Cân Bằng Hóa Học

CÂN BẰNG HÓA HỌC. GIẢNG DẠY NỘI DUNG CÂN BẰNG HÓA HỌC Ở LỚP 10

Chương I. Cơ Sở Lí Thuyết
I.1. Khái niệm về phản ứng thuận nghịch và không thuận nghịch, cân bằng hóa học I.1.1. Phản ứng không thuận nghịch Là phản ứng xảy ra đến cùng cho đến khi tiêu thụ hết hoàn toàn một trong các chất tham gia phản ứng. Ví dụ: Zn + 4HNO3(đ) → Zn(NO3)2 + 2NO2 + 2H2O Khi lượng aixt HNO3 đặc thì phản ứng sẽ kết thúc khi lượng kẽm tan hết, ngược lại nếu sục khí NO2 vào dung dịch thì cũng không thu được kim loại và axit I.1.2. Phản thuận nghịch. Có những phản ứng mà sau một thời gian phản ứng ta còn tìm thấy cả chất đầu và sản phẩm, nghĩa là phản ứng không xảy ra đến cùng.

Những phản ứng này gọi là phản ứng thuận nghịch. Trong loại phản ứng này người ta dùng dấu hai mũi tên ngược chiều nhau thường chiều từ trái sang phải là chiều thuận, chiều ngược lại là chiều nghịch. Đặc điểm của phản ứng thuận nghịch là không bao giờ hết các chất ban đầu vì vậy nói phản ứng thuận nghịch là phản ứng không hoàn toàn. I.1.3. Cân bằng hóa học

-1-

Cân Bằng Hóa Học

-2-

Cân Bằng Hóa Học

I.2. Hằng số cân bằng. I.2.1. Hằng số cân bằng Kc

Kc được gọi là hằng số cân bằng của phản ứng liên hệ đến nồng độ (mol/l). K c chỉ phụ thuộc nhiệt độ và bản chất của phản ứng, mà không phụ thuộc vào nồng độ các chất phản ứng. Hệ thức cân bằng trên biểu diễn sự liên hệ giữa nồng độ hóa chất lúc cân bằng , nó chính là nội dung của định luật tác dụng khối lượng. Có thể phát biểu định luật nầy như sau: Khi một phản ứng đồng thể đạt trạng thái cân bằng thì tỉ số tích số nồng độ sản phẩm với tích số nồng độ tác chất là một hằng số ở một nhiệt độ xác định. I.2.2. Hằng số cân băng Kp

-3-

D lúc cân bằng.xD lần lược là phân số .D lúc cân bằng. Xét phản ứng aA + bB mol của A. ∑xi =1.B.P → PA = xAP -4- cC + dD Gọi P là áp suất của hỗn hợp khí lúc cân bằng .Cân Bằng Hóa Học Với một phản ứng tổng quát ta có. aA + bB cC + dD I.3. Xi = ni / ∑ni 0 ≤ xi ≤ 1.B. PAV = nART → PA = nART / V = nART / (nRT/P) = nAP / n = xA. xA = nA/n . xA. Là tổng số mol hỗn hợp khí của các khí A. Hằng số cân bằng Kx Hằng số cân bằng này liên hệ đến phân số mol của các chất trong phản ứng. xD = nD / n Với n = nA + nB + nC + nD. xB = nB / n . xC = nC / n . Phân số mol x của cấu tử i trong hỗn hợp gồm nhiều cấu tử là tỉ số giữa số mol của i với tống số mol của các cấu tử có trong hỗn hợp.xB. xC .C.2.C.

1. PD.PB ) c d = ( xC ) c ( x D ) d ( x A ) a ( xB ) b P ( c+ d ) −( a +b ) Đặc Kx = ( xC ) c ( x D ) d ( x A ) a ( xB ) b khi đó ta có: KP = Kx.P ) ( x .4.Kx.Cân Bằng Hóa Học Tương tự cho : PB = xBP P C = x CP PD = xDP Thay PA.PA ) ( xB . I.(a+b) là tổng số mol sản phẩm – tổng số mol tác chất Như vậy hằng số cân bằng K phụ thuộc vào nhiệt độ T và áp suất tổng quát P của hỗn hợp khí lúc cân bằng. PB.PC. vào biểu thức KP của phản ứng: (P ) (P ) Kp = C a D b ( PA ) ( PB ) c d ( x .P ) = c C a D D b ( xA . Ta có: PiV = niRT → → pi = ciRT Thay các giá trị của pi vào biểu thức tính Kp ta có: -5- . Kp . Mối liên hệ giữa các hằng số cân bằng Kc.PΔv. Quan hệ giữa KC và KP Từ phương trình:PV = nRTvới pi: áp suất riêng phần của khí. Với Δv = (c+d) .2.

Ví dụ: * Chú ý: Đối với các loại cân bằng khác nhau thì hằng số cân bằng có tên gọi khác nhau.Đối với cân bằng kết tủa ta có tích số tan T -6- . Kb . ta có Ka.Đối với cân bằng axit bazơ.Với ∆ n ∆ n = 0 tức là số phân tử khí ở 2 vế bằng nhau thì KP = KC ∆ n ≠ 0 thì KP ≠ KC * Nếu chất phản ứng hoặc sản phẩm là chất rắn thì nồng độ hoặc áp suất riêng phần xem như không đổi nên các chất này không có mặt trong biểu thức hằng số cân bằng.(a + b) .Cân Bằng Hóa Học Vậy : KP = KC. .(RT) ∆ n = (c + d) .

(RT) ∆ n = Kx.P 3 2   N2 H2  cb Nếu viết : N 2( k ) + 3H 2( k ) € 2 NH3( k ) 2  PNH 3 K = 3  PN . 2. các chất phản ứng đặt ở mẫu số. Kx Ta thấy rằng : KP = KC.KC .PΔv.Cân Bằng Hóa Học . Mối liên hệ giữa : KP . Như vậy: Trong phương trình hằng số cân bằng các sản phẩm đặt ở tử số.P 2  N H " Kp =  2 2   PNH 3   cb NH 3( k ) € " Với : K p = K ở cùng nhiệt độ.Đối với phức chất ta có hằng số không bền: Kkhông bền.Đối với chất điện li ta có hằng số điện li : Kđl . -7- . p 1 Cách tính tương tự cho các hằng số cân bằng khác. Nếu khi Δv = 0 tức là (c + d ) = ( a + b ) thì lúc đó ta có.PH  2 2 ' p    cb Với : Kp’ = Kp2. KP = KC = Kx Lưu ý : Các hằng số cân bằng K gắn liền với phương trình phản ứng cụ thể : Ví dụ : 1 3 N 2( k ) + H 2( k ) € NH3( k ) 2 2  P  NH Kp =  1 3   P 2 . Nếu phản ứng được viết ngược lại : 1 3 N2( k ) + H2( k ) 2 2 3 1  P 2 .

