TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HUẾ

KHOA HÓA
⎯ ½¾ ⎯

Giáo trình

HÓA HỌC MÔI TRƯỜNG
(ENVIRONMENTAL CHEMISTRY)

ThS. HOÀNG THÁI LONG

Huế − 2008

1

MỤC LỤC
MỤC LỤC ................................................................................................................................. 1 
DANH MỤC HÌNH .................................................................................................................. 4 
DANH MỤC BẢNG ................................................................................................................. 6 
1. 

MỞ ĐẦU ...................................................................................................................... 7 

1.1. Một số khái niệm ........................................................................................................................................ 7 
1.1.1. Môi trường .......................................................................................................................................... 7 
1.1.2. Hóa học môi trường ............................................................................................................................ 7 
1.1.3. Ô nhiễm môi trường ............................................................................................................................ 7 
1.1.4. Chất gây ô nhiễm ................................................................................................................................ 7 
1.1.5. Đường đi của chất gây ô nhiễm (pollutant pathways) ........................................................................ 7 
1.2. Cấu trúc và các thành phần môi trường của Trái đất .................................................................................. 8 
1.2.1. Cấu trúc của Trái đất.......................................................................................................................... 8 
1.2.2. Thành phần môi trường của Trái đất................................................................................................ 11 
1.3. Quá trình phát triển của sự sống trên Trái đất ........................................................................................... 12 
1.4. Chu trình địa hóa....................................................................................................................................... 13 
Câu hỏi ............................................................................................................................................................. 15 

2. 

KHÍ QUYỂN VÀ SỰ Ô NHIỄM KHÍ QUYỂN ....................................................... 16 

2.1. Cấu trúc của khí quyển ............................................................................................................................. 16 
2.1.1. Tầng đối lưu ...................................................................................................................................... 17 
2.1.2. Tầng bình lưu .................................................................................................................................... 18 
2.1.3. Tầng trung lưu .................................................................................................................................. 18 
2.1.4. Tầng nhiệt lưu ................................................................................................................................... 18 
2.2. Sự hình thành và thành phần của khí quyển.............................................................................................. 18 
2.2.1. Sự hình thành khí quyển.................................................................................................................... 18 
2.2.2. Thành phần của khí quyển ................................................................................................................ 19 
2.3. Các phản ứng của oxy trong khí quyển ..................................................................................................... 21 
2.4. Ô nhiễm không khí.................................................................................................................................... 25 
2.4.1. Sulfua dioxit (SO2) ............................................................................................................................ 26 
2.4.2. Các oxit của nitơ ............................................................................................................................... 29 
2.4.3. Các oxit cacbon ................................................................................................................................ 32 
2.4.4. Hydrocacbon..................................................................................................................................... 34 
2.4.4.1. Mêtan (CH4) ............................................................................................................................................... 34 
2.4.4.2. Các hydrocacbon khác mêtan (non-methane hydrocarbons−NMHCs) ....................................................... 34 
2.4.4.3. Các dẫn xuất halogen của hydrocacbon...................................................................................................... 35 

2.4.5. Các hạt lơ lửng trong tầng đối lưu ................................................................................................... 37 
2.4.5.1. Muội than (soot) ......................................................................................................................................... 37 
2.4.5.2. Các hạt hợp chất chì ................................................................................................................................... 38 
2.4.5.3. Tro bay (fly ash) ......................................................................................................................................... 38 
2.4.5.4. Amiăng (asbestos) ...................................................................................................................................... 38 
2.4.5.5. Biện pháp giảm thiểu ô nhiễm do hạt chất rắn lơ lửng ............................................................................... 39 

2.5. Tác động tổng hợp của các chất ô nhiễm không khí ................................................................................. 41 
2.5.1. Hiệu ứng nhà kính............................................................................................................................. 41 
2.5.2. Sự suy giảm nồng độ ozon trong tầng bình lưu ................................................................................ 43 
2.5.2.1. Tầng ozon ................................................................................................................................................... 43 
2.5.2.2. Các phản ứng tạo thành và phân hủy ozon trong tầng bình lưu .................................................................. 43 
2.5.2.3. Sự suy giảm nồng độ ozon trong tầng bình lưu .......................................................................................... 44 

2.5.3. Sương khói (smog) ............................................................................................................................ 46 
2.5.3.1. Sương khói kiểu London ............................................................................................................................ 46 
2.5.3.2. Sương khói kiểu Los Angeles .................................................................................................................... 47 

2.5.4. Mưa axit ............................................................................................................................................ 49 
Câu hỏi ............................................................................................................................................................. 51 

3 .  THỦY QUYỂN VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC ............................................. 52 

2
3.1. Tài nguyên nước và chu trình nước .......................................................................................................... 52 
3.2. Thành phần của nước tự nhiên .................................................................................................................. 53 
3.2.1. Các khí hòa tan ................................................................................................................................. 53 
3.2.2. Chất rắn ............................................................................................................................................ 53 
3.2.2.1. Chất rắn lơ lửng và chất rắn hòa tan ........................................................................................................... 53 
3.2.2.2. Các chất vô cơ hòa tan................................................................................................................................ 55 
3.2.2.3. Các chất hữu cơ .......................................................................................................................................... 57 

3.2.3. Thành phần sinh học của nước tự nhiên ........................................................................................... 58 
3.3. Vai trò của vi sinh vật trong các chuyển hóa hóa học của môi trường nước............................................. 59 
3.3.1. Phản ứng chuyển hóa cacbon ........................................................................................................... 59 
3.3.2. Phản ứng chuyển hóa nitơ ................................................................................................................ 60 
3.3.3. Phản ứng chuyển hóa lưu huỳnh....................................................................................................... 61 
3.3.4. Phản ứng chuyển hóa photpho ......................................................................................................... 61 
3.3.5. Phản ứng chuyển hóa sắt .................................................................................................................. 61 
3.5.6. Phản ứng chuyển hóa halogen và các hợp chất hữu cơ chứa halogen ............................................. 62 
3.4. Sự tạo phức trong nước tự nhiên và nước thải .......................................................................................... 62 
3.5. Ô nhiễm môi trường nước ......................................................................................................................... 64 
3.5.1. Các nguồn gây ô nhiễm nước ........................................................................................................... 64 
3.5.2. Các tác nhân gây ô nhiễm nước........................................................................................................ 66 
3.5.2.1. Các ion vô cơ hòa tan ................................................................................................................................. 66 
3.5.2.2. Các chất hữu cơ .......................................................................................................................................... 71 
3.5.2.3. Dầu mỡ ....................................................................................................................................................... 77 
3.5.2.4. Các chất có màu ......................................................................................................................................... 78 
3.5.2.5. Các chất gây mùi vị .................................................................................................................................... 78 
3.5.2.6. Các vi sinh vật gây bệnh (pathogens) ......................................................................................................... 78 

3.5.3. Các yêu cầu về chất lượng nước − Tiêu chuẩn chất lượng nước ...................................................... 80 
3.6. Xử lý nước thải ......................................................................................................................................... 83 
3.6.1. Các phương pháp sinh học để xử lý nước thải.................................................................................. 83 
3.6.1.1. Các phương pháp hiếu khí .......................................................................................................................... 83 
3.6.1.2. Các phương pháp kỵ khí............................................................................................................................. 85 
3.6.1.3. Một số phương pháp xử lý sinh học thông dụng khác ................................................................................ 86 

3.6.2. Các phương pháp cơ lý − hóa học để xử lý nước thải ...................................................................... 87 
3.6.2.1. Phương pháp lắng và keo tụ ....................................................................................................................... 87 
3.6.2.2. Phương pháp hấp phụ ................................................................................................................................. 87 
3.6.2.3. Phương pháp trung hòa .............................................................................................................................. 87 
3.6.2.4. Phương pháp oxy hóa ................................................................................................................................. 88 

Câu hỏi ............................................................................................................................................................. 88 

4 .  ĐỊA QUYỂN VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG ĐẤT ..................................................... 89 
4.1. Khái niệm về đất ....................................................................................................................................... 89 
4.2. Bản chất và thành phần của đất ................................................................................................................. 89 
4.2.1. Các thành phần vô cơ của đất .......................................................................................................... 90 
4.2.2. Các thành phần hữu cơ của đất ........................................................................................................ 91 
4.3. Nước và không khí trong đất .................................................................................................................... 93 
4.3.1. Nước trong đất .................................................................................................................................. 93 
4.3.2. Không khí trong đất .......................................................................................................................... 94 
4.4. Dịch đất ..................................................................................................................................................... 94 
4.5. Phản ứng axit-bazơ và phản ứng trao đổi ion trong đất ............................................................................ 94 
4.5.1. Sự tạo thành axit vô cơ trong đất ...................................................................................................... 94 
4.5.2. Điều chỉnh độ axit của đất ................................................................................................................ 95 
4.5.3. Cân bằng trao đổi ion trong đất ....................................................................................................... 95 
4.6. Chất dinh dưỡng vi lượng và đa lượng trong đất ...................................................................................... 96 
4.6.1. Chất dinh dưỡng đa lượng ................................................................................................................ 96 
4.6.1.1. Nitơ ............................................................................................................................................................ 97 
4.6.1.2. Photpho ...................................................................................................................................................... 98 
4.6.1.3. Kali ............................................................................................................................................................. 98 

4.6.2. Chất dinh dưỡng vi lượng ................................................................................................................. 98 
4.7. Sự xói mòn và thoái hóa đất.................................................................................................................... 100 
4.7.1. Xói mòn đất ..................................................................................................................................... 100 
4.7.2. Sa mạc hóa ...................................................................................................................................... 100 
4.7.3. Đất và tài nguyên nước ................................................................................................................... 101 
4.8. Ô nhiễm môi trường đất .......................................................................................................................... 101 

........................................ 107  5..6................................... Chế độ tưới tiêu .............. Sử dụng phân bón ...2............................3........................................ Tác dụng độc hại của ozon và PAN ....................................1............................ Một số phương pháp xử lý đất bị ô nhiễm.. 116  5..................... Độc học môi trường ....... 111  5...................... Tác dụng độc hại của metyl izocyanat (MIC)...............................................................5...2...................... 110  5....6.............1...................... Kim loại .......6............................................................................. 128  5..........................  HÓA CHẤT ĐỘC TRONG MÔI TRƯỜNG ........................................................... 112  5.............4............3...................................................2............................................3........................ Tác dụng độc hại của khí sunfurơ (SO2).............6....................2............................................1............................................... 109  5...................................................8...................................6.1..........................6.....................3.......................1........................... 113  5.......3 4.1...........................2.............................1............. Tác dụng độc hại của một số chất .................................................................................................................................................3...............................1... Các chất gây ung thư (carcinogens).. 109  5...........................................6..................................... Ảnh hưởng của hoạt động sinh hoạt và công nghiệp ....1.............3.............................. 119  5.............................. Xử lý đất bị ô nhiễm sau khi đã bóc khỏi vị trí................2......................... Sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật .......................................................................... Tác dụng độc hại của chì ...... Tác dụng độc hại của các oxit nitơ (NOx) ................5...6...........................................................................3....................... Độ độc cấp tính ................................................... 119  5.....6....... Tác dụng độc hại của cacbon monooxit (CO) ................................................................... Hóa chất độc trong môi trường ................................ Tích lũy sinh học ................6.........................3.......6............................8.....................................3.... Quá trình suy giảm nồng độ không do phân hủy ............ 114  5......... 101  4. 127  5................................2............................ 127  5....... 129  Câu hỏi .............6..............4...................................................................................................... 127  5...........................3...3.................8............... Tác dụng độc hại của thuốc trừ sâu cơ clo......4....1.....5..3....................... Phân hủy sinh học .........................................................6..............3.........................................................................8.......5.1........................................1.. 104  4.......................................2............................................2.....8.................................3..............................6...................1..................... 103  4............................................................... 101  4............................................................5....... Tác dụng độc hại của thuốc trừ sâu cơ photpho và cacbamat ..................................................... 128  5.......................................................3.................................................................................................... Cơ chế gây độc cấp tính...........3...................3........................ 124  5.... 102  4............ Các cơ chế gây độc phổ biến và bộ phận cơ thể bị tổn hại ........3.......................................6........................................................................4................................................... 123  5....5................. Ảnh hưởng của hoạt động nông nghiệp ............ Tác dụng độc hại của một số chất độc khác ...............3....................................................2. 104  4.............................................................1........ 128  5..................... Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tích lũy sinh học ..6.................8........................... Độ độc mãn tính............................................................... 116  5.............................................. 105  Câu hỏi .....3............................. Xử lý tại chỗ (in-situ) ...................................... 106  5 .... Tích lũy sinh học...................1......................................... Tác dụng độc hại của thủy ngân .................. Tác dụng độc hại của cyanua (CN−) ........ 133  TÀI LIỆU THAM KHẢO .... 113  5............................................. 123  5...1.............2................................................................2.... 107  5.............2.................................................................................................................................................................. 118  5........................................................................................... 116  5................................................................................................................. Tác dụng độc hại của cadmi ........................................6............2.............. Độc tính .................................... 110  5................. 120  5...1....................8............ Phân hủy phi sinh học..........8..... 111  5............2................ 107  5.2...................... Tác dụng độc hại của asen .......6.........4............................. Hóa chất bảo vệ thực vật .....................................................................6................... 121  5................. 115  5................................................................................. 134  . Tính bền vững của độc chất trong môi trường ..................... 101  4.................................

.....20...... 8  Mặt cắt ngang của bề mặt Trái đất [17] .. Hình 3...... 60  Công thức cấu tạo dự đoán của axit fulvic [8] ......... 16  Sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao trong khí quyển [8] .................... 31  Các phản ứng oxy hóa mêtan chủ yếu khi có mặt NOx trong tầng đối lưu vào ban ngày (xảy ra trong cả không khí sạch lẫn không khí bị ô nhiễm) [7] .5.......................................4 DANH MỤC HÌNH Hình 1............ Hình 3.......15.... 40  Sơ đồ nguyên tắc lọc bụi tĩnh điện [15] ....22......................... Hình 2............................................ 37  Kiểm tra bụi amiăng trong các công trình xây dựng [18] ............7....... Hình 2... Hình 3...... Hình 1........... Hình 2................... Hình 2............ 34  (a) pyren........13.. Hình 2................................................. Hình 2.............19.. thủy quyển và sinh quyển [15] .......... DDE......5......... Hình 2............. 39  Thiết bị lọc bụi bằng túi vải [15] .. Hình 2.................... Hình 2.. địa quyển............................................8......7............................................ 21  Cấu trúc của (a) pyrrole...............................11............ Hình 2.............................3.2............... 17  Trao đổi oxy giữa khí quyển..........................5... 38  Thiết bị lắng quán tính (cyclon) [12] .....24..................................... 75  Sơ đồ hệ xử lý nước thải theo kỹ thuật bùn hoạt hóa .......... 63  Các kiểu tạo phức của hợp chất humic với ion kim loại [8] .................................................. Hình 2.....18..12.....14........... 50  Chu trình nước [12] .............................. Hình 3...................6..............................4..................................... Hình 3...................................................................... 63  Sơ đồ tách chiết các hợp chất humic từ xác thực vật đã phân hủy ........................... Hình 2.. 42  Sơ đồ mô tả lốc xoáy hình thành vào mùa Đông ở Nam cực [17].... 49  Mưa axit hủy hoại rừng cây ở dãy núi Blue Ridge............... Hình 2............. (b): benzopyren ..................... North Carolina [29] ... Hình 1........................12............................................... Hình 3.... 47  Điều kiện và sự tạo thành sương khói quang hóa [17] .................. 50  Mưa axit ăn mòn tượng đá vôi [25] ............2.... 73  Công thức cấu tạo của các nhóm dioxin và chất dioxin (TCDD) ..... Hình 3...........................................10...................... Hình 2.................................... Hình 2.......................... Hình 3..... 13  Mô hình tổng quát của chu trình địa hóa [17]..................................................1......................... 75  Chrysence và benzo(a)pyrene là các hợp chất thuộc nhóm PAHs .... USA [8] 30  Các chuyển hóa hóa học chủ yếu của NOx trong tầng đối lưu [7] .........1....... Cấu trúc của Trái đất [17] ..... 9  Các mảng lục địa chính [7] .................................... 74  Cấu trúc của phân tử biphenyl (mỗi vị trí được đánh số có thể có một nguyên tử clo thế vào tạo thành các phân tử PCB)..1................................................21... 10  Sự dịch chuyển của các mảng lục địa [17] ................3.... 26  Nồng độ (trung bình 1 giờ) hàng ngày của các chất ô nhiễm ở Los Angeles.....23..... 10  Hai dạng tế bào Prokaryote và Eukaryote [19] ............. 45  Lỗ thủng lớn nhất của tầng ozon ở Nam cực ghi nhận được (21-30/9/2006) [28] 46  Sương khói năm 1952 tại London [26] ......... Hình 1............... 84  Bể lọc nhỏ giọt để xử lý nước thải đô thị [20] .... Hình 1................ 40  Thiết bị lọc bụi Venturi [15] ..3. Hình 2...14................................... (b) một vòng porphyrin.....................4...... Hình 3........................... Hình 2................... (B) Các phản ứng tạo thành PAN [8] ...................17..... Hình 3.. 14  Các thành phần của khí quyển [15] ..... Hình 2........... Hình 2.......... 23  Vai trò của ATP và NADPH trong các phản ứng quang hợp [17] ............... 54  Chu trình Nitơ [8] ...................... 41  Hiệu ứng nhà kính........ Hình 2................................... Hình 2...4.......... Hình 1....... Hình 2......... 48  (A) Các phản ứng tạo thành sương khói........ Hình 2................16........... DDD....................................................10.....9...........2................................................................ Hình 3..... 24  Các nguồn gây ô nhiễm khí quyển tự nhiên và nhân tạo ............ 52  Sơ đồ xác định và quan hệ giữa chất rắn lơ lửng và chất rắn hòa tan [16] ............................6...........................11.................... 63  Trẻ em dị tật do ảnh hưởng của vụ nhiễm độc thủy ngân ở Minamata [23] ............. Hình 2......................... 70  Công thức cấu tạo của các hợp chất DDT...... Hình 3...............9....... 84  . Hình 3................................. (c) chlorophyll ................... 72  Công thức cấu tạo của một số hóa chất bảo vệ thực vật thông dụng .13............6....8.. 48  Sương khói tại Los Angeles [27] ........................ Hình 3...................

....... Hình 4.. Hình 5.......2......................3..................6.................. Hình 5................................. Hình 5.. 118  Quá trình nhập bào (endocytosis) và quá trình xuất bào (exocytosis) .............. 125  Sự khuếch đại sinh học của thủy ngân trong chuỗi thức ăn [8] .................... 110  Tương quan giữa hàm lượng chất béo trong cơ thể của nhiều loại động vật ở hồ Ontario (thuộc Ngũ Đại Hồ) và hàm lượng PCBs trong toàn bộ cơ thể [10] . 126  . Hình 4............... 103  Ảnh hưởng của nắng (quang phân) và mưa (thủy phân) đến sự phân hủy của parathion ..........16................................ 124  Bàn tay bị biến dạng của nạn nhân bị ngộ độc Hg ở Minamata [22] ............8............................................ Hình 4... 97  Muối tích tụ trên bề mặt đất ở một vùng canh tác [21]....... Hình 5................. 86  Các tầng đất ..........2............................5 Hình 3................................................................ 90  Sự chuyển hóa của nitơ trong đất .. 124  Phức chelat của chì với các chất chống độc......... 85  Sơ đồ biểu diễn hoạt động của ao tùy nghi [12] ..15.......................................9.......... 121  Công thức cấu tạo của ALA−dehydraza enzim và porphobilinogen ............................ Hình 5.............5.1.................. Hình 5......... 112  Sự tích lũy DDT qua chuỗi thức ăn trong môi trường nước [8] ............. Hình 5.. Hình 5...... 120  Nhiễm độc asen gây hoại tử bàn tay và mất ngón tay [30] ......................... Sơ đồ hệ thống UASB..1........................................................................3....... Hình 3...... Hình 5...4...................7.

. Danh mục các tác nhân................. Tải lượng tác nhân ô nhiễm do con người đưa vào môi trường hàng ngày [5] ............. 43  Bảng 3................. Smith & Hodge [24] ...2............................ Một số ảnh hưởng của SO2 đối với con người [7]................12... Sự phân bố tài nguyên nước toàn cầu [12] .2.... 108  Bảng 5................. đại dương. Độ độc cấp tính và độ độc mãn tính của một số loại thuốc trừ sâu xác định trong phòng thí nghiệm trên các loài cá [10] .............6..............6...3..............8.....7.1.................................................... vỏ Trái đất............. 109  Bảng 5... Phân loại độ độc (liều độc qua đường ăn uống có thể gây chết người) theo Gosselin..........................2.... chất..1...... Các loại hợp chất hữu cơ chính trong đất [15] ................ 130  Bảng 5............. 111  Bảng 5.. 20  Bảng 2........ 26  Bảng 2....... 20  Bảng 2........................ 68  Bảng 3.......... So sánh sự đóng góp vào hiệu ứng nhà kính của các khí nhà kính [7] ....10......4....13............... Các nguyên tố chính trong các phần cấu trúc của Trái đất [17] ....4........... Hàm lượng các nguyên tố hóa học trong đá và đất (‰ w/w) [6] . Giá trị phân tích và giá trị tính toán của hệ số tích lũy sinh học trong cá của một số hóa chất có khả năng chuyển hóa sinh học khác nhau ...... Ảnh hưởng độc hại của CO đối với con người ở các nồng độ khác nhau [8] ...... 113  Bảng 5...... 130  ............. Thành phần hóa học trung bình của nước sông hồ và nước biển toàn cầu [5] .........5................ 127  Bảng 5............ 114  Bảng 5. 114  Bảng 5... 11  Bảng 2.7. 127  Bảng 5.............. So sánh khả năng hấp thụ bức xạ của các khí nhà kính [7] ......................................... Thời gian lưu của một số chất gây ô nhiễm khí quyển [7] .... Ảnh hưởng độc hại của NO2 với con người ở các nồng độ khác nhau [8]....... Một số nguyên tố vi lượng quan trọng trong nước tự nhiên [15] ................ Giá trị giới hạn cho phép và các thông số và nồng độ chất ô nhiễm trong nước thải công nghiệp (TCVN 5945 -1995) ................2......................1.............. 55  Bảng 3.. Các nguyên tố độc hại trong nước thiên nhiên và nước thải [8] ................ 69  Bảng 3....... 82  Bảng 4............6 DANH MỤC BẢNG Bảng 1.....................9..... 10 nguyên tố hóa học trong vũ trụ.........1.......................... 52  Bảng 3...... Thời gian bán hủy của một số hóa chất độc bền vững trong môi trường [10] . 42  Bảng 2............................... Thành phần chính của không khí khô ở tầng đối lưu [7] ......4............ 126  Bảng 5.... 81  Bảng 3..... 9  Bảng 1......3............. hỗn hợp chất gây ung thư ở người và ngành nghề có nguy cơ bị phơi nhiễm [10] . Nồng độ tối đa cho phép của một số kim loại nặng trong các loại nước theo Tiêu chuẩn Việt Nam về môi trường ............. 27  Bảng 2.................................11...... Giá trị giới hạn cho phép của các thông số và nồng độ các chất ô nhiễm trong nước mặt (TCVN 5942−1995) ............ 65  Bảng 3.....1....................................................................2....3. Phân loại độ độc theo Hodge & Sterner [24] ....... Đặc tính hóa học và sinh hóa của thủy ngân và các hợp chất của nó [8] ...........5.. 91  Bảng 4..... Các chất khí có hàm lượng thấp trong không khí khô ở tầng đối lưu [15] . 92  Bảng 5............... khí quyển (không khí khô) và sinh quyển (% khối lượng) [17] ..................... Phân loại các chất gây ung thư theo IARC và EPA [10] .......................... Phân loại độ độc cấp tính của hóa chất độc đối với cá và động vật [10] .. Tích lũy sinh học trong cá của một số chất gây ô nhiễm [10] ....... 116  Bảng 5. 114  Bảng 5.6..5.............. Trái đất...

kỹ thuật và quản lý. vi phạm tiêu chuẩn môi trường. sinh hoạt đô thị. môi trường sống là tổng hợp các điều kiện vật lý. Hóa học môi trường Hóa học môi trường là môn khoa học nghiên cứu các hiện tượng hóa học xảy ra trong môi trường. MỞ ĐẦU 1..1.. và ảnh hưởng của các hoạt động của con người đến các quá trình này. hệ sinh thái. Môi trường sống của con người là cả vũ trụ. Đường đi của chất gây ô nhiễm (pollutant pathways) Đường đi của chất gây ô nhiễm là cơ chế phát tán chất gây ô nhiễm từ nguồn phát sinh đến các bộ phận của môi trường. sinh vật. Như vậy.3. sự sống.. hóa học môi trường nghiên cứu các nguồn. hiệu ứng và sự tồn tại của các chất hóa học trong không khí. 1. hóa học môi trường là môn học đa ngành liên quan trực tiếp đến các ngành hóa học. hủy hoại cấu trúc. Ví dụ: đường đi của chì trong xăng dầu động cơ vào cơ thể .5. giao thông vận tải. sinh học của không khí.1. Môi trường Môi trường là tổng hợp những điều kiện bên ngoài có ảnh hưởng đến đời sống và sự phát triển của mỗi sinh vật. ô nhiễm môi trường là sự làm thay đổi tính chất của môi trường..) hoặc do các hoạt động của con người tạo ra (hoạt động sản xuất công nghiệp. cháy rừng. Ô nhiễm môi trường Ô nhiễm môi trường là các thay đổi không mong muốn về tính chất vật lý. của cộng đồng con người. hoặc vốn có trong tự nhiên nhưng nay có hàm lượng lớn hơn và gây tác động có hại cho môi trường thiên nhiên. cho con người cũng như các sinh vật khác... phân tích và so sánh các thông số chất lượng môi trường với các tiêu chuẩn về chất lượng môi trường do từng quốc gia hay các tổ chức quốc tế đưa ra. Các kiến thức về hóa học môi trường không những chỉ cần thiết cho các nhà hóa học. sinh học.1. Đối với con người.1. được sử dụng khá phổ biến hiện nay cho rằng. hóa học. Để đánh giá chất lượng môi trường. Chất gây ô nhiễm có thể có nguồn gốc tự nhiên (núi lửa.).2. hoặc làm ảnh hưởng đến các tác dụng lợi ích vốn có của môi trường [14]. sự hài hòa. 1. 1. Chất gây ô nhiễm Chất (gây) ô nhiễm là những chất không có trong tự nhiên. trong đó hệ Mặt trời và Trái đất có ảnh hưởng trực tiếp và rõ rệt nhất. người ta thường đo đạc. nước hay đất có thể gây ảnh hưởng có hại cho sức khỏe. các phản ứng.. nước.1. đất. Nói cách khác.7 1. vật lý. sự vận chuyển. 1..1. Một số khái niệm 1. Theo Luật Bảo vệ môi trường Việt Nam. chiến tranh. y học. ô nhiễm môi trường là quá trình con người chuyển vào môi trường các chất hay dạng năng lượng có khả năng gây hại cho sức khỏe của con người.4. mà còn rất cần thiết cho cả những nhà nghiên cứu môi trường. hoạt động của con người hay các sinh vật khác [13]. nông học. Một định nghĩa khác về ô nhiễm môi trường.. địa chất học.1. bão lụt. hóa học. kinh tế xã hội có ảnh hưởng đến sự sống và phát triển của từng cá nhân.

dầu động cơ) ⎯⎯⎯⎯⎯ → PbCl2 + PbBr2 (khí quyển) Người ← Thực phẩm ← PbCl2 + PbBr2 (trong đất) 1. song tất cả các giả thiết ấy đều chỉ dựa trên các hiểu biết rất ít ỏi hiện nay về hệ Mặt trời.1.1. Cấu trúc chính của Trái đất (Hình 1. Bề mặt Trái đất không đều. chỉ chiếm 1% khối lượng của Trái đất. nhưng lại đóng vai trò rất quan trọng đối với sự sống và phát triển của loài người.5 tỷ năm. Khối đất chính là lục địa được xác định giới hạn không phải bằng bờ biển. do đó còn gây nhiều tranh cãi.2. Cấu trúc của Trái đất [17] Phần vỏ mỏng bên ngoài của Trái đất.8 km) trên mặt nước biển. Trái đất là một hành tinh có lớp vỏ cứng xuất hiện cách đây khoảng 4. Phần còn lại là khối đất với độ cao trung bình 0.8 người và gây độc hại: än ú g xaí khê Pb(C2H5)4 (xăng.2.1) rất ít thay đổi trong 4 tỷ năm gần đây. Hai phần ba của khối đất này thuộc phần Bắc bán cầu. Những bằng chứng hiện có cho thấy rằng. mà bằng .84 km (0 − 8. cách Mặt trời 150 triệu km. khoảng 70% bị bao phủ bởi nước với độ sâu trung bình khoảng 4 km (0 − 11 km). Bề dày (Km) Đại dương 0 4 10 Vỏ lục địa Vỏ đại dương 60 0 − 40 Vỏ Lớp phủ trên 1000 2900 400 5100 6370 Lớp phủ Ngoài Trong Vùng chuyển tiếp Nhân 1000 Lớp phủ dưới Hình 1. Cấu trúc của Trái đất Có nhiều giả thiết giải thích nguồn gốc của hệ Mặt trời nói chung và Trái đất nói riêng. Cấu trúc và các thành phần môi trường của Trái đất 1.

Bảng 1. Fe. Mặt cắt ngang của bề mặt Trái đất [17] Phần đọc thêm: Sự chuyển dịch của các mảng lục địa Giả thuyết về hoạt động kiến tạo cho rằng. Mg. Cách xác định phần lục địa này hoàn toàn phù hợp với thực tế về sự khác nhau của thành phần đá lớp vỏ lục địa và đá lớp vỏ đáy đại dương. O Đại dương O. Có 3 kiểu chuyển dịch tương đối giữa các mảng lục địa liền nhau. Dưới tác động của các dòng chuyển dịch bên trong lòng Trái đất.84 km) Đá trầm tích Thềm lục địa Đại dương (sâu trung bình 4 km) Vực (11 km) Đá granit từ nham thạch Đá bazan từ nham thạch Lớp phủ 0 20 40 60 80 100 % bề mặt Trái đất bị chiếm Hình 1. Fe. Al. vừa chứa phần lục địa.2. Si. Na. Na Đá granit từ nham thạch O.9 mép phần phẳng của đáy đại dương (có thể ở xa bờ). Mg. Ca. Si.1. Na. Si. K. vì vậy lục địa bao gồm cả phần thềm lục địa. C. Al. các đảo ngoài khơi vẫn có thể là một bộ phận của khối đất lục địa gần chúng. nhưng đa số các mảng lục địa vừa chứa phần đại duơng. S) Đá trầm tích O. Có mảng chỉ chứa phần đại dương hoặc chỉ chứa phần lục địa. Ca. Fe Khí quyển Núi (8. . Fe. K. Các nguyên tố chính trong các phần cấu trúc của Trái đất [17] Phần cấu trúc của Trái đất Các nguyên tố chính (theo thứ tự nồng độ giảm dần) Khí quyển N. Ca. các mảng lục địa luôn trôi dạt trên lớp quyển mềm (asthenosphere). Si. Mg. lớp vỏ cứng của Trái đất được tạo nên bởi 15 mảng lục địa có kích thước khác nhau lắp ghép lại. H (Cl. Mg Đá bazan từ nham thạch O.8 km) Tầng bình lưu (35 km) bao gồm tầng ozon (15 km) Tầng đối lưu (15 km) Đất thấp (trung bình 0. Theo cách xác định này thì trong nhiều trường hợp. Al. trong đó có 9 mảng chính. Mg Lớp phủ O.

Chuyển dịch phân kỳ thường xảy ra ở phần đại dương hơn trên lục địa.10 Kiểu chuyển dịch phân kỳ làm cho các mảng lục địa tách xa nhau tạo nên các khe hở để dung nham từ lòng đất trào ra ngoài. các thành phần vật liệu nóng chảy có khối lượng riêng nhỏ sẽ di chuyển đi lên tạo ra núi. Sự dịch chuyển của các mảng lục địa [17] Kiểu chuyển dịch hội tụ làm các mảng lục địa xô đập hay trườn. trượt. khô đặc lại tạo thành các ngọn núi lửa trên đất liền hay các dãy núi ngầm dưới đáy đại dương. .3. Hình 1. Phần lún xuống bị nóng chảy.4. Các mảng lục địa chính [7] Tạo núi Dãy núi ngầm ở đại dương Phần vỏ ở lục địa Phần vỏ ở đại dương Tái nóng chảy Vùng lún xuống Phần vỏ ở đại dương Hoạt động núi lửa LỚP PHỦ Mảng lục địa 1 Mảng lục địa 2 Đường biên có sự dịch chuyển hội tụ Mảng lục địa 3 Đường biên có sự dịch chuyển phân kỳ Hình 1. Khi một mảng lục địa là lục địa còn mảng kia là đại dương thì mảng đại dương sẽ trượt và lún xuống bên dưới mảng lục địa. đè chồng lên nhau.

.3 H : 6.4 Na : 2.07 N : 0. người ta thường chia môi trường của Trái đất thành 4 thành phần chính: khí quyển.8 S : 0.2 H : 0. − Khí quyển: là lớp khí bao phủ xung quanh bề mặt Trái đất. thông qua khả năng hấp thụ bức xạ hồng ngoại của ánh sáng Mặt trời và phần tái bức xạ từ Trái đất. Anpes). khí quyển (không khí khô) và sinh quyển (% khối lượng) [17] Vũ trụ Trái đất Vỏ Trái đất Đại dương Khí quyển Sinh quyển H : 77 Fe : 35 O : 46. Thành phần môi trường của Trái đất Khi nghiên cứu. sông.1 K : 0.6 Mg : 0. hồ. các nhà khoa học còn đưa ra khái niệm mới về trí quyển – một thành phần của môi trường Trái đất.3 × 10 Ne : 0.048 He : 72 × 10−6 Si : 0..22 C : 0. biển. 1.2 Cl : 1.6 −3 C : 0.8 N : 75. Bảng 1.2 C : 39 O : 0. Khí quyển hấp thụ hầu hết các tia vũ trụ và một phần đáng kể bức xạ điện từ của Mặt trời chiếu xuống Trái đất.45 × 10−3 K : 0.05 C : 9.2.039 Xe : 40 × 10−6 P : 0. nước ngầm.2. Ngoài 4 thành phần chính này.94 Ar : 1.3 Ti : 0. băng ở các cực.9 Ca : 3. Trái đất. Lượng nước ngọt con người có thể sử dụng được (nước sông.06 Al : 1.1 N : 0.1 S : 0.2. Khi một phần của mảng lục địa đại dương trượt và lún sâu xuống bên dưới mảng lục địa. sinh hoạt (7%). Kiểu chuyển dịch trượt của hai mảng lục địa có thể tạo ra các vết nứt gãy trên mặt đất hay đại dương (ví dụ: vết nứt San Andreas chạy từ thành phố San Francisco cắt ngang bang California (Mỹ) đến tận biên giới Mexico).06 Na : 0.57 Br : 0.8 Mg : 2. Thành phần chính của khí quyển là nitơ và oxy.1 K : 2. 10 nguyên tố hóa học trong vũ trụ. vỏ Trái đất. đại dương.1 Ni : 2. ngoài ra còn có argon. thì một phần mảng lục địa mới được hình thành từ đại dương thay thế các phần mảng lục địa đã bị mất đi. Khí quyển chỉ cho các bức xạ có bước sóng trong khoảng 320 đến 2500 nm đi qua và ngăn chặn phần bức xạ tử ngoại có bước sóng nhỏ hơn 320 nm (phần bức xạ gây hại da).007 H : 23 × 10−6 Mg : 0.4 Fe : 0. thủy quyển.6 Ca : 0.2 S : 2.04 P : 0..1 Mg : 0.003 S : 70 × 10−9 S : 0.07 Ca : 2.0 Na : 1.09 Kr : 0. nhà máy nhiệt điện (50%).3 Mg : 14 Fe : 5. Nước được con người sử dụng vào các mục đích chính sau: nông nghiệp (30%). cacbonic và nhiều chất khí khác có nồng độ nhỏ hơn rất nhiều. . Khi hai mảng lục địa dịch chuyển hội tụ đều là lục địa sẽ dẫn đến hiện tượng dồn ép các lớp đất đá lên thành các dãy núi cao (dãy Himalayas.3 × 10−3 Ca : 0.6 O : 85.11 các vật liệu nặng hơn sẽ chìm xuống vào lớp phủ.5 O : 53 He : 21 O : 29 Si : 29. suối và nước ngầm) chỉ chiếm chưa đến 1% lượng nước của thủy quyển. suối.2 Si : 0.5 − Thủy quyển: bao gồm tất cả các nguồn nước: đại dương. Khí quyển đóng một vai trò quan trọng trong quá trình cân bằng nhiệt của Trái đất.8 Si : 14 Al : 8. địa quyển và sinh quyển.5 H : 11 O : 23. công nghiệp (12%). hồ. nuôi dưỡng sự sống trên mặt đất và bảo vệ chúng trước các tác động có hại từ khoảng không vũ trụ.13 Ne : 1. Khoảng 97% lượng nước của thủy quyển là nước ở các đại dương.

Khả năng dùng phần phổ khả kiến của bức xạ Mặt trời làm nguồn năng lượng chuyển hóa CO2 thành các phân tử hữu cơ. hay các phân tử hữu cơ đơn giản. Các sinh vật đầu tiên phụ thuộc vào các nguồn cung cấp các phân tử hữu cơ được tổng hợp từ bên ngoài. phân bón trong nước chảy tràn từ đồng ruộng. Vì các phân tử vô cơ đơn giản có sẵn rất nhiều trong khí quyển và đại dương so với các phân tử hữu cơ. − Trí quyển (noosphere): là khái niệm để chỉ các dạng thông tin biểu hiện rất phức tạp trong sinh quyển mà trong đó phát triển cao nhất là trí tuệ con người. từ đơn giản đến phức tạp hiện nay. Trí quyển đang thay đổi nhanh chóng và phạm vi tác động của nó ngày càng mở rộng kể cả ở ngoài phạm vi Trái đất. H2O. đại dương của Trái đất lúc sơ khai. − Sinh quyển: là một phần của Trái đất và khí quyển có tồn tại sự sống. và do đó chúng được gọi là sinh vật dị dưỡng. Các phân tử như H2S. Một cách ngắn gọn có thể xem trí quyển là “quyển” của trí tuệ loài người. các hệ vô sinh (non-living systems) được hình thành. quá trình phát triển của sự sống trên Trái đất được giải thích dựa vào các giả thiết. không khí và nước). sau cùng phát triển thành các dạng sống phong phú ngày nay.12 Nước bề mặt (nước mặt) ngày càng bị ô nhiễm do thuốc trừ sâu. CO2. đã tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của loại vi khuẩn quang hợp. từ nhiều loại phân tử hữu cơ được tạo thành. bao gồm các khoáng chất trong lớp phong hóa và đất (là hỗn hợp phức tạp gồm các chất khoáng. Các hóa thạch cổ nhất đã tìm thấy được có tuổi trên 3 tỷ năm. Quá trình tạo thành các prokaryotes cho đến nay vẫn còn là điều bí ẩn. H2S. − Địa quyển (thạch quyển): là phần vỏ Trái đất từ mặt đất đến độ sâu khoảng 100 km. NH3. Người ta suy đoán rằng. Quá trình phát triển của sự sống trên Trái đất Cũng như lịch sử phát triển của Trái đất. Những giả thiết này được xây dựng dựa trên việc nghiên cứu các hóa thạch tìm được. chất hữu cơ. Giữa sinh quyển và môi trường có sự tác động qua lại lẫn nhau. có thể đóng vai trò là tác nhân cho hydro: nCO2 an ï h saïng → (CH2O)n + + 2nH2A ⎯⎯⎯⎯⎯ tác nhân cho hydro cacbohydrat nH2O + 2nA . Cả hai loại sinh vật prokaryotes có thể đã thu năng lượng từ các phản ứng lên men: C6H12O6 → 2C3H4O3 + 4H glucoz axit pyruvic (kết hợp với các nhóm khác) Phản ứng lên men không phải là nguồn cung cấp năng lượng tốt. Tất cả các dạng sống đều được tạo thành từ các hợp chất hữu cơ. Quá trình phát triển của sự sống được xem là một quá trình tiến triển dần dần từ các phân tử vô cơ đơn giản đến các sinh vật đa dạng. tức là các sinh vật đơn bào. CH4. Các tế bào này chưa có nhân phát triển hoàn chỉnh và được đặt tên là prokaryotes (sinh vật nhân sơ) . Các phân tử đơn giản này có thể đã tồn tại trong khí quyển. nên các sinh vật tự dưỡng phát triển mạnh hơn các sinh vật dị dưỡng. Các hợp chất này có thể đã được tạo thành trong tự nhiên từ các phân tử đơn giản như. CO. động vật và sản xuất công nghiệp. do các chất thải khác của con người. 1. Các hóa thạch này có dạng tương tự vi khuẩn và tảo ngày nay. Các sinh vật tự dưỡng có khả năng tổng hợp nên các phân tử hữu cơ cần thiết từ các phân tử vô cơ đơn giản. H2. Các bệnh lây qua đường nước từ nước thải đô thị đã làm chết hàng triệu người ở các nước đang phát triển. tiến hóa thành các sinh vật tự sinh tồn và sinh sản. Sinh quyển cũng có mối quan hệ chặt chẽ với dòng năng lượng trong môi trường và hóa học môi trường nước.3.

