc et al.1984. §μo ThÕ TuÊn. NguyÔn B¸ Ng·i. NXB N«ng nghiÖp. Lª Träng Cóc. stratÐgies. Regional workshop on socioeconomic aspects of community/social forestry in Asia and the Pacific region . M. Agroecosystems of the midlands of Northern Vietnam. Human ecology: A conceptual framework for research and development in community and social forestry. W. A report on a preliminary human ecology field study of three district in Vinh Phu Province. HÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp. Mét sè vÊn ®Ò sinh th¸i nh©n v¨n ë ViÖt Nam. Lovelace. 1995. 1995. methodes. Hμ Néi 3. Hanéi.Bangkok 6.G. Notions d amÐnagement et de dÐvelopement intÐgrÐs: concepts. UNESCO. 7. NXB N«ng nghiÖp. Terry Rambo. 77 .2002. 1990.Tμi liÖu tham kh¶o: 1. LuËn ¸n tiÕn sÜ n«ng nghiÖp . 2. Maldague. Hawaii. 1998. 2002: Nghiªn cøu c¬ së khoa häc vμ thùc tiªnc cho quy ho¹ch ph¸t triÓn L©m n«ng nghiÖp vïng Trung t©m miÒn nói phÝa B¾c ViÖt Nam. 4.

Bμi 6: Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • • Gi¶i thÝch ®−îc kh¸i niÖm vÒ ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH Gi¶i thÝch ®−îc mÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn m«i tr−êng. ¶nh h−ëng cña suy tho¸i rõng vμ mÊt Nªu vÊn ®Ò rõng ®Õn ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng §éng n·o 3. • KÕ ho¹ch bμi gi¶ng: Néi dung 1. kinh tÕ vμ x· héi. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH Ph−¬ng ph¸p Tr×nh bμy VËt liÖu OHP OHP OHP Sè tiÕt 25 phót phót 20 phót 2. Qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng Tr×nh bμy th«n cho ®Þnh h−íng ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng 78 . ¸p dông sù ph©n tÝch nμy vμo nh÷ng hoμn c¶nh cô thÓ ®Ó qu¶n lý tμi nguyªn rõng bÒn v÷ng cã sù tham gia cña ng−êi d©n Gi¶i thÝch nh÷ng nguyªn t¾c c¬ b¶n cña qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n cho ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng.

ph¸t huy c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ truyÒn thèng cña c¸c céng ®ång . ®©y lμ mét bμi to¸n tèi −u hãa 3 lîi Ých trong mçi thêi ®iÓm vμ hoμn c¶nh cô thÓ. thø hai can thiÖp vμo qu¸ tr×nh sao cho t¹o ra sù c©n b»ng míi cña c¸c môc tiªu ë møc cao h¬n. C«ng b»ng vμ tiÕn bé x· héi. Ba môc tiªu nãi trªn cã t¸c ®éng vμ quy ®Þnh lÉn nhau. cã thÓ vÞ trÝ −u tiªn thuéc vÒ mét môc tiªu nμo ®ã. c¸c thuËt ng÷ nμy lu«n ®−îc ®Þnh nghÜa hay kh¸i niÖm ho¸ l¹i cho tõng lÜnh vùc cña ®êi sèng x· héi lu«n g¾n chÆt chÏ víi tù nhiªn. mét trong 3 môc tiªu ®¹t ®−îc cao nhÊt sÏ lμm tæn h¹i ®Õn môc tiªu kh¸c. H×nh 3. An toμn vÒ mÆt sinh th¸i cÇn ®−îc ph©n tÝch. C¸c lîi Ých x· héi thÓ hiÖn b»ng viÖc: x¸c lËp l¹i c¸c gi¸ trÞ c«ng b»ng x· héi trong viÖc qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn rõng. ''B'' ®−îc coi lμ lîi Ých x· héi cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp.1.. H×nh 6. x· héi vμ sinh th¸i g¾n víi yªu cÇu kh¸ch quan cña tõng thêi kú ®èi víi c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp. §Ó ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong c¸c lÜnh vùc cña tù nhiªn vμ ®êi sèng x· héi th× m« h×nh ''Tam gi¸c ph¸t triÓn bÒn v÷ng'' ®−îc x¸c lËp trong c©n b»ng ®éng cña 3 môc tiªu: T¨ng tr−ëng kinh tÕ. Víi ý nghÜa nμy. Bëi v×. Quan ®iÓm cña LNXH cho r»ng ph¸t triÓn bÒn v÷ng nh»m h−íng tíi c©n b»ng ®éng 3 môc tiªu cña l©m nghiÖp trªn 3 mÆt: kinh tÕ.. céng ®ång vμ nh÷ng ng−êi trùc tiÕp lμm l©m nghiÖp th«ng qua cung cÊp c¸c l©m s¶n. Vai trß con ng−êi thÓ hiÖn 2 mÆt. HiÖn nay. Nh−ng sù can thiÖp nμy lμm sao ®Ó cã sù c©n b»ng t−¬ng ®èi cña 3 môc tiªu ë møc cao h¬n. Trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh. Thø nhÊt x¸c lËp môc tiªu ®¹t ®−îc cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp cã gi¸ trÞ tæng hîp tèi −u nhÊt nh−ng cã x¸c ®Þnh −u tiªn mét môc tiªu nμo ®ã ë ng−ìng cho phÐp ®Ó kh«ng t¹o ra sù lËp l¹i c©n b»ng c¸c môc tiªu míi ë møc thÊp h¬n. Trªn thùc tÕ. Hai thuËt ng÷ nμy kh«ng chØ ®Ó diÔn t¶ mét kh¸i niÖm mμ ®· ®−îc thÓ chÕ ho¸. Nãi c¸ch kh¸c.1. chÊt l−îng hiÖu qu¶ lμm träng. thu nhËp b»ng tiÒn hoÆc hiÖn vËt. chØ tiªu ho¸. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng chØ cã thÓ cã ®−îc trªn mét sù c©n b»ng ba môc tiªu ®ã. cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch nh− sau: ''A'' ®−îc coi lμ lîi Ých kinh tÕ cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp lÊy n¨ng suÊt. §ã chÝnh lμ Ph¸t triÓn bÒn v÷ng chø kh«ng ph¶i lμ ''Sù bÒn v÷ng''. Khi sù tæn h¹i v−ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp buéc con ng−êi ph¶i ®iÒu chØnh. m« t¶ quan ®iÓm Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH. gi¶i quyÕt c«ng ¨n viÖc lμm. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH cμng cÇn ph¶i ®−îc nhËn thøc mét c¸ch ®Çy ®ñ vμ ®óng ®¾n. song møc ®é vμ thêi h¹n −u tiªn ®ã lμ cã giíi h¹n bëi sù c©n b»ng vμ ®ßi hái cña môc tiªu kh¸c. hoÆc nÕu cã th× rÊt Ýt vμ chØ x¶y ra trong thêi gian rÊt ng¾n. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng theo quan ®iÓm LNXH kh¸c víi Ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña tù nhiªn ë chç vai trß cña con ng−êi trong viÖc Ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH Kh¸i niÖm vÒ ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®−îc ®Ò cËp trong nhiÒu ngμnh vμ nhiÒu lÜnh vùc tõ 3 thËp kû gÇn ®©y.1. n©ng cao kiÕn thøc vμ kü thuËt cho céng ®ång. kh«ng cã mét ho¹t ®éng tù nhiªn vμ x· héi nμo ®ã ®¸p øng cao nhÊt c¶ 3 môc tiªu. Nguyªn t¾c tæng qu¸t cña ph¸t triÓn bÒn v÷ng ®· ®−îc ñy ban m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn cña thÕ giíi cho lμ nh÷ng thÕ hÖ hiÖn t¹i cÇn ®−îc ®¸p øng c¸c nhu cÇu mμ kh«ng lμm h¹i ®Õn kh¶ n¨ng ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña thÕ hÖ t−¬ng lai. th«ng qua c¸c ho¹t 79 . C¸c lîi Ých kinh tÕ cho quèc gia. §©y chÝnh lμ qu¸ tr×nh can thiÖp cña con ng−êi. khi nãi ®Õn qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn ng−êi ta kh«ng thÓ kh«ng nãi tíi Ph¸t triÓn bÒn v÷ng hay Sö dông bÒn v÷ng. MÆc dï vËy.

b¶o vÖ m«i tr−êng c¶nh quan. trong mçi lo¹i rõng.. t¸i t¹o vμ sö dông tμi nguyªn rõng mét c¸ch hiÖu qu¶ võa ®¸p øng nhu cÇu hiÖn t¹i vÒ kinh tÕ-x· héi vμ m«i tr−êng cho c¶ quèc gia. ''C'' ®−îc coi lμ lîi Ých sinh th¸i cña c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp.1 ph¶n ¸nh Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH. quan ®iÓm LNXH cho r»ng: cÇn ph¶i chó träng ®Õn c¸c vÊn ®Ò sau ®©y: Khi ph©n chia 3 lo¹i rõng. Nh− vËy ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng theo quan ®iÓm LNXH tËp trung vμo 2 vÊn ®Ò c¬ b¶n ®ã lμ: ®¶m b¶o lîi Ých ®¹t ®−îc tõ rõng trong c©n b»ng ®éng vÒ c¸c mÆt kinh tÕ-x· héi vμ sinh th¸i. kh«ng gian ''ABC'' cμng lín khi c¸c kh«ng gian cña ''A''.1. gi÷a c¸c chñ thÓ sö dông vμ h−ëng lîi tõ rõng. ®¶m b¶o sù c«ng b»ng vμ æn ®Þnh vÒ mÆt x· héi cña c¸c chñ thÓ sö dông rõng. gi÷a c¸c c¸ nh©n trong céng ®ång. x· héi vμ m«i tr−êng. . trong ®ã gi¶i quyÕt hμi hoμ c¸c lîi Ých gi÷a: nhμ n−íc víi céng ®ång. gi÷a c¸c céng ®ång víi nhau. võa ®¶m b¶o kh¶ n¨ng ®¸p øng nhu cÇu ®ã cña tμi nguyªn rõng l©u dμi trong t−¬ng lai. Mét m« h×nh ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng cμng cao khi kh«ng gian ''ABC'' cμng lín. Trong ®iÒu kiÖn cña ViÖt Nam. ''B'' vμ ''C'' chång chung lªn nhau cμng nhiÒu. C¸c lîi Ých nμy ph¶n ¶nh viÖc b¶o tån vμ t¸i t¹o tμi nguyªn thiªn nhiªn. 80 . C©u hái ®Æt ra lμm thÕ nμo ®Ó thùc hiÖn ®−îc ®iÒu nμy. kh«ng tuyÖt ®èi ho¸ môc tiªu trong viÖc qu¶n lý vμ sö dông mçi lo¹i rõng. Sö dông tæng hîp tμi nguyªn rõng trªn mçi khu rõng. Ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng d−íi quan ®iÓm cña LNXH chÝnh lμ: Qu¶n lý. H×nh 6. sö dông vμ h−ëng lîi tõ rõng gi÷a nhμ n−íc víi ®Þa ph−¬ng. gÇn rõng vμ phô thuéc vμo rõng. sù ®¸p øng nμy kh«ng lμm x¶y ra xung ®ét vÒ quyÒn qu¶n lý. Kh«ng gian ''ABC'' trong h×nh 6. b¶o vÖ. l©u dμi vÒ kinh tÕ.®éng l©m nghiÖp. trong céng ®ång vμ cuèi cïng lμ c¸c chñ thÓ qu¶n lý vμ sö dông rõng. S¬ ®å m« t¶ kh«ng gian Ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña LNXH Ph¸t triÓn bÒn v÷ng trong LNXH lμ ph¸t triÓn hμi hoμ. cho tõng võng vμ tõng céng ®ång sèng trong rõng. gi÷a c¸c céng ®ång.

2. can thiÖp. b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. kho¶ng mét nöa diÖn tÝch rõng t¹i c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn ®· bÞ huû diÖt vμ qu¸ tr×nh suy tho¸i tμi nguyªn sinh vËt rõng cïng víi sù xuèng cÊp cña m«i tr−êng sèng vÉn ®ang tiÕp tôc diÔn ra ë n−íc nghÌo. trËt tù vμ an ninh quèc phßng. MÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn sinh th¸i Chøc n¨ng sinh th¸i cña rõng hiÓn nhiªn lμ ¶nh h−ëng ®Õn thñy vùc vμ ®iÒu tiÕt dßng ch¶y.1. - 2. sèng gÇn rõng. hμng n¨m tõ 50. C¸c nh©n tè nμy kh«ng nh÷ng kh¸c nhau vÒ b¶n chÊt mμ c¶ vÒ c¸ch biÓu hiÖn vμ møc ®é ¶nh h−ëng ®èi víi qu¸ tr×nh mÊt rõng (Hoμng H÷u C¶i. löa rõng vμ c¸c nguyªn nh©n kh¸c. phô thuéc vμo rõng ph¶i lμ ng−êi ®−îc h−ëng lîi trùc tiÕp ®Çu tiªn tõ rõng nh−ng còng lμ ng−êi gi÷ vai trß chÝnh trong viÖc b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng. phô thuéc vμo rõng ph¶i ®−îc x¸c ®Þnh râ rμng b»ng viÖc hä cã thÓ ®¶m b¶o cuéc sèng l©u dμi vμ æn ®Þnh b»ng nghÒ rõng. MÊt rõng lμm gi¶m kh¶ n¨ng gi÷ n−íc. nhÊt lμ tõ sau héi nghÞ th−îng ®Ønh Rio De Janero vμo n¨m 1992. t¹i mçi khu vùc vμ mçi céng ®ång vïng cao nh− ®−îc nªu d−íi ®©y. 1995). c¸c nh©n tè chi phèi sù mÊt rõng sÏ kh«ng gièng nhau ë mçi kh«ng gian cô thÓ. Thùc vËy. do khai th¸c l©m s¶n.000 ha rõng bÞ mÊt. Gi÷a n¨m 1900 vμ 1965. gi¶m xãi mßn.. Ýt hoÆc gi¶m dÇn thu lîi nhuËn tõ kinh doanh tμi nguyªn rõng. Céng ®ång d©n c− sèng trong rõng. ¶nh h−ëng cña suy tho¸i rõng vμ mÊt rõng ®Õn ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng Ch−a bao giê vÊn ®Ò thu hÑp diÖn tÝch vμ sù suy tho¸i rõng nhiÖt ®íi ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn ®−îc toμn thÓ céng ®ång nh©n lo¹i quan t©m réng r·i nh− hiÖn nay. mçi thêi gian cô thÓ.. khai th¸c rõng còng ®−a ®Õn kÕt qu¶ kh«ng tr¸nh khái lμ lμm tæn h¹i ®Õn nguån lùc di truyÒn. lîi Ých cña c¸c ngμnh vμ c¬ quan liªn quan sÏ ®−îc tμi nguyªn rõng ®¶m b¶o l©u dμi nh−ng cÇn cã sù hoμn tr¶ cho viÖc t¸i t¹o. sèng gÇn rõng. kÓ c¶ trùc tiÕp vμ gi¸n tiÕp. mçi hoμn c¶nh kinh tÕ x· héi cô thÓ. ®Æc biÖt lμ khai th¸c gç vμ cñi ®èt. nh−ng nguyªn nh©n l¹i kh«ng dÔ nhÊt trÝ v× cã mét tËp hîp nhiÒu nh©n tè kh«ng ®éc lËp víi nhau. Riªng ë n−íc ta. t¹o n¬i thuËn lîi cho hÖ thùc vËt vμ hÖ ®éng vËt cùc kú ®a d¹ng vμ do ®ã b¶o vÖ ®−îc nguån gen giμu cã h÷u Ých cho nhiÒu ho¹t ®éng trång trät ch¨n nu«i. trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. H¬n n÷a. rót ng¾n biªn ®é giao ®éng nhiÖt ®é ngμy ®ªm. sù hñy diÖt líp phñ thùc vËt. kªnh r¹ch vμ hå tr÷ n−íc.- X¸c ®Þnh râ c¸c chñ thÓ ®−îc h−ëng lîi tõ rõng. X¸c lËp c¬ chÕ míi vÒ h−ëng lîi tõ rõng theo h−íng: thu lîi cña quèc gia nhÊn m¹nh vμo c¸c lîi Ých vÒ m«i tr−êng sinh th¸i. lîi Ých cña céng ®ång d©n c− sèng trong rõng. h¹n chÕ ®Õn møc thÊp nhÊt sù båi l¾ng ë s«ng.000 ®Õn 60. dï chØ lμ nhÊt thêi nh− tr−êng hîp du canh. xen vμo nhau cïng t¸c ®éng vμo qu¸ tr×nh nμy. Sù suy tho¸i rõng vμ mÊt rõng ¶nh h−ëng rÊt lín ®Õn ph¸t triÓn KITX vμ b¶o vÖ m«i tr−êng trªn c¶ n−íc. Cho ®Õn nay nhiÒu chuyªn gia ®Òu nhÊt trÝ cho r»ng nguyªn nh©n trùc tiÕp vμ chñ yÕu dÉn ®Õn mÊt rõng ë ViÖn Nam gåm: ®èt n−¬ng lμm rÉy cña c¸c céng ®ång vïng cao. c¸c sù æn ®Þnh x· héi cña miÒn nói. t¨ng tèc ®é dßng ch¶y trªn mÆt ®Êt vμ cïng víi xãi mßn lμm t¨ng l¾ng 81 . tõ ®ã x©y dùng c¬ chÕ tham gia vμ ®ãng gãp cho viÖc t¸i t¹o tμi nguyªn rõng.. Nguyªn nh©n dÉn ®Õn mÊt rõng cã thÓ cã nhiÒu. b¶o tån c¸c gi¸ trÞ v¨n ho¸ vïng cao . MÊt rõng vμ suy tho¸i tμi nguyªn rõng lμ hiÖn t−îng dÔ nhËn thÊy. thÊm n−íc cña ®Êt.

NhiÒu bé téc ®· tõ bá kiÓu sèng truyÒn thèng sau khi c¬ së kinh tÕ cña hä bÞ huû diÖt do c¸c ho¹t ®éng khai th¸c rõng. 2.. MÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn ph¸t triÓn kinh tÕ Rõng kh«ng chØ s¶n xuÊt gç mμ cßn cung cÊp hμng lo¹t c¸c s¶n phÈm cã gi¸ trÞ cÇn thiÕt. c¸c loμi c©y quen thuéc nhÊt lμ cao su. b¾p.3.®äng phï sa.). MÊt rõng ¶nh h−ëng ®Õn x· héi Trong qu¸ tr×nh rõng bÞ suy thoai. MÊt rõng cã thÓ lμm t¨ng « nhiÔm kh«ng khÝ do bôi vμ mét sè nhμ khÝ t−îng cho r»ng ®iÒu ®ã cã thÓ h¹ thÊp ®é Èm kh«ng khÝ vμ lμm gi¶m l−îng m−a. loμi c©y hμng hãa chñ yÕu ®èi víi c¸c n«ng hé nhá. Nh÷ng diÖn tÝch thuÇn lo¹i cä dÇu vμ cao su ë nh÷ng c¸nh ®ång lín ë Malaysia vμ §«ng B¾c Sumatra cã thÓ kÐm thuËn lîi ®èi víi m«i tr−êng.. d−îc th¶o. nÊm. Tuy nhiªn. nhùa. 2.. §iÒu nμy cã thÓ ®−îc biÓu hiÖn râ nhÊt víi c©y cao su. T¸c ®éng ®Õn m«i tr−êng cña kiÓu canh t¸c c©y l©u n¨m nμy t−¬ng tù nh− ë rõng trång. kh«ng chØ víi sè ng−êi ë thμnh phè mμ cßn víi c¸c céng ®ång ë n«ng th«n. KÕt qu¶ lμ kh«ng may m¾n nh− tr−êng hîp ë Ên §é. tre. c©y ¨n tr¸i. B»ng c¸ch chÆt tr¾ng h¬n mét nöa dù tr÷ rõng. tæn h¹i do lôt t¨ng lªn. Nh×n tæng qu¸t. §èi víi nh÷ng céng ®ång nh− thÕ. da thó.. mËt ong. Lîi Ých kinh tÕ cña rõng lμ quan träng so víi lîi Ých n«ng nghiÖp ë nh÷ng n¬i kh«ng cßn rõng. c«ng cô. tÇn sè xuÊt hiÖn lôt cao h¬n vμ lμm gi¶m chÊt l−îng n−íc. cμ phª... trång c©y l©u n¨m nhÊt lμ do c¸c n«ng hé nhá tiÕn hμnh cã thÓ lμ mét hÖ thèng canh t¸c bÒn v÷ng víi Ýt t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn m«i tr−êng. mÝa. cä dÇu. vÒ kinh tÕ phô thuéc vμo rõng vμ nh÷ng s¶n vËt cña nã (thùc phÈm.. ë c¶ hai quèc gia Malaysia vμ Th¸i lan. NhiÒu céng ®ång d©n téc. vËt liÖu x©y dùng. diÖn tÝch canh t¸c ë n¬i mÊt rõng ®· ®ãng gãp cã ý nghÜa n©ng cao thu nhËp quèc gia. Lîi Ých hiÖn nay cã thÓ lμ t¹m thêi do chi phÝ cho m«i tr−êng ngμy cμng t¨ng ®Òu ®Òu. nh©n d©n ®« thÞ vμ n«ng th«n ®· trùc tiÕp tham gia trong t¨ng thu nhËp nμy.2. tr−íc hÕt cho nh÷ng ai sèng ë rõng. hå chøa n−íc bÞ l¾ng ®äng phï sa. Hμng triÖu phô n÷ n«ng th«n ®· cã thu nhËp tõ hμng thñ c«ng víi nguyªn liÖu tõ rõng. nh÷ng lîi Ých kh¸c nhau cã thÓ g©y trë ng¹i cho nhau ®−a tíi nh÷ng hμnh ®éng vÒ mÆt x· héi. n−íc bÞ nhiÔm bÈn. cao su. Sù thùc hiÖn ®Çy Ên t−îng trong viÖc biÕn rõng thμnh ®ån ®iÒn cä dÇu vμ cao su ®· ®−a l¹i mét c¸ch râ rÖt lîi Ých kinh tÕ bÒn v÷ng. Th¸i Lan ®· thùc hiÖn sù c¶i t¹o vÒ c¬ b¶n mét nÒn kinh tÕ dùa trªn c©y lóa thμnh mét nÒn kinh tÕ n«ng nghiÖp ®a d¹ng hãa cao ®é tr¶i qua hai m−¬i l¨m n¨m gÇn ®©y. mÊt tÇng ®Êt mÆt. Nh÷ng céng ®ång sèng bªn ngoμi rõng còng lîi dông nh÷ng l©m s¶n ngoμi gç nh− m©y. mÊt rõng cã nghÜa lμ mÊt c¬ së kinh tÕ.. dÇu.. DÔ bÞ ¶nh h−ëng nhiÒu nhÊt lμ nh÷ng céng ®ång d©n téc Ýt ng−êi sèng ë rõng vμ dùa vμo rõng. g«m. Canh t¸c víi c©y gç vμ c©y bôi l©u n¨m lμ hÖ thèng canh t¸c phæ biÕn ë nhiÖt ®íi Èm. 82 . BiÕn rõng thμnh n«ng nghiÖp lμ ®Æc biÖt râ trong qu¸ tr×nh mÊt rõng quy m« lín gÇn ®©y do nh÷ng ng−êi lËp nghiÖp ®Ó s¶n xuÊt chñ yÕu n«ng s¶n hμng ho¸ xuÊt khÈu. canh t¸c th−êng xuyªn víi c©y h»ng n¨m ë ®Êt kh«. Ngoμi ra cßn cã c¸c c«ng viÖc thêi vô còng cho n«ng d©n ë nh÷ng n¬i trång b¾p vμ mÝa. ®Æc biÖt ë §«ng Nam ¸. mÊt rõng. dõa.. Kinh nghiÖm cña Malaysia t−¬ng ®èi kÕt qu¶ h¬n. gia vÞ . Sù ®Òn ®¸p ®¸ng kÓ lμ tõ khoai m×. viÖc s¶n xuÊt cμng t¨ng lμ dùa chñ yÕu vμo hÖ thèng canh t¸c rÊt dÔ bÞ tæn th−¬ng vÒ mÆt sinh th¸i. døa.

VÊn ®Ò qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n ®Æc ra trong hoμn c¶nh ®ã. Nã còng h−íng dÉn ®Ò xuÊt mét kÕ ho¹ch sö dông ®Êt nh− lμ mét trong c¸c môc tiªu cÇn thiÕt cña sù ph¸t triÓn kinh tÕ vμ cña nh÷ng quyÒn cña ng−êi sèng trong hoÆc gÇn rõng. vÊn ®Ò h−ëng dông ®Êt ch−a ®−îc gi¶i quyÕt. hoÆc cã thÓ xem xÐt dμi h¹n vai trß cña rõng ®èi víi c¸c xu h−íng ¶nh h−ëng ®Õn c¸c ph−¬ng thøc sö dông ®Êt. n−íc. c©y gç vμ rõng cã vai trß nhiÒu mÆt trong ®êi sèng vËt chÊt vμ x· héi cña c¸c céng ®ång n«ng th«n. sö dông hîp lý vμ l©u dμi ®Êt. ThÕ nh−ng sù tån t¹i cña rõng vμ c©y gç ngμy cμng bÞ ®e do¹ do sù t¨ng d©n sè ch−a tõng cã tr−íc ®©y vμ do chiÒu h−íng ph¸t triÓn kinh tÕ ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. cè g¾ng b¶o vÖ c¶ vÎ ®Ñp cña c¶nh quan vμ c¸c chøc n¨ng cña c©y vμ cña rõng. b¶o tån tÝnh ®a d¹ng sinh häc.NhiÒu céng ®ång míi ®· h×nh thμnh ë nh÷ng khu kh«ng cßn rõng. Qu¶n lý tæng hîp l·nh thæ n«ng th«n tÝnh ®Õn c¸c ®ßi hái cÊp b¸ch. rõng trång. Vai trß cña rõng trong ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi cña c¸c céng ®ång n«ng th«n. Trªn thùc tÕ. BÞ lo¹i ra khái vïng ®Êt n«ng nghiÖp thuËn lîi. §ã lμ mét cè g¾ng thËn träng ®Ó lμm t−¬ng hîp víi c¸c nhu cÇu vÒ l·nh thæ khái c¸c tranh chÊp. kh«ng khÝ. nhiÒu n«ng d©n nghÌo kh«ng cã sù l−a chän nμo kh¸c trõ phi di c− ®Õn ®« thÞ hoÆc x©m nhËp vμo rõng. Nh÷ng nh©n tè tiÒm Èn ®èi víi t×nh tr¹ng kh«ng yªn tÜnh vÒ mÆt x· héi lμ sù tranh chÊp gi÷a nh©n viªn nhμ n−íc vμ nh÷ng ng−êi chiÕm dông ®Êt bÊt hîp ph¸p. Quan ®iÓm ®ã ®ßi hái ph¶i xÐt ®Õn: • • • • • DiÖn tÝch rõng s½n cã ®Ó ®¸p øng c¸c yªu cÇu cña nhμ n−íc vμ ®Þa ph−¬ng vμ b¶o vÖ m«i tr−êng. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ng−êi ta nhËn thøc ®−îc sù phô thuéc phøc t¹p cña ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi bÒn v÷ng vμo sù æn ®Þnh cña m«i tr−êng vμ do ®ã nhu cÇu cÊp b¸ch ®èi víi x· héi lμ b¶o ®¶m qu¶n lý m«i tr−êng hîp lý trªn c¬ së l©u dμi. Qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n cho ®Þnh h−¬ng ph¸t triÓn l©m nghiÖp bÒn v÷ng trong LNXH Nh− mäi ng−êi ®Òu biÕt. quan niÖm tæng hîp trong qu¶n lý ngô ý r»ng ng−êi lËp kÕ ho¹ch ph¶i më réng tÇm nh×n ®Õn tÊt c¶ h¬n lμ chØ chó ý ®Õn mét lÜnh vùc ®Õn tÊt c¶ hîp phÇn trong kh«ng gian ®ang xem xÐt nh− mét hÖ thèng bao gåm ®Êt. Mèi quan hÖ gi÷a trång trät l©m nghiÖp vμ ch¨n nu«i. Theo Sawadogo vμ c¸c t¸c gi¶ kh¸c (1991) nh÷ng nguyªn t¾c cã tÝnh ®Þnh h−íng ph−¬ng ph¸p tiÕn hμnh cña c¸c nhμ quy ho¹ch n«ng th«n cã thÓ lμ nh− sau: 83 . 3. hÖ ®éng vËt vμ hÖ thùc vËt. Cã thÓ hiÓu ®ã nh− lμ ph−¬ng ph¸p tiÕn hμnh cã ý chÝ h−íng ®Õn quy ho¹ch kh«ng gian c©n b»ng. ®Êt canh t¸c. nguyªn nh©n th−êng trùc kh¸c cña t×nh tr¹ng bÊt æn x· héi lμ sù ph©n phèi ®Êt kh«ng c«ng b»ng. C¸c xu h−íng ®Þnh c− Mèi quan hÖ gi÷a diÖn tÝch rõng hiÖn cã vμ c¸c l©m viªn gi¶i trÝ vμ rõng cho b¶o tån. ®Êt bá hoang. rõng tù nhiªn.

cã nh÷ng hÖ thèng x· héi t−¬ng øng cÇn ®−îc chó ý Møc ®é thø nhÊt lμ møc ®é cña c¸c c¬ së kinh doanh n«ng nghiÖp. c¸c héi ®oμn. quy m« cña khu vùc theo nghÜa kinh tÕ. vÞ trÝ cña chóng trong kh«ng gian n«ng th«n. nhu cÇu sù thay ®æi nh÷ng yÕu tè néi t¹i cña hoμn c¶nh d−íi sù chi phèi cña chiÒu s©u v¨n ho¸ vμ truyÒn thèng l©u ®êi cña giíi n«ng d©n. c¸c c¬ cÊu chÝnh thøc vμ kh«ng chÝnh thøc. Rõng vμ c©y cèi cÇn cho viÖc c¶i thiÖn ®é ph× cña ®Êt vμ chÊt l−îng cña m«i tr−êng. + Nguyªn t¾c thø hai: Lμm thÕ nμo ®Ó kh«ng gian n«ng th«n ®−îc qu¶n lý cã hiÖu qu¶. vμ sÏ rót ng¾n thêi gian bá ho¸. ®Æc biÖt lμ n«ng d©n. C¸c nhμ l©m nghiÖp nªn më réng sù hiÓu biÕt cña m×nh ®Ó trë thμnh chuyªn gia truyÒn th«ng vμ héi nhËp vμo c¸c nhãm nh©n viªn kü thuËt ®a ngμnh cña ph¸t triÓn n«ng th«n. + Nguyªn t¾c thø ba: §Ó rõng cã lîi cho qu¶n lý kh«ng gian n«ng th«n. sÏ cã nh÷ng ®Êt khai hoang míi. cÇn ®Æt nã vμo hoμn c¶nh chung cña l·nh thæ ®ang ®−îc nghiªn cøu. ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn sù c¶i c¸ch qu¶n lý vμ sö dông hÖ thèng ®Êt ®Êt ®ai h−íng tíi n©ng cao søc s¶n xuÊt cña ®Êt trªn mçi hÐc ta vμ n¨ng suÊt lμm viÖc cña n«ng d©n. cña n«ng d©n trong chøc n¨ng kÐp ng−êi s¶n xuÊt vμ ng−êi tiªu thô. cÇn ph¶i cã nh÷ng lý luËn míi trong lËp kÕ ho¹ch cho kinh tÕ n«ng th«n vμ qu¶n lý l·nh thæ. tõ sù khuyÕn khÝch sö dông c¸c l©m s¶n ngoμi gç ®Õn sù gi¶i trÝ cña d©n thμnh thÞ. Tõ du lÞch sinh th¸i ®Õn khai th¸c tÝnh ®a d¹ng sinh häc vÒ thùc vËt vμ ®éng vËt. Th¸i ®é ë quy m« mμ c¸ nh©n vμ gia ®×nh biÓu thÞ mét trong nh÷ng nh©n tè chñ yÕu cña b¶o tån hoÆc ph¸ hñy rõng. CÇn cã thêi gian ®Ó qu¶n lý mét kh«ng gian n«ng th«n. cÇn ph¶i lμm nhiÒu h¬n n÷a ®Æc biÖt lμ trong nhiÒu phøc t¹p cña nh÷ng vÊn ®Ò ruéng ®Êt. NhiÒu quèc gia ë nhiÖt ®íi ®ang chÞu hËu qu¶ nμy mμ c¸c nhμ quy ho¹ch ®ang cè g¾ng lμm ®¶o ng−îc. Theo Sawadogo (1991) ë mçi møc ®é quy m« kh«ng gian. §ã lμ nh÷ng dù ¸n nh÷ng chiÕn l−îc. tõ sù yÓm hé ch¨m sãc rõng ®Õn ñng hé c¸c nhμ nghiªn cøu. Nh−ng nh÷ng gi¸ trÞ Êy ®ang bÞ ®e do¹ do c¸c ho¹t ®éng cña ng−êi. mét truyÒn thèng cña nÒn n«ng nghiÖp nhiÖt ®íi dùa vμo n−íc trêi. nÒn t¶ng kü thuËt. Qu¶n lý tæng hîp trªn thùc tÕ. truyÒn thèng vμ hiÖn ®¹i.. ®ang ®−îc khoa häc hiÖn ®¹i nghiªn cøu l¹i. chÝnh phñ hay phi chÝnh phñ. ®Ó ®Òn bï cho sù thiÕu hôt thùc phÈm do sù t¨ng d©n sè. cña mét 84 . quy m« kh«ng gian trung b×nh. Møc ®é thø hai mμ ng−êi ta g¾n víi lËp kÕ ho¹ch qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n.+ Nguyªn t¾c thø nhÊt : §Ó ®¹t tíi môc ®Ých cuèi cïng l©m nghiÖp ph¶i v−ît lªn trªn sù b¶o vÖ rõng vμ c©y cèi. Qu¶n lý tæng hîp kh«ng gian n«ng th«n ph¶i lμ c«ng viÖc cña tÊt c¶ mäi ng−êi. NÕu kh«ng. Nh÷ng tæ chøc cña ®Þa ph−¬ng. TiÕp cËn “NhÊt thÓ ho¸” lμ cÇn thiÕt ®èi víi c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ trong khi xem xÐt cã hÖ thèng viÖc sö dông nguån tμi nguyªn ®Êt ®ai. Quan niÖm b¶o tån xuÊt ph¸t tõ sù ghi nhËn lÞch sö mμ ng−êi ta cã thÓ t×m thÊy gi¸ trÞ thËt sù cña c©y cèi vμ vÒ rõng. CÇn chó ý ®Õn bèn møc ®é cña quy m« kh«ng gian mμ trong tõng khu«n khæ cÇn cã nh÷ng ho¹t ®éng thÝch hîp. chiÒu s©u v¨n hãa ®Òu ®Æn t¹o nªn vμ lμm mÊt ®i nh÷ng kh«ng gian cã rõng vμ nh÷ng c¶nh quan. “N«ng l©m kÕt hîp”. nhÊt thiÕt kh«ng ph¶i chØ lμ ®¹i diÖn chÝnh quyÒn.. kh«ng nªn xem xÐt nã trong sù c« lËp.

Nh÷ng biÓu lé cña møc ®é thø t− víi qu¶n lý tæng hîp cña mét phÇn l·nh thæ mét n−íc lμ gi¸n tiÕp nh−ng cã thùc. ChÝnh ë quy m« nμy. Møc ®é thø ba khíp víi c¸c ho¹t ®éng qu¶n lý tæng hîp th−êng vÒ mÆt sinh th¸i Ýt ®−îc ®¸p øng. ng−êi ta ®−a rõng vμo ph¸t triÓn kinh tÕ (Morin. §ã còng lμ møc ®é mμ c¸c ®¬n vÞ hμnh chÝnh ®Þa ph−¬ng tù tæ chøc. ThÕ giíi. nh−ng ®©y lμ møc ®é mμ chÝnh quyÒn t¸c ®éng. trªn thùc tÕ. rõng vμ ch¨n nu«i.l−u vùc hoÆc cña mét hîp t¸c x·.1990). tõ nay lμ mét lμng duy nhÊt toμn cÇu. mμ c¸c hμnh ®éng cña c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ lμ gÇn gòi nhÊt c¸c mèi quan t©m hμng ngμy cña ng−êi d©n. §©y cã thÓ lμ ë ph¹m vi quèc gia. ngoμi ra nã còng kh¸ kh«ng thuÇn nhÊt vÒ mÆt ®Þa lý. ng−êi ta nghÜ ®Õn nh÷ng c©n b»ng gi÷a ®Êt trång trät. ng−êi ta thiÕt kÕ c¸c dù ¸n sö dông ®Êt. 85 .

1995. Hμ Néi 2. NXB N«ng nghiÖp. Economics and environment in the third word.Tμi liÖu tham kh¶o 1. Gregersen et al. et al 1990. Pearce. HÖ sinh th¸i n«ng nghiÖp. People and Trees: the role of Soacial Forestry in sustainable development. 3. D. 1989. London 86 . WB. §μo ThÕ TuÊn. Sustainable Development. Washington.

Tμi liÖu ph¸t ®Þa th¶o luËn nhãm tay. OHP. Ph©n tÝch vμ vËn dông kiÕn thøc b¶n ®Þa trong nghiªn cøu khoa häc. sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • • NhËn thøc ®−îc kh¸i niÖm vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa vμ vai trß cña kiÕn thøc b¶n ®Þa trong viÖc b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn.Bμi 7: KiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy. vidÐo 1 tiÕt 1 tiÕt 3 C¸c ®Æc tr−ng cña kiÕn thøc b¶n ThuyÕt tr×nh. tμi liÖu 1 tiÕt th¶o luËn nhãm ph¸t tay. Slide 87 . OHP 4 Vai trß kiÕn thøc b¶n ®Þa trong ThuyÕt qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn Seminar tr×nh. KÕ Néi dung ho¹ch Ph−¬ng ph¸p bμi VËt liÖu OHP gi¶ng: Thêi gian 1 tiÕt 1 Mét sè kh¸i niÖm kiÕn thøc b¶n DiÔn gi¶ng ®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn 2 C¸c lo¹i h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa ThuyÕt tr×nh.

C¸c kh¸i niÖm vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa Trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y. §©y lμ kiÕn thøc c¬ b¶n cho viÖc ra quyÕt ®Þnh ë møc ®Þa ph−¬ng vÒ n«ng nghiÖp. Mét sè kh¸i niÖm vμ ý nghÜa vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa 1. kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ nh÷ng kiÕn thøc ®−îc rót ra tõ m«i tr−êng ®Þa ph−¬ng. Theo Johnson (1992). KiÕn thøc b¶n ®Þa lμ hÖ thèng th«ng tin lμm c¬ së cña mét hÖ thèng x· héi. gi¸o dôc. n¨ng ®éng vμ biÕn ®æi. còng nh− sù giao diÖn víi hÖ thèng bªn ngoμi (Flavier vμ ctv. HÖ x· héi trong hÖ sinh th¸i nh©n v¨n ®−îc coi nh− mét phÇn quan träng trong phÐp ph©n tÝch hÖ thèng. viÖn nghiªn cøu. 1989. hÖ sinh th¸i nh©n v¨n ®ãng mét vai trß quan träng trong sù ph¸t triÓn x· héi. Black. qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. KiÕn thøc b¶n ®Þa (Hoμng Xu©n Tý.. 1993). vμ c¸c ho¹t ®éng chñ yÕu cña céng ®ång n«ng th«n. kiÕn thøc n«ng th«n vμ kiÕn thøc l©m nghiÖp. Trong khi ®ã. kh¸i niÖm ph¸t triÓn gÇn nh− chó träng ®Õn c¸c tiªu chÝ vÒ c«ng nghiÖp. sù thùc nghiÖm. nãi mét c¸ch réng r·i.1. ®ã lμ c¸c hÖ thèng qu¶n lý gia sóc vμ cÊu tróc x· héi. 1990. cÊu tróc nhãm ®· t¹o nªn chóng (Mathias-Mundy vμ McCorkle. 88 . Compton.. 1999). KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc h×nh thμnh dùa vμo kinh nghiÖm. kh¸i niÖm cña sù ph¸t triÓn ®· tiÕn triÓn qua nhiÒu giai ®o¹n. 1993. 1992). tháa m·n nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n. kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ mét phÇn cña kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng d¹ng kiÕn thøc duy nhÊt cho mét nÒn v¨n hãa hay mét x· héi nhÊt ®Þnh. chÕ biÕn thøc ¨n. 1980. kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc xem nh− lμ mét trong nh÷ng vÊn ®Ò then chèt trong viÖc sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn bÒn v÷ng vμ sù c©n b»ng trong ph¸t triÓn (Brokensha vμ ctv. 1998. th−êng xuyªn kiÓm nghiÖm trong qu¸ tr×nh sö dông. tõ viÖc chó träng vμo t¨ng tr−ëng kinh tÕ. kinh tÕ . lμ tri thøc ®−îc sö dông bëi nh÷ng ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng trong cuéc sèng cña mét m«i tr−êng nhÊt ®Þnh (Langil vμ Landon. kiÕn thøc thùc vËt. khoa häc hiÖn ®¹i. 1992. ph¸t triÓn trªn c¬ së khoa häc hμn l©m ®−îc ph©n tÝch trªn c¬ së hÖ sinh th¸i tù nhiªn. 1995). Warren. kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ bao gåm m«i tr−êng truyÒn thèng. Hobart. ch¨m sãc søc kháe. HÖ thèng th«ng tin b¶n ®Þa lμ ®éng lùc vμ sù t¸c ®éng liªn tôc bëi sù s¸ng t¹o tõ néi lùc. kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ nhãm kiÕn thøc ®−îc t¹o ra bëi mét nhãm ng−êi qua nhiÒu thÕ hÖ sèng vμ quan hÖ chÆt chÏ víi thiªn nhiªn trong mét vïng nhÊt ®Þnh.v. Niamir. Nãi mét c¸ch kh¸i qu¸t. khoa häc c«ng nghÖ. 1998). v× vËy nã g¾n liÒn víi nhu cÇu cña con ng−êi vμ ®iÒu kiÖn ®Þa ph−¬ng (Langil vμ Landon. sù tham gia ®Õn ph¸t triÓn bÒn v÷ng (Bates. Gupta. thÝch hîp víi v¨n hãa vμ m«i tr−êng ®Þa ph−¬ng. 1991a). Ngμy nay. mμ cßn cã phÇn mÒm. Watts. C¸c kh¸i niÖm vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa (local indigenous knowledge) hμm ý kh«ng chØ lμ phÇn cøng hay ¶nh h−ëng vμ øng dông cña kü thuËt nh− ch¨m sãc søc kháe gia sóc. Nh− vËy. KiÕn thøc b¶n ®Þa lμ kiÕn thøc cña céng ®ång c− d©n trong mét céng ®ång nhÊt ®Þnh ph¸t triÓn v−ît thêi gian vμ liªn tôc ph¸t triÓn (IIRR.v. Theo Warren (1991b). ®−îc lμm thuËn tiÖn trong sù truyÒn ®¹t th«ng tin vμ ra quyÕt ®Þnh... Kh¸c víi kiÕn thøc b¶n ®Þa hÖ thèng kiÕn thøc hμn l©m th−êng ®−îc x©y dùng tõ c¸c tr−êng ®¹i häc. 1993. 1998). ®Õn t¨ng tr−ëng víi sù c«ng b»ng. kiÕn thøc sinh th¸i.1. 1998). nh− ®· tr×nh bμy ë môc trªn. Mét thêi kú dμi.

