Khóa học Chuyên đề giảng văn 12

Đề bài: Phân tích bài thơ “Việt Bắc”- Tố Hữu. Hướng dẫn cách làm bài:
“Việt Bắc” ra đời năm 1954, sau chiến thắng Điện Biên, khi trung ương Đảng, Chính phủ, Bác Hồ đã rời “thủ đô gió ngàn” về với “thủ đô hoa vàng nắng Ba Đình”. Bài thơ vừa là tiếng hát ngọt ngào thấm đẫm chất trữ tình và tấm lòng ân nghĩa thuỷ chung của miền ngược và miền xuôi, của tác giả, cán bộ kháng chiến đối với quê hương Việt Bắc, vừa là bản anh hùng ca về thế ra trận đầy sức mạnh, chiến công của cả một dân tộc quyết “chín năm làm một Điện Biên; nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng”. “Việt Bắc” xứng đáng là một trong những đỉnh cao của thơ Tố Hữu nói riêng và của thơ Cách mạng nói chung.

I. Vài nét về cấu tứ của bài thơ. (ở trên) II. Khung cảnh buổi chia ly.
1. Người ở lại lên tiếng trước: khúc dạo đầu. Mở đầu bài thơ là một khung cảnh chia tay của hai người với tâm trạng bâng khuâng, bồn chồn, xao xuyến, lưu luyến, vấn vương… khi hồi tưởng về những kỉ niệm gắn bó bền lâu, sâu nặng. “Hình như quá nhạy cảm với sự đổi thay nên người ở lại đã lên tiếng trước để gợi nhắc những kỉ niệm khó quên, những cội nguồn tình nghĩa”: “Mình về mình có nhớ ta Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng Mình về mình có nhớ không Nhìn cây nhớ núi, nhìn sông nhớ nguồn” Nhưng bao trùm lên tậm trạng của kẻ ở, người đi là nỗi nhớ, nhớ cồn cào, da diết. Nỗi nhớ ấy cứ thắm đượm tất cả, lan toả cả cỏ cây, mây núi. Chỉ riêng trong đoạn thơ ta phân tích đã có đến 35 từ “nhớ”. Qua hoài niệm, qua lời hỏi của người ở lại, nỗi nhớ tha thiết ấy đã làm sống dậy biết bao kỉ niệm sâu nặng nghĩa tình. Qua đó, bài thơ tái hiện được một cách chân thật và sinh động mấy bức tranh hiện thực hoà nhập thống nhất, khó có thể tách rời. Đó là thiên nhiên Việt Bắc hùng vĩ, thắm tươi đang cùng con người đánh giặc; cuộc sống kháng chiến gian khổ vui tươi, thắm đượm nghĩa tình; khung cảnh cả nước ra trận đầy hào khí với những chiến công dồn dập; hình ảnh chiến khu kháng chiến, điểm tựa tinh thần của nhân dân cả nước. Ở đây, Tố Hữu đã mượn người ở lại hỏi người ra đi như để nhắc nhở mọi người cũng là nhắc nhở chính mình, hãy nhớ lấy đạo lý ân tình, chung thuỷ, “uống nước nhớ nguồn” vốn là đạo lý tốt đẹp nhất của con người Việt Nam. Đoạn mở đầu gồm bốn câu tạo thành hai cặp lục bát và cũng là hai câu hát rất cân đối, hài hoà. Một câu hỏi hướng về thời gian: “Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng”