Các eukaryotes đơn bào tự dưỡng tiến hóa thành thực vật đa bào. Lúc này. chứa các axit nucleic mang thông tin gen của tế bào. có khả năng quang hợp để sản xuất các chất hữu cơ và oxy. CH4. Sự phát triển về số lượng các sinh vật có khả năng quang hợp và hô hấp tốt tạo thành tập hợp dị dưỡng. Các sinh vật bắt đầu chuyển lên sống trên cạn. Hai dạng tế bào Prokaryote và Eukaryote [19] Quá trình phát triển sự sống.). đồng thời tiêu diệt các sinh vật không thích ứng với loại khí hoạt động hóa học mạnh này. tầng ozon dần hình thành ở tầng bình lưu (cách mặt đất 15 − 40 km). Các eukaryotes dị dưỡng tiến hóa thành cá. Hình 1. Nguồn năng lượng thu từ phản ứng hô hấp lớn hơn năng lượng thu từ phản ứng lên men đến 18 lần. như một tác nhân cho hydro. Xuất hiện nhân tế bào có màn bọc. nhằm có thể sử dụng phản ứng hô hấp cung cấp năng lượng cho sự phát triển. (CH2O)n + nO2 → nCO2 + nH2O cacbohydrat Các tổ chức bên trong tế bào lúc này chịu những thay đổi mạnh mẽ và phát triển. côn trùng và động vật ngày nay.2 chỉ cho thấy sự phân bố các nguyên tố trong các thành . 1. tảo lam sử dụng nước của đại dương. để phát triển và tạo ra sản phẩm phụ là oxy: anïh saïng → (CH2O)n + nO2 nCO2 + nH2O ⎯⎯⎯⎯⎯ tác nhân cho hydro cacbohydrat Oxy tạo thành từ quá trình quang hợp đã làm thay đổi bề mặt Trái đất. các sinh vật đã có thể phát triển thành quần thể trong vùng tiếp giáp của khí quyển/nước/đất và nhu cầu phải sinh sống dưới nước để tránh tác hại của tia tử ngoại không còn là điều bắt buộc nữa.. như vừa nêu sơ lược ở trên làm cho hàm lượng oxy trong khí quyển tăng cao và trở thành loại khí chủ yếu của khí quyển. CO.13 Từ đó. đồng thời làm giảm đáng kể hàm lượng các khí có lúc đầu trong khí quyển sơ khai (N2. Sự có mặt của oxy tạo điều kiện cho những biến đổi thích hợp của tế bào. Các tế bào mới này được gọi là các eukaryotes (sinh vật nhân thực). Khi oxy tích tụ nhiều trong khí quyển. ngoài ra còn có một loạt các biến đổi khác biệt về đặc điểm cấu trúc.4.5.. Chu trình địa hóa Các số liệu trong Bảng 1. CO2. H2. hấp thụ tia tử ngoại có hại. chứa nhân xác định.

Mỗi chu trình địa hóa là một mô hình. được xác định rõ về mặt vật lý (như lục địa. Mô hình tổng quát của chu trình địa hóa [17] Nếu lượng nguyên tố (hay chất) được chuyển vào và chuyển ra khỏi nơi chứa bằng nhau thì nồng độ của nó trong nơi chứa đó sẽ không đổi. Trong một chu trình địa hóa có một số nơi chứa (reservoirs). Sự nâng lên Hình 1.. đại dương.. thường là một năm.14 phần của môi trường mà không cho thấy sự di chuyển (vận động) của các nguyên tố đó từ bộ phận này sang bộ phận khác.6. Sự thoát khí (gas evolution) 6. đất. 1 2 3 KHÔNG KHÍ 2 4 1 3 2 5 3 ĐẤT 6 ĐẠI DƯƠNG 8 7 TRẦM TÍCH nơi chứa 1. lúc đó trạng thái dừng (steady state) được thiết lập. mô tả sự di chuyển của một nguyên tố hóa học (hay một chất). ví dụ: sông vận chuyển các chất tan và chất rắn lơ lửng từ đất liền ra đại dương. Sự di chuyển của một nguyên tố hóa học giữa đất.. Ngưng tụ (mưa. tuyết) 2. Bụi 3. đồng thời lấy oxy từ không khí trong quá trình hô hấp.) và các đường di chuyển (transport paths) của vật chất từ nơi chứa này đến nơi chứa khác. Dòng vật chất di chuyển giữa các nơi chứa thường được xác định trong một khoảng thời gian cố định. sự di chuyển của các mảng lục địa vỏ Trái đất tạo ra sự nâng lên (uplift) của đá trầm tích đại dương và các khối đất mới. Sa lắng 8. Các chất tan và lơ lửng (trong nước sông) 7. thông thường là xảy ra gần bề mặt Trái đất. Bụi nước biển (sea spray) 4. Kết luận này được rút ra từ thực tế: môi trường hóa . đại dương. không khí có thể được biểu diễn bởi chu trình gọi là chu trình địa hóa. thực vật tạo thêm oxy cho khí quyển thông qua quá trình quang hợp. nếu không bị ảnh hưởng bởi hoạt động của con người hầu hết các chu trình tự nhiên đều ở trạng thái dừng. Số lượng nơi chứa trong một chu trình địa hóa phụ thuộc vào mức độ chi tiết của việc nghiên cứu hệ. Sự tách khí (degassing) đường di chuyển 5. Về cơ bản. khí quyển.

2. song chúng ta cũng cần quan tâm đến cả những gì đang xảy ra ở quy mô nhỏ hơn. nếu lượng natri tan trong đại dương là 15×1018 kg. Mặc dù.15 học toàn cầu không có thay đổi lớn nào xảy ra trong vài trăm triệu năm gần đây. chúng ta vẫn rất cần các mô hình để minh họa và dự đoán các biến đổi môi trường khu vực. làm tăng xói mòn. điều đó phản ảnh tính lưu động của các hệ. Người ta cho rằng. 3. tốc độ xói mòn ngày nay cao gấp đôi cách đây 5000 năm. Một quá trình chung trên toàn cầu có thể che lấp mất các biến đổi bất thường tại một khu vực nhỏ. Phân biệt hai khái nhiệm “chất gây ô nhiễm” và “chất gây nhiễm bẩn”. Chu trình địa hóa là gì? 3. “Ô nhiễm môi trường”. Tại sao nghiên cứu chu trình địa hóa lại có ý nghĩa quan trọng đối với hóa học môi trường? . Thời gian lưu trong vỏ Trái đất thường cao hơn nhiều thời gian lưu trong không khí. nhưng dòng di chuyển của cadmi này sẽ không đáng kể gì khi so với dòng di chuyển tổng cộng toàn cầu. Rất khó đánh giá được ảnh hưởng của các hoạt động nhân tạo lên các chu trình. lượng thêm vào hằng năm là 100×109 kg. ta có thể xác định thời gian lưu (residence times) của một chất xác định trong nơi chứa xác định dựa vào công thức: t= læåüng nguyãn täú (chátú ) trong nåi chæïa täcú âäü âi vao ì (hay ra ) nåi chæïa cuía nguyãn täú (chátú ) Ví dụ. thì thời gian lưu của natri trong đại dương sẽ là 150 triệu năm (thực ra. Vì vậy. Nghiên cứu cho thấy. hiểu biết về các chu trình địa hóa toàn cầu là rất quan trọng. do chúng ta không biết chắc giá trị nền nồng độ của các chất cũng như dòng di chuyển vật chất trong các chu trình đã nêu. đó là một sự cố rất quan trọng trên phạm vi khu vực địa phương. Câu hỏi 1. Định nghĩa các thuật ngữ: “Môi trường”. ngoài các chu trình địa hóa. các tác động của con người lên các chu trình địa hóa đã làm tăng tốc độ chuyển chất rắn từ lục địa ra đại dương. Nếu hệ đang ở trạng thái dừng. Sự rò rỉ cadmi từ vùng khai khoáng có thể gây chết cá ở phía hạ lưu. do chặt phá rừng. hoặc ít hơn. Hầu hết các nguyên tố có thời gian lưu trong đại dương khoảng vài triệu năm. hoạt động canh tác. “Chất gây ô nhiễm”. natri có thời gian lưu trong đại dương là 210 triệu năm).

vi khuẩn. tức vào khoảng một phần triệu khối lượng Trái đất.2. Các thành phần của khí quyển [15] + .330 nm): đến độ cao 50 km Tầng Nhiệt lưu UV. Độ cao của lớp vỏ khí này có thể từ 500−1000 km từ mặt đất. áp suất càng giảm. H2O Trái đất Hình 2. Khối lượng tổng cộng của khí quyển ước khoảng 5×1015 tấn. người ta chia khí quyển thành 4 tầng: tầng đối lưu (troposhere). Khí quyển được cấu tạo bởi nhiều chất khác nhau. KHÍ QUYỂN VÀ SỰ Ô NHIỄM KHÍ QUYỂN 2. tầng nhiệt lưu (thermosphere). vi rút.1.16 2. gồm cả những hạt lơ lửng (bụi. Trong khí quyển có khoảng 50 hợp chất hóa học.. tầng bình lưu (stratosphere). tầng trung lưu (mesosphere). Bức xạ Mặt trời Tầng Trung lưu UV (λ < 100 nm): đến độ cao 200 km 85 km UV (λ = 200 . Cấu trúc của khí quyển Khí quyển là lớp vỏ khí bao quanh Trái đất. Nhiệt độ thay đổi trong khoảng từ −92° đến 1200°C. NO 50 km O3 + hν (220 . phấn hoa.).330 nm) → O2 + O Tầng Bình lưu O3 Lớp dừng 10 . VIS. Ranh giới phân chia giữa khí quyển và khoảng không gian bên ngoài không rõ ràng. áp suất khí quyển chỉ bằng một phần triệu (3×10−7 at) áp suất ở bề mặt Trái đất (1 at). O .. tuy nhiên 99% khối lượng của khí quyển lại tập trung ở lớp khí chỉ cách mặt đất 30 km.1 và Hình 2. IR (λ > 330 nm): đến mặt đất 500 km + + O2 . Các thành phần của khí quyển và sự thay đổi nhiệt độ khí quyển theo độ cao được trình bày trong Hình 2. Thành phần và hàm lượng các chất có mặt trong khí quyển tùy thuộc vào điều kiện địa lý. ở độ cao 100 km. NO + + O2 . O2.1.. CO2.16 km Tầng Đối lưu N2. khí hậu và phân bố theo độ cao. Càng lên cao. Căn cứ vào sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao.

Nếu không bị ô nhiễm.1015 tấn so với tổng khối lượng khí trong khí quyển là 5. do có sự mất cân bằng trong tốc độ sưởi ấm và làm lạnh giữa vùng xích đạo và ở hai đầu cực. thì nhìn chung thành phần của khí quyển ở tầng đối lưu khá đồng nhất. Phần trên cùng của tầng đối lưu có nhiệt độ thấp nhất (vào khoảng −56°C) được gọi là đỉnh tầng đối lưu hoặc lớp dừng (tropopause). Tầng đối lưu là một vùng xoáy. CO2 và hơi nước.1. (khoảng 8 km ở hai cực.2. Ở đỉnh tầng đối lưu do nhiệt độ rất thấp.. thành phần chủ yếu là N2. bề mặt đất. Nếu không có đỉnh tầng đối lưu đóng vai trò như tấm chắn hữu hiệu.12.1. tùy thuộc vào các yếu tố. hơi nước có thể bay lên các tầng khí quyển phía trên và sẽ bị phân tích dưới tác dụng của bức xạ tử ngoại có năng lượng lớn. 18 km ở vùng xích đạo). Tầng này đánh dấu sự kết thúc xu hướng giảm nhiệt theo độ cao trong tầng đối lưu và bắt đầu có sự tăng nhiệt độ. với khối lượng khoảng 4. Sự thay đổi nhiệt độ theo độ cao trong khí quyển [8] 2.15×1015 tấn. Mật độ không khí và nhiệt độ trong tầng đối lưu không đồng nhất. Hydro tạo thành do phản ứng phân tích sẽ thoát khỏi khí quyển (hầu hết hydro và heli vốn có trong khí quyển đã thoát khỏi khí quyển theo con đường này). O2. Tầng này quyết định khí hậu của Trái đất. Mật độ không khí giảm rất nhanh theo độ cao (giảm theo hàm số mũ).. Khí trong khí quyển tập trung chủ yếu ở tầng đối lưu. Độ cao của tầng đối lưu có thể thay đổi khoảng vài km. . hơi nước bị ngưng tụ và đông đặc nên không thể thoát khỏi tầng khí quyển thấp. nhiệt độ. do có dòng đối lưu liên tục của các khối không khí trong tầng. ở độ cao từ 0 đến 11 km.Độ cao (km) 17 100 −92 ÷ 1200°C Tầng Nhiệt lưu 80 Tầng Trung lưu −2 ÷ −92°C Tầng Bình lưu −56 ÷ −2°C 60 40 20 Lớp dừng Tầng Đối lưu −100 15 ÷ −56°C −50 0 50 Nhiệt độ (°C) Hình 2. càng lên cao nhiệt độ càng giảm. Tầng đối lưu Tầng đối lưu (troposphere) chiếm khoảng 70% khối lượng khí quyển.

2. CO32−. do không có nhiều các phần tử hóa học hấp thụ tia tử ngoại. Tầng nhiệt lưu Tầng nhiệt lưu (còn gọi là tầng nhiệt. nhiệt độ giảm theo độ cao. Trong tầng này. Giả thuyết được nhiều nhà khoa học chấp nhận nhất cho rằng. mesosphere) ở độ cao từ 50 km đến 85 km. Phía trên đỉnh tầng đối lưu và phần dưới của tầng bình lưu là tầng ozon. NO3−. Sự hình thành và thành phần của khí quyển 2. Sự hình thành khí quyển Có nhiều giả thuyết khác nhau về sự hình thành của khí quyển. 2. nhiệt độ tăng theo độ cao. e−. Tầng ngoài bao quanh Trái đất ở độ cao lớn hơn 800 km.. do tác dụng của bức xạ Mặt trời. các dòng plasma do Mặt trời phát ra và bụi vũ trụ (khoảng 2 g/km2) cũng đi vào khí quyển Trái đất. O3 + hν (λ: 220 − 330 nm) → O2 + O + Q (làm tăng nhiệt độ) Trong tầng bình lưu. từ −2°C đến −92°C. không khí ít bị khuấy động. .1. có chứa các ion oxy O+ (ở độ cao < 1500 km). Sự hình thành khí quyển gắn liền với sự hình thành và phát triển của sự sống trên Trái Đất. khi người ta phát hiện ra hiện tượng phản xạ sóng radio của lớp khí quyển tầng cao. nitơ oxit. do đó thời gian lưu của các phần tử hóa học ở vùng này khá lớn. Nhiệt độ của tầng này tăng rất nhanh đến khoảng 1700°C. Tầng trung lưu Tầng trung lưu (còn gọi là tầng trung gian. Thành phần hóa học chủ yếu trong tầng này là các gốc tự do O2+. NO2−. cho tới nay. heli He+ (< 1500 km) và hydro H+ (> 1500 km). Khái niệm Tầng ion được dùng để chỉ phần khí quyển ở độ cao từ 50 km trở lên. Nhiệt độ trong tầng này tăng từ −92°C đến 1200°C.18 2. Một phần hydro ở tầng này có thể tách ra và đi vào vũ trụ (khoảng vài nghìn tấn năm). λ < 290 nm).4. tránh được tác dụng có hại của tia tử ngoại từ ánh sáng Mặt trời. ở độ cao từ 85 đến trên 500 km.. đặc biệt là ozon.1. O2 và một số gốc hóa học khác. khí quyển lúc sơ khai có thành phần rất khác với thành phần của khí quyển hiện nay và hoạt động của vi sinh vật là nguyên nhân chính gây ra sự biến đổi này. O+. O. nó có tác dụng như lá chắn bảo vệ cho cuộc sống trên bề mặt Trái đất. trong vùng này không khí có chứa nhiều ion. Sự có mặt của các ion trong vùng này đã được biết đến từ năm 1901.. Thành phần chủ yếu của tầng này là O3. nhiệt độ trong tầng này gần như không đổi. Ngoài các tầng trên. Mặt khác. ngoài ra còn có N2. Giới hạn trên của khí quyển và đoạn chuyển tiếp vào vũ trụ rất khó xác định.và nhiều hạt bị ion hóa phản xạ sóng điện từ sau khi hấp thụ bức xạ Mặt trời ở vùng tử ngoại xa (UV-C. hơi nước.. nitơ. thì chúng sẽ tồn tại và gây ảnh hưởng tác động trong một thời gian dài hơn nhiều so với ảnh hưởng của chúng ở tầng đối lưu.3. ozon. NO+. NO+ được tạo thành do oxy và nitơ oxit hấp thụ bức xạ tử ngoại xa. nhiều phản ứng hóa học xảy ra với oxy.. chúng bị phân tách thành nguyên tử và sau đó ion hóa thành các ion O2+. Ozon ở vùng này đóng một vai trò cực kỳ quan trọng. người ta còn có khái niệm tầng điện ly hay tầng ngoài (exosphere) và tầng ion (ionosphere).1. người ta mới ước đoán khoảng 500 − 1000 km. Nếu các chất gây ô nhiễm bằng cách nào đó xâm nhập vào tầng này..2. thermosphere).2. từ −56°C đến khoảng −2°C. Tầng bình lưu Tầng bình lưu (stratosphere) ở độ cao từ 11 đến 50 km.2. 2. CO2.1.

Nhưng chính các loài thực vật mới là nguồn sản xuất oxy chủ yếu cho khí quyển. Thành phần của khí quyển ở kỷ Cambri (khoảng 500 triệu năm trước đây) gần như tương tự với thành phần khí quyển hiện nay. Chu kỳ đổi mới lượng CO2 trong khí quyển là từ 4 đến 8 năm. Sau đó. Tầng ozon đóng vai trò một lớp áo giáp bảo vệ cho sinh vật trên mặt đất khỏi bị bức xạ tử ngoại gây tác hại. trong khí quyển. các chất ban đầu trong khí quyển phản ứng với nhau tạo thành các amino axit và đường. oxy có thể là chất khí độc hại cho các dạng sinh vật sơ khai. Một số vi sinh vật trong tự nhiên có thể vượt qua được hàng rào năng lượng cao để phá vỡ liên kết bền vững trong phân tử nitơ. 3000 năm đối với O2 và 100 triệu năm với N2. Các dạng sống đầu tiên bắt đầu xuất hiện và phát triển trong đại dương.2. Nồng độ oxy trong khí quyển nguyên thủy rất thấp. . oxy và cacbon dioxit là 3 nhân tố sinh thái quan trọng của khí quyển. tác dụng với H2 tạo thành NH3. động và thực vật. Thành phần của khí quyển Nitơ.19 Hơn một tỷ năm trước đây. do đó tạo ra sự cân bằng oxy trong khí quyển. Tuy nhiên. cung cấp chất dinh dưỡng cho nhu cầu phát triển của thực vật trong tự nhiên. không khí. chủ yếu do quá trình quang hợp. oxy tham gia vào nhiều phản ứng. các loài động vật tiêu thụ O2 cũng tăng. O2 tích lũy dần trong khí quyển dẫn đến sự hình thành lớp ozon ở tầng bình lưu. tạo thành nhiều sản phẩm khác nhau. Cuối cùng. Do sự điều chỉnh tự nhiên mà nồng độ oxy trong khí quyển hiện nay hầu như luôn được giữ ổn định ở khoảng 21%. NH3 và hơi nước vào khí quyển. dưới tác dụng của tia tử ngoại. tia phóng xạ. Tuy vậy. Các chất khí dễ bị biến đổi của khí quyển luôn bị đất. Các chất này được tạo thành từ CH4 và các khí khác có trong lòng đất. Các dạng sống sử dụng năng lượng từ quá trình lên men chất hữu cơ. sấm chớp. đá và các sinh vật hấp thụ hoặc thất thoát ra khoảng không vũ trụ. Chu kỳ tiêu thụ và tái tạo các chất khí trong khí quyển thể hiện một cân bằng liên quan đến đất. nhiều loại thực vật phức tạp bắt đầu phát triển mạnh. Ở nhiệt độ cao hoặc trong tia lửa điện. Nitơ là chất khí khá trơ về mặt hóa học. khi có hệ enzim phát triển. Người ta cho rằng. nhiều vi sinh vật có thể sử dụng O2 để oxy hóa các chất hữu cơ có trong đại dương.2. Oxy là chất khí có hoạt tính hóa học cao. nó hầu như không tham gia các phản ứng hóa học ở điều kiện thường. sinh vật bắt đầu chuyển từ cuộc sống dưới nước trong đại dương sang cuộc sống trên cạn ở mặt đất 2. quá trình quang hợp và cuối cùng là quá trình hô hấp. một lượng lớn O2 đã đuợc Fe(II) hấp thụ để tạo thành Fe2O3: 4Fe2+ + O2 +4H2O → 2Fe2O3 + 8H+ Quá trình này tạo thành một lượng lớn Fe2O3 sa lắng và là bằng chứng cho sự tạo thành của O2 tự do trong khí quyển thời kỳ đầu. tạo thành các hợp chất của nitơ. CO2 + H2O + hν → {CH2O} + O2↑ Khi lượng O2 trong khí quyển gia tăng. núi lửa đã phun CO2. sau đó tăng dần qua các kỷ nguyên địa chất. Trái đất trở thành một môi trường sống thân thiện hơn. thông qua phản ứng quang hợp. Song song với quá trình phát triển của thực vật. Về sau. có thể trong khí quyển ở thời kỳ đầu cũng đã có sẵn một ít oxy để duy trì sự sống của các dạng sống sơ khai. lúc này. thành phần của khí quyển ngày nay đang bị thay đổi. Oxy là chất khí quan trọng trong khí quyển đối với động vật trên cạn cũng như với động vật dưới nước. Lúc đầu. Lượng oxy này có thể đã được tạo thành từ phản ứng phân tích hơi nước dưới tác dụng của sấm chớp hoặc bức xạ Mặt trời ở phần trên của khí quyển. vì vậy. nitơ tác dụng với O2 tạo thành NO.

nhân tạo 4 Quang hóa N2O 3 × 10−5 Sinh học Quang hóa Quang hóa. thường được ký hiệu là CFC-12 8 Methyl chloroform 9 Xem khái niệm sink ở mục 2. Các chất khí có hàm lượng thấp trong không khí khô ở tầng đối lưu [15] Khí % (v/v) 1 Nguồn phát sinh chính Sink 9 CH4 1. ngưng tụ ướt H2 5 × 10−5 Sinh học.15 Argon (Ar.3. núi lửa Quang hóa Nhân tạo Quang hóa Nhân tạo Quang hóa CCl2F2 H3CCCl3 1 2.8 × 10 7 8 −5 ≈1 × 10 −8 Mức nồng độ trong không khí không bị ô nhiễm Từ các nguồn sinh học 3 Phản ứng xảy ra do hấp thụ năng lượng ánh sáng 4 Phát sinh do các hoạt động của con người 5 Tổng NO.93 1.5 2 . Thành phần chính của không khí khô ở tầng đối lưu [7] Các cấu tử chính % (v/v) % (w/w) Nitơ (N2.6 × 10−4 Sinh học 2 Quang hóa 3 CO ≈ 1. khí) 0.2. sấm chớp. nhân tạo Quang hóa Quang hóa Ngưng tụ ướt NOx −10 −6 −9 −7 10 −10 5 10 −10 HNO3 NH3 10−8−10−7 Sinh học Quang hóa.03 0. sinh học.23 Cacbon dioxit (CO2.1. quang hóa.2 × 10−5 Quang hóa.95 23.09 75. quang hóa Quang hóa SO2 ≈ 2 × 10−8 Nhân tạo. khí) 20. sinh học Quang hóa OCS 10−8 Nhân tạo. khí) 78.51 Oxy (O2.05 Bảng 2. Thành phần chính của không khí khô ở tầng đối lưu được trình bày trong bảng sau: Bảng 2. khí) 0.20 Các chuyển hóa của oxy trong khí quyển sẽ được trình bày chi tiết hơn trong mục 2. NO2 6 Gốc tự do 7 Freon F-12. quang hóa Quang hóa H2O2 10−8−10−6 Quang hóa Ngưng tụ ướt HO• 6 10−13−10−10 Quang hóa Quang hóa HO2• 6 10−11−10−9 Quang hóa Quang hóa H2CO 10−8−10−7 Quang hóa Quang hóa CS2 10−9−10−8 Nhân tạo.

. Các phản ứng của oxy trong khí quyển Một số chuyển hóa cơ bản của oxy giữa khí quyển.3. Oxy tham gia vào các phản ứng tạo ra năng lượng. 2.5. các hạt bụi. xem mục 2.3. thủy quyển và sinh quyển [15] Trong tầng đối lưu.1).0314% theo thể tích). như quá trình đốt nhiên liệu hóa thạch: CH4 (khí thiên nhiên) + 2O2 → CO2 + 2H2O . thông qua quá trình quang hợp. nhưng cacbon dioxit là một thành phần quan trọng trong khí quyển. Cacbon dioxit đóng vai trò là nguồn cung cấp nguyên liệu cacbon để tổng hợp các hợp chất hữu cơ. thủy quyển và sinh quyển được trình bày trong Hình 2. nhưng tỷ lệ giữa chúng thay đổi không đáng kể. địa quyển. Không khí ẩm có thể chứa đến 4% hơi nước . CO2 còn hấp thụ bức xạ sóng dài. chuyển chúng thành nhiệt sưởi ấm bề mặt Trái đất. oxy đóng một vai trò quan trọng trong các quá trình xảy ra trên bề mặt Trái đất.. nhiệt độ trung bình bề mặt Trái đất sẽ chỉ còn khoảng -18°C Ngoài các cấu tử chính. Trao đổi oxy giữa khí quyển.21 Mặc dù có nồng độ rất bé (0. Ngoài ra. Nếu không có quá trình này (“hiệu ứng nhà kính”. Hình 2. địa quyển. thành phần các cấu tử chính có thay đổi. thành phần cơ thể sinh vật.3. gốc tự do) với hàm lượng thấp. Ở các tầng khí quyển cao hơn 80 km. không khí còn chứa nhiều cấu tử khác (phân tử.

Vùng có chứa nhiều ozon này được gọi là tầng ozon. có khả năng hấp thụ mạnh bức xạ tử ngoại vùng 220−330 nm. Ozon có mặt nhiều nhất trong khí quyển ở độ cao từ khoảng 15 đến 35 km. chỉ một phần nhỏ lượng cacbon này chuyển thành các loại nhiên liệu hóa thạch. Bên cạnh nguyên tử oxy O. Do có mật độ không khí rất thấp và tác động của các bức xạ gây ion hóa. hiện đang phân tán trong tự nhiên chủ yếu duới dạng các hợp chất humic. oxy không chỉ tồn tại ở dạng O2 mà còn ở các dạng khác như: oxy nguyên tử O. người ta chia khí quyển thành hai vùng: homosphere là vùng khí quyển ở độ cao thấp có M KK đồng nhất. oxy phân tử ở trạng thái kích thích O2* và ozon O3. nên ở các lớp không khí trên cao. . Ion oxy O+ có thể đã được sinh ra trong khí quyển do ánh sáng tử ngoại tác dụng lên oxy nguyên tử: O + hν → O+ + e ion O+ có mặt rất phổ biến ở một số vùng trong tầng ion. nhưng nguy cơ sử dụng hết oxy trong khí quyển là hoàn toàn không thể xảy ra.97 g/ mol). Bức xạ này là một trong những nguyên nhân gây ra hiện tượng phát sáng của khí quyển (airglow − hiện tượng bức xạ liên tục sóng điện từ yếu của khí quyển. Lượng cacbon được cố định trong các sản phẩm hữu cơ do quá trình quang hợp trước đây tạo ra. Do có chứa nhiều oxy nguyên tử nên phân tử lượng trung bình của không khí ( M KK ) ở độ cao 80 km nhỏ hơn M KK trên bề mặt Trái đất (28. Vì vậy. Dạng O∗ được tạo thành từ các phản ứng sau: O3 + hν (λ = 290−320 nm) → O2 + O∗ O + O + O → O2 + O∗ O∗ bức xạ ra ánh sáng có các bước sóng 636. vì vậy. mặc dầu ngày nay việc đốt nhiên liệu hóa thạch tiêu tốn một lượng lớn oxy. nồng độ ozon cực đại trong vùng này có thể đạt đến 10 ppm. Ozon (O3) được tạo thành trong khí quyển nhờ các phản ứng: O2 + hν (λ < 290 nm) → O + O O + O2 + M → O3 + M trong đó M là các phân tử khác như N2 hoặc O2 đóng vai trò tác nhân hấp thụ năng lượng do phản ứng tạo ozon giải phóng ra. 630 và 558 nm (thuộc vùng khả kiến). trong khí quyển còn tồn tại dạng nguyên tử oxy ở trạng thái kích thích O∗. bảo vệ sự sống trên Trái đất. Một số ion khác có chứa oxy là O2+ và NO+. Bức xạ này tuy rất yếu ở vùng khả kiến nhưng lại có thành phần hồng ngoại khá mạnh). ví dụ: 4FeO + O2 → 2Fe2O3 Bên cạnh các quá trình tiêu thụ oxy. heterosphere là vùng khí quyển trên cao có M KK không đồng nhất. hầu như toàn bộ lượng oxy có trong khí quyển là sản phẩm của quá trình quang hợp.22 Vi sinh vật hiếu khí sử dụng oxy của khí quyển để phân hủy các chất hữu cơ. trong khí quyển oxy được tái tạo nhờ quá trình quang hợp: CO2 + H2O + hν → {CH2O} + O2 Các nhà khoa học cho rằng. Một số quá trình phong hóa oxy hóa xảy ra dưới tác dụng của oxy. Dưới tác dụng của tia tử ngoại (λ < 290 nm) O2 bị phân tích thành oxy nguyên tử: O2 + hν → O + O do phản ứng này nên ở độ cao 400 km (thuộc tầng nhiệt lưu) chỉ còn khoảng 10% oxy trong khí quyển tồn tại dưới dạng phân tử O2.

có hai hệ chất màu trong tế bào có màu lục. có khả năng hấp thụ ánh sáng. mỗi hệ hấp thụ một phần riêng của phổ năng lượng Mặt trời.triphosphate). Các điện tử bị kích thích lúc này sẽ chuyển sang các hợp chất khác như NADPH hay ATP (adenosine. H C H C hay hay CH HC N H N H N H (a) Các cách biểu diễn khác nhau của cấu trúc pyrrole CH 2 2 1 3 .N 8 H3C Mg N X N C2 H5 CH CH O CH 3 (c) Chlorophyll: − Chlorophyll a: X = CH3 − Chlorophyll b: X = CHO (phytyl = C20H40) Hình 2. (c) chlorophyll Các liên kết đơn và liên kết đôi luân phiên xen kẽ. được gọi là hệ nối đôi liên hợp. Song người ta đã biết nhiều chuyển hóa quan trọng trong quá trình này. Năng lượng có thể thu được trực tiếp từ quá trình quang hợp hay từ năng lượng hóa học của các hợp chất như cacbonhydrat và chất béo khi chúng bị phân tích để tạo thành ATP. Một hệ chứa chlorophyll a. Phản ứng chuyển nhóm photphat này được gọi là phản ứng phosphoryl hóa (phosphorylation) sau: ROH + ATP → ROPO3 + ADP (phân tử hữu cơ) (sản phẩm trung gian của (adenosinephản ứng phosphoryl hóa) 5’..5’. hấp thụ ánh sáng đỏ (λ ≈ 650 nm. có thể chứa các nhóm thế khác nhau ở các vị trí 1 − 8 N H CH 2 COOphytyl 6 N H HN NH H 3 COOC CH CH HC .. 7 H3C 4 N CH 2 5 (b) Porphyrin: cấu trúc chung.23 Phần đọc thêm: Quá trình quang hợp và sự tạo thành các hợp chất của cacbon Cho đến nay cơ chế của quá trình quang hợp vẫn chưa được giải thích một cách hoàn chỉnh. Cấu trúc của (a) pyrrole.4. năng lượng ≈ 185 kJ/mol) và bị kích thích. (b) một vòng porphyrin. trong đó phổ biến nhất là chlorophyll a và chlorophyll b. Đó là một hợp chất rất quan trọng cho quá trình đồng hóa. có các điện tử dễ bị kích thích. ATP chuyển nhóm PO43− cho một trong các chất hữu cơ tham gia phản ứng. NADPH tham gia phản ứng với các chất khử để tạo thành nicotinamide adenine dinucleotide photphate và đóng vai trò chất chuyển tải proton và electron: NADPH + hợp chất khử → NADP+ + các sản phẩm oxy hóa .diphosphate) phaní ænïg tiãp ú ROPO3 ⎯⎯⎯⎯⎯ → ROX (sản phẩm hữu cơ) + PO43− ADP kết hợp với một nhóm photphat tạo thành ATP. Do quá trình gần như quay vòng. nên ATP đóng vai trò như một tác nhân vận chuyển năng lượng. Người ta cho rằng. Thực vật có chứa một số các phân tử có màu. ATP là phân tử có trong các hệ sinh học đóng vai trò tác nhân cung cấp năng lượng các phản ứng cần năng lượng.

có thể xem đây là quá trình ngược với quang hợp: (CH2O)n + nO2 → nCO2 + nH2O + năng lượng . được gọi là sự hô hấp hiếu khí. khi không có ánh sáng Mặt trời. loại sinh vật này hấp thụ cacbon dioxit. Enzime là các chất xúc tác. sau đó sản phẩm của phản ứng này bị khử bởi NADPH.4). chúng làm tăng tốc độ phản ứng. Một phân tử cacbon dioxit kết hợp với một phân tử hữu cơ đã được hoạt hóa. đồng thời giải phóng phân tử oxy: 2H2O → O2 + 4H+ + 4e− Sự kết hợp và khử cacbon dioxit để tạo thành các sản phẩm khác nhau của quá trình quang hợp có liên quan đến hàng loạt các phản ứng tuần hoàn liên tục và phức tạp (hình 2. Ánh sáng Mặt trời CO2 Chuyển năng lượng PO43− + ADP Phân tử hữu cơ hoạt động đầu tiên ATP Năng lượng Giải phóng Electron H Cacbohydrat Chất béo + Protein + NADPH NADP H2O O2 NO3− NH4+ Hình 2. chất béo hoặc protein. nhưng không bị mất đi sau phản ứng Sản phẩm của quá trình quang hợp là một loại sinh vật được gọi là sinh vật quang tự dưỡng (photoautotrophs). phản ứng tái cấu trúc hoặc phản ứng phân hủy). ATP cung cấp năng lượng cho các phản ứng không thuận lợi về mặt năng lượng thông qua phản ứng phosphoryl hóa. Các enzime tạo điều kiện cho nhiều loại phản ứng khác nhau xảy ra (phản ứng cộng. do đó rất thích hợp cho sinh vật vào ban đêm.24 NADPH có thể tạo thành từ NADP+ từ phản ứng: NADP+ + H+ + 2e− → NADPH Trong quá trình quang hợp. phân tử nước cung cấp proton và electron.5. nước và ánh sáng Mặt trời. Quá trình giải phóng năng lượng trong phản ứng sau. có thể vận chuyển hoặc giải phóng khi cần. Sinh vật quang tự dưỡng sử dụng một ít hợp chất hữu cơ để tạo nguồn năng lượng cho nhiều phản ứng xảy ra trong tế bào. tạo ra các phân tử hữu cơ và khí oxy. hoặc lúc tạm thời thiếu cacbon dioxit và nước. Vai trò của ATP và NADPH trong các phản ứng quang hợp [17] Năng lượng dự trữ dưới dạng các hợp chất hóa học. rồi tiếp tục tái cấu trúc lại dưới tác dụng của các enzime đer tạo thành cacbohydrat.

25

Quá trình hô hấp, cũng như quá trình quang hợp bao gồm hàng loạt các phản
ứng phức tạp xảy ra theo nhiều nấc với các chất xúc tác enzime. Năng lượng giải phóng
ra từ phản ứng như phản ứng oxy hóa glucoz không phải được phát ra ngay một lúc, mà
được tạo thành từng phần nhỏ, chủ yếu để tái tạo ATP, do đó điều khiển được các phản
ứng xảy ra nhiều nấc trong quá trình sống của sinh vật.
C6H12O6 + 6O2 → 6H2O + 6CO2 + năng lượng
Nhiệt tạo thành đã giúp cho quá trình đồng hóa xảy ra thuận lợi hơn, vì ở nhiệt
độ cao hơn thì các phản ứng hóa học xảy ra nhanh hơn một cách đáng kể. Khi nhiệt độ
tăng lên 10K thì tốc độ của các phản ứng hữu cơ tăng gấp hai lần. Sự gia tăng tốc độ
tạo ra nhiều năng lượng hơn, do đó lại tạo điều kiện cho nhiều phản ứng tiêu thụ năng
lượng xảy ra mà không bị thiếu năng lượng. Bằng việc sử dụng có hiệu quả các tính
chất truyền nhiệt của các dung dịch nước, các sinh vật có thể kiểm soát môi trường của
tế bào và duy trì nhiệt độ của chúng cao hơn nhiệt độ môi trường chung quanh bên
ngoài. Điều này đã giúp tạo ra một môi trường bên trong ổn định và có thể tối ưu hóa
cho phù hợp với các nhu cầu của cơ thể.
Các dạng sinh vật có khả năng tận dụng triệt để việc sử dụng các hợp chất hóa
học và sự hô hấp để cung cấp năng lượng chính là các sinh vật dị dưỡng.
Các sinh vật quang tự dưỡng chuyển hóa năng lượng Mặt trời thành các hợp chất
hóa học “có năng lượng cao”. Phần các hợp chất còn thừa không sử dụng hết trong
quá trình đồng hóa của sinh vật quang tự dưỡng lại bị các sinh vật dị dưỡng tiêu thụ.
Từ đó hình thành chuỗi thức ăn, trong đó sinh vật sản xuất đầu tiên lấy trực tiếp năng
lượng Mặt trời, còn các sinh vật tiêu thụ khác nhau thì phụ thuộc vào cả sinh vật sản
xuất lẫn các sinh vật tiêu thụ khác trong việc hấp thu năng lượng. Các sinh vật tiêu thụ
sử dụng các phân tử đã được tổng hợp sẵn để phục vụ cho việc phát triển cơ thể, nhu
cầu tổng hợp sinh học, các quá trình đồng hóa kiểm soát môi trường bên trong chúng,
và hoạt động của cơ bắp.

2.4. Ô nhiễm không khí
Có nhiều nguồn gây ô nhiễm không khí. Có thể chia các nguồn gây ô nhiễm không khí
thành hai nhóm:
− Nguồn tự nhiên: núi lửa phun các khí SO2, H2S, các sulfua hữu cơ,...; cháy rừng
thải vào khí quyển các khí CO, SO2, tro bụi...; sấm chớp tạo ra các khí NOx, HNO3; quá trình
phân hủy các cơ thể chết giải phóng ra NH3, CH4, NOx, CO2...
− Nguồn nhân tạo: các hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người đã đưa vào khí
quyển rất nhiều chất gây ô nhiễm khác nhau.
Các chất gây ô nhiễm không khí được chia thành chất gây ô nhiễm sơ cấp (primary
pollutant) và chất gây ô nhiễm thứ cấp (secondary pollutant). Chất gây ô nhiễm sơ cấp là các chất
thải ra trực tiếp từ các hoạt động của con người hoặc quá trình tự nhiên và gây tác động xấu đến
môi trường. Chất gây ô nhiễm sơ cấp chịu các biến đổi hóa học trong môi trường, các sản phẩm
của quá trình biến đổi có thể là các chất gây ô nhiễm khác được gọi là chất gây ô nhiễm thứ cấp.
Có 5 chất gây ô nhiễm sơ cấp chính đóng góp hơn 90% vào tình trạng ô nhiễm không
khí toàn cầu. Các chất này là:
− Sulfua dioxit, SO2,
− Các oxit của nitơ,
− Cacbon monoxit, CO,
− Các hydrocacbon, HC,
− Các hạt lơ lửng.

26
Nguồn thiên nhiên
Từ vũ trụ:
Bụi vũ trụ, tia Mặt trời
Từ rừng:
Phấn hoa, nấm, bào tử
nấm, cháy rừng,…
Từ núi lửa: Khí, khói,
bụi,…
Từ biển: Hạt muối từ
bọt nước biển,…
Từ đất bị xói mòn:
Bụi đất, cát,…
Nguồn khác:
Vi khuẩn, virut,…

Nguồn nhân tạo

Khí quyển

Chất thải phóng xạ
Chất thải công nghiệp
và sinh hoạt (CO2, N2O
NO, NO2, SO2, HF,
CFCs, bụi tro, bụi
amiăng, CH4, NH3, H2S)
Khói thải từ các phương
tiện giao thông (khói,
bụi đường...)

