Bàn thêm về vấn đề cơ bản của triết học

08:15' AM - Thứ bảy, 07/10/200 6

Vũ Tình Tạp chí Triết học

Giải quyết vấn đề cơ bản của triết học là một trong những yêu cầu quan trọng hàng đầu của việc tìm hiểu triết học nói chung và tìm hiểu một học thuyết triết học nào đó nói riêng. Trong nhiều năm, các giáo trình triết học Mác - Lênin ở nước ta, về cơ bản, đều khẳng định: Vấn đề cơ bản của triết học là "mối quan hệ giữa vật chất và ý thức". Gần đây, giáo trình về môn học này của Hội đồng Trung ương chỉ đạo biên soạn giáo trình quốc gia các bộ môn khoa học Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh viết: "Quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa tâm và vật, giữa ý thức và vật chất, trở thành vấn đề lớn và là vấn đề cơ bản của triết học". Hiện nay, cách giải thích tại sao "mối quan hệ giữa vật chất và ý thức" hay “quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa tâm và vật, giữa ý thức và vật chất" lại là vấn đề cơ bản của triết học cũng khác nhau. Có giáo trình viết: Trong thế giới cố vô vàn hiện tượng, nhưng chung quy chúng chỉ phân thành hai loại, một là những hiện tượng vật chất (tồn tại, tự nhiên), hai là những hiện tượng tinh thần (ý thức, tư duy). Do đó vấn đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức, giữa tồn tại và tư duy là vấn đề cơ bản của triết học". Lại có giáo trình cho rằng: Vấn đề về mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại hay ý thức và vật chất được gọi là vấn đề cơ bản hay vấn đề tối cao của triết học vì giải quyết vấn đề này là cơ sở và điểm xuất phát để giải quyết các vấn đề khác của triết học". Hiện tượng này cũng xảy ra tương tự khi đề cập đến nội dung vấn đề cơ bản của triết học. Thí dụ: "Vấn đề cơ bản của triết học có hai mặt. Mặt thứ nhất giải quyết vấn đề giữa vật chất và ý thức cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào... Mặt thứ hai vấn đề cơ bản của triết học giải quyết vấn đề khả năng nhận thức của con người”, "Khi nghiên cứu các hệ thống, các trường phái triết học, chủ nghĩa Mác cho rằng, vấn đề quan trọng hàng đầu là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại, giữa tinh thần và thế giới tự nhiên, cái nào có trước, cái nào có sau…” Là những tài liệu để giảng dạy, học tập, các giáo trình triết học Mác - Lênin ở nước ta hiện nay tuy có sự thống nhất về tư tưởng và đều xuất phát từ các tác phẩm kinh điển, nhưng trong trường hợp này, lại có sự lý giải ít nhiều khác nhau, đã gây ra những lúng túng nhất định không chỉ đối với người học (đặc biệt là đối với đối tượng lấy tự học là chính), mà còn đối với cả người dạy và người tham khảo. Vì vậy, việc trao đổi thêm những nội dung trên nhằm góp phần tìm cách diễn giải sao cho rõ để không chỉ phản ánh đúng đắn quan điểm từ kinh điển của triết học Mác - Lênin, mà còn phù hợp với sự phát triển của dân trí đương thời là điều cần thiết. Theo chúng tôi, trước khi đi vào nội dung cụ thể vấn đề cơ băn của triết học, phải làm