VÒ mÆt ng÷ nghÜa trong nghiªn cøu hiÖn t−îng. hÖ thèng kiÕn thøc hμn l©m truyÒn thèng vμ.1. Hå §¾c Th¸i Hoμng. ®−îc kÕt luËn th«ng qua qu¸ tr×nh thÝ nghiÖm hoμn chØnh. kiÕn thøc b¶n ®Þa th−êng chó träng vμo tiÒm n¨ng ®Þa ph−¬ng vμ s¶n xuÊt theo c«ng thøc “®Çu t− thÊp-n¨ng suÊt thÊp”.1. 1994 HÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa Tæng qu¸t. ph©n tÝch theo tÝnh tù ph¸t. Theo Dewalt (1994). §Æc ®iÓm cña hÖ thèng kiÕn thøc hiÖn hμnh HÖ thèng kiÕn thøc hμn l©m Ng÷ nghÜa trong nghiªn cøu hiÖn t−îng Chuyªn dông. §Æc ®iÓm cña hai hÖ thèng kiÕn thøc hiÖn hμnh ®−îc m« t¶ vμ th¶o luËn trong B¶ng7. nh÷ng hiÓu biÕt vÒ m«i tr−êng sinh sèng ®−îc h×nh thμnh tõ céng ®ång d©n c− ë mét n¬i c− tró nhÊt ®Þnh trong lÞch sö tån t¹i vμ ph¸t triÓn cña céng ®ång (NguyÔn Thanh Thù. HÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa mang tÝnh tæng qu¸t. nhÊt thÓ luËn Dùa vμo sù quan s¸t ( vμ nh÷ng thùc nghiÖm phi chÝnh quy) Phô thuéc vμo tμi nguyªn ®Þa ph−¬ng §Çu vμo thÊp Qu¶ng canh ®Êt ®ai §ßi hái lao ®éng ( th−êng lμ lao ®éng thñ c«ng) N¨ng suÊt thÊp cho tr−êng hîp n¨ng l−îng ®Çu vμo lao ®éng thÊp T−¬ng thÝch v¨n hãa Môc tiªu tháa m·n kinh tÕ 89 . B¶ng 7. côc bé Dùa vμo thÝ nghiÖm hoμn chØnh TÝnh chÊt sö dông tμi nguyªn Phô thuéc vμo tμi nguyªn bªn ngoμi §Çu vμo cao Chuyªn s©u vμo ®Êt ®ai TiÕt kiÖm lao ®éng §Çu ra N¨ng suÊt thÊp cho tr−êng hîp n¨ng l−îng ®Çu vμo thÊp Cã sù ph©n t¸ch vÒ v¨n hãa Môc ®Ých cho lîi nhuËn Nguån De Walt. ThÝ nghiÖm phi chÝnh quy th−êng ®−îc thùc hiÖn víi thêi gian dμi. Theo tÝnh chÊt sö dông tμi nguyªn vμ ®Çu ra cña hÖ thèng.Tãm l¹i. kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ nh÷ng nhËn thøc. ®−îc rót ra tõ sù quan s¸t ghi nhËn. 2000). hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa truyÒn thèng. kiÕn thøc hμn l©m ®−îc nghiªn cøu chÝnh thèng vÒ mÆt thêi gian cã thÓ ng¾n hoÆc dμi nh−ng dùa trªn hÖ thèng kiÕn thøc mang tÝnh kÕ thõa. thø hai. hÖ thèng kiÕn thøc hiÖn hμnh cã thÓ ®−îc chia lμm 2 hÖ thèng phô: thø nhÊt.

90 . dinh d−ìng cho nh÷ng c− d©n ®Þa ph−¬ng khi mμ khÈu phÇn hμng ngμycña hä lμ rÊt Ýt ái. C¸c lo¹i h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa Theo IIRR(1999). C¸c c©u chuyÖn. thùc vËt cã thÓ ®−îc trång trät hay canh t¸c tèt cïng tån t¹i víi nhau trªn cïng mét diÖn tÝch canh t¸c nhÊt ®Þnh hay nh÷ng chØ sè vÒ thùc vËt. chÕ biÕn thøc ¨n. n¾m v÷ng nã.. gi¶i quyÕt ®−îc c¸c vÊn ®Ò mang tÝnh ®Þa ph−¬ng nh»m n©ng cao søc s¶n xuÊt vμ møc sèng. ViÖt Nam.2. 1992). (1992). duy tr× chóng dÔ h¬n viÖc häc tËp vμ thùc hμnh c¸c kiÕn thøc míi ®−îc cung cÊp bëi nh÷ng ng−êi ngoμi xa l¹ vμ xa x«i. gia cÇm. c¸c d¹ng l−u truyÒn d©n gian. KiÕn thøc b¶n ®Þa cã gi¸ trÞ vμ ¶nh h−ëng lín ®Õn hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn ®Æc biÖt lμ tμi nguyªn rõng víi c¸c céng ®ång d©n téc miÒn nói. Theo Mundy vμ Compton.. Th¸i Lan. kiÕn thøc b¶n ®Þa th−êng cã thÓ ®−îc cung cÊp rÎ tiÒn.cã thÕ ®¾t tiÒn vμ kh«ng ph¶i lóc nμo còng phï hîp víi hä. C«ng cô nÊu n−íng còng nh− sù thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng ®i kÌm. ng−êi d©n cã thÓ Ýt phô thuéc vμo nguån cung cÊp tõ bªn ngoμi . tù quyÕt víi nhiÒu lý do trong ®ã hai lý do chÝnh ®−îc m« t¶ nh− sau: Mét lμ con ng−êi quen thuéc víi thùc tiÔn vμ kü thuËt ®Þa ph−¬ng. Nh÷ng lÔ héi t«n gi¸o cã thÓ lμ c¬ héi bæ sung thùc phÈm. hÖ thèng trao ®æi th«ng tin truyÒn thèng. TÝn ng−ìng TÝn ng−ìng cã thÓ ®ãng vai trß c¬ b¶n trong sinh kÕ. ý nghÜa cña kiÕn thøc b¶n ®Þa KiÕn thøc b¶n ®Þa nhÊn m¹nh tÝnh tù cung.1. vμ ph−¬ng ph¸p l−u tr÷ gièng. v× vËy cã thÓ coi nh− lμ c¬ së vμ lμ nguån tiÒm n¨ng chÝnh cña viÖc qu¶n lý bÒn v÷ng tμi nguyªn thiªn nhiªn ®Þa ph−¬ng (Boonto. 1998). Nh÷ng c¸nh rõng thiªng (rõng ma) ®−îc b¶o vÖ víi nh÷ng lý do t«n gi¸o. Nh÷ng lý do nμy cã thÓ duy tr× nh÷ng l−u vùc réng lín ®Çy søc sèng. 2. Hai lμ kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc h×nh thμnh trªn nguån tμi nguyªn ®Þa ph−¬ng. ch¨m sãc søc kháe vμ qu¶n lý m«i tr−êng cña con ng−êi. V× vËy. Hä cã thÓ hiÓu. kiÕn thøc b¶n ®Þa cã thÓ ph©n ra c¸c lo¹i h×nh nh− sau (h×nh 7.). Thùc tiÔn vμ kü thuËt KiÕn thøc b¶n ®Þa bao gåm kü thuËt vÒ trång trät vμ ch¨n nu«i. kü n¨ng ch÷a bÖnh cho ng−êi vμ gia sóc. th«ng ®iÖp ®−îc truyÒn l¹i b»ng c¸c vÕt ®ôc.1): Th«ng tin HÖ thèng th«ng tin vÒ c©y cá. kh«ng phï hîp víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn ®Þa ph−¬ng. ch¹m kh¾c hay viÕt trªn c¸c thÎ tróc (Trung Quèc. kiÕn thøc b¶n ®Þa ph¶i ®−îc coi lμ mét nguån tμi nguyªn quý gi¸ vμ quan träng cña tõng ®Þa ph−¬ng vμ cña ®Êt n−íc (Hoμng Xu©n Tý. C«ng cô KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc thÓ hiÖn ë nh÷ng c«ng cô lao ®éng trang bÞ cho canh t¸c vμ thu ho¹ch mïa mμng.

H×nh 7.1 : Nh÷ng lo¹i h×nh kiÕn thøc b¶n ®Þa 91 .

Ph©n bè tri thøc b¶n ®Þa theo c¸c kiÓu trªn ®ãng vai trß quan träng trong viÖc ph¸t triÓn c«ng viÖc víi tèi −u hãa trong kÕt qu¶ vμ hiÖu suÊt c«ng viÖc. Tuy nhiªn trong thùc tÕ c¸c thμnh phÇn kh¸c nhau cña x· héi cã thÓ biÕt nh÷ng tri thøc kh¸c nhau vμ ®−îc ph©n biÖt víi c¸c d¹ng. cã thÓ coi nh− ®¹i diÖn cña d¹ng kiÕn thøc b¶n ®Þa. sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn lμ mét hÖ thèng kiÕn thøc bÊt thμnh v¨n ®−îc truyÒn thô tõ ®êi nμy sang ®êi kh¸c bao gåm c¶ viÖc thö nghiÖm phi chÝnh thøc. Kinh nghiÖm Kinh nghiÖm canh t¸c. 1999). häc hái kinh nghiÖm cña tõng nhãm ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng. tr×nh ®é v¨n hãa. thuÇn hãa c¸c lo¹i c©y trång vËt nu«i. Th«ng th−êng nh÷ng ng−êi giμ c¶ cã kiÕn thøc phong phó h¬n ng−êi trÎ tuæi (IIRR. m«i tr−êng. Trong d¹ng nμy cã thÓ thÊy ë c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng nh− nhãm hä téc. lÞch sö. vμ môc ®Ých sö dông tμi nguyªn (Hoμng. ®Þa vÞ x· héi. Ng−êi n«ng d©n th−êng tÝch lòy kinh nghiÖm trong qu¸ tr×nh canh t¸c. ®èi víi tõng lÜnh vùc cô thÓ liªn quan ®Õn truyÒn thèng. thùc hμnh t¹i chç. Kh«ng ph¶i tÊt c¶ mäi ng−êi trong céng ®ång cã cïng chung vμ gièng nhau vÒ kiÕn thøc kü thuËt b¶n ®Þa (Swift. 1979). Tri thøc th«ng th−êng. (IIRR. kinh nghiÖm.. sù chia sÎ kiÕn thøc kh«ng ®−îc phæ cËp mμ chØ cho mét vμi giíi hay ng−êi trong céng ®ång. Mét sè bμi thuèc ch÷a bÖnh ®−îc truyÒn l¹i cho tr−ëng nam (ng−êi Kinh vμ ng−êi c¸c d©n téc thiÓu sè Trung bé) hoÆc trong ph¹m vi nh÷ng ng−êi con g¸i trong gia ®×nh (Ng−êi Th¸i ë S¬n La vμ NghÖ An). nghÒ nghiÖp. vËt liÖu lμm ®å gia dông còng nh− tiÓu thñ c«ng nghiÖp truyÒn thèng.. Tμi nguyªn nh©n lùc NhiÒu chuyªn gia cã chuyªn m«n cao nh− thÇy lang. tuæi t¸c. NhiÒu kÕt qu¶ ch÷a bÖnh ®Æc biÖt ®−îc tÝch lòy qua kinh nghiÖm sö dông nguån sinh vËt (®éng thùc vËt. C¸c d¹ng tri thøc cã quan hÖ ®Õn tuæi t¸c. giíi tÝnh. ph©n bè lao ®éng trong gia ®×nh hay trong céng ®ång. c¸ch truyÒn nghÒ cho c¸c thî häc viÖc.. Gi¸o dôc Ph−¬ng ph¸p truyÒn thô kiÕn thøc truyÒn thèng. häc hái th«ng qua sù quan s¸t vμ nh÷ng thùc nghiÖm. Tuy nhiªn ®èi víi nh÷ng tri thøc ®Æc h÷u. tr×nh ®é v¨n hãa. Cã thÓ thÊy 5 d¹ng ng−êi ®ãng vai trß truyÒn th«ng vμ l−u tr÷ tri thøc trong céng ®ång (Mundy vμ Compton. c¸c nhãm tæ chia sÎ hoÆc ®æi c«ng. 1992). nghÒ nghiÖp. Swift.VËt liÖu KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc thÓ hiÖn víi vËt liÖu x©y dùng. hay lμm thøc ¨n th«ng th−êng ®¬n gi¶n. 1999. Vμi ngμnh nghÒ truyÒn thèng ®−îc truyÒn l¹i chÆt chÏ h¬n n÷a chØ dμnh cho mét sè rÊt Ýt ng−êi nh»m duy tr× nghÒ nghiÖp vμ bÝ mËt nghÒ nghiÖp.. 1979). giíi thiÖu c¸c nguyªn liÖu gièng míi cho hÖ thèng canh t¸c ®Æc h÷u. héi ®ång giμ lμng tr−ëng téc. thî rÌn . giíi tÝnh.. Tμi nguyªn sinh häc KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua qu¸ tr×nh chän gièng vËt nu«i c©y trång. 1999). phæ biÕn th× ®−îc mäi giíi mäi ng−êi biÕt ®−îc vÝ dô c¸ch nÊu c¬m.. VÝ dô: nh÷ng trÎ ch¨n th¶ gia sóc th−êng cã nhiÒu kinh nghiÖm vÒ ch¨m sãc gia sóc h¬n nh÷ng trÎ kh¸c. kho¸ng s¶n) ®Þa ph−¬ng. ®−îc thèng kª sau: • C¸c chuyªn gia ®Þa ph−¬ng (Indigenous experts) 92 .

Hoμng Xu©n Tý. chi phÝ thÊp vμ bÒn v÷ng ®èi víi ®iÒu kiÖn tù nhiªn ®Þa ph−¬ng (Wongsamun. • Ng−êi trung gian (Intermediary) Lμ nhãm ng−êi chuyÓn giao th«ng tin tõ n¬i nμy ®Õn n¬i kh¸c vμ giíi thiÖu ý t−ëng thö nghiÖm cho céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng. C¸c ®Æc tr−ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa KiÕn thøc b¶n ®Þa cã nh÷ng ®Æc tr−ng sau: • • • • • KiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc h×nh thμnh vμ biÕn ®æi liªn tôc qua c¸c thÕ hÖ trong mét céng ®ång ®Þa ph−¬ng nhÊt ®Þnh KiÕn thøc b¶n ®Þa cã kh¶ n¨ng thÝch øng cao víi m«i tr−êng riªng cña tõng ®Þa ph−¬ng. thî s¬n trμng.C¸c chuyªn gia ®Þa ph−¬ng hay theo c¸ch gäi cña McCorkle vμ ctv (1988) lμ nh÷ng nhμ th«ng th¸i ®Þa ph−¬ng cã tÇm hiÓu biÕt réng r·i. • Ng−êi dÔ tiÕp nhËn (Recipient-disseminator) Lμ nh÷ng ng−êi dÔ tiÕp nhËn nhãm tri thøc ngo¹i lai hoÆc tù nghiªn cøu thö nghiÖm nh»m t¹o nhãm tri thøc b¶n ®Þa theo thêi gian. KiÕn thøc b¶n ®Þa rÊt ®¬n gi¶n. tËp tôc ®Þa ph−¬ng KiÕn thøc b¶n ®Þa cã gi¸ trÞ cao trong viÖc x©y dùng c¸c m« h×nh ph¸t triÓn n«ng th«n bÒn v÷ng. hoÆc giíi thiÖu ý t−ëng ®· ®−îc quan s¸t s©u s¾c cho céng ®ång thö nghiÖm. • Nhμ c¶i c¸ch (Innovator) Lμ ng−êi hiÓu biÕt thuéc nhãm nμy cã thÓ ph¸t triÓn ý t−ëng bëi chÝnh hä. thî rÌn. • C¸c nhμ chuyªn nghiÖp ®Þa ph−¬ng (Indigenous professionals) Lμ mét d¹ng ®Æc biÖt cña c¸c chuyªn gia ®Þa ph−¬ng. hß vÌ. KiÕn thøc b¶n ®Þa lu«n g¾n liÒn vμ hßa hîp víi nÒn v¨n hãa. thÇy phï thñy. 1992. th−êng ®−îc thØnh cÇu ý kiÕn bëi céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng. th¬ ca. 1998b) KiÕn thøc b¶n ®Þa do toμn thÓ céng ®ång trùc tiÕp s¸ng t¹o ra qua lao ®éng trùc tiÕp KiÕn thøc b¶n ®Þa kh«ng ®−îc ghi chÐp b»ng v¨n b¶n cô thÓ (Mundy vμ Compton. 1992) mμ ®−îc l−u gi÷ b»ng trÝ nhí vμ l−u truyÒn tõ thÕ hÖ nμy sang thÕ hÖ kh¸c b»ng truyÒn miÖng. TÝnh ®a d¹ng cña kiÕn thøc b¶n ®Þa rÊt cao C¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa kh«ng ®ång nhÊt vμ rÊt ®a d¹ng • • • • 93 . n¬i ®· h×nh thμnh vμ ph¸t triÓn tri thøc ®ã. tÕ lÔ vμ nhiÒu tËp tôc kh¸c nhau (th«ng qua c¸c h×nh thøc v¨n hãa ®Æc tr−ng mang tÝnh ®Þa ph−¬ng). nh÷ng ng−êi nμy cã kiÕn thøc kh«ng réng r·i vμ th«ng th¸i trong céng ®ång nh−ng nh÷ng g× hä biÕt lμ nhãm kiÕn thøc ®−îc gi÷ bÝ mËt víi nh÷ng ng−êi kh¸c trong céng ®ång nh− lμ thÇy lang. nhãm th«ng tin nμy cã thÓ trë thμnh tri thøc b¶n ®Þa theo sù thö nghiÖm vμ ®iÒu chØnh theo ®iÒu kiÖn ®Þa ph−¬ng. hä còng cã thÓ lμ ng−êi giíi thiÖu ý t−ëng ngo¹i lai vμo céng ®ång. 3. c¶ 2 giíi ®Òu cã thÓ cã nh÷ng ®¹i diÖn nμy trong kÕt qu¶ ®iÒu tra cña Norem vμ ctv (1988).

n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn. iv) kh«ng ®μo vμ c¾t bá hÖ thèng rÔ c©y khi vÖ sinh n−¬ng rÉy. Hai lý do cña kü thuËt b¶o vÖ hÖ thèng canh t¸c n−¬ng rÉy: 1) ng¨n chÆn sù tho¸i hãa ®Êt canh t¸c. l−u tr÷. kiÕn thøc b¶n ®Þa lμ ch×a khãa cho sù ph¸t triÓn ë cÊp ®Þa ph−¬ng (Hoμng Xu©n Tý. kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc sö dông th−êng xuyªn vμ th−êng gÆp trong kü thuËt b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn. nhu cÇu cña con ng−êi còng t¨ng lªn m¹nh mÏ theo tèc ®é t¨ng nhanh cña khoa häc kü thuËt. V× vËy. 94 . n©ng cao sù hiÓu biÕt c¸c tiÕn tr×nh ph¸t triÓn. b¶o vÖ rõng vμ 2) xóc tiÕn t¸i sinh tù nhiªn trong qu¸ tr×nh bá hãa ®Êt canh t¸c. hÖ thèng qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn cña ng−êi d©n téc Karen ®· vμ ®ang t¸c ®éng rÊt lín vμo m«i tr−êng th«ng qua canh t¸c n−¬ng rÉy. Ngoμi ra. C¸ biÖt. m«i tr−êng bÒn v÷ng vμ æn ®Þnh theo thêi gian. b»ng dao. nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi chó träng khai th¸c d¹ng tμi nguyªn nμy cho c¸c môc ®Ých th−¬ng m¹i cã gi¸ trÞ cao vÝ dô trong lÜnh vùc d−îc häc vμ mü phÈm. iii) canh t¸c víi luÇn kú 1 n¨m trång trät vμ 7 n¨m bá hãa. nªn ph¸t triÓn nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa nh»m thu thËp.4m cã lîi cho t¸i sinh chåi trong vßng 6 th¸ng tíi. 1998b). ®−îc sö dông ®Ó ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña quy tr×nh ph¸t triÓn. Tuy nhiªn kü thuËt canh t¸c n−¬ng rÉy cña d©n téc nμy cho phÐp hä b¶o vÖ vμ sö dông tμi nguyªn. quyÕt ®Þnh. Ng−êi ta ë kh¾p n¬i ®· vμ ®ang khai th¸c tμi nguyªn thiªn nhiªn mét c¸ch qu¸ møc vμ nhiÒu vÊn ®Ò vÒ m«i tr−êng ®ang ®−îc ®Æt ra ë c¶ c¸c n−íc ph¸t triÓn. kiÕn thøc b¶n ®Þa ®ang ®−îc nghiªn cøu hç trî cho c¸c nghiªn cøu khoa häc. ng−êi Th¸i ë S¬n La ph©n lo¹i ®Êt theo môc ®Ých sö dông vμ hÖ thèng ph©n lo¹i ®Êt canh t¸c theo ®Þa h×nh chung. theo mμu. lμm t¨ng nguån t− liÖu c¬ së vÒ m«i tr−êng. nói n¬i cã bè trÝ ®Êt canh t¸c ë s−ên ®åi. 1998). ë rÊt nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi kÓ c¶ c¸c n−íc ph¸t triÓn vμ ®ang ph¸t triÓn. 4. tri thøc b¶n ®Þa cña ng−êi d©n téc Karen vïng Tam gi¸c vμng trong b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn cã 3 ®Æc tr−ng lμ ¶nh h−ëng cña c¸c tæ chøc x· héi qu¶n lý céng ®ång. HiÖn nay trªn thÕ giíi cã kho¶ng 124 n−íc ho¹t ®éng trong lÜnh vùc nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa nh»m t¨ng tÝnh hiÖu qu¶ trong ph¸t triÓn n«ng th«n vμ qu¶n lý bÒn v÷ng tμi nguyªn thiªn nhiªn. N¹n suy tho¸i m«i tr−êng nghiªm träng ®· buéc con ng−êi nh×n nhËn l¹i vÊn ®Ò ph¸t triÓn bÒn v÷ng. Vai trß kiÕn thøc b¶n ®Þa trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn D©n sè thÕ giíi ngμy cμng t¨ng nhanh. c−êng ®é cao vμ tËp trung (Hoμng Xu©n Tý.Theo Boonto (1992). Hoμng Xu©n Tý. ii) tr¸nh t¸c ®éng vμo rõng vμ th¶m thùc vËt ë ®Ønh ®åi. vμ b¶o vÖ tμi nguyªn thiªn nhiªn. 1998a). kü thuËt sö dông vμ b¶o vÖ tμi nguyªn cña ®Þa ph−¬ng. ®−îc sö dông nh− mét c«ng cô ®Ó lùa chän. b»ng vÞ gi¸c vμ c©y chØ thÞ nh»m x¸c ®Þnh c¬ cÊu c©y trång thÝch hîp cho tõng lo¹i ®Êt ®ai (Hoμng H÷u B×nh. luËt tôc vμ c¸c quy −íc sö dông ®Êt. c¸c gèc c©y ®−îc gi÷ l¹i víi chiÒu cao kho¶ng 0. ViÖc ph©n lo¹i ®Êt canh t¸c gãp phÇn quan träng trong viÖc sö dông ®Êt ®ai. B¶o vÖ sù t¸c ®éng vμo diÖn tÝch rõng vμ tμi nguyªn rõng b»ng c¸ch i) bè trÝ c¸c ®−êng ranh c¶n löa nh»m ng¨n chÆn ch¸y lan khi ®èt n−¬ng rÉy. Theo Atteh (1992). ®ang ph¸t triÓn vμ c¸c n−íc nghÌo. øng dông vμ ®iÒu chØnh kü thuËt cña c¸c céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng (Wongsamun. Tuy nhiªn. Nghiªn cøu cña Boonto (1992) cho thÊy. 1992) ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn. Ng−êi K’tu th−êng sö dông c¸c kh¸i niÖm ®¬n gi¶n ®Ó ph©n lo¹i ®Êt vμ nhiÒu kinh nghiÖm canh t¸c ®−îc ph¸t triÓn theo c¸c ph©n lo¹i ®Êt nμy ®· mang l¹i hiÖu qu¶ râ rÖt cho vïng cã chÕ ®é m−a muén.

gÇn 200 kiÕn thøc b¶n ®Þa. ph©n tÝch vμ ph¸t triÓn trªn c¬ së thùc thi dù ¸n cã sù tham gia cña céng ®ång c− d©n ®Þa ph−¬ng. ®Ó ¸p dông ®−îc hay phèi hîp ®−îc víi kiÕn thøc hμn l©m vμ c¸c lo¹i kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng kh¸c còng cÇn ph¶i ®−îc c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng sμn läc trùc tiÕp.. c¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa cã gi¸ trÞ vμ cã liªn quan ®Õn c¸c vÊn ®Ò ®ang tån t¹i qua tiÕp cËn sμn läc 4 b−íc ®Ô khuyÕn c¸o ¸p dông trong nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn (h×nh 7. VÝ dô. 1992). chØ vμi nghiªn cøu vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa ®−îc tæ chøc vμo n¨m 1987 t¹i miÒn §«ng B¾c ng−êi ta ®· t×m thÊy 993 tri thøc kü thuËt b¶n ®Þa ®−îc sö dông th−êng xuyªn bëi ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng (Wongsamun. Tuy nhiªn. kiÕn thøc d©n gian ®−îc thu thËp vÒ c¸c lÜnh vùc kü thuËt canh t¸c. ®é tuæi vμ ngμnh nghÒ nªn th−êng cã hiÖu qu¶ cao. Th«ng th−êng. 1992). C¸c nhãm tri thøc b¶n ®Þa th−êng kh¸ ®¬n gi¶n.C¸c dù ¸n qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn cÇn ph¸t triÓn trªn hÖ thèng kiÕn thøc b¶n ®Þa cã s½n (Boonto. c¸c dù ¸n ph¸t triÓn b¾t ®Çu víi viÖc ph¸t hiÖn vÊn ®Ò sau ®ã th¶o luËn t×m h−íng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. KiÕn thøc b¶n ®Þa d−íi gãc ®é tri thøc kü thuËt b¶n ®Þa ®ãng vai trß quan träng trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n vμ b¶o vÖ tμi nguyªn m«i tr−êng. KÕt qu¶ ®iÒu tra ®−îc tæ chøc t¹i th«n Phó MËu tØnh Thõa Thiªn HuÕ. dÔ dμng sö dông ®èi víi tõng nhãm d©n téc. kh«ng ph¶i tÊt c¶ kiÕn thøc b¶n ®Þa còng cã gi¸ trÞ thùc tiÓn. T¹i Th¸i Lan. nÕu t×nh tr¹ng xãi mßn ®Êt lμ vÊn ®Ò cÇn quan t©m.2) 95 . sö dông bÒn v÷ng tμi nguyªn rõng.

1999.2: C¸c b−íc sμn läc. 96 .NhËn ®Þnh vÊn ®Ò B−í c1 KTBD cã liªn quan ®Õn vÊn ®Ò ®ang tån t¹i kh«ng? Cã KTBD cã ¶nh h−ëng vμ cã bÕn v÷ng hay kh«ng? Kh«ng KiÕm tra tÝnh thÝch hîp cña kiÕn thøc ngo¹I lai B−í c2 Cã KhuyÕn c¸o KTBD Kh«ng KTBD cã thÓ c¶I thiÖn ®−îc hay kh«ng? KiÓm tra tÝnh thÝch hîp cña kiÕn thøc ngo¹I lai B−í c3 Kh«ng Cã ¸p dông vμ khuyÕn khÝch sö dông KTBD B−í c4 H×nh 9. c¶i thiÖn kiÕn thøc b¶n ®Þa ®Ô khuyÕn khÝch ¸p dông Nguån: IIRR.

Philipllines. Boulder: Lynne Rienner. Compton. 1. Hoμng Xu©n Tý. C¸ch ph©n lo¹i ruéng n−¬ng truyÒn thèng cña ®ång bμo d©n téc Th¸i ë S¬n La.T. Indigenous Knowledge and Sustainable Development. 1992. 8. Thailand. No. Ahmedabad: Indian Institute of Management. O. NXB N«ng nghiÖp. tr. D. Building upon People's Ecological Knowledge: Framework for Studying Culturally Embedded CPR Institutions. Brokensha.Tμi liÖu tham kh¶o 1. Hoμng H÷u B×nh. H. 1989.L. Studies in Comparative International Development 28(1):71-79. Boonto. pp. 1999. 25 selected papers presented at the International symposium held at the International Institute of Rural Reconstruction September 2026. Food and Income Generating Capacity of the Homegarden Systems in the Upland Area of the North Central Coast of Vietnam. 1994.. Vol. Thesis. Using Indigenous Knowledge to Improve Agriculture and Natural Resource Management. 2. Centre for Management in Agriculture. 479-487 in Warren. Warren. Lanham: University Press of America. 3.53.D. 5.) The Transformation of International Agricultural Research and Development. D. J. The Cultural Dimension of Development: Indigenous Knowledge Systems. 9. 2. 97 . 125p. Hoang. KiÕn Thøc B¶n §Þa Cña §ång Bμo Vïng Cao Trong N«ng NghiÖp vμ Qu¶n Lý Tμi Nguyªn Thiªn Nhiªn. 1993. Intermediate Technology Publications. 1999. Recording and Using Indigenous Knowledge: A Manual. 10. D. 1992. IIRR. Silang.M. (1995). 1988. Brokensha (eds). IIRR. MSc. Regional Program for the Promotion Knowledge in Asia. L. Toward a Political Economy of Development: A Rational Choice Perspective. Chiang Mai University. DeWalt. J. B. 4. S. Human Organization. The Integration of Rerearch and Extension. 113-136 trong J. Bates. International Institute of Rural Reconstruction. The Regional Program for the Promotion of Indigenous Knowledge in Asia". J. Karen's Indigenous Knowledge Forest Management and Sustainable Development in Upland of Northern Thailand. Flavier.J. Berkeley: University of California Press. 6. 1998. Indigenous Knowledge Systems ND Development.R. 1993.. 1980. Philippines. Werner (eds). Cavite. 7. (ed). London. upta. Hμ néi. 1992. Development Jujitsu: Looking on the Bright Side.M. vμ ctv. Black. Compton (ed. Slikkerveer and D. A.

127. A Case Study on Farmer Innovations and Communication in Niger. 7:45-46. M. E. Washington. J. Brandstetter vμ G. Mundy. Paper prepared for the Joint Meeting of the Society of Social Studies of Science and the European Association of Science and Technology. 23. 13. Hå §¾c Th¸i Hoμng. Landon. R. 12. Ph©n Lo¹i §Êt Cña Ng−êi K'tu. Tr 11-52. NguyÔn Thanh Thù.). London. IDS Bulletin 10(2): 41-43. Readings and Resources for Community-Base Natural Resource Management Researchers V4.. Rome: FAO. Swift. 22. D.11.C. Paper presented at International Workshop on 98 . Regional Program for the Promotion Knowledge in Asia. Using Indigenous Knowledge in Agricultural Development. Hμ néi. 1991b. Ethnoveterinary Research: Lesson for Development. 25 selected papers presented at the International symposium held at the International Institute of Rural Reconstruction September 20-26. C¸c kh¸i niÖm vμ vai trß cña tri thøc b¶n ®Þa.). McClure. Hoμng Xu©n Tý. McCorkle. Ottawa. Ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc. Tr 105-110. Trong Indigenous Knowledge and Sustainable Development. 16. 1992. KiÕn Thøc B¶n §Þa Cña §ång Bμo Vïng Cao Trong N«ng NghiÖp vμ Qu¶n Lý Tμi Nguyªn Thiªn Nhiªn. 18. 20. Communication for Technology Tranfer in Agriculture Project (AID/S&T 936-5826). 17. 1998. IDRC. 1993. H. Modern Knowledge and Rural Development. An Anthropological Critique of Development: The Growth of Ignorance. Warren. M. C. 2000. 15. Niamir. 1990. KiÕn thøc b¶n ®Þa cña ®ång bμo vïng cao trong n«ng nghiÖp vμ qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. S vμ S. 25 selected papers presented at the International symposium held at the International Institute of Rural Reconstruction September 20-26. 21. Hμ néi. DC.. Norem. D. D. R. NXB N«ng nghiÖp. IIRR. 14. World Bank Discussion Paper No. Martin. L. Hoμng Xu©n Tý. D. Hobart. Notes on Traditional Knowledge. The Role of Indigenous Knowledge in Facilitating the Agricultural Extension Process. 1998b. Mathias-Mundy. NXB N«ng nghiÖp. Indigenous Knnowledge. 1992. 1998a. 1992. 1988. Yoder. M. M. Indigenous Agricultural Knowledge and Gender Issue in Third World Agricultural Development. 19. Indigenous Communication and Indigenous Knowledge: Concepts and Interfaces. 1991a. (ed. Trong Indigenous Knowledge and Sustainable Development. 1979. Regional Program for the Promotion Knowledge in Asia. Washington. Mét vμi suy nghÜ vÒ viÖc gi¶ng d¹y tri thøc b¶n ®Þa cho sinh viªn L©m NghiÖp. 1993. M. McCorkle. Philipllines. vμ C. 1993. 1998. P. Routledge. Philipllines. vμ J. M. 1992. Community Forestry Note 4. Warren. R. Langill. IIRR. Academy for Educational Development. vμ Y. Compton. H.. Herder' Decision-marking in Natural Resource Management in Arid and Semi-arid Africa.

D. 1993.. C. 24. 1993. Progress in Human Geography 17(2)257-272. Indigenous Agricultural Technology: A Case Study in Northeast Thailand. 1991. S. Ames: Iowa State University. 1991. C©u hái th¶o luËn vÒ kiÕn thøc b¶n ®Þa 99 . Studies in Technology and Social Change No. 1992. Trong Indigenous Knowledge and Sustainable Development. Warren. VËt liÖu gi¶ng d¹y 1. Wongsamun. 25. Slikkerveer. 1992. Technology and Social Change Program. M. 11. J. Knowledge and Discursive Practice. Bad Boll. IIRR. Watts. Ph−¬ng ph¸p/c«ng cô nghiªn cøu kiÕn thøc b¶n ®Þa 2. Titilola (eds). Indigenous Knowledge Systems: Implications for Agriculture and Interational Developpment. L. 25 selected papers presented at the International symposium held at the International Institute of Rural Reconstruction September 20-26. Developppment I: Power. Germany. 26. Philipllines. May 21-24. Regional Program for the Promotion Knowledge in Asia.Agricultural Knowledge Systems and the Role of Extension. M.

Giíi trong c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • • • Tr×nh bμy ®−îc c¸c kh¸i niÖm vÒ giíi vμ giíi tÝnh. GiÊy Ao B¶ng ®en Tμi liÖu ph¸t tay B¶ng ®en.Bμi 8. Thùc hiÖn ®−îc nh÷ng b−íc ph©n tÝch giíi c¬ b¶n trong mét sè ho¹t ®éng l©m nghiÖp x· héi. c«ng cô ph©n tÝch Th¶o luËn nhãm giíi c¸c ho¹t ®éng LNXH 100 . hßa nhËp giíi 4 Giíi thiÖu vÒ néi dung vμ Tr×nh bμy ph−¬ng ph¸p. KÕ ho¹ch bμi gi¶ng: Néi dung 1 Kh¸i niÖm giíi vμ giíi tÝnh 2 Vai trß giíi trong LNXH Ph−¬ng ph¸p Tr×nh bμy Tr×nh bμy Th¶o luËn Tμi liÖu/ VËt liÖu B¶ng ®en. b×nh ®¼ng Tr×nh bμy giíi. nhu cÇu gi÷a nam vμ n÷. giÊy Ao Tμi liÖu ph¸t tay Bμi tËp t×nh huèng Thêi gian 30 phót 30 phót 60 phót 90 phót VÊn ®¸p/ Th¶o luËn Tμi liÖu ph¸t tay 3 C¸c nhu cÇu giíi. X¸c ®Þnh ®−îc sù kh¸c nhau vÒ vai trß.

v. + Nh÷ng ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña giíi vμ giíi tÝnh Chóng ta cã thÓ xem xÐt ®Æc tr−ng c¬ b¶n cña giíi vμ giíi tÝnh qua b¶ng 8. Giíi tÝnh: chØ sù kh¸c biÖt gi÷a phô n÷ vμ nam giíi tõ gi¸c ®é sinh häc (cÊu t¹o hoãc m«n. cho con bó. lÊy cñi. nguån lùc. chÆt gç. Nãi c¸ch kh¸c. c¸c bé phËn sinh dôc v. ®¸nh m¸y. viÖc nhμ n«ng nh− gieo m¹. cÊy lóa. Khi nãi ®Õn nh÷ng ®Æc ®iÓm cña phô n÷ vμ nam giíi chóng ta th−êng thÊy sù kh¸c nhau nh− sau: • • Phô n÷: dÞu dμng. hay lμm c¸c viÖc th− ký. chñng téc. ®¼ng cÊp. tõng n¬i. c¸c mèi quan hÖ vμ t−¬ng quan vÒ ®Þa vÞ x· héi cña phô n÷ vμ nam giíi trong mét bèi c¶nh x· héi cô thÓ.1 101 . nh÷ng h¹n chÕ vμ nh÷ng c¬ héi kh¸c nhau. phô n÷ kiªn tr× v. bõa. chÝnh x¸c vÒ giíi. tuæi vμ nghÒ nghiÖp. Sù kh¸c biÖt nμy liªn quan chñ yÕu tíi qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt nßi gièng. Nh÷ng ®Æc ®iÓm nμy lμ quan niÖm. Giíi lμ mét trong nh÷ng ®Æc ®iÓm x· héi quan träng . sinh con. Trong c¸c ®Æc ®iÓm cña phô n÷ vμ nam giíi ®· nªu trªn chØ riªng ®Æc ®iÓm mang thai vμ sinh con lμ ®Æc thï vÒ mÆt sinh lý häc cña phô n÷ kh«ng thÓ ®æi chç cho nam giíi ®−îc. hay lμm c¸c viÖc qu¶n lý. nhiÔm s¾c thÓ. VÊn ®Ò giíi thÓ hiÖn trong rÊt nhiÒu lÜnh vùc cña cuéc sèng. nãi ®Õn giíi lμ nãi ®Õn sù kh¸c biÖt gi÷a phô n÷ vμ nam giíi tõ gi¸c ®é x· héi. tÇng líp. nã xuyªn suèt trong c¸c vÊn ®Ò.1 Nh÷ng kh¸i niÖm c¬ b¶n vÒ giíi Giíi vμ giíi tÝnh + §Þnh nghÜa Giíi: lμ c¸c quan niÖm. cßn sù kh¸c biÖt gi÷a nam vμ n÷ nh− nam giíi m¹nh mÏ. hμnh vi. viÖc nhμ n«ng nh− cμy. Nam giíi: m¹nh mÏ. vÒ thùc chÊt lμ do quan niÖm x· héi vÒ phô n÷ vμ nam giíi gäi lμ sù kh¸c biÖt giíi vμ ®−îc thÓ hiÖn b»ng thuËt ng÷ giíi (giíi nam vμ giíi n÷).). quyÕt ®o¸n. chi tiÕt. nam giíi mang tinh trïng) gäi lμ sù kh¸c biÖt vÒ giíi tÝnh vμ ®−îc thÓ hiÖn b»ng thuËt ng÷ giíi tÝnh (®μn «ng vμ ®μn bμ). ra quyÕt ®Þnh. thõa hμnh. lμm cá. cô thÓ lμ phô n÷ cã thÓ mang thai. kiªn nhÉn. KhÝa c¹nh vÒ giíi lμ mét phÇn quan träng trong mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi vμ m«i tr−êng. Sù kh¸c biÖt vÒ mÆt sinh lý häc cña phô n÷ vμ nam giíi (nh− phô n÷ mang thai. hay r−îu bia. cßn nam giíi lμ mét trong c¸c yÕu tè kh«ng thÓ thiÕu ®−îc trong qu¸ tr×nh thô thai. Cßn l¹i c¸c ®Æc ®iÓm kh¸c cña phô n÷ vμ nam giíi ®Òu cã thÓ ®æi chç cho nhau ®−îc. Trong tÇng líp hay d©n téc phô n÷ vμ nam giíi cã vai trß. yÕu tè giíi lμ s¶n phÈm cña x· héi hãa. tr¸ch nhiÖm.1. quyÕt ®o¸n. 1.v. suy nghÜ nãi chung cña x· héi vÒ mçi giíi vμ lu«n thay ®æi tïy thuéc vμo tõng chç. l·nh ®¹o.cïng víi d©n téc. mang thai sinh con. Bëi vËy chóng ta cÇn th«ng tin ®Çy ®ñ. vÒ ho¹t ®éng l©m nghiÖp cña phô n÷ vμ nam giíi.

dÖt v. vai trß t¸i s¶n xuÊt vμ vai trß céng ®ång. cßn nam giíi vai trß s¶n xuÊt th−êng thÓ hiÖn ë c¸c c«ng viÖc nh−: cÇy.ChØ cã phô n÷ míi cã thÓ sinh con Nam giíi th−êng cao h¬n phô n÷ §iÒu quan träng cÇn nhÊn m¹nh ë ®©y lμ kh¸i niÖm giíi vμ giíi tÝnh cho biÕt ®iÓm kh¸c biÖt quan träng nhÊt gi÷a giíi vμ giíi tÝnh lμ giíi tÝnh th× kh«ng thÓ thay ®æi ®−îc nh−ng giíi hoμn toμn cã thÓ thay ®æi ®−îc. duy tr× vμ ph¸t triÓn lùc l−îng lao ®éng cho thùc t¹i vμ cho t−¬ng lai nh− nu«i d¹y con. Quan träng lμ chóng ta cã muèn vμ cã quyÕt t©m thay ®æi nã hay kh«ng.2 Vai trß cña giíi Moser (1993) ®· chia ra ba vai trß cña giíi. thªu. hμnh vi cña c¸c giíi sÏ t¹o sù b×nh ®¼ng cho c¶ hai giíi tham gia tÝch cùc. x©y dùng nhμ cöa v. ®ãng gãp ®Çy ®ñ vμo c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn lμm ®Êt n−íc phån thÞnh h¬n. Vai trß ®ã kh«ng chØ bao gåm sù t¸i s¶n xuÊt sinh häc (sinh con) mμ cßn c¶ viÖc ch¨m lo. nu«i d¹y con trong gia ®×nh vμ c«ng 102 .v. ch¨n nu«i. 1.v. Thay ®æi ®óng ®¾n.2 Vai trß t¸i s¶n xuÊt Vai trß t¸i s¶n xuÊt bao gåm nh÷ng ho¹t ®éng t¹o ra nßi gièng. x· héi sÏ c«ng b»ng vμ v¨n minh h¬n.) cã gi¸ trÞ trao ®æi vμ c¶ s¶n xuÊt t¹o ra c¸c vËt dông (c¸c ph−¬ng tiÖn sinh sèng hoÆc c¸c s¶n phÈm ®Ó tù tiªu dïng trong gia ®×nh v. trång vμ b¶o vÖ c©y. 1.Phô n÷ cã thÓ trë thμnh Thø tr−ëng . ch¨m sãc.v..2. gÆt.. lμm cá. tinh thÇn hoÆc c¸c dÞch vô ®Ó trao ®æi mua b¸n v.. ren.ViÖt Nam bao gåm c¸c c«ng viÖc cÊy. Chóng bao gåm c¶ s¶n xuÊt hμng ho¸ (s¶n phÈm vËt chÊt. ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt: ch¨m sãc.1:Ph©n biÖt giíi vμ giíi tÝnh Giíi Giíi tÝnh - §Æc tr−ng x· héi Do d¹y vμ häc mμ cã §a d¹ng Cã thÓ thay ®æi VÝ dô: . trång rau. mÆc dï sù thay ®æi x¶y ra tõ tõ. §©y lμ nh÷ng c«ng viÖc thiÕt yÕu ®Ó duy tr× cuéc sèng tån t¹i cña con ng−êi song trªn thùc tÕ lo¹i c«ng viÖc nμy rÊt Ýt khi ®−îc coi lμ c«ng viÖc ‘thùc sù’.v.2.) kh«ng nh÷ng cã gi¸ trÞ sö dông mμ cßn cã kh¶ n¨ng trao ®æi tiÒm tμng. tÝch cùc quan niÖm vÒ mçi giíi. ®ã lμ vai trß s¶n xuÊt. theo thêi gian. lÊy cñi.. vËn chuyÓn s¶n phÈm. theo ®Þa ®iÓm vμ ®èi víi mçi nÒn v¨n hãa. bõa. Vai trß s¶n xuÊt cña phô n÷ ë n«ng th«n vïng T©y B¾c . 1. khai th¸c gç.C¶ phô n÷ vμ nam giíi cã thÓ ch¨m sãc con c¸i - §Æc tr−ng sinh häc BÈm sinh §ång nhÊt Kh«ng thÓ thay ®æi VÝ dô: . nu«i d−ìng vμ ch¨m sãc c¸c thμnh viªn kh¸c trong gia ®×nh vμ c¸c c«ng viÖc néi trî. lμm méc.B¶ng 8. duy tr× vμ t¸i t¹o søc lao ®éng.1 Vai trß s¶n xuÊt Vai trß s¶n xuÊt bao gåm nh÷ng c«ng viÖc do c¶ phô n÷ vμ nam giíi lμm nh»m t¹o ra thu nhËp b»ng tiÒn hoÆc b»ng hiÖn vËt.

3 Vai trß céng ®ång Vai trß céng ®ång bao gåm c¸c ho¹t ®éng do phô n÷ vμ nam giíi thùc hiÖn ë cÊp céng ®ång. cÊp ®é chÝnh trÞ cña quèc gia. héi hÌ. khèi phè nh− lμ sù më réng vai trß t¸i s¶n xuÊt cña m×nh. 1. ch¨m sãc søc khoÎ vμ gi¸o dôc. c¸c em bÐ g¸i th−êng gióp ®ì mÑ trong nh÷ng c«ng viÖc nμy.2. Vai trß céng ®ång cã thÓ chia lμm 2 lo¹i: vai trß tham gia céng ®ång vμ vai trß l·nh ®¹o céng ®ång. tØnh S¬n La. ngâ xãm. 1. Nh÷ng vÝ dô trong c¸c hép d−íi ®©y vÒ viÖc sö dông thêi gian vμ ph©n c«ng lao ®éng gi÷a nam vμ n÷ t−¬ng ®èi phæ biÕn ë c¸c d©n téc nμy. b¶o vÖ c¸c nguån lùc khan hiÕm ®−îc sö dông chung ë céng ®ång nh− n−íc sinh ho¹t. b¶n.2. kh«ng ®−îc tr¶ c«ng vμ th−êng lμm vμo thêi gian rçi. th¸i ®é vμ sù ®¸nh gi¸ cña x· héi ®èi víi c«ng viÖc mμ mçi giíi thùc hiÖn. c−íi xin hoÆc c¶i thiÖn ®êi sèng sinh ho¹t cña céng ®ång nh− gi÷ g×n trËt tù vÖ sinh. c¸c tæ chøc trong céng ®ång nh»m ®¸p øng nhu cÇu cña céng ®ång vμ x· héi nh− c¸c c¬ së h¹ tÇng kinh tÕ. Trong c¸c tæ chøc chÝnh quyÒn vμ ®oμn thÓ cÊp céng ®ång cã c¶ phô n÷ vμ nam giíi tham gia. + Vai trß l·nh ®¹o céng ®ång Vai trß l·nh ®¹o céng ®ång bao gåm c¸c ho¹t ®éng ë cÊp céng ®ång th−êng trong thÓ chÕ. + Vai trß tham gia céng ®ång Vai trß tham gia céng ®ång bao gåm c¸c ho¹t ®éng chñ yÕu do phô n÷ thùc hiÖn ë cÊp céng ®ång: lμng. gi÷ g×n m«i tr−êng nh− quÐt. thËm chÝ cã gia ®×nh chång ®i v¾ng hoÆc hay tham gia c«ng t¸c x· héi ng−êi vî ph¶i ®¶m nhiÖm gÇn hÕt c¸c c«ng viÖc cña chång.4 VÊn ®Ò bÊt b×nh ®¼ng giíi Cho ®Õn nay ë hÇu hÕt mäi n¬i cßn tån t¹i bÊt b×nh ®¼ng giíi thÓ hiÖn qua ph©n c«ng lao ®éng.viÖc néi trî th−êng do phô n÷ ®¶m nhiÖm. ma chay. Nh÷ng c«ng viÖc nμy th−êng do nam giíi thùc hiÖn vμ th−êng ®−îc tr¶ c«ng trùc tiÕp b»ng tiÒn hoÆc gi¸n tiÕp b»ng t¨ng thªm vÞ thÕ vμ quyÒn lùc. 103 . quyÒn quyÕt ®Þnh vμ h−ëng lîi thμnh qu¶ lao ®éng cña nam giíi vμ n÷ giíi vμ nh÷ng quan niÖm. §©y th−êng lμ nh÷ng c«ng viÖc tù nguyÖn. dän ®−êng lμng. x· héi. b¶o tån c¸c nguån nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn cña céng ®ång. tuy nhiªn sè l−îng phô n÷ th−êng Ýt h¬n nam giíi. §ã lμ c¸c ho¹t ®éng nh»m duy tr×. lμm ®Ñp c¸c c«ng tr×nh c«ng céng. Chóng ta thö xem xÐt viÖc sö dông thêi gian vμ ph©n c«ng lao ®éng trong gia ®×nh gi÷a vî vμ chång cña d©n téc Th¸i vμ d©n téc Hmong ë huyÖn Yªn ch©u. Tuy nhiªn cã nhiÒu gia ®×nh th× viÖc sö dông thêi gian vμ ph©n c«ng lao ®éng gi÷a phô n÷ vμ nam giíi kh¸c víi b¶ng sö dông vμ ph©n c«ng lao ®éng d−íi d©y.

00-22. cho con ¨n.00.30 19.6. 21. vÖ sinh c¸ nh©n.30-16.00 Ng−êi vî ngñ dËy.00.00. dän dÑp nhμ cöa ¨n s¸ng.00 11.00 16.B¶ng 8. lÊy rau.00-22. cho con ¨n.00 5. s¾p xÕp c«ng viÖc ngμy mai.00 5. t−íi rau nghØ ng¬i. t¾m giÆc.00-13. kiÕm cñi ¨n c¬m trªn n−¬ng. (thØnh tho¶ng gióp vî nÊu c¬m) ¨n c¬m tèi nghØ ng¬i.30-21. nghØ t¹i n−¬ng lμm viÖc trªn n−¬ng xem xÐt chuång tr¹i tr©u bß. tØnh S¬n La1 Thêi gian (h) 5. dän dÑp nhμ cöa dÖt v¶i hoÆc th¨m hμng xãm ®i ngñ Ng−êi chång ngñ dËy.30 13. gia sóc ¨n c¬m dän dÑp.6. nghØ t¹i n−¬ng lμm viÖc trªn n−¬ng vÒ nhμ. ch¨m sãc con c¸i. c¸c viÖc vÆt.00.00 19.00. dän dÑp ®i lμm n−¬ng.00-19.00-14. ngñ tr−a nghØ tr−a ®i lμm ruéng lμm v−ên. chuÈn bÞ thøc ¨n tr−a.00. ¨n s¸ng ®i lμm n−¬ng nghØ ng¬i.17.00 6. con c¸i). vÖ sinh c¸ nh©n ¨n s¸ng. dän dÑp ®i lμm n−¬ng.30 6. ch¬i víi con.00 21.00 14.3: Sö dông thêi gian lao ®éng hμng ngμy cña vî vμ chång trong mét gia ®×nh d©n téc Hmong b¶n Lao Kho. huyÖn Yªn Ch©u.18.00-19.2: Sö dông thêi gian lao ®éng hμng ngμy cña vî vμ chång trong mét gia ®×nh d©n téc Th¸i b¶n Nμ Vμ. v−ên t−îc. t¾m röa. vÖ sinh c¸ nh©n.00 11.00 Ng−êi vî ngñ dËy. huyÖn Yªn Ch©u.30-11.6. nghØ ng¬i ¨n c¬m nghØ ng¬i hoÆc häp hμnh.00-13. nghe ®μi häp hμnh.30 6. ®Õn ch¬i nhμ hμng xãm. lÊy n−íc. sang hμng xãm ch¬i ®i ngñ Nguån: Dang Tung Hoa (2000) B¶ng 8. tØnh S¬n La2 Thêi ®iÓm (h) 4. lÊy rau. ¨n c¬m. ch¨m sãc gia sóc ¨n c¬m lμm viÖc vÆt nghØ tr−a ®i lμm ruéng (thØnh tho¶ng ®i chî) chuÈn bÞ c¬m n−íc. kiÕm cñi nÊu ¨n. ¨n c¬m trªn n−¬ng.30 6. ch¨m sãc gia sóc ¨n c¬m tèi ch¨m sãc gia ®×nh (bè mÑ. chuÈn bÞ nÊu ¨n. xem TV. lÊy n−íc.00 13.00 ®i ngñ Nguån: §Æng Tïng Hoa (2000) 1 2 §©y lμ mét ngμy lμm viÖc trong thêi gian ®Çu mïa vô vμo th¸ng 3 §©y lμ mét ngμy lμm viÖc trong thêi gian ®Çu mïa vô vμo th¸ng 4 104 .6. xay g¹o. t¾m giÆt thªu thïa ®i ngñ Ng−êi chång ngñ dËy. chuÈn bÞ nÊu ¨n. x· Viªng L¸ng.00 22.00 19.00-19.30-11. x· Phiªng Khoμi. nÊu thøc ¨n cho gia sóc. nÊu c¬m. dän chuång tr¹i. vÖ sinh c¸ nh©n. ¨n s¸ng ®i lμm n−¬ng.00 18.00-21.00 22.00 17. lμm g¹o.

Phô n÷ kh«ng nh÷ng lμm nh÷ng c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt . võa lμm n−¬ng võa kiÕm cñi. c¸c thμnh viªn trong gia ®×nh. ®μn bμ chØ kh¸c ®μn «ng ë chøc n¨ng mang thai vμ sinh con.thøc ¨n. XÐt vÒ mÆt sinh lý hay tõ khÝa c¹nh giíi tÝnh. Nh÷ng phô n÷ nμy chÊp nhËn. lý do kh«ng ph¶i ®¬n gi¶n lμ do ¨n l©u mμ chñ yÕu do hä ph¶i lμm c¸c viÖc kh¸c trong lóc ¨n ë gia ®×nh. vÊt v¶ h¬n nªn thêi gian häc tËp. Song trong hÇu hÕt c¸c gia ®×nh còng nh− x· héi cho r»ng vai trß t¸i s¶n xuÊt ®−¬ng nhiªn chñ yÕu lμ cña phô n÷ vμ viÖc thùc hiÖn vai trß nμy chñ yÕu lμ phô n÷. Lý do c¬ b¶n vμ d−êng nh− duy nhÊt ®Ó gi¶i thÝch cho nhËn thøc vai trß giíi nμy chØ lμ do phô n÷ mang thai vμ sinh con. Phô n÷ th−êng lμ ng−êi kÕt thóc b÷a ¨n cuèi cïng trong gia ®×nh. ®óng ®¾n vÒ vai trß t¸i s¶n xuÊt cña phô n÷ vμ nam giíi nªn vai trß t¸i s¶n xuÊt ®Ì nÆng lªn ng−êi phô n÷ khiÕn phô n÷ ph¶i lμm viÖc qu¸ t¶i trong khi ®ã nam giíi Ýt cã c¬ héi tham gia c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt cña m×nh nh− nu«i dËy. ChÝnh viÖc nhËn thøc ch−a ®Çy ®ñ. ViÖc mang thai vμ sinh con kh«ng ®ång nghÜa víi viÖc nu«i nÊng ch¨m sãc trÎ em. nam giíi th−êng kh«ng ph¶i lμm c¸c viÖc kh¸c ngo¹i trõ võa ¨n võa xem tivi hoÆc nghe ®μi. ch¨m sãc con c¸i.Tõ nh÷ng vÝ dô trªn cho thÊy mét sè ®iÓm l−u ý vÊn ®Ò giíi trong gia ®×nh nh− sau: • • Phô n÷ lμm viÖc nhiÒu thêi gian h¬n so víi nam giíi chñ yÕu lμ do phô n÷ g¸nh v¸c phÇn lín hoÆc hÇu hÕt c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt vμ nu«i d−ìng. trong lóc nghØ ng¬i hä cã thÓ tr«ng con hoÆc thªu thïa. lμm nhiÒu c«ng viÖc cïng mét lóc mμ trong b¶ng ch−a thÓ nªu hÕt ®−îc.. cè g¾ng vμ lu«n muèn «m ®åm mäi c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt vÒ phÇn m×nh kh«ng muèn chia sÎ víi nam giíi. giμ c¶ vμ c¸c c«ng viÖc bÕp nóc néi trî trong gia ®×nh. vμ kh«ng chØ trÎ em mμ c¶ ng−êi lín khi bÞ ®au yÕu. n©ng cao tr×nh ®é Ýt h¬n vμ ®a sè phô n÷ cã tr×nh 105 . ngoμi x· héi vμ c¶ trong c¸c nhμ tr−êng gióp cho trÎ em g¸i khi tr−ëng thμnh vμ khi trë thμnh nh÷ng ng−êi vî. Tõ nhËn thøc thiÕu khoa häc ®· h×nh thμnh quan niÖm sai lÇm vÒ vai trß cña mçi giíi. ph¸t huy. Còng chÝnh do phô n÷ vμ c¸c trÎ em g¸i ph¶i lμm c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt nhiÒu h¬n. Phô n÷ tõ l©u nay vÉn ®−îc gäi lμ “lao ®éng v« h×nh”. Trong khi ®ã..nu«i d−ìng nhiÒu thêi gian h¬n mμ c−êng ®é lμm viÖc cao h¬n. Nh÷ng quan niÖm nμy trë thμnh nh÷ng chuÈn mùc cña x· héi vÒ phô n÷ vμ nam giíi.vÝ dô: tranh thñ võa chuÈn bÞ c¬m n−íc võa cho lîn gμ ¨n. Hä tù nguyÖn. c«ng viÖc cña hä kh«ng ®−îc tÝnh ®Õn trong c¸c thèng kª lao ®éng chÝnh thøc. chuyÖn. tr× trÝch nh÷ng phô n÷ kh«ng theo nh÷ng chuÈn mùc nμy vμ gãp phÇn cñng cè sù ®Þnh kiÕn nh÷ng chuÈn mùc bÊt b×nh ®¼ng giíi. coi ®ã lμ chuÈn mùc x· héi vÒ vai trß cña phô n÷ vμ ¸p ®Æt chuÈn mùc nμy cho chÝnh giíi cña m×nh. Nh÷ng chuÈn mùc nμy ®−îc cñng cè theo thêi gian th«ng qua gi¸o dôc "giíi tÝnh" cho trÎ em trai vμ trÎ em g¸i trong c¸c gia ®×nh. C¸ch nh×n nhËn ch−a hîp lý nμy kh«ng chØ phæ biÕn ë nam giíi mμ cßn ngay c¶ ë n÷ giíi cßn nhiÒu phô n÷ quan niÖm c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt lμ "thiªn chøc" cña phô n÷. ThËt khã ph©n biÖt thêi gian lμm cho tõng c«ng viÖc hay thùc hiÖn tõng lo¹i vai trß ®èi víi ng−êi phô n÷ v× hä th−êng lμm nhiÒu c«ng viÖc ®an xen nhau . ng−êi mÑ th−êng cã kü n¨ng h¬n nam giíi trong viÖc thùc hiÖn vai trß t¸i s¶n xuÊt vμ ®¶m ®−¬ng phÇn lín c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt.

cô thÓ. nh÷ng nhu cÇu khi ®¸p øng ®ßi hái ph¶i thay ®æi thùc t¹i ph©n c«ng lao ®éng gi÷a giíi n÷ vμ giíi na th× gäi lμ nhu cÇu chiÕn l−îc. 106 . tham gia nhiÒu h¬n vμo c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt. héi häp. th«ng tin. ë ViÖt Nam d−íi chÕ ®é phong kiÕn nhu cÇu cña trÎ em g¸i vμ phô n÷ ®−îc ®Õn tr−êng häc tËp lμ nhu cÇu chiÕn l−îc song ®Õn nay viÖc ®i häc cña phô n÷ chØ lμ nhu cÇu thùc tÕ. NÕu c¸c ho¹t ®éng. ch−¬ng tr×nh t¹o ®iÒu kiÖn cho phô n÷ vμ nam giíi thùc hiÖn nh÷ng c«ng viÖc vèn ®−îc coi lμ cña giíi kh¸c. thiÕt thùc. häc hμnh. Nhu cÇu cã thÓ lμ nh÷ng thø nh×n thÊy ®−îc. ®iÖn. ho¹t ®éng chÝnh trÞ vμ c¸c c«ng viÖc cña nam giíi th−êng ®−îc coi träng h¬n. th«ng tin. n−íc. nhμ ë. c¸c gia ®×nh phô thuéc vμo ®iÒu kiÖn kinh tÕ. gióp hä ®æi míi c¸c vai trß truyÒn thèng cña m×nh. HoÆc quyÒn cña phô n÷ ®−îc tham gia øng cö vμ bÇu cö nh− nam giíi ë c¸c n−íc B¾c ¢u lμ nhu cÇu chiÕn l−îc cña ®a sè phô n÷ ë c¸c n−íc Håi gi¸o. XuÊt ph¸t tõ thùc tÕ lμ phô n÷ vμ nam giíi ®−îc x· héi ph©n cho c¸c vai trß kh¸c nhau bëi vËy phô n÷ vμ nam giíi cã nhu cÇu kh¸c nhau..3 1. Trong khi ®ã nam giíi do ®−îc gi¶i phãng khái phÇn lín c¸c c«ng viÖc t¸i s¶n xuÊt hä cã thêi gian nhiÒu h¬n ®Ó n©ng cao tr×nh ®é häc vÊn. TÊt c¶ c¸c nhu cÇu cña phô n÷ vμ nam giíi tïy theo tõng hoμn c¶nh. ¸o mÆc.3. Vμ ng−îc l¹i. Trong cuéc sèng. hoμn c¶nh cô thÓ. kü thuËt míi. kiÕn thøc khoa häc. Nhu cÇu thùc tÕ - 1. chÝnh trÞ x· héi. tham gia bÇu cö. n©ng cao n¨ng lùc. gióp cho con ng−êi tån t¹i nh− c¬m ¨n. dù ¸n. c¸c nhãm ng−êi. 1.. tr×u t−îng nh»m gióp cho con ng−êi ph¸t triÓn trÝ tuÖ. Hay nãi c¸ch kh¸c: NÕu c¸c ho¹t ®éng.1 C¸c nhu cÇu giíi Giíi thiÖu chung Nhu cÇu giíi cã thÓ rÊt kh¸c nhau gi÷a c¸c vïng. ®iÒu kiÖn cô thÓ tõ gi¸c ®é giíi cã thÓ ph©n thμnh hai lo¹i: Nhu cÇu thùc tÕ vμ nhu cÇu chiÕn l−îc cña giíi. dù ¸n. qua ®ã n©ng cao ®−îc b×nh ®¼ng nam n÷ th× ®ã lμ ®¸p øng nhu cÇu chiÕn l−îc cña giíi.. v¨n ho¸. ®−îc ®Õn tr−êng. vÞ thÕ trong x· héi nh− thêi gian. phô n÷ vμ nam giíi cã nhiÒu nhu cÇu.. Nhu cÇu giíi lμ thùc tÕ hay chiÕn l−îc phô thuéc vμo ®iÒu kiÖn sèng cô thÓ nªn nhu cÇu thùc tÕ cña phô n÷ hay nam giíi cña d©n téc cô thÓ ë x· héi nμy cã thÓ lμ nh÷ng nhu cÇu chiÕn l−îc cña phô n÷ hay nam giíi ë x· héi kh¸c vμ ng−îc l¹i. ch−¬ng tr×nh gióp phô n÷ vμ nam giíi thùc hiÖn tèt h¬n c¸c vai trß vèn cã cña m×nh mμ kh«ng lμm thay ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi th× ®ã lμ ®¸p øng c¸c nhu cÇu thùc tÕ cña giíi. VÝ dô.3. Bëi vËy ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu giíi lμ thùc tÕ hay chiÕn l−îc chóng ta ph¶i xem xÐt trong ®iÒu kiÖn.®é häc vÊn thÊp h¬n nam giíi. NÕu nhu cÇu mμ khi ®¸p øng kh«ng ®ßi hái thay ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi th× gäi lμ nhu cÇu thùc tÕ. Th−êng ®Ó nhËn biÕt nhu cÇu giíi lμ thùc tÕ hay chiÕn l−îc chóng ta cã thÓ dùa trªn ph©n c«ng lao ®éng theo giíi. ph¸t huy n¨ng lùc b¶n th©n. chÊt ®èt. Cã nh÷ng nhu cÇu lμ nh÷ng thø khã nhËn thÊy..2 Nhu cÇu thùc tÕ cña giíi lμ nh÷ng nhu cÇu xuÊt ph¸t tõ vai trß hiÖn t¹i cña mçi giíi vμ nÕu ®−îc ®¸p øng sÏ gióp cho hä lμm tèt vai trß s½n cã cña m×nh.

Nhu cÇu chiÕn l−îc giíi ®a d¹ng. gi¸o dôc. cïng chia sÎ viÖc néi trî vμ ch¨m sãc con c¸i. 107 . Nh÷ng nhu cÇu chiÕn l−îc giíi cã thÓ bao gåm toμn bé hoÆc mét sè nhu cÇu nh−: thay ®æi ph©n c«ng lao ®éng theo giíi. Nhu cÇu giíi chiÕn l−îc cña phô n÷ lμ nh÷ng nhu cÇu mμ phô n÷ x¸c ®Þnh ®−îc v× vai trß thÊp kÐm cña hä so víi nam giíi trong x· héi. th¸i ®é. n¶y sinh rÊt kh¸c nhau thay ®æi theo c¸c ®iÒu kiÖn cô thÓ. Nh÷ng nhu cÇu nh− vËy gäi lμ nhu cÇu thùc tÕ. ch¨m sãc søc kháe. 1.C¸c nhu cÇu liªn quan tíi cuéc sèng hμng ngμy. t¨ng thu nhËp. x· héi. ®Þa vÞ cña phô n÷ vμ nam giíi theo h−íng b×nh ®¼ng h¬n. khã nh×n thÊy h¬n nhu cÇu thùc tÕ cña giíi. xo¸ bá c¸c h×nh thøc. ®Õn quyÒn lùc.3. trong ®iÒu kiÖn cô thÓ. ViÖc ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu nμy cña phô n÷ sÏ gióp thay ®æi vÞ trÝ hiÖn hμnh vμ tõ ®ã thay ®æi vÞ trÝ thÊp kÐm cña phô n÷. Nh÷ng nhu cÇu nμy mang tÝnh thùc tÕ vÒ b¶n chÊt th−êng liªn quan ®Õn nh÷ng bÊt hîp lý trong ®iÒu kiÖn sèng. chÝnh trÞ. v¨n ho¸. quyÒn tiÕp cËn tÝn dông. nhu cÇu chiÕn l−îc th−êng trõu t−îng h¬n. vÞ trÝ vμ vai trß cña giíi. th−êng lμ nh÷ng nguyÖn väng. Nhu cÇu chiÕn l−îc th−êng lμ sù thay ®æi c¬ cÊu quyÒn lùc vμ ¶nh h−ëng tíi th¸i ®é hμnh vi cña mçi giíi. Chóng liªn quan ®Õn vÞ thÕ. ®iÒu kiÖn vÖ sinh. VÝ dô vÒ nhu cÇu thùc tÕ: H−íng dÉn cho phô n÷ n«ng th«n vÒ c¬ cÊu b÷a ¨n vμ thμnh phÇn dinh d−ìng Më líp n©ng cao kü n¨ng ch¨n nu«i lîn cho phô n÷ n«ng th«n C¶ hai vÝ dô nμy nh»m gióp phô n÷ thùc hiÖn tèt h¬n vai trß cña m×n mμ kh«ng lμm thay ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi trong gia ®×nh. Nh÷ng nhu cÇu nμy n¶y sinh tõ ®êi sèng hμng ngμy. b¹o lùc trong gia ®×nh. thiÕu c¸c nguån lùc. tù do lùa chän sinh con c¸i. sù kiÓm so¸t vμ cã thÓ bao hμm c¶ nh÷ng vÊn ®Ò nh− quyÒn ph¸p lý. nÊu ¨n. Kh¸c víi nhu cÇu thùc tÕ.3 Nhu cÇu chiÕn l−îc Nhu cÇu chiÕn l−îc cña giíi lμ nh÷ng nhu cÇu cña phô n÷ vμ nam giíi mμ khi ®−îc ®¸p øng sÏ lμm thay ®æi vÞ trÝ. nhμ cöa. yªu cÇu vÒ ph−¬ng tiÖn gióp cho hä thùc hiÖn tèt c¸c vai trß cña m×nh nh− ®−îc cung cÊp n−íc s¹ch. tiÒn c«ng c«ng b»ng vμ sù kiÓm so¸t cña phô n÷ ®èi víi th©n thÓ hä. hμnh vi. viÖc lμm. phô thuéc vμo hoμn c¶nh kinh tÕ. t−¬ng quan ®Þa vÞ hay ph©n c«ng lao ®éng bÊt hîp lý gi÷a c¸c giíi mμ thËm chÝ cßn gãp phÇn cñng cè ph©n c«ng lao ®éng theo giíi. kh«ng ®ßi hái sù thay ®æi c¬ cÊu quyÒn lùc. c¸c quy ®Þnh ph©n biÖt quyÒn së h÷u tμi s¶n.

§iÒu nμy ®Æt ra nh÷ng søc Ðp v« cïng lín ®èi víi phô n÷. b×nh ®¼ng trong thï lao c«ng viÖc . thùc hiÖn vμ h−ëng lîi theo c¸c nguyªn t¾c vμ tiªu chuÈn nh− nam giíi. Theo logic nμy. mäi ®iÒu cÇn thiÕt chØ lμ cung cÊp cho phô n÷ c¸c c¬ héi b×nh ®¼ng vμ ng−êi ta mong ®îi phô n÷ sÏ tiÕp cËn c¸c c¬ héi nμy. trong khi ®ã l¹i thu hÑp sù tiÕp cËn cña hä tíi c¸c kü n¨ng vμ nguån lùc cÇn thiÕt ®Ó cã thÓ tËn dông c¸c c¬ héi b×nh ®¼ng nh»m lμm t¨ng n¨ng lùc cña hä. B×nh ®¼ng vÒ c¬ héi. VÊn ®Ò cña m« h×nh nμy lμ nã kh«ng xem xÐt vμ gi¶i quyÕt nh÷ng kh¸c nhau vÒ giíi vμ c¸c mèi quan hÖ giíi. vÒ kÕt qu¶ vμ thμnh qu¶ t¹o ra. tïy theo së thÝch vμ môc ®Ých cña hä. n©ng cao b×nh ®¼ng giíi. Nãi tãm l¹i cã thÓ ®Þnh nghÜa b×nh ®¼ng giíi lμ bèi c¶nh lý t−ëng trong ®ã phô n÷ vμ nam giíi ®−îc h−ëng vÞ trÝ nh− nhau. vÒ sù lùa chän vμ ®èi xö lμ c¬ héi cÇn thiÕt nh−ng kh«ng ph¶i lμ c¬ héi quan träng ®Ó hç trî cho sù ph¸t triÓn cña phô n÷. t¹i nh÷ng thêi ®iÓm kh¸c nhau. 1.VÝ dô vÒ nhu cÇu chiÕn l−îc: Tæ chøc c¸c líp nÊu ¨n cho nam giíi TiÕn hμnh tËp huÊn vÒ qu¶n lý cho c¸c n÷ gi¶ng viªn ë c¸c tr−êng §¹i häc VÝ dô thø nhÊt liªn quan ®Õn thay ®æi quan niÖm ph©n c«ng lao ®éng truyÒn thèng mμ phô n÷ tõ tr−íc ®Õn nay vÉn ®¶m nhiÖm. v× l·nh ®¹o hay qu¶n lý tõ tr−íc ®Õn nay lμ lÜnh vùc chñ yÕu cña nam giíi. Theo b¸o c¸o cña Ng©n hμng thÕ giíi (2001) th× b×nh ®¼ng giíi ®−îc xem xÐt theo nghÜa b×nh ®¼ng vÒ luËt ph¸p. vμ thùc tÕ lμ phô n÷ ®ang cã vÞ trÝ bÊt b×nh ®¼ng do sù ph©n biÖt ®èi xö trong qu¸ khø vμ hiÖn t¹i. B×nh ®¼ng ë ®©y kh¸c víi c«ng b»ng víi nghÜa lμ ®èi xö víi phô n÷ còng gièng nh− ®èi xö víi nam giíi. Nh÷ng ph©n biÖt ®èi xö cã hÖ thèng cã nghÜa lμ mét vμi ng−êi ®−îc ®Æt ë vÞ trÝ tèt h¬n nh÷ng ng−êi kh¸c ®Ó sö dông c¸c c¬ héi hiÖn cã. hä cã c¸c c¬ héi b×nh ®¼ng ®Ó ph¸t hiÖn ®Çy ®ñ tiÒm n¨ng cña hä nh»m cèng hiÕn cho sù ph¸t triÓn cña quèc gia vμ ®−îc h−ëng lîi tõ 108 . Thø hai lμ mét khÝa c¹nh tù th©n cña sù b×nh ®¼ng lμ cho phÐp ng−êi phô n÷ vμ nam giíi ®−îc tù do lùa chän nh÷ng vai trß gièng hoÆc kh¸c nhau vμ nh÷ng thμnh qu¶ gièng hoÆc kh¸c nhau. vèn vμ c¸c nguån lùc s¶n xuÊt kh¸c.4 B×nh ®¼ng giíi ThuËt ng÷ b×nh ®¼ng giíi lμ mét thuËt ng÷ ®−îc sö dông theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. Thø nhÊt lμ c¸c x· héi kh¸c nhau cã thÓ cã nh÷ng c¸ch ®i riªng ®Ó theo ®uæi sù b×nh ®¼ng giíi. ®éng viªn cao h¬n tiÒm n¨ng lao ®éng cña phô n÷ vμ nam giíi. ®Ó chØ sù b×nh ®¼ng vÒ luËt ph¸p. Quan ®iÓm nμy kh«ng chØ quan t©m ®Õn ®èi xö b×nh ®¼ng mμ cßn quan t©m ®Õn tiÕp cËn b×nh ®¼ng vμ lîi Ých b×nh ®¼ng. Quan ®iÓm nμy ®−a ra sù tiÕp cËn ®óng ®¾n mμ nã c«ng nhËn sù kh¸c biÖt. ®Þa vÞ cña phô n÷ vμ nam giíi nªn rÊt khã ®−îc chÊp nhËn vμ ®−îc ®¸p øng ngay nh−ng nÕu ®−îc ®¸p øng nã sÏ lμm biÕn ®æi thùc tÕ ph©n c«ng lao ®éng theo giíi theo h−íng tiÕn bé.vμ trong tiÕng nãi. Chóng ta cÇn ph¶i xem xÐt nh−ng c¶n trë tiÒm Èn ®èi víi sù tham gia b×nh ®¼ng cña phô n÷. VÝ dô thø hai liªn quan ®Õn ph©n c«ng lao ®éng giíi ®Õn nghÒ nghiÖp. ë ®©y kh«ng xem xÐt b×nh ®¼ng giíi theo thμnh qu¶ bëi v× hai lý do. vÒ c¬ héi. ChÝnh v× vËy chóng ta cÇn xem xÐt quan ®iÓm b×nh ®¼ng cã nhËn thøc giíi. Nhu cÇu chiÕn l−îc th−êng dμi h¹n vμ liªn quan tíi sù thay ®æi vÞ trÝ. cã nghÜa lμ ph¶i ®èi xö kh¸c nhau ®èi víi phô n÷ vμ nam giíi ®Ó hä cã thÓ ®−îc h−ëng lîi mét c¸ch b×nh ®¼ng. vÒ c¬ héi – bao gåm sù b×nh ®¼ng trong viÖc tiÕp cËn nguån nh©n lùc.

Sù tham gia: phô n÷ vμ nam giíi ph¶i tham gia ®Çy ®ñ vμo c¸c quyÕt ®Þnh vμ c¸c qu¸ tr×nh cã ¶nh h−ëng tíi cuéc sèng cña hä . Tr−íc kia ng−êi ta tin r»ng sù b×nh ®¼ng cã thÓ ®¹t ®−îc b»ng c¸ch trao cho phô n÷ vμ nam giíi c¸c c¬ héi nh− nhau vμ thõa nhËn r»ng ®iÒu nμy sÏ ®em l¹i c¸c kÕt qu¶ nh− nhau. chuyªn m«n. Hßa nhËp giíi lμ t¹o ra m«i tr−êng cã kh¶ n¨ng cho b×nh ®¼ng giíi thùc sù tån t¹i. kinh tÕ.5 Hßa nhËp giíi Hßa nhËp giíi lμ mét qu¸ tr×nh mμ trong ®ã c¶ nam giíi vμ phô n÷ ®Òu tham gia ®Çy ®ñ vμo c¸c ho¹t ®éng ®· ®−îc lËp kÕ ho¹ch. thùc hiÖn vμ gi¸m s¸t. thùc hiÖn. Hßa nhËp giíi lμ chiÕn l−îc sö dông nh÷ng mèi quan t©m vμ kinh nghiÖm cña phô n÷ còng nh− nam giíi nh− mét phÇn quan träng ®Ó thiÕt kÕ. khiÕn cho c¶ nam giíi vμ phô n÷ ®Òu tÝch cùc. ®ã lμ: HiÖu suÊt: t¨ng c−êng s¶n xuÊt. x· héi cèt ®Ó phô n÷ vμ nam giíi ®−îc h−ëng lîi nh− nhau vμ ®Ó sù bÊt b×nh ®¼ng kh«ng cßn tån t¹i n÷a. Trong qu¸ tr×nh nμy c¶ phô n÷ vμ nam giíi ®Òu tham gia vμo viÖc ra quyÕt ®Þnh vμ ®−îc t− vÊn trong x©y dùng ch−¬ng tr×nh. Môc tiªu quan träng nhÊt lμ ®¹t ®−îc sù b×nh ®¼ng trong x· héi (UNDP 1997). “B×nh ®¼ng giíi kh«ng ®¬n thuÇn chØ lμ viÖc phô n÷ sÏ cã nhiÒu vai trß gièng nam giíi h¬n mμ cßn lμ nam giíi còng sÏ cã nhiÒu vai trß gièng phô n÷ h¬n”3 1. vμ nh− vËy sö dông ®−îc 100% lùc l−îng lao ®éng cã n¨ng suÊt . chÝnh s¸ch. trong nghiªn cøu vμ trong tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n cña dù ¸n ph¸t triÓn. luËt ph¸p ë bÊt cø lÜnh vùc nμo vμ ë tÊt c¶ mäi cÊp.C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy r»ng sù ph©n biÖt ®èi xö nam n÷ lμ cho t×nh tr¹ng nghÌo ®ãi gia t¨ng. kiÓm tra gi¸m s¸t hay ®¸nh gi¸ mét chÝnh s¸ch. Trong lÜnh vùc n«ng l©m nghiÖp rÊt quan träng lμ lång nghÐp vμo ngay trong ®μo t¹o. ph©n chia b×nh ®¼ng c¸c nguån . ch−¬ng tr×nh ë tÊt c¶ c¸c lÜnh vùc kinh tÕ chÝnh trÞ.BÒn v÷ng: tiÕp cËn c¸c c¬ héi vμ c¸c nguån ph¶i ®−îc ®¶m b¶o cho c¸c thÕ hÖ t−¬ng lai. bao gåm c¸c ch−¬ng tr×nh. tham gia vμo viÖc t¨ng thu nhËp B×nh ®¼ng: xãa bá mäi rμo ch¾n ®èi víi c¸c c¬ héi chÝnh trÞ. tèc ®é t¨ng tr−ëng kinh tÕ chËm l¹i vμ c«ng t¸c qu¶n lý quèc gia bÞ yÕu ®i . §iÒu ®ã phô thuéc vμo viÖc ph©n tÝch giíi nh− lμ mét c«ng cô ph©n tÝch cho viÖc lËp kÕ ho¹ch. - 3 TrÝch trong tμi liÖu tËp huÊn vÒ giíi cña ñy ban quèc gia v× sù tiÕn bé cña phô n÷ 109 . Nh−ng ®èi xö b×nh ®¼ng kh«ng lu«n lu«n ®em l¹i c¸c kÕt qu¶ b×nh ®¼ng.c¸c kÕt qu¶ ®ã. C¸c chÝnh s¸ch vμ c¸c ch−¬ng tr×nh nh¹y c¶m giíi ph¶i thÓ hiÖn bèn vÊn ®Ò chÝnh dùa trªn c¬ së c¸c nhu cÇu vμ quyÒn lîi chung cña con ng−êi. ra quyÕt ®Þnh.Thóc ®Èy b×nh ®¼ng nam n÷ cã nghÜa lμ thóc ®Èy c¸c quyÒ c¬ b¶n cña con ng−êi. T¹i sao ph¶i hßa nhËp hay lång ghÐp vÊn ®Ò giíi? ViÖc x©y dùng mét kÕ ho¹ch vÒ giíi tèt cã ý nghÜa quan träng vÒ kinh tÕ. CÇn ph¶i lång ghÐp vÊn ®Ò giíi vμo c¸c lÜnh vùc trong cuéc sèng.

Boserup thõa nhËn mèi t−¬ng quan tÝch cùc gi÷a vai trß cña phô n÷ trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp vμ ®Þa vÞ cña hä ®èi víi nam giíi (Boserup. ¶nh h−ëng quan träng tiÕp theo ®èi víi WID lμ sù h×nh thμnh c¸c c¬ quan nghiªn cøu vÒ phô n÷ ë c¸c n−íc ph¸t triÓn. nh»m ®ßi thùc hiÖn c¸c quyÒn b×nh ®¼ng. Nh÷ng ®ãng gãp vÒ lý thuyÕt vμ thùc tÕ cña “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ®−îc kÕt hîp víi hμng lo¹t c¸c ho¹t ®éng cña phô n÷ trong lÜnh vùc ph¸t triÓn víi sù tμi trî kinh tÕ cña c¸c tæ chøc chÝnh phñ vμ phi chÝnh phñ tõ nh÷ng n¨m 70 ®Õn nay (Teherani-Kroenner 1995. Trong khi sù quan t©m vÒ phóc lîi x· héi vμ sinh ®Î vÉn lμ trung t©m cña phong trμo phô n÷. Trong thùc tÕ ®· ®¹t ®−îc nh÷ng kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh cho phô n÷. c«ng lý vμ quyÒn c«ng d©n cho phô n÷ ë n−íc Mü. Phong trμo “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” bÞ t¸c ®éng m¹nh mÏ bëi sù ra ®êi cña phong trμo gi¶i phãng phô n÷ ë c¸c n−íc phÝa B¾c vμo nh÷ng n¨m 70.1 LÞch sö vÒ ph¸t triÓn kh¸i niÖm giíi Phô n÷ trong ph¸t triÓn4 (WID) ThuËt ng÷ “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ra ®êi vμo nh÷ng n¨m 70. Héi nghÞ nμy lμ nªu lªn ®iÓm h¹n chÕ lμ phô n÷ kh«ng ®−îc tham gia vμo kÕ ho¹ch ph¸t triÓn trong c¸c dù ¸n. Mét chñ ®Ò quan träng cña phong trμo nam n÷ b×nh quyÒn ë thêi kú nμy lμ t¹o ra c¸c c¬ héi cã viÖc lμm ngang nhau cho phô n÷. Cuéc “C¸ch m¹ng xanh” trong thËp kû 60 ®· ®−a ra nhiÒu vÝ dô vÒ vai trß cña phô n÷ trong kinh tÕ n«ng nghiÖp. Tõ ®ã vÞ trÝ x· héi vμ kinh tÕ cña phô n÷ ®−îc chó ý. Phong trμo “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ®· cã t¸c ®éng khëi x−íng c¸c cuéc th¶o luËn. 1999). TrÇn ThÞ QuÕ 1999). Tõ ®Çu thËp kû 90 tæ chøc n«ng l−¬ng thÕ giíi FAO ®· ®−a WID vμo ch−¬ng tr×nh chiÕn l−îc nh»m hiÓu ®−îc vai trß vμ nhu cÇu cña phô n÷ vμo kÕ ho¹ch cña dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp. nh−ng kh«ng ph¶i c¸c dù ¸n vÒ phô n÷ còng thμnh c«ng bëi v× c¸c dù ¸n vÒ phô n÷ th−êng riªng biÖt. “Phô n÷ trong ph¸t triÓn” ®· chó träng ®Æc biÖt ®Õn vai trß s¶n xuÊt cña phô n÷ vμ chñ tr−¬ng ®−a phô n÷ vμo hßa nhËp vμo nÒn kinh tÕ ®Êt n−íc vμ coi ®ã lμ mét biÖn ph¸p n©ng cao ®Þa vÞ cña hä (TrÇn ThÞ QuÕ. Ch©u ¸ vμ Ch©u Mü La tinh. 1989). Nh÷ng mèi quan t©m lín cña phô n÷ trªn thÕ giíi ®· ®−îc héi nghÞ thÕ giíi vÒ n¨m quèc tÕ phô n÷ häp n¨m 1975 t¹i Mexico vμ thËp kû vÒ phô n÷ cña liªn hiÖp quèc (19761985) nªu ra. tËp trung vμo c¸c c«ng viÖc truyÒn thèng cña phô n÷ mμ kh«ng lμm thay ®æi ®−îc mèi quan 4 Tªn tiÕng Anh: Women in Development 110 . Cïng víi ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng cña WID cßn cã phong trμo cña nh÷ng ng−êi ñng hé thuyÕt nam n÷ b×nh quyÒn thuéc §¶ng tù do. C«ng tr×nh nghiªn cøu cã ¶nh h−ëng lín nhÊt lμ c«ng tr×nh cña chuyªn gia kinh tÕ §an M¹ch Ester Boserup vμo n¨m 1970. nghiªn cøu vμ x©y dùng c¸c thÓ chÕ vÒ vÊn ®Ò giíi trong c¸c tæ chøc ph¸t triÓn vμ c¬ quan chÝnh phñ t¹o ®iÒu kiÖn cho phô n÷ hßa nhËp vμo ph¸t triÓn cña céng ®ång vμ x· héi. viÖc lμm.2. TÇm quan träng cña c«ng tr×nh “Vai trß cña phô n÷ trong ph¸t triÓn kinh tÕ” nμy lμ nã th¸ch thøc gi¶ ®Þnh vÒ “Quan ®iÓm phóc lîi” vμ nªu bËt vai trß cña phô n÷ trong nÒn kinh tÕ n«ng nghiÖp ë Ch©u Phi. 2.