Hình 2.6. Các nguồn gây ô nhiễm khí quyển tự nhiên và nhân tạo

Khi tác động tổng hợp của các chất gây ô nhiễm tăng lên so với tác động riêng lẽ của
từng chất thì hiệu ứng này được gọi là hiệu ứng synergism. Hiệu ứng ngược lại được gọi là
hiệu ứng antigosism.
Mặc dù các chất gây ô nhiễm thường xuyên được đưa vào khí quyển, nhưng cho đến
nay các chất ô nhiễm này vẫn chỉ tồn tại trong khí quyển dưới dạng vết. Sở dĩ như vậy là do
có nhiều quá trình vật lý hay hóa học xảy ra trong tự nhiên đã loại các chất gây ô nhiễm này
ra khỏi không khí. Những quá trình đó được gọi là sink. Ví dụ khí CO2 được hấp thụ (hóa
học) bởi cây xanh trong quá trình quang hợp, hoặc khí CO2 cũng bị loại khỏi không khí qua
quá trình hòa tan (vật lý) vào nước đại dương. Nhưng các quá trình sink không phải luôn loại
các chất khí gây ô nhiễm ra khỏi không khí, nhiều trường hợp nó chỉ chuyển từ chất khí gây ô
nhiễm này thành một chất khí gây ô nhiễm khác. Ví dụ H2S bị oxy hóa trong không khí thành
SO2, và vẫn tồn tại trong khí quyển (chất gây ô nhiễm sơ cấp và chất gây ô nhiễm thứ cấp).
Bảng 2.3. Thời gian lưu của một số chất gây ô nhiễm khí quyển [7]
Chất gây ô nhiễm

Thời gian lưu (năm)

N2O

20

CO2, CH4

3

CO

0,4

SO2

< 0,02∗

NO, NO2

< 0,01∗

NH3, H2S

<0,005∗

Biến động mạnh

Các chất gây ô nhiễm có thời gian lưu ngắn (nhỏ hơn 6 tháng) thường không được
phân bố đều trong toàn vùng thấp của khí quyển. Trong chương này chúng ta sẽ lần lượt xem
xét một số các chất gây ô nhiễm không khí phổ biến nhất.
2.4.1. Sulfua dioxit (SO2)
Sulfua dioxit là chất khí có mùi khó chịu, có thể phát hiện được ở nồng độ khoảng 1
ppm. Điều đáng lưu ý là khi nồng độ của khí này vượt trên 3 ppm thì khả năng phát hiện mùi
của khứu giác sẽ nhanh chóng bị mất đi.

27
Nồng độ của SO2 trong tầng đối lưu biến động từ khoảng 1 ppb (ở xa các vùng công
nghiệp) đến khoảng 2 ppm (ở các vùng bị ô nhiễm nặng). Ở khu đô thị và khu công nghiệp
nồng độ SO2 thường vào khoảng 0,1 đến 0,5 ppm, vùng nông thôn (bắc bán cầu) vào khoảng
30 ppb. Hoạt động núi lửa (đóng góp khoảng 67% lượng SO2 trên toàn cầu) và hoạt động sinh
học là nguồn tự nhiên tạo ra SO2. Các vi sinh vật thường tham gia quá trình chuyển hóa các
chất có chứa lưu huỳnh tạo thành H2S, (CH3)2S, các chất này sau đó bị oxy hóa nhanh trong
không khí tạo thành SO2. Các nguồn tự nhiên hằng năm đưa vào khí quyển khoảng 2,3 × 1012
mol lưu huỳnh, tạo ra nồng độ nền của SO2 trong khí quyển nhỏ hơn 1 ppb.
Hằng năm, lượng SO2 phát sinh do các nguồn nhân tạo tương đương 1,6 × 1012 mol
lưu huỳnh. SO2 sinh ra do đốt nhiên liệu hóa thạch có chứa lưu huỳnh, chủ yếu là than đá để
sản xuất điện, luyện quặng sulfua kim loại...
Do có thời gian lưu thấp, nên SO2 ít có cơ hội xâm nhập vào tầng bình lưu. Tuy nhiên,
một số hiện tượng tự nhiên (ví dụ núi lửa) đã đưa một lượng khí này vào tầng bình lưu. Ở
tầng này SO2 sẽ bị oxy hóa tạo thành các hạt H2SO4, đây được xem là quá trình tự nhiên làm
suy giảm tầng ozon.
Do lượng SO2 được phát thải không đều (khoảng hơn 90% nguồn thải ở Bắc Mỹ, châu
Âu, Ấn Độ, Cực Đông) và thời gian lưu ngắn trong khí quyển, nên ô nhiễm khí SO2 thường
chỉ xảy ra ở từng khu vực mà không mang tính toàn cầu.
Có hai quá trình sink chính của SO2 trong tầng đối lưu: hấp thụ lên các bề mặt khô
hoặc ướt (dry deposition) và bị oxy hóa trong khí quyển thành SO3 hay H2SO4. Các chất ô
nhiễm thứ cấp này tạo ra mưa axit (wet deposition). Do đó, SO2 có thời gian lưu trong tầng
đối lưu rất thấp (Bảng 2.3).
Bảng 2.4. Một số ảnh hưởng của SO2 đối với con người [7]
Nồng độ (ppm)

Thời gian tiếp xúc

Ảnh hưởng

0,03 − 0,5

liên tục

Viêm cuống phổi

0,3 − 1

20 giây

Thay đổi hoạt động của não

0,5 − 1,4

1 phút

Ngửi thấy mùi

0,3 − 1,5

15 phút

Tăng độ nhạy thị giác

1−5

30 phút

Ngạt thở, mất khả năng khứu giác

1,6 − 5

> 6 giờ

Co đường hô hấp (khí quản, phổi)

5 − 20

> 6 giờ

Tổn thương phổi có thể hồi phục

>20

> 6 giờ

Phù phổi nước, tê liệt, chết

SO2 là chất khí độc với động vật, nó có khả năng gây kích thích đường hô hấp, khó
thở, đau khí quản và bệnh phổi mạn tính. Tiếp xúc với không khí bị ô nhiễm SO2 nặng trong
thời gian ngắn cũng đã có thể gây hại cho sức khỏe. SO2 thường có mặt đồng thời với một số
các tác nhân gây ô nhiễm không khí khác và thường có xu hướng gây ra hiệu ứng tương tác
synergism với các chất gây ô nhiễm khác. Người ta thấy rằng, khi có mặt các hạt bụi lơ lửng,
thì tỷ lệ mắc bệnh đường hô hấp do không khí bị ô nhiễm SO2 tăng lên, ngay cả khi nồng độ
của SO2 chỉ vào khoảng 30 ppb.
SO2 cũng gây hại lên thực vật, mức độ nhạy cảm của các loại cây khác nhau với khí
này thường là khác nhau. Trong trường hợp tiếp xúc với không khí bị ô nhiễm SO2 nặng, lá
cây có thể bị bạc màu và chết, nhẹ hơn có thể gây chậm phát triển mà không gây tổn thương
cụ thể. Người ta đã thấy có sự suy giảm tốc độ phát triển của các đồng cỏ, ngay ở nồng độ
SO2 thấp khoảng 60 ppb.

28 Mặt khác. − Oxy hóa đồng thể trong pha khí: Phản ứng oxy hóa SO2 trong pha khí đáng lưu ý nhất là phản ứng của gốc tự do hydroxyl (OH). Phản ứng đầu tiên tạo ra gốc HOSO2: OH + SO2 + M → HOSO2 + M (c) (M là cấu tử thứ 3 (phân tử hay bề mặt chất rắn) cần có mặt để hấp thụ năng lượng thoát ra khi tạo thành liên kết mới. Sau đó. ngay cả khi canh tác liên tục quanh năm.…có thể xúc tác cho phản ứng oxy hóa này. làm bền hóa sản phẩm). Một trong số các cơ chế đã nêu là cơ chế oxy hóa dị thể. hai cơ chế còn lại là hai cơ chế oxy hóa đồng thể (oxy hóa trong pha khí và oxy hóa trong pha lỏng). − Thay thế việc đốt nhiên liệu (chủ yếu là nguyên liệu hóa thạch) bằng các nguồn năng lượng khác. Bề mặt các hạt bụi trong không khí như hạt tro bay. nó cung cấp dinh dưỡng cho thực vật. Người ta thấy rằng. SO2 cũng mang lại một số lợi ích. Quá trình oxy hóa này rất phức tạp và hiện nay bản chất hóa học chi tiết của nó vẫn đang còn gây nhiều tranh cãi.H2O + O2 → H2SO4 + HO2 (e) trong không khí bị ô nhiễm. nhưng các nhà hóa học đã phát hiện được ba nhóm cơ chế khác nhau liên quan đến quá trình này. Lớp màng nước mỏng này tạo điều kiện cho phản ứng (b) xảy ra. − Loại lưu huỳnh khỏi nhiên liệu trước khi đốt. thông thường ở gần các vùng công nghiệp thì đất trồng không cần bón phân sulfat. HO2 có thể phản ứng với NO tái tạo gốc OH. − Sử dụng loại nhiên liệu chứa ít lưu huỳnh. là nguồn nguyên tố vi lượng lưu huỳnh của thực vật.H2O (d) HOSO2. Hơi ẩm trong không khí tạo thành một lớp màng mỏng bao bọc quanh bề mặt của các hạt bụi có thể làm tăng tốc độ phản ứng oxy hóa nói trên. ở nhiệt độ thường của tầng đối lưu. do đó đóng góp không đáng kể vào quá trình oxy hóa SO2. muội than. đồng thời hòa tan lớp sulfat tạo thành. − Oxy hóa dị thể: Phản ứng oxy hóa SO2 trong pha khí: 2SO2 (k) + O2 (k) → 2SO3 (k) (a) khi có mặt nước sẽ xảy ra phản ứng sau: SO3 (k) + H2O(l) → H2SO4 (dd) (b) trong điều kiện không khí khô và sạch. ngăn cản tình trạng làm bão hòa các trung tâm xúc tác trên bề mặt. nơi mật độ các hạt bụi trong không khí rất cao. Cơ chế của phản ứng này chưa được biết đầy đủ. Phần đọc thêm: Quá trình oxy hóa SO2 trong tầng đối lưu Trong tầng đối lưu. do đó làm quá trình tiếp diễn mãi: HO2 + NO → OH + NO2 (f) . SO2 bị oxy hóa một cách nhanh chóng tạo thành các chất gây ô nhiễm thứ cấp rất nguy hiểm là H2SO4 và SO3. có thể đã có các phản ứng sau xảy ra: HOSO2 + H2O → HOSO2. Quá trình này có thể xảy ra đáng kể gần các nguồn phát thải. Hiện nay có 4 hướng chủ yếu để hạn chế phát thải SO2: − Xử lý loại SO2 khỏi khí thải. HOSO2 bị oxy hóa tiếp tạo thành H2SO4. phản ứng (a) xảy ra rất chậm.

Do có thời gian lưu lớn trong tầng đối lưu. 2. Các chất oxy hóa đó là O3. H2O2 sử dụng cho phản ứng này có thể xuất phát từ không khí hòa tan vào nước hay tự sinh ra trong nước do phản ứng tự phân tích của HO2: 2HO2 + M → O2 + H2O2 + M (l) Cho đến nay. NO và NO2 được xem là các chất ô nhiễm sơ cấp đáng lưu ý. sau đó tham gia vào các phản ứng có ảnh hưởng đến nồng độ ozon của tầng này. Một phần nhỏ khí này có thể sinh ra khi đốt nhiên liệu hóa thạch. nên N2O có thờì gian lưu trong tầng đối lưu khá lớn (khoảng 20 năm) và đồng thời phân bố khắp mọi nơi trong tầng này. Hiện tượng này càng đáng lưu ý hơn do việc gia tăng sử dụng các loại phân bón nhân tạo có chứa nitơ.4. ở đây N2O bị phân hủy hoặc chuyển hóa: 2N2O + hν → 2N2 + O2 N2O + O * → 2NO (O* là nguyên tử oxy ở trạng thái kích thích có hoạt tính cao được tạo thành do sự phân hủy ozon bởi tia tử ngoại). phản ứng xảy ra như sau: H2O2 (n) + SO2 (n) → H2SO4 (n) (k) muối sắt và các kim loại chuyển tiếp có nhiều mức oxy hóa xúc tác cho phản ứng này.3 ppm. Ngoài ra. Ảnh hưởng về mặt môi trường của sự gia tăng nồng độ nitơ oxit trong khí quyển chưa được biết rõ ràng. hằng năm tăng thêm khoảng 0. ít hoạt động hóa học. khi xâm nhập vào tầng bình lưu thì N2O sẽ chuyển thành NO.2. người ta chưa biết được trong điều kiện không khí như thế nào thì quá trình nào trong số 3 quá trình trên sẽ chiếm ưu thế.29 − Oxy hóa đồng thể trong pha nước: Trong nước. nên khí nitơ oxit có đủ thời gian để xâm nhập vào đỉnh tầng đối lưu rồi vào tầng bình lưu. nồng độ trung bình vào khoảng 0. NO2 . Ví dụ đối với H2O2. tầng bình lưu và các phản ứng hóa học xảy ra ở đó được xem là sink của nitơ oxit. đặc biệt đối với loại đất có chứa nhiều chất hữu cơ và có chế độ thông khí không ổn định. N2O là loại “khí nhà kính”. • Nitơ oxit (N2O) N2O là chất khí không màu. do đó nó có thể đã đóng góp vào quá trình làm nóng toàn cầu. Do ít hoạt động hóa học. Các oxit của nitơ N2O. H2O2. N2O có thể còn là sản phẩm phụ của quá trình nitrat hóa chưa hoàn toàn NH3. NH4+.2%. Do các quá trình nêu trên. . Nguồn phát sinh N2O chủ yếu có thể là quá trình denitrat hóa của một số vi sinh vật trong điều kiện thiếu oxy dưới đất hoặc nước. N2O có thể tìm thấy khắp mọi nơi trong tầng đối lưu. cân bằng sau sẽ được thiết lập: SO2 (n) + H2O (l) ⇌ H2SO3 (n) (g) H2SO3 (n) ⇌ HSO3−(n) + H+(n) (h) HSO3−(n) ⇌ SO32− + H+(n) (i) Một số chất oxy hóa có mặt trong tầng đối lưu có thể chuyển lưu huỳnh (IV) thành axit sulfuric với tốc độ khá nhanh.

40 0. Nồng độ (trung bình 1 giờ) hàng ngày của các chất ô nhiễm ở Los Angeles. USA [8] NO có thể được tạo thành từ 2 nguồn tự nhiên và nhân tạo. nồng độ NO tiếp tục tăng trở lại do lượng giao thông tăng trở lại vào thời gian này. các quá trình kỵ khí xảy ra dưới đất. mật độ giao thông tăng dần. NOx thường được tạo thành trong quá trình cháy ở nhiệt độ cao.10 0 24 3 6 9 12 15 18 21 24 Giờ trong ngày Hình 2. − Khi nồng độ NO giảm xuống dưới 0. Hiện nay.5 ppm trong khoảng thời gian ô nhiễm cao điểm ở vùng đô thị. NO2 là chất khí có màu nâu vàng. NO là chất khí không màu. Cả hai khí này đều có hoạt tính hóa học cao.30 NO2 O3 0. nồng độ NO2 tăng cùng với sự gia tăng lượng bức xạ UV.20 0. Khí NO dễ dàng bị oxy hóa thành NO2. do NO bị chuyển thành NO2. − Nguồn nhân tạo: đốt sinh khối hoặc nhiên liệu hóa thạch. NO2) NO và NO2 thường được viết tắt là NOx. NO. Nồng độ của NO2 dao động trong khoảng từ 1 ppb đến 0. Lượng NOx tạo ra từ nguồn thiên nhiên và nguồn nhân tạo hàng năm gần tương đương. Ở các thành phố lớn có mật độ giao thông cao.30 • Nitric oxit và nitơ dioxit (NO. oxy hóa NH3. Phụ thuộc vào ánh nắng Mặt trời và mật độ giao thông. − Vào khoảng giữa buổi sáng (9−10 giờ). nên thời gian lưu của NOx trong tầng đối lưu rất ngắn (Bảng 2. nồng độ NO và NO2 tương đối ổn định và hơi cao hơn nồng độ cực tiểu hàng ngày một ít. nồng độ NOx trong khu vực đô thị thường thay đổi theo kiểu như sau : − Trước khi có ánh sáng Mặt trời. lượng phát thải NOx đang gia tăng. nồng độ NO tăng lên và đạt cực đại. Cũng vì các lý do trên.5 ppm. nồng độ NOx trong tầng này biến động mạnh. O3 (ppm) 0. sấm chớp. − Vào chiều tối (17−20 giờ). trên quy mô toàn cầu. NO2.50 NO 0. Lúc đó có sự kết hợp trực tiếp nitơ và oxy của không khí: .3). − Ozon tích lũy ban ngày sẽ phản ứng với NO vào ban đêm. − Vào khoảng 6 đến 8 giờ sáng.7. trong lúc đó nồng độ ozon giảm. làm nồng độ NO2 tăng nhẹ.1 ppm thì bắt đầu có sự tích tụ O3. Do có hoạt tính hóa học cao. nồng độ cực đại của NO và NO2 trong không khí tương ứng là 1−2 và 0. − Nguồn tự nhiên: quá trình cháy của sinh khối (cháy rừng).

ánh sáng. NO được tái tạo một phần đáng kể do NO2 tham gia phản ứng quang hóa sau: NO2 + hν (λ < 430 nm) → NO + O Nguyên tử oxy tạo thành có thể phản ứng với phân tử oxy để tái tạo ozon: O + O2 + M → O3 + M trong đó. NO còn được tạo thành do quá trình oxy hóa các hợp chất có chứa nitơ trong nhiên liệu. Thông thường hầu như trong các nguồn phát thải NOx. Ngoài các phản ứng hóa học. NO3 hν hν NO O3 O2 HO2 OH RO2 RO hay hay M RH N2O5 R H2O + M M NO2 hν O M O3 O O2 O2 HNO3 OH hν RCO-O2 + M H2O N2O4 H2O N2O3 H2O HNO2 M RCO-O2 RCO-O2-NO2 (PANs) Hình 2. các phân tử hữu cơ (bao gồm cả các gốc peroxyl hữu cơ.8). gốc hydroxyl (OH). M là cấu tử thứ 3 (có thể là một phân tử hoặc bề mặt rắn) cần thiết để hấp thụ năng lượng giải phóng ra khi tạo liên kết mới. tạo ra mưa axit. các quá trình hóa học được xem là cơ chế sink chủ yếu của NOx . NOx là điều kiện cần để tạo ra sương khói quang hóa . NO có thể bị oxy hóa tạo thành NO2. làm bền hóa sản phẩm phản ứng. hydroperoxyl (HO2). còn các quá trình vật lý là sink của PAN (peroxyacyl nitrate). RO2). như O3. có thể do quá trình oxy hóa nitơ oxit hoặc do khói thải của các máy bay. Trong tầng đối lưu NOx bị oxy hóa thành axit nitric. nhưng các ảnh hưởng chính thường gây ra do các chất gây ô nhiễm thứ cấp được tạo ra từ NOx. các hạt lơ lửng (Hình 2. Trong tầng đối lưu. độ ẩm.31 N2 + O2 → 2NO Ngoài ra.8. nhưng không xảy ra hoàn toàn. NO đều chiếm hơn 90% lượng NOx. Mặc dầu bản thân NOx đã là các chất gây ô nhiễm. NOx tham gia nhiều phản ứng hóa học với các tác nhân khác nhau. NOx cũng được tìm thấy trong tầng bình lưu. Sau đó. các quá trình vật lý như ngưng tụ khô và ướt cũng là các quá trình loại NO và NO2 trong khí quyển. Trong đó. Các chuyển hóa hóa học chủ yếu của NOx trong tầng đối lưu [7] Ozon trong tầng đối lưu có thể oxy hóa NO thành NO2: NO + O3 → O2 + NO2 Đây là phản ứng nhanh. HNO3 và N2O5.

Khí thải sau khi đã xử lý được thải vào không khí: NO2 + NO → N2O3 N2O3 + 2H2SO4 → 2NOHSO4 + H2O 3. SO2 cững bị loại khỏi khí thải: 1. Lúc đó ngoài NOx. 2. NO2 tạo thành HNO3 trong bể phản ứng: 3NO2 + H2O → 2HNO3 + NO lượng NO2 và NO thừa được dẫn quay lại bộ phận oxy hóa ban đầu. Khí thải và NO2 được dẫn vào bộ phận oxy hóa: NO2 + SO2 + H2O → H2SO4 + NO 2. phân hủy oxy hóa. Giai đoạn 2: quá trình đốt nhiên liệu được hoàn tất ở nhiệt độ tương đối thấp với lượng dư không khí. Trong điều kiện này NO không được tạo thành. Đốt rừng không những làm gia tăng lượng CO2 trong khí quyển mà đồng thời còn làm giảm quá trình sink của CO2 do quang hợp. đốt nhiên liệu.3. Hàng năm nồng độ CO2 gia tăng khoảng 0. CO2 có mặt trong tầng đối lưu với nồng độ khoảng 362 ppm (số liệu năm 1993). CO2 tan được một phần trong nước tạo ra axit cacbonic (H2CO3) . đốt sinh khối (đặc biệt là đốt rừng) đóng góp 1. khí thải được sục vào bể chứa H2SO4. Hội nghị cấp cao về Trái đất tại Rio de Janeiro đã công bố Công ước về sự thay đổi khí hậu. thoát khí từ đại dương. Tháng 7 năm 1992. Quá trình quang hợp và đại dương là các sink quan trọng nhất của CO2 (độ tan của CO2 trong nước biển nhiều hơn độ tan trong nước ngọt khoảng 200 lần). theo đó đến năm 2000 các quốc gia sẽ phải giảm lượng phát thải CO2 về bằng mức phát thải năm 1990. Sản phẩm của phản ứng trong bể sục được phân hủy trong hệ thống phân hủy tái tạo lại H2SO4: 2NOHSO4 + 1/2O2 + H2O → 2H2SO4 + 2NO2 4. Các oxit cacbon • Cacbon dioxit (CO2) Cacbon dioxit là chất khí không màu.7 × 1014 mol C.4. hoạt tính hóa học trung bình. Việc đốt nhiên liệu hóa thạch hàng năm đưa vào khí quyển khoảng 4 × 1014 mol C. − Sử dụng quá trình “đốt 2 giai đoạn” có thể giảm đến 90% lượng NOx trong khí thải các nhà máy phát điện (thông thường các nhà máy này có khí thải chứa NOx từ 50 đến 1000 ppm): Giai đoạn 1: nhiên liệu (than đá/dầu/khí đốt) được đốt ở nhiệt độ khá cao. CO2 được xem là chất khí nhà kính làm nhiệt độ toàn cầu tăng lên.32 (photochemical smog). Nguồn chính tạo ra CO2 trong khí quyển là các quá trình hô hấp. Trong tầng bình lưu. NOx tham gia vào các quá trình hóa học làm ảnh hưởng đến nồng độ ozon trong vùng này. trong điều kiện thiếu oxy so với tính toán theo lý thuyết (90−95% theo tính toán) nhờ vậy hạn chế được lượng NO tạo thành do thiếu oxy.5%. NO và NO2 phản ứng với nhau tạo thành N2O3. . Các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm NOx: − Sử dụng chất xúc tác để chuyển hóa NOx trong khí thải động cơ xe máy. − NOx trong khí thải nhà máy có thể xử lý bằng cách sục khí thải qua dung dịch H2SO4 hay dung dịch chứa Ca(OH)2 và Mg(OH)2.

Trong tầng đối lưu các quá trình sink chủ yếu của CO là: di chuyển lên tầng bình lưu (sau đó bị oxy hóa).33 CO2 được xem là chất khí nhà kính đáng quan tâm nhất.4 năm). CO kết hợp với hemoglobin (Hb) là tác nhân vận chuyển oxy của máu: HbO2 + CO V O2 + HbCO (hemoglobin đã bị oxy hóa) (cacboxyhemoglobin) làm thiếu oxy cho quá trình hô hấp. • Cacbon monoxit (CO) CO là một chất khí không màu. Các nguồn thải nhân tạo đưa vào khí quyển khoảng 2. Ví dụ. Trong một số trường hợp đặc biệt (đường giao thông chật hẹp. mối quan hệ giữa nhiệt độ toàn cầu và hàm lượng CO2 vẫn chưa được giải thích rõ ràng. Các nguồn tự nhiên đóng góp một lượng CO vào khí quyển tương đương 1. Nồng độ CO có thể tăng lên 2 − 20 ppm ở các vùng đô thị. vì vậy làm giảm tác dụng loại trừ các chất ô nhiễm khác của gốc hydroxyl. tăng nhiệt độ sẽ làm giảm độ tan của CO2 trong nước biển. hấp thụ vào đất và thực vật (có khoảng 16 vi khuẩn trong đất có khả năng hấp thụ CO từ không khí). ảnh hưởng đến hành vi. ngoài ra nó còn là sản phẩm của quá trình oxy hóa các hợp chất hydrocacbon trong khí quyển và quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch hoặc sinh khối. phần còn lại sẽ phản ứng với CH4): OH + CO → H + CO2 Nồng độ cao của CO trong không khí gây tác hại đến sức khỏe con người. nồng độ CO có thể tăng đến trên 100 ppm. CO được tạo thành do các quá trình sinh học (trong đất liền và ngoài đại dương). khí CO còn được xem là một khí nhà kính đóng góp vào quá trình làm ấm lên toàn cầu.7 × 1013 mol C mỗi năm. Ngoài tác hại đã nêu trên đối với người và động vật. ví dụ Bắc bán cầu bị ô nhiễm CO nhiều hơn Nam bán cầu.8 × 1013 mol C hàng năm.1 ppm. và lượng này ngày càng gia tăng. Đây chính là tác hại của CO đang được các nhà khoa học quan tâm nhiều nhất. làm tăng quá trình thoát khí CO2 từ đại dương. đường hầm thông khí kém ). . Tuy vậy. Thời gian lưu của CO trong không khí khá ngắn (khoảng 0. hoạt động (do đó ở những khu vực bị ô nhiễm nặng thì tai nạn giao thông thường xảy ra). Giảm sử dụng nhiên liệu hóa thạch có thể giảm được lượng CO2 phát thải. và có thể gây tử vong. cho đến nay. trong không khí không bị ô nhiễm khoảng 70% gốc OH phản ứng với CO. tuy vậy lúc này quá trình quang hợp cũng tăng làm giảm bớt lượng CO2. do đó có sự biến động nồng độ CO theo thời gian và không gian trong khí quyển. CO không tan trong nước. Hiện tượng ấm lên toàn cầu có thể dẫn đến nhiều hệ quả tiếp theo. Các phản ứng tạo thành CO chính là: − Đốt cháy nhiên liệu hay hợp chất có chứa cacbon: 2C + O2 → 2CO − Phản ứng giữa CO2 với vật liệu chứa cacbon ở nhiệt độ cao: CO2 + C → 2CO − Phản ứng phân tích CO2 ở nhiệt độ cao: CO2 ⇌ CO + O Nồng độ nền của CO trong khí quyển thường nhỏ hơn 0. bị oxy hóa bởi gốc hydroxyl (phản ứng này được xem là cơ chế sink chủ yếu của gốc hydroxyl. không mùi và không vị. Sự gia tăng nồng độ CO trong khí quyển làm giảm nồng độ gốc hydroxyl do phản ứng xảy ra giữa các tác nhân này.

4. do một lượng lớn khí này đang bị giữ trong băng dưới dạng CH4.4. Trong số các phản ứng đó. α-pinen. tốc độ gia tăng hàng năm là 1 − 2%.6 × 1013 mol C /năm vào khí quyển chủ yếu từ việc trồng lúa nước. Các phản ứng oxy hóa mêtan chủ yếu khi có mặt NOx trong tầng đối lưu vào ban ngày (xảy ra trong cả không khí sạch lẫn không khí bị ô nhiễm) [7] 2. Thời gian lưu của mêtan trong khí quyển khá dài (khoảng 3 năm). Hàng năm một lượng mêtan tương đương từ 8.34 Hơn 74% lượng CO phát thải từ các nguồn nhân tạo là do hoạt động giao thông vận tải.5 × 1013 đến 3. trong khí quyển còn có trên 600 hydrocacbon khác.2. khai thác nhiên liệu hóa thạch. Mêtan (CH4) Mêtan được tạo thành trong khí quyển do nguồn tự nhiên và nhân tạo.75 ppm. Nồng độ mêtan hiện nay trong tầng đối lưu vào khoảng 1. Phần mêtan còn lại bị phân hủy trong tầng đối lưu do một chuỗi các phản ứng phức tạp được trình bày trong Hình 2. Có 3 cơ chế sink đối với mêtan: 2 − 7% bị đất hấp thụ.1. Vì vậy.6 × 1012 đến 2. Các hydrocacbon khác mêtan (non-methane hydrocarbons−NMHCs) Ngoài mêtan.4.9.4. đốt sinh khối ở nhiệt độ thấp.4. 6 − 12% bị chuyển vào tầng bình lưu. 2.3. chăn nuôi gia súc. Mêtan là khí nhà kính. Hoạt động của con người cũng đưa thêm một lượng mêtan khoảng 1. Sự ấm lên này sau đó lại làm tăng nồng độ mêtan. các giải pháp giảm thiểu ô nhiễm tập trung chủ yếu vào việc cải thiện động cơ xe máy.3. Một số các quá trình sinh học tạo ra một lượng lớn các hydrocacbon hoạt động. Vì vậy. sự gia tăng nồng độ CO trong tầng đối lưu đã làm giảm khoảng 70% lượng gốc OH theo phản ứng: CO + OH → H + CO2 CH4 CH3 hay O2 + M H2O O∗ OH CH3O2 CH3O M O2 NO HCHO HCO HO2 hν H (λ < 340 nm) CO CO2 O2 H2O O3 O3 O M hν hν O2∗ M M + O2 (λ < 310 nm) (λ < 430 nm) O2 + M O2 NO2 Hình 2.9. hiệu ứng nhà kính có nguy cơ sẽ tiếp diễn ở mức độ cao hơn. Hydrocacbon 2.9 × 1013 mol C được đưa vào khí quyển chủ yếu do hoạt động của vi sinh vật kỵ khí.nH2O (n ≈ 6) sẽ được giải phóng khi băng tan. quan trọng nhất là phản ứng của mêtan với gốc hydroxyl: CH4 + OH → CH3 + H2O Sự can thiệp của con người đã làm giảm số lượng gốc OH trong không khí do đó làm giảm tốc độ của phản ứng trên. do đó mêtan phân bố khắp tầng đối lưu. như isopren. nó đóng góp vào sự ấm lên toàn cầu. Như đã trình bày trong mục 2. Giao thông . chủ yếu do các động cơ đốt trong dùng dầu gasolin.4.

propan. nhiệt độ sôi thấp (−30°C) nhưng dễ bị hóa lỏng dưới áp suất. Trong tầng bình lưu CFCs bị suy giảm dần dần do bị phân tích dưới tác dụng của ánh sáng. CFCs được sử dụng lần đầu tiên tại Mỹ vào thập niên 1930 để làm tác nhân làm lạnh (hãng Du Pont và General Motors Coporation). . nên các CFC phân bố khắp tầng đối lưu và một phần đã thâm nhập vào tầng bình lưu. Trong tầng đối lưu. ngay cả ở nồng độ rất nhỏ (≈ 0. CFCs là các hợp chất nhân tạo trước đây không có trong tự nhiên. etin. đặc biệt đối với những vụ cháy không thể dập bằng nước. Br. như benzen. C2Cl3F3 (CFC-113).35 vận tải và các hoạt động nhân tạo có liên quan đến các dung môi hữu cơ đã bổ sung một lượng lớn hydrocacbon. • Chlorofluorocarbons (CFCs) CFCs là các hợp chất bay hơi có từ 1 đến 2 nguyên tử cacbon trong phân tử liên kết với các nguyên tử clo và flo. chất tạo xốp khi sản xuất đệm. Mặt khác. bản thân brôm cũng có khả năng phân hủy ozon mạnh hơn clo. 2. chất đẩy trong các bình xịt khí. Cũng như CFC. Ngoài ra. Các CFC thường gặp là CCl3F (CFC-11). Do khá trơ về mặt hóa học. chủ yếu lại có nguồn gốc tự nhiên.484 ppb. không cháy. pentan. nhiều chất trong số này đóng vai trò quan trọng trong việc tạo thành sương khói quang hóa. tủ lạnh trở thành thông dụng (trước đó các tác nhân làm lạnh như SO2. butan. Các hợp chất này đều bị phân tích dưới tác dụng của ánh sáng trong tầng bình lưu. etan. thậm chí hàng trăm năm). NH3. I) sẽ tạo thành các dẫn xuất halogen.02 ppb) đã có thể làm tăng 20% tốc độ phân hủy ozon của nguyên tử clo. CBrF3 (Halon-1301) và C2Br2F4 (Halon-2402). Các hợp chất hydrocacbon brom hóa như bromometan (CH3Br) được dùng để diệt nấm. có thời gian lưu trong khí quyển rất dài (hàng chục. Sự có mặt của các nguyên tử brôm. clo và brom.280 ppb và 0.3. nên tủ lạnh chỉ được dùng trong công nghiệp). không bị phân hủy trong tầng đối lưu. CFCs còn được dùng làm dung môi. Nồng độ của chúng trong khí quyển lần lượt là 0. Halon được dùng vào mục đích cứu hỏa.4. ví dụ: CF2Cl2 + hν (λ < 250 nm) → CF2Cl + Cl nguyên tử clo vừa được giải phóng sẽ tham gia xúc tác cho quá trình phân hủy vài phân tử ozon của tầng ozon: Cl + O3 → ClO + O2 ClO + O → Cl + O2 • Các Halon (Halons) và các hydrocacbon brom hóa Halon là các hợp chất tương tụ CFC nhưng có chứa flo. Từ khi CFCs được phát minh. hexan. Cl. không mùi. giải phóng ra nguyên tử brôm. không độc. Do có ứng dụng trong nhiều lĩnh vực nên sản lượng CFCs trước đây liên tục gia tăng. Các halon thường gặp là CBrClF2 (Halon-1211).4. đều là các chất độc. do đó chúng được xem là các chất lý tưởng để làm tác nhân làm lạnh cho tủ lạnh. Trong số các CFC thì CFC-11 (CCl3F) và CFC-12 (CCl2F2) được dùng phổ biến nhất. Các chất này đều là các chất trơ về mặt hóa học. Các hydrocacbon khác mêtan cũng được xếp vào loại khí nhà kính. CCl2F2 (CFC-12). halon là các hợp chất có nguồn gốc nhân tạo. Các dẫn xuất halogen của hydrocacbon Khi một hay nhiều nguyên tử hydro của hydrocacbon bị thay thế bằng những nguyên tử halogen (F. Nhiều hợp chất trong số này rất đáng quan tâm về khía cạnh môi trường. toluen vào khí quyển. C2Cl2F4 (CFC-114) và C2ClF5 (CFC-115). Tốc độ gia tăng nồng độ hàng năm vào khoảng 4% (số liệu năm 1992). chúng bị oxy hóa tạo thành nhiều chất gây ô nhiễm thứ cấp.

0 nguyên tử hydro. 85% năm 1997 và 100% năm 2000. 115. thậm chí cấm hẳn việc sản xuất. clo và brom trong phân tử (H1211: CF2ClBr). Ở thời điểm đó đã có 76 quốc gia phê chuẩn công ước 1987 và 20 quốc gia phê chuẩn công ước bổ sung sửa chữa. giảm 30% năm 1995. nên số nguyên tử clo có trong phân tử sẽ là 3. Vậy công thức hóa học của CFC-11 là CCl3F. ví dụ H1211. thì cũng phải đến thể kỷ 22. vì vậy. sử dụng. Phần đọc thêm: Công ước Montreal về các chất làm suy giảm tầng ozon Công ước quốc tế này được ký kết năm 1987. Không như trường hợp CFC. Bản công ước 1987 quy định hạn chế mức sử dụng và sản xuất các CFC 11.) Các hợp chất hydrocacbon clo hóa không có chứa flo cũng bị phân tích trong tầng bình lưu dưới tác dụng của ánh sáng giải phóng clo nguyên tử làm suy giảm tầng ozon. 114. . 85% năm 1997 và 100% năm 2000. Điều đáng lo ngại là do khá bền vững trong tầng đối lưu. Dự kiến đạt được mức hạn chế này vào năm 1990 với CFCs và 2005 với các halon. Các con số này đại diện cho số nguyên tử cacbon. một lượng lớn halon vẫn đang còn được sử dụng vào mục đích cứu hỏa. 1301 và 2402 ở mức năm 1986. và 1 nguyên tử flo trong phân tử CFC-11.013 ppb). Ngày nay. 12. Bản sửa chữa bổ sung năm 1990 nhấn mạnh cam kết cắt giảm các CFC nêu trên 50% vào 1995. Vào năm 1990 được bổ sung sửa chữa. halon và các hợp chất liên quan trong khí quyển mới giảm lại còn bằng mức nồng độ năm 1960. nên ngay cả khi đã hạn chế. CHCl2CF3 (HCFC-123) và CH3CCl2F (HCFC141b): là chất thay thế cho CFC-11 trong quá trình sản xuất đệm xốp. 113. halon và các hợp chất liên quan. Còn lại là các nguyên tử clo. các hợp chất này dễ bị phân hủy trong tầng đối lưu. Halon thường được biểu diễn bằng các mã có 4 con số với chữ H (đại diện cho halon) đi đầu. • Các hợp chất hydrocacbon clo hóa không có chứa flo (CCl4. Lượng phát thải metyl cloroform (CH3CCl3) được giữ hạn chế vào năm 1993. 70% năm 2000 và 100% năm 2005. Phần đọc thêm: Cách gọi tên các CFC và halon Để biết thành phần của CFC.. Công ước Montreal (1987) đã quyết định hạn chế sử dụng và sản xuất các hợp chất này.36 Rất may là nồng độ các hợp chất loại này trong khí quyển tuy đang tăng. Cam kết giảm mức sản xuất và tiêu thụ CFCs còn 80% mức 1986 vào năm 1993. bắt đầu thực thi vào tháng 1 năm 1989. Ví dụ: CH2FCF3 (HFC-134a): là chất thay thế cho CFC-12 dùng trong máy điều hòa không khí của xe hơi và tủ lạnh gia đình. lấy phần số của tên thương phẩm của CFC cộng thêm 90. Các hợp chất CFC halogen hóa hoàn toàn khác được cắt giảm 20% vào năm 1993. nồng độ của các CFC. Do cacbon có hóa trị là 4.0 × 10−3 ppb. Do tác hại của CFCs. Lượng phát thải cacbon tetraclorua (CCl4) phải được cắt 85% vào năm 1995 và 100% vào năm 2000. có 1 nguyên tử cacbon. 50% vào năm 2000. bản sửa chữa này có hiệu lực thi hành vào tháng 8 năm 1992. Ví dụ: đối với CFC-11: 11 + 90 = 101. việc tìm kiếm hợp chất thay thế halon gặp nhiều khó khăn. Hợp chất được đề xuất thay thế cho CFCs là các hydrocloroflorocacbon (HCFCs) có chứa các nguyên tử hydro trong phân tử. các halon 1211. Tổng số là con số có ba chữ số đại diện cho số nguyên tử cacbon. nhưng vẫn còn khá thấp (CF2ClBr: 1. CH3Br: 0. CH3CCl3. hydro và flo trong phân tử.7 × 10−3 ppb.. Các halon trên được cắt giảm 50% vào năm 1995 (trừ trường hợp rất cần thiết) và 100% năm 2000. nên để bảo vệ cho tầng ozon. CF3Br: 2. flo. Các nước đang phát triển được gia hạn thêm 10 năm cho các mức đặt ra. CHClF2 (HCFC-22): dùng cho máy điều hòa không khí và sản xuất hộp đựng thức ăn bằng nhựa xốp. do đó chỉ một phần nhỏ thâm nhập được vào tầng bình lưu.

Ví dụ. Các hạt lơ lửng trong tầng đối lưu Các hạt lơ lửng trong tầng đối lưu xuất phát từ nhiều nguồn khác nhau. Một số loại hạt lơ lửng có nguồn gốc nhân tạo. động cơ Otto) chỉ tạo ra 0. do đó thường khó lắng xuống mà chỉ có thể bị rửa trôi theo nước mưa..0×1013 gam/năm vào năm 1970 còn 5. ví dụ canh tác kém có thể gây xói mòn đất tạo nhiều bụi hơn.5 μm). Lượng hạt lơ lửng trong khí quyển tăng không ngừng trong thế kỷ 20.1 g C/kg nhiên liệu.37 2. Ảnh hưởng của sự gia tăng nồng độ các hạt lơ lửng đến sự thay đổi nhiệt độ trung bình toàn cầu cho đến nay vẫn còn chưa rõ ràng. (a) pyren. Phơi nhiễm trong thời gian dài với các hạt lơ lửng kích thước bé có thể gây bệnh phổi như bệnh thủng phổi.. động cơ đốt xăng theo nguyên tắc chớp cháy (spark-ignition. hạt nước biển. Một số loại hạt lơ lửng khác mang các chất độc..7×1013 gam/năm vào năm 1990. Hiệu suất tạo thành muội than khi đốt nhiên liệu phụ thuộc vào loại nhiên liệu và chế độ đốt. Các hoạt động của con người có thể làm gia tăng lượng một số loại hạt lơ lửng nguồn gốc tự nhiên. dẫn đến nguy cơ tăng lượng hạt muội than trong khí quyển. tro bay. Đây là các chất được xếp vào loại chất có khả năng gây ung thư. quan trọng nhất trong số này là hạt xuất phát từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch và đốt sinh khối. trong đó có các hợp chất đa vòng (PAHs: polycyclic aromatic hydrocarbons) như pyren. lượng hạt lơ lửng phát thải đang có xu hướng giảm (trên 6. được tạo thành trong quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch hoặc sinh khối. Các hạt lơ lửng có kích thước bé có thể tán xạ ánh sáng.(ngưng tụ ướt) hay bám vào các bề mặt trong quá trình di chuyển (ngưng tụ khô). nên động cơ Diesel ngày càng được dùng phổ biến hơn. (a) Hình 2. trong số đó đáng quan tâm là các hạt muội than. bụi kim loại Be. Các hạt lơ lửng có trong khói đốt nhiên liệu có khả năng làm tăng tác hại của các chất ô nhiễm khác.. trong lúc đó động cơ Diesel theo nguyên tắc nén cháy (compression ignition) lại tạo ra đến 3 g C/kg nhiên liệu..5. ví dụ phản ứng oxy hóa lưu huỳnh dioxit thành lưu huỳnh trioxit. Tuy nhiên. hạt hợp chất chì. thậm chí có thể gây ung thư (bụi amiăng.1.4. Các hạt loại này thường có kích thước rất nhỏ (≈ 2. tuyết. các hạt lơ lửng có thể tạo điều kiện làm tăng tốc độ các phản ứng hóa học trong không khí.4. Sự gia tăng nồng độ các hạt lơ lửng trong khí quyển đã gây ra một số vấn đề cần lưu ý về mặt môi trường. (b): benzopyren (b) . dẫn đến các thay đổi phức tạp về khí hậu. Các hạt lơ lửng nguồn gốc tự nhiên bao gồm hạt bụi đất. Muội than (soot) Muội than là các hạt nhỏ màu đen. phấn hoa. Với diện tích bề mặt riêng lớn..10. bệnh bụi phổi silic. khói do sinh khối cháy. benzopyren. 2.. bào tử. tuy nhiên hiện nay trên phạm vi toàn cầu. tro bụi núi lửa. do hiệu quả sử dụng năng lượng tốt hơn. Nó là dạng cacbon không tinh khiết kết hợp với nhiều hợp chất hữu cơ.5.).