sáng tỏ vấn đề cơ bản của các khoa học nói chung và của triết học nói riêng là gì? Ngành khoa học nào cũng phải nghiên cứu hàng loạt vấn đề. Tất cả những vấn đề đó tạo nên hệ chống các vân đề (hay hệ vấn đề) thuộc đối tượng nghiên cứu của ngành khoa học đó. Vị trí, vai trò của các vấn đề trong hệ vấn đề không giống nhau. Có vấn đề chỉ đóng vai trò hỗ trợ. Có vấn đề đóng vai trò quan trọng. Lại có vấn đề đóng vai trò cực kỳ quan trọng, quan trọng đến mức nó đóng vai trò là nền tảng, định hướng cho ngành khoa học ấy giải quyết những nội dung còn lại. Đấy chính là vấn đề cơ bản của một ngành khoa học. Triết học cũng vậy. Với tư cách là hệ thống tri thức lý luận chung nhất của con người về thế giới, về

họ đã phải suy nghĩ về quan hệ giữa linh hồn ấy với thế giới bên ngoài". Mặc dù phần nói về chủ nghĩa duy tâm khách quan có giải thích về khái niệm tinh chần. có vân đề đóng vai trò là nền tảng.. chủ nghĩa duy tâm khách . vai trò của con người trong thế giới ấy. đây là cơ sở quan trọng nhất để xác định vấn đề cơ bản của triết học. vấn đề xem cái nào có trước. đấy là ý thức. không phải là cái phản ánh tự nhiên). ngay từ thuở đó. chủ nghĩa duy tâm chia thành hai phái. tinh thần của con người). Ph. Do đó. vì vậy dễ dẫn đến cách giải thích quan hệ giữa "tư duy và tồn tại". nhưng ngay từ đầu. tư duy)". khi con người hoàn toàn chưa biết gì về cấu tạo thân thể của họ và chưa biết giải thích những điều thấy trong mơ. triết học có hệ vấn đề của mình.. đấy là thực thể siêu tự nhiên (không có nguồn gốc từ tự nhiên. giữa tinh thần với tự nhiên. một là những hiện tượng vật chất (tồn tại.. Còn những người cho rằng tự nhiên là cái có được thì thuộc các học phái khác nhau của chủ nghĩa duy vật. Sự đồng nhất này không đúng. Vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại.. Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm đều thừa nhận sự tồn tại của cái phi vật chất. (TG nhấn mạnh ). và do đó rút cục lại thừa nhận rằng thế giới được sáng tạo ra bằng cách nào đó. là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại”. Theo chúng tôi. một vấn đề đã đóng một vai trò lớn lao trong triết học kinh viện thời trung cổ. cái phản ánh vật chất.Ăngghen viết tiếp: “Ngay từ thời hết sức xa xưa. hai là những hiện tượng tinh thần (ý thức. cũng hoàn toàn giống như bất cứ tôn giáo nào. "tinh thần và tự nhiên" của Ph.Ăngghen là quan hệ giữa "ý thức và vật chất" hoặc quan hệ giữa "vật chất và ý thức". Ph. tinh thần mà Ph. cái không phải là vật chất. Ph. một vấn đề tối cao của toàn bộ triết học. tự nhiên). Những người quả quyết rằng tinh thần có trước tự nhiên. ngay sau khi nêu quan điểm "Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học. Trong hệ vấn đề ấy. Chúng ta biết rằng.. thế giới vật chất là sản phẩm thuần trí của thực thể siêu tự nhiên này nên thế giới vật chất không có thực chất của nó. hoặc ". sản phẩm của vật chất. cách trình bày trên đã làm cho người tìm hiểu vấn đề cơ bản của