Tương tự chất rắn. Hằng số cân bằng và các đại lượng nhiệt động.khí: CaCO3(tt) € CaO( tt ) + CO2( k ) Vì áp suất ảnh hưởng rất ít đến tính chất của chất rắn. D là các chất tan trong dung dịch loãn của chúng người ta đã chứng minh được: -8- . B.2. ∆GT = ∆GT0 + RT ln P 2 CO 0 Khi cân bằng : ΔGT = 0 nên.2.6. C. Ví dụ : 2 HgO(tt ) → 2 Hg (l ) + O2( k ) K p = PO2 ( ) cb I. Hằng số cân bằng trong hệ dị thể : Xét phản ứng sau trong hệ rắn . Xét phản ứng tổng quát : * Nếu A.Cân Bằng Hóa Học I. nghĩa là : 0 µCaCO3(tt) = µCaCO3(tt) 0 µCaO (tt ) = µCaO (tt ) Từ đó thiết lập phương trình tính ΔGT . nếu trong phản ứng có mặt chất lỏng không hoà lẫn với các chất khác thì nó cũng không có mặt trong biểu thức hằng số cân bằng. nên nếu chất rắn không hoà lẫn với chất trong phản ứng (như tạo dung dịch rắn) thì hoá thế nó chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ.5. ∆GT = − RT ln ( PCO 2 ) cb = − RT ln K p Nghĩa là : K p = ( PCO 2 ) cb Như vậy : nếu trong phản ứng có mặt chất rắn không hoà lẫn với các chất khác thì nó không có mặt trong biểu thức hằng số cân bằng.

56T p 4. ∆ G0 = -2.3RTlgKp ∆ G phản ứng = 0. I.56T I.1.3.3 RTlgKp ∆ G Thay R = 1. Các yếu tố ảnh hưởng đế hằng số cân bằng.98 vào ta có: ∆ G0 = -4.3. Khi đạt hệ trạng thái cân bằng thì.56TlgKp Đây là biểu thức quan hệ giữa hằng số cân bằng và các đại lượng nhiệt động như sau: lg K p = − ∆G 0 ∆G 0 hay K = 10− 4. Nguyên lí Lơ Satơlie -9- .Cân Bằng Hóa Học hay ∆ G = ∆ G0 + RTlnKp Chuyển sang logarit thập phân ta có: ∆ G = ∆ G0 + 2.

Tăng nồng độ sản phẩm .10 - .2.Chiều phản ứng thu nhiệt .Chiều giảm số ph tử khí (giảm P) .Chiều nghịch .Tăng áp suất .Tăng nhiệt độ .Chiều tăng số phân tử khí (tăng P) I.Chiều phản ứng phát nhiệt .Chiều thuận .3. Ảnh hưởng của nồng độ Xét phản ứng: Cân bằng chuyển về phía .Cân Bằng Hóa Học Ta có thể cụ thể hoá sự chuyển dịch cân bằng như sau: Yếu tố tác dụng .Tăng nồng độ chất tham gia .Hạ nhiệt độ .Hạ áp suất .

Một cách tổng quát : Giả sử có phản ứng : 0 aA + bB € 0 cC + c dD d Ta có : ∆G = ∆G + RT ln Q = ∆G Lúc cân bằng : ΔG = 0. . . Khi cho KCl vào. tốc độ của phản ứng nghịch tăng nên màu đỏ của dung dịch giảm hơn so với ban đầu vì vậy cân bằng chuyển theo chiều nghịch.Nếu tăng nồng độ FeCl 3 hoặc KSCN thì tốc độ phản ứng thuận tăng còn tốc độ phản ứng nghịch chưa tăng do đó tạo thành nhiều Fe(SCN)3 hơn nên ta thấy màu đỏ của dung dịch tăng lên.Khi tăng nồng độ cảu các chất phản ứng cân bằng sẽ chuyển dịch từ trái sang phải. cân bằng chuyển theo chiều giảm nồng độ của FeCl3 và KSCN. hệ không còn ở trạng thái cân bằng nữa. Như vậy: . cho rằng thể tích của hệ là cố định. Sự tăng nồng độ của các chất sản phẩm ( [ C ] hoăc [ D ] ). Nếu trộn 3mol C 2H5OH với 1mol CH3COOH thì bao nhiêu mol este sẽ tạo thành lúc cân bằng ?. Q = K [ C ] [ D] + RT ln a b [ A] [ B ] Nếu tăng nồng độ chất phản ứng ( [ A] hoăc [ B ] ).sẽ gây kết quả ngược lại.11 - . ΔG trở nên âm. Ví dụ: Khi trộn 1mol C2H5OH với 1mol CH3COOH và để cho phản ứng xảy ra ở nhiệt độ thường .Cân Bằng Hóa Học Đang ở trạng thái cân bằng. lúc cân bằng người ta thấy tạo thành 2/3mol este. biểu thức sau dấu logarit (ln) sẽ giảm. phản ứng theo chiều từ trái sang phải tiếp tục xảy ra cho đến khi ΔG = 0.Khi tăng nồng độ của các chất sản phẩm phản ứng cân bằng sẽ chuyển dịch từ phải sang trái. chiều giảm nồng độ KCl.