Tetraankyl chì. Amiăng (asbestos) Amiăng là tên gọi của một nhóm các khoáng silicat có dạng sợi. công thức gần đúng là Mg3P(Si2O5)(OH)4. một phần ba có kích thước rất bé (đường kính trung bình < 0.11.. một nửa trong số này (tính theo khối lượng) có kích thước thô (đường kính trung bình > 5 μm). Ở Việt Nam. đặc biệt là các khoáng thuộc nhóm xecpentin.5. thường là Pb(C2H5)4. PbBrCl hay PbCl2 thoát ra khỏi động cơ. Các chất phụ gia này giúp tạo thành PbBr2. phụ gia chì cho nhiên liệu đã bị cấm sử dụng từ 07/2001.2.4.5. còn các hạt bé có thể bay lơ lửng một thời gian khá dài trong khí quyển và có thể phát tán rất xa. Na2O.. Nhìn chung tro bay thường chứa SiO2. P2O5. chì có trong khói thải đã gây “ngộ độc” hệ xúc tác lắp trong ống xả để giảm phát thải CO. nhiều quốc gia đã cấm sử dụng chất phụ gia chì cho nhiên liệu động cơ. Thông thường các hạt lớn sẽ bị sa lắng ngay gần nguồn phát thải.38 2. NOx và các hydrocacbon dẫn đến gia tăng nồng độ các khí này trong khí thải. Al2O3.5 μm). Hiện nay. Các hợp chất này thường được tạo thành ở dạng hạt nhỏ. Kiểm tra bụi amiăng trong các công trình xây dựng [18] . Tro bay (fly ash) Tro bay là các hạt khoáng nhỏ xuất phát từ việc đốt nhiên liệu hóa thạch có hàm lượng tro cao. Thứ nhất.4. nồng độ chì trong khí quyển thường rất cao. sản xuất má phanh. TiO2. các loại đường ống..3. dẻo và không cháy. nên trước đây amiăng được sử dụng rất phổ biến trong xây dựng. CaO. được đưa vào nhiên liệu động cơ Otto để làm tăng chỉ số octan. Thứ hai. Để tránh tích tụ chì trong động cơ. Do có khả năng chịu lực căng. Thành phần của tro bay thay đổi tùy thuộc vào loại nhiên liệu sử dụng. các hạt bụi chì gây tác hại cho con người qua đường hô hấp và tiêu hóa (gây kích thích và tê liệt thần kinh). SO2. song ở vùng đô thị đặc biệt là nơi gần các xa lộ. K2O. Fe2O3.4. nhờ đó nồng độ chì trong khí quyển ở một số vùng đã bắt đầu giảm. 2.4. Việc sử dụng phụ gia chì cho nhiên liệu đã gây ra hai vấn đề cần quan tâm về khía cạnh môi trường. Các hạt hợp chất chì Trên 90% chì trong khí quyển có nguồn gốc từ hoạt động nhân tạo. Có thể tìm thấy chì trong khí quyển ở nhiều nơi khác nhau. MgO. CO32−. người ta thêm C2H4Br2 hay C2H4Cl2 vào nhiên liệu pha chì. tấm vách ngăn.5. 2. C. Hình 2.

dòng khí thải được làm cho chuyển động xoay tròn bằng cách dùng cánh quạt hoặc bằng cách đưa dòng khí vào tháp xử lý hình trụ theo phương tiếp tuyến với thành tháp.4. Biện pháp giảm thiểu ô nhiễm do hạt chất rắn lơ lửng Xử lý loại hạt chất rắn lơ lửng (gọi tắt là bụi) trong khí thải là biện pháp tích cực góp phần hạn chế tình trạng ô nhiễm không khí. ngoài ra thể tích của buồng lắng thường lớn. Thiết bị kiểu này còn được gọi là thiết bị ly tâm khô hay cyclon.39 Hiện nay. 2. Do đó. bản chất và kích thước hạt bụi. đặc biệt với loại bụi có kích thước nhỏ. Có nhiều kiểu thiết bị khác nhau để xử lý bụi. đồng thời số lượng hạt bụi giảm xuống. u tế bào biểu mô của màng khoang lồng ngực và ung thư phế quản. Thiết bị lắng quán tính (cyclon) [12] Trong thiết bị xử lý bụi theo nguyên tắc quán tính (Hình 2. Khi hít không khí có chứa bụi amiăng sẽ bị bệnh phổi do amiăng (asbestosis – một dạng viêm phổi có điều kiện). nhưng hiệu quả xử lý của thiết bị lắng không cao. Khí thải đã xử lý bụi Khí thải chứa bụi Bụi lắng Hình 2. Để lựa chọn hệ thống xử lý thích hợp. . Quá trình lắng sẽ được cải thiện nếu tăng được kích thước hạt bụi bằng biện pháp keo tụ. Nhiều chương trình hành động đã được tiến hành rộng khắp nhằm loại bỏ hoàn toàn vật liệu này ra khỏi ngành xây dựng. amiăng được xếp vào loại vật liệu gây ô nhiễm không khí.1 μm) va chạm và gây ra hiện tượng keo tụ. chiếm nhiều không gian. ngày nay việc sử dụng amiăng bị hạn chế.12). cần căn cứ vào tải lượng. • Thiết bị lắng và quán tính Thiết bị lắng là thiết bị đơn giản nhất để xử lý bụi.5. Hạt bụi được lắng và tách khỏi khí thải trong buồng lắng dựa vào tác dụng của trọng lực.3 μm) không thể khuếch tán mạnh mà chỉ đóng vai trò là tác nhân tập trung các hạt bụi nhỏ khác. Thời gian lắng càng dài thì kích thước các hạt bụi càng tăng lên. Các hạt bụi có đường kính lớn hơn (khoảng 0. Tuy có ưu điểm là có cấu tạo đơn giản.12. Các hạt bụi trong dòng khí chịu lực ly tâm lớn và tách ra rồi bám vào thành và lắng xuống.5. Chuyển động Brown làm cho các hạt bụi có kích thước nhỏ (cỡ 0.

14. sau đó bị lôi cuốn vào các hạt nước nhỏ và do đó bị tách ra khỏi pha khí. Thiết bị này hoạt động trên cơ sở sử dụng năng lượng của dòng khí để phun dòng nước đưa vào dưới dạng sương mù. Thiết bị lọc bụi bằng túi vải [15] Thiết bị lọc bằng túi vải (Hình 2.5 μm. • Thiết bị Venturi (thiết bị rửa xáo động) Thiết bị gom bụi Venturi được mô tả trong hình dưới đây. các loại lưới khác nhau. Các hạt nước lẫn bụi được tách ra khỏi dòng khí bằng thiết bị tách riêng. Trong dòng khí bị xáo động mạnh. các biện pháp thường được sử dụng là: gắn thiết bị tạo rung với túi vải để làm rung túi. các hạt bụi nhỏ bị tích tụ lại thành hạt lớn hơn. ví dụ hệ thống xyclon ướt. len dạ. tốc độ dòng khí tăng lên rất cao (80-200 m/s). Có thể tách bụi bám vào túi lọc vải bằng nhiều biện pháp khác nhau. Vật liệu để làm túi lọc thường là vải bông. bị nén ép do đi theo ống hình côn nhỏ dần.13) có cấu tạo rất đơn giản nhưng có hiệu quả xử lý cao. vải sợi tổng hợp. hoặc làm co giãn nhanh túi lọc. tốc độ dòng khí bị giảm đột ngột vì đi vào phần ống rộng hơn. Dòng khí khi đi vào thiết bị. khi đến phần giữa thiết bị (họng nối tiếp).13. Khí thải Nước Khí thải đã xử lý Hình 2.40 • Thiết bị lọc bụi Khí thải chứa bụi Túi lọc bằng vải Khí thải đã xử lý Hệ thống rung tuần hoàn Bộ phận hứng bụi Hình 2. thổi không khí.01 μm và hiệu quả xử lý bụi rất tốt với loại hạt bụi 0. Thiết bị lọc bụi Venturi [15] . Khí thải hoặc không khí có chứa bụi được dẫn đi xuyên qua các túi lọc Thiết bị này có thể loại được các hạt bụi có kích cỡ nhỏ đến 0. Sau đó. vải sợi thủy tinh.

16.41 Thiết bị Venturi có khả năng làm các hạt bụi lớn lên đến kích thước 10 μm nên có hiệu suất làm sạch bụi đến 99.5. hồng ngoại (IR).6°C.3° đến 0. − Đây là hiện tượng ấm lên toàn cầu do việc phát thải các khí nhà kính. Với những nhà máy phát thải một lượng rất lớn khí thải chứa bụi. 000 đến 50. thì biện pháp lọc tĩnh điện là biện pháp thích hợp nhất để xử lý. Bức xạ Mặt trời bao gồm các phần tử ngoại (UV).000 V. Một số ít hạt bụi có thể bị tích điện dương và tích tụ lên cực âm. Cần lưu ý rằng. Các khí nhà kính hấp thụ bức xạ hồng ngoại từ Trái đất. Có thể minh họa hiệu ứng nhà kính bằng Hình 2. Sơ đồ nguyên tắc lọc bụi tĩnh điện [15] Khí thải được dẫn đi qua vùng điện trường một chiều có hiệu thế khoảng 30. do đó làm cho Trái đất ấm lên (theo nguyên tắc hoạt động của nhà kính). 2. nếu xu hướng gia tăng nhiệt độ này tiếp tục diễn ra thì người ta dự đoán sẽ có nhiều đảo lộn của khí hậu toàn cầu. Tác động tổng hợp của các chất ô nhiễm không khí 2. . Các hạt bụi tích điện âm sẽ bị hút và tích tụ vào bản điện cực dương. khả kiến (VIS). chỉ còn phần VIS và một phần IR đến được mặt đất và bị mặt đất hấp thụ. Các hạt bụi trong khí thải hầu hết sẽ bị tích điện âm khi đi qua vùng điện trường này. Thiết bị lọc tĩnh điện được dùng rất phổ biến để xử lý bụi trong khí thải.00050. chi phí năng lượng thấp. hiệu quả xử lý có thể đạt đến 99%.15.1. thành phần UV bị tầng ozon hấp thụ. Có thể có hai khả năng: − Đây chỉ là sự biến động ngẫu nhiên của khí hậu. trước đây kỷ băng hà đã kết thúc chỉ vì nhiệt độ toàn cầu tăng 2°C. thay vì để các bức xạ này thoát vào không trung.9%. Nguyên nhân của sự gia tăng nhiệt độ này chưa được giải thích rõ ràng.000 V Cực dương (tiếp đất) Hạt bụi tích điện Cực âm Khí thải có chứa bụi Hình 2. nhưng có thể dẫn đến nhiều thay đổi quan trọng về khí hậu. Chênh lệch nhiệt độ này có vẻ không đáng kể.5. Cũng chính nhờ hiệu ứng này mà nhiệt độ Trái đất đủ ấm áp để duy trì sự sống của sinh quyển. Hiệu ứng nhà kính Kết quả đo đạc từ năm 1890 đến 1990 cho thấy nhiệt độ trung bình toàn cầu đã gia tăng 0. Vì vậy. • Thiết bị lọc bụi tĩnh điện 30. sau khi đi vào khí quyển Trái đất.

do nồng độ của CO2 trong tầng đối lưu cao hơn rất nhiều nên phần đóng góp của khí này vào hiệu ứng nhà kính là cao nhất. CO2. nhưng do nồng độ của hơi nước trong tầng đối lưu gần như không thay đổi nên phần đóng góp của nó không được xem là yếu tố chính làm gia tăng hiệu ứng nhà kính. thì CO2 là loại khí có khả năng hấp thụ kém hơn rất nhiều các khí nhà kính khác (Error! Not a valid bookmark self-reference. Hơi nước trong không khí hấp thụ bức xạ hồng ngoại nhiều hơn tất cả các khí nhà kính khác. Bảng 2.16. Các bức xạ này chủ yếu là bức xạ IR.42 Hình 2.). N2O − Nhân tạo: CFCs Nếu xét về khả năng hấp thụ năng lượng bức xạ của các phân tử khí nhà kính.5. làm khí hậu ấm lên. Bức xạ IR từ mặt đất bị khí nhà kính trong khí quyển hấp thụ và tỏa ra nhiệt. So sánh khả năng hấp thụ bức xạ của các khí nhà kính [7] Khí Khả năng hấp thụ năng lượng bức xạ so với CO2 CFC−12 15800 CFC−11 12400 N2O 206 CH4 21 CO2 1 . Hiệu ứng nhà kính Sau khi hấp thụ năng lượng. Các khí nhà kính chính: − Tự nhiên: H2O. Song trong thực tế. CH4. mặt đất bức xạ trở lại vào khí quyển các bức xạ bước sóng dài hơn bước sóng của ánh sáng đã được hấp thụ.

Lục địa sẽ bị ấm lên mạnh hơn đại dương. ví dụ: 1. người ta đã thu được các kết luận quan trọng sau: 1. 2. Tầng ozon Ozon có mặt khắp trong khí quyển. đặc biệt đáng lưu ý ở các vĩ tuyến cao ở phía Bắc vào mùa đông. sự thay đổi của các lớp băng. Sử dụng các mô hình máy tính để tính toán dự đoán những thay đổi về khí hậu do hậu quả của hiệu ứng nhà kính. 2. do khi nhiệt độ tăng thì khối lượng riêng của nước giảm.2. 3. Sự ấm lên toàn cầu sẽ xảy ra không đồng nhất cả về không gian lẫn thời gian.000 năm gần đây.1. Những thay đổi này dự đoán có thể xảy ra trong thế kỷ 22. do đó làm giảm sự chênh lệch nhiệt độ giữa các cực với vùng xích đạo. Nhiệt độ trung bình toàn cầu đến năm 2050 sẽ cao nhất trong vòng 150.5.5. Mức nước đại dương sẽ tăng một cách đáng kể. mùa màng nông nghiệp với sự ấm lên toàn cầu. đồng thời cũng bị phân hủy dưới tác dụng của bức xạ tử ngoại từ ánh sáng Mặt trời. Nồng độ ozon đạt giá trị cực đại (8 − 10 ppm) ở khu vực trên đỉnh tầng đối lưu và phần dưới của tầng bình lưu (độ cao từ khoảng 15 đến 35 km) tạo thành tầng ozon. nên có thể dẫn đến suy giảm các dòng đối lưu của Trái đất. Trong thế kỷ 21 tốc độ thay đổi nhiệt độ trung bình toàn cầu sẽ cao nhất so với 10. Sự thay đổi thời tiết của địa phương hay khu vực. UV-B (λ = 290 − 320 nm) và UV-C (λ < 290 nm). Sự suy giảm nồng độ ozon trong tầng bình lưu 2.5. Các phản ứng tạo thành và phân hủy ozon trong tầng bình lưu Trong tầng bình lưu ozon được tạo thành. Đáp ứng của các hệ sinh thái. nhưng ở tầng đối lưu nồng độ của ozon chỉ ở dạng vết. Các phản ứng tạo thành và phân hủy ozon trong tầng bình lưu: − Phản ứng tạo thành ozon: O2 + hν (UV-C) → 2O O + O2 + M → O3 + M (a) (b) . phạm vi tác động của các cơn bão nhiệt đới và tần suất bão ở khu vực vĩ tuyến trung bình. Một số đảo nhỏ.2. Ngoài các hệ quả được dự đoán bằng mô hình máy tính trên.43 Bảng 2. thì theo dự báo hiệu ứng này sẽ gia tăng mạnh mẽ trong thế kỷ 21.000 năm gần đây.2. 5.2. băng tan. So sánh sự đóng góp vào hiệu ứng nhà kính của các khí nhà kính [7] Khí Phần đóng góp (%) CO2 55 CFC−11 & CFC−12 17 CH4 15 Các CFC khác 7 N2O 6 Nếu không có các nỗ lực triệt để nhằm hạn chế phát thải các khí nhà kính. Ảnh hưởng của các sự kiện xảy ra đột ngột chưa tiên đoán được. 3. 4. các vùng đất thấp ven bờ sẽ bị nhấn chìm trong nước. Mức nước một số hồ sẽ bị giảm đáng kể do tốc độ bay hơi tăng. ví dụ sự thay đổi đáng kể về hoạt động của các vành đai đại dương.6. 2. Bức xạ tử ngoại thường được chia làm ba vùng: UV-A (λ = 320 − 400 nm). có thể còn có một số hệ quả khác mà mô hình máy tính chưa thể kết luận được. 2.

Phản ứng phân hủy ozon bởi cấu tử X nêu trên cũng có thể bị gián đoạn.44 Phản ứng tạo thành ozon xảy ra nhiều hơn ở lớp không khí phía trên vùng xích đạo.3.. với X = NO) + OH + M → M + HNO3 (k) Vì vậy. halons. Các hợp chất này hoặc là đóng vai trò của X. OH. do X hay XO tham gia các phản ứng khác. Hiện tượng này tiếp tục được phát hiện vào các năm sau và được nhắc đến với tên gọi lỗ thủng tầng ozon (khi nồng độ ozon tại một khu vực trong tầng ozon giảm đi hơn 50% thì được xem là đã xuất hiện lỗ thủng tầng ozon tại khu vực đó). X có thể là Cl. CFCs. do đó mỗi nguyên tử hay phân tử X có thể phân hủy hàng ngàn phân tử ozon trước khi phản ứng xúc tác bị kết thúc do X phản ứng với một phân tử khác ozon. NO. O3 + 2. các nhà khoa học của một đoàn thám hiểm Nam cực đã phát hiện thấy sự suy giảm đáng kể nồng độ ozon vào mùa Xuân tại khu vực này. − Phản ứng phân hủy ozon: hν (UV-B) → O2 + O (c) O + O3 → 2O2 (d) ngoài ra còn có phản ứng phân hủy ozon do các tác nhân khác: X + O3 → XO + O2 (e) XO + O → X + O2 (f) (g) tổng cộng của (e) & (f): O + O3 → 2O2 trong đó. HCl. hoặc chuyển hóa để tạo ra X. Do nồng độ của ozon trong tầng bình lưu luôn biến động khoảng vài phần trăm theo ngày.2. Với đặc điểm của địa hình và nhiệt độ riêng.. cô lập một vùng không khí phía trên Nam cực và chỉ tan đi khi mùa Xuân đến. XO trong các phản ứng (e).).. hay H. Năm 1985. trừ khi có một biến động nồng độ lớn xảy ra tại một khu vực nào đó. (f). nên vào mùa Đông ở Nam cực thường xuất hiện các cơn gió xoáy rất mạnh tạo thành cơn lốc ở độ cao 10 đến 15 km. nên quá trình ngưng tụ tạo mây chỉ xảy ra ở nhiệt độ rất thấp. Khi nhiệt độ của khu vực giữa tầng đối lưu và tầng bình lưu xuống thấp hơn −75°C thì bắt đầu tạo thành những đám mây chứa các hạt HNO3. Sự suy giảm nồng độ ozon trong tầng bình lưu Hoạt động nhân tạo đã đưa vào tầng bình lưu ngày càng nhiều các khí gây phân hủy ozon (N2O. NO. ví dụ: Cl (X) + CH4 → CH3 + HCl (h) ClO (XO.5. NO2. XO (xem các phần trước). mùa hay năm. các hợp chất hydrocacbon brom hóa.3H2O (nitric acid trihydrate − NAT) đông đặc gọi là mây tầng bình lưu vùng cực loại 1 (Type 1 PSC − polar stratospheric clouds). lại được bao quanh bởi đại dương. • Nguyên nhân của lỗ thủng tầng ozon ở Nam cực Do có sự chênh lệch nhiệt độ giữa vùng cực và các vùng ở vĩ độ thấp hơn. do tại đây ánh sáng Mặt trời chứa nhiều bức xạ UV-C hơn ở hai vùng cực. ClONO2 được xem là nơi chứa tạm thời của các tác nhân xúc tác phân hủy ozon. Do không khí phía trên Nam cực rất khô (chứa khoảng 4 đến 6 ppmv hơi nước). Mây loại này chứa các hạt rắn nhỏ . Cấu tử X được tái tạo sau quá trình phân hủy ozon. lốc Nam cực tồn tại suốt mùa Đông. các phân tử HNO3. với X = Cl) + NO2 + M → M + ClONO2 (i) NO2 (XO. nên rất khó xác định được hoạt động của con người có phải là nguyên nhân chính gây ra các thay đổi này không.

(b): Mặt cắt đứng: lốc xoáy hình thành chủ yếu ở tầng bình lưu. phản ứng này có vai trò ngăn chặn quá trình phân hủy ozon của clo). Vùng gió mạnh cô lập khối không khí phía trong con lốc với phần không khí bên ngoài. Khối không khí bên trong cơn lốc bị cô lập không thể tiếp xúc.45 tương tự các tinh thể băng có đường kính trung bình khoảng 1 μm với diện tích bề mặt lớn. HOCl tăng Khoảng 10 − 15 km NAM CỰC (a) Mặt cắt ngang (b) Mặt cắt đứng Hình 2. tại đây cũng không tồn tại cơn lốc kéo dài suốt mùa Đông. chlorine nitrat ClONO2 có sẵn trong tầng bình lưu lại bị phân hủy trên bề mặt các hạt rắn này: ClONO2 + H2O → HOCl + HNO3 ClONO2 + HCl → Cl2 + HNO3 (các phản ứng này không xảy ra trong pha khí khi không có bề mặt hạt rắn) làm tăng lượng Cl2 và HOCl là các chất cung cấp Cl cho quá trình phân hủy ozon. HOCl) có thể bị phân hủy tạo thành gốc tự do Cl. . nên sự suy giảm tầng ozon cũng không mạnh mẽ như ở Nam cực. đồng thời do sự có mặt của nitơ oxit từ không khí bên ngoài nên quá trình phân hủy ozon chậm dần lại. bức xạ tử ngoại của ánh sáng Mặt trời phân hủy Cl2 và HOCl tạo ra một lượng lớn Cl tự do làm phân hủy ozon rất nhanh chóng. Vì vậy. không khí bên ngoài và bên trong cơn lốc đã có thể hòa trộn với nhau. do đó trong pha khí không thể xảy ra phản ứng kết hợp ClO với NO2 (phản ứng (i) đã nêu trên. Lúc này lượng clo tự do tạo thành đã bị khuếch tán bớt. cơn lốc ở Nam cực tan dần. Sơ đồ mô tả lốc xoáy hình thành vào mùa Đông ở Nam cực [17] (a): Mặt cắt ngang: một số phản ứng xảy ra trên bề mặt các hạt băng trong PSC. Quá trình này tiếp diễn trong suốt các tháng mùa Đông không có ánh sáng Mặt trời. Các hạt rắn này hấp thụ oxit nitơ và giữ chúng lại trong pha rắn dưới dạng HNO3.17. hòa trộn với không khí bên ngoài. không khí bên trong cơn lốc không còn chứa các nitơ oxit. ngược lại đã tích tụ một lượng đáng kể các tác nhân (Cl2. Bắc cực ít lạnh hơn so với Nam cực. Tâm cơn lốc NHIỆT ĐỘ THẤP H2O → PSC loại 2 HNO3 + H2O → PSC loại 1 ClONO2 + PSC → HOCl + HNO3 ClONO2 + HCl + PSC → Cl2 + HNO3 SUY GIẢM CHẬM TRỘN LẪN CHẬM NOx giảm Cl2. Khi Mặt trời mọc vào mùa Xuân. Trong lúc đó. Vùng ozon bị suy giảm này di chuyển về phía Xích đạo (qua Úc hay Nam Mỹ) và được hồi phục dần. Vào cuối mùa Xuân.

18. Đây là loại thực vật có liên quan trực tiếp đến năng suất sinh học của đại dương. nhiệt độ gần mặt đất thường xuống rất thấp.3. ban đêm. − Đối với con người: UV-B có thể gây các tác hại nhẹ đến con người như làm da cháy nắng. − Đối với thực vật: tác hại của bức xạ UV-B đối với thực vật đã được ghi nhận. Hiện tượng đảo nhiệt hạn chế đáng kể sự di chuyển đối lưu của lớp không khí gần mặt đất. Sự suy giảm năng suất sinh học của đại dương sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh vật và xa hơn nữa là ảnh hưởng đến chuỗi thức ăn. đục thủy tinh thể. xảy ra do sự kết hợp sương với khói và một số chất gây ô nhiễm không khí khác.5. Sương khói kiểu London Các sự cố sương khói kiểu này đã được ghi nhận từ thế kỷ 17. ung thư da hay ung thư mắt.46 Hình 2. UV-B còn ảnh hưởng có hại đến hệ miễn dịch da. Đây lại là nơi xảy ra tình trạng suy giảm tầng ozon đáng lưu ý nhất.3. Cho đến nay. sự cố sương khói xảy ra ở London lại do một số nguyên nhân bổ sung sau: . Tất cả các hiện tượng nói trên đều là các hiện tượng tự nhiên thường xảy ra. Song sương khói xảy ra tại London từ 05 đến 10/12/1952 là trường hợp điển hình và trầm trọng nhất. Đáng quan tâm hơn cả là tác hại của UV-B lên thực vật phù du. sốt rét. lóa mắt. 2. Vào mùa Đông. Bức xạ nhóm UV-B có thể hủy hoại ADN và một số hệ sinh học. Vào buổi sáng. phong. do đó làm các bệnh liên quan đến da như sởi. tuy nhiên tác hại này không đáng kể nếu thời gian ảnh hưởng không đủ dài.… trở nên phức tạp hơn. Sương khói (smog) Sương khói là một dạng sự cố môi trường.1. 70% lượng thực vật phù du xuất phát từ đại dương ở vùng cực. người ta ghi nhận đã có hai kiểu sương khói xảy ra: 2.5. Tuy nhiên. Mặt trời thường sưởi ấm dần các lớp không khí và phá vỡ hiện tượng đảo nhiệt và sương tạo thành trong lớp không khí lạnh sát mặt đất. các nhà khoa học cũng có thể chọn loại giống cây có khả năng chống chịu được loại bức xạ này. Ngoài ra. đặc biệt với các vùng ở vĩ độ cao. lão hóa da. tạo ra một khối không khí lạnh có mật độ cao nằm sát mặt đất và một khối không khí tương đối ấm hơn ở bên trên. gọi là hiện tượng đảo nhiệt (temperature inversion). Lỗ thủng lớn nhất của tầng ozon ở Nam cực ghi nhận được (21-30/9/2006) [28] • Hậu quả của sự suy giảm của nồng độ ozon trong tầng bình lưu Tầng ozon hấp thụ bức xạ tử ngoại bước sóng trong khoảng 230 − 320 nm. Sương khói thường tạo ra nhiều chất gây ô nhiễm thứ cấp có hại cho động thực vật và môi trường nói chung. Bức xạ này chủ yếu thuộc nhóm UV-B. Ngoài ra.

.2. Hình 2. NOx (chủ yếu là NO) và các hydrocacbon chưa bị đốt cháy hết thải ra từ ống xả động cơ xe máy là các chất ô nhiễm sơ cấp gây ra hiện tượng sương khói kiểu này.). 2. khí quản. mà xảy ra vào ban ngày khi có nắng ấm và mật độ giao thông cao. hiện tượng sương khói London chính là một ví dụ đặc biệt về mưa axit. Sau đó. SO2 và các hạt lơ lửng thường tạo ra nhiều sản phẩm gây ô nhiễm thứ cấp (chủ yếu là axit sulfuric) gây hại cho hệ hô hấp. Trong điều kiện cùng tồn tại. sương khói tan đi nhờ gió cuốn ra Biển Bắc. Vì vậy. do sự tích tụ tiếp khói than theo thời gian. chính phủ Anh đã ban hành Luật về chống ô nhiễm không khí (Clean Air Act) vào năm 1956. sương khói kiểu Los Angeles không xảy ra vào các đêm mùa Đông khi có khói đốt than.19. Sương khói dạng này gây ảnh hưởng đáng kể lần đầu tiên ở Los Angeles.. còn có một kiểu sương khói khác đã từng hoành hành tại nhiều thành phố lớn khác ở vùng vĩ độ thấp. Một cách đơn giản có thể biểu diễn sự hình thành sương khói quang hóa bằng phương trình sau: Các hydrocacbon + NOx → Sương khói quang hóa . HNO3. SO2 và các hạt lơ lửng có trong khói than tạo nên hiệu ứng synergism và là các tác nhân gây hại chính của sự cố sương khói London. Sương khói kiểu Los Angeles Ngoài kiểu sương khói London. anđêhyt. sương khói kiểu Los Angeles được gọi là sương khói quang hóa (photochemical smog). Số tử vong trong sự cố sương khói này lên đến gần năm ngàn người. nhiều phản ứng quang hóa xảy ra tạo thành nhiều chất ô nhiễm thứ cấp (ozon. phổi và có thể cả tim (do gây khó thở). Sau đó dưới tác dụng của ánh sáng Mặt trời. peroxyaxyl nitrat − PANs. sự cố sương khói xảy ra ở các thành phố Mexico và Baghdad lại là các trường hợp gây tác hại mạnh nhất. − Một lượng lớn khói đốt lò than bị giữ lại trong tầng khí lạnh sát mặt đất. Khác với sương khói kiểu London. Về mặt bản chất. trong đó nhấn mạnh về việc tạo các khu vực sống không có khói đồng thời cấm sử dụng các loại than đốt sinh khói.5.47 − Sương xuất hiện vào thời điểm này quá dày đặc nên khó tan đi. Tuy nhiên sau đó.. Sương khói năm 1952 tại London [26] Trong điều kiện này các hạt sương phát triển chung quanh các hạt khói. tạo nên hiện tượng sương khói kéo dài và ngày càng trầm trọng hơn.3. Do tác hại nghiêm trọng của sự cố 1952.

20..48 (b) Giữa buổi sáng (a) Sáng sớm Ánh sáng Mặt trời (tia tử ngoại) KHÔNG KHÍ ẤM HƠN KHÔNG KHÍ LẠNH HƠN khói thải động cơ NO CO (CH2)n 2NO + O2 → NO2 (màu nâu) NO2 + O2 → O3 (CH2)n và CO tích tụ Hiện tượng đảo nhiệt ngăn cản sự khuếch tán khói thải (c) Trưa.21. O3.. Không có ánh sáng Mặt trời (giao thông ít) không tích lũy thêm khói thải → có thể khuếch tán một phần hay toàn bộ Hấp thụ tiếp ánh sáng Mặt trời tạo ra các chất ô nhiễm thứ cấp có hại Hình 2. song người ta cho rằng các phản ứng quang hóa xảy ra ở đây có lẽ cũng không khác nhiều so với các phản ứng quang hóa xảy ra trong không khí không ô nhiễm. NO2. chiều NO bị ôxy hóa tạo ra NO2 màu nâu lờ mờ tích lũy ôzôn (d) Buổi tối Ánh sáng Mặt trời (tia tử ngoại) Không có ánh sáng Mặt trời khuếch tán (tốc độ khuếch tán phụ thuộc vào tốc độ suy giảm của hiện tượng đảo nhiệt) (CH2)n + (NO. hợp chất cacbonyl.. .. (A) Các phản ứng tạo thành sương khói. (B) Các phản ứng tạo thành PAN [8] Các quá trình xảy ra trong sương khói quang hóa chưa được biết rõ ràng. nitrat hữu cơ. H2O) → peroxit. Điều kiện và sự tạo thành sương khói quang hóa [17] Hydrocacbon hoạt động (A) + O3 RCH2 + O2 + NO RCH2O2 RCH2O (+ NO2) + O2 (H2O) + RCH2 (B) + RCH3 HOO (+ RCHO) (gốc axyl) O O RCHO + NO HO (+ NO2) + HO R C (+ H2O) + O2 R C O O O (gốc peroxyaxyl) + NO2 R C O O NO2 (peroxyaxyl nitrat: PAN) Hình 2.

SO2 và H2SO4 tạo thành từ SO2 là các tác nhân ô nhiễm chính gây ra mưa axit. Vì vậy. Thuật ngữ mưa axit chỉ dùng cho loại nước ngưng tụ có pH nhỏ hơn pH của nước mưa sạch một cách đáng kể. Mưa axit gây ra một loạt các vấn đề về môi trường. HNO3 còn gây ảnh hưởng lớn hơn SO2 nhiều. sương mù) cũng không phải là nước nguyên chất. Đối với thực vật.4.5. tuyết. HNO3 thường chỉ đóng góp khoảng 1/3 trong tổng lượng axit có trong không khí nhiễm axit. Ảnh hưởng của mưa axit đến các vực nước tự nhiên phụ thuộc vào khả năng đệm cũng như khả năng trung hòa các ảnh hưởng của độ axit . SO2(k) + 2H2O(l) ⇌ HSO3−(aq) + H3O+(aq) Trong thực tế. sương khói quang hóa kích thích gây cay bỏng mắt. H2SO4. Do có chứa NO2.22. Nước ngưng tụ chứa một lượng đáng kể bụi. cắt mạch cao su. Thông thường khi pH của nước ngưng tụ nhỏ hơn 5 thì mới được gọi là mưa axit. sương khói quang hóa ngăn cản quá trình quang hợp. Các kiểu sương khói đã trình bày cũng chính là một dạng mưa axit. phổi và đường hô hấp nói chung. Các chất ô nhiễm thứ cấp như SO3. Mặc dù không phải là vấn đề môi trường mới phát sinh. Mưa axit Thông thường ngay cả khi không khí không bị ô nhiễm thì nước ngưng tụ (bao gồm mưa. 2. mưa axit ít khi có pH thấp hơn 3. nhưng gần đây mưa axit được các nhà khoa học rất chú ý. do chúng là các axit mạnh trong môi trường nước. Sương khói quang hóa có thể gây lão hóa.6. Sương khói tại Los Angeles [27] Các tác nhân ô nhiễm gây hại chủ yếu của sương khói quang hóa là ozon. Đối với động vật và con người. nên sương khói kiểu này thường có dạng khói lờ mờ màu nâu. khí quản. ăn mòn kim loại và nhiều loại vật liệu khác. mưa đá. chất rắn và khí hòa tan. Mưa axit chính là một dạng cơ chế sink để loại trừ các chất khí ô nhiễm như SO2. nước mưa không bị ô nhiễm vẫn có pH < 7. PANs. trong đó đáng quan tâm là ảnh hưởng của nó đến các nguồn nước tự nhiên. Trên góc độ toàn cầu. NOx theo kiểu ngưng tụ ướt. làm giảm năng suất cây trồng. CO2 hòa tan làm cho pH của nước ngưng tụ sạch có giá trị khoảng 5.49 Hình 2. Chất ô nhiễm sơ cấp chủ yếu gây ra mưa axit là SO2 và NOx. NO2 và hạt keo khí. khác với sương khói kiểu London có màu đen. Các tác nhân này gây ra hiệu ứng synergism.

50 của vực nước đó. đá) ở khu vực nguồn nước. một số loài có khả năng chống chịu với sự thay đổi độ pH của môi trường lại phát triển mạnh do sự cạnh tranh trong môi trường sống giảm.24. Ví dụ. thạch cao rất ít bị ảnh hưởng của mưa axit do khả năng đệm tốt vì có chứa nhiều ion hydrocacbonat (HCO3−): H+ + HCO3− ⇌ H2CO3 ⇌ H2O + CO2 Mưa axit làm suy giảm mạnh tính đa dạng về loài của hệ động thực vật thủy sinh. Mưa axit ăn mòn tượng đá vôi [25] . các sông hồ ở khu vực đá vôi. Khả năng chống chịu này lại phụ thuộc vào đặc điểm địa chất (đất. khác với sông hồ ở khu vực đá granite. Mưa axit hủy hoại rừng cây ở dãy núi Blue Ridge. North Carolina [29] Hình 2.23. Hình 2. Tuy nhiên.

bể chứa. Mưa axit rửa trôi Ca và Mg trong đất đồng thời làm tăng nồng độ Al. chất dinh dưỡng trong đất cần cho sự phát triển của thực vật. Tại sao “lổ thủng tầng ozon” thường xuất hiện ở trên vùng Nam cực vào thời điểm cuối mùa Đông và đầu mùa Xuân hàng năm? 12. ví dụ nồng độ ion nhôm trong nước tăng tỷ lệ với độ axit. Đối với thực vật. do đó làm chết bộ rễ nhỏ nên thực vật sẽ chậm phát triển.. Quá trình tích tụ oxy trong khí quyển? 4. Ngoài ra. Trình bày sự khác nhau giữa hiện tượng sương khói kiểu London và sương khói kiểu Los Angeles. nhưng đây lại là nguyên tố có hại cho rễ nhỏ. Tại sao nguy cơ sử dụng hết oxy trong khí quyển là hoàn toàn không thể xảy ra? 6. đặc biệt đối với cá. bộ rễ nhỏ của thực vật sẽ hấp thụ nhiều Al hơn. Nhìn chung. Vì sao cần hạn chế và đi đến ngừng sử dụng các hợp chất CFC và halon? 8.. Thực vật chậm phát triển có thể bị nhiễm bệnh do vi khuẩn. nấm. các nghiên cứu về tác hại của mưa axit chưa cho các kết quả rõ ràng. mưa axit có thể ảnh hưởng đến các công trình xây dựng. đây là ion độc đối với nhiều động vật thủy sinh. Bên cạnh các ảnh hưởng trực tiếp đã nêu trên. Áp suất và nhiệt độ có xu hướng biến đổi như thế nào theo độ cao trong khí quyển? 2. Các phụ gia chứa chì dùng trong việc sản xuất nhiên liệu động cơ lại bị cấm sử dụng? 9. đường ống dẫn nước do có khả năng ăn mòn. mưa axit còn gây ra các ảnh hưởng gián tiếp. mưa axit có thể gây hại đến mùa màng do ảnh hưởng đến sự rửa trôi các nguyên tố. Các nhân tố sinh thái quan trọng trong khí quyển? 7.. Giải thích các quá trình trao đổi oxy mô tả trong hình 2. Khi tỷ số Ca:Al nhỏ hơn 1. 10. Mưa axit ít ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người (trừ trường hợp sương khói). Câu hỏi 1. Hiện tượng ấm lên toàn cầu có thể được giải thích thế nào theo quan điểm của hóa học môi trường? 11.3? 5. Mưa axit làm giảm pH các nguồn nước tự nhiên dẫn đến làm tăng nồng độ các ion kim loại độc trong nước. Tác hại của mưa axit đối với ngành nông nghiệp? 14. 13.51 Cá thường rất nhạy cảm và có thể chết khi có sự thay đổi đột ngột độ axit của môi trường (do mưa axit hay tuyết axit tan). Có thể thực hiện các biện pháp gì để làm giảm nguy cơ gây mưa axit? . Liệt kê một số ứng dụng của amiăng trong đời sống và tác hại có thể có đến sức khỏe của con người. “Lớp dừng” là gì ? Tại sao nói lớp dừng đóng một vai trò quan trọng trong khí quyển? 3.

1.000 Khí quyển 100 Ngưng tụ Mưa.. tuyết 100% Bốc hơi 30% Thoát hơi nước 40% Chảy tràn bề mặt 20% Thấm 50% Đại dương Túi nước ngầm Dòng nước ngầm 10% Hình 3.008 Sông 1..001 1.000 97. biển nội địa 104 0.62% tài nguyên nước toàn cầu.25 0. tưới tiêu cho nông nghiệp. Tài nguyên nước và chu trình nước Nước tham gia vào thành phần cấu trúc của sinh quyển. đất đai và sinh vật.52 3.350 0.1. Một phần rất nhỏ hơi nước trong không khí. trong đất cùng với khoảng hơn 2% lượng nước chứa trong băng ở hai đầu cực là lượng nước khó có thể khai thác sử dụng.1. Con người chỉ có thể dựa vào lượng nước ngọt rất nhỏ có trong sông.360. Bảng 3. sản xuất công nghiệp.14 (37. sản xuất điện năng và tạo ra nhiều cảnh quan đẹp. điều hòa các yếu tố khí hậu. THỦY QUYỂN VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG NƯỚC 3. lượng nước này chỉ chiếm khoảng 0. Chu trình nước [12] . hồ nước ngọt và túi nước ngầm để phục vụ các nhu cầu sinh hoạt và sản xuất của mình.009 Hồ nước mặn. Sự phân bố tài nguyên nước toàn cầu [12] Thể tích (× 1012 m3) Vị trí Tỷ lệ (%) Vùng lục địa Hồ nước ngọt 125 0. Nước còn đáp ứng những nhu cầu đa dạng của con người trong sinh hoạt hằng ngày.8) 13 0.005 8.3 Độ ẩm trong đất Nước ngầm (độ sâu dưới 4000 m) Băng ở các cực Tổng vùng lục địa (làm tròn) Khí quyển (hơi nước) Các đại dương Tổng cộng (làm tròn) 1.0001 67 0.800) (2.320.200 2. Khoảng 97% tài nguyên nước toàn cầu là nước của các đại dương.61 29.