Nh÷ng néi dung nμy ®· t¨ng c−êng thªm c¸c cuéc tranh luËn vμ ®−îc quèc tÕ c«ng nhËn vai trß cña phô n÷ trong viÖc qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. Tuy nhiªn phô n÷ ch−a cã tiÕng nãi trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh. m«i tr−êng vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng5 (WED) Còng ®Çu thËp kû 70 xuÊt hiÖn quan ®iÓm vÒ Phô n÷. 2. ë ViÖt nam còng nh− ë nhiÒu n−íc trªn thÕ giíi c¶ nam giíi vμ n÷ giíi cïng ®ãng vai trß quan träng trong viÖc qu¶n lý vμ sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn. C¸c dù ¸n dùa trªn quan ®iÓm cña WID. Phô n÷ ®−îc gäi lμ ng−êi qu¶n lý m«i tr−êng v× hä ®· tÝch lòy kiÕn thøc qua rÊt nhiÒu thÕ hÖ. Hä thu l−îm vμ sö dông cñi ®un vμ lμ nh÷ng ng−êi trùc tiÕp chÞu ¶nh h−ëng xÊu ®Õn sù ngμy cμng c¹n kiÖt tμi nguyªn thiªn nhiªn (Dang Tung Hoa 2000). ®· chó ý ®Õn nhu cÇu cña phô n÷ vμ nam giíi vμ kiÕn thøc cña hä trong qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. §Æc biÖt trªn vïng cã ®ång bμo d©n téc Ýt ng−êi sinh sèng nh− vïng T©y B¾c ViÖt nam th× phô n÷ l¹i cμng cã vai trß quan träng trong kinh tÕ hé gia ®×nh vμ sö dông c¸c s¶n phÈm rõng. bëi v× chØ khuyÕn khÝch phô n÷ kh«ng th× ch−a ®ñ mμ cÇn ph¶i t¹o c¬ héi cho hä cã tiÕng nãi trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh vμ h−ëng lîi trong c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n. Cuéc vËn ®éng “Chipko” ë Ên §é n¨m 1974 lμ mét vÝ dô ®iÓn h×nh vÒ phô n÷ biÓu t×nh chèng l¹i n¹n ph¸ rõng (Davidson.hÖ gi÷a phô n÷ vμ nam giíi. khuyÕn khÝch vμ ®−îc x¸c ®Þnh lμ nhãm môc tiªu trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp vμ n«ng th«n. 5 Tªn tiÕng Anh: Women. 1990). phô n÷ vÉn kh«ng cã ¶nh h−ëng vμ tiÕng nãi trong céng ®ång. Dankelman. Hä ®−îc quan t©m. Tõ cuèi thËp kû 80 cã cμng ngμy cμng nhiÒu c¸c tæ chøc trong n−íc vμ quèc tÕ quan t©m ®Õn WED nhÊt lμ trong lÜnh vùc n«ng l©m nghiÖp.2 Phô n÷. Environment and Sustainable Development 111 . T¹i héi nghÞ thÕ giíi ë Nairobi n¨m 1985 vÒ “Phô n÷ vμ khñng ho¶ng m«i tr−êng” ®· nªu bËt vai trß cña phô n÷ trong viÖc l«i cuèn hä vμo n«ng l©m nghiÖp. M«i tr−êng vμ Ph¸t triÓn bÒn v÷ng.

nh−ng b¶n chÊt quan hÖ chñ yÕu vÒ sù lÖ thuéc cña phô n÷ l¹i ch−a ®−îc khai th¸c ®Çy ®ñ. giμnh quyÒn lîi vÒ mÆt ph¸p luËt vμ së h÷u tμi s¶n phô n÷ vμ t¸c ®éng tÝch cùc còng nh− tiªu cùc cña quan ®iÓm GAD ®èi víi sù ph¸t triÓn cña phô n÷. Quan ®iÓm giíi vμ ph¸t triÓn xuÊt hiÖn tõ nh÷ng n¨m 80 víi môc tiªu coi nam giíi vμ n÷ giíi lμ ®èi t−îng t¸c ®éng ®Ó t¹o ra sù c«ng b»ng gi÷a nam vμ n÷ trong x· héi vμ gia ®×nh. x©y dùng c¸c dù ¸n vÒ ph¸t triÓn phô n÷ víi sù tham gia cña c¶ hai giíi nam vμ n÷.1: Phô n÷ ®ãng gãp vai trß quan träng trong qu¶n lý tμi nguyªn 2. thay ®æi quan niÖm träng nam khinh n÷ trong x· héi qua viÖc c¶i tiÕn mèi quan hÖ gi÷a nam vμ n÷.H×nh 8.3 Tõ Phô n÷ trong ph¸t triÓn ®Õn Giíi vμ ph¸t triÓn6 (GAD) Ph©n tÝch t×nh tr¹ng lÖ thuéc cña phô n÷ lμ mèi quan t©m hμng ®Çu cña WID. WID khuyÕn khÝch phô n÷ tham gia vμo c¸c dù ¸n nh−ng l¹i ch−a chó ý ®Õn quyÒn lîi cña hä v× vËy dÉn ®Õn thÊt b¹i. 6 TiÕng Anh: Gender and Development 112 .

Trong lÜnh vùc LNXH th× c¶ hai quan ®iÓm ®Òu cÇn thiÕt. Tõ gãc ®é x· héi häc.C¸c yÕu tè phô n÷ . Phô n÷ lμm viÖc rÊt vÊt v¶ nh−ng vai trß cña hä th× mê nh¹t. Cã thÓ nãi phô n÷ ®ãng gãp mét phÇn rÊt quan träng trong viÖc sö dông vμ qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn. c¸c tËp tôc v¨n hãa thiªn vÞ nam giíi trong gia ®×nh.4: Sù kh¸c nhau c¬ b¶n gi÷a WID vμ GAD WID TiÕp cËn GAD Phô n÷ ®−îc xem nh− lμ mét vÊn Phô n÷ lμ mét phÇn cña ph¸t triÓn ®Ò ®−îc hßa nhËp vμo ph¸t triÓn nguån nh©n lùc Phô n÷ Mèi quan hÖ gi÷a phô n÷ vμ nam TËp trung giíi vμo vÊn ®Ò Phô n÷ th−êng bÞ t¸ch biÖt ra QuyÒn lùc kh«ng b×nh ®¼ng vÒ VÊn ®Ò khái ph¸t triÓn tham gia vμ h−ëng lîi Ph¸t triÓn cã hiÖu suÊt vμ hiÖu Ph¸t triÓn bÒn v÷ng vμ b×nh ®¼ng Môc ®Ých qu¶ h¬n víi c¶ nam giíi vμ phô n÷ lμ ng−êi ra quyÕt ®Þnh T¨ng quyÒn cho ng−êi bÞ thiÖt . mét lÜnh vùc mμ sù ph©n tÝch chØ mang tÝnh t−îng tr−ng (TrÇn ThÞ QuÕ. con trai c¶ ®−îc quyÒn thõa kÕ.Hç trî ®Æc biÖt cho phô n÷ quan hÖ bÊt b×nh ®¼ng .§−a ra c¸c mèi quan t©m chiÕn l−îc cña phô n÷ vμ ng−êi nghÌo Nguån: WARI (2002) C¶ hai quan ®iÓm WID vμ GAD ®Òu ®ang ®−îc sö dông vμ ¸p dông cho c¸c tr−êng hîp kh¸c nhau. n¬i mμ chñ yÕu c¸c ®ång bμo d©n téc thiÓu sè sinh sèng. Ðp h«n. 3. mèi quan t©m chÝnh ë ®©y lμ coi giíi nh− mét mèi quan hÖ x· héi.X¸c ®Þnh c¸c nhu cÇu thùc tiÔn do . ë d©n téc Hmong. ChÝnh v× vËy vai trß giíi ¶nh h−ëng ®Õn c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi. HÇu hÕt c¸c d©n téc thiÓu sè theo chÕ ®é gia tr−ëng phô quyÒn. lμm thay ®æi c¸c mèi .T¨ng thu nhËp vμ søc s¶n xuÊt ®iÒu kiÖn cña hä cho phô n÷ . tËp tôc c−íi xin b»ng b»ng c¸ch b¾t cãc vÉn cßn tån t¹i ë mét sè n¬i. th¸ch c−íi hoÆc kh«ng chÊp nhËn h«n nh©n gi÷a ng−êi thuéc d©n téc m×nh víi ng−êi thuéc d©n téc kh¸c. ng−êi 113 . C¸c phong tôc tËp qu¸n cña mét sè d©n téc. GAD khuyÕn khÝch c¶ phô n÷ vμ nam giíi tham gia vμo dù ¸n nh−ng phô n÷ ch−a cã quyÒn quyÕt ®Þnh nªn viÖc n©ng cao quyÒn lùc cho phô n÷ trong nghiªn cøu vμ trong c¸c dù ¸n lμ rÊt cÇn thiÕt.Mét xu h−íng chung kh¸c trong c¸ch tiÕp cËn vÊn ®Ò quan hÖ giíi lμ th«ng qua sù ph©n tÝch xem nam vμ n÷ lμm g×. nhãm ng−êi nh− hñ tôc t¶o h«n. 3.Lång ghÐp phô n÷ vμo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn Gi¶i ph¸p thßi vμ phô n÷. 1999).1 VÊn ®Ò giíi vμ nghiªn cøu vÒ giíi ë ViÖt nam VÊn ®Ò giíi trong v¨n hãa c¸c d©n téc thiÓu sè C¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi tËp trung ë vïng cao. Chóng ta cã thÓ xem xÐt sù kh¸c nhau c¬ b¶n gi÷a quan ®iÓm WID vμ GAD trong b¶ng sau: B¶ng 8.C¸c dù ¸n cña phô n÷ C¸c chiÕn l−îc phô n÷ vμ nam giíi ®−a ra ®Ó c¶i thiÖn . coi th−êng phô n÷.

chÝnh s¸ch. cã ®ãng gãp kÞp thêi trong viÖc tæng kÕt thùc tiÔn còng nh− ph©n tÝch. mang tªn Trung T©m Nghiªn Cøu Khoa Häc vÒ Phô N÷. chó b¸c ®»ng ngo¹i cã quyÒn lùc tuyÖt ®èi víi c¸c ch¸u trai vμ ch¸u g¸i. th× chÕ ®é thõa kÕ tμi s¶n theo hä ngo¹i vÉn tån t¹i ë mét sè d©n téc thiÓu sè nh− d©n téc Gia Rai vμ £ ®ª. 3. trong nghiªn cøu vμ ph¸t triÓn ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o nh−: Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu cñaViÖt nam – Hμ Lan. 114 . Ch−¬ng tr×nh hç trî L©m nghiÖp x· héi Helvetas Vietnam. tæ chøc dßng hä. Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu nμy ®· t¹o tiÒn ®Ò cho sù ra ®êi cña c¬ quan nghiªn cøu khoa häc vÒ phô n÷ ®Çu tiªn trong c¶ n−íc vμo n¨m 1987. ®¸p øng lîi Ých cña c¶ hai giíi. Khi xem xÐt vai trß cña phô n÷ trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn th× mét ®¸nh gi¸ chung: Phô n÷ lμ nh÷ng ng−êi tham gia chÝnh trong c¸c dù ¸n song l¹i lμ nh÷ng ng−êi h−ëng lîi Ýt nhÊt trong c¸c dù ¸n ®ã. víi sù l·nh ®¹o cña c¸c nhμ khoa häc hμng ®Çu trong lÜnh vùc nμy. chñ yÕu c¸c dù ¸n tËp trung vμo c¸c lÜnh vùc søc kháe. SIDA vμ nhiÒu t¸c gi¶ kh¸c ®· ®−a ra ®Ò xuÊt c¶i thiÖn vai trß cña hä trong c¸c ch−¬ng tr×nh vμ dù ¸n ph¸t triÓn. Cã thÓ nghiªn cøu giíi sö dông ng«n ng÷ vμ c¸ch lËp luËn cña c¸c nhμ qu¶n lý vμ h−íng tíi nh÷ng gi¶i ph¸p thùc tÕ. NhiÒu tæ chøc n−íc ngoμi tμi trî chó träng ®Õn viÖc lång ghÐp vÊn ®Ò giíi trong c¸c ho¹t ®éng dù ¸n. vμ ®Æc biÖt lμ nh− mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn ®Ó nghiªn cøu phô n÷ ®· mau chãng ®−îc c¸c nhμ nghiªn cøu phô n÷ vËn dông. ë d©n téc Bru V©n KiÒu.chång t−¬ng lai cã thÓ ®ßi hái lÔ c−íi tõ gia ®×nh nhμ g¸i. VËy lμm thÕ nμo ®Ó nh×n nhËn râ vai trß cña ng−êi phô n÷ vμ ®¶m b¶o ®−îc sù h−ëng lîi cña hä trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn? C¸c tæ chøc FAO. Cã thÓ viÖc ®−a ra nh÷ng lËp luËn dùa trªn quan hÖ vμ t¸c ®éng gi÷a hai giíi cã ý nghÜa thùc tÕ vμ cã tÝnh thuyÕt phôc h¬n viÖc nªu vÊn ®Ò phô n÷ riªng biÖt. chÕ ®é thõa kÕ tμi s¶n. chØ cã mét sè Ýt dù ¸n vÒ phô n÷ vμ m«i tr−êng vμ qu¶n lý tμi nguyªn thiªn nhiªn ë vïng miÒn nói ViÖt Nam (Pham Thi Hue. ®Æc biÖt ®èi víi c¸c nhμ lμm chÝnh s¸ch cho nªn dï cßn rÊt míi song nghiªn cøu giíi ®· cã ®−îc nh÷ng thμnh c«ng nhÊt ®Þnh. chó b¸c ®»ng ngo¹i ®−îc h−ëng mét phÇn ba quμ c−íi cña ch¸u g¸i. MÆc dï chÕ ®é gia tr−ëng phô quyÒn lμ chñ yÕu ë ®a sè c¸c nhãm d©n téc. VÝ dô. ë mét sè d©n téc theo chÕ ®é nμy. ®· n¾m b¾t vμ ph¶n ¸nh ®−îc nh÷ng yªu cÇu ®Æt ra ®èi víi sù nghiÖp ph¸t huy b×nh ®¼ng nam n÷ trong giai ®o¹n míi. kh¸i niÖm song “giíi” nh− mét lÜnh vùc nghiªn cøu. Trong gia ®×nh ng−êi M’Nong quyÒn thõa kÕ tμi s¶n th−êng lμ ng−êi con g¸i ót (Lª ThÞ Lý 2000).2 Nghiªn cøu giíi ë ViÖt nam Ch−¬ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc ®Çu tiªn vÒ phô n÷ ë ViÖt nam ®−îc thùc hiÖn bëi mét tËp thÓ c¸c nhμ khoa häc vÒ phô n÷ h×nh thμnh vμo n¨m 1984. gia ®×nh. 2000). Tõ nh÷ng n¨m 1990 trë l¹i ®©y ®· cã nhiÒu dù ¸n vÒ phô n÷ vμ giíi. khuyÕn khÝch nam giíi tham gia vμo sù nghiÖp t¹o dùng vμ n©ng cao b×nh ®¼ng giíi cho nªn dÔ dμng ®−îc chÊp nhËn trong c¸c cuéc th¶o luËn vÒ ph¸t triÓn. ®¸nh gi¸ vμ kiÕn nghÞ ®æi míi chÝnh s¸ch ®èi víi phô n÷. Kh¸i niÖm “Giíi” lÇn ®Çu tiªn ®−îc th¶o luËn vÒ thuËt ng÷. TËp tôc c−íi xin nμy lμ nguyªn nh©n dÉn ®Õn nh÷ng bÊt h¹nh lín cho cuéc sèng sau nμy (§Æng Nghiªm V¹n vμ céng sù 2000). Hay x· héi cæ truyÒn cña ng−êi M’Nong còng theo chÕ ®é mÉu hÖ víi vai trß næi bËt cña dßng hä mÑ trong tæ chøc x· héi. nghiªn cøu vÒ phô n÷ vμ giíi cho ®Õn nay ®· cã b−íc ph¸t triÓn nhanh chãng. Cã thÓ nãi.

Con ng−êi ë ®©y ph¶i nãi ®Õn nam hay n÷. ph©n tÝch c¸c sè liÖu mét c¸ch cã hÖ thèng th«ng tin vÒ giíi.4. chó träng ®Õn s¶n phÈm gç th× L©m nghiÖp x· héi tËp trung vμo gi¶i quyÕt mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi vμ c©y rõng (gç vμ s¶n phÈm ngoμi gç) hay nãi c¸ch kh¸c: L©m nghiÖp h−íng vÒ con ng−êi. lμm gi¶m kh¶ n¨ng cung cÊp thùc phÈm vμ thu nhËp cho gia ®×nh cñ ahäc Lo¹i trõ lùc l−îng lao ®éng n÷ vμ c«ng viÖc cña phô n÷ ra khái qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña ®Þa ph−¬ng vμ quèc gia T¸c ®éng tiªu cùc ®Õn søc kháe vμ dinh d−ìng cña phô n÷ vμ trÎ em g¸i Cñng cè vai trß giíi vμ c¸c øng xö truyÒn thèng kh«ng cã lîi mμ x©m ph¹m nh©n quyÒn cña phô n÷.1 Néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi Sù cÇn thiÕt cña ph©n tÝch giíi + Kh¸i niÖm ph©n tÝch giíi Ph©n tÝch giíi lμ qu¸ tr×nh thu thËp. ®¸p øng ®−îc nhu cÇu cña c¶ hai giíi.1 Ph©n tÝch giíi trong L©m nghiÖp x· héi T¹i sao cÇn ph©n tÝch giíi trong L©m nghiÖp x· héi Kh¸c víi L©m nghiÖp truyÒn thèng tËp trung vμo c©y rõng. giμ hay trÎ. lμm cho hä thÊy hμi lßng.2. §Ó tiÕn hμnh ph©n tÝch giíi chóng ta cÇn tÊt c¶ c¸c sè liÖu t¸ch biÖt theo giíi cho phÐp ®o ®Õm t¸c ®éng kh¸c nhau ®èi víi phô n÷ vμ nam giíi. v× con ng−êi. 4. B¸o c¸o cña Liªn hiÖp quèc t¹i ViÖt nam cho thÊy mét sè hËu qu¶ cña viÖc kh«ng tiÕn hμnh ph©n tÝch giíi. - Nh− vËy viÖc ph©n tÝch giíi vμ khuyÕn khÝch phô n÷ lμ rÊt cÇn thiÕt trong lÜnh vùc ph¸t triÓn n«ng th«n vμ céng ®ång ®Ó cã thÓ tr¸nh ®−îc nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc ®Õn phô n÷. Ph©n tÝch giíi còng dù ®o¸n ®−îc c¸c kÕt qu¶ vμ thμnh c«ng do ®ã cã thÓ tr¸nh ®−îc nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc ®èi víi phô n÷ hay mèi quan hÖ giíi cã thÓ x¶y ra trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn. ChÝnh v× thÕ khi 115 . Ph©n tÝch giíi bao gåm viÖc x¸c ®Þnh nh÷ng ho¹t ®éng kinh tÕ mμ nam vμ n÷ tiÕn hμnh. kh«ng chó ý ®Õn phô n÷: Lμm t¨ng g¸nh nÆng c«ng viÖc cña phô n÷ vμ trÎ em g¸i Sù thÊt b¹i cña nhiÒu dù ¸n ph¸t triÓn vμ sù l·ng phÝ c¸c nguån lùc dμnh cho ph¸t triÓn céng ®ång vμ quèc gia Lμm t¨ng c¸c vÊn ®Ò m«i tr−êng do kh«ng chó ý ®Õn sù hiÓu biÕt.2 4. + T¹i sao cÇn ph©n tÝch giíi Môc tiªu cña ph©n tÝch giíi lμ ph©n tÝch vÞ trÝ cña phô n÷ vμ nam giíi trong x· héi ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu vμ tiÒm n¨ng riªng cña hä nh»m ®¹t hiÖu qu¶ lao ®éng cao vμ ®Ó ®¶m b¶o sù tham gia cña c¶ phô n÷ vμ nam giíi. nh÷ng nguån lùc mμ nam vμ n÷ sö dông vμ qu¶n lý vμ nh÷ng lîi Ých mμ hä nhËn ®−îc. quan ®iÓm cña phô n÷ vÒ viÖc sö dông tμi nguyªn thiªn nhiªn vμ vai trß cña phô n÷ trong qu¶n lý vμ b¶o vÖ m«i tr−êng H¹n chÕ sù tiÕp cËn cña phô n÷ víi c¸c nguån lùc s¶n xuÊt vμ viÖc lμm. 4.

Phô n÷ cã nh÷ng vai trß ®−îc x¸c ®Þnh râ trong c¸c ho¹t ®éng LNXH.2. c©y lμ mét tμi nguyªn kh«ng thÓ thiÕu ®−îc trong ®êi sèng cña c¸c ®ång bμo d©n téc thiÓu sè ë vïng nói cao nh− T©y B¾c. NhiÒu nghiªn cøu tr−êng hîp chØ ra r»ng phô n÷ cã mçi quan hÖ rÊt gÇn gòi víi c©y cèi xung quanh hä (FAO 1989). T©y Nguyªn. phô n÷ biÕt 31 c«ng dông cña c©y trªn m¶nh ®Êt bá hãa vμ trong rõng. c¸c c«ng cô ph©n tÝch giíi vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi. khung hμnh ®éng. sù tham gia ë ®©y cÇn ph¶i ®−îc lμm râ lμ sù tham gia cña phô n÷ hay nam giíi. c«ng b»ng. cô thÓ lμ lμng b¶n. Hmong biÕt trªn 50 loμi c©y cã t¸c dông lμm thùc phÈm.2. qu¶n lý ®Õn trång c©y n«ng l©m nghiÖp ë cÊp hé gia ®×nh còng nh− cÊp céng ®ång. khung nguån lùc. d©n téc.1 Néi dung ph©n tÝch giíi Trong phÇn nμy sÏ ®Ò cËp ®Õn c¸c néi dung chÝnh. lμm thuèc cho gia ®×nh. hiÖu qu¶ ThÊt b¹i: tr¸nh viÖc bá sãt c¸c vÊn ®Ò giíi cã thÓ tr¸nh ®−îc Mét khung ph©n tÝch giíi ®Ó: §Æt c¸c c©u hái S¾p xÕp th«ng tin Ph¸t triÓn c¸c chiÕn l−îc Khung ph©n tÝch gåm cã khung bèi c¶nh. cho nªn viÖc ph©n tÝch giíi ®Ó hiÓu ®−îc nhu cÇu vμ kh¶ n¨ng phô n÷ vμ nam giíi khi tham gia vμo c¸c giai ®o¹n cña c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi lμ rÊt cÇn thiÕt. Phô n÷ tham gia vμo nhiÒu ho¹t ®éng L©m nghiÖp kh¸c nhau. Rõng. Nghiªn cøu cña §Æng Tïng Hoa (2000) chØ ra r»ng phô n÷ d©n téc Th¸i. nh− ë Siera Leone. Nh÷ng vai trß nμy v−ît qu¸ quan niÖm truyÒn thèng coi phô n÷ lμ nh÷ng ng−êi thu l−îm cñi vμ cá kh«. Phô n÷ d©n téc Dao ë Ba V× hiÓu biÕt rÊt nhiÒu c¸c loμi c©y lμm thuèc nam còng nh− c¸ch chÕ biÕn vμ c«ng dông tõng lo¹i ®Ó ch÷a bÖnh (V−¬ng Kh¶ Hïng 2001). Môc ®Ých: lμm t¨ng sù thμnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh l©m nghiÖp Thμnh c«ng: tÝnh bÒn v÷ng. hiÓu phô n÷ vμ hiÓu nam giíi.2 Néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi 4. nam giíi chØ biÕt 8 c«ng dông (FAO 1989). VÒ mÆt bèi c¶nh: §Ó thu thËp th«ng tin cã thÓ dùa trªn c¸c danh môc c©u hái: 116 . khung ho¹t ®éng.2.chóng ta tiÕn hμnh nh÷ng ho¹t ®éng L©m nghiÖp x· héi th× ph¶i hiÓu céng ®ång. nh»m thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶ h¬n. Phô n÷ hμng ngμy ®i vμo rõng thu h¸i s¶n phÈm nªn hä biÕt rÊt nhiÒu loμi c©y vμ c«ng dông cña nã. 4. tõ sö dông. C¸ch tiÕp cËn xuyªn suèt trong c¸c ho¹t ®éng LNXH ®ã lμ sù tham gia cña ng−êi d©n. 4 khung ph©n tÝch nμy rÊt cã Ých khi ph©n tÝch c¸c thμnh tè vÒ giíi cña mét dù ¸n hay ch−¬ng tr×nh. ChÝnh v× phô n÷. nam giíi tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng kh¸c nhau liªn quan ®Õn sö dông tμi nguyªn rõng vμ kiÕn thøc hiÓu biÕt cña hä ë c¸c lÜnh vùc kh¸c nhau. Nam giíi th× hiÓu biÕt nhiÒu vÒ c¸c loμi c©y gç cã t¸c dông lμm nhμ hay ®å gia dông.

mïa)? Ho¹t ®éng nμy ®−îc lμm ë ®©u (ë nhμ. chî)? 117 . t¸i s¶n xuÊt. ChÝnh s¸ch VÝ dô vÒ ph©n tÝch giíi cña FAO (1995) trong N«ng l©m kÕt hîp: B¶ng 8. trong b¶n.- C¸c ®iÓm khã kh¨n/ h¹n chÕ lμ g×? C¸c ®iÓm thuËn lîi lμ g×? C¸c chuÈn mùc/ Xu h−íng/ Thay ®æi M«i tr−êng. x· héi)? Ai cÇn bao nhiªu thêi gian cho ho¹t ®éng nμo? Ai tham gia: ng−êi giμ. ThÓ chÕ X· héi. gióp chóng ta hiÓu sù phô thuéc vμo rõng. c«ng viÖc kh«ng c©n b»ng gi÷a phô n÷ vμ nam giíi. §Ó thu thËp th«ng tin vÒ mÆt ho¹t ®éng cã thÓ dùa trªn c¸c danh môc c©u hái sau: Ai chÞu tr¸ch nhiÖm c«ng viÖc nμo (s¶n xuÊt. n÷)? Ho¹t ®éng nμy ®−îc lμm bao giê (hμng ngμy. Nh©n khÈu häc. Kinh tÕ.5: Ph©n tÝch giíi trong N«ng l©m kÕt hîp C¸c ®iÓm khã kh¨n M«i tr−êng • Ch¸y rõng th−êng xuyªn • T¨ng tû lÖ sãi mßn ®Êt • N¹n ph¸ rõng m¹nh ThÓ chÕ • Phô n÷ thiÕu quyÒn së h÷u ®Êt hîp ph¸p ThÓ chÕ M«i tr−êng • 6 th¸ng mïa m−a ThuËn lîi • ChÝnh s¸ch L©m nghiÖp céng ®ång míi chó träng c¸c ho¹t ®éng NLKH vμ khai • Ýt c¸n bé khuyÕn n«ng l©m ®−îc ®μo t¹o th¸c gç bªn canh c«ng t¸c b¶o vÖ rõng c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia • 25 % trang tr¹i do n÷ giíi lμm chñ hé trong c«ng t¸c l©m nghiÖp Nh©n khÈu häc • Tû lÖ sinh s¶n cao • T¨ng l−îng nam giíi di c− tíi c¸c thμnh phè VÒ mÆt ho¹t ®éng Tr¶ lêi c©u hái “Ai lμm g×?”. ng−êi lín. mËt ®é lao ®éng. c¸c vai trß cña phô n÷ vμ nam giíi. trÎ con (nam. quü thêi gian cña phô n÷ vμ nam giíi cã thÓ tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng L©m nghiÖp.

. tÝn dông.ChuÈn bÞ ®Êt .B¶ng 8. dÞch vô 118 . c¸c nhu cÇu vμ lîi Ých liªn quan. B¶ng d−íi ®©y cho chóng ta thÊy nh÷ng h¹n chÕ cña phô n÷ trong viÖc tiÕp cËn vμ kiÓm so¸t tμi nguyªn rõng: B¶ng 8. Khung nguån lùc bao gåm: nguån lùc. vèn/tμi s¶n.6 :Ph©n tÝch giíi trong ph©n c«ng lao ®éng §Þa ®iÓm Rõng thuéc së h÷u nhμ n−íc Ruéng ë ®ång b»ng Ho¹t ®éng LÊy gç lμm chÊt ®èt LÊy thøc ¨n cho gia sóc LÊy gç S¶n xuÊt lóa g¹o: .Thu ho¹ch Lμm ®å ®¹c trong nhμ Sau khi thu ho¹ch ChÕ biÕn NÊu n−íng Giíi N÷/Nam N÷/Nam Nam Nam N÷ N÷ Nam/N÷ Nam N÷ N÷ N÷ Thêi gian 3 giê/ ngμy 1 giê/ngμy 2 ngμy/ th¸ng 2 tuÇn ®Çu mïa m−a 2 tuÇn 1 th¸ng 2 tuÇn thØnh tho¶ng mïa vô hμng ngμy hμng ngμy Nhμ VÒ mÆt nguån lùc Tr¶ lêi c©u hái “Ai cã g×?”. lao ®éng. thiÕu c«ng cô vËn chuyÓn ThiÕu søc lao ®éng.CÊy lóa .7: H¹n chÕ cña phô n÷ trong viÖc tiÕp cËn vμ kiÓm so¸t tμi nguyªn rõng Nh÷ng h¹n chÕ cña phô n÷ trong viÖc tiÕp cËn víi tμi nguyªn rõng (FAO 1995) • • • • • • • • • ThiÕu quyÒn së h÷u vÒ ®Êt vμ c©y ThiÕu nguån lùc nh− n−íc. bëi v× hä ph¶i tËp trung nhiÒu vμo c«ng viÖc n«ng nghiÖp Nam giíi kiÓm so¸t quyÒn quyÕt ®Þnh hoÆc sù tham gia cña phô n÷ ThiÕu chó ý vÒ nhu cÇu. gióp chóng ta hiÓu ®−îc c¬ së nguån lùc. ®μo t¹o. kü n¨ng hay tiÕp cËn víi dÞch vô khuyÕn n«ng l©m ThiÕu nguån mÆt. tiÕp cËn. c«ng cô. thu nhËp. vËt nu«i ThiÕu gi¸o dôc. “Ai cÇn g×?”. tr¸ch nhiÖm cña phô n÷ vÒ chÝnh s¸ch ë møc ®Þa ph−¬ng. kiÓm so¸t vμ lîi Ých TiÕp cËn: quyÒn sö dông nguån lùc KiÓm so¸t: quyÒn ®−îc quyÕt ®Þnh vμ qu¶n lý c¸c nguån lùc TiÕp cËn vμ kiÓm so¸t lμ hai cÊp ®é kh¸c nhau trong mèi quan hÖ gi÷a con ng−êi vμ sù tiÕp cËn kiÓm so¸t. khã kh¨n. c©y. kiÕn thøc b¶n ®Þa. c«ng nghÖ.Lμm cá . nhÊt lμ khi ng−êi chång v¾ng nhμ V¾ng mÆt trong m¹ng l−íi cña nhãm phô n÷ hay céng ®ång H¹n chÕ vÒ thêi gian. quèc gia vμ trong nghμnh l©m nghiÖp . VÝ dô nh−: mét phô n÷ cã thÓ tiÕp cËn nguån vèn nh−ng «ng chång cña chÞ cã thÓ qu¶n lý viÖc quyÕt ®Þnh sè tiÒn sÏ ®−îc sö dông nh− thÕ nμo.Nguån lùc: ®Êt.

B¶ng 8. ®Þa vÞ §Ó thu thËp th«ng tin vÒ mÆt ho¹t ®éng cã thÓ dùa trªn c¸c danh môc sau: . t¨ng thu nhËp VÒ mÆt ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng: Tr¶ lêi c¸c c©u hái: Ch−¬ng tr×nh cã ®¸p øng c¸c nhu cÇu hay kh«ng? Cã ®Õn ®óng ng−êi kh«ng? Sù thay ®æi cã cÇn thiÕt kh«ng? Cã ®¸p øng c¶ hai môc ®Ých ph¸t triÓn vμ môc ®Ých giíi kh«ng? B¶ng 8. kiÓm so¸t c¸c lîi Ých nμy.Nh÷ng nguån mμ hä cã thÓ kiÓm so¸t lμ g×? Ai cã quyÒn së h÷u? . thùc phÈm.Nh÷ng nguån lùc nμo lμ cÇn thiÕt ®Ó tiÕn hμnh c¸c ho¹t ®éng kh¸c nhau? . hoÆc b»ng c¸ch c¸c viÖc chÕ biÕn s¶n phÈm sau c¸n bé khuyÕn n«ng l©m nam 119 . thøc ¨n cho gia sóc.. thuèc.Phô n÷ vμ nam giíi ®−îc nhËn nh÷ng lîi Ých g× tõ c«ng viÖc cña hä? . trång lμm viÖc víi ng−êi vî vμ c©y. vËt nu«i.Nh÷ng nguån mμ phô n÷/ nam giíi ®−îc tiÕp cËn lμ g×? . thøc ¨n. n¨ng l−îng. nhiÒu thùc phÈm h¬n.Lîi Ých: thøc ¨n. Nam giíi vμ phô n÷ th−êng cã c¸c cÊp ®é kh¸c nhau vÒ: TiÕp cËn víi c¸c nguån lùc cÇn thiÕt ®Ó thùc hiÖn c«ng viÖc. thu nhËp ChÝnh phñ/ Së l©m nghiÖp C¸c kü n¨ng míi. t¨ng s¶n phÈm.9. thu nhËp. ®å ®¹c trong nhμ Nam giíi l·nh ®¹o gia ®×nh Rau. TiÕp cËn x©y dùng ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng giíi Môc tiªu ch−¬ng C¸c c©n nh¾c giíi tr×nh & Ho¹t ®éng Môc tiªu: Giíi thiÖu NLKH vμo canh t¸c cho 5000 hé gia ®×nh sèng ë khu vùc ®Êt bÞ tho¸i hãa ChØ nam giíi cã quyÓn së h÷u ®Êt vμ chØ cã nam giíi tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng l©m C¸c khuyÕn nghÞ cho ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng §μo t¹o c¶ phô n÷ vμ nam giíi trong c¸c ho¹t ®éng NLKH b»ng c¸ch c¸n bé khuyÕn n«ng l©m nam cïng Phô n÷ lμm c©y gièng. cÊy lóa. tiÕp cËn víi c¸c lîi Ých cã ®−îc tõ c«ng viÖc cña hä. t¨ng quyÒn sö dông gç.Hä kiÓm so¸t nh÷ng lîi Ých nμo? Trong mäi c«ng viÖc ®ßi hái ph¶i sö dông c¸c nguån vμ mang l¹i c¸c lîi Ých cho ng−êi thùc hiÖn hoÆc cho nh÷ng ng−êi kh¸c. lμm cá vμ thùc hiÖn ng−êi chång. thu nhËp Nam giíi l·nh ®¹o gia ®×nh Thøc ¨n. kiÓm so¸t c¸c nguån nμy ®Ó sö dông theo mong muèn. thu nhËp.8:VÊn ®Ò giíi trong tiÕp cËn nguån lùc C¸c nguån lùc §Êt: • Rõng do nhμ n−íc së h÷u • Nhμ TiÕp cËn Nam/N÷ KiÓm so¸t ChÝnh phñ/ Së l©m nghiÖp Lîi Ých Nam/N÷ • Ruéng Nam/N÷ §μo t¹o khuyÕn Nam n«ng l©m trong n«ng l©m kÕt hîp ChÊt ®èt.

Chóng ta cã thÓ dùa trªn nh÷ng c©u hái sau ®©y: . ë ®©y cÇn nhÊn m¹nh ®Õn sù tham gia cña giíi trong qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh. th¶o luËn nhãm) Quan s¸t tham dù Ph¶n håi/ KiÓm tra chÐo C¸c c«ng cô PRA vμ ph©n tÝch x· héi cã thÓ ¸p dông trong ph©n tÝch giíi ®−îc ®Ò cËp trong b¶ng sau: B¶ng 8. ph©n tÝch néi dung Pháng vÊn (th«ng tin viªn. x· héi). chóng ta cÇn ph¶i xem xÐt sù tham gia cña giíi vμo c¸c tæ chøc ®Ó x¸c ®Þnh: CÊu tróc quyÒn lùc trong x· héi céng ®ång Kh«ng c©n b»ng trong quyÒn lùc ra quyÕt ®Þnh cña phô n÷ vμ nam giíi Sù cÇn thiÕt ®Ó n©ng cao sù thamg gia cña phô n÷ ë mét sè tæ chøc Nguyªn nh©n cña sù tham gia kh«ng ®ång ®Òu nμy.Th¶o luËn nhãm - khi thu ho¹ch Ho¹t ®éng .Pháng vÊn hé gia ®×nh . cuéc häp) vμ sù tham gia trong ra quyÕt ®Þnh cÊp hé gia ®×nh.2. kinh tÕ. hé gia ®×nh. quyÒn ra quyÕt ®Þnh cña phô n÷.Nh÷ng quyÕt ®Þnh ®ã cã t¸c ®éng ®Õn cuéc sèng cña nhãm ®èi t−îng (cÊp céng ®ång. cÊp hé gia ®×nh) lμ g×? . chóng ta cÇn ph©n tÝch sù tham gia vÒ sè l−îng trong c¸c tæ chøc céng ®ång (sè l−îng nam. nh÷ng yÕu tè ¶nh h−ëng ®Õn nã nh− cÊu tróc kinh tÕ.2 Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi C¸c ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi cã thÓ ®Ò cËp tíi nh−: Ph©n tÝch l¹i (vÒ ®Êt ®ai. n÷ tham gia vμo c¸c tæ chøc) vμ sù tham gia vÒ chÊt l−îng (tiÕng nãi. ai lμ ng−êi ra c¸c quyÕt ®Þnh ®ã vμ hä ra quyÕt ®Þnh nh− thÕ nμo.2.Ai chÞu t¸c ®éng cña quyÕt ®Þnh ®ã? 4.lμm viÖc riªng rÏ víi tæ chøc C¶ nam giíi vμ n÷ giíi mong nam giíi trong th«n vμ víi muèn sö dông nhiÒu s¶n phÈm héi phô n÷ trong th«n h¬n ®Ó t¨ng thªm thu nhËp T− vÊn cho c¶ n÷ giíi vμ nam giíi vÒ sù −u tiªn c¸c loμi c©y TÊt c¶ c¸c c¸n bé khuyÕn n«ng gièng vμ mïa vô l©m ®Òu lμ nam giíi Sù tham gia Nh− ®· nãi ë trªn sù tham gia xuyªn suèt trong c¸c ho¹t ®éng LNXH. chuÈn mùc x· héi Sù tham gia thÓ hiÖn ë c¸c cÊp ®é kh¸c nhau. nam giíi trong c¸c tæ chøc. m« h×nh ra quyÕt ®Þnh gióp chóng ta hiÓu ®−îc c¸c quyÕt ®Þnh kh¸c nhau t¸c ®éng ®Õn cuéc sèng cña nhãm ®èi t−îng. hä cã ra quyÕt ®Þnh cuèi cïng kh«ng)? .10: C«ng cô vμ ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch giíi Néi dung Bèi c¶nh C«ng cô B¶n ®å x· héi vÒ th«n L¸t c¾t S¬ ®å xu h−íng Khung vÒ ho¹t ®éng LÞch mïa vô 120 Ph−¬ng ph¸p .Th¶o luËn nhãm th«ng tin viªn .Nh÷ng ai tham gia vμo qu¸ tr×nh ra quyÕt ®Þnh (phô n÷ cã ®−îc t− vÊn kh«ng.

- B¶ng ph©n c«ng lao ®éng Nguån lùc - Khung tiÕp cËn vμ kiÓm so¸t nguån lùc - B¶n ®å nguån vÒ th«n - L¸t c¾t - LÞch mïa vô - B¶ng ma trËn - Ph©n lo¹i hé gia ®×nh - Khung hμnh ®éng Hμnh - S¬ ®å SWOL ®éng Sù tham gia B¶ng tham gia sè l−îng B¶ng tham gia chÊt l−îng Ra quyÕt ®Þnh trong gia ®×nh

- Pháng vÊn hé gia ®×nh - Th¶o luËn nhãm n÷, nhãm nam - Th¶o luËn nhãm th«ng tin viªn - Ph©n tÝch th«ng tin tõ 3 néi dung trªn - Th¶o luËn nhãm n÷, nam - Pháng vÊn th«ng tin viªn - Pháng vÊn hé gia ®×nh

C¸c c«ng cô ph©n tÝch giíi cÇn ph¶i vËn dông linh ho¹t vμo trong khi thu thËp sè liÖu, c¸c c«ng cô ®−îc lùa chän tïy theo môc tiªu cña ph©n tÝch giíi. Trong tÊt c¶ c¸c ho¹t ®éng cña LNXH cã thÓ lång ghÐp vÊn ®Ò giíi vμ ph©n tÝch giíi vμo ®Ó n©ng cao hiÖu qu¶ cña c¸c ho¹t ®éng, nh»m ®¸p øng ®óng nhu cÇu cña c¶ nam giíi vμ phô n÷, c¶ hai giíi cïng ®−îc h−ëng lîi vμ tham gia b×nh ®¼ng h¬n.

121

Tμi liÖu tham kh¶o
1. Boserup, Ester (1989): Women's Role in Economic Development (first: 1970). George Allen & Unwin, London. 2. Ch−¬ng tr×nh hç trî LNXH (2001): Héi th¶o tËp huÊn ph©n tÝch giíi. Helvetas Vietnam. Hμ néi. 3. Dang Tung Hoa (2000): Cultural and Ecological Investigations into Forest Utilisation by the Thai, Hmong and Kinh People in the Mountainous Region in the Yen Chau District of Northwest Vietnam with Respect to Gender Relation (German). Ph.D Thesis. TU Dresden, Germany. 4. §Æng Nghiªm V¹n, Chu Th¸i S¬n, L−u Hïng (2000): D©n téc thiÓu sè ë ViÖt nam. Nhμ xuÊt b¶n thÕ giíi. Hμ néi. 5. Davidson, Joan; Dankelman, Irene (1990): Frauen und Umwelt in den suedlichen Kontinenten. Peter Hammer Verlag, Wupertal. 6. FAO (1995): Gender Analysis and Forestry. International Training Package. FAO, Rome. 7. Feldstein, Hilary Sims; V. Poats, Susan (1989): Working Together. Gender Analysis in Agriculture. Volume 2: Teaching Notes. Kumarian Press, West Hardford. 8. Jacobson, Jodi L. (1992): Gender Bias: Roadblock to Sustainable Development. Worldwatch Paper 110. Worldwatch Institut. 9. Lª ThÞ Lý (2000): VÊn ®Ò giíi trong ph¸t triÓn LNXH ë T©y nguyªn. §¹i häc T©y nguyªn, Bu«n Mª Thuét. Th«ng tin chuyªn ®Ò §μo t¹o LNXH. Ch−¬ng tr×nh hç trî LNXH. 10. Moser, Caroline O.N (1993): Gender Planning and Development: Theory, Practice and Training. Routledge. 11. NguyÔn Kim Hμ (1999): VÒ ph©n c«ng lao ®éng nam - n÷ mét c«ng cô ph©n tÝch Giíi. Trong: NguyÔn Linh KhiÕu: Nghiªn cøu vμ ®μo t¹o Giíi ë ViÖt nam. Nhμ xuÊt b¶n khoa häc x· héi, Hμ néi: 216-228. 12. Pham Thi Hue (2000): Bibliography on Women and Gender in Vietnam (19931999). Center for Family and Women Studies, Hμ néi. 13. Rojas, Mary (1989): Women in Community Forestry. A Field Guide for Project design and Implementation. FAO, Rome. 14. Teherani-Kroenner, Parto (1995): Erforschung der Geschlechterverhaeltnisse im laendlichen Raum. Heft 1. Tagungsbericht. Humboldt-Universitaet zu Berlin, Berlin.