tức là cân bằng đả chuyển dịch từ trái sang phải . số mol este được tạo thành sẽ lớn hơn trong trường hợp dầu. do đó nghiệm thích hợp là x = 0. . tức là tăng nồng độ C2H5OH trong hệ phản ứng . Vì lượng este tạo thành không thể lớn hơn lượng axit CH 3COOH ban đầu. Nhận xét : Khi tăng nồng độ của rượu (chất phản ứng) lượng este được tạo thành lớn hơn. Khi tăng số mol . phù hợp với nguyên lí La Chatelier.9 và x = 4. Tức là số mol este được tạo thành khi trộn 3mol C2H5OH với 1mol CH3COOH là 0. (1 − x) V V x x Giải phương trình bậc hai này ta có : x = 0.9mol. Đặc V là thể tích củ hệ. Thật vậy : gọi x là số mol este tạo thành khi cân bằng mới được thiết lập : C2 H 5OH t =0 t = tcb 3mol (3 − x) mol + CH3 COOH 1mol (1 − x )mol € CH3 COOC2 H5 + H2 O 0mol xmol 0mol xmol .12 - .4. 1 3V 3V 2 2 =4 Hằng số cân bằng của phản ứng este hoá ở nhiệt độ thường bằng 4 b.Cân Bằng Hóa Học Giải Phương trình phản ứng este hoá : C2 H 5OH + CH3 COOH € CH3 COOC2 H5 + H2 O a. 3V Kc = [ C2 H 5OH ] [ CH3COOH ] 1 . cân bằng sẽ chuyển dịch từ trái sang phải . [ CH 3COOC2 H5 ] [ H2 O ] = V V Kc = =4 [ C2 H 5OH ] [ CH3COOH ] (3 − x) . [ CH 3COOC2 H5 ] [ H2 O ] = 3V .9.

13 - . . [NO2] = c vt = kn (2a)2 (2b) = 8kta2b (Tốc độ phản ứng thuận tăng lên 8 lần) vn = kn (2c)2 = 4knc2 (Tốc độ phản ứng nghịch tăng lên 4 lần) Vậy vt tăng nhanh hơn vn và cân bằng chuyển theo chiều thuận. I.3. Do đó ảnh hưởng cảu sự thay đổi áp suất riêng phần của các chất đến sự chuyển dịch cân bằng háo học cũng tương tự như ảnh hưởng của sự thay đổi nồng độ. [O2] = b . Cân bằng sẽ chuyển theo chiều nào nếu ta tăng áp suất của hệ lên 2 lần và giảm áp suất của hệ xuống 2 lần? Giả sử hệ đang ở trạng thái cân bằng nào đó ứng với nồng độ các chất là: [NO] = a khi đó ta có: vt = kt [NO]2 [O2] vn = kn [NO2]2 tại trạng thái cân bằng: vt = vn nên: kta2b = knc2 * Khi tăng áp suất của hệ lên 2 lần thì nồng độ các chất tăng lên gấp đôi nghĩa là: [NO] = 2a khi đó: [O2] = 2b [NO2] = 2c .Cân Bằng Hóa Học Đối với các phản ứng ở pha khí.3. sự tăng nồng độ cảu một chất cũng chính là sự tăng áp suất riêng phần của chất đó. Ảnh hưởng của áp suất Xét phản ứng thuận nghịch: đang ở trạng thái cân bằng.

( xC P ) ( xD P ) Từ đây ta có: K p = a b ( x A P ) ( xB P ) c d = c d xC . Việc tăng hoặc giảm áp suất của hệ không ảnh hưởng đến trạng thái cân bằng. xi: phần mol của khí i P : áp suất chung cho hổn hợp khí.xD ( c + d ) −( a +b ) . nồng độ của các chất giảm còn 1/2 so với ban đầu. xB Δn = (c+d) .P Pi : là áp suất riêng phần của khí i trong hổn hợp. Đối với phản ứng tổng quát ở pha khí ta có: aA + bB € cC + dD d PCc PD Kp = a b PA PB Vì : Pi = xi.(a+b) = biến thiên số mol khí trong hệ phản ứng. Một cách tổng quát ta xét sự thay đổi áp suất chung cho cả hệ đến sự chuyển dịch cân bằng hoá học.Cân Bằng Hóa Học Ngược lại nếu giảm áp suất của hệ xuống 2 lần.P = Kx . chiều tăng áp suất của hệ.14 - .P∆n a b x A . giả sử hệ ở trạng thái cân bằng ta có: . * Chú ý: Trong trường hợp tổng số phân tử khí ở 2 vế của phương trình bằng nhau. khi đó: [NO] = a/2 Khi đó: [O2] = b/2 [NO2] = c/2 vt = kt (a/2)2 (b/2) = 1/8kta2b (Tốc độ phản ứng thuận giảm 8 lần) vn = kn (c/2)2 = 1/4knc2 (Tốc độ phản ứng giảm 4 lần) Vậy vn lớn hơn vt do đó phản ứng chuyển theo chiều nghịch.

phản ứng thu nhiệt (cần năng lượng) được tăng cường. Nói cách khác. Khi áp suất chung P của cả hệ tăng lên. chúng ta phân biệt các trường hợp sau: . Ảnh hưởng của Nhiệt độ Khi tăng nhiệt độ nghĩa là ta đã cung cấp thêm năng lượng cho hệ.Khi Δn = 0.Khi Δn < 0.Khi Δn > 0. nếu thay đổi áp suất chung của cả hệ . Như vây: “Khi tăng áp suất chung của cả hệ. khi đó vận tốc của phản ứng thu nhiệt tăng hơn tốc độ của phản ứng phát nhiệt.4. . Phản ứng sẽ xảy ra theo chiều từ trái sang phải. ∆G = ∆G + RT ln K x = 0 . Điều này cũng phù hợp với nguyên lí La Chatelier. Dĩ nhiên sự giảm áp suất chung của cả hệ sẽ đưa đến kết quả ngược lại I.15 - . . cân bằng sẽ chuyển dịch về phía có số phân tử khí ít hơn để chống lại sự tăng áp suất”. giá trị của PΔn giảm xuống. biến thiên thế đẳng áp ΔG của hệ trở thành âm (ΔG < 0). Trạng thái cân bằng của hệ không thay đổi. giá trị PΔn tăng lên. Nói cách khác. Khi áp suất chung P của cả hệ tăng lên. Nói cách khác.3. kết quả phản ứng chạy theo chiều phản ứng thu nhiệt. biến thiên thế đẳng áp ΔG của hệ trở thành dương (ΔG > 0). nghĩa là số phân tử khí ở vế phải của phương trình phản ứng lớn hơn ở vế trái. nghĩa là số phân tử khí ở hai vế của phương trình phản ứng là bằng 0 nhau. cân bằng chuyển dịch về phía có số phân tử khí ít hơn.P ∆n = 0 ở nhiệt độ cố định. nghĩa là số phân tử khí ở vế trái của phương trình phản ứng là lớn hơn ở vế phải. Ví dụ: Khi tăng nhiệt độ của phản ứng . giá trị ΔG chỉ phụ thuộc vào PΔn . cân bằng chuyển dịch về phía có số phân tử khí ít hơn. sự thay đổi áp suất chung của cả hệ không làm chuyển dịch cân bằng. Phản ứng sẽ xảy ra theo chiều từ phải sang trái.Cân Bằng Hóa Học ∆G = ∆G 0 + RT ln K p = ∆G0 + RT ln K x .