triết học và cơ sở để phân biệt chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm đồng nhất nội dung khái niệm tư duy. Với chủ nghĩa duy vật.. tinh thần mà xã hội đang sử đụng (ý thức. là vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại". tự nhiên. Về nội dung vấn đề cơ bản của triết học Trong tác phẩm Lútvích Phoiơbắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức. định hướng để giải quyết những vấn đề khác. tồn lại là gì mà chỉ nêu một số khái niệm khác tương tự như tinh thần. tinh thần hay tự nhiên? vấn đề đó bất chấp giáo hội.vị trí. đều có gốc rễ trong các quan niệm thiển cận và ngu dốt của thời kỳ mông muội. mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại hay ý thức và vật chất được gọi là vấn đề cơ bản.Ăngghen viết: "Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học.. tinh thần với nội dung khái niệm ý thức. trong quan hệ "giữa tư duy và tồn tại. họ đã đi đến chỗ quan niệm rằng tư duy và cảm giác của họ không phải là hoạt động của chính thân thể họ (TG nhấn mạnh) mà là hoạt động của một linh hồn đặc biệt nào đó cư trú trong thân thể và rời bỏ thân thể họ khi họ chết. Với chủ nghĩa duy tâm. tinh thần là ý thức.. vì khái niệm tư duy.. Cách giải đáp vấn đề ấy đá chia các nhà triết học thành hai phe lớn. khi nói về vấn đề cơ bản của triết học. Trong tác phẩm này và một số tác phẩm khác.Ăngghen không định nghĩa tư duy là gì. đặc biệt là của triết học hiện đại... tinh thần mà Ph..Ăngghen sử dụng nên giải thích như thế nào cho rõ? Có nên không khi chúng ta cho rằng: ". những người đó là thuộc phe chủ nghĩa duy tâm.Ăngghen sử dụng ở đây chỉ muốn đề cập đến cái phi vật chất. hay nó vẫn tồn tại từ trước đến nay (TG nhấn mạnh). của triết học". cái bị vật chất quyết định cả về nội dung lẫn hình thức biểu hiện. vấn đề quan hệ giữa tư duy và tồn tại. Theo quan điểm truyền thống. Như vậy. đặc biệt là của triết học hiện đại. lại mang một hình thức gay gắt: thế giới do Chúa Trời sáng tạo ra. giữa tinh thần với tự nhiên" thì khái niệm tư duy. tinh thần.

song do "tư duy" được các trường phái triết học quan niệm khác nhau nên bản chất vấn đề cơ bản của triết học cũng được hiểu khác nhau. là cái quyết định giới tự nhiên. sự ra đời của chủ nghĩa duy tâm chủ quan là một trong những biểu hiện sự bế tắc. mà chủ nghĩa duy tâm chủ quan hay chủ nghĩa duy tâm khách quan chỉ là những biểu hiện khác nhau của chủ nghĩa duy tâm. Về bản chất. chỉ là cái phụ thuộc vào ý thức chủ thể thì chưa đủ. đặc biệt là của triết học hiện đại. Với chủ nghĩa duy tâm khách quan. dưới hình thức này hay hình thức khác của sự vật. tình cảm. "ý thức" của con người có trước tự nhiên. coi sự vật là . phi vật chất. của ý thức ở góc độ nhận thức luận. vì vậy. Những vấn đề trên không phải được rút ra từ câu chữ. không ai quan niệm sự vật là "phức hợp các cảm giác" xét dưới góc độ bản thể luận. từ nhu cầu của cuộc sống hiện thực. song họ lại rất tin tưởng ở một thế giới siêu tự nhiên. chủ nghĩa duy tâm chủ quan không phủ nhận sự tồn tại của thế giới siêu tự nhiên. đấy là mối quan hệ giữa giới siêu tự nhiên. Giogiơ Béccơly đã biện minh cho chủ nghĩa duy tâm dưới hình thức mới bằng cách dựa trên những tiền đề hơi khác so với các quan điểm của chủ nghĩa duy tâm truyền thống. bị cái thuần trí của giới siêu tự nhiên quyết định. kể cả những lúc duy tâm nhất cũng không ai quan niệm "tinh thần". Với chủ nghĩa duy tâm chủ quan. thì không có nghĩa chủ nghĩa duy tâm chủ quan phủ nhận sự tồn tại do nguồn gốc này hay nguồn gốc khác. con người và xã hội loài người. Về bản chất vấn đề cơ bàn của triết học Vấn đề cơ bản lớn của mọi triết học. là cái có trước. mà đấy thuộc loại kiến thức phổ thông. không phải chỉ những người thuộc chủ nghĩa duy vật hay những người có học vấn cao mới hiểu tinh thần. Thực ra. lúc khác rơi vào quan điểm của chủ nghĩa duy tâm (thường là duy tâm chủ quan). phi vật chất tồn tại với tư cách là lực lượng sáng tạo . đấy là mối quan hệ giữa toàn bộ những biểu hiện của tinh thần. sự truy tìm lối thoát về mặt lý luận của chủ nghĩa duy tâm.. cũng có lúc này. thì. là vấn đề giữa tư duy và tồn tại.phức hợp các cảm giũa. tuy không thừa nhận "tinh thần". từ lý luận thuần tuý. ý thức là của con người. đặc biệt đặc biệt là giáo dân của các tôn giáo hữu thần. (Cuộc đối thoại thứ nhất và cuộc đối thoại thứ hai đặc biệt là đoạn kết trong cuộc đối thoại thứ hai giữa Philông ( Philonnus) và Hylaxơ (Hylas) của Béccơly phản ánh rất rõ tư tưởng này). Ngay cả các nhà duy vật. Chính vì vậy không ít người. Với chủ nghĩa duy vật biện chứng thì: “ Mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại" thường được lý giải trực tiếp là "mối quan hệ giữa ý thức và vật chất". Vì vậy nếu chỉ dừng lại ở quan niệm chủ nghĩa duy tâm nhủ quan cho rằng ý thức của con người của chủ thể là cái tồn cài sẵn trong con người. Đấy là vạn vật quanh ta là các khái niệm trong ý thức của ta (Béccơly và những người sau ông nói nhiều và nhấn mạnh ý này) song tất cả (cả ta và ý thức của ta) đều có nguồn gốc từ cái thuần trí của giới siêu tự nhiên. mà ở đây chủ nghĩa duy tâm chủ quan đã tuyệt đối hoá vai trò của cảm giác. bất cứ ai cũng biết. trong đó chủ nghĩa duy tâm chủ quan gắn liền với tên tuổi của triết gia . Cho đến nay.quan và chủ nghĩa duy tâm chủ quan. phi vật chất tồn tại dưới những tên gọi khác nhau với giới tự nhiên. thậm chí các nhà khoa học duy vật. tri thức… với hiện thực. còn các sự vật bên ngoài chỉ là phức hợp các cảm giác. Hơn nữa. khái niệm "tư duy” có ngoại diên hẹp hơn khái niệm "ý thức” còn khái niệm "tồn tại" lại . Chúng tôi cho rằng khi tuyệt đối hoá vai trò của ý thức con người (ý thức của chủ thể). Chúng ta biết rằng.Giáo sĩ người Anh Giogiơ Béccơly (George Berkeley). vào thế kỷ XVII. ý thức con người như ý chí. có thể được không khi hiểu: chủ nghĩa duy tâm không chia thành hai phái. "ý thức" kể cả cái gọi là "ý thức khách quan" là cái có trước. mà quan trọng hơn.