122

15. TrÇn ThÞ QuÕ (1999): Nh÷ng kh¸i niÖm c¬ b¶n vÒ giíi vμ vÊn ®Ò giíi ë ViÖt Nam. Gender Basic Concepts and Gender Issues in Vietnam. Nhμ xuÊt b¶n thèng kª, Hμ néi. 16. TrÇn ThÞ QuÕ, Marlene Buchy (2000): Héi th¶o tËp huÊn vÒ giíi. Ch−¬ng tr×nh hç trî LNXH. Hμ néi, TPHCM. 17. WARI (2002): Course Book: Gender & Development in South-East Asia (Indochina). February 18-28, 2002. Traing course on Gender. Bangkok, Thailand.

123

kü n¨ng cña sù tham gia trong qu¸ tr×nh tiÕp cËn c¸c m«n häc kh¸c.Ch−¬ng 4 TiÕp cËn cã sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong ch−¬ng nμy sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • • • • Ph©n tÝch ®−îc quan ®iÓm tiÕp cËn cïng tham gia trong ph¸t triÓn LNXH VËn dông ®−îc nh÷ng kiÕn thøc. thùc thi c¸c ho¹t ®éng LNXH Lùa chän thÝch øng vμ sö dông ®−îc c¸c c«ng cô phï hîp cho kü thuËt cã sù tham gia M« t¶ ®−îc c¸c lo¹i h×nh vμ ph¹m vi ¸p dông cña sù tham gia 124 . trong ®¸nh gi¸ n«ng th«n.

§iÒu kiÖn vμ ®éng lùc Tr×nh bμy OHP 2 tiÕt 2 tiÕt Thêi gian 2 tiÕt 3. H×nh thøc vμ møc ®é tham Nªu vÊn ®Ò gia §éng n·o 125 . Kh¸i niÖm sù tham gia 2. §èi t−îng tham gia Ph−¬ng ph¸p Tr×nh bμy Bμi tËp t×nh huèng VËt liÖu OHP Bμi tËp C©u hái chuÈn ®o¸n OHP 4.Bμi 9: Sù tham gia trong L©m nghiÖp x· héi Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy sinh viªn cã kh¶ n¨ng: • • • Ph©n biÖt ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn LNXH Ph©n biÖt c¸c h×nh thøc vμ møc ®é tham gia cña céng ®ång trong tiÕn tr×nh ph¸t triÓn LNXH VËn dông ®−îc c¸ch ph©n lo¹i c¸c h×nh thøc vμ møc ®é tham gia cña céng ®ång ®Þa ph−¬ng ®Ó nhËn râ c¸c ho¹t ®éng nμo lμ LNXH vμ “lo¹i h×nh LNXH” cña c¸c dù ¸n LNXH ®· thùc thi Néi dung bμi gi¶ng: Néi dung 1.

tiÕp cËn LNXH cho r»ng c¸c ph−¬ng ph¸p kü thuËt ®−îc thiÕt kª cã sù tham gia cña céng ®ång sÏ khuyÕn khÝch nh÷ng s¸ng kiÕn tõ céng ®ång. sù tiÕn bé phô thuéc vμo ng−êi ®−îc huÊn luyÖn vÒ mÆt nghÒ nghiÖp.1. Kh¸i niÖm sù tham gia 1. phæ biÕn kiÕn thøc kü thuËt cña hä cho mét nhãm c− d©n n«ng th«n kh¸c. kü n¨ng vμ n¨ng lùc chuyªn m«n ®¸ng kÓ cÇn ®−îc sö dông vμ ph¶i ®−îc chó ý. Quan ®iÓm c¬ b¶n GÇn ®©y c¸ch tiÕp cËn “tõ d−íi lªn”. tiÕp cËn cã céng ®ång tham gia sÏ kh«ng r¬i vμo sai lÇm ng−îc l¹i. • Trong l©m nghiÖp. Trong khi söa ®óng quan ®iÓm truyÒn thèng. r»ng chØ cã c− d©n ®Þa ph−¬ng míi cã kiÕn thøc vμ kü n¨ng thÝch hîp TiÕp cËn “cã céng ®ång tham gia” nhÊn m¹nh ph−¬ng ph¸p còng nh− kÕt qu¶. Trong khi ®ã.1994) • • • 126 . coi träng vai trß chñ ®éng cña céng ®ång n«ng th«n ®−îc nhÊn m¹nh. ng−êi d©n cã kh¶ n¨ng t×m ra gi¶i ph¸p vμ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò cã hiÖu qu¶. Ngay c¶ nh÷ng thÊt b¹i râ rÖt còng cã thÓ cã mét sè lîi Ých v× ph−¬ng ph¸p dÉn ®Õn thÊt b¹i th−êng t¹o nªn kh¶ n¨ng cho viÖc gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x¶y ra sau vμ hμnh ®éng tèt h¬n (Peluso. tiÕp cËn truyÒn thèng lu«n cho r»ng. vμ c¸c nguån lùc kh¸c cña céng ®ång cho ho¹t ®éng cña LNXH.1. Turner vμ Fortmann. r»ng chØ nh÷ng nhμ chuyªn m«n míi cã sù hiÓu biÕt cã gi¸ trÞ vÒ kü thuËt. TiÕp cËn “cã céng ®ång tham gia” cho r»ng mäi ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng còng nh− nhμ chuyªn m«n ®Òu cã kiÕn thøc. do vËy ®· ®éng viªn c¸c tiÒm n¨ng lao ®éng.

Tõ “tham gia” cã thÓ ph¶n ¶nh nhiÒu néi dung h¬n lμ ®¬n thuÇn hiÖn diÖn. vμ ®−îc tr¶ c«ng). kh¸i niÖm cña Sù tham gia ®−îc hiÓu theo hai khÝa c¹nh sau: • • Thø nhÊt. Sù tham gia mang tÝnh triÕt häc liªn quan ®Õn c«ng b»ng vμ d©n chñ. tham gia v× môc tiªu ®−îc h−ëng c¸c hç trî vËt t− tõ bªn ngoμi. N¨m 1996. r»ng c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n (bao gåm LNXH) nÕu kh«ng cã sù h−ëng øng cña ng−êi d©n sÏ kh«ng triÓn khai ®−îc. tham dù trong c¸c ho¹t ®éng ph¸t triÓn (d−íi d¹ng tù nguyÖn ®ãng gãp lao ®éng. ®ã lμ “Sù tham gia lμ sù thùc hiÖn trång vμ qu¶n lý rõng cña nam vμ n÷ trong céng ®ång (nh÷ng ng−êi bªn trong céng ®ång) víi sù hç trî cña nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång”. C©u hái quan träng nhÊt kh«ng ph¶i “Ai thùc hiÖn” mμ “ai quyÕt ®Þnh”.. sù tham gia ®−îc ®Þnh nghÜa nh− lμ mét qu¸ tr×nh. FAO (1982) ®Þnh nghÜa “sù tham gia cña nh©n d©n” nh− qu¸ tr×nh mμ qua ®ã ng−êi nghÌo n«ng th«n cã kh¶ n¨ng tù tæ chøc vμ nh− c¸c tæ chøc cña chÝnh hä. tham gia theo chøc n¨ng. Quan ®iÓm tham gia ®ã ®· dÉn tíi nh÷ng cè g¾ng nh»m c¬ cÊu c¸c tæ chøc. Hosley ®−a ra 7 møc ®é tõ thÊp ®Õn cao cña sù tham gia. N¨m 1994 Hoskin ®−a ra mét ®Þnh nghÜa râ rμng h¬n vÒ sù tham gia trong l©m nghiÖp. ë khÝa c¹nh kh¸c. tù huy ®éng vμ tæ chøc. Fisher (1984) cho r»ng. thùc hiÖn vμ ®¸nh gi¸ c¸c ph−¬ng ¸n t¹i ®Þa ph−¬ng” Héi nghÞ FAO th¸ng 9 n¨m 1983 t¹i Roma vÒ ph¸t triÓn n«ng th«n ®· nhËn thøc “sù tham gia cña nh©n d©n nh− lμ sù hîp t¸c chÆt chÏ cña hä tíi møc ng−êi d©n c¶m thÊy ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ thμnh c«ng hay thÊt b¹i cña dù ¸n LNXH. Kh¸i niÖm sù tham gia trong LNXH Sù tham gia lμ mét kh¸i niÖm kh«ng ph¶i lμ míi nh−ng kh«ng bao giê cò.1. tham gia qua h×nh thøc t− vÊn. hoÆc nÕu cã triÓn khai còng kh«ng thÓ ho¹t ®éng cã hiÖu qu¶. ng−êi ta ®· ®Æt nÆng tr¸ch nhiÖm vμo quyÒn lùc. Suy réng ra ë nhiÒu lÜnh vùc. nghÜa lμ ë ®©u kh«ng cã sù tham gia th× ë ®ã kh«ng cã c«ng b»ng vμ d©n chñ.. ®ã lμ: tham gia cã tÝnh chÊt vËn ®éng. tham gia cã nghÜa lμ trë thμnh thμnh viªn cña mét tæ chøc vμ tham dù c¸c phiªn häp. th«ng qua ®ã c¸c chñ thÓ (Stakeholders) cïng t¸c ®éng vμ chia sÎ nh÷ng s¸ng kiÕn ph¸t triÓn vμ cïng quyÕt ®Þnh. Thø hai. 1992) • NhËn ra vÊn ®Ò (trong nghiªn cøu) 127 .2. vËt chÊt. Sù tham gia ®−îc gi¶i thÝch dùa trªn mét tiÒn ®Ò cã tÝnh chÊt thùc dông h¬n. Ph¹m vi tham gia rÊt réng trong suèt qu¸ tr×nh cña dù ¸n (Messerschmidt. nghÜa lμ ®Þa vÞ héi viªn nμy nh− lμ hiÖn diÖn cña tham gia. kh«ng cã vai trß chØ ®¹o trong qu¸ tr×nh quyÕt ®Þnh th× sù tham gia chØ lμ v« nghÜa. Trong khi c¸c tμi liÖu vÒ ph¸t triÓn còng nh− c¸c dù ¸n th−êng xem qu¸ tr×nh lËp quyÕt ®Þnh nh− lμ yÕu tè chñ chèt cña sù tham gia th× th−êng trong thùc tÕ. NhiÒu häc gi¶ cè g¾ng lý gi¶i Sù tham gia trong LNXH nh− lμ nÒn t¶ng ban ®Çu mang b¶n chÊt LNXH cña mäi lo¹i h×nh l©m nghiÖp. tham gia bÞ ®éng. cã kh¶ n¨ng nhËn biÕt c¸c nhu cÇu cña chÝnh m×nh vμ tham gia trong thiÕt kÕ. Theo Ng©n hμng thÕ giíi. tham gia hç trî.

khã ngh×n lÇn d©n liÖu còng xong'' Tõ ng¹n ng÷ trªn suy ra r»ng mäi viÖc cña lμng b¶n. x· Bμn vÒ c¸ch tæ chøc. −u tiªn ph¶i gi¶i quyÕt. th−ëng ph¹t cña lμng b¶n Bμn vμ thèng nhÊt cam kÕt thùc hiÖn D©n lμm g×? Nh÷ng ng−êi d©n. hé gia ®×nh hay c¸c tæ chøc trong lμng b¶n cã thÓ lμm c¸c viÖc nh− sau ®Ó thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng chung cña lμng b¶n: • • • • §ãng gãp c«ng lao ®éng §ãng gãp vËt t−. Sù tham gia cña ng−êi d©n chÝnh lμ: Mäi viÖc trong lμng b¶n ph¶i ®−îc D©n biÕt. gióp ®ì ®Õn ®©u ®Òu còng kh«ng thμnh c«ng. c©y cèi. khi nμo Bμn vÒ nghÜa vô ®ãng gãp cña mçi ng−êi. nÕu d©n ®ång lßng cïng tham gia th× sÏ thμnh c«ng. D©n lμm vμ D©n kiÓm tra. sái. c©y gièng. nÕu d©n kh«ng tham gia th× nh÷ng viÖc ®ã cã dÔ ®Õn ®©u. ®−îc ®Çu t− hç trî. Cã thÓ ®ãng gãp b»ng tiÒn (nÕu cã) §ãng gãp kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm th«ng qua viÖc tham gia vμo nhãm qu¶n lý hay chØ ®¹o thùc hiÖn. Thø hai.. hoÆc cã thμnh c«ng th× còng kh«ng l©u dμi. c¸t. con gièng. tõ b−íc kÕ ho¹ch hãa tíi khi tiªu thô s¶n phÈm. vËt liÖu mμ ®Þa ph−¬ng hoÆt gia ®×nh cã nh−: ®Êt. ph©n chuång . D©n bμn. ë ®©u. ViÖt Nam cã c©u r»ng: “ DÔ tr¨m lÇn kh«ng d©n còng chÞu. qu¶n lý nh− thÕ nμo Bμn vÒ chia sÎ lîi Ých ra sao Bμn vÒ quy chÕ thùc hiÖn. mçi tæ chøc trong lμng b¶n. nh÷ng g× mμ c¶ lμng b¶n cïng thèng nhÊt. nh÷ng g× mμ nhμ n−íc. ng−êi d©n tham gia tõ b−íc x©y dùng dù ¸n tíi lóc hoμn thμnh. D©n cÇn ®−îc biÕt g×? Mäi ng−êi d©n trong lμng b¶n ph¶i cÇn biÕt râ hai ®iÓm: Thø nhÊt. ph¶i lμm. 128 . c¸c tæ chøc bªn ngoμi cã thÓ hç trî vμ gióp ®ì. mçi nhμ. • • • • • • D©n bμn g× ? Mäi ng−êi d©n trong lμng b¶n cÇn ®−îc cïng nhau bμn b¹c vÒ c¸c viÖc sau: Bμn kÕ ho¹ch thùc hiÖn: lμm c¸i g×.• QuyÕt ®Þnh (trong lËp kÕ ho¹ch) • Huy ®éng nguån lùc vμ thùc hiÖn (trong hμnh ®éng) • Chia sÎ lîi nhuËn (trong kÕt qu¶) • §¸nh gi¸ toμn bé (trong kiÓm so¸t) Nãi c¸ch kh¸c. ®¸.. c¸t.

. sö dông c¸c vèn ®Çu t− vμ chi tiªu KiÓm tra chÊt l−îng c¸c c«ng tr×nh. Tuy nhiªn. c¸c ®¬n vÞ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. x· lu«n gi÷ vai trß chÝnh vμ quyÕt ®Þnh ®Õn sù thμnh c«ng cña c¸c ho¹t ®éng hay c¸c dù ¸n t¹i ®Þa ph−¬ng. - • • • • 129 . tØnh vÒ c¸c lÜnh vùc liªn quan (n«ng nghiÖp. v¨n ho¸. Kh¶ n¨ng. ng−êi giμ). gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸. c¸c tæ chøc ®oμn thÓ cña x· vμ lμng b¶n. nhãm phô n÷ hay nhãm nam giíi.. tr¹m tr¹i. nhãm ng−êi cã ®é tuæi kh¸c nhau (trÎ em. Nh÷ng ng−êi ngoμi céng ®ång nh−: tæ chøc chÝnh quyÒn cÊp trªn. Hç trî chuyÓn giao kiÕn thøc vμ kü thuËt th«ng qua tËp huÊn. Nh−ng sù tham gia cña nh÷ng ng−êi trong lμng b¶n.. ®· ®ãng gãp vμ ®· lμm nh−: • • • KiÓm tra viÖc qu¶n lý. c«ng tr×nh. Nh− vËy. HG§. c¸c dù ¸n t¹i lμng b¶n. tuæi lao ®éng. c¸c c¬ quan ®¬n vÞ chuyªn m«n nh−: c¸c phßng ban ngμnh cña huyÖn. trung b×nh. qu¶n lý c¸c ho¹t ®éng. nhãm HG§. c©y gièng. ®ã lμ nh÷ng ng−êi trong lμng b¶n vμ x· vμ nh÷ng ng−êi ngoμi lμng b¶n vμ x·..- D©n cã thÓ kiÓm tra g×? Mäi ng−êi d©n ®Òu cã thÓ ®−îc tham gia kiÓm tra.. ®−êng x¸. l·ng ®¹o lμng b¶n. sù tham gia cña ng−êi d©n lμ nh©n tè chñ yÕu dÉn sù thμnh c«ng cña c¸c dù ¸n t¹i lμng b¶n. l©m nghiÖp. mét phÇn tiÒn c«ng lao ®éng nÕu thÊy rÊt cÇn thiÕt. Hç trî t− vÊn th«ng qua cö c¸n bé chuyªn m«n cïng víi d©n x©y dùng kÕ ho¹ch.. §Çu t− kü thuËt th«ng qua cö c¸n bé chuyªn m«n ®Ó thiÕt kÕ. c¸c ho¹t ®éng ®· vμ ®ang thùc hiÖn KiÓm tra viÖc ®ãng gãp vμ ph©n chia lîi Ých.. Sù tham gia cña nh÷ng ng−êi bªn ngoμi lu«n ®ãng vai trß hç trî. tæ chøc chÝnh quyÒn cña x·.).. thuèc trõ s©u . ®Çu t− ban ®Çu vÒ c¬ së vËt chÊt. h×nh thøc vμ møc ®é tham gia cña hä còng rÊt kh¸c nhau. tæ chøc triÓn khai. tuú thuéc vμo ®Æc ®iÓm cña tõng nhãm nh−: nhãm HG§ cã ®iÒu kiÖn kinh tÕ vμ kinh nghiÖm s¶n xuÊt kh¸c nhau (nhãm HG§ kh¸. x©y dùng m« h×nh. c¸c n«ng.... sù tham gia cña nh÷ng ng−êi bªn ngoμi lμng b¶n lμ c¬ së vμ ®éng lùc thóc ®Èy cho sù thμnh c«ng ®ã. vËt liÖu mμ ®Þa ph−¬ng kh«ng cã. vËt t− thiÕt yÕu nh−: nhμ x−ëng.. gi¸o dôc... nghÌo). nhãm thμnh phÇn d©n téc kh¸c nhau. gi¸m s¸t c¸c ho¹t ®éng chung cña lμng b¶n mμ hä ®· bμn.. ch¨n nu«i. th¨m quan. c¸c ch−êng tr×nh dù ¸n ph¸t triÓn . thóc ®Èy vμ t¹o ®iÒu kiÖn th«ng qua c¸c h×nh thøc sau: Hç trî vèn khi lμng b¶n kh«ng cã kh¶ n¨ng ®ãng gãp th«ng qua h×nh thøc hç trî vËt t−. vèn tÝn dông . l©m tr−êng. y tÕ . con gièng. Cã 2 nhãm ng−êi cã thÓ tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng chung. Nh÷ng ng−êi trong lμng b¶n vμ x· bao gåm c¸c c¸ nh©n. CSHT.

n«ng hé). c¸c nhμ khoa häc x· héi vμ nh©n v¨n (x· héi häc. mét nÒn l©m nghiÖp do nh©n d©n ®Þa ph−¬ng (céng ®ång vμ n«ng hé) vμ v× nh©n d©n ®Þa ph−¬ng (céng ®ång. nh−ng kh«ng ®−îc cïng x¸c ®Þnh víi céng ®ång hoÆc ®−îc céng ®ång x¸c ®Þnh lμ thμnh viªn cña hä. theo Davis-Case (1990) "Ng−êi trong cuéc” nh− lμ nh÷ng ng−êi cïng ®−îc x¸c ®Þnh vμ n»m trong céng ®ång võa hoÆc cã mèi quan hÖ phô thuéc vμo céng ®ång. cñi. sinh th¸i nh©n v¨n. Do ®ã.. C«ng nghÖ trång rõng bao gåm chän loμi c©y thÝch hîp víi lËp ®Þa. b¶o vÖ. Cã thÓ.. luËt gia. ®Õn nh÷ng m©u thuÉn cã tÝnh chÊt thêi vô ¶nh h−ëng ®Õn sù tham gia cña nh©n d©n trong ho¹t ®éng trång c©y.. duy tr×. "Ng−êi ngoμi cuéc" nh− lμ nh÷ng ng−êi cã thÓ tham gia vμo mét céng ®ång trong mét thêi gian. nh−ng b¶n th©n kh«ng sèng ë n«ng th«n vμ kh«ng nghÌo. kinh tÕ häc. chÕ biÕn vμ ph©n phèi s¶n phÈm vμ dÞch vô cung cÊp tõ rõng vμ c©y... chÝnh trÞ häc. Trong LNXH c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp lμ ng−êi ngoμi cã vai trß ®Æc biÖt quan träng 130 . nhμ kinh doanh. LNXH kh«ng chØ do c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp tiÕn hμnh mμ cßn ®−îc thùc hiÖn víi sù hîp t¸c cña nh÷ng nhμ n«ng häc. ch¨n nu«i. 1992). Do vËy hoμn toμn kh¸c víi LNTT. lμm ®Êt. ë ®©y hÇu nh− chØ cã nh÷ng nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp thùc hiÖn.) nãi c¸ch kh¸c. nh− thùc phÈm. Trong khi ®ã. kü s−. nh©n chñng häc. NhiÒu ng−êi lμ quan chøc.. ®Õn tæ chøc x· héi ®Ó thiÕt lËp. nhμ b¸o. §èi t−îng tham gia 2. Ng−êi trong cuéc vμ Ng−êi ngoμi cuéc Trong l©m nghiÖp truyÒn thèng. thÇy gi¸o. Rao (1991) còng chØ ra mét nguyªn t¾c lín trong LNXH lμ ph¶i thay ®æi dÇn dÇn c¸ch sö dông ®Êt ®ai vμ qu¶n lý ®Êt ®ai theo h−íng ®a canh. hiÓu biÕt cã phÇn h¹n chÕ vÒ t×nh tr¹ng nghÌo khæ ë n«ng th«n.1. nh©n viªn cña c¸c tæ chøc tù nguyÖn vμ c¸c nhμ chuyªn m«n kh¸c. Nh©n tè nçi bËc lμ nh©n d©n ®Þa ph−¬ng mμ víi sù tham gia cña hä ®· lμm cho l©m nghiÖp vèn cã tÝnh chÊt x· héi ®· trë thμnh l©m nghiÖp x· héi.. Con ®−êng gi¶i quyÕt kü thuËt cña LNXH lμ con ®−êng "liªn ngμnh" cña nhiÒu nhμ khoa häc chø kh«ng chØ riªng thuÇn tuý chuyªn l©m nghiÖp. b¸c sÜ. ph©n biÖt mét c¸ch kh¸i qu¸t hai thμnh phÇn tham gia c¸c ho¹t ®éng LNXH.2. nh©n viªn c¸c tæ chøc cøu trî. ch¨m sãc. “Ng−êi ngoμi cuéc" lμ nh÷ng ng−êi cã liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n. (Burch. kü thuËt vμ thêi vô trång c©y.. nhμ chÝnh trÞ. nh÷ng vÊn ®Ò vÒ c«ng nghÖ cã ý nghÜa cô thÓ lμ c«ng nghÖ khai th¸c rõng võa lÊy ®i nh÷ng c©y rõng thμnh thôc l¹i võa t¹o thuËn lîi cho viÖc xuÊt hiÖn mét líp c©y t¸i sinh ®Ó cã thÓ lîi dông rõng mét c¸c liªn tôc. LNXH lμ mét khoa häc vμ nghÖ thuËt liªn quan víi ho¹t ®éng nh»m tíi môc tiªu x· héi. Chambers (1983) cho r»ng. c¸n bé c¸c tr−êng ®¹i häc.. cã thÓ tiÕp cËn LNXH tõ gãc ®é l©m nghiÖp hoÆc/vμ n«ng häc còng nh− nhμ khoa häc x· héi nh©n v¨n. thøc ¨n gia sóc. c¸c nhμ nghiªn cøu chuyªn nghiÖp. do ®ã ®−¬ng nhiªn ph¶i quan t©m ®Õn nh÷ng loμi c©y ®¸p øng nhu cÇu cña céng ®ång. c¸n bé nghiªn cøu thùc ®Þa cña c¸c c¬ quan chÝnh phñ. l©m nghiÖp coi nh− lμ khoa häc øng dông liªn quan víi nh÷ng hiÖn t−îng tù nhiªn. ®Õn nh÷ng kü n¨ng cÇn thiÕt cho sù thÝch øng hay sù lùa chän c«ng nghÖ l©m nghiÖp thμnh c«ng.

n©ng ®ì vμ cñng cè mäi kh¶ n¨ng hiÖn cã cña céng ®ång ®Ó hä x¸c ®Þnh chÝnh x¸c yªu cÇu cña hä. x¸c ®Þnh c¸c gi¶i ph¸p. 2. ®Ò ra môc tiªu. sù ph©n biÖt r¹ch rßi “ng−êi trong cuéc” vμ “ng−êi ngoμi cuéc” ®«i lóc cã thÓ ®em l¹i c¶n trë cho viÖc t×m hiÓu s©u s¾c h¬n c¸c céng ®ång vμ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c ho¹t ®éng LNXH vμ ph¸t triÓn n«ng th«n (PTNT). ng−êi ngoμi lμ xóc t¸c. trong LNXH râ rμng céng ®ång n«ng th«n/n«ng hé lμ nguån lùc. Sù thËt. KÕt qu¶ lμ ng−êi ngoμi cuéc ®· nhËn thøc ng−êi trong cuéc cã hiÓu biÕt ®¸ng kÓ. Ng−êi trong cuéc x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò cña hä vμ c¸c gi¶i ph¸p. 1990) (h×nh 9. Mét lμ: khi ng−êi ngoμi cuéc ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh hoμn toμn. Ba lμ: khi ng−êi trong cuéc cã sù hç trî cña ng−êi ngoμi cuéc chñ ®éng ®Ò ra c¸c quyÕt ®Þnh. nh− trong c¸c ho¹t ®éng LNTT. "Ng−êi trong cuéc" còng cã thÓ bao gåm nh÷ng c¸ nh©n vμ nhãm cã quyÒn lîi kh¸c nhau vμ do ®ã cã nh÷ng th¸i ®é kh¸c nhau ®èi víi c¸c lo¹i tμi nguyªn vμ c¸c t¸c ®éng kh¸c nhau cña c¸c ho¹t ®éng LNXH vμ ph¸t triÓn n«ng th«n. Trong hoμn c¶nh ®ã kÕt qu¶ ®−a l¹i lμ ®¸ng thÊt väng do sù h−ëng øng cña céng ®ång theo thêi gian mμ l¾ng xuèng. TiÕp cËn nμy cñng cè mèi quan hÖ 131 .1 ). "Ng−êi ngoμi cuéc" cã thÓ lμ tËp hîp nh÷ng c¬ quan. Hai lμ: khi ng−êi ngoμi cuéc cßn ®Ò ra phÇn lín c¸c quyÕt ®Þnh nh−ng hä ®· b¾t ®Çu ®−a ng−êi trong cuéc vμo ho¹t ®éng. cã thÓ ®Æc tr−ng b»ng c©u hái "chóng ta/ng−êi ngoμi cuéc cã thÓ lμm g× ®Ó c¶i thiÖn rõng”. rÊt Ýt céng ®ång tiÕp tôc c¸c ho¹t ®éng LNXH sau khi ng−êi ngoμi cuéc rót lui vμ râ rμng lμ tÝnh bÒn v÷ng lμ kh«ng thÓ ®¹c ®−îc. Nh×n chung vai trß cña ng−êi ngoμi cuéc vÉn lμ quyÕt ®Þnh. Hä thiÕt kÕ dù ¸n. cßn ng−êi trong cuéc cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc t¹i sao c¸c ho¹t ®éng tiÕn hμnh ®−îc hay kh«ng. Nãi c¸ch kh¸c ng−êi trong lμ chñ thÓ.2. ng−êi ta nhËn thÊy ba t×nh huèng (Davis-Case. c¸c nhμ l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp/chuyªn gia lμ ng−êi hæ trî vμ thóc ®Èy ph¸t triÓn (Ohlsson 1985). KÕt qu¶ lμ ®Çy høa hÑn. thiÕt kÕ dù ¸n vμ thùc hiÖn. ®−a ra môc tiªu vμ ho¹t ®éng. tæ chøc vμ c¸ nh©n cã ®éng c¬ vμ kú väng kh¸c nhau ®èi víi céng ®ång vμ ®èi víi c¸c ho¹t ®éng LNXH vμ PTNT. Vai trß cña '' Ng−êi ngoμi cuéc'' vμ ''Ng−êi trong cuéc'' trong ho¹t ®éng l©m nghiÖp x· héi Trong thùc tiÔn ho¹t ®éng LNXH. Ng−êi ngoμi cuéc tÝch cùc hç trî. kiÓm tra vμ ®¸nh gi¸ ®Ó xem dù ¸n cã ®¹t yªu cÇu mong muèn hay kh«ng. Hä nhËn ra vÊn ®Ò. nh−ng ng−êi trong cuéc ®· gióp ng−êi ngoμi cuéc x¸c ®Þnh nh÷ng nhu cÇu cña céng ®ång. kh«ng thÓ xem "Ng−êi trong cuéc" vμ "Ng−êi ngoμi cuéc" nh− lμ nh÷ng nhãm ®ång nhÊt. råi qu¶n lý. khuyÕn khÝch nh÷ng ho¹t ®éng ®ã. Theo ®ã.Tuy nhiªn theo Laurent Umans (1966). cung cÊp c¸c ®Çu vμo cÇn thiÕt cho ho¹t ®éng. 2. thÊy ®−îc nguyÖn väng vμ ®éng lùc cña céng ®ång. gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸. Quan hÖ gi÷a ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc TiÕp cËn cã céng ®ång tham gia ®−a ra c¸ch lμm viÖc “tõ d−íi lªn” cã kh¶ n¨ng khuyÕn khÝch.3. T×nh huèng thø nhÊt lμ c¸ch lμm viÖc tõ trªn xuèng. T×nh huèng thø ba biÓu thÞ c¸ch lμm viÖc tõ d−íi lªn víi c©u hái “ng−êi ngoμi cuéc cã thÓ hç trî ng−êi trong cuéc qu¶n lý rõng hä ®ang sö dông tèt h¬n nh− thÕ nμo”.

Quan hÖ nμy ®−îc x©y dùng trªn th«ng tin hai chiÒu. Ng−êi trong cuéc lμ ng−êi thùc hiÖn vμ qu¶n lý dù ¸n. Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc hîp t¸c cïng nhau. Ph¹m vi: cã nhiÒu c«ng cô b¶o ®¶m cho céng ®ång cã kh¶ n¨ng chän ®−îc c«ng cô thÝch hîp.chÆt chÏ gi÷a ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc. Ng−êi ngoμi cuéc ®−îc khuyÕn khÝch ®¸p øng c¸c nhu cÇu ®· ®−îc ng−êi trong cuéc x¸c ®Þnh. Quan hÖ nμy còng dùa trªn c¬ së kh¸i niÖm. Mét sù nhËn thøc s©u h¬n vÒ dù ¸n lμ cã thÓ v× ng−êi trong cuéc cã tÇm nh×n tæng qu¸t. C¸ch thu thËp th«ng tin cæ truyÒn ®−îc nghiªn cøu vμ lμm thö tr−íc khi ®−a c¸c c«ng cô míi vμo Tãm l¹i. Ph©n tÝch vμ ph¶n håi ®−îc thùc hiÖn ®Ó khuyÕn khÝch ®−îc s¸ng kiÕn cña ng−êi trong vμ nh− vËy b¶o ®¶m sù hiÓu râ cña hä. gi÷a ng−êi h−ëng lîi víi céng ®ång vμ c¸n bé l©m nghiÖp chuyªn nghiÖp. Kh¸i niÖm míi: Ng−êi ngoμi cuéc khuyÕn khÝch ng−êi trong cuéc t×m ra c©u tr¶ lêi cña chÝnh hä. C«ng cô míi: KhuyÕn khÝch th«ng tin hai chiÒu. Ng−êi ngoμi cuéc chØ hç trî xóc t¸c vμ khuyÕn khÝch chø kh«ng ra chØ thÞ. Ph−¬ng ph¸p míi: Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc cïng nhau x¸c ®Þnh th«ng tin. 132 . Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc ®Òu ®ãng gãp vμo sù ph¸t triÓn cña céng ®ång. quan hÖ gi÷a ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc lμ quan hÖ hîp t¸c. trªn nh÷ng truyÒn ®¹t râ rμng vμ mét cam kÕt vÒ nh÷ng g× cã thÓ "lμm ®−îc cho céng ®ång”. c«ng cô vμ ph−¬ng ph¸p.

1: Ba c¸ch tiÕp cËn trong LNXH (Nguån Gilmour D.A. vμ R.Fisher 1991) 133 .J.a. TiÕp cËn cã tham gia (th«n lμng lμ trung t©m víi ®Çu vμo kü thuËt) H×nh 9. C¸ch tiÕp cËn kinh ®iÓn cã ®iÒu chØnh c. C¸ch tiÕp cËn kinh ®iÓn (nhÊn m¹nh kü thuËt) b.

Trªn c¬ së c¸c khÝa c¹nh trªn. nh÷ng g× mμ mét c¸ nh©n biÕt ®−îc vÒ c¸c nhãm tham gia trong céng ®ång vμ vÒ c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n. sù chia xÎ tr¸ch nhiÖm vμ quyÒn lîi cña c¸c thμnh viªn trong mét n«ng hé. mét thμnh phÇn quan träng. trong mét céng ®ång. Theo t¸c gi¶ nÇy. sÏ tù t×m kiÕm cho m×nh c¸c "æ t©m lý" mμ y cã thÓ sinh sèng víi nh÷ng thãi quen ®−îc x¸c lËp". 3. C¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c thμnh viªn rÊt bÒn chÆt. Hμnh ®éng tù ph¸t cña tËp thÓ víi sù chØ ®¹o vμ l·nh ®¹o thÝch ®¸ng cã thÓ ph¸t triÓn thμnh phong trμo cña nh©n d©n. H×nh thøc cña sù tham gia dùa trªn hμnh vi tham gia Trªn b×nh diÖn x· héi häc. Theo gi¶i thÝch cña t¸c gi¶. c¸ch thøc mμ c¸ nh©n quyÕt ®Þnh ®èi víi c¸c hμnh ®éng chia sÎ tr¸ch nhiÖm vμ quyÒn lîi. trong x· héi hiÖn ®¹i. mμ b¶n th©n chóng l¹i lμ kÕt qu¶ cña c¸c th¸i ®é. cã thÓ quan niÖm r»ng mæi c¸ nh©n víi c¸c hoμn c¶nh v¨n hãa vμ kü thuËt s¶n xuÊt.. Tuy nhiªn.1. Th¸i ®é hay t− duy lμ nh÷ng g× thuéc vÒ th¸i ®é cña mçi c¸ nh©n. VÝ dô. "còng nh− mæi sinh vËt cã mét æ sinh th¸i mμ nã cã thÓ thÝch øng trong mèi quan hÖ c©n b»ng víi m«i tr−êng.1.1. H×nh thøc cña sù tham gia 3. H×nh thøc vμ cÊp ®é tham gia 3. c¸c hμnh vi tham gia cña mçi c¸ nh©n vμo mét c«ng viÖc chung lμ kÕt qu¶ cña mét sè c¸c mèi quan t©m. VÝ dô. xu h−íng ph¸t triÓn c¸c ®Þnh chÕ lμm cho sù tham 134 .3. cã thÓ s¾p xÕp sù tham gia theo bèn h×nh thøc theo hÖ thèng ph©n lo¹i cña Meister (1969) nh− sau: Tham gia ®−¬ng nhiªn lμ sù tham gia thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc chung trong khu«n khæ mét thÓ chÕ chÆt chÎ. Theo Diakite (1978) ®Ó ph©n biÖt h×nh thøc sù tham gia. Phong trμo Chipko ë bang Uttar Pradesh (¢n §é) lμ mét tr−êng hîp liªn quan víi l©m nghiÖp ®−îc biÕt ®Õn. C¸c hμnh vi lμ nh÷ng g× mμ mçi c¸ nh©n lμm.. cÇn chó ý ®Õn 4 khÝa c¹nh: • • • • Th«ng tin lμ nh÷ng g× mμ mçi c¸ nh©n biÕt ®−îc. H×nh thøc cña sù tham gia dùa trªn c¬ së ai quyÕt ®Þnh Chandrase Khavan vμ Rao( 1992) ph©n biÖt hai h×nh thøc tham gia dùa trªn c¬ së “Ai quyÕt ®Þnh”: • • Tham gia lμ "bÞ ®éng" trong tr−êng hîp ng−êi d©n h−ëng ®−îc mét sè lîi Ých trong nh÷ng ho¹t ®éng cã liªn quan nh−ng kh«ng ®−îc chia sÎ trong qu¶n lý Tham gia lμ "tÝch cùc" ë n¬i mμ c¸c s¸ng kiÕn vμ quyÕt ®Þnh ®Òu cã sù tham gia cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng.1. mäi ng−êi ®Òu biÕt râ hoμn c¶nh cña n«ng hé hay céng ®ång cña m×nh vμ v× thÕ kh«ng thÓ gi÷ vai trß "trung lËp". tham gia lμ sù chia sÎ tr¸ch nhiÖm vμ quyÒn lîi trong mét tËp thÓ. vμ c¸c th¸i ®é nμy l¹i bÞ chi phèi bëi møc ®é th«ng tin mμ c¸ nh©n tiÕp nhËn ®−îc. Mèi quan t©m lμ nh÷ng g× mμ mçi c¸ nh©n mong muèn trong viÖc c¶i thiÖn cuéc sèng vËt chÊt vμ tinh thÇn cña m×nh vμ gia ®×nh m×nh. Bèi c¶nh cña sù tham gia nμy g¾n liÒn víi kh¸i niÖm "æ t©m lý" cña Ruyer (1981). vÝ dô.2. hay mét hiÖp héi.

®μo m−¬ng kh«ng lÊy tiÒn c«ng. vμ ng−êi ta cμng c¶m thÊy cã sù héi nhËp víi nh÷ng ng−êi chung quanh. t×nh c¶m cña con ng−êi ®ã cμng g¾n bã. h¹n ®Þnh bëi líp da cña m×nh mμ lμ b¶o tån "æ sinh th¸i" vμ "æ t©m lý" cña m×nh.gia cña mæi c¸ nh©n kh«ng ph¶i lμ hoμn toμn ®−¬ng nhiªn. nh−ng còng do nh÷ng biÕn ®æi cña m«i tr−êng bªn ngoμi". cßn ®èi víi b¹n bÌ. vμ do ®ã kh«ng ®¸p øng ®−îc nguyÖn väng cña ng−êi d©n. khi mμ c¸c tiªu chuÈn hμnh vi cò dÇn dÇn bÞ biÕn mÊt. Tham gia tù gi¸c: Sù biÕn ®æi tõ x· héi truyÒn thèng sang x· héi hiÖn ®¹i còng ®−îc ®¸nh dÊu b»ng sù biÕn ®æi tõ c¸c h×nh thøc tham gia ®−¬ng nhiªn vμ tù ph¸t sang sù tham gia tù gi¸c Tham gia nÈy sinh: Sù tham gia lμ kÕt qu¶ cña mét ho¹t ®éng vËn ®éng hay ¸p ®Æt. Con ng−êi sÏ ®iÒu tiÕt hμnh vi cña m×nh theo nh÷ng ng−êi chung quanh. ng−êi ta kh«ng lÊy g× ®Ó ®o¸n ch¾c 135 . Trong thùc tÕ. møc ®é liªn hÖ cã thÓ bÒn chÆt h¬n. víi ý nghÜ lμ ph¸t huy tinh thÇn "tù lùc". ®ã lμ c¸c chñ tr−¬ng. Trong tr−êng hîp ®èi víi nh÷ng ng−êi l¸ng giÒng. nh− ®¾p ®−êng.1. C¸c c«ng viÖc thuéc vÒ "phÇn mÒm" cña dù ¸n nh− thiÕt kÕ vμ lËp kÕ ho¹ch lμ c«ng viÖc cña c¸c c¬ quan chuyªn m«n vμ c¸c nhμ l·nh ®¹o. H×nh thøc cña sù tham gia dùa trªn c¸i mμ ng−êi d©n ®ãng gãp vμo • §ãng gãp lao ®éng Trong mét sè dù ¸n ph¸t triÓn. rÊt cã thÓ. §ã cã thÓ lμ c¸c chñ tr−¬ng hay c¸c kÕ ho¹ch. Tuy nhiªn trong thùc tÕ. Ruyer cho r»ng: "Nhu cÇu c¬ b¶n cña con ng−êi kh«ng ph¶i giíi h¹n trong viÖc b¶o tån c¬ thÓ. ®Ó triÓn khai mét kÕ ho¹ch. Trong c¸c x· héi hiÖn ®¹i. v× kh«ng ®−îc tham vÊn ®Çy ®ñ. Cã nhiÒu biÖn ph¸p ®· ®−îc ¸p dông. Trong nhiÒu tr−êng hîp. ng−êi ta chØ yªu cÇu mét sù hîp t¸c "l¸ng giÒng tèt". Cã thÓ nªu hai tr−êng hîp cña sù tham gia tù ph¸t: sèng víi ng−êi chung quanh vμ sèng víi b¹n bÌ. mét sè mang l¹i kÕt qu¶ tèt. Mét th¸i ®é bùc béi cã thÓ xuÊt hiÖn do nh÷ng biÕn ®æi bªn trong c¬ thÓ. v× c¸c biÖn ph¸p thùc hiÖn kh«ng gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò thùc cña céng ®ång. lμm thμnh mét céng ®ång nhá. 1969). biÖn ph¸p hay kÕ ho¹ch ®óng. Trong mét sè tr−êng hîp. h×nh thøc tham gia nÇy xuÊt hiÖn mét c¸ch tù ph¸t. Sèng víi ng−êi chung quanh: Khi mét con ng−êi sinh sèng cμng l©u dμi trong mét ng«i nhμ. c¸c h×nh thøc tham gia nÇy còng bÞ biÕn ®æi theo. ®−îc nh÷ng nhμ lËp ®Þnh chÝnh s¸ch vÏ ra b»ng hiÓu biÕt cña hä ®Ó gióp cho mét céng ®ång cã nh÷ng c¬ héi ph¸t triÓn. ng−êi d©n sÏ b¶o qu¶n tèt c¸c c«ng tr×nh Êy. vÊn ®Ò vËn ®éng ng−êi d©n tham gia vμo c¸c c«ng cuéc mang l¹i sù ph¸t triÓn mét céng ®ång kh«ng ®¬n gi¶n. “tham gia” ®−îc hiÓu nh− lμ sù ®ãng gãp lao ®éng. Ng−êi qu¶n lý dù ¸n ë bªn ngoμi céng ®ång chó ý ®Õn viÖc vËn ®éng ng−êi d©n tham gia vμo dù ¸n vμ kÕt qu¶ ®−îc cho lμ thμnh c«ng khi ng−êi d©n tham gia b»ng c¸ch ®ãng gãp lao ®éng gi¶n ®¬n. mμ chØ ë mét sèù khÝa c¹nh nh©t ®Þnh Tham gia tù ph¸t: N»m gi÷a tham gia ®−¬ng nhiªn vμ tham gia tù gi¸c. Mét sè ng−êi tin r»ng khi cã sù ®ãng gãp nh©n lùc.3. (Meister. song sù h×nh thμnh vμ c¸ch triÓn khai vÉn mang tÝnh ¸p ®Æt. nhiÒu ch−¬ng tr×nh vμ kÕ ho¹ch ph¸t triÓn tèn kÐm ®· kh«ng mang l¹i kÕt qu¶ mong ®îi. nh−ng mét sè kh¸c kh«ng thμnh c«ng. 3. ®«i khi ng−êi ta nãi ®Õn sù tham gia trong nh÷ng tr−êng hîp cã sù hiÖn diÖn cña mét vμi ®¹i biÓu cña ng−êi d©n trong mét sè phiªn häp ®Ó phæ biÕn mét chñ tr−¬ng. Trong thùc tÕ.