−∆Η 0  −∆Η 0  −  RT2  RT1   K  −∆Η 0  1 1  ln  2  =  −  (*) R  T2 T1   K1  ln K 2 − ln K1 = Biểu thức (*) gọi là công thức Van’t Hoff. màu nâu đậm dần.16 - . ta có: ln K1 = ln K 2 = −∆Η 0 ∆S 0 + (1) RT1 R −∆Η 0 ∆S 0 + (2) RT2 R Lấy (2) trừ đi (1) ta có. cân bằng chuyển theo chiều thuận. tức là chiều nghịch (chiều phản ứng thu nhiệt) ta thấy khí NO2 được tạo nên nhiều hơn. ∆Η 0 là thay đổi không đáng kể. chiều tăng nhiệt độ (phản ứng phát nhiệt) màu nâu nhạt dần. Sử dụng biểu thức này người ta có thể xác định được giá trị của cân bằng ở nhiệt độ T2 khi biết giá trị của nó ở nhiệt độ .Cân Bằng Hóa Học thì phản ứng sẽ chuyển theo chiều chống lại sự tăng nhiệt độ. cân bằng chuyển về phía tạo N 2O4 nhiều hơn Ảnh hưởng của nhiệt độ lên hằng số cân bằng được liên hệ qua hệ thức sau: Từ công thức: ∆G 0 = ∆Η − T ∆S 0 = − RT ln K Khi phản ứng đạt cân bằng ta có: −∆Η 0 ∆S 0 ln K = + RT R Giả sử ở nhiệt độ T1 hằng số cân bằng của phản ứng là K1. còn có nhiệt độ T2 hằng số cân bằng của phản ứng là K2. Ngược lại khi hạ nhiệt độ. Cũng giả thiết rằng trong khoảng nhiệt độ từ T1 đến T2 thì ∆S 0 .

9 Xác định hiệu ứng nhiệt của phản ứng Giải: Theo công thức Van’t Hoff.2. Điều đó có nghĩa là cân bằng chuyển dịch về phía phản ứng nghịch. .8 45. số hạng −∆Η 0 RT giảm.T1.Cân Bằng Hóa Học T1 và hiệu ứng nhiệt của phản ứng khi biết giá trị của hằng số cân bằng ở hai nhiệt độ khác nhau. tức là phản ứng thu nhiệt. ∆Η 0 là không phụ thuộc vào nhiệt độ.ln  2  8.9  R.731. Ví dụ: Đối với phản ứng: H 2 + I 2 € 2 HI người ta thu được kết quả sau: T (K ) 731 764 Kp 49. khi nhiệt độ tăng. Ta có  K 2   −∆Η 0   1 1  ln  =   − . K   45.8  0 ∆Η = ( T2 − T1 ) ( 764 − 731) = − 112968 j / mol Áp dụng nguyên lí dịch chuyển cân bằng vào phương trình : −∆Η 0 ∆S 0 ln K = + RT R giả thiết rằng ∆S 0 .  K1   R   T2 T1  Qua một số biến đổ ta được.314.303log    K1  =  49. và do đó K giảm.17 - .764.T2 . Khi đó ta thấy: - Đối với phản ứng phát nhiệt (ΔΗ0 < 0).

người ta tăng nhiệt độ từ 4500C lên 4550C. - Như vậy: “Trong cả hai trường hợp. Giả thiết là hiệu ứng nhiệt của phản ứng là không phụ thuộc NH vào nhiệt độ. tức là phản ứng thu nhiệt.Cân Bằng Hóa Học −∆Η 0 RT - Đối với các phản ứng thu nhiệt ( ∆Η 0 > 0 ). hãy xác định độ tiến triển dn của phản ứng. Điều này phù hợp với nguyên lí Le Chatelier: “Khi tăng nhiệt độ thì cân bằng chuyển dịch về phía phản ứng thu nhiệt để hấp thụ bớt lượng nhiệt đưa vào hệ. chúng ta có thể xem nó như là yếu tố vi phân của nhiệt độ.dn + b . do đó K tăng. biết ∆Η 0 3 = −46. N2 450 C amol 455 C da = a − dn 0 0 + 3H 2 bmol € 2 NH3 cmol c+2dn db = b − 3dn Tổng số mol khí : N = (a+b+c) = a .18 - . Đối với phản ứng tổng hợp amoniac ở 4500C và 300atm. Điều đó có nghĩa là cân bằng chuyển dịch về phía phản ứng thuận. dT.1kJ / mol . Đó là biến thiên số mol tính theo một mol cảu các chất phản ứng trong quá trình. khi nhiệt độ tăng số hạng tăng. khi tăng nhiệt độ thì cân bằng đều chuyển dịch về phía phản ứng thu nhiệt”. .3dn + c + 2dn = N – 2dn = dN Vì sự thay đổi nhiệt độ từ 4500 C → 4550 C là rất bé. ở trạng thái cân bằng người ta đả thu được: N2 + 3H 2 b = 30mol € 2 NH3 c = 12mol a = 10mol Tổng số mol khí là: N = 52mol.’’ - Dĩ nhiên sự giảm nhiệt độ gây ra hiệu quả ngược lại. Ví dụ: Để dặc trưng cho mức độ chuyển dịch cân bằng trong một quá trình nào đó người ta dùng đại lượng độ tiến triển dn. Ở áp suất cố định là 300atm. Giải. và do đó giảm (chống lại) sự tăng nhiệt độ.