Hocmai.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt

Trang 1

đầy đủ thời gian. đậm đà như tấm lòng thuỷ chung. Như thế. chỉ bằng mấy câu thơ giản dị. Hocmai. Điều đó đã tạo được không khí cho khúc dạo đầu của cuộc chia ly có một không hai này. Cho nên. vấn vương: “Tiếng ai tha thiết bên cồn Bâng khuâng trong dạ bồn chồn bước đi” Đại từ “ai”. màu áo chàm còn tượng trưng cho sự giản dị. “Tha thiết” như tiếng nói cất lên từ đáy lòng đầy yêu thương. rồi “bồn chồn” không yên như trạng thái nôn nao. cặp tiểu đối đã làm tăng lên biết bao nỗi nhớ thương vấn vương lưu luyến. hụt hẫng. Cảnh tiễn đưa đầy lưu luyến của kẻ ở người đi. vừa cụ thể. Bàn tay ấm nóng trao cảm thương với trái tim run rẩy vì xúc động đã nói được nhiều hơn mọi lời bằng âm thanh ríu rít. dân ca. sắt son của họ vậy. Cái tình “tha thiết”. một đại từ rất quen thuộc trong ca dao. Tố Hữu đã dựng lên được cảnh chia tay rất giàu màu sắc trữ tình. tha thiết đến bồn chồn của bước đi cả hai ngươi. “bâng khuâng” như một sự tiếc nuối. 2.Khóa học Chuyên đề giảng văn 12 của nghĩa tình Cách mạng kháng chiến. Tình cảm càng thắm đượm. chân thành. như thể người yêu đưa tiễn người yêu đầy lưu luyến. đơn sơ “cầm tay nhau biết nói gì hôm nay”. cùng với phép đảo ngữ.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt Trang 2 . Những từ láy và cũng là tính từ. Cái cử chỉ “cầm tay” cũng rất xúc động. Màu áo chàm của người Việt Bắc không phai. vừa gợi cảm. Nhịp thơ 3/3/3/3/2 diễn tả rất tài tình một cái gì đó như một thoáng ngập ngừng. Nó không chỉ thấm sâu vào trong lòng mà còn hằn lên từng bước đi: “Áo chàm đưa buổi phân li Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay?” Hình ảnh hoán dụ “áo chàm” trong câu thơ trên vừa gợi hình. Trong tâm thức của người Việt Nam. Sau khúc dạo đầu là cảnh tiễn đưa bâng khuâng. nói gì đó cho đủ thoả khi trái tim đầy ắp cảm xúc khó nói nên lời chứ không phải là không biết nói gì. vừa cụ thể làm cho lời thơ trở nên trữ tình. một câu hỏi hướng về không gian của một vùng chiến khu thiêng liêng: “Quê hương Cách mạng dựng nên cộng hoà” Hai cặp lục bát nói trên có sự láy lại “mình về” và điệp từ “nhớ” ngân lên như một nỗi niềm lưu luyến đến day dứt khôn nguôi. một đại từ vừa phiếm chỉ. phấp phỏng của tấc lòng. không gian và của kẻ ở người đi. Chỉ hai câu thơ lục bát đã diễn tả được ba trạng thái tình cảm sâu sắc thường chỉ có trong trái tim của những cặp tình nhân say đắm. vừa trượng trưng. “bồn chồn” thì có lời nào tả cho hết được. tha thiết như khúc hát giao duyên quan họ. nồng nàn thì ngôn từ càng bất lực. bối rối trong tâm trạng và cử chỉ. “bâng khuâng”.

đậm đà lòng son” Đoạn thơ gồm những câu hỏi liên tiếp cất lên từ trong lòng người đọc. đắng cay. măng mai để già Mình đi có nhớ những nhà Hắt hiu lau xám đậm đà lòng son Mình về có nhớ núi non Nhớ khi kháng Nhật. cơ cực. Hai hình ảnh ấy đối xứng và kết lại với nhau tạo nên một ý nghĩa mới mẻ. Hồng Thái. Có câu Hocmai. lạc quan nhưng cũng lắm gian nan. gợi lên sự khắc nghiệt của thiên nhiên Việt Bắc. Tố Hữu đã để cho người ở lại lên tiếng. Hình ảnh “mối thù nặng vai” đã cụ thể hoá. cùng mang một mối thù thực dân là cội nguồn sức mạnh làm nên chiến thắng vang dội. những ngày chia ngọt sẻ bùi. Những cảm xúc về sự chia ly như một nỗi day dứt toát lên từ trái tim thành những câu hỏi đầy băn khoăn: “Mình đi có nhớ những ngày Mưa nguồn suối lũ. gian khổ chồng chất ấy: “Mưa nguồn suối lũ. chiến công chói lọi. Lời người ở lại:Những kỉ niệm kháng chiến gian khổ nhưng sâu nặng tình nghĩa Sau khi dàn dựng xong khung cảnh chia tay. Hỏi là “mình về có nhớ” nhưng thực ra đã biết rõ tâm trạng người ra đi cũng trĩu nặng nỗi nhớ thương về những năm tháng không thể nào quên. vật chất hoá mối thù của nhân dân ta với quân xâm lược. mối thù nặng vai? Mình về rừng núi nhớ ai Trám bùi để rụng. những mây cùng mùa Mình về có nhớ chiến khu Miếng cơm chấm muối. Quên sao được những chuỗi ngày khó khăn. tuy tươi vui. những mây cùng mù” Những ngày “miếng cơm chấm muối. thuở còn Việt Minh Mình đi mình có nhớ mình Tân Trào.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt Trang 3 . mối thù nặng vai”. Có những câu hỏi gợi về những sinh hoạt gian khổ nhưng sâu nặng nghĩa tình “miếng cơm chấm muối”… “Miếng cơm chấm muối” là hình ảnh chân thực được rút ra từ kháng chiến đầy gian nan. cây đa?” Chỉ mười hai câu thơ nhưng đều xoáy sâu vào kỉ niệm của những ngày Cách mạng còn nòn yếu (còn trứng nước).Khóa học Chuyên đề giảng văn 12 III. mái đình. gian khổ mà ấm áp tình người: “Hắt hiu lau xám. sâu xa: mối tình đoàn kết chiến đấu cùng chung gian khổ.