Cartier (1996) ®· dùa trªn møc ®é kiÓm so¸t cña ng−êi trong cuéc.r»ng c«ng tr×nh ®¸p øng nhu cÇu −u tiªn cao cña céng ®ång. c¸n bé khuyÕn l©m ®ãng vai trß xóc t¸c cho qu¸ tr×nh. c¸c giíi chøc triÓn khai thùc hiÖn vμ bªn kia lμ nh÷ng ng−êi ®−îc gäi lμ nhãm môc tiªu ®−îc h−ëng lîi cña mét dù ¸n.2. nªu râ tr¸ch nhiÖm cña c¸c bªn trong dù ¸n (chÝnh quyÒn vμ céng ®ång). ®Ó cã thÓ thu håi c¸c chi phÝ ®−îc ®Çu t−. Khi ®Ò cËp ®Õn c¸c cÊp ®é cña sù tham gia cña céng ®ång trong qu¸ tr×nh h×nh thμnh c¸c gi¶i ph¸p qu¶n lý tμi nguyªn Briggs (1989). Trong ®iÒu kiÖn lý t−ëng. C¸c cÊp ®é tham gia cña ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc ®−îc ph©n chia nh− trong b¶ng 9. • Chia sÎ tr¸ch nhiÖm: Mét quan ®iÓm kh¸c kh«ng ®Æt träng t©m trªn chi phÝ mμ chó ý ®Õn tr¸ch nhiÖm cña céng ®ång trong viÖc duy tr× dù ¸n. §Ó ®¹t ®−îc "sù tham gia". Trªn quan ®iÓm ph©n tÝch dù ¸n. viÖc th−¬ng th¶o th−êng bÞ chi phèi bëi c¸c nhμ l¶nh ®¹o ®Þa ph−¬ng. víi ý nghÜa nμy kh¸i niÖm "tham gia" th−êng ®−îc nhÊn m¹nh. 3. kÕ ho¹ch. • Chia sÎ chi phÝ: §èi víi mét sè ng−êi qu¶n lý dù ¸n. ng−êi ta cã thÓ ®¸nh gi¸ c¸c cÊp ®é tham gia kh¸c nhau. Trong thùc tÕ. Trong l©m nghiÖp x· héi. 136 . ®iÒu ®¸ng quan t©m kh«ng ph¶i chØ lμ vÊn ®Ò lμm gi¶m chi phÝ cña dù ¸n mμ lμ viÖc sö dông cã hiÖu qu¶ c¸c nguån lùc. còng kh«ng ch¾c r»ng nh÷ng ng−êi tèt nhÊt trong céng ®ång sÏ ®−îc bÇu. §©y lμ mét sù ®¶o ng−îc "lÊy d©n lμm gèc" thay v× kh¶o h−íng ¸p ®Æt tõ trªn xuèng . Conway (1995). NÕu dù ¸n kh«ng ®¸p øng yªu cÇu cã ®é −u tiªn cao cña sè ®«ng ng−êi d©n trong céng ®ång. C¸c cÊp ®é cña sù tham gia b Trong thùc tÕ. víi t− c¸ch lμ chñ thÓ cña dù ¸n. C¸c nhμ nghiªn cøu ph¸t triÓn. vμ c«ng tr×nh cã thÓ bÞ chÕt yÓu. mét tháa thuËn ®−îc ký kÕt. Ngay c¶ khi mét ban ®iÒu hμnh ®−îc cö ra. Nã liªn quan ®Õn sù vËn ®éng c¸c thμnh viªn cña céng ®ång nh¾m tíi c¸c môc tiªu ph¸t triÓn. §©y lμ mét kh¸i niÖm cã nhiÒu cÊp ®é kh¸c nhau. mét khi c¸c c«ng tr×nh kh«ng xuÊt ph¸t tõ lîi Ých cña céng ®ång. Hobley (1996).1. hä sÏ tham gia ®ãng gãp lao ®éng d−íi nh÷ng sù rμng buéc nhÊt ®Þnh mμ kh«ng ph¶i lμ hoμn toμn tù nguyÖn. §Ó duy tr× mét c«ng tr×nh. c¸c céng ®ång d©n c− ®Þa ph−¬ng thuéc nhãm môc tiªu sÏ tÝch cùc tham gia trong c¸c giai ®o¹n kh¸c nhau cña dù ¸n ph¸t triÓn l©m nghiÖp x· héi. vÝ dô tr¸nh viÖc l¹m dông hay lμm h− háng mét c«ng tr×nh ®−îc ®Çu t−. chi phÝ sö dông cÇu ®−êng. th«ng th−êng. sù céng t¸c gi÷a mét bªn c¸c nhμ lËp chÝnh s¸ch. Tuy nhiªn. vÝ dô. kªnh m−¬ng. "sù tham gia" nμy ®ång nghÜa víi biÖn ph¸p lμm gi¶m chi phÝ cña dù ¸n b»ng mét nguån lao ®éng rÎ tiÒn. hä th−êng chó träng viÖc x©y dùng mét c¬ chÕ ®Ó ng−êi d©n ®ãng gãp chi phÝ. tiÒm lùc ®Ó hμnh ®éng vμ quyÒn së h÷u cña ng−êi trong cuéc. ng−êi d©n sÏ trë vÒ víi c¸ch thøc gi¶i quyÕt tr−íc ®©y cña hä. ng−êi d©n kh«ng cã ®iÒu kiÖn suy nghÜ vÒ c¸c ®iÒu kho¶n cña tháa thuËn. nh− giao tr¸ch nhiÖm cho nh÷ng ng−êi l·nh ®¹o ®Þa ph−¬ng hay thμnh lËp mét ban quan qu¶n lý. HÖ qu¶ cña c¸ch suy nghÜ gi¶n ®¬n nμy lμ kh«ng thùc sù n©ng cao n¨ng lùc cña céng ®ång ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò cña chÝnh hä. • Chia sÎ quyÒn quyÕt ®Þnh cña céng ®ång: Sù tham gia sÏ chØ ®¹t ®−îc hiÖu qu¶ khi c¸c ho¹t ®éng ®−îc thùc hiÖn trªn c¬ së quyÕt ®Þnh cña céng ®ång. Mét sè c¬ chÕ ®−îc x¸c lËp.

Ng−êi ngoμi cuéc quyÕt ®Þnh lÞch tr×nh vμ ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh. tr¶ lêi cña ng−êi trong cuéc. Ng−êi trong cuéc kh«ng cßn ®−îc thõa h−ëng mét chót c«ng nghÖ hay kü thuËt khi nh÷ng ®éng lùc kÕt thóc.B¶ng 11. Mäi th«ng tin chØ ®−îc chia sÎ bªn trong ng−êi ngoμi cuéc. ******** ng−êi ngoμi cuéc x¸c ®Þnh vÊn ®Ò. bëi t− vÊn vμ c¶ kiÓm so¸t sù ph©n tÝch. Ng−êi trong 137 LÖ thuéc Lμm thuª Kh¸ch hμng Thø yÕu .1: C¸c cÊp ®é cña sù tham gia CÊp ®é tham gia Ng−êi ngoμi cuéc kiÓm so¸t TiÒm lùc ®Ó hμnh ®éng ®Þa ph−¬ng vμ quyÒn t− h÷u bÒn v÷ng Vai trß ng−êi trong cuéc H×nh thøc Nh÷ng ®Æc ®iÓm cña tõng cÊp ®é Tham gia Sù tham gia cña ng−êi trong cuéc mang tÝnh chiÕu lÖ trong mét ban ®iÒu ********** hμnh chÝnh thøc nh−ng kh«ng ®−îc bÇu cö vμ kh«ng cã mét quyÒn lîi vμ ** l«i cuèn quyÒn lùc nμo. Tham gia Ng−êi trong cuéc tham gia b»ng t− vÊn hay b»ng tr¶ lêi nh÷ng c©u hái. quyÕt ®Þnh ®Þnh h−íng hμnh ®éng. ®Æc biÖt gi¶m ®−îc kinh phÝ. x¸c ®Þnh tiÕn tr×nh thu thËp th«ng tin. Ng−êi trong cuéc cã thÓ ®ãng gãp ®Êt vμ lao ®éng nh−ng ch−a bao giê chÊt tham gia vμo qu¸ tr×nh thÝ nghiÖm hay qu¸ tr×nh häc hái. Tham gia Tham gia cña ng−êi trong cuéc bëi ®−îc th«ng b¸o nh÷ng sù viÖc ®· ********** ®−îc quyÕt ®Þnh vμ ®· x¶y ra. nh− lao ******** ®éng lùc vËt ®éng ®Ó nhËn l−¬ng thùc. ng−êi trong cuéc còng kh«ng ®−îc nh−êng cho mét tÝ g× vÒ quyÒn quyÕt ®Þnh. Th«ng b¸o gåm nh÷ng tuyªn bè ®¬n thô ®éng ph−¬ng bëi qu¶n trÞ hay qu¶n lý dù ¸n mμ kh«ng cÇn l¾ng nghe sù ph¶n ¸nh. Tham gia v× Ng−êi trong cuéc tham gia cã ý nghÜa ®Ó ng−êi ngoμi cuéc ®¹t ®−îc ******* nh÷ng môc ®Ých cña dù ¸n. tiÒn c«ng hay nh÷ng ®éng lùc vËt chÊt kh¸c. Trong qu¸ tr×nh tham vÊn. Tham gia tõ Ng−êi trong cuéc tham gia b»ng c¸ch ®ãng gãp nguån lùc. Ng−êi ngoμi cuéc kh«ng mét chót mang ¬n khi cã ®−îc quan ®iÓm cña ng−êi trong cuéc.

t¹o ra hiÓu biÕt. TÖ h¹i nhÊt. nh−ng chØ ph¸t sinh sau khi nh÷ng quyÕt ®Þnh chÝnh ®· ®−îc ng−êi ngoμi cuéc thùc hiÖn råi. ******** ***** Hîp t¸c §èi t¸c b×nh ®¼ng Hîp t¸c Tham gia t−¬ng t¸c §ång hái häc Ng−êi trong cuéc vμ ng−êi ngoμi cuéc chia sÎ kiÕn thøc. Tham gia tù gi¸c ®−îc ph¸t triÓn nÕu nh÷ng ng−êi ngoμi cuéc ®ãng vai trß xóc t¸c vμ t¨ng c−êng kh¶ n¨ng cña ng−êi trong cuéc. 138 ********** ************ Tù ®iÒu hμnh . Ng−êi trong cuéc tham gia trong liªn kÕt: trong ph©n tÝch. nh−ng hä kim so¸t lμm thÕ nμo ®Ó sö dông nh÷ng nguån lùc. ng−êi ngoμI cuéc thóc ®Èy. ng−êi trong cuéc chØ ®−îc tham gia vμo ®Ó phôc vô cho nh÷ng môc ®Ých cña ng−êi ngoμi cuéc. Thμnh viªn Chñ ®éng Tham gia tù Ng−êi d©n tham gia b»ng khëi x−íng ®éc lËp víi tæ chøc bªn ngoμI ®Ó ** thay ®æi hÖ thèng. Sù tham dù nμy cã thÓ t−¬ng t¸c vμ liªn quan tíi chia sÎ quyÒn quyÕt ®Þnh. ph¸t triÓn ***** ch−¬ng tr×nh hμnh ®éng. **** cïng nhau lμm viÖc ®Ó h×nh thμnh kÕ ho¹ch hμnh ®éng. sö dông cã hÖ thèng vμ h×nh thμnh qu¸ tr×nh häc hái. do ®ã ng−êi d©n cã quyÒn duy tr× cÊu tróc vμ kü thuËt c«ng nghÖ. ng−êi ngoμI cuéc ®éng kh«ng cã mÆt. h×nh thμnh hay t¨ng c−êng nh÷ng ®Þnh chÕ ®Þa ph−¬ng.nhiÖm vô cuéc cã khi tham gia bëi sù h×nh thμnh nh÷ng nhãm nh»m ®¸p øng nh÷ng môc tiªu ®· ®−îc ®Þnh tr−íc liªn quan ®Õn dù ¸n. Ng−êi trong cuéc lμm viÖc cïng ng−êi ngoμi cuéc ®Ó x¸c ®Þnh nh÷ng −u ****** tiªn. Nh− nh÷ng nhãm kiÓm so¸t nh÷ng quyÕt ®Þnh ®Þa ph−¬ng vμ x¸c ®Þnh nh÷ng nguån tμI nguyªn cã thÓ ®−îc sö dông nh− thÕ nμo. ng−êi ngoμI cuéc cã nhiÖm vô ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh. Cïng hμnh Ng−êi trong cuéc tù m×nh thùc hiÖn viÖc t×m tßi vμ s¸ng t¹o c«ng nghÖ thÝch øng x¸c lËp vμ thùc thi lÞch tr×nh cña chÝnh hä. TiÕn tr×nh bao gåm nh÷ng ph−¬ng ph¸p luËn liªn ngμnh ®Ó t¹o ra nhiÒu triÓn väng. hä chñ ®éng liªn hÖ víi tæ chøc bªn ngoμI ®Ó ®−îc cè gi¸c vÊn vÒ nguån lùc hay kü thuËt khi thÊy cÇn. Tham gia nh− mét quyÒn chø kh«ng ph¶I ®Ó ®at môc ®Ých cña ng−êi ngoμI cuéc.

§iÒu kiÖn vμ ®éng lùc ®Ó khuyÕn khÝch sù tham gia trong l©m nghiÖp x· héi Kinh nghiÖm ®· chøng tá.1. sÏ thùc hiÖn ®−îc vμ sÏ ®em l¹i lîi Ých kh¸ ®ñ cho nh÷ng ai bá c«ng lμm viÖc.1988). sù tham gia míi cã thÓ diÔn ra. Mét yÕu tè chñ yÕu kh¸c lμ tæ chøc thÝch hîp ®Ó ®−a l¹i søc m¹nh. Nã b¶o ®¶m sù ®oμn kÕt vμ hμi hßa gi÷a c¸c thμnh viªn trong nhãm. Nh©n tè kh¸c gãp phÇn ®−a l¹i thμnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH lμ s¶n xuÊt cña ®Þa ph−¬ng vÒ l−îng c©y con kh¸ ®ñ vμ dïng ngay. RÊt quan träng. sù thóc ®Èy kh«ng vËt chÊt lμ lùc l−îng ®iÒu khiÓn cña tÊt c¶ sù tham gia ®Ých thùc nμo. sù tham gia còng chØ thμnh c«ng nÕu cã sù thóc ®Èy m¹nh mÏ. Ngay c¶ khi tÊt c¶ c¸c yÕu tè trªn ®Òu tháa m·n. Nh÷ng ng−êi lËp ch−¬ng tr×nh cã thÓ nhËn ®−îc sù ñng hé cña céng ®ång. Nh÷ng môc tiªu do ng−êi d©n x¸c ®Þnh dùa trªn sù nhËn biÕt ®ã vμ ®ã lμ c¬ së cho ho¹t ®éng cña nhãm. Vèn rõng lμ nguån lùc quan träng. Sù l·nh ®¹o x· héi víi sù ®ång nhÊt cã thùc chÊt quyÒn lîi víi nh©n d©n mμ nã cè g¾ng phôc vô lμ quan träng ®Ó b¶o ®¶m sù tham gia ®Çy ®ñ ý nghÜa vμ l©u dμi. cã chung lîi Ých sèng cßn l©u dμi. Sù tham gia cña céng ®ång chØ cã khi hä cã nguån lùc ®Ó tham gia. nã xuÊt ph¸t tõ nh÷ng th«i thóc nh©n v¨n s©u s¾c (Mongomery. 139 . cïng sinh sèng trong mét khu vùc ®Þa lý nhÊt ®Þnh. Giao ®Êt l©m nghiÖp theo luËt ®Þnh t¹o cho ng−êi d©n cã nguån lùc “®Êt” vμ lμm l©m nghiÖp (LNXH) lμ mét chÝnh s¸ch ®óng ®¾n. cÇn cã mét sè ®iÒu kiÖn. • Nguån lùc: Nguån lùc chñ yÕu trong hÇu hÕt c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH lμ “®Êt”. r»ng ch−¬ng tr×nh sÏ ®¸p øng môc tiªu cña hä. Trong nhiÒu tr−êng hîp. V¨n ho¸ cã thÓ cã ¶nh h−ëng ®Õn sù tham gia. thóc ®Èy sù tham gia cña céng ®ång/ n«ng hé trong nh−ng ho¹t ®éng cã quan hÖ mËt thiÕt víi c¸c c«ng nghÖ cã t¸c dông ®ång thêi t¨ng n¨ng suÊt vμ æn ®Þnh m«i tr−êng khã mμ thóc ®Èy khi “b¶o tån” mμ kh«ng cã lîi Ých kinh tÕ. §iÒu kiÖn ®Ó khuyÕn khÝch sù tham gia VÒ mÆt kinh tÕ x· héi. Cã quan ®iÓm cho r»ng. Nh÷ng hoμn c¶nh nh− thÕ n©ng ®ì b−íc khëi ®Çu cña nhãm. chia sÎ cïng mét nÒn v¨n hãa vμ gi¸ trÞ. ¸p lùc cña d©n sè lín ®Õn møc trªn nhiÒu diÖn tÝch réng lín còng kh«ng cã ®Êt dμnh cho viÖc trång c©y gç. 4. 1974). h×nh nh− c¸c dù ¸n trång c©y do céng ®ång chÞu tr¸ch nhiÖm kh«ng thμnh c«ng nh− c¸c dù ¸n trång c©y víi quy m« nhá trªn ®Êt trang tr¹i vμ quanh nhμ ë cña n«ng hé. Nh÷ng v−ên −¬m ph©n t¸n th−êng ®−îc thiÕt lËp bëi c¸ nh©n hoÆc nh÷ng nhãm d©n lμng cã thÓ ®−a l¹i thu nhËp. Mét trong nh÷ng yÕu tè c¬ b¶n lμ céng ®ång hay nhãm d©n c− ph¶i. sù kÕt hîp thÝch ®¸ng c¸c ®éng lùc thóc ®Èy vμ thÓ chÕ ñng hé vμ gi÷ v÷ng c¸c ho¹t ®éng cña hä (Gregersen. cïng chÞu nh÷ng mèi liªn hÖ x· héi tr−êng tån. KhÝa c¹nh liªn quan vμ quan träng lμ qu¸ tr×nh x· héi cña t− vÊn cho sù nhÊt trÝ vÒ môc tiªu chung.4. Nãi chung. kiÕn thøc vÒ viÖc ph¶i lμm vμ lμm nh− thÕ nμo. ng−êi d©n nhËn thøc ®−îc ®iÒu kiÖn riªng cña hä còng nh− c¸c mèi liªn hÖ lÉn nhau vÒ kinh tÕ x· héi vμ chÝnh trÞ trong nhãm víi c¸c nhãm bªn ngoμi.

nh− thÕ nμo cho tèt? Qu¶n lý rõng nh− thÕ nμo cho tèt? lμ mét vÊn ®Ò lμm bËn trÝ c¸c nhμ l©m nghiÖp vμ nh÷ng ai kh¸c liªn hÖ víi ch−¬ng tr×nh LNXH. Do vËy hä so s¸nh lîi nhuËn rßng chê ®îi víi lîi Ých mμ hä cã thÓ thu ®−îc tõ sù sö dông ®Êt. n«ng d©n cã nhiÒu kinh nghiÖm trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. vÝ dô trî cÊp.2. phæ cËp tèt kiÕn thøc cho nh÷ng ai tham gia ch−¬ng tr×nh LNXH vÒ qu¶n lý rõng. Hä còng so s¸nh sù rñi ro ®−îc c¶m nhËn trong trång c©y víi sù 140 . Khi kh«ng biÕt ®iÒu g× thóc ®Èy céng ®ång n«ng th«n ho¹t ®éng th× nh÷ng biÖn ph¸p dï cã hiÖu lùc khªu gîi sù tham gia cña nh©n d©n trong ho¹t ®éng ch−¬ng tr×nh còng sÏ trë nªn may rñi. còng sÏ trång tèt lo¹i c©y rõng. nh− lμ mét ®éng lùc cho hμnh ®éng bëi lÏ nh©n d©n cã ¸c c¶m víi nî do nguyªn nh©n v¨n ho¸) (Hyman 1983). §iÒu ®ã cã thÓ lμ ®óng nÕu c«ng t¸c khuyÕn n«ng lμm tèt. Nh÷ng thμnh c«ng ë Nepal. ¦u thÕ cña tiÕp cËn cña c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ lμ tr¸nh c¸i gäi lμ kh«ng tin cËy ng−êi ®Þa ph−¬ng cña c¸c nhμ l©m nghiÖp tõ n¬i kh¸c ®Õn lμm viÖc víi c¸c céng ®ång. Ng−êi ta th−êng cho r»ng. c¸c nguån lùc vμ thêi gian trong hÖ thèng canh t¸c.viÖc lμm. Tãm l¹i. Sù kh¸c nhau vÒ v¨n hãa ®ang tån t¹i ë c¸c céng ®ång ®· ¶nh h−ëng ®Õn c¸c hÖ thèng ®éng lùc thóc ®Èy vμ hiÖu qu¶ cña c¸c c¬ chÕ ®éng lùc kh¸c nhau. Tuy nhiªn vÉn cã tr−êng hîp nhiÒu céng ®ång ®· ph¶n øng t−¬ng tù ®èi víi c¸c t¸c nh©n kÝch thÝch vμ ®éng lùc nμo ®ã. x· héi. CÇn nhËn thøc thËt ®óng ®éng lùc thóc ®Èy ®èi víi n«ng th«n. Phæ cËp kiÕn thøc trång c©y. Ng−êi lËp dù ¸n cÇn x¸c ®Þnh vμ ghi nhí c¸c hÖ thèng ®éng lùc kh¸c nhau. LiÖu cã ph¶i nh÷ng ®éng lùc nμo còng thÝch hîp víi céng ®ång mμ dù ¸n ®ang cã quan hÖ (ë mét sè x· héi. • KiÕn thøc: KiÕn thøc lμ nguån cÇn thiÕt ®Ó céng ®ång n«ng th«n tham gia LNXH biÕt viÖc ph¶i lμm vμ lμm nh− thÕ nμo ®Ó ®¸p øng môc tiªu cña dù ¸n. ¢n §é vμ c¸c n¬i kh¸c.trång c©y g×? B»ng c¸ch nμo ? ë ®©u? Lóc nμo?. §éng lùc thóc ®Èy cã hai lo¹i: nh÷ng ®éng lùc kÕt hîp víi thÞ tr−êng vμ nh÷ng ®éng lùc liªn kÕt víi nh÷ng nh©n tè phi thÞ tr−êng. cæ vò. Hμn Quèc. §éng lùc thóc ®Èy sù tham gia Sù tham gia tù nguyÖn tÝch cùc cña céng ®ång lμ nh©n tè chñ yÕu trong thμnh c«ng cña bÊt kú dù ¸n/ch−¬ng tr×nh LNXH nμo. bÞ ®ãi vμ l¹nh ®· thóc ®Èy bè mÑ thu h¸i cñi ®Ó s−ëi Êm vμ nÊu ¨n lμ thÝ dô thuéc ®éng lùc phi thÞ tr−êng. NhiÒu ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng lËp v−ên −¬m nhá gÇn n¬i ë s¶n xuÊt c©y con ®¸p øng nhu cÇu võa cho m×nh võa cho nh÷ng ng−êi l¸ng giÒng. hoÆc nh÷ng viªn chøc n«ng nghiÖp t¹i chç lμm ng−êi h−íng dÉn. C¬ b¶n n«ng d©n xem xÐt lîi nhuËn rßng nhËn thÊy ®−îc (nghÜa lμ sù chªnh lÖch gi÷a chi phÝ vμ lîi nhuËn thÊy ®−îc) vμ sù an toμn t−¬ng ®èi hay rñi ro liªn quan ®Õn viÖc trång c©y. trång c©y gç. tÝn dông ®−îc cÊp sÏ kh«ng cã hiÖu qu¶. hæ trî kü thuËt. Hä xem xÐt trång c©y trong hoμn c¶nh hÖ thèng canh t¸c cña hä. 4. Haiiti do c¸c tæ chøc chÝnh phñ vμ phi chÝnh phñ lμ nhê sö dông tèt nh÷ng c− d©n ®Þa ph−¬ng nh− ng−êi thóc ®Èy. Mét vÝ dô râ rμng vÒ ®éng lùc thÞ tr−êng lμ gi¸ thÞ tr−êng cña cñi ®· kÝch thÝch ®Çu t− trång c©y nh− ®· diÔn ra ë Haiiti. v¨n hãa.

®· lμ nh÷ng dù ¸n buæi ®Çu mμ môc ®Ých gióp n«ng d©n s¶n xuÊt cho chÝnh hä. Cuèi cïng c¸c c¬ chÕ ®éng lùc cã thÓ bÞ rμng buéc víi c¸c ph−¬ng s¸ch thùc hiÖn ®óng ®¾n. c¸c chÝnh phñ cung cÊp trî gi¸ vμ nh÷ng ñng hé kh¸c ®Ó thóc ®Èy nh÷ng hμnh ®éng mong muèn vÒ mÆt x· héi. kinh nghiÖm cho thÊy. x· héi vμ v¨n ho¸ kh¸c nhau trong qu¸ tr×nh x©y dùng hÖ thèng ®éng lùc thÝch hîp ®Ó cã sù tham gia réng r·i.an toμn hoÆc nh÷ng rñi ro liªn kÕt víi sö dông ®Êt. ThÓ chÕ hãa sù tham gia Møc ®é mμ c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH ®−îc thÓ chÕ ho¸ cã tÇm quan träng ®Õn sù thμnh c«ng hay thÊt b¹i cña ch−¬ng tr×nh. §−a c¸c nh©n tè lμ gi¶m rñi ro hoÆc c¸i kh«ng ch¾c ch¾n cã thÓ lμ cÇn thiÕt. ViÖc tr¶ c«ng ®−îc tiÕp tôc trong hai n¨m sau còng c¨n cø vμo sè c©y sèng víi c¸ch ®ã. ®ång thêi t¨ng thªm tiÒn l·i rßng tiÒm tμng cã thÓ lμ ®éng lùc thÝch hîp ®èi víi sù liªn hÖ cña ®Þa ph−¬ng trong ho¹t ®éng dùa trªn thÞ tr−êng. Hoskin 1979 kÓ mét vÝ dô tõ Senegal. • §éng lùc phi thÞ tr−êng NhiÒu dù ¸n LNXH cã Ýt ho¹t ®éng víi ®Þnh h−íng thÞ tr−êng. 4. Trî gi¸ cña nhμ n−íc sÏ ®−îc sö dông. c¸c nguån lùc kh¸c vμ thêi gian cho c¸c lîi Ých kh¸c.. khiÕn cho ng−êi n«ng d©n ®Þa ph−¬ng chÊp nhËn nh÷ng hÖ thèng n«ng l©m kÕt hîp kh¸c nhau. VÝ dô khi cÊp c©y con kh«ng mÊt tiÒn hoÆc c¸c c¸ch trî vèn kh¸c ®−îc sö dông ë n¬i nμy th× ë lμng bªn c¹nh tr−íc ®©y ®· trång mét Ýt c©y. Do vËy ch−¬ng tr×nh b¾t ®Çu tr¶ cho mçi c©y sèng sau khi trång tõ s¸u th¸ng ®Õn mét n¨m. Trong nh÷ng tr−êng hîp nh− vËy. trî cÊp l−¬ng thùc.3. n¬i mμ c¸c n«ng d©n ban ®Çu nhËn ®−îc tiÒn trång c©y Acacia albisa.. Nh÷ng nhμ lËp kÕ ho¹ch xö lý c¸c yÕu tè t«n gi¸o. C¸c ch−¬ng tr×nh LNXH cã nh÷ng s¶n phÈm cã thÓ tiªu thô ®−îc sÏ t¹o nhiÒu c¬ may thÞ tr−êng. Nh÷ng can thiÖp tõ bªn ngoμi cã thÓ lμ b¾t buéc khi hÖ thèng ®éng lùc céng ®ång ®Þa ph−¬ng kh«ng cã hiÖu qu¶ trong ho¹t ®éng mong muèn vÒ mÆt x· héi lμ phæ biÕn. sè c©y chÕt kh«ng cßn n÷a. cã thÓ thËt sù g©y tæn h¹i cho ch−¬ng tr×nh. kho¶ng 70% sè c©y bÞ chÕt. Nh÷ng nhμ l·nh ®¹o ®Þa ph−¬ng tham gia trång c©y còng lμ mét ®éng lùc. Trong c¶ hai hoμn c¶nh thÞ tr−êng vμ phi thÞ tr−êng. thu nhËp giμnh ®−îc lμ mét ®éng lùc m¹nh mÏ gîi ra sù tham gia cña céng ®ång réng r·i trong LNXH.1988). Sù khuyÕn khÝch c¸c ho¹t ®éng LNXH gi¸n tiÕp liªn hÖ víi c¬ së h¹ tÇng vμ ®éng lùc thÞ tr−êng. ®éng lùc phi thÞ tr−êng rÊt cã ý nghÜa. cè vÊn kü thuËt. nay cã thÓ hoμn toμn bá r¬i viÖc trång c©y trõ phi hä còng nhËn ®−îc trî cÊp (Gregensen.) Nh÷ng c¬ chÕ nh− thÕ râ rμng cÇn ®−îc sö dông víi sù thËn träng ®óng møc. lμ sù cam kÕt vμ ®¸p l¹i cña nhμ 141 .. C¶i thiÖn t×nh tr¹ng giao th«ng do nhμ n−íc hoÆc c¸c nhμ cã tr¸ch nhiÖm cña dù ¸n vμ lμm gi¶m chi phÝ. Môc ®Ých cña tÊt c¶ c¸c ch−¬ng tr×nh nh− thÕ lμ ¶nh h−ëng ®Õn hÖ thèng ®éng lùc ®Þa ph−¬ng dÉn tíi sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng vμ c¶i thiÖn phóc lîi. Ngμy cμng cã nhiÒu tμi liÖu vÒ c¬ chÕ ®éng lùc phi thÞ tr−êng (cÊp c©y con kh«ng mÊt tiÒn. Nh©n tè chñ yÕu quyÕt ®Þnh ®Õn sù h−ëng øng cña céng ®ång ®èi víi sù ®æi míi kü thuËt trong LNXH. NÕu kh«ng. • §éng lùc thÞ tr−êng HiÓn nhiªn. §éng lùc thÞ tr−êng hay thóc ®Èy b»ng lîi nhuËn cã thÓ lμ lùc cùc kú m¹nh mÏ vμ lμ ®iÒu mμ c¸c nhμ lËp kÕ ho¹ch cña dù ¸n cÇn ph¶i nghiªn cøu.

L©m luËt ®Æc biÖt quan t©m ®Õn vÊn ®Ò ®−a l¹i lîi Ých cô thÓ cho c¸c céng ®ång ®Þa ph−¬ng tõ c¸c ho¹t ®éng l©m nghiÖp (vÝ dô. kh«ng thÝch hîp víi môc tiªu tr−íc m¾t. vÊn ®Ò thõa nhËn c¸c quyÒn gia dông cña d©n víi sù ®¶m b¶o yªu cÇu sinh th¸i cÇn thiÕt. Mét nguyªn t¾c nh− ®· biÕt trong ph¸t triÓn lμ nh©n d©n ph¶i tham gia tÝch cùc vμo dù ¸n sÏ mang l¹i lîi Ých l©u dμi cho hä.. bÖnh x¸. lμ mét ®iÒu c¬ b¶n b¶o ®¶m cho sù thμnh c«ng cña c¸c ch−¬ng tr×nh LNXH. LuËt ph¸p lμ mét c«ng cô thùc hiÖn chÝnh s¸ch. nh−ng cã lóc luËt ph¸p cã phÇn bÊt cËp. bæ sung l©m luËt sao cho thèng nhÊt víi c¸c luËt kh¸c vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ n«ng th«n. ch¨n nu«i) ®Òu cã liªn quan mËt thiÕt víi luËt b¶o vÖ vμ ph¸t triÓn rõng. c«ng tr×nh thñy lîi. §iÒu quan träng lμ ph¶i söa ®æi. C¸c ®iÒu luËt vÒ ph¸t triÓn n«ng th«n (sö dông ®Êt. tr−êng häc. c©y con. quyÒn qu¶n lý rõng ë c¸c ®Þa ph−¬ng.. trång trät. 142 .n−íc th«ng qua ph¸p chÕ. chuyÓn giao kü thuËt vμ n©ng ®ì vÒ tμi chÝnh.. t− vÊn trong trång c©y ®a môc ®Ých. bèn yªu cÇu-nguån lùc. lîi Ých vμ ®Þnh chÕ ë ®Þa ph−¬ng vμ do ®ã ®Õn sù tham gia cña céng ®ång.) CÇn nhÊn m¹nh. song song víi viÖc céng ®ång nhËn râ lîi Ých do LNXH mang l¹i vμ tù nguyÖn tham gia tÝch cùc thùc hiÖn ch−¬ng tr×nh.) hoÆc cung cÊp ph−¬ng tiÖn vμ x©y dùng c¬ së h¹ tÇng (®−êng lμng.. cung cÊp h¹t gièng. nhÊt lμ n«ng d©n nghÌo. lμm m¹nh thªm c¸c nç lùc cña céng ®ång trong qu¶n lý h÷u hiÖu c¸c hæ trî (tr¶ c«ng trång. tuy vËy tr¸ch nhiÖm cña chÝnh phñ lμ gióp ®ì.. ChÝnh s¸ch cña chÝnh phñ ®óng ®¾n vÒ sù ph¸t triÓn n«ng th«n. kiÕn thøc. ®éng lùc thóc ®Èy vμ thÓ chÕ t¸c ®éng hæ t−¬ng vμ kh«ng thÓ xö lý riªng biÖt ®èi víi mçi mét dù ¸n cô thÓ.. tr×nh ®é nhËn thøc. chî. §iÒu ®ã cã thÓ cã hiÖu qu¶ trùc tiÕp ®Õn n¨ng lùc.

1969.A.. MEISTER. 1994. Farm programme. Rural Development Forestry Guide 2. Nepal.. People. Thailand. 7. I. UK 3. DIAKITE. 9. Participatory rural appraisal: Past. 1995. T.. 1992. Resouces control and resistance in Java.J. London. B. PELUSO. 1996. GUIJT. Longman. evaluation in community forestry. Edit.Tμi liÖu tham kh¶o 1. Proceedings of the seminar on the development of social forestry and suistainable forestry Management. Messerschmidt. Newsletter No 26-27. GRANDSTAFF. page 1-27 143 . Community forestry field manual 2. Forest. RAO Y. Newsletter No15-16. p 4-14. 14.MESSERSCHMIDT. Methodology series. 1989. Social forestry in South and South-East Asia: History and New Perspective. CHAMBERS. Where are we how? Forest. 1992. process and practice of community forestry in Nepal. HOBLEY. 1986. J 1996. 1988. ODI.FTPP-FAO and SIDA. Les nouvelless Ðditions africaines. Kadmandu. CHAMBERS. 13. K. LomÐ. GILMOUR. G. p 20-22. London. Participatory forestry: the process of change in India and Nepal. Rapid appraisal for community forestry: the RA process and rapid dignostic tools. AND R. Journal of Forestry No October. Paris. . CARTER. 1995. Forest. present and future. Bangkok. 4. 1992. 1995. 8. 1983. A. Abijan. GREGERSEN H. FAO/UNDP and Suranaree University of Technology. R. The community's toolbox: The idea. FAO. 1978. D. D.Trees and People. UK. 5. D. Rome. International institute for environment and development.F.D. Rural development: Putting the last first. DÐveloppement μ la carte. 1991. USA 15.. Villages. Sohayogi Press. Trees and People. London.M. Foresters: The philosophy. R. Anthropos. USA 12. DAVIS-CASE. Rural Development Forestry Guide 3. 2. monitoring.FISHER. Gadjah Mada University.S. Social science application in Asian agroforestry. London. Rich forest. Recent approaches to participatory forest resource assessment. PRA . ODI. WIERSUM. 11. 6. Community forestry: Lesson from case study in Asia and Pacific Region. methods and tools for participatory assessment. Italy. MESSERSCHMIDT.R. CHAMBERS. poor people. A Manager's Guide to the use of Rapid Rural Appraisal. Animation et Developpement.five years later. Participation. 16. trees and rural development: the role of social forestry.A. D. Dakar.. p 4-9. Winrock international. 10.N.

Bμi 10: Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia Môc tiªu: Sau khi häc xong bμi nμy. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra ®Ó tiÕp cËn nghiªn cøu LNXH 1. TiÕp cËn cã sù tham gia trong n«ng l©m kÕt hîp (NLKH) 3. Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia (PTD) 1. n«ng l©m kÕt hîp vμ ®μo t¹o LNXH.3.1. HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian Gi¶ng bμi cã minh ho¹ OHP Bμi tËp vÒ nhμ Tμi liÖu 3 tiÕt Lμm viÖc theo ®äc thªm nhãm Tr×nh bμy vμ ®óc rót Gi¶ng bμi cã minh ho¹. Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n-Mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cïng tham gia trong nghiªn cøu LNXH 1. TiÕn tr×nh ¸p dông ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia (PRA) trong nghiªn cøu LNXH 2.1. C¸c c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m 4. TiÕp cËn cã sù tham gia trong ®μo t¹o LNXH 2. VÊn ®¸p OHP Bμi tËp vÒ nhμ Tμi liÖu 2 tiÕt Tæng kÕt vμ ®óc rót ®äc thªm Gi¶ng bμi cã minh OHP ho¹ Tμi liÖu 2 tiÕt VÊn ®¸p ®äc thªm Bμi tËp vÒ nhμ Gi¶ng bμi cã minh OHP ho¹ Tμi liÖu Lμm viÖc theo ®äc thªm 2 tiÕt nhãm Tr×nh bμy vμ ®óc rót 144 . sinh viªn sÏ cã kh¶ n¨ng: • M« t¶ ®−îc c¸c lo¹i h×nh. nghiªn cøu LNXH. C¸c giai ®o¹n tiÕp cËn trong ph¸t triÓn kü thuËt NLKH 3. ph¹m vi vμ møc ®é øng dông ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia vμo trong c¸c ho¹t ®éng LNXH.2.2. • VËn dông ®−îc ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia vμo trong c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. C¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia trong ph¸t triÓn kü thuËt n«ng l©m kÕt hîp (NLKH) 4. §μo t¹o tËp huÊn viªn (TOT) 2.2.3. Vai trß cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m 4.1.4. TiÕp cËn cã sù tham gia trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m 4. TiÕp cËn cã sù tham gia trong nghiªn cøu LNXH 1.1. KÕ ho¹ch bμi gi¶ng: Néi dung 1.2. §μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n 3.

1. khi nãi ®Õn nhu cÇu nghiªn cøu LNXH th× ph¶i l−u ý tíi c¸c kiÓu nghiªn cøu nμo ®ã ®Ó cã thÓ gióp chóng ta thùc hiÖn LNXH. NghÜa lμ nghiªn cøu LNXH ph¶i xuÊt ph¸t tõ thùc tiÔn.. Do vËy. lμ cÇn ph¶i cã mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn nghiªn cøu tr−íc khi quyÕt ®Þnh vμ tiÕn hμnh nghiªn cøu. Ho¹t ®éng LNXH lu«n ®ßi hái cã sù tham gia cña c¸c chñ thÓ kh¸c nhau. nghiªn cøu kh«ng ph¶i chØ lμ thu thËp th«ng tin. d÷ liÖu mμ lμ ph©n tÝch th«ng tin d÷ liÖu ®Ó x©y dùng vμ ph¸t triÓn mét sù hiÓu biÕt vÒ mét vÊn ®Ò nμo ®ã. trong ®ã n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä gi÷ vai trß quan träng. ®ã lμ: Nh÷ng vÊn ®Ò nμo ®ang tån t¹i trong trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn LNXH? Nh÷ng c¸i g× chóng ta cÇn ph¶i biÕt ®Ó cã thÓ gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®ã? Chóng ta cã thÓ tiÕp cËn c¸c vÊn ®Ò ®ã nh− thÕ nμo ®Ó cã thÓ hiÓu râ b¶n chÊt vμ nguyªn nh©n cña chóng? Chóng ta nghiªn cøu b»ng c¸ch nμo ®Ó cã thÓ gi¶i quyÕt triÖt ®Ó hoÆc gi¶m thiÓu c¸c vÊn ®Ò ®ã? Hai c©u hái ®Çu tr¶ lêi c©u hái c¸i g× cÇn ®−îc nghiªn cøu. TiÕp cËn cã sù tham gia trong nghiªn cøu LNXH 1. Toμn bé vÊn ®Ò trªn. Hai ®iÓm l−u ý trªn cho chóng ta mét sè c©u hái tr−íc khi cÇn nghiªn cøu LNXH. c¸c nh÷ng ng−êi lμm c«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. viÖc ph¸t hiÖn vÊn ®Ò nghiªn cøu nh− thÕ nμo. Do ®ã nghiªn cøu LNXH còng cÇn cã sù tham gia cña c¸c bªn liªn quan. gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò thùc tiÔn vμ phôc vô trùc tiÕp cho s¶n xuÊt. giao rõng th× viÖc nghiªn cøu kh«ng ph¶i tr¶ lêi c©u hái bao nhiªu hé gia ®×nh trong th«n kh«ng nhËn ®Êt hoÆc kh«ng ®−îc giao ®Êt? mμ ph¶i tr¶ lêi c¸c c©u hái t¹i sao ®iÒu ®ã l¹i x¶y ra vμ chóng cã ý nghÜa g×?vμ nÕu ®iÒu ®ã x¶y ra do thùc thi ch−¬ng tr×nh sai th× t¹i sao l¹i cã chuyÖn ch−¬ng tr×nh bÞ thùc thi sai? 145 . cña c«ng ®ång. c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu cÇn ®−îc −u tiªn cho ng−êi sö dông chñ yÕu. tiÕn hμnh nghiªn cøu b»ng c¸ch nμo. cña c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. suy cho cïng. §iÒu nμy cã thÓ ®−îc gi¶i thÝch lμ trong LNXH c¸c vÊn ®Ò cÇn ®−îc nghiªn cøu ph¶i xuÊt ph¸t tõ yªu cÇu cña thùc tiÔn.. c¸c ho¹t ®éng LNXH. nghÜa lμ cÇn cã sù tham gia cña ng−êi d©n. ®Æc biÖt lμ cña ng−êi d©n vμ céng ®ång. ®ã lμ c¸c céng ®ång. M. • Thø hai. ®ã lμ c¸ch tiÕp cËn trong nghiªn cøu nèi chung. Buchy (1997) cho r»ng ®Ó cã thÓ hiÓu tËn gèc rÔ mäi vÊn ®Ò trong nghiªn cøu cÇn cã sù tham gia cña ng−êi ®ang thùc thi c¸c ch−¬ng tr×nh.1. §iÒu nμy ®−îc minh ho¹ b»ng mét vÝ dô lμ trong giao ®Êt. Hai c©u hái sau tr¶ lêi c©u hái vÒ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu nμo cÇn ®−îc lùa chän. kÕt qu¶ nghiªn cøu ®−îc vËn dông ra sao. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra ®Ó tiÕp cËn nghiªn cøu LNXH Nghiªn cøu nãi chung vμ nghiªn cøu LNXH nãi riªng ®Òu cã nh÷ng ®Æc thï riªng v× vËy cÇn l−u ý 2 ®iÓm sau: • Thø nhÊt. §iÒu nμy cμng cho thÊy nghiªn cøu kh«ng chØ lμ c«ng viÖc riªng cña c¸c nhμ nghiªn cøu mμ cßn lμ c«ng viÖc cña ng−êi d©n.

sù lùa chän vÊn ®Ò nghiªn cøu lμ mét vÊn ®Ò quan träng. Trªn ®©y chØ nãi lªn sù cÇn thiÕt nghiªn cøu cã sù tham gia cña c¸c bªn. Chóng ta h·y gi¶ ®Þnh hai vÊn ®Ò mμ nghiªn cøu vÒ LNXH cÇn quan t©m.. §ã lμ c¸c lÜnh vùc: • Lùa chän c©y trång • HÖ thèng v−ên −¬m • HÖ thèng l©m sinh • G©y trång c©y ®Æc s¶n • Kü thuËt canh t¸c . mμ ngay tõ ®©y ®· ®ßi hái cã sù tham gia cña ng−êi d©n sèng trong céng ®ång. Ng−êi n«ng d©n gÆp nh÷ng v−íng m¾c vÒ mét vÊn ®Ò kü thuËt hay chÝnh s¸ch mμ hä cÇn ph¶i gi¶i quyÕt th× ®ã cã thÓ xuÊt ph¸t ®iÓm cña nghiªn cøu LNXH hay nhu cÇu nghiªn cøu b¾t ®Çu xuÊt hiÖn. Sù tham gia nh− vËy cã thÓ ®−îc coi lμ c¸c c«ng viÖc nghiªn cøu. Trong LNXH. c¸n bé khuyÕn l©m khuyÕn l©m. Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cïng tham gia cã thÓ gióp ng−êi lμm nghiªn cøu hiÓu ®−îc vÊn ®Ò nμy. Nghiªn cøu c¸c gi¶i ph¸p vÒ xung ®ét sö dông tμi nguyªn. X¸c ®Þnh c¸c tiÒm n¨ng vμ xung ®ét trong céng ®ång. n«ng d©n..3 Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n-Mét ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cïng tham gia trong nghiªn cøu LNXH C¸c c©u hái ®Æt ra lμ: Khi ng−êi n«ng d©n trë thμnh mét ng−êi qu¶n lý hä ph¶i cÇn cã c¸c th«ng tin. ®ã lμ nghiªn cøu nh÷ng vÊn ®Ò kinh tÕ x· héi vμ c¸c vÊn ®Ò vËt lý sinh häc trong ph¹m vi céng ®ång n«ng th«n ®Ó ph¸t triÓn LNXH. VËy nh÷ng vÊn ®Ò nμo cÇn ®−îc −u tiªn nghiªn cøu?. VÊn ®Ò thø nhÊt chÝnh lμ nghiªn cøu c¸c mèi quan hÖ x· héi vμ hμng rμo vÒ thÓ chÕ vμ tæ chøc cho ph¸t triÓn LNXH nh−: • • • • • Quan hÖ qua l¹i gi÷a nh÷ng ng−êi sèng trong céng ®ång. 146 . T¹i mçi céng ®ång cã rÊt nhiÒu vÊn ®Ò cÇn nghiªn cøu. nhu cÇu nghiªn cøu kh«ng ph¶i xuÊt ph¸t tõ ng−êi lμm nghiªn cøu mμ nã ®−îc h×nh thμnh tõ ng−êi sÏ sö dông kÕt qu¶ nghiªn cøu sau nμy..§Ó tr¶ lêi c¸c c©u hái t−¬ng tù nh− trªn mét c¸ch ®Çy ®ñ vμ chÝnh x¸c ph¶i cã sù tham gia cïng t×m hiÓu vμ ph©n tÝch cña c¸c nhμ nghiªn cøu. §iÒu quan träng lμ lμm sao nh÷ng ng−êi lμm nghiªn cøu hiÓu vμ biÕt ®−îc nhu cÇu ®Ých thùc cña céng ®ång. Quan hÖ gi÷a nh÷ng ng−êi sèng trong céng ®ång vμ c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. 4. Nghiªn cøu c¸c vÊn ®Ò vÒ c¬ chÕ chÝnh s¸ch. VÊn ®Ò thø hai lμ nghiªn cøu c¸c rμng buéc vμ quan hÖ tù nhiªn cÇn ®Ò cËp vμ øng dông trong ph¸t triÓn LNXN... vËy nh÷ng th«ng tin nμo hä cÇn ph¶i cã ®Ó hä qu¶n lý tèt h¬n trang tr¹i cña hä? c¸c nhμ nghiªn cøu t×m ®−îc nh÷ng th«ng tin hä cÇn b»ng c¸ch nμo vμ chuyÓn giao ®Õn n«ng d©n ra sao ®Ó hä cã kh¶ n¨ng sö dông ®−îc?..