16mol Nhận xét : Việc tìm được dn < 0 chứng tỏ rằng phản ứng tiến hành theo chiều nghịch. Tổ hợp các kết quả trên ta có: −92.5 = dn( 4 + 1 + 9 − 4 ) 12 10 30 52 8.(450 + 273) 2 → dn = −0. Ứng dụng của hiện tượng chuyển dịch cân bằng. .Cân Bằng Hóa Học Áp dụng công thức Van’t Hoff dưới dạng tổng quát: d ln K p dT = ∆Η RT 2 Chúng ta có: d ln K p = ∆Η dT RT 2 2 Mặt khác : 2  Pc  2 2 c N   PNH3 N  Kp = = = 3 2 3 PN 2 . Ví dụ 1: Quá trình tổng hợp HCl.(−46. 2. Hiện tượng chuyển dịch cân bằng hoá học được sử dụng rộng rãi trong các quá trình công nghệ hoá học khác nhau.PH 2  Pa  Pb 3 ab P     N  N  ln K p = 2 ln c + 2 ln N − ln a − 3ln b − 2 ln P d ln K p = 2dc da 3db 2dN 2dP − − + − c a b N P Vì áp suất không thay đổi nên dP = 0: d ln K p = 2dc da 3db 2dN − − + c a b N  2dn   dn   3dn   2dn  = 2  −  −  − 3 −  + 2 −   c   a   b   N  = dn 4 + 1 + 9 − 4 12 10 30 52 ( ) Vì phương trình phản ứng viết cho 2mol NH3 nên: ∆Η = 2. I.4. phù hợp với nguyên lí chuyển dịch cân bằng của La Chatelier.19 - .1) = −92.103.315. 2kJ . Chúng ta xét một vài ví dụ minh hoạ.

nghĩa là dùng hỗn hợp ban đầu có tỉ lệ H2 : Cl2 > 1. 2kJ / mol Nhìn vào phương tình phản ứng thấy ngay rằng để tăng hiệu xuất của NH 3. Một trong những phương pháp điều chế HCl trong công nghiệp là phương pháp tổng hợp trực tiếp từ các nguyên tố bằng cách đốt hiđro trong clo theo phản ứng: H 2( k ) + Cl2( k ) € HCl( k ) ∆Η = −92. N 2( k ) + 3H 2( k ) € 2 NH3( k ) ∆Η = −46. Δn = 0. Muốn vậy. Ví dụ 2: Quá trình tổng hợp Amoniac. Amoniac cũng là một trong những sản phẩm quan trọng của ngành công nghiệp hoá học. Phương pháp chủ yếu để sản xuất amoniac là cho hiđro và nitơ phản ứng với nhau dưới tác dụng của xúc tác bột sắt khử. nhờ hiệu xuất sử dụng clo cao mà trong hổn hợp khí thải là giảm được mức độ ô nhiễm môi trường. Về phương diện áp suất. người ta dùng dư hiđro.20 - . và do đó làm tăng hiệu suất thu HCl (theo clo). vì vậy nó được sản xuất nhiều và ở quy mô rất lớn. vì số phân tử khí ở hai vế là như nhau. Sự giới hạn về áp suất là do yếu tố kỉ thuật quyết định. Điều này được thực hiện bằng cách làm nguội nhanh hổn hợp khí sau khi ra khỏi buồng đốt. làm cho cân bằng chuyển dịch về phía bên phải. Trong thực tế người ta thực hiện quá trình này ở áp suất khoảng 2000atm và ở nhiệt độ khoảng 4000C. Việc dùng dư hiđro. người ta phải thực hiện quá trình tổng hợp ở áp suất càng cao càng tốt.31kJ / mol Để tăng hiệu xuất của phản ứng thu HCl phải tạo điêug kiện để cân bằng chuyển dịch từ trái sang phải. còn sự giới hạn về nhiệt độ là do yếu tố động học quyết định.Cân Bằng Hóa Học HCl là một trong những sản phẩm quan trọng nhất của công nghệ hoá học. Để làm cho cân bằng chuyển dịch từ trái sang phải người ta cũng có thể giàm nhiệt độ của hổn hợp phản ứng. Việc dùng dư hiđro còn có một tác dụng khác là. nên việc tăng hay giảm áp suất không ảnh hưởng gì đến trạng thái cân bằng của hệ. trong thực tế việc đốt hiđro trong clo được thực hiện ở áp suất thường. tức là tăng nồng độ hiđro. .

c. tận dụng các nguyên liệu quý hiếm. và giảm đến mức thấp nhất sự ô nhiễm môi trường.21 € 2 NO2( k ) 0 mol 2α mol . Giải A. chứa trong một bình thể tích 20l ở 270C.Cân Bằng Hóa Học Ở nhiệt độ thấp hơn nữa tốc độ của quá trình sẽ rất bé . Bài tập 1. Hằng số cân bằng Kp. Theo điều kiện bài toán thì ta có α = 0. Độ phân huỷ ở 270Cvà dưới áp suất 0. Độ phân huỷ của một mẩu N2O4 có khối lượng 69g. Một số dạng bài tập thường gặp. b. để tăng tốc độ của phản ứng người ta còn dùng chất xúc tác là bột sắt khử. Nói chung: Trong các quá trình công nghệ hoá học người ta cố gắng sử dụng hiện tượng chuyển dịch cân bằng hoá học để đạt được hiệu suất cao nhất. tiết kiệm nhiên liệu và năng lượng. 1. Giảng dạy mội dung cân bằng hóa học trong chương trình hóa học lớp 10.2 N 2O4( k ) khi t = 0 1 mol khi t = tcb ( 1 − α ) mol . Ngoài ra. Xác định : a. gọi độ phân huỷ của N2O4 ở 270C và 1atm là α. khi đó cái lợi về mặt nhiệt động học không bù lại được cái bất lợi về mặt động học. Chương II.1atm. N2O4(k) phân huỷ theo phản ứng: N 2O4( k ) € 2 NO2( k ) Ở 270Cvà 1atm độ phân huỷ là 20%.