2. DO mét được dùng để xác định nồng độ oxy hòa tan ngay tại hiện trường. Trong số các chất khí hòa tan trong nước. Các khí hòa tan Hầu hết các chất khí thường gặp trong môi trường đều có thể hòa tan hoặc phản ứng với nước. NaN3). thêm axít sulfuric hay phosphoric vào mẫu. nước cứng hoặc mềm. Chuẩn độ I2 tạo thành bằng Na2S2O3 với chỉ thị hồ tinh bột. áp suất. nhiều loại vi sinh vật. các khí hòa tan.1. quá trình quang hợp. Nước tự nhiên chứa các hợp chất vô cơ. Tính ra lượng O2 có trong mẫu.. Đo cường độ dòng điện xuất hiện này cho phép xác định được DO. Các hạt có bản chất vô . hữu cơ kể cả các hạt chất lỏng không trộn lẫn với nước. − Phương pháp sử dụng DO mét: đây là phương pháp được sử dụng rất phổ biến hiện nay. hữu cơ. Chất rắn lơ lửng và chất rắn hòa tan Các chất rắn trong nước thường phân tán trong nước dưới dạng lơ lửng (không tan) hoặc dạng tan.. cacbonic.1. KI.…). nồng độ CO2 hòa tan trong nước cũng đóng một vai trò quan trọng. Oxy hòa tan cần thiết cho sinh vật thủy sinh phát triển.2. 3. độ axit. nước mặn..2. nó là điều kiện không thể thiếu được cho các quá trình phân hủy hiếu khí của vi sinh vật. nước bị ô nhiễm nặng hoặc nhẹ. Các khí hòa tan có thể có mặt trong nước do hòa tan trực tiếp từ không khí vào nước (như oxy..2. DO thường được sử dụng như một thông số để đánh giá mức độ ô nhiễm chất hữu cơ của các nguồn nước.… 3. Có thể xác định DO bằng phương pháp Winkler(hóa học) hoặc bằng phương pháp sử dụng DO mét (điện hóa). nước lợ. Trong một số trường hợp độ tan của chất khí còn phụ thuộc vào một vài yếu tố khác (pH. sinh học của nước như độ kiềm.53 3. Nồng độ CO2 ảnh hưởng trực tiếp đến nhiều tính chất.. Độ tan của các khí trong nước phụ thuộc vào nhiệt độ. chất rắn lơ lửng. Đơn vị biểu diễn: mg/L.2. quá trình hóa học. Chất rắn 3. thành phần hóa học của nước. nước giàu hoặc nghèo dinh dưỡng. − Chất rắn lơ lửng (suspended solids – SS): chất rắn lơ lửng trong nước có thể là các hạt chất vô cơ. DO có ý nghĩa lớn đối với quá trình tự làm sạch của sông (assimilative capacity − AC).2. oxy hòa tan (dissolved oxygen − DO) đóng một vai trò rất quan trọng. lúc này oxy hòa tan trong mẫu sẽ phản ứng với Mn2+ tạo thành MnO2. trừ mê tan. − Phương pháp Winkler: oxy trong nước được cố định ngay sau khi lấy mẫu bằng hỗn hợp chất cố định (MnSO4. do đó giá trị DO sẽ rất thấp so với DO bão hòa tại điều kiện đó. lúc này MnO2 sẽ oxy hóa I− thành I2. Điện cực của DO mét hoạt động theo nguyên tắc: dòng điện xuất hiện trong điện cực tỷ lệ với lượng oxy hòa tan trong nước khuếch tán qua màng điện cực. Khi nước bị ô nhiễm do các chất hữu cơ dễ bị phân hủy bởi vi sinh vật thì lượng oxy hòa tan trong nước sẽ bị tiêu thụ bớt. trong lúc đó lượng oxy khuếch tán qua màng lại tỷ lệ với nồng độ của oxy hòa tan. Bên cạnh DO.) hoặc do các quá trình sinh hóa xảy ra bên trong các nguồn nước. khả năng xâm thực. Thành phần của nước tự nhiên Các điều kiện vật lý ảnh hưởng rất mạnh đến các quá trình hóa học và sinh học xảy ra trong nước. Khi đem mẫu về đến phòng thí nghiệm. Sự phân bố các chất hòa tan và các thành phần khác trong nước quyết định bản chất của nước tự nhiên: nước ngọt. Vì vậy.

phù sa. VSS: volatide SS. Thông thường chất rắn lơ lửng được xác định bằng cách lọc mẫu nước qua giấy lọc sợi thủy tinh (glass−fiber filter) có cỡ lỗ xốp khoảng 1. (TS: total solids. nhiều chất rắn lơ lửng xuất phát từ các hoạt động sinh hoạt. TDS thường được biểu diễn bằng đơn vị mg/L.DS): phần còn lại trong nước sau khi lọc tách chất rắn lơ lửng được xem là phần chất rắn hòa tan và được đánh giá thông qua thông số tổng chất rắn hòa tan (total dissolved solids . sau đó sấy khô phần không qua giấy lọc ở 103 đến 105°C đến khối lượng không đổi và cân để xác định chất rắn lơ lửng. Khối lượng phần cặn khô còn lại chính là TDS của nước. VFS: volatide FS. sản xuất của con người. vi khuẩn. FFS: fixed FS. FS: filtrable solids. Đơn vị biểu diễn: mg/L.54 cơ có thể là các hạt đất sét. TVS: total volatide solids. Ngoài các hạt chất rắn lơ lửng có nguồn gốc tự nhiên.2 μm hoặc màng polycacbonat có cỡ lỗ xốp khoảng 1 μm.2. tảo. Tổng chất rắn hòa tan thường được xác định trực tiếp bằng cách làm bay hơi đến khô kiệt mẫu nước sau khi đã lọc bỏ chất rắn lơ lửng. FSS: fixed SS.TDS). Sơ đồ xác định và quan hệ giữa chất rắn lơ lửng và chất rắn hòa tan [16] − Chất rắn hòa tan (dissolved solids . . hạt bùn.… Hạt có bản chất hữu cơ thường là sợi thực vật. SS: suspended solids.… Chất rắn lơ lửng thường có trong nước mặt do hoạt động xói mòn nhưng ít có trong nước ngầm do khả năng tách lọc tốt của đất. TFS: total fixed solids) Hình 3.

có thể xem nước biển là dung dịch hỗn hợp gồm NaCl 0. Các chất vô cơ hòa tan Nước tự nhiên là dung môi tốt để hòa tan hầu hết các axit.3 19 Al 1 12 400 10 Bảng 3. nước . Sự hòa tan các chất rắn (ion) trong nước chính là yếu tố quyết định độ mặn của nước.2.2. ngoài ra nước biển còn chứa nhiều nguyên tố hóa học khác với nồng độ thấp hơn.2. bazơ và muối vô cơ.5 M và MgSO4 0.05 M. Thành phần hóa học trung bình của nước sông hồ và nước biển toàn cầu [5] Thành phần Nước biển Nước sông hồ Nồng độ (mg/L) Thứ tự Nồng độ (mg/L) Thứ tự 19340 1 8 5 10770 2 6 6 2712 3 11 4 1294 4 4 7 412 5 15 2 399 6 2 8 140 7 58 1 Br− 65 8 − − Sr2+ 9 9 − − Các ion chính Cl− Na+ SO4 Mg 2− 2+ Ca2+ + K HCO3 − Các nguyên tố vết (μg/lít) (μg/lít) B 4500 1 10 15 Si 5000 2 13100 3 F 1400 3 100 12 N 250 4 230 11 P 35 5 20 13 Mo 11 6 1 18 Zn 5 7 20 14 Fe 3 8 670 9 Cu 3 9 7 17 Mn 2 10 7 16 Ni 2 11 0. • Nước biển Theo quan điểm hóa học.2. Nuớc biển trên toàn cầu có những đặc điểm đáng chú ý sau: − Tỷ lệ thành phần các cấu tử chính ổn định: nhìn chung trên phạm vi toàn cầu.2 cho thấy tổng nồng độ các ion hòa tan trong nước biển cao hơn rất nhiều so với trong nước sông. Bảng 3.55 3.

06 − 0.02 − pH ổn định: pH của nước biển gần như luôn ổn định ở giá trị 8. Theo phương trình Nernst ta có thế oxy hóa khử của bán phản ứng trên là: 0. − pE ổn định: pE của nước biển cũng có giá trị ổn định trong khoảng 12. khu vực: a. Khi E dương.55 − 0. ngược lại khi E âm thì môi trường có tính khử. (Lưu ý: pE không phải là -lgE. môi trường có tính oxy hóa. Kh là chất khử. Cân bằng trao đổi giữa các cation hòa tan trong nước biển với lớp silicat trầm tích ở đáy đại dương: 3Al2Si2O5(OH)4(S) + 4SiO2 (S) + 2K+ + 2Ca2+ + 9H2O ⇌ 2KCaAl2Si5O16(H2O)6(S) + 6H+ trong đó.56 biển khá đồng nhất về tỷ lệ thành phần của các cấu tử chính.2 trên phạm vi toàn cầu. Do đó nước biển không những có tác dụng đệm pH mà còn có khả năng đệm độ oxy hóa khử. Khi hoạt độ điện tử thấp.1 ± 0. (c) được xem là nguyên nhân chính tạo tác dụng đệm cho nước đại dương. Khi hoạt độ điện tử của hệ khá cao. người ta thường dùng khái nhiệm pE. Tỷ lệ Mg/Cl: 0. ae là hoạt độ của điện tử trong nước. môi trường có xu hướng khử.07 c. mặc dù nồng độ tuyệt đối của các cấu tử này có thể biến động theo vùng. Tỷ lệ Na/Cl: 0. Tác dụng đệm của hệ đệm H2CO3 − HCO3− − CO32− b. Do hoạt độ điện tử của môi trường thường dao động trong một khoảng rộng theo hàm mũ. nên để tiện lợi cho việc đánh giá khả năng oxy hóa khử của môi trường. Điều này được giải thích do: a. Mối quan hệ giữa pE và thế oxy hóa khử của phản ứng oxy hóa khử Trong bán phản ứng oxy hóa khử: Ox + ne ⇌ Kh Ox là chất oxy hóa. Phần đọc thêm: Khái niệm pE Xu hướng của phản ứng oxy hóa khử của một hệ hóa học phụ thuộc vào hoạt độ của điện tử.5 ± 0.2. Tỷ lệ K/Cl: 0.059 (ở 25°C) . với E là thế oxy hóa khử). các cấu tử (ngay cả nước) trong hệ có xu hướng nhận điện tử: 2H2O + 2e ⇌ H2(khí) + 2OH− và bị khử.56 b. pE được định nghĩa bằng biểu thức sau: pE = − lg (ae) trong đó.059 [Ox ] E = EO + (ở 25°C) lg n [ Kh] Nhiệt động học đã chứng minh được: pE = E 0. Tác dụng đệm của hệ đệm B(OH)3 − B(OH)4− c. các cấu tử háo học của hệ và ngay cả nước cũng sẽ bị oxy hóa: 2H2O ⇌ O2 (khí) + 4H+ + 4e Khả năng oxy hóa hay khử của môi trường phụ thuộc vào thế điện cực E.

2.. thì phương trình Nernst trở thành: 1 [Ox ] pE = pEO + lg (ở 25°C ) n [ Kh ] Trong đó. Dựa vào khả năng bị vi sinh vật phân hủy. ít có khả năng gây trở ngại cho các mục đích sử dụng thông thường..059.059.2.8 − pH Đối với nước biển.059 ta có: pE = pE O − pH ⇒ pE = 20. như vậy. Có thể thấy rõ điều này qua các ví dụ minh họa sau: Na+ + e ⇌ Na (r) có EO = . • Nước sông Nồng độ các nguyên tố hóa học trong nước sông phân bố phụ thuộc vào đặc điểm khí hậu.6 Thông thường.229 V và pEO = 20.8. SO42− và HCO3−. dầu mỡ động thực vật. nếu bị ô nhiễm do chất thải sinh hoạt..36 V 0V 0 và pEO = 23. chất béo. người ta phân các chất hữu cơ thành hai nhóm: − Các chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học (như các chất đường.2 = 12. Trong môi trường nước các chất này dễ bị vi sinh vật phân hủy tạo thành CO2 và nước. . còn trong điều kiện kỵ khí thì pE ≈ -4.57 Do đó. Ở vùng cửa sông. Trong các hệ oxy hóa khử. nước tự nhiên trung tính trong điều kiện hiếu khí có pE ≈ +13.8 . pE = E/0. khi EO càng lớn thì pEO càng lớn. − Ảnh hưởng của sự bốc hơi − kết tinh (vùng sa mạc).). Các chất hữu cơ Trong nguồn nước tự nhiên không ô nhiễm. pEO = EO/0. chất thải công nghiệp. − Ảnh hưởng của sự phong hóa (vùng ôn đới. thành phần hóa học của nước bị ảnh hưởng mạnh bởi thành phần hóa học của nước biển. thì hàm lượng chất hữu cơ trong nước sẽ tăng cao.8 Phương trình Nernst cho ta: E=E + O 0. protein. đặc biệt là các ion Cl−. chất oxy hóa trong cân bằng oxy hóa khử càng mạnh thì pE càng lớn. địa chất. địa mạo và vị trí thủy vực.13.71 V và pEO = .3.45. đặc điểm thành phần các ion hòa tan của các dòng sông trên thế giới do 3 yếu tố chủ đạo quyết định: − Ảnh hưởng của nước mưa (vùng nhiệt đới nhiều mưa). sau khi chia hai vế cho 0. ít mưa). giao thông.9 2H+ + 2e ⇌ H2 (k) có EO = và pEO = Cl2 + 2e ⇌ 2Cl− có EO = 1. hàm lượng chất hữu cơ rất thấp. Nhìn chung.0 Mối quan hệ giữa giá trị pE và pH của dung dịch nước Trong nước có cân bằng: ½O2 + 2e + 2H+ ⇌ H2O có EO = 1.2. Na+. 3.059.2 ⇒ pE = 20. Tuy nhiên.75. pH = 8. 059 n lg ⎡⎣ H + ⎤⎦ 2 Chia hai vế cho 0.

Nhiều loài phiêu sinh có giá trị làm nguồn thức ăn cho tôm cá. − Sinh vật tự dưỡng sử dụng năng lượng Mặt trời hoặc năng lượng hóa học để tổng hợp nên các chất hữu cơ phức tạp cần cho sự sống của chúng từ các chất vô cơ đơn giản hấp thu được trong môi trường. tảo (phytoplankton) sống trôi nổi trong nước. dạng cầu (coccus). đặc điểm của nước tự nhiên. nên có tác hại lâu dài cho đời sống và sức khỏe con người. Sản phẩm quan trọng của quá trình phân hủy này là humic. − Cá (cũng được chia thành các loại cá tầng mặt. Dựa vào vị trí phân bố trong cột nước từ bề mặt đến đáy có thể có các loại sinh vật sau: − Phiêu sinh vật (plankton): trong đó động vật phiêu sinh (zooplankton) và thực vật phiêu sinh. Các loại vi sinh vật gây bệnh có liên quan đến chất lượng nước sẽ được trình bày chi tiết hơn trong phần “Ô nhiễm môi trường nước”.3. có thể có dạng que (bacillus). − Sinh vật dị dưỡng sử dụng các chất hữu cơ do sinh vật tự dưỡng tạo ra để sản xuất năng lượng và phát triển cơ thể của chúng. động vật nguyên sinh. Một số loài sinh vật đáy có giá trị kinh tế đồng thời là sinh vật chỉ thị ô nhiễm và xử lý ô nhiễm. − Tảo là loại vi sinh vật sống dựa vào các chất dinh dưỡng vô cơ. hoặc dạng phẩy (vibrios. Nấm tiết ra enzim ngoại bào cellulase để phân hủy celluloz. Đây là các chất có độc tính cao. Thuộc nhóm các sinh vật dị dưỡng có một số vi khuẩn và nấm được gọi là “sinh vật phân hủy” (decomposers hoặc reducers). các hợp chất đa vòng ngưng tụ: pyren. lại bền vững trong môi trường. dioxin. các loại nhuyễn thể. Các loại sinh vật tồn tại trong nguồn nước tự nhiên chủ yếu là vi sinh vật. Mặc dù không phát triển mạnh trong nước. vi khuẩn. spirilla. 3. lá mục. tầng giữa và tầng đáy) − Sinh vật bám. Humic và một số hợp chất liên quan có nhiều ảnh hưởng đến tính chất. cây cỏ. − Nấm là loại vi sinh vật không có khả năng quang hợp. thành phần hóa học của nguồn nước. các loại động vật có xương sống. chế độ thủy văn và địa hình nơi cư trú. người ta thường chia sinh vật trong nước thành hai nhóm tự dưỡng và dị dưỡng. nhưng nấm đóng một vai trò quan trọng trong việc xác định thành phần của nước tự nhiên. Các sinh vật tự dưỡng dùng năng lượng Mặt trời để tổng hợp chất hữu cơ được gọi là “sinh vật sản xuất” (producers).). Các chất hữu cơ và phương pháp phân tích đánh giá sẽ được trình bày chi tiết trong phần “Ô nhiễm môi trường nước”. Sản phẩm phân hủy của nấm đi vào nước từ thân cây. Nấm là loại sinh vật hiếu khí.. Thành phần sinh học của nước tự nhiên Thành phần và mật độ các loại cơ thể sống trong nguồn nước phụ thuộc chặt chẽ vào đặc điểm. Tảo tổng hợp chất hữu cơ thông qua quá trình quang hợp. động vật đa bào.58 − Các chất hữu cơ khó bị phân hủy sinh học (như các hợp chất clo hữu cơ dùng làm thuốc bảo vệ thực vật: DDT. spirochetes). Dựa vào quá trình đồng hóa. có khả năng chịu được môi trường có độ axit và nồng độ ion kim loại nặng cao hơn so với vi khuẩn. gỗ.. Vi sinh vật là nhóm sinh vật sống đơn bào gồm tảo. thường có cấu tạo dạng sợi. Hầu hết vi khuẩn có thành tế bào khá . anthraxen. nấm. − Sinh vật đáy (benthos).2. naphtalen. Aldrine. − Vi khuẩn là sinh vật đơn bào prokaryotes. Sinh vật phân hủy phân hủy các chất có nguồn gốc sinh học thành các sản phẩm đơn giản sinh vật tự dưỡng có thể hấp thụ được. Một số loài phiêu sinh vật có khả năng sử dụng như tác nhân chỉ thị ô nhiễm nước cho phép dự báo về chất lượng nước. lindane.

− Vi khuẩn xúc tác cho nhiều quá trình oxy hóa khử xảy ra trong nước. trong đó chất oxy hóa và chất khử đều là chất hữu cơ): 2{CH2O} → CH4 + CO2 đây là quá trình đóng vai trò quan trong trong chu trình cacbon tại một khu vực cũng như trên toàn cầu.1. 3. Vi sinh vật thông qua nhiều phản ứng khác nhau tạo thành nhiều loại trầm tích và các khoáng vật sa lắng. than đá. nấm và tảo đóng vai trò trung gian tạo điều kiện cho nhiều chuyển hóa hóa học xảy ra trong nước và đất. nhưng chúng cũng có thể kết hợp thành dạng chuỗi do kết quả của sự sinh sản liên tiếp. photpho thành các dạng hợp chất hữu cơ hoặc vô cơ đơn giản có thể hấp thụ bởi thực vật. chuyển cacbon hữu cơ.MgCO3. Vi khuẩn cũng có thể ở dạng kết đôi do sự phân chia tế bào mẹ tạo ra.3. Vai trò quan trọng của vi sinh vật trong môi trường nước thể hiện trong các điểm sau: − Tảo và vi sinh vật quang hợp là sinh vật sản xuất chính tạo ra sinh khối cho toàn bộ chuỗi thức ăn trong môi trường nước. lưu huỳnh. nitơ. không sử dụng oxy phân tử. Phản ứng chuyển hóa cacbon Vi sinh vật đóng một vai trò quan trọng trong chu trình cacbon. Vi khuẩn là sinh vật đơn bào. 3. than bùn. vi khuẩn quang hợp sử dụng năng lượng ánh sáng để cố định cacbon thành chất hữu cơ: CO2 + H2O + hν → {CH2O} + O2(k) − Hô hấp hiếu khí: là quá trình trong đó chất hữu cơ bị oxy hóa trong điều kiện có oxy phân tử O2: {CH2O} + O2(k) → CO2 + H2O − Hô hấp kỵ khí: quá trình oxy hóa chất hữu cơ sử dụng nguồn oxy kết hợp như NO3−.3. vì đây là khâu cuối cùng trong quá trình phân hủy kỵ khí các chất hữu cơ. SO42−…. − Vi sinh vật đóng một vai trò quan trọng trong việc cung cấp và quay vòng chất dinh dưỡng thông qua khả năng phân hủy sinh khối và khoáng hóa các nguyên tố cần cho sự dinh dưỡng đặc biệt là nitơ. − Nhiều vi khuẩn tham gia phân hủy các chất gây ô nhiễm và khử hoặc làm giảm độc tính của các chất này. Có thể tóm tắt các quá trình chuyển hóa cacbon có liên quan đến vi sinh vật như sau: − Quang hợp: là quá trình trong đó tảo hoặc các loại thực vật bậc cao.… Cacbon hữu cơ trong sinh khối. vi khuẩn. Vai trò của vi sinh vật trong các chuyển hóa hóa học của môi trường nước Các vi sinh vật. chuyển động được nhờ có lông roi. Lượng cacbon hữu cơ được tạo thành nhờ hoạt động của vi sinh vật sẽ tiếp tục bị chính vi sinh vật phân hủy chuyển hóa trong chu trình sinh địa hóa thành nhiên liệu hóa thạch như dầu mỏ. photpho. Các loại tảo quang hợp là loại sinh vật cố định cacbon quan trọng nhất trong môi trường nước. − Sự phân hủy sinh khối: vi khuẩn hoặc nấm phân hủy xác động thực vật. nhiên liệu hóa thạch có thể bị vi sinh vật phân hủy hoàn toàn tạo thành CO2. − Vi sinh vật tham gia các chu trình sinh địa hóa. Quá trình . làm pH của nước tăng và do đó làm kết tủa CaCO3 và CaCO3.59 cứng. Tảo quang hợp tiêu thụ CO2. − Quá trình tạo metan: các chất hữu cơ có thể bị vi khuẩn tạo metan (methane-forming bacteria) như Methanobacterium chuyển thành metan trong điều kiện thiếu khí (anoxyc) ở lớp trầm tích bằng phản ứng lên men (đây là một loại phản ứng oxy hóa khử.

Quá trình này dựa vào 4 chuyển hóa quan trọng: − Cố định nitơ (nitrogen fixation): là quá trình trong đó phân tử N2 từ khí quyển được chuyển thành nitơ hữu cơ (chủ yếu do vi khuẩn Rhizobium): 3{CH2O} + 2N2 + 3H2O + 4H+ → 3CO2 + 4NH4+ N2 khí quyển Cố định đạm do vi sinh vật Các phản ứng tạo NO3− trong khí quyển Đề nitrat hóa Đề nitrat hóa Nitơ trong chất hữu cơ (−NH2 trong protein) N2O NO3− Cố định đạm do phản ứng hóa học Phân hủy do vi sinh vật NH3 Nitrobacter NO2− Nitrozomonas Hình 3.60 này cung cấp khoảng 80% lượng CH4 cho khí quyển.3. Phản ứng chuyển hóa nitơ Chu trình nitơ là một trong các quá trình hóa học quan trọng nhất trong nước và đất có sự tham gia của vi sinh vật. Chu trình Nitơ [8] − Nitrat hóa (nitrification): là quá trình oxy hóa NH3 hoặc NH4+ thành NO3− (do vi khuẩn Nitrozomonas và Nitrobacter): NH3 + 3/2 O2 → H+ + NO2− + H2O (Nitrozomonas) − − (Nitrobacter) NO2 + ½ O2 → NO3 . Nhờ có quá trình này mà chất thải dầu mỏ có thể bị phân hủy trong nước và trong đất. Ví dụ các phản ứng: CH3CH2CH2CH2CH2O2H + O2 → CH3CH2CH2O2H + 2CO2 + 2H2O OH H O2 O2 CO2H H OH CO2H − Sự phân hủy sinh học các hợp chất hữu cơ: như các quá trình xảy ra trong quá trình xử lý nước thải đô thị.2. Có thể biểu diễn sự phân hủy này bằng phản ứng đại diện sau: {CH2O} + O2(k) → CO2 + H2O + sinh khối 3. Pseudomonas.3. Mycobacterium và Nocardia oxy hóa trong điều kiện hiếu khí. − Quá trình phân hủy các hợp chất hydrocacbon: các hợp chất hydrocacbon lớn có thể bị Micrococcus.

3.61 nitrat hóa đóng một vai trò rất quan trọng trong tự nhiên. Phản ứng chuyển hóa photpho Các quá trình có sự tham gia của vi sinh vật trong đất và nước đóng một vai trò quan trọng trong chu trình photpho.5. Gallionella. Sự phân hủy sinh học của các hợp chất photpho rất quan trọng đối với môi trường. cung cấp chất dinh dưỡng octophotphat (PO43−) cho sự phát triển của thực vật và tảo.3. 3. Điều đáng chú ý là photpho thường là chất dinh dưỡng giới hạn trong nước rất cần cho sự phát triển của tảo. − Nhờ quá trình phân hủy sinh học này mà các hợp chất photpho hữu cơ rất độc hại dùng làm thuốc trừ sâu mới bị phân hủy mà không gây hại nhiều cho môi trường. Các quá trình có sự tham gia của vi sinh vật trong chu trình lưu huỳnh bao gồm: − Khử sulfat thành sulfua dưới tác dụng của các vi khuẩn như Desulfovibrio: SO42− + 2{CH2O} + 2H+ → H2S + 2CO2 + 2H2O H2S tạo thành do độc và có mùi khó chịu nên có thể làm giảm chất lượng nước. thông qua quá trình oxy hóa Fe(II) thành Fe(III) với oxy phân tử: .4. Ngoài ra. nó chuyển các dạng photpho hữu cơ thành photpho vô cơ. 3. Một số vi khuẩn có khả năng tích lũy photpho từ nước tốt hơn tảo. như metyl thiol CH3SH. 3. − Quá trình phân hủy các hợp chất hữu cơ có chứa lưu huỳnh dưới tác dụng của vi khuẩn có thể tạo ra các chất hữu cơ chứa lưu huỳnh bay hơi và có mùi khó chịu.3. dimetyl disulfua CH3SSCH3. Sphaerotilus) có thể sử dụng các hợp chất của sắt để lấy năng lượng cho quá trình đồng hóa của chúng. quá trình phân hủy này cũng tạo ra H2S. − Oxy hóa sulfua dưới tác dụng của các vi khuẩn như Thiobacillus: 2H2S + 4O2 → 4H+ + 2SO42− Một số loại vi khuẩn oxy hóa sulfua có thể chịu được môi trường axit và rất nguy hiểm cho môi trường. nước mặt và gây ô nhiễm chúng. Phản ứng chuyển hóa lưu huỳnh Chu trình lưu huỳnh có liên quan đến sự chuyển hóa qua lại giữa các dạng hợp chất khác nhau của lưu huỳnh như: hợp chất sulfat vô cơ tan. Photpho tích lũy trong tế bào và có thể giải phóng trở lại giúp vi khuẩn phát triển khi môi trường thiếu chất dinh dưỡng này. Axit tạo thành sẽ hòa tan nhiều kim loại trong quặng và cuối cùng đi vào các nguồn nước ngầm. các vi khuẩn loại này có thể oxy hóa pyrite FeS2 trong nước rò rỉ từ mỏ khai thác quặng tạo thành axit sulfuric.3. − Khử nitrat (nitrate reduction): là quá trình khử NO3− thành NO2−: ½ NO3− + ¼ {CH2O} → ½ NO2− + ¼ H2O + ¼ CO2 − Denitrat hóa (denitrification): là quá trình trong đó NO3− và NO2− bị khử thành N2 trong điều kiện không có oxy tự do: 4NO3− + 5{CH2O} + 4H+ → 2N2↑ + 5CO2↑ + 7H2O quá trình denitrat hóa cũng có thể tạo thành NO và N2O. nó cung cấp ion nitrat cho thực vật hấp thụ (đây là dạng nitơ chủ yếu thực vật có thể hấp thụ được). Phân bón dạng muối amoni sẽ được vi khuẩn chuyến hóa thành nitrat để thực vật có thể hấp thụ tốt nhất. hợp chất sulfat không tan. thể hiện ở hai điểm sau: − Quá trình phân hủy photpho là quá trình khoáng hóa. Ví dụ. hợp chất hữu cơ tổng hợp chứa lưu huỳnh. Phản ứng chuyển hóa sắt Một số vi khuẩn (như Ferrobacillus. hợp chất sinh học chứa lưu huỳnh.

natri citrat. 3. Co2+. “axit humic” và “axit fulvic” không phải là tên gọi của các hợp chất đơn lẻ mà là tên chung của một loạt các hợp chất. nên các ion kim loại thường tồn tại trong nước dưới nhiều dạng khác nhau. Hợp chất humic là các phối tử tạo phức quan trọng nhất thường gặp trong nước tự nhiên. Các tác nhân tạo phức nhân tạo có thể là natri tripolyphotphat.. các ion kim loại sẽ tạo thành các anion phức và do đó không còn bị hấp thụ vào đất nữa..3. Axit fulvic tan được trong nước. Phản ứng tạo phức xảy ra trong nước có thể ảnh hưởng đến các phản ứng riêng của phối tử và các kim loại.4. natri etylen diamin tetraaxetic (EDTA). Các hợp chất humic đã được biết đến từ năm 1800. Phản ứng chuyển hóa halogen và các hợp chất hữu cơ chứa halogen Phân hủy các hợp chất hữu cơ chứa halogen là một trong những quá trình vi sinh vật quan trọng nhất trong nước. các tác nhân có mặt.6. Người ta thường tìm thấy những lượng lớn sắt (III) oxit tích tụ dưới dạng bùn sa lắng ở những nơi vi khuẩn oxy hóa sắt phát triển mạnh. và rất ít khi tồn tại dưới dạng ion tự do đơn lẻ. trong đó nguyên tử clo sẽ bị thay thế: OH Cl Chất hữu cơ có chứa clo Gốc chất hữu cơ có chứa clo 3. nên humin và axit humic có khả năng tích lũy một lượng lớn kim loại trong trầm tích. tùy theo pH. đất và không khí có thể tìm thấy nhiều loại chất hữu cơ chứa halogen. trong nước tự nhiên còn có các tác nhân tạo phức nhân tạo xuất phát từ các loại chất thải công nghiệp thải vào các nguồn nước. Nhiều cation kim loại bị giữ lại trong đất do quá trình trao đổi ion.. Fe2+. Ni2+. do đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng nước. Do các phản ứng tạo phức đã nêu. Do có khả năng liên kết với nhiều ion kim loại và không tan trong nước. Tính chất của nước tự nhiên bị ảnh hưởng đáng kể bởi sự có mặt của các hợp chất humic do tính axit . làm thay đổi mức oxy hóa của ion kim loại. do đó chúng có thể sống ở môi trường không có chất hữu cơ. amino axit. Các tác nhân tạo phức này có thể tạo phức với hầu hết các ion kim loại có trong nước (Mg2+. Ba2+). Ngoài ra. Vì các vi khuẩn này không cần nguồn cacbon hữu cơ và có thể thu năng lượng từ phản ứng oxy hóa các chất vô cơ. Ca2+. ion clorua.. Sự tạo phức trong nước tự nhiên và nước thải Nước tự nhiên có chứa rất nhiều ion và hợp chất có khả năng tạo phức mạnh.. Ngược lại. Phần đọc thêm: Các hợp chất Humic “Humin”.. Trong nước. Fe3+. Cu2+.62 4Fe2+ + 4H+ + O2 → 4Fe3+ + 2H2O nguồn cung cấp cacbon cho một vài loại vi khuẩn này là CO2. khả năng hấp phụ và tạo phức của chúng... nhưng khi tạo phức với một số phối tử mang điện tích âm. natri nitrilotriaxetat (NTA). Vi khuẩn có thể phân hủy các hợp chất hữu cơ chứa halogen nhờ quá trình đề halogen (dehalogenation). Zn2+. phản ứng tạo phức cũng có thể làm kết tủa một số kim loại dưới dạng hợp chất phức. Sr2+. axit humic và humin tuy không tan được trong nước nhưng cũng có khả năng ảnh hưởng đến tính chất nước thông qua khả năng trao đổi ion và chất hữu cơ với nước. Một số các hợp chất thuộc nhóm này có độc tính cao và có khả năng tích lũy trong mô mỡ và gây ung thư..bazơ. hòa tan các hợp chất không tan của kim loại. Cd2+.. Mn2+. chúng là thành phần còn lại . ví dụ axit humic.

công thức hóa học. dịch còn lại không kết tủa là axit fulvic.63 sau quá trình phân hủy xác thực vật. N: 1− 5% và S: 0 − 1%.6.6) O O C O C O M C O O C M O O Hình 3.4.Dịch: Axit FULVIC Kết tủa: Axit HUMIC Hình 3. Công thức cấu tạo dự đoán của axit fulvic [8] Các hợp chất humic là các đại phân tử có khả năng điện ly. cấu trúc phân tử và tính chất hóa học của các hợp chất này vẫn chưa được xác định một cách rõ ràng. Thành phần cơ bản của các hợp chất humic như sau: C: 45 − 55%. Sơ đồ tách chiết các hợp chất humic từ xác thực vật đã phân hủy Các hợp chất humic tạo phức với các ion kim loại bằng các nhóm cacboxyl hay các nhóm hydroxyl phenol (Hình 3. Khi chiết các hợp chất humic bằng dung dịch kiềm từ xác thực vật phân hủy. Các kiểu tạo phức của hợp chất humic với ion kim loại [8] O M+ . Xác thực vật đã phân hủy Chiết bằng dung dịch kiềm Dịch chiết Phần bã còn lại : HUMIN Axit hóa D. O: 30 − 45%. sau đó axit hóa dịch chiết sẽ thu được axit humic kết tủa. H: 3− 6%. trầm tích đầm lầy. Phân tử lượng của hợp chất humic dao động trong khoảng vài trăm (đối với axit fulvic) đến hàng chục ngàn (đối với axit humic và humin. Các hợp chất này có mặt trong đất. H OH H C C O C O H C C C H H OH C OH OH O H C H H C H OH OH H H C O C O C OH H OH C H H C H C OH OH O O Hình 3. Cho đến nay.5. Phần xác thực vật phân hủy còn lại sau khi chiết bằng dung dịch kiềm được gọi là humin. hoặc các khu vực có nhiều xác thực vật đang bị phân hủy.

Tùy theo mức sống và lối sống mà lượng nước thải cũng như tải lượng các chất có trong nước thải của mỗi người trong một ngày là khác nhau. Khả năng tự làm sạch của nước chỉ đáng kể đối với các nguồn nước có lưu thông (sông. Do trong điều kiện có dòng chảy oxy từ không khí mới có thể khuếch tán và hòa tan vào nước để tham gia vào quá trình phân hủy các chất ô nhiễm của vi sinh vật. Sau một thời gian nước có thể tự làm sạch thông qua các quá trình tự nhiên như hấp phụ. nhưng không thường xuyên. người ta cho rằng các hợp chất THMs (được xếp vào loại hợp chất có thể gây ung thư) xuất hiện trong nước là do khử trùng các loại nước có chứa các hợp chất humic bằng clo.). khử. xói mòn. bệnh viện. sau khi các nhà khoa học phát hiện thấy trihalometan (THMs. suối. nông ngư nghiệp. • Nước thải đô thị (municipal wastewater): là loại nước thải tạo thành do sự gộp chung nước thải sinh hoạt. Có thể hạn chế sự tạo thành THMs trong quá trình khử trùng nước bằng cách xử lý loại humic trước khi thêm clo vào nuớc. Có nhiều chất gây ô nhiễm nước.. dibromclometan) trong nước máy sinh hoạt.) có thể rất nghiêm trọng. Ô nhiễm nước do các yếu tố tự nhiên (núi lửa. đô thị đó. khi đánh giá về mức độ ô nhiễm nước. Vì vậy.5. nhưng các dạng asen khác nhau thì có độc tính khác nhau.. chất rắn và vi trùng. công . dịch vụ…).3.. Ngày nay. polime hóa. nitơ). đô thị nhằm phục vụ công tác đánh giá tải lượng ô nhiễm nguồn nước và thiết kế hệ thống xử lý nước thải cho khu dân cư. Các hợp chất THMs được tạo thành trong nước là do clo phản ứng với các hợp chất humic. phân tán.. còn asen ở dạng (CH3)2As+CH3COO− (asenobetain) có nhiều trong hải sản lại ít độc.5. oxy hóa. các hợp chất vô cơ của As (III) độc hơn các hợp chất As (V) tương ứng. chất dinh dưỡng (photpho. lụt. Tải lượng trung bình của các tác nhân gây ô nhiễm nước chính do một người đưa vào môi trường trong một ngày được nêu trong Bảng 3.. 3. lắng. Các nguồn gây ô nhiễm nước Các nguồn gây ô nhiễm nước chủ yếu xuất phát từ quá trình sinh hoạt và hoạt động sản xuất của con người tạo nên (công nghiệp.1. hóa học mà còn phụ thuộc vào dạng tồn tại của chúng trong môi trường. 3. Ô nhiễm môi trường nước Do hoạt động tự nhiên và nhân tạo mà thành phần và chất lượng của nước trong môi trường có thể bị thay đổi. protein.. tạo keo. ví dụ như clorofoc. cơ quan trường học. khách sạn... nước thải vệ sinh và nước thải của các cơ sở thương mại. Tác hại của các chất gây ô nhiễm không những tùy thuộc vào tính chất vật lý. hoặc hợp chất gây ô nhiễm mà còn phải xác định được dạng tồn tại của nó trong môi trường (speciation). không những chỉ cần phân tích xác định sự có mặt của nguyên tố. Thành phần cơ bản của nước thải sinh hoạt là các chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học (cacbohydrat. Ví dụ: asen là nguyên tố độc. vệ sinh của con người. và không phải là nguyên nhân chính gây suy thoái chất lượng nước toàn cầu. lọc. Nhìn chung mức sống càng cao thì lượng nước thải và tải lượng thải càng cao. Khi đưa một lượng quá nhiều chất gây ô nhiễm vào các nguồn nước tự nhiên. Từ số liệu trong bảng này có thể xác định được tổng tải lượng của từng chất gây ô nhiễm cho một khu dân cư.. bão. Các nguồn gây ô nhiễm nước thường gặp: • Nước thải sinh hoạt (domestic wastewater): là nước thải phát sinh từ các hộ gia đình. thủ công nghiệp.. chứa các chất thải trong quá trình sinh hoạt. dầu mỡ). giao thông thủy. biến đổi dưới tác dụng của vi sinh vật. vượt quá khả năng tự làm sạch của nó thì nguồn nước đó sẽ bị ô nhiễm.64 Sự có mặt của các hợp chất humic trong nước đã bắt đầu được chú ý nhiều từ khoảng năm 1970.

65
nghiệp nhỏ trong khu đô thị. Nước thải đô thị thường được thu gom vào hệ thống cống thải
thành phố, đô thị để xử lý chung.
Thông thường ở các đô thị có hệ thống cống thải, khoảng 70 đến 90% tổng lượng
nước sử dụng của đô thị sẽ trở thành nước thải đô thị và chảy vào đường cống.
Nói chung, thành phần cơ bản của nước thải đô thị cũng gần tương tự nước thải sinh hoạt.
Bảng 3.3. Tải lượng tác nhân ô nhiễm do con người đưa vào môi trường hàng ngày [5]
Tác nhân ô nhiễm

Tải lượng (g/người/ngày)

BOD5

45 − 54

COD

(1,6 − 1,9)× BOD5

Tổng chất rắn hòa tan (TDS)

170 − 220

Tổng chất rắn lơ lửng (TSS)

70 − 145

Clo (Cl−)

4−8

Tổng nitơ (tính theo N)

6 − 12

Tổng photpho (tính theo P)

0,8 − 4

• Nước thải công nghiệp (industrial wastewater): là nước thải từ các cơ sở sản xuất
công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, giao thông vận tải.
Khác với nước thải sinh hoạt hay nước thải đô thị, nước thải công nghiệp không có
thành phần cơ bản giống nhau, mà phụ thuộc vào ngành sản xuất công nghiệp cụ thể. Ví dụ:
nước thải của các xí nghiệp chế biến thực phẩm thường chứa lượng lớn các chất hữu cơ; nước
thải của các xí nghiệp thuộc da ngoài các chất hữu cơ còn có các kim loại nặng, sulfua,...
Người ta thường sử dụng đại lượng PE (population equivalent) để so sánh một cách
tương đối mức độ gây ô nhiễm của nước thải công nghiệp với nước thải đô thị. Đại lượng này
được xác định dựa vào lượng thải trung bình của một người trong một ngày đối với một tác
nhân gây ô nhiễm xác định. Các tác nhân gây ô nhiễm chính thường được sử dụng để so sánh
là COD (nhu cầu oxy hóa học), BOD5 (nhu cầu oxy sinh hóa), SS (chất rắn lơ lửng).
PE =

Taíi læånüg cháút ä nhiãm
ù cua
í nguäön thaií / âån vë thåìi gian
Læåüng cháút ä nhiãùm do mäüt ngæåìi thaíi ra / âån vë thåiì gian

Ví dụ: tính PE của nguồn nước thải có lưu lượng là 200 m3/ngày, nồng độ BOD5 của
nước thải là 1200 mg/L. Lượng BOD5 trung bình do một người thải ra trong một ngày là 50
g/người.ngày.
200 × 10 × 1200 × 10
3

PE =

−3

= 4800 ngæåìi
50
Như vậy, xét đối với thông số BOD5, nước thải của nguồn thải này tương đương với
nước thải của một khu dân cư có 4800 người.
• Nước chảy tràn (run-off, stormwater): nước chảy tràn từ mặt đất do mưa, hoặc do
thoát nước từ đồng ruộng là nguồn gây ô nhiễm nước sông, hồ. Nước chảy tràn qua đồng
ruộng có thể cuốn theo chất rắn (rác), hóa chất bảo vệ thực vật, phân bón. Nước chảy tràn qua
khu dân cư, đường phố, cơ sở sản xuất công nghiệp, có thể làm ô nhiễm nguồn nước do chất
rắn, dầu mỡ, hóa chất, vi trùng.
Khối lượng và đặc điểm của nước chảy tràn phụ thuộc vào diện tích vùng mưa và
thành phần, khối lượng chất ô nhiễm trên bề mặt vùng nước mưa chảy qua.