IV N«ng d©n ®¸nh gi¸ vμ chÊp nhËn KiÕn thøc cña n«ng d©n vμ c¸c vÊn ®Ò I §èi tho¹i gi÷a n«ng d©n vμ nhμ khoa häc C¸c gi¶i ph¸p tèt h¬n phï hîp víi ®ång ruéng Nghiªn cøu LNXH C¸c vÊn ®Ò ®−îc cïng x¸c ®Þnh III ChÊp nhËn. • Giai ®o¹n IV: N«ng d©n ®¸nh gi¸ vμ chÊp nhËn víi môc tiªu lμ t¹o ra qu¸ tr×nh häc hái. • Giai ®o¹n II: X¸c ®Þnh gi¶i ph¸p víi môc tiªu lμ cïng t×m c¸c gi¶i ph¸p tiÒm n¨ng ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. m« t¶ c¸ch tiÕp cËn cïng tham gia trong nghiªn cøu hay ph¸t triÓn c«ng nghÖ theo 4 giai ®o¹n víi c¸c ý nghÜa sau: • Giai ®o¹n I: ChuÈn ®o¸n víi môc ®Ých lμ cïng x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò sÏ ®−îc n«ng d©n vμ c¸c nhμ nghiªn cøu cïng phèi hîp thùc hiÖn. Mét trong nh÷ng ph−¬ng ph¸p thu hót sù tham gia vμo qu¸ tr×nh nghiªn cøu mμ Rhoaders and Booth (1982) ®Ò xuÊt lμ c¸ch tiÕp cËn “Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n” nh− trong h×nh 10.1: M« h×nh tiÕp cËn "Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n" trong nghiªn cøu LNXH (M« pháng theo Rhoaders and Booth. n©ng cao kiÕn thøc cña n«ng d©n vÒ c¸c vÊn ®Ò ®Ó phæ biÕn vμ më réng. H×nh 10. 1982) M« h×nh 10.Mét ®iÒu hiÓn nhiªn trong qu¸ tr×nh nμy lμ t¹o ra th«ng tin hai chiÒu gi÷a n«ng d©n vμ nh÷ng nhμ nghiªn cøu. • Giai ®o¹n III: Thö nghiÖm trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n víi môc ®Ých t¹o ra sù thuyÕt phôc vμ chÊp nhËn cña n«ng d©n c¸c gi¶i ph¸p kü thuËt.1.1. 147 . thö nghiÖm trªn ®ång ruéng hoÆc trªn tr¹m C¸c gi¶i ph¸p tiÒm n¨ng II T×m kiÕm gi¶i ph¸p: Nghiªn cøu liªn ngμnh Ghi chó: PhÇn ®en trong c¸c vßng trßn m« t¶ sù hç trî tõ bªn ngoμi.

4 Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia (PTD) Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia cña n«ng d©n lμ mét h×nh thøc tiÕp cËn míi. Môc ®Ých cuèi cïng lμ t¨ng c−êng kinh nghiÖm vμ kh¶ n¨ng qu¶n lý kü thuËt cña céng ®ång vμ ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng b»ng chÝnh néi lùc cña hä. Ph¸t triÓn kü thuËt cã sù tham gia lμ c¸ch tiÕp cËn míi. Nhμ nghiªn cøu P PTD TD C¸n bé khuyÕn l©m N«ng d©n H×nh 10. c¸n bé khuyÕn l©m vμ n«ng d©n ®Ó t×m ra c¸c thö nghiÖm míi cã lîi cho c¸c bªn tham gia theo h×nh 10. trong ®ã ho¹t ®éng cña ng−êi d©n gi÷ vai trß chñ ®¹o trong toμn bé tiÕn tr×nh. trong ®ã ng−êi n«ng d©n sö dông nh÷ng kiÕn thøc vμ kh¶ n¨ng thùc tÕ cña m×nh ®Ó thö nghiÖm c¸c kü thuËt míi cïng phèi hîp víi c¸n bé nghiªn cøu vμ khuyÕn n«ng l©m.2. Ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia cña n«ng d©n lμ sù t¸c ®éng qua l¹i gi÷a kiÕn thøc b¶n ®Þa vμ kiÕn thøc khoa häc. Ph¸t triÓn kü thuËt cã sù tham gia chÝnh lμ sù kÕt hîp gi÷a kiÕn thøc b¶n ®Þa cña céng ®ång víi n¨ng lùc nghiªn cøu cña nh÷ng tæ chøc ph¸t triÓn vμ thóc ®Èy mét tiÕn tr×nh häc hái lÉn nhau. l«i cuèn ®−îc n«ng d©n vμo viÖc ph¸t triÓn c¸c kü thuËt n«ng l©m nghiÖp phï hîp víi ®iÒu kiÖn cô thÓ cña hä. t¨ng c−êng n¨ng lùc thö nghiÖm hiÖn t¹i cña n«ng d©n. lμ kÕt qu¶ trao ®æi th«ng tin gi÷a c¸c bªn tham gia nh− nhμ khoa häc.2.4. §©y lμ nh÷ng ho¹t ®éng nh»m h−íng ®Õn sù thay ®æi kü thuËt hiÖn t¹i cña n«ng d©n. : Mèi quan hÖ gi÷a c¸c bªn tham gia trong ph¸t triÓn c«ng nghÖ cã sù tham gia 148 . trong ®ã c¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa cña ng−êi n«ng d©n còng ®−îc coi lμ mét yÕu tè quan träng nh− bÊt kú ý kiÕn nμo cña c¸c nhμ khoa häc. Nã bao gåm viÖc x¸c ®Þnh thö nghiÖm vμ cËp nhËt nh÷ng kü thuËt míi ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò cña ®Þa ph−¬ng.

H×nh 10.3. : N«ng d©n tham gia nghiªn cøu TiÕn tr×nh ph¸t triÓn cã sù tham gia ®−îc thùc hiÖn theo c¸c giai ®o¹n chñ yÕu sau: • T¹o lËp c¸c mèi quan hÖ vμ ®¸nh gi¸ kh¶ n¨ng ph¸t triÓn cã sù tham gia cña ng−êi d©n: Trong giai ®o¹n nμy c¸c nhμ nghiªn cøu vμ c¸n bé khuyÕn l©m cïng víi n«ng d©n ®¸nh gi¸ vÒ c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn, kinh tÕ x· héi, v¨n ho¸ vμ c¸c t¸c ®éng tõ bªn ngoμi, ®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng vμ nh÷ng h¹n chÕ cña hÖ thèng canh t¸c ®Þa ph−¬ng. • Ph¸t triÓn nh÷ng vÊn ®Ò cÇn thö nghiÖm: C¸c nhμ nghiªn cøu vμ c¸n bé khuyÕn l©m cïng bμn b¹c víi n«ng d©n vÒ c¸c kiÕn thøc b¶n ®Þa ®ang tån t¹i, t×m kiÕm c¸c ý t−ëng thö nghiÖm. Trªn c¬ së th¶o luËn ng−êi n«ng d©n sÏ x¸c ®Þnh nh÷ng chñ ®Ò hay vÊn ®Ò hä muèn thö nghiÖm vμ ph¸t triÓn. • Giai ®o¹n thùc hiÖn c¸c thö nghiÖm: C¸c bªn tham gia tiÕn hμnh thiÕt kÕ c¸c thö nghiÖm, sau ®ã n«ng d©n lμ ng−êi trùc tiÕp qu¶n lý vμ thùc hiÖn c¸c thö nghiÖm ®ã, c¸n bé nghiªn cøu vμ c¸n bé khuyÕn l©m ®ãng vai trß t− vÊn, cung cÊp th«ng tin vμ phèi hîp ho¹t ®éng. C¸c nhμ nghiªn cøu thu thËp th«ng tin, sö dông c¸c c«ng cô thèng kª thÝch hîp ®Ó ph©n tÝch vμ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ thö nghiÖm. Toμn bé qu¸ tr×nh ho¹t ®éng, gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ ®Òu cã sù tham gia cña c¸c bªn liªn quan. • Giai ®o¹n chia sÎ kÕt qu¶ thö nghiÖm: §©y lμ giai ®o¹n ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c ho¹t ®éng ®μo t¹o trong céng ®ång, chia sÎ kÕt qu¶ thö nghiÖm víi c¸c hé n«ng d©n kh¸c .

149

• Duy tr× hç trî cho qu¸ tr×nh PTD: Thùc hiÖn bÒn v÷ng bao gåm c¸c ho¹t ®éng nh− hç trî c¬ së vËt chÊt, t− liÖu ho¸ kinh nghiÖm, ®óc rót kinh nghiÖm ®Ó nh©n réng v.v

4.5

TiÕn tr×nh ¸p dông ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia (PRA) trong nghiªn cøu LNXH

PRA lμ ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ng−êi d©n. PRA kh«ng nh÷ng lμ ph−¬ng ph¸p dïng ®Ó lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn céng ®ång mμ cßn lμ ph−¬ng ph¸p dïng ®Ó thu hót ng−êi d©n vμo nghiªn cøu LNXH, ph¸t triÓn c«ng nghÖ thÝch hîp. PRA ®−îc thùc hiÖn b»ng mét tËp hîp c¸c c«ng cô. Sau ®©y lμ tiÕn tr×nh cã kh¶ n¨ng sö dông PRA vμo qu¸ tr×nh nghiªn cøu LNXH. • Ng−êi d©n tham gia ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng, ph¸t hiÖn vÊn ®Ò vμ x¸c ®Þnh c¸c vÊn ®Ò cÇn gi¶i quyÕt. B»ng c¸c c«ng cô PRA x©y dùng sa bμn, vÏ s¬ ®å ph¸c ho¹, kh¶o s¸t tuyÕn, th¶o luËn nhãm n«ng d©n, häp d©n, pháng vÊn hé gia ®×nh cã thÓ x¸c ®Þnh ®−îc thùc tr¹ng cña ®Þa ph−¬ng, tõ ®ã cã thÓ ph¸t hiÖn ®−îc c¸c vÊn ®Ò cÇn gi¶i quyÕt. • X¸c ®Þnh −u tiªn nghiªn cøu vμ chuyÓn giao c«ng nghÖ N«ng d©n cã thÓ ®−a ra c¸c nhu cÇu nghiªn cøu vμ chuyÓn giao c«ng nghÖ th«ng qua c¸c cuéc th¶o luËn nhãm n«ng d©n tiªu biÓu, vμ häp d©n. C¸c c«ng cô vμ kü thuËt ph©n tÝch nh− ph©n tÝch s¬ ®å h×nh c©y, ph©n tÝch theo luång, ph©n lo¹i −u tiªn theo ph−¬ng ph¸p b¶ng « vu«ng hay so s¸nh cÆp ®«i. KÕt qu¶ ph©n tÝch ®−îc th«ng qua c¸c cuéc häp d©n. • X©y dùng môc tiªu vμ kÕ ho¹ch nghiªn cøu N«ng d©n ®−îc thu hót vμo qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh môc tiªu vμ x©y dùng kÕ ho¹ch nghiªn cøu th«ng qua c¸c cuéc th¶o luËn nhãm n«ng d©n vμ th«ng qua c¸c cuéc häp toμn th«n. Khung logic nghiªn cøu ®−îc c¸n bé nghiªn cøu thiÕt kÕ vμ h−íng dÉn cho n«ng d©n ®Ó hä cã thÓ ph©n tÝch c¸c môc tiªu vμ kÕt qu¶ mong ®îi. KÕ ho¹ch nghiªn cøu ®−îc th¶o luËn trùc tiÕp víi n«ng d©n vμ m« t¶ trªn c¸c b¶ng biÓu vμ s¬ ®å tiÕn ®é, trong ®ã ghi râ tr¸ch nhiÖm cña c¸c bªn tham gia. • Ng−êi d©n tham gia vμo c¸c ho¹t ®éng thiÕt kÕ, thùc thi c¸c thö nghiÖm vμ m« h×nh. Cïng lμm viÖc víi n«ng d©n trªn ®ång ruéng lμ c«ng cô quan träng vμ h÷u Ých ®Ó n«ng d©n tham gia vμo qu¸ tr×nh nghiªn cøu. Sù ®èi tho¹i vμ hμnh ®éng trùc tiÕp víi n«ng d©n lμ ph−¬ng tiÕp cËn nghiªn cøu LNXH. • N«ng d©n tham gia vμo qu¸ tr×nh gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ vμ phæ biÕn kÕt qu¶. Ph−¬ng ph¸p gi¸m gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ cã sù tham gia cña ng−êi d©n ®−îc ¸p dông ®Ó n«ng d©n cã kh¶ n¨ng tù thuyÕt phôc vμ qu¶n lý c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu. M« h×nh phæ biÕn lan réng ®−îc vËn dông vμo qu¸ tr×nh chuyÓn giao kÕt qu¶ nghiªn cøu.

150

2. TiÕp cËn cã sù tham gia trong ®μo t¹o LNXH
2.1. §μo t¹o tËp huÊn viªn (TOT)
TOT lμ qu¸ tr×nh ®μo t¹o chuyÓn giao, trong ®ã ng−êi häc sau khi häc cã thÓ vËn dông kiÕn thøc, kü n¨ng häc ®−îc ®Ó ®μo t¹o tiÕp cho ng−êi kh¸c. Nh− vËy ng−êi häc sau khi häc sÏ trë thμnh c¸c tiÓu gi¸o viªn. H×nh thøc ®μo t¹o nμy rÊt phï hîp víi ph¸t triÓn nguån nh©n lùc th«ng qua ®μo t¹o phæ cËp, lan réng. Th«ng qua TOT hy väng sÏ ®¸p øng ®−îc nhu cÇu vÒ c¸n bé KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m c¸c cÊp vμ kh¶ n¨ng cung cÊp c¸c dÞch vô ®μo t¹o cho n«ng d©n.

2.1.1. §èi t−îng ®μo t¹o
§èi t−îng chÝnh ®Ó ®μo t¹o lμ c¸n bé lμm trong ngμnh n«ng l©m nghiÖp vμ ph¸t triÓn n«ng th«n cÊp huyÖn vμ tØnh, c¸c c¸n bé cña c¸c ch−¬ng tr×nh, dù ¸n LNXH cã c¸c lÜnh vùc chuyªn m«n nh− trång trät, ch¨n nu«i, thó y, l©m nghiÖp, c«ng tr×nh n«ng th«n, kÕ ho¹ch, tμi chÝnh v.v.. ViÖc lùa chän ®èi t−îng ®μo t¹o tiªu ®iÓm lμ c¸n bé cÊp huyÖn cã c¸c lý do vμ −u ®iÓm sau: • • • §éi ngò c¸n bé cÊp huyÖn cã chuyªn m«n v÷ng, kinh nghiÖm phong phó khi lμm viÖc víi céng ®ång, phÇn lín hä xuÊt th©n tõ ®Þa ph−¬ng. VÞ trÝ c«ng t¸c ë cÊp huyÖn cã quan hÖ trùc tiÕp vμ th−êng xuyªn víi cÊp x· vμ th«n b¶n tõ tr−íc nªn thuËn lîi trong ®μo t¹o vμ ®iÒu hμnh. C¸n bé cÊp huyÖn cã kh¶ n¨ng cung cÊp c¸c dÞch vô kü thuËt vμ t− vÊn cho céng ®ång thuËn lîi h¬n vÒ mÆt thêi gian, tr¸ch nhiÖm cao vμ chi phÝ thÊp h¬n so víi c¸n bé tõ trung −¬ng, tØnh hay dù ¸n trªn ®Þa bμn cña ®Þa ph−¬ng. Kinh nghiÖm tõ nhiÒu dù ¸n trªn cho thÊy viÖc lùa chän c¸n bé chuyªn m«n cÊp huyÖn ®Ó ®μo t¹o thμnh tËp huÊn viªn lμ hoμn toμn hîp lý, phï hîp víi môc tiªu ph¸t triÓn nguån nh©n lùc cho ®Þa ph−¬ng, thóc ®Èy nhanh vμ cã hiÖu qu¶ khi thùc hiÖn dù ¸n.

2.1.2. TiÕn tr×nh vμ ph−¬ng ph¸p cña TOT
Nh÷ng kinh nghiÖm cña TOT ®−îc ¸p dông t¹i c¸c ch−¬ng tr×nh dù ¸n ph¸t triÓn nh− Ch−¬ng tr×nh 5322, Dù ¸n L©m nghiÖp khu vùc ViÖt Nam-ADB, Dù ¸n Qu¶n lý ®Çu nguån cã sù tham gia cña ng−êi d©n t¹i huyÖn Hoμnh Bå, Qu¶ng Ninh, dù ¸n Ph¸t triÓn c¬ së h¹ tÇng n«ng th«n quy m« nhá t¹i tØnh Qu¶ng Nam vμ thμnh phè §μ N½ng cho thÊy tiÕn tr×nh ®μo t¹o TOT nhiÒu cÊp nh− ®−îc m« t¶ trong b¶ng 10.1. • Khãa ®μo t¹o c¬ b¶n

Kho¸ ®μo t¹o nμy cã thÓ bao gåm 1 ®Õn 3 líp tuú theo yªu cÇu vμ kh¶ n¨ng cña häc viªn. Mçi líp ®−îc tiÕn hμnh tõ 3-5 ngμy t¹i huyÖn theo mét chuyªn ®Ò cô thÓ. Sau mçi líp cña kho¸ ®μo t¹o c¬ b¶n sÏ tiÕn hμnh kho¸ ®μo t¹o thùc hμnh. ViÖc lùa chän sù nèi tiÕp gi÷a c¸c kho¸ c¨n cø vμo kiÕn thøc, kü n¨ng cÇn ph¶i cã cña häc viªn ®Ó tiÕn hμnh kho¸ ®μo t¹o thùc hμnh hoÆc kho¸ ®μo t¹o n©ng cao. Ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o cho ng−êi lín tuæi ®−îc ¸p dông, nghÜa lμ ®μo t¹o lÊy ng−êi häc lμm trung t©m ®Ó t¹o ra qu¸ tr×nh ®èi tho¹i h¬n lμ gi¶ng bμi. C¸c phÇn lý thuyÕt chiÕm kh«ng qu¸ 40%, phÇn cßn l¹i dμnh cho th¶o luËn, lμm viÖc theo nhãm vμ thùc 151

• C¸c kho¸ ®μo t¹o tiÕp theo Sau 3 kho¸ ®μo t¹o c¸n bé cÊp huyÖn trë thμnh c¸c tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng. hç trî cho c¸n bé cÊp huyÖn kh¸c vμ n«ng d©n chñ chèt. Gi¸o viªn gi÷ vai trß thóc ®Èy h¬n lμ gi¶ng gi¶i. thóc Trî gi¶ng ®Èy thùc hμnh Kho¸ ®μo t¹o Gi¸m s¸t vμ hç trî TËp huÊn chÝnh n©ng cao C¸c khãa tiÕp theo Nguån: NguyÔn B¸ Ng·i (1999) • Kho¸ ®μo t¹o thùc hμnh: Häc trong khi lμm Häc viªn viªn Trî gi¶ng Häc viªn Gi¸m s¸t vμ hç trî TËp hu©n Häc viªn viªn Líp ®μo t¹o nμy ®−îc g¾n vμo qu¸ tr×nh triÓn khai c¸c ho¹t ®éng cña dù ¸n. S¶n phÈm cña mçi líp lμ kÕ ho¹ch bμi gi¶ng do mçi häc viªn x©y dùng cho riªng m×nh. B¶ng 10. Tuy nhiªn. ®¸nh gi¸ vμ ®óc rót. Nh÷ng c¸n bé cÊp huyÖn kh¸c vμ n«ng d©n chñ chèt sÏ ®−îc c¸c tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng ®μo t¹o vμ sÏ trë thμnh tËp huÊn viªn h−íng dÉn nh©n d©n thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n. V× vËy trong kho¸ ®μo t¹o nμy. häc viªn cÊp huyÖn víi vai trß lμ tËp huÊn viªn chÝnh. Nh− vËy ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o chñ yÕu lμ ®μo t¹o kü n¨ng b»ng thùc hμnh th«ng qua c«ng viÖc cô thÓ. Nh÷ng kü n¨ng thiÕu sÏ ®−îc bæ sung ngay trªn hiÖn tr−êng d−íi sù h−íng dÉn cña gi¸o viªn. Víi t− c¸ch trªn hä ph¶i thùc hμnh gi¶ng bμi vμ h−íng dÉn häc viªn d−íi sù hç trî cña gi¸o viªn. néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o ®−îc gän nhÑ h¬n. Trong ®ã cã ®μo t¹o cho c¸c n«ng d©n chñ chèt ®Ó hä sau nμy hä cã thÓ tham gia trùc tiÕp vμo viÖc huÊn luyÖn cho n«ng d©n kh¸c thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n. Mét gi¸o viªn cña trung −¬ng gi÷ vai trß gi¸m s¸t. ®¸nh gi¸ vμ ®óc rót.hμnh. Häc viªn lμ c¸n bé cÊp huyÖn lμ ng−êi häc võa lμ ng−êi ®μo t¹o trùc tiÕp cho c¸n bé huyÖn kh¸c vμ n«ng d©n. gi¸m s¸t vμ ®¸nh 152 .1: TiÕn tr×nh vμ vai trß cña ng−êi tham gia trong TOT Kho¸ ®μo t¹o Chuyªn gia ®μo t¹o C¸n bé huyÖn Häc viªn N«ng d©n chñ chèt N«ng d©n kh¸c Kho¸ ®μo t¹o Gi¶ng viªn chÝnh c¬ b¶n Kho¸ ®μo t¹o Ng−êi hç trî. thùc hμnh c¸c kü n¨ng thóc ®Èy. ®Æc biÖt cho viÖc ®μo t¹o ph−¬ng ph¸p cã sù tham gia cña ng−êi d©n trong x©y dùng kÕ ho¹ch. Nh− vËy t¹i líp häc nμy cã 2 ®èi t−îng lμ häc viªn. TiÕn tr×nh nh− trªn ®−îc lÆp l¹i cho c¸c kho¸ tiÕp theo. §©y lμ kho¸ häc ®Æt môc tiªu ®μo t¹o n©ng cao cho häc viªn cÊp huyÖn. • Kho¸ ®μo t¹o n©ng cao Kho¸ ®μo t¹o nμy ®−îc tiÕn hμnh g¾n víi tiÕn tr×nh thùc hiÖn ho¹t ®éng dù ¸n tiÕp theo. TOT rÊt phï hîp cho ®μo t¹o khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.

chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n cÇn chó ý mÊy ®iÓm sau ®©y: • KiÕn thøc vμ kü n¨ng vèn cã cña mçi n«ng d©n vμ cña céng ®ång. ng−êi n«ng d©n thùc hiÖn c¸c c«ng viÖc ®ång ¸ng. 2. kü n¨ng giao tiÕp vμ thóc ®Èy. c¬ b¾p. häc tËp. Kinh nghiÖm cho thÊy ph−¬ng ph¸p "häc trong khi lμm" lu«n ®em l¹i kÕt qu¶ cao nhÊt. Do vËy.. nghÜa lμ ng−êi n«ng d©n cÇn ph¶i cã kiÕn thøc qu¶n lý. Nh÷ng ®iÓm cÇn l−u ý trong ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n Trªn m¶nh ®Êt cña m×nh. hiÓu vμ sö dông thuÇn thôc c¸c kü thuËt trång trät vμ ch¨n nu«i. §μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n 2. phßng chèng s©u bÖnh vμ bÖnh gia sóc v. Thø nhÊt. Lμ ng−êi qu¶n lý. vμ ngay trong mét qu¸ tr×nh ®μo t¹o ng−êi d¹y vμ còng lμ ng−êi häc. ng−êi n«ng d©n võa lμ ng−êi qu¶n lý vμ còng lμ ng−êi s¶n xuÊt (trång trät. B¶n th©n mçi ng−êi n«ng d©n ®Òu cã kiÕn thøc vμ kü n¨ng thùc hμnh vèn cã. dù ¸n ph¸t triÓn n«ng th«n. b»ng m¾t.. ®Æc biÖt lμ c¸c dù ¸n khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. nghÜa lμ biÕt. V× vËy. tæ chøc s¶n xuÊt. tæ chøc vμ qu¶n lý kho¸ häc.. §èi víi c¸n bé cÊp huyÖn ®−îc ®μo t¹o ®Ó trë thμnh tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng cÇn ®−îc −u tiªn trang bÞ ph−¬ng ph¸p gi¶ng d¹y c¬ b¶n. viÖc ®μo t¹o. V× vËy TOT cÇn tiÕp tôc ®−îc nghiªn cøu vμ thö nghiÖm vÒ ph−¬ng ph¸p ®Ó cã thÓ ¸p dông cã hiÖu qu¶ h¬n. nghÜa lμ TOT lu«n gi¶i quyÕt c¶ môc tiªu ®μo t¹o vμ môc tiªu thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n: ®μo t¹o ®Ó thùc hiÖn dù ¸n vμ qu¸ tr×nh thùc hiÖn dù ¸n ®Ó ®μo t¹o.. C¸n bé chuyªn m«n cÊp huyÖn ®−îc ®μo t¹o thμnh c¸c tËp huÊn viªn ®Þa ph−¬ng sÏ ph¸t huy tèt cho c¸c qu¸ tr×nh ®μo t¹o tiÕp theo. häc hái b»ng qu¸ tr×nh trao ®æi kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm gi÷a nh÷ng ng−êi d©n sèng trong céng ®ång vμ thø hai. Mét th¸ch thøc ®èi víi TOT lμ lu«n ®Æt ra ®a môc tiªu trong mét qu¸ tr×nh. Bμi häc kinh nghiÖm nμy cã thÓ ®−îc ¸p dông cho c¸c ch−¬ng tr×nh.gi¸. nh−ng kiÕn thøc vμ kü n¨ng ®ã kh«ng ®ñ ®¸p øng ®ßi hái cña kü thuËt ngμy cμng cao ®Ó t¹o ra nh÷ng s¶n phÈm cña vËt nu«i c©y trång ngμy cμng nhiÒu. canh t¸c trªn ®Êt dèc... Qu¸ tr×nh häc hái vμ ®μo t¹o ®−îc thùc hiÖn b»ng 2 con ®−êng. Do vËy ng−êi n«ng d©n cÇn ph¶i ®−îc häc hái vμ ®μo t¹o. ®μo t¹o kiÕn thøc vμ kü n¨ng míi víi nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång. 153 .1. c¸c ph−¬ng ph¸p qu¶n lý trªn c¬ së céng ®ång vμ ®μo t¹o kü thuËt ®¬n gi¶n trong n«ng l©m kÕt hîp. biÕt tÝnh to¸n hiÖu qu¶.2. khi tuyÓn chän häc viªn lμ c¸n bé cÊp huyÖn ph¶i chó ý ®Õn yªu cÇu tèi thiÓu vÒ kiÕn thøc vμ kü n¨ng nghÒ nghiÖp ph¶i cã. ch¨n nu«i.). cã chÊt l−îng cao. Ngoμi viÖc ®μo t¹o mét c¸ch c¬ b¶n cho c¸n bé cÊp huyÖn trªn líp th× c¸c qu¸ tr×nh ®μo t¹o ®−îc thùc hiÖn trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng dù ¸n t−¬ng øng.2. Lμ ng−êi trång trät. TOT lμ mét qu¸ tr×nh ph¶i dùa trªn thùc tiÔn ®Ó gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò ®μo t¹o cña thùc tiÔn. ch¨n nu«i sóc vËt ®Ó t¹o ra cña c¶i vËt chÊt cho chÝnh m×nh nªn ng−êi n«ng d©n cÇn cã c¸c kü n¨ng b»ng tay.. ng−êi n«ng d©n ph¶i thùc hiÖn chøc n¨ng ra quyÕt ®Þnh hoÆc lùa chän c¸c ph−¬ng ¸n kh¸c nhau.v. §©y lμ mét qu¸ tr×nh nhËy c¶m ®ßi hái ph¶i cã ph−¬ng ph¸p vμ kü n¨ng ®óc rót tõ thùc tÕ.

nhãm cã cïng së thÝch. tõng nhãm n«ng d©n trong céng ®ång vμ thêi ®iÓm kh¸c nhau. • TiÕn hμnh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao. • Qu¸ tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc vμ kü n¨ng míi cho n«ng d©n ph¶i xÐt ®Õn kh¶ n¨ng tiÕp nhËn cña chÝnh hä.2. 2. Tuy nhiªn lo¹i kiÕn thøc kü n¨ng nμo mμ n«ng d©n cÇn ®−îc ®μo t¹o vμ chuyÓn giao phô thuéc vμo tõng céng ®ång. Mçi ®èi t−îng ®μo t¹o x¸c ®Þnh râ nhu cÇu vÒ kiÕn thøc. • Gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ kÕt qu¶ ®μo t¹o vμ chuyÓn giao. • Con ®−êng häc hái vμ ®μo t¹o cña ng−êi n«ng d©n b»ng c¶ 2: trong céng ®ång vμ ngoμi céng ®ång.• KiÕn thøc vμ kü n¨ng míi mμ n«ng d©n vμ céng ®ång cÇn häc hái vμ ®−îc ®μo t¹o tõ bªn ngoμi.. V× vËy viÖc ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n lμ hÕt søc cÇn thiÕt khi mçi ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. KÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n ®−îc m« t¶ trong lÜnh vùc nh− b¶ng 10.. • Hoμn thiÖn vμ c¶i tiÕn qu¸ tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao. ch¨n nu«i vμ qu¶n lý. nhãm cã cïng mÆt b»ng vÒ kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm. kü n¨ng vμ th¸i ®é. • X¸c ®Þnh néi dung cÇn ®μo t¹o vμ chuyÓn giao. .2. l©m nghiÖp. kü n¨ng vμ yªu cÇu vÒ phÈm chÊt. V× vËy qu¸ tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n bao gåm c¸c b−íc sau: • X¸c ®Þnh râ nhu cÇu kiÕn thøc vμ kü n¨ng cña n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä. • X¸c ®Þnh râ môc tiªu häc hái dùa vμo nhu cÇu trªn. §èi t−îng ®μo t¹o ®−îc x¸c ®Þnh c¨n cø vμo c¸c nhãm n«ng d©n trong céng ®ång nh−: ph©n theo ngμnh nghÒ: trång trät. 154 . • C¸c kiÕn thøc vμ kü n¨ng ph¶i ®¸p øng nhu cÇu häc hái vÒ kü thuËt trång trät.2. ch¨n nu«i. hoÆc cô thÓ h¬n cho mçi kho¸ ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc. X¸c ®Þnh nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n Néi dung ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc c¨n cø vμo kÕt qu¶ ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o thÓ hiÖn trªn 3 mÆt: kiÕn thøc. • Ph¸t triÓn tμi liÖu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao thÝch hîp. • Lùa chän c¸c ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o vμ chuyÓn giao thÝch hîp.

Trong c¸c khã kh¨n vμ gi¶i ph¸p ®ã cã nh÷ng khã kh¨n vÒ kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm s¶n xuÊt. nh÷ng nhu cÇu ®μo t¹o cña n«ng d©n thÓ hiÖn trong kÕt qu¶ PRA ch−a cô thÓ vμ chi tiÕt cho tõng ®èi t−îng n«ng d©n....2.. ¸p dông ph−¬ng ph¸p PRA trong ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o • Sö dông kÕt qu¶ PRA ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu ®μo t¹o Khi thùc hiÖn c¸c c«ng cô PRA. vμ nh÷ng nhu cÇu häc tËp..B¶ng 10... x¸c ®Þnh −u tiªn vμ nhãm së thÝch.... ®ång thêi còng ®Ò ra nh÷ng gi¶i ph¸p kh¾c phôc....3. 155 .. Nhu cÇu vÒ kiÕn thøc Nhu cÇu vÒ kü n¨ng Yªu cÇu vÒ th¸i ®é 2. ViÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu ®μo t¹o c¨n cø b¶n dù th¶o kÕ ho¹ch hμnh ®éng cña th«n... ®Æc biÖt lμ x¸c ®Þnh nhãm ®èi t−îng cô thÓ cho th«n... Sau ®©y lμ mét sè ph−¬ng ph¸p vμ c«ng cô PRA th−êng ®−îc sö dông trong ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o cho n«ng d©n: + Häp d©n : Häp d©n toμn th«n ®Ó x¸c ®Þnh nhu cÇu chung vÒ ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cña toμn th«n....2: VÝ dô vÒ khung ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o khuyÕn n«ng khuyÕn l©m §èi t−îng ®μo t¹o C¸n bé qu¶n lý dù ¸n cña th«n Nhãm n«ng d©n cïng së thÝch ( VD. b¶n vμ c¸c môc tiªu. MÆc dï vËy c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m c¨n cø vμo kÕt qu¶ nμy ®Ó cã thÓ v¹ch ra c¸c ch−¬ng tr×nh ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n.. Qu¸ tr×nh tæ chøc PRA chuyªn ®Ò ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o cÇn ®−îc tæ chøc linh ho¹t vμ sö dông mÒm dÎo c¸c c«ng cô PRA thÝch hîp. n«ng d©n lu«n nªu lªn c¸c khã kh¨n mμ hä gÆp ph¶i. Nh− vËy. Tõ ch−¬ng tr×nh huÊn luyÖn ®μo t¹o do n«ng d©n ®Ò xuÊt x¸c ®Þnh ®−îc c¸c kho¸ vμ néi dung ®μo t¹o. Nhãm ch¨n nu«i) Nhãm phô n÷ Nhãm n«ng d©n cao tuæi .. kÕt qu¶ PRA còng chØ ra nhu cÇu ®μo t¹o vμ chuyÓn giao kiÕn thøc cho n«ng d©n. • Sö dông kü thuËt PRA ®Ó ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o PRA chuyªn ®Ò ®¸nh gi¸ nhu cÇu ®μo t¹o chØ thùc hiÖn khi cÇn cã c¸c th«ng tin chi tiÕt vÒ nhu cÇu ®μo t¹o. néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o cho phï hîp cho tõng ®èi t−îng. Tuy nhiªn.. b¶n. NÕu trong kÕt qu¶ PRA ®· thÓ hiÖn râ c¸c nhu cÇu trªn th× kh«ng cÇn sö dông c«ng cô nμy.

Sù ®èi tho¹i ®−îc diÔn ra trong qu¸ tr×nh ®¸nh gi¸ nhu cÇu... pháng vÊn trùc tiÕp víi n«ng d©n. c¸c thÇy c« gi¸o ®ang d¹y t¹i th«n b¶n. kü n¨ng. Trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ ®ã sÏ tiÕn hμnh ph©n tÝch vμ ph¸n ®o¸n viÖc sö dông ®Êt vμ c¸c vÊn ®Ò sÏ tån t¹i trong khi x©y dùng m« h×nh NLKH. thiÕt kÕ c¸c m« h×nh c¨n cø vμo kh¶ n¨ng kü thuËt vμ nhu cÇu cña ng−êi d©n. néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o cña tõng nhãm. t×m hiÓu c¸c lo¹i h×nh sö dông ®Êt vμ c¸c nh©n tè kh¸c t¸c ®éng ®Õn viÖc x©y dùng m« h×nh sau nμy.. KÕ ho¹ch ®−îc x©y dùng dùa trªn kh¶ n¨ng cña céng ®ång. nhu cÇu vμ 156 . Mçi nhãm ®−îc tæ chøc th¶o nh»m x¸c chi tiÕt nhu cÇu ®μo t¹o. kiÕn thøc ®Þa ph−¬ng ®−îc t«n träng th«ng qua c¸c ph−¬ng ph¸p nh− ®èi tho¹i.1. néi dung vμ ph−¬ng ph¸p ®μo t¹o. Ngoμi c¸c cuéc pháng vÊn n«ng d©n còng cÇn tiÕn hμnh pháng vÊn mét sè l·nh ®¹o th«n.TiÕp theo lμ ph©n tÝch tÝnh kh¶ thi vμ hiÖu qu¶ cña m« h×nh ®ã cã sù tham gia cña n«ng d©n.. gi¸m s¸t. c¸c chiÕn l−îc vÒ ph¸t triÓn c©y trång cña ng−êi d©n. C¸c ®Ò xuÊt kü thuËt vμ c«ng nghÖ sÏ ®−îc ®−a ra trong ®ã cã xem xÐt ®Õn c¸c chiÕn l−îc chung vμ nh÷ng trë ng¹i cã thÓ xÈy ra. phô n÷. PTD. Kü thuËt pháng vÊn linh ho¹t ®−îc sö dông nh»m khai th¸c tèi ®a ý kiÕn cña n«ng vÒ kiÕn thøc. TiÕp cËn cã sù tham gia trong n«ng l©m kÕt hîp (NLKH) 3. Qu¸ tr×nh tiÒn chuÈn ®o¸n th−êng ®−îc tham kh¶o ý kiÕn cña ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng th«ng qua c¸c bμi tËp ®¸nh gi¸ nhanh n«ng th«n hay c¸c cuéc trao ®æi. • Giai ®o¹n 4: LËp kÕ ho¹ch triÓn khai LËp kÕ häach triÓn khai. Mçi nhãm chän 3-5 n«ng d©n cã kinh nghiÖm s¶n xuÊt ®Ó pháng vÊn. C¸c ph−¬ng ph¸p ®ã ®Òu tr¶i qua c¸c giai ®o¹n sau: • Giai ®o¹n 1: TiÒn chuÈn ®o¸n Giai ®o¹n nμy cÇn chuÈn bÞ s½n c¸c th«ng tin c¬ b¶n nh− ®iÒu kiÖn tù nhiªn. x·. c¸c kiÕn thøc kü thuËt b¶n ®Þa cña ng−êi d©n. Møc ®é tham gia cña n«ng d©n ®−îc ®−a lªn mét cÊp cao h¬n. C¸c giai ®o¹n tiÕp cËn trong ph¸t triÓn kü thuËt NLKH Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt NLKH cã nhiÒu phu¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia cña ng−êi d©n. 3. th¶o luËn nhãm n«ng d©n vμ häp d©n. phèi hîp. ®¹i diÖn c¸c tæ chøc quÇn chóng nh− thanh niªn. • Giai ®o¹n 2: ChuÈn ®o¸n Giai ®o¹n chuÈn ®o¸n gåm tiÕn hμnh kh¶o s¸t ®Ó n¾m c¸c th«ng tin cÇn thiÕt nh− t×nh h×nh sö dông ®Êt ®ai. C¸c c«ng cô ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia ®−îc ¸p dông th«ng qua c¸c cuéc kh¶o s¸t hiÖn tr−êng. kinh tÕ x· héi.+ Th¶o luËn nhãm: C¸c nhãm ®èi t−îng ®−îc x¸c ®Þnh dùa vμo c¸c nhãm cïng së thÝch hay nh÷ng ng−êi cã cïng nhu cÇu häc vÊn. Néi dung ®μo t¹o ®−îc x¸c ®Þnh chi tiÕt theo kiÕn thøc vμ kü n¨ng. ®¸nh gi¸ vμ kh¶ n¨ng nh©n réng m« h×nh NLKH. + Pháng vÊn c¸ nh©n: Mét sè c¸ nh©n n«ng d©n ë mçi nhãm ®èi t−îng ®−îc lùa chän ®Ó pháng vÊn.. kh¶ n¨ng thùc thi ®Ó dù kiÕn c¸c chiÕn l−îc. c¸c vÊn ®Ò ®ang tån t¹i trong sö dông ®Êt. Kü thuËt b¶n ®Þa ®−îc quan t©m. • Giai ®o¹n 3: ThiÕt kÕ kü thuËt Trong giai ®o¹n nμy tiÕn hμnh ®¸nh gi¸ kü thuËt ®· thu thËp ®−îc.

kiÓm chøng trong phßng thÝ nghiÖm. C¸c c«ng cô chñ yÕu dïng trong FSR lμ ph©n tÝch c¸c tμi liÖu cã s½n vμ ®iÒu tra th¨m dß. • X¸c ®Þnh ®−îc nhãm n«ng d©n ®ång nhÊt. gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ c¸c dù ¸n. trong mét ®iÒu kiÖn t−¬ng ®ång lμm ®èi t−îng nghiªn cøu. quan s¸t trùc tiÕp trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n. vÝ dô: c¸c hé n«ng d©n Ýt ®Êt. nghÜa lμ kÕt qu¶ thö nghiÖm cña n¨m nay sÏ t¹o ra nh÷ng gi¶ thiÕt cho nghiªn cøu n¨m sau. • Giai ®o¹n 6: Gi¸m s¸t. 3. • §¸nh gi¸ ®−îc sù thay ®æi vÒ c«ng nghÖ vμ c¸c ¶nh h−ëng tiÒm n¨ng cña nã trong khu«n khæ cña hÖ thèng canh t¸c.2. C¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham gia trong ph¸t triÓn kü thuËt n«ng l©m kÕt hîp (NLKH) 3.nguyÖn väng cña hä. C¸c ph−¬ng ph¸p gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ cã sù tham gia cña ng−êi d©n ®−îc sö dông ®Ó n«ng d©n tù thuyÕt phôc vμ phæ biÕn. còng nh− mét sè kü thuËt cña nã cã thÓ ¸p dông trong c¸c cuéc ®iÒu tra kh«ng chÝnh thøc ®Ó thiÕt kÕ. 157 . Bªn c¹nh nh÷ng −u ®iÓm FSR lμ gãp phÇn thay ®æi vμ ®−îc ¸p dông trong viÖc “ChÈn ®o¸n vμ thiÕt kÕ”.2. FSR cã c¸c ®Æc ®iÓm chñ yÕu sau: • TiÕp cËn gi¶i quyÕt vÊn ®Ò do tæ ®a ngμnh thùc hiÖn víi sù tham gia cña n«ng d©n. Theo Farrington vμ Martin (1998). Nghiªn cøu hÖ thèng canh t¸c (FSR) FSR xuÊt hiÖn vμo ®Çu thËp kû 70 khi c¸c nhμ khoa häc nhËn thÊy viÖc nghiªn cøu hÖ thèng mïa vô cÇn ®−îc thùc hiÖn b»ng nh÷ng tæ ®a ngμnh cã phèi hîp víi c¸c nhμ khoa häc x· héi. • KÕt qu¶ thö nghiÖm trªn trang tr¹i cña n«ng d©n cã ¶nh h−ëng ng−îc l¹i tíi viÖc chän −u tiªn nghiªn cøu trªn c¸c tr¹m. Ng−êi n«ng d©n ph¶i thùc hiÖn c¸c ho¹t ®éng canh t¸c ngay trªn m¶nh ®Êt cña hä víi sù gióp ®ì chuyªn m«n cña c¸n bé t¹o ra mét qu¸ tr×nh tù thùc hiÖn vμ qu¶n lý mét c¸ch tèt nhÊt. ®¸nh gi¸ vμ phæ biÕn §©y lμ giai ®o¹n quan träng cho qu¸ tr×nh rμ so¸t tÝnh phï hîp ®Ó ®iÒu chØnh vμ phæ biÕn c¸c m« h×nh NLKH. thö nghiÖm trªn ®ång ruéng. th× FSR béc lé c¸c h¹n chÕ c¬ b¶n trong l©m nghiÖp x· héi vμ lËp kÕ ho¹ch sö dông ®Êt ®ai. • Lu«n t¹o ra qu¸ tr×nh kÕ tiÕp. nã t¹o ra kh¶ n¨ng c¶i thiÖn ®−îc kh¶ n¨ng chuyÓn giao c«ng nghÖ cho n«ng d©n ®Ó t¨ng c−êng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. ®Æc biÖt lμ cÇn cã mèi quan hÖ g÷a c¸c nhμ khoa häc tù nhiªn vμ khoa häc x· héi. ®iÒu tra chÝnh thøc vμ cã sù tham gia cña n«ng d©n. ViÖc nghiªn cøu tËp trung vμo c¸c hé n«ng d©n cã Ýt ®Êt. ph©n tÝch vμ dù th¶o kÕ ho¹ch. C¸c yÕu tè ®Çu vμo cña lËp kÕ ho¹ch ®−îc n«ng d©n xem xÐt. nh− sau: • §ßi hái cã sù phèi hîp ®a ngμnh ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò. • Giai ®o¹n 5: Tæ chøc triÓn khai c¸c m« h×nh NLKH Sù tham gia cña ng−êi d©n ®−îc coi lμ mét tiªu chÝ quan träng nhÊt ®Ó xem xÐt møc ®é tham gia. 1.