Gọi độ phân huỷ của N2O4 ở điều kiện mới này là α ' .75mol. sử dụng kết quả thu được ở câu a.Cân Bằng Hóa Học Tổng số mol khí trong hỗn hợp lúc cân bằng n = 1 − α + 2α = 1 + α Áp suất riêng của các khí trong hỗn hợp lúc cân bằng là : PN 2O4( k ) = PN O2 ( k ) = 2 1−α Pch 1+ α 2α P ch 1+α Kp = 2 pNO2 pN2O4  2α  Pch   4α 2 Pch 4α 2 1+ α  = = = P 1−α ( 1 + α ) ( 1 − α ) 1 − α 2 ch Pch 1+ α 4. PV = n ' RT → P = n' RT V . Gọi độ phân huỷ của N2O4 ở điều kiện đả cho là α " : N 2O4( k ) t =0 0.0.1atm.1 = 0.2α " = 0.17. Kp vẫn giữ nguyên giá trị 0.17 = P = .1 → α ' = 0. 2 ) . Khi Pch = 0. 75.17 b. 75mol t = tcb 0. 75. Số mol N2O4 : n = 69/92 = 0. 75(1 + α" ) Áp suất của hỗn hợp khí (với giả thiết các khí là khí lí tưởng).22 - . 75(1 − α " ) € 2 NO2( k ) 0mol 0.2 vào biểu thức trên ta có: 2 2 Kp = 1 − ( 0. 75(1 − α " ) + 0.2α " Tổng số mol khí trong hỗn hợp lúc cân bằng là: n ' = 0. 2 ) Thay Pch bằng 1atm và α = 0. Vì hằng số cân bằng Kp chỉ phụ thuộc vào nhiệt độ cho nên ở 270C. 2 '2 ch ' 1−α 1− ( α ' ) 2 c. ta có: 4( α ' ) 4α '2 0. ( 0.55.

9 QC > KC phản ứng xảy ra theo chiều nghịch.146 ) = 183. Từ phương trình đẳng nhiệt Van’t Hoff: ∆GT = RT ln Q K Nếu Q > K thì ΔG > 0 : Phản ứng đi theo chiều nghịch.23 - .3 a. 75.20 Giải phương trình ra ta được: chọn α " > 0 → α " = 0.(27 + 273) ( 1 − α " ) .17 = = 1− ( α" ) 4( α" ) 2 . 75(1 + α " ) RT ( 1+ α " ) ( 1−α" ) V 4α "2 .0.0. Giải: a.98mol / l. [ HI ] QC = [ H 2 ] [ I2 ] 2 [ H 2 ] = [ I2 ] = [ HI ] = 0.146 ) ( 0. K c = 54.Cân Bằng Hóa Học Lí luận tương tự phần b ta có: K p = 0.292 mol H2(khí).96 = 1. .96mol HI(khí) vào một bình dung tích 2lít ở 4300C xảy ra như sau: H 2 (k ) + I 2 ( k ) € 2 HI (k ) .98) QC = ( 0.P = 2 4α "2 .19 Bài tập 2: Trộn 0. Hỏi chiều của phản ứng này? b. Nếu Q = K thì ΔG = 0 : Phản ứng ở trạng thái cân bằng.292 mol I2(khí) và 3.146mol / l 2 3. 2 2 ( 1.292 = 0. 0. Tính nồng độ các chất khí lúc đạt tới trạng thái cân bằng. 082.0. Nếu Q < K thì ΔG < 0 : Phản ứng đi theo chiều thuận.

24 - . hieåu caân baèng hoaù hoïc.98-2x ( 0.146 0. Veà kieán thöùc : - HS hieåu : .98 − 2x 0.146+x + I2( k ) 0.146+x ⇒ 7. Ñoà duøng daïy hoïc : .98 1. Thaùi ñoä nhaän thöùc : Hieåu roû veà phaûn öùng moät chieàu. 096 ⇒ [ H 2 ] = [ I 2 ] = 0.146 + x ) ⇒ x = 0.242 M [ HI ] = 1.98-2x ) 2 2.146+x € 2 HI( k ) 1. Veà kæ naêng : Söû duïng bieåu thöc’ haèng soá caân baèng ñeå tính toaùn. CAÂN BAÈNG HOAÙ HOÏC I. Giáo án lên lớp.Cân Bằng Hóa Học b.Caân baèng hoaù hoïc laø gì ? . Muïc tieâu : 1.146 + x = 0. 79M 2 ( 1.146 0. phaûn öùng thuaän nghòch.37 = 1. H 2( k ) ndbd: ndcb: 54. 3.Haèng soá caân baèng laø gì ? YÙ nghóa cuûa haèng soá caân baèng ? 2. II.3= 0.

Cân Bằng Hóa Học GV : . baøi 2 SGK ( ñaùp aùn : B) 2. .GV choát laïi : Phaûn öùng chæ xaûy ra theo moät chieàu töø traùi sang phaûi ñöôïc .SGK.2 . III.Yeâu caàu HS nghieân cöùu SGK vaø cho bieát theá naøo laø phaûn öùng moät chieàu ? döïa vaøo thí duï SGK ñeå giaûi thích. Duøng moät muõi teân * Hoaït ñoäng I : .Toác ñoä phaûn öùng laø gì ? .25 - HOAÏT ÑOÄNG CUÛA HS Phaûn öùng chæ xaûy ra theo moät chieàu töø traùi sang phaûi ñöôïc goïi laø phaûn öùng moät chieàu. Caùc hoaït ñoäng leân lôùp : 1.Hoïc baøi cuû vaø xem tröôùc baøi . phaûn öùng thuaän nghòch vaø caân baèng hoaù hoïc 1. Kieåm tra baøi cuõ : . HS : . Phaûn öùng moät chieàu. Phaûn öùng moät chieàu Phaûn öùng chæ xaûy ra theo moät chieàu töø traùi sang phaûi ñöôïc goïi laø phaûn öùng moät chieàu. Giaûng baøi môùi : TG NOÄI DUNG HOAÏT ÑOÄNG CUÛA GV 5’ I. Duøng moät muõi teân chæ chieàu phaûn öùng. Ví duï : 2KClO3 ---> 2KCl + 3O2 2H2O2 --> 2H2O + O2 . STK. baûng 7.