66

• Nước sông bị ô nhiễm do các yếu tố tự nhiên: nước sông vùng ven biển và có thể ở
các vùng khác sâu hơn trong nội địa cũng có thể bị nhiễm mặn. Nước sông bị nhiễm mặn theo
các kênh rạch đưa nước mặn vào các hồ chứa... gây nhiễm mặn các vùng xa bờ biển. Nước
sông, kênh rạch bị nhiễm phèn có thể chuyển axit, sắt, nhôm... đến các vùng khác gây suy
giảm chất lượng nước vùng bị tác động.
Ví dụ: sông Sài Gòn đoạn ở Củ Chi, Hóc Môn bị axit hóa chủ yếu do nước phèn từ
đồng bằng sông Cửu Long và phía Tây thành phố Hồ Chí Minh chuyển đến. Vùng hạ lưu của
sông (từ Nhà Bè đến vịnh Ghềnh Rái) bị nhiễm mặn do nước biển.
Hoạt động của con người cũng góp phần gia tăng mức độ ô nhiễm do các yếu tố tự
nhiên. Ví dụ: việc cải tạo khu vực Đồng Tháp Mười bằng các biện pháp đào kênh, mương,
chuyển vùng đồng cỏ hoang thành vùng trồng lúa, chính là nguyên nhân gây gia tăng mức độ
axit hóa của các sông Vàm Cỏ và Sài Gòn.
Người ta thường chia các nguồn gây ô nhiễm nước thành hai loại là nguồn điểm và
nguồn không điểm:

− Nguồn điểm (point source): là nguồn gây ô nhiễm có thể xác định được vị trí, lưu
lượng cụ thể, ví dụ cống thải nước thải đô thị vào sông, hồ, cống thải nhà máy,...

− Nguồn không điểm (non−point source): là nguồn gây ô nhiễm không xác định được
cụ thể vị trí, lưu lượng, ví dụ nước chảy tràn ở khu đô thị, nông thôn, nước mưa bị ô nhiễm,...
3.5.2. Các tác nhân gây ô nhiễm nước
Hiện tượng tự nhiên (núi lửa, lũ lụt, xâm nhập mặn, phong hóa...) có thể là nguyên
nhân gây ô nhiễm các nguồn nước, nhưng hoạt động của con người là nguyên nhân phổ biến
và quan trọng nhất. Các hoạt động sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, nông nghiệp, khai khoáng,
xây dựng các công trình... của con người đã đưa ngày càng nhiều các chất thải vào các nguồn
nước, gây suy giảm rõ rệt chất lượng nước tự nhiên ở tất cả các quốc gia trên thế giới.
Có nhiều loại tác nhân khác nhau gây ô nhiễm nước, để tiện cho việc quan trắc và
kiểm soát ô nhiễm nguồn nước, có thể phân chúng thành 10 nhóm cơ bản.
3.5.2.1. Các ion vô cơ hòa tan
Nhiều ion vô cơ có nồng độ rất cao trong nước tự nhiên, đặc biệt là trong nước biển.
Trong nước thải đô thị luôn chứa một lượng lớn các ion Cl−, SO42−, PO43−, Na+, K+. Trong
nước thải công nghiệp, ngoài các ion kể trên còn có thể có các chất vô cơ có độc tính rất cao
như các hợp chất của Hg, Pb, Cd, As, Sb, Cr, F...
• Các chất dinh dưỡng (N, P)
Muối của nitơ và photpho là các chất dinh dưỡng đối với thực vật, ở nồng độ thích
hợp chúng tạo điều kiện cho cây cỏ, rong tảo phát triển. Amoni, nitrat, photphat là các chất
dinh dưỡng thường có mặt trong các nguồn nước tự nhiên, hoạt động sinh hoạt và sản xuất
của con người đã làm gia tăng nồng độ các ion này trong nước tự nhiên.
− Amoni và amoniac (NH4+, NH3): nước mặt thường chỉ chứa một lượng nhỏ (dưới
0,05 mg/L) ion amoni (trong nước có môi trường axít) hoặc amoniac (trong nước có môi
trường kiềm). Nồng độ amoni trong nước ngầm thường cao hơn nhiều so với nước mặt. Nồng
độ amoni trong nước thải đô thị hoặc nước thải công nghiệp chế biến thực phẩm thường rất
cao, có lúc lên đến 100 mg/L. Tiêu chuẩn Môi trường Việt Nam về nước mặt (TCVN
5942−1995) quy định nồng độ tối đa của amoni (hoặc amoniac) trong nguồn nước dùng vào
mục đích sinh hoạt là 0,05 mg/L (tính theo N) hoặc 1,0 mg/L cho các mục đích sử dụng khác.
− Nitrat (NO3−): là sản phẩm cuối cùng của sự phân hủy các chất chứa nitơ có trong
chất thải của người và động vật. Trong nước tự nhiên nồng độ nitrat thường nhỏ hơn 5 mg/L.

67
Do các chất thải công nghiệp, nước chảy tràn chứa phân bón từ các khu nông nghiệp, nồng độ
của nitrat trong các nguồn nước có thể tăng cao, gây ảnh hưởng đến chất lượng nước sinh
hoạt và nuôi trồng thủy sản. Trẻ em uống nước chứa nhiều nitrat có thể bị mắc hội chứng
methemoglobin (hội chứng “trẻ xanh xao”). TCVN 5942−1995 quy định nồng độ tối đa của
nitrat trong nguồn nước mặt dùng vào mục đích sinh hoạt là 10 mg/L (tính theo N) hoặc 15
mg/L cho các mục đích sử dụng khác.
Phần đọc thêm: Nitrat trong nước uống
Nước uống có chứa nhiều nitrat sẽ gây rối loạn máu nghiêm trọng đối với trẻ sơ
sinh dưới 6 tháng tuổi. Các vi khuẩn trong đường ruột của trẻ sơ sinh, chủ yếu là
Escherichia coli, khử ion nitrat thành nitrit (NO2−). Ion nitrit sau khi bị hấp thụ vào
máu lại tham gia vào phản ứng oxy hóa ion Fe2+ trong hemoglobin thành Fe3+.
Hemoglobin chứa ion Fe3+ được gọi là methemoglobin không thể làm nhiệm vụ vận
chuyển oxy.
Do dạ dày chứa ít axit hơn so với người lớn nên trẻ sơ sinh rất dễ bị tổn thương
do ăn uống thực phẩm và nước uống chứa nhiều nitrat. Độ axit thấp cho phép E. coli
phát triển mạnh trong đường tiêu hóa, do đó chúng có khả năng khử NO3− thành NO2−
trước khi được hấp thụ. Sử dụng chai uống sữa không được tiệt trùng tốt sẽ làm gia
tăng nguy cơ tạo thành methemoglobin, do trong chai có thể có các loại vi khuẩn có khả
năng chuyển NO3− trong nước thành NO2−.
Khi nồng độ methemoglobin trong máu cao hơn 25%, da và môi trẻ sơ sinh sẽ bị
xanh tái (vì vậy có tên gọi là “hội chứng trẻ xanh xao”). Khi nồng độ methemoglobin
tăng đến mức 60 − 80%, trẻ có thể chết. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ghi nhận được
khoảng 2000 trường hợp mắc hội chứng này ở Châu Âu và Bắc Mỹ trong những năm từ
1945 đến 1986, trong số đó 160 trường hợp đã tử vong. Hầu hết trường hợp bị ngộ độc
là các trẻ sơ sinh ở vùng nông thôn, tại các vùng này nước thường bị ô nhiễm vì chất
thải của súc vật và nước thải sinh hoạt. Các trường hợp ngộ độc nitrat ngày càng giảm
dần, trường hợp ngộ độc gần đây nhất ở Anh xảy ra vào năm 1972.
Mặc dù nồng độ cho phép của nitrat trong nước nằm trong khoảng từ 50 đến 100
mg NO3−/L, nồng độ của nó trong nước uống phải không được vượt quá 50 mg NO3−
(Tiêu chuẩn Sức khỏe Châu Âu − European Health Standards). Tại Hoa kỳ nồng độ
nitrat tối đa cho phép trong nước uống là 45 mg NO3−/L. Khi nồng độ cao hơn 100 mg
NO3−/L, nitrat có thể tạo thành hợp chất nitrosamin trong đường ruột của người lớn,
nitrosamin là chất có khả năng gây ung thư. Tuy vậy, mối quan hệ này chỉ mới được thử
nghiệm trên động vật và chưa được kiểm chứng trên người.

− Photphat (PO43−): cũng như nitrat, photphat là chất dinh dưỡng cần cho sự phát triển
của thực vật thủy sinh. Nồng độ photphat trong các nguồn nước không ô nhiễm thường nhỏ
hơn 0,01 mg/L. Nước sông bị ô nhiễm do nước thải đô thị, nước thải công nghiệp hoặc nước
chảy tràn từ đồng ruộng chứa nhiều loại phân bón, có thể có nồng độ photphat đến 0,5 mg/L.
Photphat không thuộc loại hóa chất độc hại đối với con người, nhiều tiêu chuẩn chất lượng
nước không quy định nồng độ tối đa cho photphat.
Mặc dù không độc hại đối với người, song khi có mặt trong nước ở nồng độ tương đối
lớn, cùng với nitơ, photphat sẽ gây ra hiện tượng phú dưỡng (eutrophication, còn được gọi là
phì dưỡng). Theo nhiều tác giả, khi hàm lượng photphat trong nước đạt đến mức ≥ 0,01 mg/l
(tính theo P) và tỷ lệ P:N:C vượt quá 1:16:100, thì sẽ gây ra hiện tượng phú dưỡng nguồn nước.
Từ eutrophication bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp, có nghĩa là “được nuôi dưỡng tốt”. Phú
dưỡng chỉ tình trạng của một vực nước đang có sự phát triển mạnh của tảo. Mặc dầu tảo phát

hoặc các vùng nước ít lưu thông trao đổi. Một số nguyên tố vi lượng quan trọng trong nước tự nhiên [15] Nguyên tố Nguồn Tính chất Asen Khai khoáng. độc với thực vật và tảo ở nồng độ cao Florua (F ) Khoáng chất tự nhiên trong đất. ăn mòn. Dần dần. hoạt động của vi sinh vật Độc đối với thực vật.68 triển mạnh trong điều kiện phú dưỡng có thể hỗ trợ cho chuỗi thức ăn trong hệ sinh thái nước. Bảng 3. nước biển Ngừa bưới cổ Sắt Chất thải công nghiệp. độc đối với động vật Selen Các nguồn tự nhiên. Gây vàng ố dụng cụ Thủy ngân Chất thải công nghiệp. hồ bắt đầu tích tụ một lượng lớn các chất hữu cơ. chất thải công nghiệp Độc Bo Than đá. nước rỉ từ khai thác mỏ. do sự xâm nhập của các chất dinh dưỡng từ nước chảy tràn. một lượng lớn bùn lắng được tạo thành do xác của tảo chết. chuyển hóa thành các dạng metyl thủy ngân do vi khuẩn kỵ khí Molipden Chất thải công nghiệp. các hồ đều ở tình trạng nghèo chất dinh dưỡng (oligotrophic) nước hồ thường khá trong. hóa chất bảo vệ thực vật. nhiên liệu động cơ. đá Ở nồng độ khoảng 1 mg/L có tác dụng ngừa sâu răng. có khả năng gây ung thư Beri Than đá. khai khoáng Độc. Gây hại ở nồng độ cao hơn Iodua (I−) Chất thải công nghiệp. chất thải Độc Crom Mạ kim loại Cr(III): nguyên tố vi cần cho cơ thể. nước hồ trở nên có màu xanh. nhưng sự bùng nổ của tảo sẽ gây ra những hậu quả làm suy giảm mạnh chất lượng nước. nguồn tự nhiên Nguyên tố cần cho thực vật. chất tẩy rửa. Hiện tượng phú dưỡng thường xảy ra với các hồ. Lúc đó bắt đầu xảy ra hiện tượng phú dưỡng với sự phát triển bùng nổ của tảo. Khi mới hình thành. hồ sẽ trở thành vùng đầm lầy và cuối cùng là vùng đất khô. Gây vàng khai thác mỏ. hoạt động của vi sinh vật ố dụng cụ Chì Chất thải công nghiệp. nước rỉ từ Nguyên tố cần cho cơ thể.4. hàn chì Nguyên tố vi lượng. độc với thực vật ở nồng độ cao hơn − . mạ kim loại. Sau một thời gian. than đá Nguyên tố vi lượng. độc ở nồng độ cao hơn Kẽm Chất thải công nghiệp. sự phát triển và phân hủy của sinh vật thủy sinh. cuộc sống của động vật thủy sinh trong hồ bị ngừng trệ. khai khoáng Độc Mangan Chất thải công nghiệp. Cr(VI): độc Đồng Mạ kim loại và khai khoáng Nguyên tố vi lượng. chất thải hóa học Độc.

05 0. Trong tự nhiên. • Clorua (Cl−) Là một trong các ion quan trọng trong nước và nước thải.05 4 Crom (III) − 0. Sulfat trong nước có thể bị vi sinh vật chuyển hóa tạo ra sulfit và axit sulfuric có thể gây ăn mòn đường ống và bê tông. Cr. Chì có khả năng tích lũy trong cơ thể. Nồng độ tối đa cho phép của một số kim loại nặng trong các loại nước theo Tiêu chuẩn Việt Nam về môi trường Nồng độ tối đa cho phép STT Kim loại nặng Đơn vị TCVN 5942 −1995 TCVN 5943 −1995 (Nước mặt ∗) (Nước biển ven bờ ∗∗) TCVN 5944−1995 (Nước ngầm) 1 Asen mg/L 0.01 3 Chì − 0. Vào thập niên 50.1 0. luyện kim. gây chết nếu bị nhiễm độc nặng. Ở các vùng có mỏ thủy ngân. hóa dầu. thủy ngân được đưa vào môi trường từ nguồn khí núi lửa..69 • Sulfat (SO42−) Các nguồn nước tự nhiên. Các hợp chất chì hữu cơ độc gấp 10 − 100 lần so với chì vô cơ đối với các loại cá. gây hại cho cây trồng. gây độc thần kinh..05 0. As.0 7 Kẽm − 1 0.1 0. thường có nồng độ sulfat cao..1 0.05 0. nồng độ thủy ngân trong nước khá cao.01 0.1 − − 10 Thủy ngân − 0..1 0. Hầu hết các kim loại nặng đều có độc tính cao đối với con người và các động vật khác.1 − 5 Crom (VI) − 0.1 5. acqui.05 6 Đồng − 0. sulfat có thể gây hại cho cây trồng..001 0.001 (∗): Áp dụng cho nước mặt dùng làm nguồn cấp nước sinh hoạt (nhưng phải qua xử lý theo quy định) (∗∗): Áp dụng cho nước ở bãi tắm.005 0.02 1. Hg..1 − 0. Hg(II) hoặc các hợp chất hữu cơ chứa thủy ngân. Nhiều loại nước thải công nghiệp có chứa thủy ngân ở dạng muối vô cơ của Hg(I). 60. khu vực giải trí − Chì (Pb): chì có trong nước thải của các cơ sở sản xuất pin. • Các kim loại nặng Pb.05 2 Cadmi − 0.0 8 Mangan − 0. nhưng clorua có thể gây ra vị mặn của nước do đó ít nhiều ảnh hưởng đến mục đích ăn uống và sinh hoạt. ô nhiễm . Chì còn được đưa vào môi trường nước từ nguồn không khí bị ô nhiễm do khí thải giao thông. Chì cũng rất độc đối với động vật thủy sinh.05 0. đặc biệt nước biển và nước phèn. Ở nồng độ cao. Bảng 3.thường có trong nước thải công nghiệp. Mn.05 0. giảm tuổi thọ của các công trình bằng bê tông.1 0. Thủy ngân là kim loại nặng rất độc đối với con người. Nhìn chung clorua không gây hại cho sức khỏe con người.5 9 Niken − 0. − Thủy ngân (Hg): thủy ngân là kim loại được sử dụng trong nông nghiệp (thuốc chống nấm) và trong công nghiệp (làm điện cực).5. Nguồn nước có nồng độ clorua cao có khả năng ăn mòn kim loại. kali gây ra vị cho nước. Clorua kết hợp với các ion khác như natri. Cd.005 0.

. sò và nước thải của nhà máy vẫn chưa được làm rõ. Đến năm 1958 đã có 50 trường hợp nhiễm độc được phát hiện. Sau đó. Nhật Bản. đã gây tích lũy Hg trong hải sản. vào năm 1956. Hầu hết các nạn nhân của vụ nhiễm độc đã ăn cá ba lần mỗi ngày. trong đó 21 người đã chết. co giật. Hơn 1000 người đã chết do bị nhiễm độc thủy ngân sau khi ăn các loại hải sản đánh bắt trong vịnh này. Nhiều loại hợp chất của thủy ngân được dùng để diệt nấm. do đó cá đánh bắt được ở vịnh Minamta đã bị cấm tiêu thụ. điếc. Nhật Bản Vào những năm đầu thập niên 50. khai khoáng. Hình 3. Một nhà máy ở địa phương (công ty Chiso) sử dụng ôxít thủy ngân làm xúc tác cho quá trình sản xuất acetaldehyt (ethanal) polyvinyl clorua. Hiện nay. nó có khả năng tích lũy trong cơ thể và gây ung thư. asenat (AsO43−) hoặc asen hữu cơ (các hợp chất methyl asen có trong môi trường do các phản ứng chuyển hóa sinh học asen vô cơ). Độc tính của các dạng hợp chất asen: As(III) > As(V) > Asen hữu cơ.7.70 thủy ngân hữu cơ ở vịnh Minamata. Vào năm 1968 người ta mới chính thức công bố nguyên nhân của bệnh Minamata là do ăn các loại hải sản bị nhiễm thủy ngân. Phần đọc thêm: Sự cố ô nhiễm thủy ngân ở Minamata. tình trạng ô nhiễm asen trong nước ngầm đã được phát hiện ở nhiều nước trên thế giới. rối loạn thần kinh. . Trẻ em dị tật do ảnh hưởng của vụ nhiễm độc thủy ngân ở Minamata [23] Những dấu hiệu đầu tiên của vụ ngộ độc thủy ngân này là hiện tượng phát bệnh thần kinh của chó và mèo trong khu vực này. một số chó mèo đã chết. đau đầu. cho đến năm 1968 nhà máy mới ngừng . một số người dân địa phương bắt đầu được phát hiện có các triệu chứng của một loại “bệnh lạ” (về sau được gọi là “bệnh Minamata”) như tê cứng tứ chi. Tuy vậy. Nước thải chứa thủy ngân được thải vào vịnh Minamata và bị chuyển hóa thành dạng metyl thủy ngân rất độc hại. Đây là một trong các sự cố môi trường nghiêm trọng nhất trong lịch sử hiện đại. − Asen (As): asen trong các nguồn nước có thể do các nguồn gây ô nhiễm tự nhiên (các loại khoáng chứa asen) hoặc nguồn nhân tạo (luyện kim. sự cố ô nhiễm môi trường xảy ra ở Minamata đã thu hút sự quan tâm chú ý của cộng đồng về tình trạng ô nhiễm môi trường do thủy ngân và các kim loại độc khác. vào thời điểm ban đầu mối quan hệ giữa nồng độ thủy ngân cao trong cá. Asen và các hợp chất của nó là các chất độc mạnh (cho người.). Nhà máy này vẫn tiếp tục thải nước thải chứa thủy ngân thêm một thập kỷ nữa.. Asen thường có mặt trong nước dưới dạng asenit (AsO33−). các động vật khác và vi sinh vật). Thủy ngân cũng rất độc với các động vật khác và các vi sinh vật.

• Các chất hữu cơ bền vững Các chất hữu cơ có độc tính cao thường là các chất bền vững. các hydrocacbon đa vòng ngưng tụ (PAHs: polycyclic aromatic hydrocarbons).71 hẳn việc sản xuất acetaldehyit. Tính đến thời điểm đó. nước chảy tràn từ đồng ruộng (có chứa nhiều thuốc trừ sâu. Ngoài các chi phí đền bù nói trên. các chất hữu cơ có trong nước thường được chia thành hai loại: • Các chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học (các chất tiêu thụ oxy) Cacbonhydrat. nên chúng có thể thâm nhập vào chuỗi thức ăn và từ đó đi vào cơ thể con người. Một số chất hữu cơ có khả năng tồn lưu lâu dài trong môi trường và tích lũy sinh học trong cơ thể sinh vật. Cho đến cuối năm 1991. ngay cả khi có mặt với nồng độ rất nhỏ trong môi trường. Một lượng lớn thủy ngân đã tích tụ trong lớp bùn đáy ở vịnh Minamata (lên đến trên 25 ppm).2..thường có mặt trong nước thải sinh hoạt. tập đoàn Chisso đã trả khoảng 9. Có thể biểu diễn quá trình phân hủy các chất hữu cơ loại này trong sơ đồ sau: − Phân hủy hiếu khí: Chất hữu cơ O2 hòa tan trong nuóc ⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯ → H2O + CO2 + năng lượng Vi sinh hiêu khí Vi sinh vật lấy oxy trong nước để phân hủy chất hữu cơ làm suy giảm oxy trong nước.. chính phủ Nhật.. nồng độ thủy ngân trong trai sò lên đến 80 ppm). gây tác hại .65 ppm.2. do đó tích lũy vào các loại hải sản như trai sò (năm 1966. có khoảng 60 − 80% lượng chất hữu cơ thuộc loại dễ bị phân hủy sinh học. Các hợp chất này thường là các tác nhân gây ô nhiễm nguy hiểm. Các chất hữu cơ Dựa vào khả năng có thể bị phân hủy dưới tác dụng của vi sinh vật..). nước thải công nghiệp chế biến thực phẩm là các chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học. Sau khi hoàn thành việc nạo vét. Các chất này thường có trong nước thải công nghiệp. nước thải đô thị. tập đoàn Chisso còn phải chi ra các khoản tiền lớn hằng năm cho các khoản bồi thường khác. Gần 40 năm sau khi khám phá ra căn bệnh. nồng độ thủy ngân trung bình trong lớp bùn ở đáy vịnh là 4. Các hợp chất loại này làm cho nước có mùi. Do có khả năng tích lũy sinh học. trong số đó 1004 người đã chết. có 2248 người được xác định đã mắc bệnh Minamata. sản xuất bột giấy. nhuộm. polychlorobiphenyl (PCBs: polychlorinated biphenyls). protein. vì khi bị phân hủy các chất này sẽ làm giảm oxy hòa tan trong nước. diệt cỏ.. − Nhóm hợp chất phenol Phenol và các dẫn xuất phenol có trong nước thải của một số ngành công nghiệp (lọc hóa dầu.4. kích thích sinh trưởng. vấn đề bồi thường vẫn chưa được giải quyết hoàn toàn.5 triệu mét khối bùn ở đáy vịnh và mở mang 58 ha đất lấn biển. chất béo. các hợp chất dị vòng N. Vì vậy. ví dụ bồi thường cho ngư dân.08 tỷ yên tiền bồi thường cho các nạn nhân.). hiện nay công ty đang phải trả 3 tỷ yên mỗi năm. − Phân hủy kỵ khí: Vi sinh vât ky khí Chất hữu cơ ⎯⎯⎯⎯⎯⎯ → CH4 + axit hữu cơ Chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học thường ảnh hưởng có hại đến các nguồn lợi thủy sản. Trong nước thải sinh hoạt. chi phí cho phòng chống và kiểm soát ô nhiễm… 3.2.. như đã trình bày trong mục 3. chính quyền địa phương tỉnh Kumamoto và tập đoàn Chisso phải góp kinh phí để thực hiện công trình nạo vét 1.5. khó bị vi sinh vật phân hủy trong môi trường. dẫn đến chết tôm cá.. Các chất polychlorophenol (PCPs). hoặc O là các hợp chất hữu cơ bền vững.

thậm chí hàng ngàn các loại HCBVTV đang được sản xuất và sử dụng để diệt sâu. Nhiều chất trong số đó.2-di-(p-chlorophenyl)ethene Cl Cl C C Cl Cl Hình 3.. − Nhóm hóa chất bảo vệ thực vật (HCBVTV) hữu cơ Hiện nay có hàng trăm. đặt biệt là các clo hữu cơ..1-dichloro-2.15 mg/L.. thoạt đầu đây được xem là một ưu điểm của DDT.4.) − Pyrethroid tổng hợp (allethrin. Trong môi trường DDT rất bền (5 − 15 năm).. người ta tiếp tục sản xuất ra các thuốc trừ sâu cơ clo khác như lindane và diedrin.) − Cacbamat (carbaryl.4-D.01 mg/L.1-trichloro-2. 2. DDE Tuy nhiên đến thập niên 1970 thì DDT và các thuốc trừ sâu cơ clo bị cấm sử dụng ở các nước phát triển.) − Phenoxyaxetic (2. nay trở thành vấn đề rất đáng quan tâm về khía cạnh môi trường.. nấm. DDE: 1. DDT: 1.. bị phân hủy rất chậm trong môi trường. Phần đọc thêm: Thuốc trừ sâu cơ clo DDT (Dichloro−Diphenyl TrichloroEthane) là loại thuốc trừ sâu được quân đội đồng minh dùng lần đầu tiên vào năm 1940 trong chiến tranh thế giới lần thứ 2. Do bền và có thể tan được trong mỡ.) − Clo hữu cơ (lindane. Nhiều trong số các HCBVTV là tác nhân gây ung thư.2-di-(p-chlorophenyl)ethane Cl C Cl Cl C H (c). côn trùng.2-di-(p-chlorophenyl)ethane (Dichloro Diphenyl Trichloroethane) Cl Cl C Cl Cl C H H Cl (b).001 mg/L.1... nên DDT có khả năng tích lũy và được . Sau đó DDT còn được dùng rộng rãi trong nông nghiệp để dệt côn trùng.…) Hầu hết các chất này có độc tính cao đối với con người và động vật. 2. dieldrin. có khả năng tích lũy trong cơ thể sinh vật và con người.4-D. metyl parathion. Cl (a). một số dẫn xuất phenol có khả năng gây ung thư (carcinogens).72 cho hệ sinh thái nước. DDD.4. diệt cỏ. Do hiệu quả cao của DDT. Trong thời kỳ này.8. TCVN 5942−1995 quy định nồng độ tối đa của các hợp chất phenol trong nước bề mặt dùng cho sinh hoạt là 0. DDD: 1. 2.5-T. riêng với DDT là 0. chúng được chia thành các nhóm: − Photpho hữu cơ (malathion... DDT. fenvalerate.1-dichloro-2. Trong số đó.5-T. aldrin. DDT đã thảo mãn được nhu cầu tiêu diệt sốt rét ở các rừng rậm nhiệt đới và các bệnh khác lây lan do côn trùng. TCVN 5942−1995 quy định nồng độ tối đa cho phép của tổng các HCBVTV trong nước bề mặt là 0. phần lớn là các hợp chất hữu cơ.. cacbofuran. sức khỏe con người. Công thức cấu tạo của các hợp chất DDT.

10b).4−D Hình 3.4.5−T Cl 2. nhưng các bằng chứng đối với người lại chưa chắc chắn.73 khuếch đại trong chuỗi thức ăn.8−TCDD) (Hình 3. Các chất ít độc nhất là các chất chỉ có chứa một đến ba nguyên tử clo thay thế.9 Cl Cl Cl2 CH2 Cl2 Cl Cl Aldrin Cl Dieldrin Cl Cl Cl S Cl (CH3O)2 Lindane Cl Cl Cl Cl Cl Cl2 O Cl Cl Cl Chlordane Cl O P S CH C OC2H5 H O Malathion S O2N C C OC2H5 H2 O P (OCH3)2 H Methyl Parathion O Cl O C N CH3 H Cl Cl Carbaryl O CH2 COOH O CH2 COOH Cl 2. Công thức cấu tạo của một số hóa chất bảo vệ thực vật thông dụng − Nhóm hợp chất dioxin (Dioxins) Dioxin là hai nhóm hợp chất tạp chất sinh ra trong quá trình sản xuất các hợp chất hữu cơ clo hóa. hoặc bị nhiễm độc một lượng lớn DDT. trong đó có con người. một nhà máy hóa .10a) và polychlorinated dibenzofurans (PCDFs) (Hình 3. Độc tính của các hợp chất dioxin rất khác nhau. gây nguy cơ cho các động vật ở đỉnh của dây chuyền này. DDE có độc tính rất thấp đối với côn trùng.3. trong đó có một hợp chất được gọi là dioxin. Tuy đã có các bằng chứng cho thấy dioxin là tác nhân gây ung thư cho động vật. DDT ảnh hưởng đến cân bằng trao đổi natri ở màng não gây tác hại đến hệ thần kinh.10c). Hai nhóm hợp chất này là polychlorinated dibenzo-p-dioxins (PCDDs) (Hình 3.8−tetrachlorodibenz−p−dioxin (2.3. Độc tính của DDT đối với con người không cao. tác hại của DDT có thể sẽ xảy ra sau khi bị nhiễm độc mạn tính một thời gian dài. Da của người và các động vật khác không hấp thụ DDT. Công thức cấu tạo của một số loại HCBVTV khác được trình bày trong Hình 3. Vào năm 1976. Nhóm PCDF có 135 chất.7. đó là hợp chất 2.9. nhưng côn trùng lại có lớp vỏ kitin có khả năng cho DDT thấm qua và gây hại. Độc nhất trong các hợp chất loại này là hợp chất có tên gọi là dioxin đã nêu trên. Dioxin cũng được tạo thành khi đốt cháy các hợp chất clo hóa ở nhiệt độ thấp (dưới 1000°C). DDT khi bị phân hủy trong môi trường thì tạo thành các sản phẩm DDE và DDD. hoặc do một lý do nào đó lượng DDT tích lũy trong mô mỡ bị giải phóng ra trở lại. Người ta cho rằng. Nhóm PCDD có 75 chất.7.

7.7. Giá trị TEF của 2. Mỗi hợp chất dioxin có một giá trị TEF (toxyc equivalent factor) riêng.3. việc tổ hợp cộng đơn giản các giá trị tích TEF và lượng chất như trên chưa thể hiện được các ảnh hưởng do kết hợp các hỗn hợp dioxin phức tạp trong thực tế.8−TCDD hoặc TCDD) Hình 3. − Nhóm hợp chất polychlorinated biphenyl (PCBs) . người ta sử dụng đại lượng TEQ (toxyc equivalent). Nhiều loại động vật đã chết trong sự cố này. PeCDD có TEF = 0. chỉ còn một trường hợp không chữa trị khỏi chứng chloracne. 2.8−TCDD được xem là bằng 1. 193 người bị nhiễm độc nặng và mắc hội chứng chloracne (một chứng bệnh rối loạn da). tùy thuộc vào độc tính tương đối của chúng so với 2.7.8−PeCDF = 2. Kết quả xác định cho thấy mặc dầu phát thải một lượng dioxin cao hơn nhiều nguồn phát thải 2.8−PeCDF có TEF = 0.4. 2. Tuy vậy. TEQ của một hỗn hợp các dioxin được xác định như ví dụ sau: Nguồn phát thải 1: Lượng dioxin phát thải từ nguồn 1: 1 g 2.75 g dioxin/ngày TEQ = (0.8−TCDD + 2 g 2.3. Giá trị TEF của các hợp chất khác trong nhóm nhận các giá trị từ 0 đến 1. cũng cần lưu ý rằng giá trị TEF của các hợp chất dioxin là các giá trị ước tính về độ độc nên chỉ mang tính tương đối. nhưng lại có TEQ nhỏ hơn TEQ của nguồn phát thải 2. Nhưng cuối cùng sau 10 năm.3.8−tetrachlorodibenzo−p−dioxin (Dioxin hoặc 2. nhưng 36.3. Dibenzo−p−dioxin Cl O Cl Cl O Cl (c).75 g 2.5.8−TCDD có TEF = 1.5) = 1.7.3.8−TCDD.74 chất tại Seveso. vì vậy để đánh giá độc tính của hỗn hợp nhiều chất khác nhau.3.10. vì đây là hợp chất độc nhất trong số các hợp chất dioxin.7. Công thức cấu tạo của các nhóm dioxin và chất dioxin (TCDD) Do các hợp chất trong nhóm hợp chất dioxin có độc tính khác nhau. Ý bị phát nổ làm ô nhiễm dioxin một khu vực rộng gần 8 km2. 9 8 7 6 1 O 1 7 3 O 9 8 2 2 3 6 4 O (b).7.7.7.7.3. Dibenzofuran 4 (a).000 người dân trong khu vực lại sống sót. do đó ít nguy hiểm hơn nguồn 2.4.3. ngoài ra.75 × 1) + (2 × 0.3.75 g/ngày trong đó: 2.8−TCDD + 4 g PeCDD (pentachlorodibenzo−p−dioxin) = 5 g dioxin/ngày TEQ = (1 × 1) + (4 × 0) = 1 g/ngày Nguồn phát thải 2: Lượng dioxin phát thải từ nguồn 2: 0.

Có thể có đến 209 hợp chất thuộc loại này. PCBs lúc đó đã có mặt gần như khắp nơi. Thông thường.11. sản xuất thuốc lá. đặc biệt là nguy cơ tích lũy PCB trong mô mỡ động vật. thịt cá xông khói là các nguồn đưa một lượng đáng kể PAHs vào cơ thể. − Nhóm hợp chất hydrocacbon đa vòng ngưng tụ (polynuclear aromatic hydrocarbon. nướng thịt. lò nung than cốc. PAHs) Các hợp chất PAH thường chứa hai hay nhiều vòng thơm. (quá trình nhân tạo). tùy thuộc vào điều kiện. có 8 hợp chất được xem là các tác nhân gây ung thư. ngũ cốc chưa được tinh chế. dầu thủy lực. ngoài ra chúng còn được dùng làm dầu bôi trơn. . PCBs bền hóa học và cách điện tốt. chúng cũng có thể là các tác nhân gây ung thư.. bằng chứng về tác hại của PCBs cũng chưa rõ ràng lắm. thuốc lá. Chrysene Benzo(a)pyrene Hình 3. giảm khả năng học tập của trẻ em. do nồng độ của chúng trong môi trường thường rất nhỏ và tác hại lại có xu hướng diễn ra sau một thời gian đủ dài.12. Cấu trúc của phân tử biphenyl (mỗi vị trí được đánh số có thể có một nguyên tử clo thế vào tạo thành các phân tử PCB) Đến khoảng thập niên 1960. Trong mô mỡ của nhiều loại động vật có vú ở biển có chứa nồng độ PCBs lớn gấp mười triệu lần nồng độ PCBs trong nước. tác nhân truyền nhiệt.. thực phẩm hằng ngày là nguồn đưa PAHs chính vào cơ thể người (95%).. PAH là sản phẩm phụ của các quá trình cháy không hoàn toàn như: cháy rừng. PCBs có thể làm giảm khả năng sinh sản. 3' 2' 2 3 4' 4 5' 6' 6 5 Hình 3.. cháy thảo nguyên. Công nghiệp thường sản xuất được các hỗn hợp chứa nhiều loại PCB khác nhau. Trong số các hợp chất PAH. cũng như các dioxin. Chrysence và benzo(a)pyrene là các hợp chất thuộc nhóm PAHs Các PAH thường gây hại khi tiếp xúc với liều lượng nhỏ trong một thời gian dài. nhưng lại không gây hại đáng kể nếu chỉ dùng một liều lượng lớn trong một lần. động cơ xe máy. rau không rửa sạch. việc sản xuất PCBs bắt đầu bị đình chỉ ở hầu hết các nước. Tuy vậy. nên được dùng làm dầu biến thế và tụ điện. trong đó thông thường có một ít tạp chất dioxin. người ta đã phát hiện ra nguy cơ ô nhiễm PCBs từ các ngành công nghiệp.. Những năm cuối thập niên 1970. sản xuất nhựa asphalt.75 PCB là nhóm hợp chất có từ 1 đến 10 nguyên tử clo gắn vào các vị trí khác nhau của phân tử biphenyl. núi lửa phun trào (quá trình tự nhiên).

Do khả năng oxy hóa các chất hữu cơ của KMnO4 yếu hơn K2Cr2O7 nên CODMn (CODP) thường nhỏ hơn COD và không đại diện tốt được cho lượng chất hữu cơ có trong mẫu. Thông số BOD có tầm quan trọng thực tế. viết tắt là BOD5. giá trị BOD thường được công bố là BOD520. cấy thêm vi sinh. thường ở nhiệt độ 20°C trong thời gian 5 ngày. Giá trị BOD phản ánh lượng các chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học có trong mẫu nước. Sau đó.76 • Các thông số đánh giá chung các chất hữu cơ Để đánh giá tổng lượng các chất hữu cơ trong nước người ta thường dùng các thông số sau: − Nhu cầu oxy hóa học (COD−Chemical Oxygen Demand): là lượng chất oxy hóa (thể hiện bằng gam hoặc miligam O2 trên một đơn vị thể tích) cần để oxy hóa hóa học chất hữu cơ trong nước. Đơn vị biểu diễn: mg (O2)/L. nhiều trường hợp vẫn sử dụng ký hiệu COD). BOD5 của các nguồn nước mặt không bị ô nhiễm ít khi vượt quá giá trị 5 mg/L. − Nhu cầu oxy sinh hóa (BOD−Biochemical Oxygen Demand): là lượng oxy (thể hiện bằng gam hoặc miligam O2 trên một đơn vị thể tích) cần cho vi sinh vật tiêu thụ để oxy hóa sinh học các chất hữu cơ ở điều kiện nhiệt độ và thời gian xác định. Giá trị BOD5 của mẫu là hiệu số DO(1) trừ DO(2). còn giá trị COD đại diện cho toàn bộ các chất hữu cơ có mặt trong nước có thể bị oxy hóa bởi tác nhân oxy hóa hóa học mạnh. Hiện nay tác nhân oxy hóa thường được sử dụng là kali bicromat trong môi trường axit sulfuric. người ta còn sử dụng kali pemangnat để tiến hành phản ứng oxy hóa chất hữu cơ. Giá trị của BOD phụ thuộc vào nhiệt độ và thời gian. xác định lượng bicromat còn lại bằng cách chuẩn độ với dung dịch chuẩn muối Mo (muối (NH4)2Fe(SO4)2). Mn: potasium permanganat. Bên cạnh phương pháp sử dụng kali bicromat để oxy hóa chất hữu cơ trong mẫu. Khi nước chứa nhiều chất ô nhiễm hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học thì BOD của nước sẽ tăng cao. Giá trị COD cho phép đánh giá lượng chất hữu cơ tổng cộng có trong mẫu. TCVN 5942−1995 quy định nguồn nước dùng cho mục đích sinh hoạt phải có giá trị BOD5 < 4 mg/L. người ta đun nóng mẫu nước ở 150°C với kali bicromat và axít sunfric đặc trong 2 giờ. vì chất này có thể oxy hóa 95 − 100% chất hữu cơ. Nhu cầu oxy sinh học của mẫu nước được xác định bằng cách đo DO(1) của mẫu sau khi lấy và DO(2) sau 5 ngày bảo quản ở 20°C trong điều kiện không có ánh sáng. Căn cứ vào lượng kali bicromat tiêu tốn. không thể oxy hóa hết bằng lượng oxy hòa tan có trong mẫu. Vì vậy. giá trị của BOD càng lớn nghĩa là mức độ ô nhiễm hữu cơ càng cao. nhưng giá trị BOD đại diện cho lượng chất hữu cơ dễ bị phân hủy dưới tác dụng của vi sinh vật. nhưng ưu điểm của phương pháp xác định CODMn là ít tốn thời gian và không sử dụng Hg2+ (ion kim loại độc hại) như khi xác định COD.… Đơn vị biểu diễn: mg (O2)/L. nên để xác định BOD cần tiến hành ở điều kiện chuẩn. hoặc bằng phương pháp quang phổ hấp thụ phân tử UV−VIS. Khi ủ mẫu ở 20°C nếu lượng chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học cao. Khi xác định COD bằng phương pháp bicromat. tính ra giá trị COD. phải áp dụng biện pháp pha loãng bằng dung dịch pha loãng chứa chất dinh dưỡng cần cho sự phát triển của vi sinh vật. Phần đọc thêm: Sự khác nhau giữa giá trị COD và giá trị BOD Cả hai thông số COD và BOD đều được sử dụng để xác định lượng chất hữu cơ có khả năng bị oxy hóa trong nước. BOD là cơ sở để thiết kế và vận hành trạm xử lý nước thải. Vì vậy. tỷ số BOD/COD của một mẫu nước luôn nhỏ hơn 1. BOD còn là thông số cơ bản để đánh giá mức độ ô nhiễm của nguồn nước. tuy lượng chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học trong . Trong nhiều trường hợp. Giá trị COD xác định bằng phương pháp này được ký hiệu là CODMn hoặc CODP (P.

nước thải có chất lượng ổn định. UV. người ta phải thêm chất ức chế các vi sinh vật tham gia quá trình nitrat hóa nêu trên.5H2O + NH3 Khi đi vào các nguồn nước NH3 hoặc NH4+ bị vi khuẩn oxy hóa thành nitrit − (NO2 ) và sau đó thành nitrat (NO3−): → NO2− + 2H+ + H2O NH4+ + 3/2O2 ⎯⎯⎯⎯⎯⎯ Nitrosomonas → NO3− NO2− + ½ O2 ⎯⎯⎯⎯⎯ Do đó sự có mặt của các hợp chất nitơ trong nước sẽ làm tăng đáng kể và do đó làm sai lệch giá trị BOD xác định được. Đơn vị biểu diễn: mg (O2)/L. Dầu mỡ Dầu mỡ là chất khó tan trong nước nhưng tan được trong các dung môi hữu cơ. Ngoài các thông số COD và BOD thường được dùng để đại diện cho lượng chất hữu cơ trong nước và nước thải. nhưng phần lớn là các hydrocacbon có số cacbon từ 4 đến 26. nên kết quả xác định BOD sẽ gần bằng không. PCBs. Nhìn chung. khi xác định BOD. Trong dầu thô còn có các hợp chất lưu huỳnh. Quá trình oxy hóa nước thải sinh hoạt có thành phần tổng quát là C4H10O3N xảy ra như sau: C4H10O3N + 4. Độc tính và tác động của dầu mỡ đến hệ sinh thái nước không giống nhau mà phụ thuộc vào loại dầu mỡ. nhưng vẫn có thể bị oxy hóa trong điều kiện xác định TOD. dầu mỡ thường có độc tính cao và tương đối bền trong môi trường nước. Sự oxy hóa nitơ Các thông số COD. Các loại dầu nhiên liệu sau tinh chế (dầu DO. kim loại. Lúc này. Đơn vị biểu diễn: mg (C)/L. kết quả xác định TOD cao hơn kết quả xác định COD. kết quả xác định COD vẫn sẽ rất cao. về mặt lý thuyết không thể từ giá trị COD suy ra BOD và ngược lại.. Dầu thô có chứa hàng ngàn phân tử khác nhau. − Nhu cầu oxy tổng cộng (TOD−Total Oxygen Demand): là lượng oxy cần thiết để oxy hóa một chất ở điều kiện nhiệt độ cao (900°C) với xúc tác thích hợp (thường là xúc tác Pt). Do đó. Nitrobacter 3. Tuy nhiên. Đơn vị biểu diễn: mg (O2)/L. và do đó có thể chuyển đổi gần đúng giữa 2 đại lượng. đối với một số nguồn nước.3.. trong thực tế nước và nước thải còn chứa các hợp chất nitơ cũng có khả năng tiêu thụ oxy do bị oxy hóa chuyển thành nitrat. Để khắc phục. bằng kết quả xác định thực nghiệm có thể biết được tỷ số BOD5/COD gần đúng của loại nguồn nước này.5. để đảm bảo chỉ có các hợp chất hữu cơ dễ bị phân hủy sinh học bị oxy hóa bởi sinh vật và đóng góp vào kết quả xác định BOD..25O2 → 4CO2 + 3. nitơ. Tuy nhiên. − Nhu cầu oxy lý thuyết (ThOD−Theoretical Oxygen Demand): là lượng oxy cần thiết để oxy hóa hoàn toàn chất hữu cơ. song do sự có mặt của các tác nhân ức chế hoạt động của vi sinh vật ngăn cản quá trình phân hủy các chất hữu cơ này. siêu âm. Vì vậy. FO) và một số sản phẩm dầu mỡ khác còn chứa các chất độc như PAHs.2. người ta còn sử dựng các thông số sau: − Tổng cacbon hữu cơ (TOC−Total Organic Carbon): thường được xác định bằng cách định lượng CO2 tạo thành khi oxy hóa cacbon hữu cơ trong mẫu bằng các chất oxy hóa mạnh (có thể kết hợp chất xúc tác. Các loại động thực vật thủy . BOD thể hiện lượng oxy cần thiết để oxy hóa lượng cacbon trong chất hữu cơ.77 mẫu nước khá lớn. Dầu mỡ có thành phần hóa học rất phức tạp. ThOD được tính dựa theo phương trình phản ứng.…). Nhiều chất không thể oxy được bằng tác nhân oxy hóa sử dụng trong phép xác định COD. Hầu hết các loại động thực vật đều bị tác hại của dầu mỡ.