khoai… nhưng tấm lòng của người dân đối với Cách mạng. Hồng Thái. Các địa danh Tân Trào. trong trái tim của người sắp phải xa cách chất chứa biết bao nỗi nhớ về những kỉ niệm kháng chiến. chở che của nhân dân với cán bộ. giờ cách xa chúng cũng như mang hồn người và trở nên ngẩn ngơ. Lời người về xuôi:nhớ về nhân dân Việt Bắc đã chia ngọt sẻ bùi. Hoàn cảnh càng gian nan. Sáu cặp lục bát nói trên được tác giả sử dụng cách ngắt nhịp đều đặn. chúng được đồng nghĩa với chính mình. Những “Tân Trào. dễ thấm vào tâm hồn người đọc. Thật cảm động biết bao: “Mình về có nhớ núi non Nhớ khi kháng Nhật. đậm đà lòng son” là câu thơ tuyệt hay. “Mình” vừa là người ra đi. mái đình. mình với ta … Chày đêm nện cối đều đều suối xa” Tố Hữu đã để lại cho người về xuôi trả lời nhiều hơn. với kháng chiến thật “đậm đà lòng son”. về “Quê hương Cách mạng dựng nên cộng hoà”. vận dụng nghệ thuật tiểu đối tài tình làm cho đoạn thơ có nhạc tính réo rắt ngân vang. Hông Thái có giá trị lịch sử to lớn. thuỷ chung ân nghĩa. Cho nên “Mình đi mình lại nhớ mình Hocmai.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt Trang 4 . dân ca rất hấp dẫn. thật là đặc biệt. IV. những ngon lau xám hắt hiu trước gió.đùm bọc trở che cho cách mạng. có tính đa nghĩa. những bữa ăn chỉ toàn bằng sắn. giản dị. thuở còn Việt Minh Mình đi.Khóa học Chuyên đề giảng văn 12 hỏi lại gợi về hình ảnh thiên nhiên gắn bó với đời sống sinh hoạt kháng chiến. vừa bình dị gần gũi thân quen như những câu ca dao. cây đa” từ nay đã trở thành một phần máu thịt.kháng chiến và cuộc kháng chiến tươi vui lạc quan. kháng chiến càng sắt son. Lời thơ Tố Hữu vì thế vừa phảng phất màu sắc cổ điển như những câu Kiều. gắn bó. thiếu thốn. cây đa” Trong câu “mình đi mình có nhớ mình” xuất hiện ba lần. Cho nên. buồn vắng: “Mình về rừng núi nhớ ai Trám bùi để rụng. bằng lá cọ nghèo nàn. đùm bọc. Vì suốt 15 năm thiết tha mặn nồng ấy. Hồng Thái. Những mái nhà lợp bằng tranh. măng mai để già” Câu thơ “hắt hiu lau xám. trái tim tác giả. “Hắt hiu lau xám” đối với “đậm đà lòng son” cùng với thủ pháp đảo ngữ càng làm nổi rõ tấm lòng cao quý. mái đình. Cái hay trước hết là sự chân thực. vừa là phân thân chủ thể trữ tình. Đoạn thơ dành cho người về xuôi gồm 22 câu: “Ta với mình. người cán bộ về xuôi chỉ xa cách về không gian địa lý nhưng không có sự xa cách trong tâm hồn. lòng dân với Cách mạng. mình có nhớ mình Tân Trào.