Phaûn öùng thuaän nghòch .26 - .Caân baèng .Yeâu caàu HS nghieân cöùu SGK vaø traû lôøi caâu hoûi sau : + Theá naøo laøphaûn öùng thuaän nghòch ? + Bieåu dieãn nghòch nhö theá naøo ? + Ñaëc ñieåm cuûa phaûn öùng thuaän nghòch laø gì ? + So vôùi phaûn öùng moät chieàu coù gì khaùc ? * Hoaït ñoäng III : . * Hoaït ñoäng II : . goïi laø phaûn öùng moät chieàu. . Duøng moät muõi teân chæ chieàu phaûn öùng. phaûn öùng thuaän sang phaûi laø .Chieàu muõi teân töø traùi sang phaûi laø chieàu phaûn öùng thuaän. Phaûn öùng ñoù ñöôïc goïi laø phaûn öùng thuaän nghòch.Trong cuøng ñieàu kieänphaûn öùng xaûy ra theo hai chieàu traùi ngöôïc nhau.Chieàu muõi teân töø traùi chieàu phaûn öùng thuaän. Phaûn öùng ñoù ñöôïc goïi laø phaûn öùng thuaän nghòch.GV neâu vaán  .Cân Bằng Hóa Học chæ chieàu phaûn öùng. chieàu muõi teân töø phaûi sang traùi laø chieàu phaûn öùng nghòch. Ví duï : 2KClO3 ---> 2KCl + 3O2 2H2O2 --> 2H2O + O2  2.Trong cuøng ñieàu kieänphaûn öùng xaûy ra theo hai chieàu traùi ngöôïc nhau. . chieàu muõi teân töø phaûi sang traùi laø chieàu phaûn öùng nghòch.

Caân baèng hoaù hoïc laø traïng thaùi cuûa phaûn öùng thuaän nghòch khi toác ñoä phaûn öùng thuaän baèng toác ñoä phaûn öùng nghòch.Cân Bằng Hóa Học ñeà : Thí nghieäm 3.ÔÛ traïng thaùi caân baèng.27 - .Ñaët vaán ñeà : Taïi sao ôû traïng thaùi caân baèng noàng ñoä caùc chaát trong heä phaûn öùng khoâng thay ñoåi theo thôøi gian ? ( höôùng daån HS döïa vaøo SGK so saùnh toác ñoä vaø phaûn öùng nghòch ).5 mol H2 vaø 0.5 mol I2 vaøo bình kín ôû 4300C chæ thu ñöôïc 0. . phaûn öùng khoâng döøng laïi. maø phaûn öùng thuaän vaø phaûn öùng nghòch vaãn xaûy ra. Haõy giaûi thích. Ñieàu naøy coù nghæa laø trong cuøng moät ñôn vò thôøi gian. maø phaûn öùng thuaän vaø phaûn öùng nghòch vaãn xaûy ra. vieát pthh vaø tính löôïng moãi chaát coù trong heä. phaûn öùng khoâng döøng laïi.ÔÛ traïng thaùi caân baèng. Ñieàu naøy coù cuøng moät ñôn vò thôøi gian.Caân baèng hoaù hoïc laø gì ? Taïi sao noùi caân baèng hoaù hoïc hoaù hoïc laø traïng thaùi cuûa phaûn öùng thuaän nghòch khi toác ñoä phaûn öùng thuaän baèng toác ñoä phaûn öùng nghòch.786 mol HI. Caân baèng hoaù hoïc . cho 0.nhöng vôùi toác ñoä baèng nhau ( vt = vn ). . noàng ñoä caùc chaát phaûn öùng giaûm ñi bao nhieâu theo phaûn öùng thuaän nghæa laø trong .nhöng vôùi toác ñoä baèng nhau ( vt = vn ). . .

. neân trong heä caân baèng luoân luoân coù maët caùc chaát phaûn öùng vaø caùc saûn phaåm.Cân Bằng Hóa Học noàng ñoä caùc chaát phaûn öùng giaûm ñi bao nhieâu theo phaûn öùng thuaän laïi ñöôïc taïo ra baáy nhieâu theo phaûn öùng nghòch. Do ñoù caân baèng hoaù hoïc laø caân baèng ñoäng.Ñaëc ñieåm cuûa phaûn öùng thuaän nghòch * Hoaït ñoäng IV .2 SGK. Do ñoù caân baèng hoaù hoïc laø caân baèng ñoäng.HS nhaän xeùt laø caùc chhaát phaûn öùng khoâng chuyeån hoaù hoaøn toaøn thaønh caùc saûn phaåm. . neân trong heä caân baèng luoân luoân coù maët caùc chaát phaûn öùng vaø caùc saûn phaåm.Xeùt phaûn öùng thuaän nghòch : N2O4(k)  2NO2(k) vaø nghieân cöùu baûng 7.28 - . . . So saùnh caùc tæ soá : [NO2]2/ [N2O4] töông öùng vôùi caùc giaù trò noàng ñoä [NO2] vaø [N2O4] taïi caùc thôøi ñieåm khaùc nhau.So saùnh phaûn öùng moät chieàu vôùi phaûn öùng thuaän nghòch ? phaûn öùng thuaän laïi ñöôïc taïo ra baáy nhieâu theo phaûn öùng nghòch.Ñaëc ñieåm cuûa phaûn öùng thuaän nghòch laø caùc chaát phaûn öùng khoâng chuyeån hoaù hoaøn toaøn thaønh caùc saûn phaåm. laø caân baèng ñoäng ? .