.. không thể thiếu được trong nước uống sạch.5. 3. thuộc nhóm prokaryotes và thường không màu. chỉ có thể thấy được vi rút qua kính hiển vi điện tử.. Tuy nhiên.5.. chúng cần có vật chủ để sống ký sinh. Màu thực của nước tạo ra do các chất hòa tan hoặc chất keo có trong nước. crôm..78 sinh dễ bị chết do dầu mỡ ngăn cản quá trình hô hấp.4. do vi khuẩn Salmonella typhosa). quang hợp và cung cấp năng lượng. − Các chất thải công nghiệp (phẩm màu. Một số sinh vật gây bệnh có thể sống một thời gian khá dài trong nước và là nguy cơ truyền bệnh tiềm tàng. vi rút. Khi hàm lượng các chất khoáng này thấp hoặc không có. giun sán. có cấu tạo tế bào. Các sinh vật này có thể truyền hoặc gây bệnh cho người. Các chất có màu Nước nguyên chất không có màu. • Vi rút Vi rút là nhóm vi sinh vật chưa có cấu tạo tế bào. có kích thước rất bé. Giao thông thủy. Màu biểu kiến của nước (apparent color) do các chất rắn lơ lửng trong nước gây ra. một số loại tảo lại kém nhạy cảm với dầu mỡ. có thể đi qua được màng lọc vi khuẩn.6. − Các sản phẩm của quá trình phân hủy xác động thực vật. Vi khuẩn là dạng sống thấp nhất có khả năng tự tổng hợp nguyên sinh chất từ môi trường xung quanh. lignin. do chúng là nguồn cung cấp các chất vi lượng cần thiết cho cơ thể con người. Vi rút có trong nước có thể gây các bệnh . Tuy nhiên. phát triển và sinh sản.5.. 3. động vật đơn bào. − Dầu mỡ và các sản phẩm dầu mỏ. nhưng chưa có cấu trúc nhân phức tạp.. Cũng như các chất gây màu. bệnh thương hàn (typhoid. nhưng nước trong tự nhiên thường có màu do các chất có mặt trong nước như: − Các chất hữu cơ do xác thực vật bị phân hủy (các hợp chất humic). các chất gây mùi vị có thể gây hại cho đời sống động thực vật và làm giảm chất lượng nước về mặt cảm quan. nhiều loại tảo lại phát triển mạnh. • Vi khuẩn Vi khuẩn là các vi sinh vật đơn bào. nước có màu còn được xem là không đạt tiêu chuẩn cảm quan. Ngoài các tác hại có thể có của các chất gây màu trong nước. Các chất gây mùi vị Nhiều chất có thể gây mùi vị cho nước. Các vi sinh vật gây bệnh (pathogens) Nhiều vi sinh vật gây bệnh có mặt trong nước ảnh hưởng xấu đến mục đích sử dụng nước trong sinh hoạt.2. nhiều chất có hại cho sức khỏe con người cũng như gây các tác hại khác đến động thực vật và hệ sinh thái nước như: − Các chất hữu cơ từ nước thải đô thị. Các loại vi khuẩn gây bệnh có trong nước thường gây các bệnh về đường ruột. thực vật) . Vi rút có mang đầy đủ thông tin về gien cần thiết giúp cho quá trình sinh sản và là những vật ký sinh cần phải sống bám vào tế bào sinh vật chủ (từ vi khuẩn đến tế bào động vật.2.. Vi sinh vật gây bệnh vốn không tự phát sinh trong nước. như dịch tả (cholera. gây trở ngại cho nhiều mục đích sử dụng khác nhau. nước uống sẽ trở nên rất nhạt nhẽo. − Sắt và mangan dạng keo hoặc dạng hòa tan.)..2. do đó trong điều kiện ô nhiễm dầu mỡ. một số chất khoáng có mặt trong nước tạo ra vị nước tự nhiên. do vi khuẩn Vibrio comma). nước thải công nghiệp. khai thác và đặc biệt việc vận chuyển dầu thô là nguồn gây ô nhiễm dầu mỡ chủ yếu đối với môi trường nước. vi rút là cấu trúc sinh học nhỏ nhất được biết đến. tanin. Các sinh vật này là vi khuẩn. 3. Cho đến nay.5. Trong đó.

các phương pháp xử lý nước hiện nay có thể tiêu diệt giun sán rất hiệu quả.79 có liên quan đến chứng rối loạn hệ thần kinh trung ương. Thông thường. fecal streptococci. Các sinh vật chỉ thị cho sinh vật gây bệnh Việc phân tích nước để phát hiện toàn bộ các sinh vật gây bệnh thường rất mất thời gian và công sức. nhóm tổng coliform (total coliform group) bao gồm Escherichia coli.. Trong điều kiện môi trường không thuận lợi. người ta chỉ thực hiện một phép kiểm nghiệm cụ thể nào đó để xác định sự có mặt của một sinh vật gây bệnh xác định.. (2) luôn luôn có mặt khi có mặt sinh vật gây bệnh. do đó không có hại cho kiểm nghiệm viên. Phân người và động vật là nguồn đưa giun sán vào nước. nước cống. khi có lý do để nghi ngờ về sự có mặt của chúng trong nguồn nước. không bị ảnh hưởng cản trở do sự có mặt của các sinh vật khác trong nước. viêm tủy xám. Người thường sử dụng hoặc tiếp xúc với các loại nước chưa xử lý có thể có nguy cơ nhiễm giun sán. Vì vậy. (3) luôn luôn không có mặt khi không có mặt sinh vật gây bệnh. Enterobacter aerogenes. Động vật đơn bào có thể sống độc lập hoặc ký sinh. thường là các sinh vật chỉ thị được dùng để phát hiện sự ô nhiễm phân của nước. (4) có thể xác định được dễ dàng thông qua các phép kiểm nghiệm. Tổng coliforms (total coliforms). và clostridium perfringens. fecal coliforms. Total coliforms thường được dùng để đánh giá khả năng bị ô nhiễm phân của nước uống. Do đó. Thông thường khử trùng bằng các quá trình khác nhau trong giai đoạn xử lý nước có thể diệt được vi rút. bất kỳ sinh vật nào có mặt trong đường ruột của người và động vật và thỏa mãn các điều kiện nêu trên đều có thể dùng làm sinh vật chỉ thị. Các loại động vật đơn bào dễ dàng thích nghi với điều kiện bên ngoài. người ta sử dụng các sinh vật chỉ thị. Trong thực tế. con người có thể là một trong số các vật chủ này. Citrobacter fruendii. nhưng cũng có loại kích thước lớn có thể nhìn thấy được. có thể thuộc loại gây bệnh hoặc không. • Động vật đơn bào (protozoa) Động vật đơn bào là dạng động vật sống nhỏ nhất. • Giun sán (helminths) Giun sán là loại sinh vật ký sinh có vòng đời gắn liền với hai hay nhiều động vật chủ. Tuy nhiên.. Một sinh vật chỉ thị lý tưởng phải thỏa mãn các điểm sau: (1) có thể sử dụng cho tất cả các loại nước. Hầu hết các sinh vật gây bệnh có trong mặt nước thường xuất phát từ nguồn gốc phân người và động vật. thông thường trong quá trình xử lý nước sinh hoạt cần có công đoạn lọc để loại bỏ các động vật đơn bào ở dạng vỏ kén này. viêm gan. nên chúng tồn tại rất phổ biến trong nước tự nhiên. có loại có kích thước rất nhỏ. Trong số đó. thường được sử dụng nhất. Nước là môi trường vận chuyển giun sán quan trọng. các loại động vật đơn bào thường tạo lớp vỏ kén bao bọc (cyst). . đồng thời phản ảnh sơ bộ bản chất và mức độ ô nhiễm.. (5) không phải là sinh vật gây bệnh.. Nhưng hiệu quả cụ thể của quá trình khử trùng chưa được đánh giá đúng mức đối với vi rút. do kích thước vi rút quá nhỏ và chưa có phương pháp kiểm tra nhanh để phân tích. cơ thể có cấu tạo đơn bào nhưng có chức năng hoạt động phức tạp hơn vi khuẩn và vi rút. rất khó tiêu diệt trong quá trình khử trùng. Fecal coliforms được dùng để đánh giá các loại nước sông. hầu như không thể tìm được sinh vật chỉ thị nào hội đủ các điều kiện nêu trên. nhưng chỉ có một số ít thuộc loại sinh vật gây bệnh.. suối bị ô nhiễm. Khi cần kiểm tra thường kỳ chất lượng nước. Các sinh vật chỉ thị là các sinh vật mà sự hiện diện của chúng biểu thị cho thấy nước đang bị ô nhiễm các sinh vật gây bệnh.

Tiêu chuẩn chất lượng nước thải quy định nồng độ tối đa cho phép của các tác nhân ô nhiễm trong nước thải khi thải vào môi trường. suối. Ở Việt Nam. Các yêu cầu về chất lượng nước − Tiêu chuẩn chất lượng nước Yêu cầu về chất lượng nước thay đổi tùy theo mục đích sử dụng nước. Sinh vật (vi khuẩn) chỉ thị thường được xác định bằng 2 phương pháp: Phương pháp lọc màng (membrane filter. hồ. nước ngầm.. kết quả biểu diễn bằng số vi khuẩn/100 mL).. Tùy theo đặc trưng riêng (lưu lượng. do các Bộ. − Nước thải. như không màu. nhằm bảo đảm chất lượng nước của các nguồn nhận thải đạt các yêu cầu của chất lượng nước sông.. nước biển ven bờ. Ngành ban hành cụ thể theo chức năng riêng. Khi không có nước chất lượng tốt để sử dụng thì người ta buộc phải chấp nhận sử dụng loại nước có chất lượng kém hơn yêu cầu. Ở các nước vùng ôn đới Escherichia coli (E. nước uống. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã ban hành hướng dẫn về tiêu chuẩn chất lượng nước uống (1984. coli) là loại chiếm ưu thế trong đường ruột người. − Nước uống.. không mùi vị lạ. tỷ số của Fecal coliforms và Fecal streptococci (FC/FS) có thể cho biết nước đang bị ô nhiễm phân người hay phân động vật. nước biển ven bờ.. hồ. nước biển ven bờ đã nêu trên.80 nước hồ bơi.. chính quyền địa phương còn có các tiêu chuẩn quy định riêng thích hợp. Fecal streptococci.0. Khi tỷ số này nhỏ hơn 0. Thông thường các quốc gia ban hành các tiêu chuẩn chất lượng nước dùng cho các loại nước sau: − Nước sông. suối. các quốc gia hoặc các cơ quan có thẩm quyền thường phải ban hành tiêu chuẩn chất lượng nước (water quality standards). mà còn phải an toàn cho người sử dụng. bơi lội và chỉ cần một vài công đoạn xử lý đơn giản là có thể cấp được cho sinh hoạt. Khi tỷ số này lớn hơn hoặc bằng 4. Bộ Khoa học Công nghệ và Môi trường đã ban hành tiêu chuẩn chất lượng cho nước mặt.).. .. hay còn gọi là phương pháp lên men ống nghiệm. Vì vậy. Tiêu chuẩn chất lượng này phải đảm bảo duy trì được về mặt pháp lý chất lượng nước sao cho nước đủ an toàn cho mục đích đánh bắt cá. hồ. kết quả biểu diễn bằng số MPN/100 mL). nước thải. thì nước được xem là bị ô nhiễm phân động vật. nước uống. trong lúc đó ở các nước vùng nhiệt đới E. suối. nhiều quốc gia dựa vào hướng dẫn này để ban hành tiêu chuẩn chất lượng nước uống riêng cho nước mình. hay còn gọi là phương pháp MF. đó là các yêu cầu về chất lượng nước mang tính pháp lý. suối. coli không phải là loại vi khuẩn chủ yếu trong ruột người. Các tổ chức quốc tế. Tiêu chuẩn chất lượng nước cho các mục đích sử dụng khác như nước sử dụng cho mục đích nuôi trồng thủy sản.. khả năng tự làm sạch.5. Một loại nước có thể không đạt yêu cầu cho mục đích sử dụng này. Do đó. cũng là loại vi khuẩn đường ruột.) của nguồn nhận thải (sông. biển. Các tiêu chuẩn chất lượng nước sông.3. mục đích sử dụng. nước thải đều có liên quan mật thiết với nhau. total coliform là test thường được dùng để phát hiện khả năng ô nhiễm phân các nguồn nước ở vùng nhiệt đới. biển ven bờ (in-stream quality). hồ. 1993). 3.7.. nhưng có nhiều trong động vật hơn ở người. nhưng vẫn có thể đạt yêu cầu cho mục đích sử dụng khác.. nước tưới tiêu nông nghiệp. Tiêu chuẩn chất lượng nước uống phải đảm bảo nước không những đạt các tiểu chuẩn về cảm quan.. Phương pháp MPN (Most Probable Number. nước được xem là bị ô nhiễm phân người.

05 11 Crom (III) mg/l 0.0 1.5 5.002 18 Thiếc mg/l 1 2 19 Amoniăc (tính theo N) mg/l 0.05 0. . Nước dùng cho nông nghiệp và nuôi trồng thủy sản có quy định riêng.05 23 Xianua mg/l 0.000 10.0 Chú thích: − Cột A áp dụng đối với nước mặt có thể dùng làm nguồn cấp nước sinh hoạt (nhưng phải qua quá trình xử lý theo quy định).000 28 Tổng hóa chất bảo vệ thực vật (trừ DDT) mg/l 0.5 21 Nitrat (tính theo N) mg/l 10 15 22 Nitrit (tính theo N) mg/l 0.01 30 Tổng hoạt động phóng xạ α Bq/l 0.1 1 12 Đồng mg/l 0.1 31 Tổng hoạt động phóng xạ β Bq/l 1.5 0.8 15 Niken mg/l 0.1 7 Bari mg/l 1 4 8 Cadmi mg/l 0.02 25 Dầu.1 0.15 0.81 Bảng 3.5 27 Coliform MPN/100 ml 5.01 0.05 0.05 0.1 1 16 Sắt mg/l 1 2 17 Thủy ngân mg/l 0.5 − 9 2 BOD5 (20 C) mg/l <4 < 25 3 COD mg/l < 10 < 35 4 Oxy hòa tan mg/l ≥6 ≥2 5 Chất rắn lơ lửng mg/l 20 80 6 Asen mg/l 0.1 10 Crom (VI) mg/l 0.3 26 Chất tẩy rửa mg/l 0.01 0. − Cột B áp dụng đối với nước mặt dùng cho các mục đích khác.15 29 DDT mg/l 0.1 1 13 Kẽm mg/l 1 2 14 Mangan mg/l 0.05 24 Phenola (tổng số) mg/l 0.1 0. mỡ mg/l không 0.01 0.05 1 20 Florua mg/l 1 1. Giá trị giới hạn cho phép của các thông số và nồng độ các chất ô nhiễm trong nước mặt (TCVN 5942−1995) TT 1 Thông số pH o Đơn vị Giá trị giới hạn A B − 6 − 8.02 9 Chì mg/l 0.001 0.6.01 0.001 0.

3 0.005 0..7.1 1 1 2 1 1 5 0.05 1 10 0. Giá trị giới hạn cho phép và các thông số và nồng độ chất ô nhiễm trong nước thải công nghiệp (TCVN 5945 -1995) TT 1 2 Thông số Nhiệt độ pH Đơn vị A B C C 40 40 45 − mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l mg/l 6÷9 20 50 50 0.5 2 0.1 0.2 1 1 5 30 1 8 0.2 0.005 1 1 60 2 0.1 0. nuôi thủy sản.5 ÷ 9 50 100 100 0.2 0.05 0.02 5.02 0.05 0..1 30 1 0.5 0.82 Bảng 3.3 0. trồng trọt . . bơi lội.1 5÷9 100 400 200 0.01 0.2 4 0.0 Chú thích: 1 2 0.0 1.5 6 0.2 0.01 5 10 60 5 0.2 0.001 ND 5 0.01 0.1 33 Tổng hoạt độ phóng xạ β Bq/l 1. tưới tiêu.1 − Nước thải công nghiệp có giá trị các thông số và nồng độ các chất thành phần bằng hoặc nhỏ hơn giá trị quy định trong cột A có thể đổ vào các vực nước dùng làm nguồn cấp nước cho sinh hoạt.5 MPN/100 ml 5000 10000 − o o Giá trị giới hạn 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 BOD5 (20 C) COD Chất rắn lơ lửng Asen Cadmi Chì Clo dư Crom (VI) Crom (III) Đồng Kẽm Mangan Niken Sắt Thủy ngân Thiếc Amoniac (tính theo N) Tổng nitơ Florua Xianua Sulfua Phenol Dầu mỡ khoáng Dầu động thực vật Phot pho hữu cơ Phot pho tổng số Tricloetylen Tetracloetylen 31 Coliform 32 Tổng hoạt độ phóng xạ α Bq/l 0. − Nước thải công nghiệp có giá trị các thông số và nồng độ các chất thành phần bằng hoặc nhỏ hơn giá trị quy định trong cột B chỉ được đổ vào các vực nước dùng cho các mục đích giao thông thủy.1 1 0.2 1 0.2 0.2 1 0.5 2 5 5 5 2 10 0.05 0.

. Quá trình này có thể biểu diễn bằng các phương trình phản ứng sau [13]: Chất hữu cơ + O2 Æ CO2 + H2O + tế bào mới Trong điều kiện hiếu khí. CO2. chế biến sản xuất giấy. hồ. dựa vào kết quả các nghiên cứu về độc học. Có thể nói hầu hết các quốc gia đều có những quy định cụ thể về nồng độ tối đa cho phép của các tác nhân gây ô nhiễm trong nước thải khi thải vào môi trường. 3. hoặc kết hợp các phương pháp này để xử lý nước thải. y học. Xử lý nước thải Nguồn gây ô nhiễm môi trường nước quan trọng nhất là nước thải. 3. Tiêu chuẩn Việt Nam về môi trường.. Đây là cơ sở của phương pháp sinh học để xử lý nước thải. việc xử lý nước thải trước khi thải vào môi trường là công việc tối cần thiết để bảo vệ tài nguyên nước nói riêng và môi trường nói chung..6.…) để hoạt động. địa hình. sử dụng oxy liên kết (ví dụ oxy trong NO3−.. Trong các quá trình xử lý sinh học.. trừ khi môi trường chuyển sang điều kiện kỵ khí (chỉ có oxy liên kết trong hệ). Các phương pháp sinh học thường được sử dụng để xử lý các loại nước thải chứa nhiều chất hữu cơ. mà lựa chọn phương pháp.1. phần này có thể loại bỏ ra khỏi nước thải bằng cách lắng.. như nước thải sinh hoạt.. Các phương pháp hiếu khí Trong quá trình xử lý hiếu khí. vi khuẩn tự dưỡng (lấy cacbon từ các hợp chất vô cơ) có thể chuyển các hợp chất hữu cơ có chứa nitơ thành nitrat qua các phản ứng sau: Chất hữu cơ chứa N Æ NH3 (phân hủy) Vi khuân nitrat hóa Nitrat hóa NH3 + O2 ⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯ → NO2− ⎯⎯⎯⎯ ⎯ → NO3− Nitrat tạo thành không thể chuyển hóa thành dạng khác.. khả năng kinh tế − kỹ thuật. nước thải công nghiệp thực phẩm.1. chính là tiêu chuẩn về nước thải của Việt Nam. Nước thải sinh hoạt và nước thải công nghiệp đều chứa các tác nhân độc hại gây suy thoái chất lượng nước sông. hoặc cơ chế kỵ khí trong điều kiện ngược lại.6. Có thể sử dụng các loại vi khuẩn sau để xử lý nước thải: − Vi khuẩn hiếu khí (aerobic): hoạt động trong điều kiện có oxy hòa tan. − Vi khuẩn kỵ khí (anaerobic): không hoạt động được trong điều kiện có oxy tự do. các vi khuẩn hiếu khí dị dưỡng (lấy cacbon từ các hợp chất hữu cơ) oxy hóa khoảng 1/3 các hợp chất hữu cơ tan hoặc dạng keo trong nước thành các sản phẩm cuối đơn giản (CO2 + H2O) và chuyển hóa 2/3 lượng chất hữu cơ còn lại thành tế bào vi sinh vật mới. thời tiết. lúc này vi khuẩn dị dưỡng sẽ chuyển NO3− tạo thành N2: Vi khuân denitrat hóa → NO2− Æ N2 (đề nitrat hóa) NO3− ⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯ cũng trong điều kiện kỵ khí. thành tựu mới trong lĩnh vực phân tích hóa học.1. nhằm mục đích đảm bảo an toàn cho sức khỏe con người và hệ sinh thái môi trường nước nói riêng cũng như hệ sinh thái tự nhiên nói chung. phương pháp xử lý nước và nước thải. kinh phí. công nghiệp thủy sản. Tùy theo loại nước thải cần xử lý và các điều kiện khác như khí hậu. phân tích sinh học. nước ngầm.83 Các tiêu chuẩn chất lượng nước nêu trên thường xuyên được thay đổi theo chiều hướng ngày càng khắt khe hơn. 3. − Vi khuẩn tùy nghi (facultative): hoạt động theo cơ chế hiếu khí khi có đủ oxy hòa tan.. TCVN 5945−1995. SO42− bị khử thành khí H2S có mùi thối: . Các phương pháp sinh học để xử lý nước thải Hầu hết các chất hữu cơ trong nước thải có thể trở thành thức ăn cho vi sinh vật phát triển. vi sinh vật có thể phát triển ở dạng lơ lửng trong dung dịch hoặc phát triển trên các vật bám (giá thể). Vì vậy.6.

một phần bùn hoạt hóa từ bể lắng được đưa ngược lại vào bể xử lý (bùn hồi lưu). Sơ đồ hệ xử lý nước thải theo kỹ thuật bùn hoạt hóa Hình 3. Sinh khối tạo ra trong quá trình xử lý (tế bào vi sinh vật sống và đã chết) được gọi là bùn hoạt hóa (còn gọi là bùn hoạt tính). Trong bể xử lý. một số kỹ thuật sau đây thường được sử dụng: • Kỹ thuật bùn hoạt hóa (activated sludge process) Đây là kỹ thuật được sử dụng rộng rãi để xử lý nước thải đô thị và nước thải công nghiệp thực phẩm.84 Vi khuân khu sunfat SO42− ⎯⎯⎯⎯⎯⎯⎯ → H2S Theo phương pháp hiếu khí. 40% nitơ và 60 ÷ 90% coliform.14. Bể lọc nhỏ giọt để xử lý nước thải đô thị [20] . vi khuẩn hiếu khí được duy trì ở dạng lơ lửng trong nước thải nhờ hệ thống cánh khuấy có thể có kết hợp sục không khí. loại cặn thô Cặn thô Lắng lần 1 Không khí Bể xử lý Lắng lần 2 Khử trùng Khuấy Nước thải đã xử lý Nước thải Bùn hoạt hóa hồi lưu Bùn đã phân hủy Hệ nén bùn Phân hủy kỵ khí Hình 3. Quá trình này có thể loại dến 90% BOD. Phần bùn thải còn lại được làm khô (tách nước) và tiêu hủy bằng nhiều biện pháp khác nhau. Nước thải sau khi thu gom và sàng lọc sơ bộ để loại các chất rắn lơ lửng được đưa vào bể xử lý. Sàng lọc sơ bộ. Để duy trì mật độ vi khuẩn cao trong bể xử lý.13.

Ngày nay phương pháp này vẫn được sử dụng rất hiệu quả để xử lý các loại bùn thải cũng như một số loại chất thải công nghiệp khác. Theo phương pháp kỵ khí một số kỹ thuật sau thường được sử dụng: • Bể phân hủy kỵ khí (anaerobic digestion) Bể phân hủy kỵ khí là một trong các phương pháp được sử dụng sớm nhất để xử lý bùn thải của quá trình xử lý sinh học. Bể phân hủy là một hệ phản ứng hoàn toàn kín không khí. • Kỹ thuật UASB (upflow anaerobic sludge − blanket) Khí thoát ra vào hệ thu khí Nước thải đã xử lý Lớp hạt bùn sinh học Nước thải vào Hình 3.. vi khuân tao axit → Hợp chất trung gian + CO2 + H2S + H2O Chất hữu cơ ⎯⎯⎯⎯⎯⎯ vi khuân mêtan Các axít hữu cơ ⎯⎯⎯⎯⎯⎯ → CH4 + CO2 So với phân hủy hiếu khí. Bùn thải cần xử lý được đưa vào bể một cách liên tục hay gián đoạn. nước thải được tiếp xúc với vi sinh vật bám vào các giá thể bằng đá.85 • Kỹ thuật màng mỏng cố định (fixed film process) Trong kỹ thuật này. cát. trickling filter.14) được sử dụng phổ biến hiện nay để xử lý các chất hữu cơ trong nước thải. Trong bể phân hủy kỵ khí xảy ra sự phân hủy không những các hợp chất hữu cơ mà cả các hợp chất vô cơ.. hai nhóm vi khuẩn kỵ khí dị dưỡng tham gia vào 2 giai đoạn phân hủy để phân hủy trên 90% chất hữu cơ trong nước thải thành các sản phẩm trung gian (thường là các axít hữu cơ và rượu).1. sau đó được lưu lại trong bể một thời gian thích hợp. gốm. chất dẻo. Sơ đồ hệ thống UASB . là một ví dụ về kỹ thuật màng mỏng cố định.6. lần lượt chảy qua các vật liệu xốp rỗng đặt cách nhau thành từng lớp trong tháp.2. Trong hệ lọc nhỏ giọt. nước thải được phun từ bên trên tháp. rồi được tháo khỏi bể khi hàm lượng chất hữu cơ và các vi khuẩn gây bệnh đã giảm đến mức tối đa. Phần bùn thải sau xử lý này không còn bị thối rữa trong không khí nữa. sứ. Hệ lọc nhỏ giọt (lọc sinh học. phân hủy kỵ khí có các ưu điểm sau: − Tạo ra sản phẩm mêtan. Vi sinh vật hiếu khí phát triển trên bề mặt các lớp vật liệu nói trên (gọi là màng sinh học) tiếp xúc với nước thải và phân hủy các chất hữu cơ trong nước thải theo cơ chế phân hủy hiếu khí. có thể dùng làm nhiên liệu − Tạo ra ít bùn thải (chỉ bằng 10% so với xử lý hiếu khí)..15. gỗ. sau đó thành mêtan và cacbonic. 3. Hình 3. Các phương pháp kỵ khí Trong quá trình xử lý kỵ khí.

3. Ánh sáng Mặt trời Tầng bùn CO2. có thể có quá trình phân hủy hiếu khí.. tùy nghi và kỵ khí xảy ra trong ao. làm chúng nổi lên đỉnh bể. 3. song nó cũng có nhiều điểm yếu. NO3. Bọt khí tách ra được thu vào hệ thu khí của bể xử lý. Ngược lại. Nước thải được dẫn vào các ao có độ sâu nhỏ.86 Trong kỹ thuật UASB. nước thải cần xử lý được đưa vào bể xử lý kỵ khí từ phía đáy.. do được tiếp xúc với không khí nên DO cao. hoạt động không cần nhiều công lao động chuyên môn để vận hành. P. Trong bể. Tốc độ đưa nước thải vào bể xử lý được khống chế thích hợp để duy trì trạng thái lơ lửng của lớp hạt bùn sinh học trong bể. N. Tảo phát triển trong ao bên cạnh vai trò tích .1. SO4 O2 Vi khuẩn hiếu khí Axít hữu cơ và các sản phẩm khử khác của C.16). PO4. từ 1 đến 2 m. dòng nước thải đi lên và gặp một lớp các hạt bùn tạo thành do quá trình sinh học trong bể và được xử lý. ở đó xảy ra quá trình hiếu khí chuyển hóa các chất hữu cơ thành CO2. ở tầng đáy quá trình phân hủy kỵ khí lại xảy ra chủ yếu (Hình 3..16. giúp tạo thành lớp các hạt bùn sinh học. Sơ đồ biểu diễn hoạt động của ao tùy nghi [12] Mặc dù ao tùy nghi đơn giản. Một phần khí sinh ra bám vào các hạt bùn. Hạt bùn đã tách khỏi bọt khí lại chìm xuống. tại đây các hạt bùn sẽ va chạm với phểu thu khí lắp đặt ở đỉnh bể làm bọt khí tách khỏi hạt bùn. đồng thời sinh ra các khí như CH4. Trong tầng nước mặt tảo đóng vai trò hỗ trợ đáng kể cho quá trình phân hủy chất hữu cơ do cung cấp thêm DO cho nước qua quá trình quang hợp.6. Ở lớp nước trên mặt. Tùy theo độ sâu mức nước thải trong ao. Một số phương pháp xử lý sinh học thông dụng khác • Ao tùy nghi (facultative ponds) Ao tùy nghi thường được dùng để xử lý nước thải đô thị. CO2. Khí sinh ra tạo thành dòng đối lưu trong bể. S Sinh khối Sinh khối Vùng kỵ khí Sự chuyển đổi giữa điều kiện hiếu khí và kỵ khí phụ thuộc vào điều kiện khí hậu và tải lượng nước thải Vùng tùy nghi Tảo Vùng hiếu khí CO2 Gió Vi khuẩn kỵ khí Lớp chống thấm Hình 3.

Phương pháp lắng và keo tụ Nước thải được đưa vào các bể chứa để lắng các chất rắn.1. Các chất hấp phụ thường dùng là than hoạt tính dạng hạt hay dạng bột. đá vôi. không phù hợp với các vùng có mật độ dân cư cao.3. P) trong nước. than bùn sấy khô. chất màu. Na2CO3) để trung hòa.6.… 3.6.2. hoặc dùng nước vôi. là môi trường thích hợp cho quá trình sa lắng cũng như hoạt động của vi khuẩn để xử lý loại nước thải đã qua một số công đoạn xử lý trước (tải lượng chất ô nhiễm không quá cao)..2. đất sét hoạt hóa. Diện tích để xây dựng ao lớn.2.nH2O (n = 13 ÷ 18) − Hỗn hợp Na2CO3 + Al2(SO4)3 − FeSO4. như các vùng đầm lầy.7H2O − Ca(OH)2 − NaAlO2.87 cực đã nêu trên.2. lại rất khó loại khỏi nước sau khi xử lý. kim loại nặng dễ bị hấp phụ. 3. Hiệu quả xử lý của ao tùy nghi phụ thuộc mạnh vào điều kiện khí hậu.. xem đây là một biện pháp hỗ trợ cho hiệu quả xử lý nước thải của vùng đất ngập nước. cỏ đuôi chồn (cattail). Các loại thực vật thủy sinh như bèo Nhật Bản. người ta thường dùng các chất gây keo tụ như: − Al2(SO4)3. Phương pháp hấp phụ Phương pháp hấp phụ dựa trên nguyên tắc các chất ô nhiễm tan trong nước có thể bị hấp phụ trên bề mặt một số chất rắn (chất hấp phụ). Thông thường các chất rắn lơ lửng lắng rất chậm hoặc khó lắng. Trong nhiều trường hợp người ta còn lợi dụng khả năng hấp phụ của sắt (III) hydroxit hoặc nhôm hydroxit tạo thành trong quá trình keo tụ để xử lý loại kim loại nặng và các chất ô nhiễm hữu cơ độc hại trong nước. thời tiết. 3.2. dùng axít loãng để trung hòa. thân và rễ của chúng là giá thể rất tốt cho vi sinh vật phát triển và phân hủy chất ô nhiễm hữu cơ trong nước thải. Phương pháp trung hòa Nước thải có độ axít cao cần cho qua bể chứa vật liệu lọc có tính kiềm như vôi. . • Kỹ thuật đất ngập nước (wetland) Các vùng đất ngập nước tự nhiên hay nhân tạo. Người ta còn có thể nuôi một số số loại cá ăn tạp trong vùng ngập nước để tận dụng nguồn thực vật phát triển. đôlômit. Nước thải có tính kiềm. thậm chí còn làm tăng BOD của nước hơn nhiều so với phần BOD của các chất hữu cơ đã được xử lý trong ao..6. Các phương pháp cơ lý − hóa học để xử lý nước thải Có 4 phương pháp cơ lý − hóa học thường được dùng để xử lý nước thải: − Phương pháp lắng và keo tụ − Phương pháp hấp phụ − Phương pháp trung hòa − Phương pháp dùng chất oxy hóa 3. tham gia vào quá trình xử lý làm sạch nước thải do bản thân thực vật hấp thụ bớt các chất dinh dưỡng (N. dung dịch kiềm (NaOH. Lượng chất hấp phụ sử dụng tùy thuộc vào khả năng hấp phụ của từng chất và hàm lượng chất cần hấp phụ trong nước.6. Các chất hữu cơ. Để tăng tốc độ lắng. đặc biệt đối với các nước vùng ôn đới vào mùa Đông.