Ở đây không phải sẻ chia những gì lớn lao như tính mệnh hay máu xương. tình nghĩa vô bờ bến của người mẹ tuôn chảy bất tận không bao giờ cạn. chăn sui đắp cùng Nhớ người mẹ nắng cháy lưng Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô” Hình ảnh thơ thật mộc mạc. sông Đáy. khắc khoải nhất trong mỗi con người.Khóa học Chuyên đề giảng văn 12 Nguồn bao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu” Trong tiềm thức của người dân Việt Nam. Nhớ nhất là nếp sống kháng chiến vô cùng gian khổ mà ấm tình. chúng là hiện thân của sự sống. ““Bao nhiêu” được so sánh với “bấy nhiêu”. yêu như muốn nêu mãi tên lên mà gọi. chỉ một cái tên thôi cũng trấn động lên rồi!”(Thơ Tố Hữu) càng nhớ cảnh. những tháng ngày gian khổ mà tươi vui cứ lần lượt hiện lên theo nỗi nhớ da diết. thời gian đầy ắp kỉ niệm. lạnh lùng nữa mà là tiếng lòng thốt lên từ một trái tim tràn đầy xúc động của kẻ ở người về trong phút giây li biệt. “Đọc câu thơ. dường như đó không còn là những dòng chữ im lặng. Đó là cách so sánh giữa một sự vô tận với một sự vô tận. Nhưng trong bối cảnh lúc bấy giờ. suối Lê vơi đầy” Chế Lan Viên đã có một nhận xét rất hay về các địa danh trong thơ Tố Hữu: “Lòng yêu đắm say đất nước. như nghĩa mẹ tình cha. của tình nghĩa. Qua đó. cháy bỏng: “Nhớ gì như nhớ người yêu Trăng lên đầu núi. chiếc chăn vỏ cây xù xì. thương nhớ. bồn chồn. Bao nhiêu nước thì bấy nhiêu nghĩa tình sâu nặng. yêu như tát mãi không cạn. lúc ra đi ta cảm thấy trái tim cứ dào lên biết bao nỗi vấn vương. gọi mãi không cùng. “bát cơm”. vừa gắn với không gian. Quả là của Hocmai. ấm nghĩa: “Thương nhau chia củ sắn lùi Bát cơm sẻ nửa. càng nhớ người vì trong cảnh lại nghĩ đến người”. chân thực mà giản dị như chính bản thân cuộc sống vậy. Đúng là: “Khi ta ở chỉ là nơi đất ở Khi ta đi đất đã hoá tâm hồn” Đối với những mảnh đất giàu tình nghĩa khi ta đã sống ở đó rồi. ta có cảm giác. nước nguồn chảy ra được vì công lao. mà sẻ chia những sự vật bình thường nhỏ nhoi hàng ngày: “củ sắn lùi”. nắng chiều lưng nương” Nỗi nhớ người yêu là nỗi nhớ nồng nàn. thô nhám. nhớ cả những vật vô tri tầm thường nhất mà vô tình bắt gặp: “Nhớ từng rừng nứa bờ tre Ngòi Thia. Nỗi nhớ ấy vừa được so sánh với “trăng lên đầu núi nắng chiều lưng nương”.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt Trang 5 .

Hiểu như vậy.vn Hocmai.Khóa học Chuyên đề giảng văn 12 chẳng đáng bao nhiêu. cùng gánh vác nhiệm vụ. nhưng tình thì rất nặng. mạch thơ chuyển sang mô tả cuộc sống kháng chiến và Cách mạng gian khổ mà vui tươi. lạc quan: “Nhớ sao ngày tháng cơ quan Gian nan đời vẫn ca vang núi rừng Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều Chày đêm nện cối đều đều suối xa” Trong tiếng “ca vang núi rừng ấy”. thử thách. nghĩa tình càng đẹp hơn trong cuộc sống gian nan. có tiếng mõ trâu tìm về bản tận rừng sâu và có cả tiếng “đều đều” của chày giã gạo từ cối xa vọng lại tạo thành một bản nhạc riêng khó lẫn của núi rừng Việt Bắc. tươi vui mà không một cuộc sống gian nan khổ ải nào có thể dập tắt được. Từ những hình ảnh khắc họa chân thực cuốc sống đời thường nơi bản nhỏ. thiếu thốn. Nguồn: Hocmai. Tất cả làm nên một bài ca trong trẻo. sự san sẻ cùng chung mọi gian khổ và niềm vui. chúng ta càng thấm thía cái đẹp nhất của đời này là tình nghĩa của con người. càng thấm thía trong khó khăn.vn – Ngôi trường chung của học trò Việt Trang 6 .