Mét h−íng tiÕp cËn míi trong FSR ®−îc Knipscheer vμ Harwood ®−a ra n¨m 1988 lμ l«i cuèn n«ng d©n vμo viÖc ph©n tÝch c¸c kiÕn thøc vμ vÊn ®Ò vμ x¸c ®Þnh −u tiªn. vai trß h−íng dÉn vμ ®¸nh gi¸ trong c¸c thö nghiÖm trªn trang tr¹i.• Ýt quan t©m ®Õn c¸c hé n«ng d©n cã Ýt ®Êt ®ai. AEA cßn ®−îc coi nh− lμ ®iÓm khëi ®Çu cña viÖc chuyÓn tõ tiÕp cËn truyÒn thèng trong FSR sang nghiªn cøu tæng hîp trong ph¸t triÓn n«ng th«n. • Nguyªn t¾c bÒn v÷ng: ®¶m b¶o kh¶ n¨ng cña mét hÖ thèng lu«n gi÷ n¨ng suÊt l©u dμi trªn c¬ së sö dông l©u bÒn c¸c nguån lùc. Nh÷ng c«ng cô sau ®−îc sö dông trong AEA ®Ó x¸c ®Þnh c¸c kiÓu cña hÖ thèng n«ng sinh th¸i: 158 . Theo Conway (1985) AEA ph¶i ®¶m b¶o 4 nguyªn t¾c sau: • Nguyªn t¾c n¨ng suÊt: ®¶m b¶o thay ®æi n¨ng suÊt kinh tÕ theo chiÒu d−¬ng ®−îc thÓ hiÖn qua s¶n l−îng hay thu nhËp thuÇn trªn mçi ®¬n vÞ tμi nguyªn khi thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch hÖ thèng sinh th¸i n«ng nghiÖp (AEA) Ph−¬ng ph¸p AEA do Gorden Conway x©y dùng vμ thö nghiÖm ë Th¸i Lan vμo nh÷ng n¨m 1980. • Ýt vμ kh«ng thÝch øng víi ph¹m vi réng lín. AEA ®−îc ®Þnh nghÜa nh− lμ mét hÖ thèng sinh th¸i ®−îc nghiªn cøu vμ ph©n tÝch nh»m t×m kiÕm c¸c gi¶i ph¸p ®Ó s¶n xuÊt l−¬ng thùc vμ c¸c s¶n phÈm n«ng nghiÖp cã hiÖu qu¶ nhÊt. sù tham gia vμ ph©n chia lîi Ých. mÆc dï hä lμ mét trong nh÷ng ®èi t−îng chÝnh cña l©m nghiÖp x· héi. qua ®ã n«ng d©n vμ gia ®×nh hä ®ãng mét vai trß tÝch cùc nh− lμ mét “ng−êi lμm thÝ nghiÖm”. ®iÒu kiÖn kinh tÕ nh− thÞ tr−êng.2.2. 3. • Nguyªn t¾c æn ®Þnh: n¨ng suÊt kinh tÕ ®−îc gi÷ æn ®Þnh mÆc dï cã nh÷ng ¶nh h−ëng cña m«i tr−êng nh− khÝ hËu. AEA sö dông pháng vÊn b¸n ®Þnh h−íng kh«ng chÝnh thøc nh− lμ ph−¬ng ph¸p thu thËp vμ khai th¸c th«ng tin tõ nh÷ng th«ng tin chÝnh tõ th«n b¶n. • Nguyªn t¾c c«ng b»ng: ®¶m b¶o quyÒn sö dông c¸c nguån lùc. nghiªn cøu cã sù tham gia cña n«ng d©n. Nh− vËy AEA kh«ng nh÷ng cã ®Æc ®iÓm vËt lý sinh häc mμ cßn bao gåm c¸c thμnh phÇn kinh tÕ x· héi. do ®ã trong c¸c tr−êng hîp nμy ph¶i sö dông kü thuËt ®¸nh gi¸ nhanh ®Ó thay thÕ cho FSR. AEA th−êng ®−îc sö dông trong c¸c giai ®o¹n ®èi tho¹i vμ lËp kÕ ho¹ch cña c¸c ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn. TiÕp cËn míi nμy bao gåm c¸c c¸ch tiÕp cËn nh−: tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n. • C¸c nhμ nghiªn cøu th−êng chiÕm −u thÕ trong thiÕt kÕ. Qu¸ tr×nh nμy g¾n víi viÖc chuyÓn tõ nghiªn cøu trong c¸c tr¹m thÝ nghiÖm sang nghiªn cøu ngay trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n. • Ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn theo kiÓu “chuyÓn giao c«ng nghÖ” vÉn chiÕm −u thÕ trong FSR • C¸c nhμ khoa häc th−êng gÆp khã kh¨n khi chuyÓn sang th¸i ®é lμ lu«n cã qu¸ tr×nh häc hái tõ n«ng d©n.

3. • Sö dông c¸c c©u hái chÝnh: ®Æt c©u hái lμ mét kü thuËt ®−îc sö dông trong toμn bé qu¸ tr×nh AEA. AEA cÇn mét thêi gian t−¬ng ®èi ng¾n còng dÔ dÉn ®Õn viÖc thu thËp th«ng tin kh«ng ®Çy ®ñ. Ph−¬ng ph¸p nμy ®−îc tæ chøc ICRAF x©y dùng vμ hoμn thiÖn nh»m t− vÊn cho c¸c nhμ nghiªn cøu vÒ n«ng l©m kÕt hîp vμ nh÷ng ng−êi lμm khuyÕn n«ng khuyÕn l©m hiÖn tr−êng trong thiÕt kÕ vμ thùc hiÖn nghiªn cøu cã kÕt qu¶ còng nh− ph¸t triÓn c¸c dù ¸n. gi¸ c¶. s¶n xuÊt n«ng nghiÖp víi thÞ tr−êng hay c¬ së h¹ tÇng.• C¸c c«ng cô ph©n tÝch kh«ng gian: vÏ b¶n ®å ph¸c ho¹. ph−¬ng ph¸p AEA cho phÐp ph©n tÝch trªn diÖn réng vμ ®−îc coi nh− lμ mét c«ng cô trong nghiªn cøu vμ lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn.2. c¸c kiÓu sö dông ®Êt. • Ph©n tÝch thêi gian: x©y dùng c¸c biÓu ®å ®Ó ph©n tÝch xu h−íng biÕn ®éng c¸c nh©n tè theo thêi gian nh−: mïa vô. quy tr×nh c¬ b¶n cña D&D bao gåm 5 b−íc sau ®−îc m«t t¶ trong b¶ng 10. kiÓm tra chÐo th«ng tin. kh¶o s¸t theo tuyÕn hay ®i l¸t c¾t ®Ó ph©n tÝch mèi quan hÖ c¸c ®Æc ®iÓm tù nhiªn cña c¸c hÖ n«ng sinh th¸i. C©u hái b¸n ®Þnh h−íng lμ mét lo¹i c©u hái th−êng ®−îc sö dông nh»m t¨ng kh¶ n¨ng ph©n tÝch cña n«ng d©n trong qu¸ tr×nh trao ®æi th«ng tin. ®Çu t−. Ph−¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n vμ thiÕt kÕ (D&D) Ph−¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n vμ thiÕt kÕ lμ ph−¬ng ph¸p chuÈn ®o¸n c¸c vÊn ®Ò qu¶n lý ®Êt vμ thiÕt kÕ x©y dùng c¸c vÊn ®Ò n«ng l©m kÕt hîp. Theo ICRAF (1987). ChÝnh v× vËy AEA cÇn nhiÒu thêi gian h¬n cho viÖc thu thËp th«ng tin trªn hiÖn tr−êng vμ cÇn ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch hîp lý. N«ng d©n chØ ®−îc coi nh− lμ nh÷ng ng−êi cung cÊp th«ng tin h¬n lμ nh÷ng ng−êi ph©n tÝch th«ng tin khi tiÕn hμnh AEA. Tuy nhiªn AEA cã mét sè h¹n chÕ sau: C¸c nhμ nghiªn cøu th−êng thu thËp th«ng tin tõ n«ng d©n b»ng ph−¬ng ph¸p kh«ng cã sù tham gia.3. Kh«ng gièng nh− FSR. n¨ng suÊt. 159 . nh÷ng gi¶ thiÕt nghiªn cøu sai hoÆc ¸p ®Æt ý chñ quan trong ph©n tÝch. • Ph©n tÝch theo luång: x©y dùng c¸c biÓu ®å luång nh»m m« t¶ mèi quan hÖ gi÷a viÖc sö dông c¸c hÖ thèng víi thu nhËp vμ ph©n tÝch kh¶ n¨ng s¶n xuÊt nh− gi÷a thu nhËp b»ng tiÒn. TÝnh æn ®Þnh vμ n¨ng suÊt ®−îc thÓ hiÖn qua ph©n tÝch theo thêi gian. 3.

c«ng nghÖ vμ môc tiªu c¸c hÖ thèng sö dông ®Êt kh¸c nhau. ho¹ch thèng ®· ®−îc hoμn thiÖn ®−îc phæ biÕn nh− thÕ nμo ? Thùc hiÖn §iÒu chØnh ®Ó cã ®−îc Ph¶n håi tõ nghiªn cøu ChuÈn ®o¸n vμ thiÕt th«ng tin míi nh− thÕ trªn c¸c tr¹m. Tõ nh÷ng thiÕt kÕ ban ®Çu. Nhu cÇu nghiªn cøu vμ ThiÕt kÕ nghiªn cøu.B¶ng 10.3: Quy tr×nh cña D&D B−íc TiÒn chuÈn ®o¸n C¸c c©u hái c¬ b¶n cÇn tr¶ lêi C¸c nh©n tè chÝnh cÇn nhËn biÕt C¸c ph−¬ng thøc thùc hiÖn Cã nh÷ng hÖ thèng sö Phèi hîp c¸c yÕu tè nguån Quan s¸t vμ so s¸nh dông ®Êt nμo? lùc. • TÝnh lÆp l¹i: D&D lμ mét qu¸ tr×nh häc hái. • TÝnh tèc ®é: D&D ®−îc x©y dùng nh»m cho phÐp cã ®−îc sù "®¸nh gi¸ nhanh" ¸p dông cho nh÷ng giai ®o¹n kÕ ho¹ch cña dù ¸n víi sù ph©n tÝch theo chiÒu s©u ®ång thêi víi thêi gian thùc hiÖn dù ¸n. nhu cÇu phæ cËp lËp kÕ ho¹ch dù ¸n. ®¸nh gi¸ LËp kÕ C¸i g× ®−îc thùc hiÖn. bè trÝ c¸c thμnh phÇn c¸c hÖ thèng sö dông ®Êt. ®ang tån t¹i vμ ho¹t ®éng trong hÖ thèng s¶n xuÊt. lùa chän ®Ó ph©n tÝch? ChiÕn l−îc vμ môc tiªu s¶n Ph©n tÝch vμ m« t¶ HÖ thèng lùa chän ®ã xuÊt. HÖ thèng nμo cÇn ®−îc cña ng−êi sö dông ®Êt. nghiªn cøu ®iÓm Nh÷ng qui tr×nh nμy ®−îc lÆp l¹i trong suèt qu¸ tr×nh thùc hiÖn dù ¸n nh»m c¶i tiÕn nh÷ng chuÈn ®o¸n ban ®Çu vμ hoμn thiÖn thiÕt kÕ kü thuËt b»ng nh÷ng th«ng tin míi. trë ng¹i vμ c¸c ®iÓm trong mèi hÖ thèng can thiÖp. chóng lu«n ®−îc c¶i tiÕn. HÖ thèng sö dông ®Êt Chi tiÕt ho¸ cho gi¶i quyÕt ThiÕt kÕ vμ ®¸nh gi¸ ThiÕt mçi kÕ vμ ®−îc c¶i thiÖn nh− thÕ vÊn ®Ò hoÆc t¨ng c−êng sù lÆp l¹i cho nμo? can thiÖp. ph−¬ng ¸n. D&D cã mét sè vÊn ®Ò then chèt sau: • Sù mÒm dÎo: D&D lμ mét ph−¬ng ph¸p nh»m ph¸t hiÖn c¸c vÊn ®Ò mμ ph−¬ng ph¸p ®ã cã thÓ thÝch hîp ®Ó tho¶ m·n c¸c nhu cÇu vμ phï hîp víi c¸c nguån tμi nguyªn cña ®¹i ®a sè nh÷ng ng−êi sö dông ®Êt kh¸c nhau. thö nghiÖm kÕ l¹i theo th«ng tin nμo? trªn c¸c trang tr¹i vμ míi. ®−îc lËp kÕ ho¹ch vμ hÖ ph¸t triÓn. nh− thÕ nμo? ChuÈn ®o¸n HÖ thèng sö dông ®Êt Nh÷ng vÊn ®Ò trong viÖc Pháng vÊn vμ quan ®ang ho¹t ®éng nh− thÕ ®¸p øng c¸c môc tiªu cña s¸t trùc tiÕp hiÖn nμo? hÖ thèng tr−êng. C¸c nh©n tè vÒ nguyªn Ph©n tÝch c¸c vÊn ®Ò nh©n. phô. rót kinh nghiÖm tõ khi b¾t ®Çu ®Õn khi kÕt thóc. qu¸ tr×nh 160 .

ph−¬ng tiÖn h÷u hiÖu ®Ó ph¸t triÓn n«ng nghiÖp.. N«ng d©n lu«n g¾n liÒn víi n«ng nghiÖp. Nh−ng trong mèi quan hÖ víi bªn ngoμi céng ®ång nh− c¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch. V× vËy khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÇn ph¶i ®−îc t¨ng c−êng cñng cè vμ ph¸t triÓn. 1998).v. Vai trß cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m §Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt. nguån lùc vμ nh©n lùc v. lμ bé phËn cèt lâi cña n«ng th«n vμ còng lμ chñ thÓ chÝnh trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n. TiÕp cËn cã sù tham gia trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m 4. KhuyÕn l©m thóc ®Èy ph¸t triÓn n«ng nghiÖp. giíi tÝnh. 161 . tÝn dông. c¸c c¸n bé ph¸t triÓn n«ng th«n. chÝnh s¸ch. m« t¶ vÞ trÝ vμ mèi quan hÖ gi÷a khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víi c¸c lÜnh vùc ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n vμ ®−îc coi nh− lμ nhÞp cÇu nèi gi÷a n«ng d©n víi nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång. mét c«ng cô ph¸t triÓn vμ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn th× c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn cã sù tham cña ng−êi d©n gi÷ mét vai trß hÕt søc quan träng trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. l«i kÐo sù tham gia cña ng−êi d©n trong ph¸t triÓn L©m nghiÖp. 4. truyÒn b¸ kiÕn thøc vμ gióp ®ì hç trî lÉn nhau vμ ph¸t triÓn céng ®ång cña hä. ng«n ng÷.. hä bÞ nh÷ng hμng rμo vÒ kiÕn thøc. chuyÓn giao kiÕn thøc vμ kinh nghiÖm ®Ó cïng ph¸t triÓn s¶n xuÊt vμ ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi n«ng th«n (NguyÔn B¸ Ng·i.. thÓ chÕ chÝnh s¸ch. c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.. n©ng cao ®êi sèng n«ng d©n. nã cã mèi quan hÖ mËt thiÕt víi c¸c lÜnh vùc kh¸c nh− n«ng l©m nghiÖp. phong tôc. b¶o vÖ m«i tr−êng vμ an ninh. §Ó khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thùc sù trë thμnh cÇu nèi v÷ng ch¾c. Vai trß cña khuyÕn l©m trong ph¸t triÓn L©m nghiÖp vμ LNXH ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua viÖc thóc ®Èy ¸p dông tiÕn bé kü thuËt. Vai trß chuyÓn ®æi x· héi cña khuyÕn l©m ®−îc thÓ hiÖn th«ng qua viÖc n©ng cao nhËn thøc. hç trî ph¸t triÓn tμi nguyªn rõng.4. Nh− vËy gi÷a khuyÕn n«ng khuyÕn l©m víi ph¸t triÓn n«ng nghiÖp vμ n«ng th«n cã mçi quan hÖ chÆt chÏ. chÝnh trÞ. ®éng c¬.1. Trong mèi quan hÖ nμy khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc coi nh− lμ ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn ph¸t triÓn n«ng th«n vμ còng lμ mét c«ng cô. ng−êi n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä cÇn cã kiÕn thøc. thÞ tr−êng. tr×nh ®é cho n«ng d©n. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m lμ b¾c nhÞp cÇu v−ît qua c¸c hμng rμo ng¨n c¸ch ®ã ®Ó n«ng d©n vμ nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång cã c¬ héi häc hái. häc hái kinh nghiÖm. tõ ®ã gãp phÇn t¨ng s¶n xuÊt l−¬ng thùc cho x· héi. ph¸t triÓn tæ chøc céng ®ång. c¸c c¸n bé chuyªn m«n. C«ng t¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ngμy cμng trë nªn kh«ng thÓ thiÕu ®−îc ë mçi ®Þa ph−¬ng. mçi lμng b¶n vμ ®èi víi tõng hé n«ng d©n. ng¨n c¸ch. gi¸o dôc.D&D ®−îc c¶i tiÕn liªn tôc ®Õn khi nh÷ng c¶i tiÕn ®−îc c«ng nhËn lμ kh«ng cÇn thiÕt n÷a. nghiªn cøu. H×nh 10. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m cßn t¹o ra c¬ héi cho n«ng d©n trong céng ®ång cïng chia sÎ. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m ®−îc coi nh− lμ m¾t xÝch trong d©y chuyÒn cña hÖ thèng ph¸t triÓn n«ng th«n.

kh«ng c¨n cø vμo nhu cÇu cña d©n. §Æc tr−ng cña c¸ch tiÕp cËn nμy lμ c¸c tiÕn bé cña kü thuËt vμ c«ng nghÖ ®· ®−îc c¸c nhμ chuyªn m«n nghiªn cøu vμ cã thÓ triÓn khai theo diÖn réng.2. KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m N«ng d©n vμ Céng ®ång H×nh 10. TiÕp cËn khuyÕn l©m tõ trªn xuèng hay tõ bªn ngoμi vμo. nh»m l«i kÐo ng−êi n«ng d©n tham gia vμo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt míi ngay trong ®Êt ®ai cña hä. 1998) 4. mang tÝnh chÊt truyÒn b¸ kiÕn thøc h¬n lμ mét qu¸ tr×nh häc hái vμ cïng ph¸t triÓn víi n«ng d©n. Trong c¸ch tiÕp cËn nμy vai trß cña ng−êi d©n ®−îc chó träng tõ viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu.C¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch. ë giai ®o¹n ®Çu ph¸t triÓn khuyÕn l©m h×nh thøc tiÕp cËn nμy rÊt phæ biÕn. c¸c nhμ chuyªn m«n. C¸c c¸ch tiÕp cËn chñ yÕu trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m Trong khuyÕn l©m cã 2 h×nh thøc tiÕp cËn chñ yÕu lμ tiÕp cËn tõ trªn xuèng vμ tiÕp cËn tõ d−íi lªn. ®Õn tæ chøc vμ gi¸m s¸t qu¸ tr×nh thùc hiÖn. cßn gäi lμ tiÕp cËn theo m« h×nh chuyÓn giao. TiÕp cËn khuyÕn l©m tõ d−íi lªn hay tiÕp cËn khuyÕn l©m tõ trong ra lμ c¸ch tiÕp cËn tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n lÊy ng−êi d©n lμm trung t©m. Tuy nhiªn tiÕp cËn theo m« h×nh nμy th−êng béc lé nh÷ng h¹n chÕ nh− mang tÝnh ¸p ®Æt. khuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn. Tæng kÕt c¸c h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m ë n−íc ta trong nh÷ng n¨m võa qua cho thÊy cã mét sè c¸ch tiÕp cËn nh− sau: 162 . c¸c nhμ nghiªn cøu. nã g¾n liÒn víi c¸c qu¸ tr×nh nh− chuyÓn giao kiÕn thøc hay chuyÓn giao c«ng nghÖ cho n«ng d©n.. C¸n bé ph¸t triÓn n«ng th«n.4: VÞ trÝ cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m (NguyÔn B¸ Ng·i. Mçi h×nh thøc tiÕp cËn cã nh÷ng ®Æc thï vμ phï hîp víi tõng thêi kú ph¸t triÓn... nh÷ng ng−êi lμm c«ng t¸c ph¸t triÓn n«ng th«n. c¸n bé khuyÕn l©m coi khuyÕn l©m lμ mét qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y mét chiÒu cho n«ng d©n. tiÕp cËn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m thùc chÊt lμ xem xÐt mèi quan hÖ gi÷a n«ng d©n vμ nh÷ng ng−êi bªn ngoμi céng ®ång nh−: c¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch. C¸c nhμ nghiªn cøu. Nh− vËy..

vai trß cña ng−êi d©n ®−îc chó träng tõ viÖc x¸c ®Þnh nhu cÇu... Ng−êi ta th−êng thÊy c¸c thuËt ng÷ nh−: chuyÓn giao kiÕn thøc. nh»m l«i cuèn n«ng d©n vμo qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kü thuËt míi ngay trªn ®ång ruéng cña hä. 1998) Trong thËp kû 70 vμ 80 c¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" rÊt phæ biÕn.5: TiÕp cËn theo m« h×nh "chuyÓn giao" trong khuyÕn n«ng khuyÕn l©m (NguyÔn B¸ Ng·i. Theo c¸ch tiÕp cËn nμy.2. chuyÓn giao c«ng nghÖ hay kü thuËt cho n«ng d©n. t¹o cho c¸n bé khuyÕn n«ng khuyÕn l©m coi qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y cho n«ng d©n h¬n lμ cïng häc hái vμ chia sÎ.5 m« t¶ mèi quan hÖ gi÷a nghiªn cøu. kh«ng xuÊt ph¸t tõ nhu cÇu cña n«ng d©n. c«ng nghÖ. Qu¸ tr×nh nμy cho phÐp vÞ trÝ cña n«ng d©n ngμy cμng cao trong qu¸ tr×nh khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.1. Ng−êi n«ng d©n hoμn toμn thô ®éng trong qu¸ tr×nh häc hái.. chÊp nhËn vμ phæ cËp. H×nh 10. C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔn C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔ ®−îc ph¸t triÓn vμo cuèi nh÷ng n¨m 1970. thùc hiÖn. tõ trªn xuèng. TiÕp cËn theo m« h×nh nμy th−êng béc lé nh÷ng h¹n chÕ c¬ b¶n nh− ¸p ®Æt.. §©y lμ mét h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m mang nhiÒu yÕu tè mét chiÒu. 4. kü thuËt míi. tiÕp nhËn kü thuËt. C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh "ChuyÓn giao" C¸c nhμ ho¹ch ®Þnh chÝnh s¸ch C¸c nhμ nghiªn cøu • • • C¸c ý t−ëng ChÝnh s¸ch míi C«ng nghÖ.2. thö nghiÖm vμ khuyÕn n«ng theo nph−¬ng ph¸p tiÕp cËn lÊy n«ng d©n lμm trung t©m.2. kü thuËt míi Tr×nh diÔn c«ng nghÖ vμ kü thuËt míi Gi¶ng d¹y cho n«ng d©n Qu¸ tr×nh chuyÓn giao II • N«ng d©n ¸p dông c«ng nghÖ. tiÕp thu chÝnh s¸ch. 163 . Qu¸ tr×nh chuyÓn giao I KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn • • • ChÊp nhËn.4. kü thuËt míi H×nh 10.

7). Tõ n¨m 1995 Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam -Thuþ §iÓn ®· thö nghiÖm vμ ¸p dông khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng ë mét sè tØnh miÒn nói phÝa B¾c dùa trªn h×nh thøc khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n. vai trß cña ng−êi d©n. KhuyÕn n«ng lan réng dùa vμo viÖc huy ®éng n«ng d©n vμ c¸c tæ chøc ®Þa ph−¬ng tham gia vμo viÖc më réng c«ng t¸c khuyÕn c¸o vμ dÞch vô hç trî s¶n xuÊt n«ng nghiÖp th«ng qua m¹ng l−íi ho¹t ®éng ë ®Þa ph−¬ng.6: C¸ch tiÕp cËn theo m« h×nh tr×nh diÔn (C¶i biªn tõ Farrington vμ Martin.2. Trong giai ®o¹n ®Çu yªu cÇu ph¶i lùa chän c¸c th«n ®iÓm. nhãm cïng së thÝch. h×nh thμnh c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n nh−: nhãm qu¶n lý. 1998) 4. C¸ch tiÕp cËn theo khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng §©y lμ c¸ch tiÕp cËn dùa trªn c¸ch tiÕp cËn: Tõ n«ng d©n ®Õn n«ng d©n. b¾t ®Çu ®−îc thö nghiÖm vμ ¸p dông tõ gi÷a thËp kû 80. ph¸t ®éng qu¸ tr×nh lan réng tõ th«n nμy sang th«n kh¸c vμ lu«n tæng kÕt vμ bæ sung kinh nghiÖm (H×nh 10. C¸ch tiÕp cËn nμy ®ßi hái ph¶i t¨ng c−êng ®μo t¹o cho n«ng d©n.NguyÔn B¸ Ng·i. ®Æc biÖt lμ kh¶ n¨ng tù qu¶n lý vμ ®iÒu hμnh c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cña ng−êi d©n vμ céng ®ång.3.Nghiªn cøu trong tr¹m thÝ nghiÖm Ph¶n håi Nghiªn cøu trªn ®ång ruéng cña n«ng d©n Phæ cËp më réng N«ng d©n N«ng d©n Nghiªn ¸p cøu c¬ dông b¶n C¸n bé C¸n bé nghiªn nghiªn cøu. qu¶n cøu. Theo c¸ch tiÕp cËn nμy. më réng. 164 . lý cïng n«ng d©n qu¶n lý N«ng d©n tù qu¶n lý M« h×nh tr×nh diÔn C¸n bé khuyÕn n«ng cïng n«ng d©n phæ biÕn H×nh 10. céng ®ång lμ trung t©m trong c¸c ho¹t ®éng phæ cËp. 1988 . Ph−¬ng ph¸p nμy ®ang gãp phÇn kh¾c phôc nh÷ng tån t¹i chÝnh hiÖn nay cña hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ n−íc lμ ch−a cã kh¶ n¨ng víi tíi ®−îc tÊt c¶ c¸c th«n b¶n.

Hai hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÇn ph¶i ®−îc liªn kÕt víi nhau nh»m h−íng tíi c¸c hé n«ng d©n vμ céng ®ång cña hä th«ng qua chÝnh sù tham gia cña n«ng d©n. N«ng d©n võa lμ ®èi t−îng cña c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. ë mét sè n¬i trong vïng cña Ch−¬ng tr×nh ph¸t triÓn n«ng th«n miÒn nói. trao ®æi kinh nghiÖm vμ hç trî lÉn nhau gi÷a n«ng d©n víi nhau. gi¸m s¸t. • HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m quan hÖ chiÒu ngang §©y lμ hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m kh«ng chÝnh thøc. huyÖn cã Tr¹m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m n»m trong Phßng NN&PTNT Mét sè n¬i ®ang h×nh thμnh tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m x· hoÆc côm x·. gi÷a gia ®×nh víi nhau. HÖ thèng nμy dùa trªn c¬ së cña sù hiÓu biÕt vÒ th«ng tin. thuéc Së NN&PTNT.Th«n ®iÓm (1994) Th«n lan réng (1995) Th«n lan réng (1996) Th«n lan réng (1997) H×nh 10. C¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cÊp th«n b¶n rÊt ®a d¹ng vμ phong phó. hä lμ ng−êi h−ëng lîi cña c¸c ch−¬ng tr×nh khuyÕn n«ng vμ còng lμ 165 .3. thùc hiÖn.. hÖ thèng nμy ®−îc t¨ng c−êng cñng cè vμ ®· h×nh thμnh tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n. HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n HiÖn nay ®ang tån t¹i hai hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lμ: • HÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m theo cÊu tróc chiÒu däc §©y lμ hÖ thèng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m chÝnh thøc cña nhμ n−íc theo quan hÖ thø bËc: Trung −¬ng cã Côc khuyÕn n«ng vμ Ban khuyÕn l©m trong Côc ph¸t triÓn l©m nghiÖp thuéc Bé NN&PTNT. ®¸nh gi¸ vμ më réng phæ biÕn. 1997) 4. tõ th«n nμy ®Õn th«n kh¸c víi sù hç trî cña c¸c c¬ quan. tØnh cã Trung t©m khuyÕn n«ng khuyÕn l©m.. gåm nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c nhau: tõ x¸c ®Þnh nhu cÇu. tæ chøc bªn ngoμi céng ®ång.7: TiÕp cËn theo khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng (Ph¹m Vò QuyÕt. lËp kÕ ho¹ch.

nh− c¸c nhãm së thÝch sau: Nhãm së thÝch vÒ trång rõng vμ qu¶n lý b¶o vÖ rõng. Nhãm sö dông n−íc. Nhãm qu¶n lý tÝn dông th«n b¶n. • Ban qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m x· Mçi x· cÇn thμnh lËp ban qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m. • Nhãm n«ng d©n cïng së thÝch §©y lμ h×nh thøc tæ chøc rÊt phæ biÕn ë c¸c tØnh miÒn B¾c ®−îc h×nh thμnh trªn c¬ së cïng chung mét quan t©m hay ®iÒu kiÖn kh¶ n¨ng cña c¸c n«ng d©n trong th«n b¶n... nhiÖm vô cña nã lμ thóc ®Èy phèi hîp c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m c¸c 166 . Nhãm s¶n xuÊt theo dßng hä hay côm d©n c−. ë mét sè ®Þa ph−¬ng ®· thμnh lËp mét sè c©u l¹c bé sau: C©u l¹c bé thuéc héi n«ng d©n. C©u l¹c bé thμnh lËp víi sù hç trî cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ n−íc. huy ®éng vèn ho¹t ®éng tõ c¸c thμnh viªn vμ lùa chän ®¹i diÖn ®Ó tham gia tËp huÊn vμ lμ ng−êi liªn l¹c cho c©u l¹c bé gi÷a c¸c thμnh viªn víi nhau vμ gi÷a c©u l¹c bé víi c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ n−íc. Nhãm qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n ph¶i cã quy chÕ ho¹t ®éng.. Chøc n¨ng. tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m bªn ngoμi. Nhãm së thÝch vÒ c©y ¨n qu¶. Nhãm së thÝch vÒ ch¨n nu«i. Nhãm s¶n xuÊt theo cïng ngμnh nghÒ. lμm cÇu nèi víi ban khuyÕn n«ng khuyÕn l©m x· hay ban qu¶n lý dù ¸n cña x· (nÕu x· cã dù ¸n) vμ cã quan hÖ trùc tiÕp víi c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m bªn ngoμi. C¸c c©u l¹c bé ho¹t ®éng vμ tån t¹i dùa vμo c¸c thμnh viªn tù nguyÖn.ng−êi tham gia vμo qu¸ tr×nh thùc hiÖn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m theo h×nh thøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m lan réng. Thμnh viªn cña nhãm nμy tõ 3 ®Õn 5 ng−êi do d©n bÇu vμ tham gia tù nguyÖn. Mçi nhãm së thÝch th−êng chän ra mét nhãm tr−ëng lμm nhiÖm vô liªn l¹c gi÷a c¸c thμnh viªn cña nhãm vμ c¸c c¸n bé. ®¹i diÖn c¸c th«n. . Nhãm nμy cã tr¸ch nhiÖm ®«n ®èc c¸c ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m trong th«n vμ c¸c nhãm cïng së thÝch. Th«ng th−êng hä lμ tr−ëng c¸c nhãm cïng së thÝch.. C©u l¹c bé do chÝnh n«ng d©n lËp ra. N«ng d©n tham gia vμo c¸c tæ chøc khuyÕn n«ng khuyÕn l©m tõ ng−êi d©n theo c¸c h×nh thøc chñ yÕu sau: • C¸c c©u l¹c bé cña n«ng d©n §©y lμ h×nh thøc tæ chøc rÊt phæ biÕn ë c¸c tØnh miÒn Nam. Ban nμy lμ mét tæ chøc tù nguyÖn cã sù tham gia cña l·nh ®¹o x· phô tr¸ch vÒ s¶n xuÊt. • Nhãm qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n b¶n Mçi th«n thμnh lËp nhãm qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m th«n.

c¸c nhãm cïng së thÝch hay c¸c hé gia ®×nh.th«n. 167 . gi¸m s¸t vμ ®«n ®èc c¸c ho¹t ®éng cña c¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn cÊp x·. Tuy nhiªn. giai ®o¹n ®Çu cÇn cã sù hç trî kinh phÝ cña khuyÕn n«ng khuyÕn l©m nhμ n−íc hay c¸c ch−¬ng tr×nh dù ¸n ph¸t triÓn. Ban qu¶n lý khuyÕn n«ng khuyÕn l©m cßn cã tr¸ch nhiÖm x· kiÓm tra. Hä lμ nh÷ng ng−êi trùc tiÕp hç trî c¸c hé n«ng d©n vÒ x©y dùng kÕ ho¹ch. C¬ chÕ ho¹t ®éng theo nguyªn t¾c ph¶i tù bï ®¾p chi phÝ. • KhuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn cÊp x· Mçi x· cÇn tuyÓn chän mét sè ng−êi ®Ó ®μo t¹o thμnh c¸c khuyÕn n«ng khuyÕn l©m viªn cña x·. Ngoμi ra nã thiÕt lËp c¸c mèi quan hÖ víi c¸c tæ chøc bªn ngoμi ®Ó t×m kiÕm c¸c c¬ héi hç trî vμ gióp ®ì n«ng d©n. kü thuËt ®¬n gi¶n vμ qu¶n lý gi¸m s¸t.

ICRAF. 6. Edited by Winrock International. NguyÔn B¸ Ng·i. Dù ¸n l©m nghiÖp khu vùc ViÖt NamADB. ICRAF. Buchy. A (1988). No. Trong L©m nghiÖp céng ®ång . Bïi §×nh To¸i. Agriculture and Administration Unit. 1997. Nhμ XuÊt b¶n N«ng nghiÖp. Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp th¸ng 11 n¨m 1997. Nairobi. On Farmer Research: for Farming Systems Indonesia. S. H and Harwood.B. D&D User’s Manual: An Instoduction to Agroforestry Diagnosis and Design. “Farmer Participation in agricultural Research: A Review ß Concept and Practices. 1987. 1991. §μo t¹o tiÓu gi¸o viªn cho x©y dùng kÕ ho¹ch ph¸t triÓn x· §Ò xuÊt chiÕn l−îc vμ ph−¬ng ¸n lùa chän. Forestry College of Vietnam. (1991). Social Forestry Support Project. Farrington.(TiÕng Anh vμ tiÕng ViÖt) Community forestry note . NguyÔn B¸ Ng·i vμ nh÷ng ng−êi kh¸c. n¨m 2000.Thôy §iÓn. “C¬ së khoa häc cña l©m nghiÖp x· héi vμ ph¸t triÓn l©m nghiÖp x· héi ë ViÖt Nam”. 4. A. Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp th¸ng 11 n¨m 1997. (1997) "X©y dùng kÕ ho¹ch ph¸t triÓn th«n b¶n gi¸m s¸t vμ ®¸nh gi¸ cã ng−êi d©n tham gia trong c¸c dù ¸n ph¸t triÓn n«ng th«n" Trong “Héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé NN&PTNT . pp: 31-55 5.FAO of UN. Proceedings of an International Workshop in Sukmana. Agroecosystems Analysis.Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam . Knipscheer. Occasional Paper 9.Dù ¸n t¨ng c−êng kh¶ n¨ng t− vÊn cÊp bé. Ha néi th¸ng 12 n¨m 1999 168 . Published by AARD.R 1985. and Mulyadi D.: "Ph−¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ n«ng th«n cã sù tham gia cña ng−êi d©n trong ho¹t ®éng khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé N«ng nghiÖp vμ Ph¸t triÓn n«ng th«n . 8. J. IDRC.§¸nh gi¸ nhanh. Tõ trang 1 ®Õn trang 52 10. J and Martin. 1999. Compiled and edited by Raintree. R. Oversee Development Institute. M. G. London 7. 1988. Amir p. 2. PhÇn I: §¸nh gi¸ nhanh. (1997).Tμi liÖu tham kh¶o 1. (1997). “Héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé NN&PTNT . Report on Consultancy for Social Forestry Research in Social Forestry Training Center. Volume 20. Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ quèc d©n. Molnar . Agricultural Administration. B¸o c¸o chuyªn ®Ò Nghiªn cøu sinh. Bé NN&PTNT.Thôy §iÓn. trang 135142. On-Station versus Allocation of Resources in Development in Procedures Research.Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam . 3. kü thuËt canh t¸c n−¬ng rÉy vμ thuéc tÝnh kinh tÕ x· héi . n¨m 1998 11. 2852 VIE (TA). §inh §øc ThuËn (2000). (1998). 9. Rome 1989. Conway.

in Chambers et al 1989. Nghiªn cøu ®iÓm: Dù ¸n qu¶n lý rõng ®Çu nguån cã sù tham gia cña ng−êi d©n HuyÖn Hoμnh Bå .1997 . Ph¹m Vò QuyÕt (1997). “M« h×nh khuyÕn n«ng lan réng ë tØnh Tuyªn Quang”. trang 118. and Booth R.Tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp ViÖt Nam 5. H−íng dÉn th¶o luËn nhãm c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn khuyÕn n«ng khuyÕn l©m 4.Mét sè kÕt qu¶ ban ®Çu ¸p dông PRA trong lËp kÕ ho¹ch ph¸t triÓn n«ng .Hoμnh Bå Qu¶ng Ninh. 14. Tμi liÖu ®äc thªm: ChiÕn l−îc nghiªn cøu LNXH cña Trung t©m ®μo t¹o LNXH Xu©n Mai . Th«ng tin khoa häc cña tr−êng §¹i häc L©m nghiÖp th¸ng 1. Nhμ xuÊt b¶n N«ng nghiÖp th¸ng 11 n¨m 1997. 1982: Farmer back to Farmer: A Model for generating Acceptable Agricultural Technology. H−íng dÉn th¶o luËn nhãm: ViÕt ®Ò xuÊt nghiªn cøu 2. Agricultural Administration.l©m nghiÖp t¹i x· B»ng C¶ .12.Thôy §iÓn. Trong “Héi th¶o quèc gia vÒ khuyÕn n«ng khuyÕn l©m” Bé NN&PTNT .Qu¶ng Ninh 3. Gi¸y bãng kÝnh dïng cho OHP 169 .H. Vol 11. NguyÔn B¸ Ng·i.Ch−¬ng tr×nh hîp t¸c l©m nghiÖp ViÖt Nam . Danh môc vËt liÖu gi¶ng d¹y 1. R.E.1997. 13. No. Rhoades.