mà sự ra đời của tồn tại xã hội và ý thức xã hội là đồng thời. Tính tuyệt đối của ranh giới này được giới hạn ở góc độ nhận thức luận cơ bản. Mặt khác. nghiên cứu. Một vài ý kiến trên chỉ để các bạn đồng nghiệp tham khảo với mong muốn góp phần làm cho việc học tập. nhất là khi đề cập đến các vấn đề bản chất của thế giới. lương thực. Vân đề cơ bản của triết học đã. Chẳng hạn. triết học Mác . với "ý thức". cuộc sống đời thường của mỗi cá nhân. theo Ph. là cá i bị tồn tại xã hội quyết định. mà chỉ là quan niệm cho rằng những yếu tố này (ý chí. Ranh giới giữa ý thức và vật chất vừa có tính tuyệt đối. đó là sự thừa nhận tính thứ nhất của vật chất. hệ tư tưởng với hai cấp độ ý thức sinh hoạt đời thường và ý thức lý luận. không thửa nhận hay thừa nhận sự sáng tạo ra thế giới. dân số và phương thức sản xuất với nhưng nhân tố tinh thần được biểu hiện qua ý thức của những con người cụ thể. truyền bá triết học nói chung. Điều này cho thấy. còn trong nhưng trường hợp khác thì nội dung của những khái niệm đó phải được phân biệt rõ ràng.Ăngghen. Vì vậy. vấn đề cơ bản của triết học trong lĩnh vực xã hội là mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội. hình thành nên tâm lý xã hội. vai trò của con người đối với giới tự nhiên như thế nào? Mặt thứ hai: Trong mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên thì khả năng nhận thức của con người về giới tự nhiên ra sao? Đây là một trong những cách hướng đến triết học ứng dụng .có ngoại điên rộng hơn khái niệm “vật chất". Trong mối quan hệ này. đang và chắc chắn sẽ còn nhiều quan điểm khác nhau. chiến tranh. mỗi cộng đồng đặt ra. nhà ở… mà còn liên quan đến cả những vấn đề do cuộc sống nghề nghiệp. cũng không phải là cơ sở duy nhất để xác định duy vật hay duy tâm trong khi giải quyết những vấn đề mà triết học đặt ra. vừa có tính tương đối. Ngoài giới hạn ấy. Tương tự. mà quan trọng hơn. gọi là duy âm chủ quan với những biểu hiện của nó như chủ quan duy ý chí chủ quan duy tình cảm. Cách giải quyết vấn đề cơ bản của triết học là cơ sở để phân biệt chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm. tình cảm. khẳng định khả năng ý thức được vật chất hoá thông qua hoạt động của con người thì chủ nghĩa duy vật biện chứng đã thừa nhận tính tương đối của ranh giới này. tồn tại xã hội không thể có trước. tính thứ hai của ý thức. tri thức… ) có thể quyết định sự thành công hay thất bại của con người (xem nhẹ hoàn cảnh khách quan).Lênin nói riêng đạt hiệu quả . Đấy là mối quan hệ giữa những nhân tố vật chất mà những biểu hiện cơ bản của nó là hoàn cảnh địa lý. Ở đây. ý thức xã hội không thể có sau. chỉ trong trường hợp này và chỉ trong những trường hợp tương tự như thế này thì mới có thể đồng nhất "tư duy”. và chủng có mối quan hệ rất mật thiết với nhau: Mặt thứ nhất: Trong mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên thì vị trí. cơ sở của sự phân biệt đó chỉ là ở việc thừa nhận hay không thừa nhận tự nhiên là cái có trước và do đó. Tính chất duy vật ở đây chỉ được bộc lộ khi thừa nhận ý thức xã hội là cái phản ánh tồn tại xã hội. hai mặt trong vấn đề cơ bản của triết học được chủ nghĩa duy vật biện chứng đặt ra rất rõ ràng. chủ quan duy tri thức… không có nghĩa là quan niệm những yếu tố thuộc ý thức này là cái có trước. nói đến vật chất là nói đến giới tự nhiên. tính thống nhất vật chất của thế giới và lý luận nhận thức. tài nguyên thiên nhiên.triết học đặt ra và định hướng giải quyết những nội dung không chỉ liên quan đến những vấn đề chung nhất có tính toàn cầu như môi trường sinh thái. khi khẳng định nguồn gốc vật chất của ý thức. thế giới vật chất. nói đến ý thức là nói đến ý thức của con người. quan hệ trước sau không phải là cơ sở quan trọng hàng đầu. "tồn tại" với "vật chất". giảng dạy. Song. nên bản chất mối quan hệ giữa ý chức và vật chất là mối quan hệ giữa con người với giới tự nhiên mà con người đang sống trong đó. lúc đầu [và chỉ lúc đầu (TG nhấn mạnh). hoà bình. phải xét xem vai trò quyết định thuộc về nhân tố nào thuộc về vật chất hay ý thức.

hơn. Theo Tạp chí Triết học .