Giaù trò khoâng ñoåi naøy ñöôïc xaùc ñònh ôû 250C vaø noàng ñoä caùc chaát luùc caân baèng. Haèng soá caân baèng ñöôïc kí hieäu baèng chöû K.Ta thaáy tæ soá noàng ñoä luùc caân baèng : [NO2]2 / [N2O4] haàu nhö khoâng ñoåi. duø noàng ñoä ban ñaàu cuûa N2O4 vaø NO2 bieán ñoåi. Caân baèng trong heä ñoàng theå .Cân Bằng Hóa Học II.Xeùt heä caân baèng sau : N2O4(k)  2NO2 (k) . .Xeùt heä caân N2O4(k)  2NO2 (k) . laø haèng soá caân baèng sau : . duø noàng ñoä ban ñaàu cuûa N2O4 vaø NO2 bieán ñoåi. . neân ñöôïc goïi laø haèng soá caân baèng cuûa phaûn öùng ôû 250C. neân ñöôïc goïi laø haèng soá caân baèng cuûa phaûn öùng ôû veà tæ soá ñoù ? .29 - . C. kí hieäu laø K. D laø chaát khí hay chaát tan trong dung dòch. haõy vieát bieåu thöùc tính haèng soá caân baèng vaø giaûi thích caùc ñaïi löôïng trong bieåu thöùc. Haèng soá caân baèng 1.Cho phöông trình cuûa phaûn öùng thuïaân nghòch daïng toång quaùt : aA + bB  cC + dD trong ñoù A. Giaù trò khoâng ñoåi naøy ñöôïc xaùc ñònh ôû 250C vaø noàng ñoä caùc chaát luùc caân baèng.Ta thaáy tæ soá noàng ñoä luùc caân baèng : [NO2]2 / [N2O4] haàu nhö khoâng ñoåi.Giaù trò ñoù goïi baèng cuûa phaûn öùng treân.B .

C.Trong ñoù [NO2].30 - . D laø nhöõng chaát khí hoaëc nhöõng chaát tan trong caân baèng ñöôïc kí hieäu baèng chöû K. Soá muû 2 ôû noàng ñoä NO2 vaø soá muû 1 ôû noàng ñoä N2O4 öùng ñuùng vôùi heä soá tæ löôïng. .Trong ñoù [NO2]. B. . . Kc = [NO2]2 / [N2O4] = 4. Haèng soá 0 Kc = [NO2]2 / [N2O4] = 4. .63. .Haèng soá caân baèng Kc cuûa phaûn öùng xaùc ñònh chæ phuï thuoäc vaøo nhieät ñoä. [N2O4] laø noàng ñoä mol/l cuûa NO2 vaø N2O4 oû traïng thaùi caân baèng.Toång quaùt : aA + bB  cC + dD A.63. D laø . C.Toång quaùt : aA + bB  cC + dD A. .Cân Bằng Hóa Học 25 C. [N2O4] laø noàng ñoä mol/l cuûa NO2 vaø N2O4 oû traïng thaùi caân baèng.10-3 ôû 250C . B. Soá muû 2 ôû noàng ñoä NO2 vaø soá muû 1 ôû noàng ñoä N2O4 öùng ñuùng vôùi heä soá tæ löôïng.Haèng soá caân baèng Kc cuûa phaûn öùng xaùc ñònh chæ phuï thuoäc vaøo nhieät ñoä.10-3 ôû 250C .

a.Xeùt heä caân baèng hoaù hoïc sau : Fe2O3 (r) + 3CO (k)  2Fe (r) + 3CO2 (k) . B. [C] vaø [D] laø noàng ñoä mol/l cuûa caùc chaát A. C vaø D ôû traïng thaùi caân baèng . b. Kc = [C]c[D]d/ [A]a[B]b Trong ñoù : [A]. . [B]. Kc = [C]c[D]d/ [A]a[B]b Trong ñoù : [A]. [B]. [C] vaø [D] laø noàng ñoä mol/l cuûa caùc chaát A. b. B.Cân Bằng Hóa Học nhöõng chaát khí hoaëc nhöõng chaát tan trong dung dòch. a. 2. Caân baèng trong heä dò theå .31 - dung dòch. d laø heä soá tæ löôïng caùc chaát trong phöông trình hoaù hoïc cuûa phaûn öùng. c. d laø heä soá tæ löôïng caùc chaát trong phöông trình hoaù hoïc cuûa phaûn öùng. c. C vaø D ôû traïng thaùi caân baèng .

neân noù khoâng coù maët trong bieåu thöùc haèng soá caân baèng Kc.Ví duï 1 : Phaûn öùng nung CaCO3(r)  CaO (r) + CO2 (k) coù haèng soá caân baèng ôû 8200C laø Kc = 4. vaø ôû 8800C .06. Giaûi : Kc = [ CO2] .ÔÛ 8200C .28. .32 - .103 .Noàng ñoä cuûa chaát raén laø moät haèng soá.28. Tính löôïng CO2 laø Kc = 1. [ CO2] .10-3 .102 thu ñöôïc ôû moåi nhieät ñoä vaø cho nhaän xeùt. Kc = 4.Cân Bằng Hóa Học Kc = [CO2]3 / [CO]3 .

28. ÔÛ nhieät ñoä cao hôn. .06. .10-3 mol/l .10-3 mol/l . [CO2] = 1.33 - . Kc = 1. löôïng CO2 taïo thaønh theo phaûn öùng nhieàu hôn.10-2. nghóa laø ôû nhieät ñoä cao hôn hieäu suaát chuyeån hoaù CaCO3 thaønh CaO vaø CO2 lôùn hôn. khi phaûn öùng ôû traïng thaùi caân baèng.06. Noàng ñoä ban ñaàu cuûa H2 vaø .Cân Bằng Hóa Học = 4.Ví duï 2 : ÔÛ nhieät ñoä nhaát ñònh.ÔÛ 8800C. phaûn öùng : H2 + I2  2HI coù haèng soá caân baèng laø 36.

Suy ra coù x mol/l I2 tham gia phaûn öùng vaø coù 2x mol/l HI taïo thaønh.02 mol/l .Cân Bằng Hóa Học I2 baèng 0. [HI] = 2x 2x2 / (0.015 = 0.005 mol/l [HI] = 2* 0.015 [H2] = [ I2] = 0.02 – x ) .015 = .02 -0.02 –x ) ( 0. ta ñöôïc : x = 0. Giaûi : Kc = [HI]2/ [H2][I2] =36 Goïi x laø noàng doä H2 tham gia phaûn öùng. Tính noàng ñoä mol cuûa caùc chaát luùc caân baèng.02 –x) = 36 Giaûi ra. Luùc caân baèng : [H2] = [I2] = ( 0.34 - .

03 mol/l 3 . Cuûng coá : Baøi 3 (SGK ) . . Daën doø : .35 - . 4.Laøm baøi GSK .Xem tröôùc baøi : III vaø hoïc baøi . .Cân Bằng Hóa Học 0.