3. tia UV. 8. Câu hỏi 1. hoặc ở nhiệt độ cao. Các tác nhân oxy hóa hóa học thường được sử dụng kết hợp với các chất xúc tác. Nhiều chất oxy hóa mạnh còn là chất khử trùng tốt. Dioxin có phải là thành phần chính của “Chất độc màu da cam” hay không? Giải thích. siêu âm. Quá trình oxy hóa các chất hữu cơ trong nước thải có thể được thực hiện ở nhiệt độ thường. Vi sinh vật chỉ thị để đánh giá tình trạng nhiễm sinh vật gây bệnh của nước là gì? 9. Ví dụ.88 Trước khi trung hòa cần chuẩn bị và tính toán lượng hóa chất sao cho sau khi trung hòa pH của môi trường đạt được giá trị mong muốn. H2O2. trong lúc các nước vùng nhiệt đới lại sử dụng thông số Tổng coliforms? 10. Hãy giải thích hiện tượng pH của nước sông càng tăng khi càng đến gần cửa sông. Phương pháp oxy hóa Nhiều tác nhân ô nhiễm độc hại trong nước thải có thể được xử lý bằng cách thêm các chất oxy hóa mạnh vào nước. Tại sao các nước vùng ôn đới thường sử dụng thông số E.4. độ dẫn điện (EC). tổng chất rắn lơ lửng (TSS). để nâng cao hiệu quả oxy hóa chất hữu cơ. Có quan hệ nào giữa giá trị COD và BOD5 của một mẫu nước thải hay không? 6.… phân hủy thành các chất hữu cơ đơn giản và ít độc hại hơn.. pH của nước sông thường dao động trong khoảng 5-8. vi sóng. tổng chất rắn hòa tan (TDS)? Giải thích. 4. Độ tan của chất khí trong nước tăng hay giảm khi: a. độ đục (TURBID). Áp suất tăng? 2.2. O3. Thông số nào trong số các thông số sau có thể tăng tỷ lệ với sự tăng pH của nước sông ở gần cửa sông: nhu cầu oxy sinh hóa (BOD5).. Nước thải đô thị thường được xử lý bằng phương pháp nào? Nguyên tắc của phương pháp xử lý này? . Vì sao các loại hóa chất bảo vệ thực vật nhóm cơ clo bị cấm sử dụng? Nhóm hóa chất này bị cấm sử dụng ở Việt Nam từ năm nào? 7. nên khi sử dụng chúng để oxy hóa các tác nhân gây ô nhiễm trong nước thì đồng thời chúng cũng thực hiện luôn nhiệm vụ khử trùng cho nước và ngược lại.. nhiều chất hữu cơ bị oxy hóa bởi oxy không khí.6. Nhiệt độ tăng? b. Coli để đánh giá chất lượng nước uống. Trong nhiều trường hợp người ta còn sử dụng áp suất cao để nâng nhiệt độ xử lý lên trên 300°C. Cl2. nhu cầu oxy hóa học (COD). Tại sao nồng độ oxy hòa tan được xem là thông số để dự đoán tình trạng ô nhiễm hữu cơ đối với các nguồn nước tự nhiên? 3. 5.

như đất than bùn có thể chứa đến 95% chất hữu cơ. Đất xốp và phân thành các tầng theo độ sâu. Trên quan điểm sinh thái học và môi trường. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng khi có loài người. thực phẩm cho hầu hết các dạng sinh vật. Nước mưa thấm qua đất kéo theo các chất tan và các hạt keo rắn xuống các tầng khác bên dưới và tích tụ lại. động vật. nước và chất rắn. đất là thành phần tối quan trọng của địa quyển. Hợp phần hữu cơ của đất chứa: − Sản phẩm phân hủy ở các giai đoạn khác nhau của sinh khối động thực vật. Một số chất được con người đưa vào đất như phân bón. Chất rắn là thành phần chủ yếu của đất. phát triển. Các tầng đất được hình thành do các sự tương tác phức tạp giữa các quá trình xảy ra trong suốt quá trình phong hóa. địa hình. có khả năng duy trì sự sống cho thực vật trên bề mặt Trái đất. có thể xem đất là một cơ thể sống vì trong nó có nhiều sinh vật khác như: vi khuẩn. tảo. đây là một quá trình tự nhiên bao gồm các quá trình địa chất. giun đất. các hợp chất tạo phức. song đất lại là môi trường sản sinh ra lương thực. chiếm gần 100% khối lượng đất và chia thành hai loại: chất rắn vô cơ và chất rắn hữu cơ. đất còn là nơi tiếp nhận một lượng lớn các chất gây ô nhiễm. nấm. Sau đó. ở đó chúng phản ứng với đất sét hoặc các loại khoáng khác và làm thay đổi tính chất của các loại khoáng này. sinh vật. có thể nói đất là khâu quan trọng trong chu trình hóa học môi trường. Một số loại đất. dưới tác dụng của khí hậu. địa hình. Một số loại đất khác chỉ chứa khoảng 1% chất hữu cơ. Mặc dù chỉ là một lớp rất mỏng so với kích thước của Trái đất. Trong đất có chứa không khí. khí hậu. dần dần bị phá hủy. Đất được tạo thành do sự phong hóa đá mẹ. Bên cạnh vai trò sản xuất lương thực thực phẩm. trải qua một thời gian lâu dài. thủy quyển và sinh quyển. chất hữu cơ và nước. Thực tế con người chỉ quan tâm tới lớp vỏ ngoài Trái đất có độ sâu khoảng 16 km. các chất này bị nước mưa lôi kéo xuống các tầng đất bên dưới.… cũng góp phần làm ô nhiễm môi trường đất. quá trình sinh học bao gồm sự tạo thành và phân hủy sinh khối. thủy văn và sinh học kết hợp lại. nước. Vì vậy. ví dụ sự phân hủy sinh khối thực vật dưới tác dụng của vi sinh vật tạo ra CO2. Khái niệm về đất Đất là một lớp mỏng khoáng vật trên bề mặt Trái đất đã bị phong hóa kết hợp với thành phần hữu cơ. − Vi khuẩn.1. thì con người là yếu tố đặc biệt quan trọng tác động đến sự hình thành và thoái hóa của đất. hóa chất bảo vệ thực vật. Với con người và hầu hết các sinh vật trên cạn. 4. nấm và động vật như côn trùng. Sự phân tầng này là sản phẩm của quá trình thấm nước xuống đất. Các quá trình sinh học.2. sinh vật (gồm động vật và thực vật). Đất canh tác khô thường có chứa khoảng 5% chất hữu cơ và 95% chất vô cơ. Bản chất và thành phần của đất Đất là hỗn hợp các chất khoáng. các axit hữu cơ. vụn ra thành đất. Đất là một hệ mở. Có thể nói rằng đất là vật thể thiên nhiên được tạo thành nhờ sự kết hợp của sáu yếu tố là đá. thoái hóa và già cỗi. nước và không khí.89 4. .… Thông thường đất phân bố thành các tầng theo độ sâu. đất cũng tuân thủ các quy luật sống: phát sinh. Do đó. vì vậy đất là một trong những yếu tố căn bản đối với nông nghiệp. hệ này thường xuyên trao đổi chất và năng lượng với khí quyển. nước và thời gian. ĐỊA QUYỂN VÀ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG ĐẤT 4. Các loại đá cấu tạo nên vỏ Trái đất. Thực vật phát triển trên đất. thực vật.

các nguyên tố này chứa trong đá ít hơn trong đất. epidote (4CaO.H2O). do đó có thể sử dụng các loại đất vào các mục đích sử dụng riêng. canxi và magiê cacbonat (CaCO3. Các khoáng sét là loại khoáng . Phản ứng tạo phức giữa ion oxalat và các ion sắt hay nhôm trong khoáng được biểu diễn bằng phương trình phản ứng sau: − 3H+ + M(OH)3(r) + 2CaC2O4(r) ⇌ M(C2O4)2 (dd) + 2Ca2+(dd) + 3H2O trong đó. albite (NaAlSi3O8). Đây là lớp đất chứa nhiều chất hữu cơ nhất và cũng là vùng đất có vi sinh vật hoạt động mạnh nhất. tạo thành do quá trình đồng hóa của nấm. C. đất làm bãi chôn lấp. các loại muối. hay tầng đất cái. sắt. chính vì vậy mà đất trồng nuôi sống được cây. đất làm đường.1. canxi. Tầng đất tiếp theo được gọi là tầng B. S. orthoclase (KAlSi3O8). Các tầng đất Có nhiều loại đất có đặc tính khác nhau. ví dụ đất canh tác. Thành phần các nguyên tố hóa học có mặt trong đất được trình bày trong Bảng 4. Loại đá mẹ từ đó tạo thành đất quyết định thành phần và tính chất chính của đất tạo thành. nhôm.2. Các loại khoáng phổ biến trong đất là thạch anh (SiO2). Cacbon trong đất nhiều hơn trong đá đến 20 lần. silic. natri. Thực vật Tầng A (tầng đất mặt) Tầng B (tầng đất cái) Tầng C (tầng đá mẹ đã bị phong hóa) Đá mẹ Hình 4. do đó thúc đẩy quá trình phong hóa.6SiO2.1. CaCO3. magnetite (Fe3O4). geothite (FeO(OH)). kali và magiê là thành phần khoáng chính của đất. chiếm 97 . Các thành phần vô cơ của đất Các chất rắn vô cơ là thành phần chủ yếu của đất. Ion oxalat. P và N rất cần cho cây trồng. hay còn gọi là tầng đất mặt. 4. Tầng C được tạo thành từ đá mẹ đã phong hóa (sản phẩm từ đó hình thành đất).98% đất khô [15]. được gọi là tầng A. nitơ gấp 10 lần. hạt sét từ tầng đất mặt. M là Al hay Fe.3(AlFe)2O3. Khoáng vật chứa các nguyên tố thường gặp trong vỏ Trái đất như oxy.90 Tầng đất trên cùng dày khoảng vài đến vài chục centimet.1.MgCO3) và các oxit mangan và titan. Năm nguyên tố cuốí bảng là H. Ion kim loại và các hạt sét trong tầng A rất dễ bị cuốn theo nước. Tầng này tiếp nhận chất hữu cơ. làm gia tăng các ion dinh dưỡng cho thực vật. tồn tại trong đất dưới dạng muối canxi. nước trong đất chứa ion oxalat hòa tan được một số khoáng.

giải phóng ion photphat.0 Lưu huỳnh 0.6 1.1 3.1 0. Quá trình này thường bị ảnh hưởng mạnh bởi cấu trúc ion và các chất vô cơ trong nước. Một số vi khuẩn trong đất có thể tạo ra axit 2-ketogluconic có khả năng tạo phức mạnh do đó có thể hòa tan nhiều ion kim loại làm phong hóa các khoáng vật. Các khoáng này hấp thụ mạnh các cation như Ca2+.37 Natri 2. khoáng sét illite là dạng trung gian của 2 loại khoáng trên.64 0. Các chất hữu cơ trong đất là nguồn thức ăn của vi sinh vật. Mg2+.Al2O3.08 Photpho 0. các chất này phản ứng với khoáng silicat. nên các cation này có thể không bị nước rửa trôi mà được giải phóng dần vào đất làm thức ăn cho cây. Ngoài ra.6 1.6 0.36 Magiê 2.6 Titan 0. chất dinh dưỡng bị các hạt keo vô cơ giữ phải vượt qua bề mặt phân cách khoáng/nước. Ví dụ.46 Hydro 0.1.2 49.09 0.8 Canxi 3. .6 33. Khoáng sét có công thức chung là nSiO2.09 Nitơ 0.15 − Cacbon 0. Các hạt keo này đóng một vai trò rất quan trọng trong đất. vì vậy chúng đóng vai trò như những tác nhân làm giảm độc tính của các chất gây độc cho thực vật. khoáng sét kaolinite có tỷ lệ n:m = 2:2. đồng thời cũng ảnh hưởng đến tính chất vật lý của đất. K+. Một số nấm trong đất có thể tạo ra axit citric và các axit hữu cơ có khả năng tạo phức.1 Nguyên tố 4. các hạt keo đất có bản chất vô cơ còn hấp thụ các chất độc trong đất.91 quan trọng của đất. Các thành phần hữu cơ của đất Mặc dù chỉ chiếm ít hơn 5% trong thành phần của đất canh tác.01 0.63 Kali 2. Axit này còn hòa tan được các hợp chất photphat không tan. khoáng sét montmorillonite có tỷ lệ n:m = 4:2. Na+.mH2O. Một số chất hữu cơ còn tham gia vào quá trình phong hóa các chất khoáng tạo thành đất.2.0 Silic 27.08 0. nhưng gần với montmorillonite hơn. giải phóng kali và các ion kim loại khác cần cho thực vật. Bảng 4. Sự hấp thụ chất dinh dưỡng của rễ cây thường liên quan đến các tương tác phức tạp với nước và pha vô cơ của đất. sau đó là bề mặt phân cách nước/rễ cây. Bản chất và mật độ của các hạt keo vô cơ là các yếu tố rất quan trọng để xác định năng suất sinh học của đất. Một trong những sản phẩm cuối cùng của quá trình phong hóa đá mẹ là các hạt keo vô cơ. NH4+.8 7. chúng tham gia vào các phản ứng hóa học như phản ứng trao đổi. nhưng hợp phần hữu cơ đóng một vai trò rất quan trọng và là yếu tố quyết định chất lượng về mặt năng suất sinh học. Hạt keo này giữ nước và các chất dinh dưỡng cho thực vật hấp thụ.2.13 Sắt 5.0 Nhôm 8.1 2. Hàm lượng các nguyên tố hóa học trong đá và đất (‰ w/w) [6] Đá Đất Oxy 47.

Các hợp chất này được xếp vào loại chất có khả năng gây ung thư. H2O.. đường amino. hemi-cellulose. Sự tích tụ các chất hữu cơ trong đất phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ và lượng oxy. H2S. Nguồn cung cấp P cho thực vật Dưới tác động của không khí. hoặc các nguồn thải gây ô nhiễm khác). Mùn là sản phẩm còn lại của sự phân hủy xác thực vật do vi khuẩn và nấm có trong đất. cải thiện tính chất vật lý của đất. Ở các vùng đất úng nước có nhiều thực vật phát triển và xác thực vật. photpho. Thường chỉ chiếm vài % so thành phần hữu cơ. Là thành phần hữu cơ phổ biến nhất. Các hợp chất này phát sinh trong đất do cả nguồn tự nhiên (đồng cỏ cháy) lẫn nguồn nhân tạo (đốt chất thải. Các loại hợp chất hữu cơ chính trong đất [15] Loại hợp chất Thành phần Ghi chú Mùn Phần còn lại khó phân hủy của xác thực vật. Ở các vùng có nhiệt độ thấp. vi sinh vật chuyển hóa các chất hữu cơ thành CO2 và lấy năng lượng từ quá trình này. Mùn gồm phần hòa tan được trong kiềm là axit humic và axit fulvic.92 Trong đất còn chứa một số hợp chất hữu cơ hoạt động sinh học như các polysaccarit. chất gôm. các hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh. các inositol photphat (axit phytic). khả năng trao đổi chất dinh dưỡng. chất hữu cơ bị phân hủy sinh học chậm và tích lũy trong đất nhiều hơn. làm ổn định độ liên kết của đất. nước. các chất hữu cơ từ xác động vật và thực vật có thể bị biến đổi theo hai quá trình: quá trình khoáng hóa và quá trình mùn hóa. chất nhựa và sáp Các chất béo có thể chiết được bằng dung môi hữu cơ. do không có đủ oxy để phân hủy nên thành phần hữu cơ trong đất có thể lên đến 90%. Chủ yếu chứa C. amino axit. nơi lưu giữ lượng N sinh ra do cố định đạm. như fluoranthene. các chất khác.2. • Quá trình khoáng hóa Khoáng hóa là quá trình phân hủy các hợp chất hữu cơ để tạo thành các chất vô cơ đơn giản. như các muối khoáng và các khí CO2. Saccarit Cellulose. Hợp chất hữu cơ chứa N Mùn chứa N. Cung cấp nitơ làm cho đất màu mỡ Hợp chất photpho Các este photphat. có hại cho đất vì không thấm nước. nucleotic.. Vi sinh vật còn tạo điều kiện cho phản ứng kết hợp nitơ với các . Khi chiết đất bằng hỗn hợp ete và rượu sẽ thu được dung dịch chứa các sắc tố bcarotein. Chất béo. chlorophyll và xanthophyll. pyrene và chrysene trong đất. các đường amino. • Quá trình mùn hóa Quá trình tạo thành mùn được gọi là quá trình mùn hóa Mùn là thành phần hữu cơ quan trọng nhất của đất. tinh bột. Điều rất đáng chú ý là sự có mặt của các hợp chất đa vòng ngưng tụ (PAH). H và O. có thể độc hại đối với cây trồng. phần không tan gọi là humin. Nguồn thức ăn chính cho vi sinh vật. nhiệt độ và vi sinh vật. các photpholipit. Trong quá trình mùn hóa. Bảng 4. NH3.

. mùn chứa nhiều hợp chất nitơ hữu cơ. − Có tính axit bazơ nên còn đóng vai trò là tác nhân đệm pH trong đất.3.7 ở pH 7 trong điều kiện nước cân bằng với không khí). do nó bị hấp phụ vật lý và hóa học lên các thành phần hữu cơ. Nước tương tác rất mạnh với khoáng sét trong đất. Ngoại trừ lúa. Nước trong đất Thông thường. Nước còn bị giữ bởi các lớp sét biến tính. − Mùn liên kết các hạt đất và làm tăng khả năng giữ ẩm cũng như khả năng hấp thụ các chất hữu cơ của đất. Do sắt (II) tạo phức mạnh với axit fulvic trong đất. do đó có thể giữ các nguyên tố kim loại vi lượng trong đất. Do đó. như khoáng sét montmorillonite. pE giảm mạnh xuống chỉ còn khoảng 1 hoặc nhỏ hơn (so với giá trị 13. − Nước dư thừa trong đất gây hại cho cây trồng. Nước bị hấp phụ lên bề mặt các hạt sét. tính chất lý. − Liên kết giữa các hạt keo đất bị bẻ gãy. Nước chứa trong các lỗ xốp nhỏ giữa các lớp khoáng sét bị giữ chặt hơn nên thực vật khó hấp thụ phần nước này. sinh của đất sẽ bị biến đổi: − Oxy trong đất sẽ bị suy kiệt nhanh chóng do hoạt động hô hấp của vi sinh vật khi tham gia quá trình phân hủy các chất hữu cơ. Mặc dù chỉ chiếm vài phần trăm trong thành phần của đất. Nước và không khí trong đất 4. hầu hết các cây lương thực khác không thể phát triển được trong đất úng nước. loại nước này có thể chảy thoát khỏi đất. nên nước trong đất không tồn tại hoàn toàn độc lập với phần chất rắn của đất. lúc này đất không chứa đủ lượng không khí cần thiết cho rễ cây. do các hạt đất có kích thước nhỏ. Đất chứa nhiều chất hữu cơ thường giữ một lượng nước nhiều hơn các loại đất khác. Do có diện tích bề mặt riêng lớn nên các hạt keo sét giữ được một lượng nước khá lớn. Khi bị úng nước. nhưng những hợp chất trong mùn có ảnh hưởng mạnh đến tính chất của đất: − Có khả năng liên kết mạnh với các ion kim loại. do các oxit không tan ở mức oxy hóa cao hơn của chúng bị khử về dạng sắt (II) và mangan (II) tan được: MnO2 + 4H+ + 2e − − → Mn2+ + 2H2O Fe2O3 + 6H+ + 2e → Fe2+ + 3H2O Mangan tan dưới dạng ion Mn2+. Hậu quả của sự thay đổi này chính là sự di động của sắt và mangan.3. hóa. Fe2+ và Mn2+ ở nồng độ cao là các ion độc hại với thực vật. nên sắt (III) dễ bị khử thành sắt (II) hơn trong điều kiện này. − pE của đất giảm (chuyển sang môi trường khử) do tác dụng của các chất khử hữu cơ dưới tác dụng xúc tác của vi sinh vật. còn sắt (II) tan thường tồn tại dưới dạng ion phức tích điện âm với các phối tử hữu cơ. 4. cấu trúc đất bị phá vỡ. đồng thời trong đất còn có các mao quản và lỗ xốp nhỏ. Quá trình oxy hóa các ion này tạo thành các oxit không tan Fe2O3. MnO2 gây ra hiện tượng “nước phèn” hoặc đóng thành váng trên mặt đất (“đóng phèn”). Thực vật chỉ sử dụng được nước trong các lỗ xốp lớn của đất.93 hợp chất tạo thành trong quá trình phân hủy. Vì vậy. nhưng thực vật khó sử dụng lượng nước này. tỷ lệ nitơ/cacbon tăng từ 1/100 trong sinh khối thực vật tươi đến 1/10 trong mùn khi quá trình mùn hóa kết thúc.1. Cùng với một số ion khác.

4. nồng độ H2S cao gây hại cho rễ cây. hoặc dùng các biện pháp cơ học như ly tâm. hay dạng tạo phức với các hợp chất hữu cơ trong mùn. cũng như từ các quá trình trao đổi giữa đất với thủy quyển và sinh quyển. CO32−. Một trong những cách trực tiếp để lấy dịch đất là thu nước rỉ từ đất. nén ép hay xử lý bằng chân không. Nguyên nhân của sự khác biệt này được giải thích do sự phân hủy các chất hữu cơ trong đất: {CH2O} + O2 → CO2 + H2O Quá trình này tiêu thụ oxy và tạo thành CO2. Rất khó thu được dịch đất vì phần lớn dịch đất được giữ trong các mao quản hoặc tạo thành lớp màng mỏng trên bề mặt hạt đất. Cl− và F−. Dịch đất vận chuyển các chất hóa học đến và đi khỏi các hạt đất. SO42−.2. Các vùng đất được hình thành từ trầm tích biển trung tính chứa FeS2. NO.03% CO2 tính theo thể tích). không khí trong đất còn chứa các khí khác như NO2. 4. C2H4. Do đó hàm lượng oxy của không khí trong đất giảm xuống còn khoảng 15%. Các cation và anion đa hóa trị có thể kết hợp tạo thành các cặp ion hoặc các hợp chất như CaSO4. có thể bị chuyển thành đất sulfat-axit khi tiếp xúc với không khí. Sự phân hủy này cũng làm tăng CO2 trong nước ngầm. Al3+ thường chỉ có mặt với nồng độ rất thấp. làm giảm pH và làm tăng sự phong hóa các khoáng cacbonat. Ca2+. Các mỏ khoáng sản có chứa FeS2 đã ngừng hoạt động cũng tạo thành loại đất tương tự như đất sulfat-axit từ trầm tích biển. K+. Na+. CO2 còn làm chuyển dịch cân bằng hấp thụ các ion kim loại của rễ cây [11]: Đất}Ca2+ + 2CO2 + 2H2O ⇌ Đất}(H+)2 + Ca2+(rễ cây) + 2HCO3− Khi quá trình trao đổi chất giữa đất và khí quyển không tốt thì bên cạnh CO2. chứa ion Al3+ rất độc đối với thực vật. Ngoài ra. Hầu hết các chất khoáng hòa tan trong dịch đất tồn tại ở dạng ion. Nếu không được xử lý thích hợp thì không thể canh tác được trên đất sulfat-axit do loại đất này chứa các yếu tố bất lợi như có pH thấp. như AlF2+. Ngoài tác dụng cung cấp nước cho sự phát triển của thực vật. Dịch đất Dịch đất là phần nước trong đất chứa các chất tan tạo thành từ các quá trình hóa học và sinh học trong đất. dịch đất còn tạo điều kiện cần thiết cho quá trình trao đổi các chất dinh dưỡng giữa rễ cây và các hạt đất. Không khí trong đất Trong các loại đất thông thường.1.5. Các anion trong dịch đất thường gặp là HCO3−. có thể tách dịch đất từ đất ẩm bằng cách thay thế nước với các chất lỏng không trộn lẫn với nước. chúng thường ở dưới dạng hydrat hóa như FeOH+. Mn2+. . Các ion Fe2+. Thành phần không khí trong đất hoàn toàn khác không khí bình thường (chứa khoảng 21% O2 và 0.3. H2S.4. CH4. Sự tạo thành axit vô cơ trong đất Khoáng pyrite (FeS2) có mặt trong một số loại đất khi tiếp xúc với không khí có thể bị oxy hóa thành axit sulfuric FeS2 + 7/2O2 + H2O ⇌ Fe2+ + 2H+ + 2SO42− + 7H2O lúc này đất chứa nhiều sulfat và axit do đó được gọi là đất sulfat-axit (acid-sulfate soil).5. H2. trong lúc đó hàm lượng CO2 tăng lên đến khoảng vài phần trăm. các lỗ xốp chứa không khí chiếm khoảng 35% tổng thể tích đất.94 4. FeSO4. Các anion cũng có thể tạo phức với các ion kim loại. đặc biệt là khoáng canxi cacbonat. Mg2+. Phản ứng axit-bazơ và phản ứng trao đổi ion trong đất 4. Các cation chủ yếu thường là H+.

3. do các phân tử nước bị giữ trên bề mặt oxit mất H+ và tạo thành OH−: O M OH . ví dụ: Đất}Ca2+ + 2CO2 + 2H2O ⇌ Đất}(H+)2 + Ca2+(rễ) + HCO3− Do quá trình này nên khi canxi. CEC của các loại đất có thành phần hữu cơ khác nhau thường dao động trong khoảng 10 – 30 meq/100 g. H+ sẽ thay thế vị trí của ion kim loại trong đất. 2Fe3+ + 3SO42− + 6H2O ⇌ 2Fe(OH)3 (r) + 6H+ + 3SO42− Cũng có thể sử dụng lưu huỳnh để xử lý đất kiềm. magiê và các ion vi lượng khác cho thực vật. Cân bằng trao đổi ion trong đất − Khả năng trao đổi các cation là một trong những tính chất quan trọng của đất.5. − Trên bề mặt các oxit trong khoáng của đất còn có thể xảy ra quá trình trao đổi các anion. Nhờ quá trình trao đổi cation của đất mà trong đất có các ion đa lượng như kali. trên bề mặt oxit kim loại có các điện tích âm. CEC của than bùn có thể lên đến 300 – 400 meq/100 g. Ở pH thấp. đất có thể có môi trường kiềm do chứa các muối bazơ. Vi khuẩn trong đất oxy hóa lưu huỳnh thành axit sulfuric. Đất chua thường được xử lý bằng vôi hoặc CaCO3: Đất}(H+)2 + CaCO3 ⇌ Đất}Ca2+ + CO2 + H2O Ở các vùng có lượng mưa thấp. 4. Đây là một phương pháp có hiệu quả về mặt kinh tế. bề mặt các oxit kim loại có thể có các điện tích dương.5.2.95 4. các muối này khi tan vào nước thì bị thủy phân và tạo ra môi trường axit. CEC của đất thay đổi theo pE và pH. magiê và các ion kim loại khác trong đất bị nước chứa axit cacbonic rửa trôi thì đất sẽ bị chua hóa. canxi. Mùn có khả năng trao đổi cation rất cao. Cả các khoáng sét và thành phần hữu cơ trong đất đều có khả năng trao đổi cation. Có thể xử lý đất kiềm bằng muối nhôm hoặc sắt sulfat. do đó chúng có thể giữ được các anion (ví dụ Cl−) bằng lực hút tĩnh điện: + O H Cl M OH2 Ở pH cao. Khi ion kim loại được rễ cây hấp thụ. Điều chỉnh độ axit của đất Hầu hết các loại thực vật chỉ phát triển tốt trên đất có pH gần trung tính. do lưu huỳnh sử dụng ở đây chính là sản phẩm phụ rất dồi dào của công nghệ tách loại lưu huỳnh ra khỏi nhiên liệu hóa thạch (nhằm mục đích giảm thiểu ô nhiễm không khí do SO2). Để đánh giá khả năng trao đổi cation của đất người ta sử dụng thông số CEC (cationexchange capacity: khả năng trao đổi cation). Cơ chế của quá trình này được giải thích bằng ví dụ minh họa với kim loại M trình bày dưới đây. CEC là số mili đương lượng gam (meq) cation mang điện tích +1 có thể trao đổi trên 100 g đất khô.

sulfat bị đất hấp thụ một phần (liên kết theo kiểu trao đổi ion). Các nguyên tố đa lượng khác được hấp thụ từ đất. Trong khi đó. Thực vật phát triển chậm ở những vùng đất thiếu lưu huỳnh do nguyên tố này là thành phần của một số amino axit cần thiết. Khí H2S độc hại có thể được tạo thành từ phản ứng khử ion sulfat bởi các chất hữu cơ. Xử lý độ chua của đất sẽ khắc phục được tình trạng thiếu canxi này. Không như trường hợp kali. magiê. mặt khác vẫn cung cấp được sulfat cho thực vật hấp thụ. Trong số đó. Ngoài ra. kali cũng sẽ gây ra thiếu magiê. Nhiều vùng đất thiếu lưu huỳnh được phát hiện trên toàn thế giới. canxi. Có thể ngăn chặn sự tạo thành H2S trong đất ngập nước bằng các tác nhân oxy hóa. Trong lúc đó. Bón vôi để xử lý đất chua cũng đã cung cấp một lượng đáng kể canxi cho thực vật. ở những vùng không khí bị ô nhiễm SO2.6. Thực vật hấp thụ cacbon. H2S cũng có khả năng tiêu diệt nhiều vi sinh vât có lợi. Thục vật chỉ có thể hấp thụ được dạng magiê trao đổi liên kết với các chất hữu cơ hay khoáng sét. nên một mặt ngăn chặn được tình trạng rửa trôi. FeS2 phản ứng với axit trong đất sulfat-axit có thể giải phóng H2S rất độc với cây trồng. hầu hết các loại phân bón trên thị trường lại không chứa. Chất dinh dưỡng đa lượng là các chất có mặt trong thực vật hay dịch thực vật ở mức nồng độ khá cao. KNO3 là chất oxy hóa được sử dụng hiệu quả nhất. nitơ. Đất chua có thể vẫn chứa một lượng lớn canxi. Thường rất ít gặp loại đất thiếu canxi. đất sẽ bị thiếu magiê. magiê và lưu huỳnh được xem là các chất dinh dưỡng đa lượng đối với thực vật. Hầu hết magiê trong vỏ Trái đất (2.6. khả năng lưu huỳnh trở thành yếu tố dinh dưỡng giới hạn có thể xảy ra ở một số nơi. Cùng với xu hướng sử dụng phân bón thiếu lưu huỳnh hiện nay. hoặc chứa rất ít lưu huỳnh. Ion sulfat thường tồn tại trong đất dưới dạng khoáng sulfat di động không tan.96 Lúc này anion như HPO42− có thể thay thế vị trí của OH− để liên kết trực tiếp lên bề mặt oxit: O O M OH− + HPO42− ⇌ M OPO3H2− + OH− 4. gây ra tình trạng thiếu canxi. nếu đất có chứa nhiều natri. Magiê trong đất có đủ cho thực vật hay không còn phụ thuộc vào tỷ số Ca/Mg. Thực vật hấp thụ lưu huỳnh dưới dạng SO42−. photpho. hydro. thiamin và biotin. photpho và kali là các chất dinh dưỡng rất quan trọng ảnh hưởng đến sự phát triển của thực vật. hydro và oxy từ khí quyển. Tương tự như vậy.1. hoặc dạng muối tan. dưới tác dụng xúc tác của vi sinh vật. . nhưng thường không có đủ trong đất nên phải được bổ sung dưới dạng phân bón. năng suất của vụ mùa. nitơ. Như đã trình bày ở trên. Chất dinh dưỡng vi lượng và đa lượng trong đất Cung cấp các chất dinh dưỡng đa lượng và vi lượng là chức năng quan trọng nhất của đất. kali. các chất dinh dưỡng vi lượng chỉ có mặt ở mức nồng độ rất thấp nhưng lại cần thiết cho hoạt động của các enzim của thực vật. Trong đất kiềm. và kali có mặt ở nồng độ lớn có thể cạnh tranh với canxi. 4. các ion natri. nhưng do sự cạnh tranh giữa ion canxi và ion hydro nên thực vật không thể hấp thụ được lượng canxi này. Nếu tỷ số này quá cao. Chất dinh dưỡng đa lượng Cacbon. lưu huỳnh còn có thể được cây hấp thụ qua lá.1%) được liên kết rất bền với các khoáng. oxy.

1. nhanh vào mùa ấm (lúc thực vật phát triển mạnh) và chậm vào các tháng mùa Đông. quá trình phong hóa không tạo ra nhiều các hợp chất nitơ. NH4+. thực vật.1. Thực vật và ngũ cốc phát triển trên đất có giàu nitơ không những chỉ cho năng suất cao mà còn cung cấp sản phẩm giàu protein và chất dinh dưỡng.6. + NH4+ {đất} Giữ NH4 Thấm thất thoát Hình 4.97 4.2. Thức ăn từ loại thực vật hấp thụ quá nhiều nitrat có thể độc hại đối với động vật nhai lại như trâu. . Các hợp chất này bị phân hủy từ từ. Thực vật có thể hấp thụ và tích lũy một lượng dư nitrat. giải phóng vừa đủ lượng nitơ cần thiết cho thực vật hấp thụ. bò. Sự chuyển hóa của nitơ trong đất Không như photpho và kali. Trong hầu hết các loại đất.2 trình bày sự chuyển ển hóa của nitơ trong đất. Khi bón phân ở dạng amoni. Các hợp chất nitơ vô cơ từ phân bón hoặc từ nước mưa rất dễ bị thất thoát do rửa trôi. cừu. trên 90% nitơ tồn tại dưới dạng nitơ hữu cơ. hiện nay một lượng lớn phân bón chứa nitơ đang được sử dụng trong nông nghiệp. Thông thường thực vật hấp thụ nitơ ở dạng nitrat. ví dụ cây lúa. vi khuẩn có trong đất sẽ chuyển hóa amoni thành nitrat. Mùn là nguồn chứa các hợp chất nitơ của đất. Một số loại thực vật. Các hợp chất hữu cơ chứa nitơ là các sản phẩm sơ cấp của quá trình phân hủy xác động. sau đó bị oxy hóa dưới tác dụng của các vi khuẩn trong đất thành NO2− rồi NO3−. Vì vậy. có thể hấp thụ nitơ ở dạng amoni. hiện tượng này thường xảy ra đối với loại đất được bón quá nhiều phân trong điều kiện khô hạn và được gọi là hiện tượng tăng tích lũy (hyperaccumulation). Khi sử dụng kỹ thuật ủ chua để chế biến thức ăn cho gia súc từ các loại thực vật này. Do được gắn kết chặt chẽ với mùn trong đất. Phân đạm Nitơ được cố định do sấm chớp hoặc các đám cháy N2 Thực vật cố định đạm Động vật Xác thực vật N2O Phân Nước tiểu Xác N hữu cơ Đề nitrat hóa Rễ cây hấp thụ NO2− NO3− Nitrat hóa NH4+ Trao đổi ion. Các sản phẩm này cuối cùng bị phân hủy thành NH3. Nitơ Hình 4. Các loại vi sinh vật có khả năng cố định đạm cũng không cung cấp đủ nitơ cho nhu cầu phát triển tối đa của thực vật. người chế biến cũng có . Quá trình phân hủy này xảy ra gần như song song với sự phát triển của thực vật. nên nitơ trong các hợp chất của mùn đóng vai trò rất quan trọng đối với độ phì của đất.

Hậu quả của các tác nhân gây ô nhiễm này đã được trình bày trong các chương về ô nhiễm không khí và ô nhiễm nước. Khoảng 30 đến 40% [15] lượng nitơ được thực vật hấp thụ là nitơ tổng hợp có liên quan đến các nguồn nhân tạo. kali có thể trở thành yếu tố dinh dưỡng giới hạn khi đất được bổ sung nhiều chất dinh dưỡng khác. sắt.6. Nguyên tố vi lượng được gọi là tích lũy cao (hyperaccumulators) khi hàm lượng của nó trong sinh khối thực vật khô lớn hơn 1 mg/g. tuy nhiên ở nồng độ cao chúng lại gây hại cho cây trồng. octophotphat phản ứng với canxi cacbonat tạo thành hydroxyapatite ít tan: 3HPO42− + 5CaCO3(r) + 2H2O → Ca5(PO4)3(OH)(r) + 5HCO3− + OH− Do có phản ứng này mà phân bón photpho ít bị rửa trôi. Thực vật hấp thụ octophotphat tốt nhất ở pH gần trung tính. Trong đất kiềm.98 thể bị ngộ độc do NO2 sinh ra từ quá trình khử nitrat. NO và NO2 gây ô nhiễm không khí.năm) [15]. nitơ cố định được từ việc đốt nhiên liệu có chứa nitơ và cả việc tăng cường canh tác các cây họ đậu có khả năng cố định đạm. Một số loài thực vật có thể tăng tích lũy . octophotphat thường tồn tại chủ yếu ở dạng H2PO4 và HPO42−. octophotphat vẫn có thể tạo kết tủa với Al(III) và Fe(III). Kali Để phát triển thực vật cần hấp thụ một lượng lớn kali. Sản lượng thu hoạch càng cao thì kali trong đất càng bị giảm sút. Thực vật hấp thụ các dạng octophotphat khác nhau.6%). người ta đã ghi nhận nhiều trường hợp tử vong do nguyên nhân này. trong đất chua. sắt. 10 pound/mẫu Anh. Người ta cho rằng. Vi khuẩn cộng sinh trên rễ các loại cây này (đậu tương. nhưng photpho là chất dinh dưỡng không thể thiếu được đối với thực vật. Kali cần thiết cho hoạt động của một số enzim và đóng một vai trò rất quan trọng trong cân bằng nước của thực vật. Trong thực tế.6. Trước khi có phân bón nhân tạo chứa nitơ.1. Lượng nitơ cố định được qua con đường này cũng rất lớn. nitơ trong đất được cung cấp chủ yếu từ quá trình cố định đạm của các cây họ đậu. tuy vậy do kali thường liên kết chặt trong các khoáng silicat. silic và coban cũng là các nguyên tố vi lượng cần thiết đối với một số thực vật.Al2O3. bao gồm các loại phân bón. Ở pH của − hầu hết các loại đất. cỏ ba lá. Kali là một trong số các nguyên tố rất phổ biến trong lớp vỏ Trái đất (chiếm 2.4SiO2.3. Sử dụng nhiều phân nitơ để tăng năng suất cây trồng cũng làm giảm kali của đất. Chất dinh dưỡng vi lượng Bo. cỏ linh lăng. Hầu hết các nguyên tố này tham gia vào thành phần của các enzim quan trọng.2 kg/ha. clo và kẽm có liên quan đến quá trình quang hợp của thực vật.…) có khả năng cố định nitơ từ khí quyển.2. Việc sử dụng nhiều phân bón nitơ đã gây ra một số hậu quả về mặt môi trường. Thực vật chỉ hấp thụ được các dạng kali trao đổi liên kết trong khoáng sét. Mangan. Khi đất thiếu kali.2. tương đương với lượng nitơ từ phân bón nhân tạo sử dụng trong nông nghiệp. 4.năm (≈ 11. mangan. 4. do đó thực vật không thể hấp thụ được. 4.6. Natri. Vì vậy. Nguồn nước mặt và nước ngầm ở các vùng nông nghiệp có thể bị ô nhiễm do nitrat. photpho chỉ được cây trồng hấp thụ dưới dạng vô cơ. Cũng như nitơ. ví dụ trong khoáng leucite K2O. đồng. clo.1. Một số loại thực vật có thể tích lũy một lượng rất lớn các nguyên tố kim loại vi lượng. năng suất cây trồng sẽ giảm mạnh. molipden và kẽm là các nguyên tố vi lượng cần thiết cho sự phát triển của thực vật. Các hợp chất của nitơ bị các vi sinh vật trong đất chuyển hóa thành N2O. việc sử dụng phân bón photpho ít gây ra tình trạng ô nhiễm nước. Vì vậy. Nguyên tố này cũng rất cần cho một số chuyển hóa cacbohydrat. Photpho Mặc dù chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ trong thành phần sinh khối thực vật.

Phần đọc thêm: Phân bón [15] Phân bón dùng trong nông nghiệp chứa các thành phần chính là nitơ. photpho và kali. Thực vật không hấp thụ được photphat trong fluorapatite. amoni sulfat. ion này sẽ tạo được phức tan với uranium nên thực vật còn có thể tích lũy được một lượng uranium cao hơn. Khoáng này thường được xử lý bằng axit photphoric hay axit sulfuric để sản xuất supephotphat: 2Ca5(PO4)3F(r) + 14H3PO4 + 10H2O → 2HF(k) + 10Ca(H2PO4)2. amoni photphat. do đó hoa của nó được gọi là “Hoa đồng”. phát triển trên vùng đất có hàm lượng đồng cao ở vùng Shaba. Trong một số trường hợp. Hỗn hợp amoni nitrat và dầu nhiên liệu là một loại chất nổ thường được sử dụng trong xây dựng và khai thác đá. 12% P2O5. nhưng khi sản xuất và bảo quản loại phân này cần phải tuân theo các chế độ an toàn nghiêm ngặt vì NH4NO3 dễ phát nổ. Phân chuồng cần được ủ để phân hủy sinh học và giải phóng ra các cấu tử vô cơ thực vật có thể hấp thụ được (NO3−.3% đồng tính theo khối lượng khô. photpho (tính theo P2O5) và kali (tính theo K2O). Cải bắp Trung Hoa (Brassica juncea và Brassica chinensis) khi phát triển trên đất bị ô nhiễm uranium có thể tích lũy đến 5 mg uranium trong 1 g bắp cải khô . Amoni nitrat chứa 33. Phân chuồng có thành phần gần tương đương với phân 0. nên phải dùng thiết bị đặc biệt cho mục đích này. phân bón còn có thể chứa magiê. Sản phẩm phụ HF của các phản ứng trên có thể gây ô nhiễm không khí. Đặc biệt khi thêm citrat vào đất.5. phân bón 6-12-8 chứa 6% N. • Phân nitơ: hầu hết các loại phân nitơ ngày nay đều được tổng hợp dựa vào phản ứng: N2 + 3H2 ⇌ 2NH3 khi có mặt xúc tác thích hợp ở nhiệt độ 500°C. Ca5(PO4)3F. Bên cạnh amoni nitrat.H2O + 7CaSO4 Supephotphat tan trong nước tốt hơn fluorapatite nhiều. 8% K2O. sulfat và các nguyên tố vi lượng. Phân nitơ thường có trên thị trường là amoni nitrat (NH4NO3) ở dạng hạt nhỏ được phủ một lớp chất chống ẩm. .50. Ngoài ra.H2O 2Ca5(PO4)3F(r) + 7H2SO4 + 3H2O → 2HF(k) + 3Ca(H2PO4)2. ngày nay urê là dạng phân nitơ được dùng khá phổ biến. Mặc dù thuận tiện cho việc sử dụng. Một trong những ví dụ điển hình cho hiện tượng này là loại cây Aeolanthus biformifolius DeWild. Zaire có thể tích lũy đến 1.99 (hyperaccumulate) niken và đồng. Phân bón được ký hiệu bằng các con số lần lượt chỉ thành phần trăm (w/w) của nitơ (tính theo N). Có thể đưa trực tiếp NH3 vào đất vì nó có thể tan trong nước tạo ra ion amoni. kali nitrat. fluorapatite. Phân urê được tổng hợp dựa vào phản ứng: CO2 + 2NH3 ⇌ CO(NH2)2 + H2O Một số hợp chất cũng được dùng làm phân bón nitơ như natri nitrat. trong lúc đó amoni sulfat lại làm chua đất • Phân lân: nhiều loại phân lân được sản xuất từ các loại khoáng photphat. là loại khoáng được sử dụng nhiều nhất. HxPO4x-3 và K+). Hiện tượng tăng tích lũy một số nguyên tố kim loại của thực vật đã làm nảy sinh ý tưởng sử dụng thực vật có khả năng tích lũy cao để xử lý đất bị ô nhiễm kim loại. áp suất 1000 atm. nhưng do NH3 là một khí độc. canxi nitrat. Trong đó. Các nitrat kim loại kiềm có xu hướng kiềm hóa đất.5% nitơ. người ta đã sử dụng dung dịch NH3 30% (w/w) để thêm trực tiếp vào nước thủy lợi.24-0. Ví dụ.

cũng làm đất trở nên kiệt quệ và vì vậy để duy trì năng suất phải tăng lượng phân bón sử dụng.7.7.2. Có thể thủy phân cellulose để sản xuất glucose dùng làm thực phẩm. Nhưng rất tiếc là trong quá trình xử lý các khoáng photphat để sản xuất phân bón. 4. Sa mạc hóa Sa mạc hóa là quá trình gắn liền với tình trạng bạc màu. xói mòn do nước thường xảy ra phổ biến và ở mức độ cao hơn. trong mỗi năm. molipden và kẽm. ví dụ biện pháp trồng tiếp vụ mùa mới trên phần đất canh tác của năm trước nhưng không loại bỏ các loại rơm rạ. Các polyphotphat có thể tạo phức với sắt và các ion kim loại vi lượng. Amoni photphat là loại phân lân rất tốt. mangan. việc tổ chức thâm canh liên tục trong nhiều năm. quy hoạch ruộng theo đường viền cao độ. khoảng 50% (w/w) sinh khối này là cellulose. thân cây còn lại của vụ mùa trước. sản lượng sinh khối khô thu được hàng năm trên một hecta có thể lên đến 30 tấn.vừa mang lại lợi ích kinh tế cao. hạn hán. Để ngăn chặn tình trạng xói mòn đất do gió. Khoảng đất trống không được phủ thực vật giữa các luống rất dễ bị nước hoặc gió cuốn đi. Có thể sản xuất phân kali clorua bằng cách điều chế nhân tạo. Hiện tượng này làm mất một lượng lớn kali từ đồng ruộng sau các vụ mùa trong trường hợp sản phẩm thu hoạch là lá hay thân cây. Sự xói mòn và thoái hóa đất Đất là một nguồn tài nguyên rất nhạy cảm. Tuy vậy. Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng sa mạc hóa trên toàn cầu là các hoạt động của con người. Một số loại cây trồng thường hấp thụ một lượng kali vượt quá nhu cầu cần thiết để phát triển. Một số biện pháp khác cũng đang được áp dụng trong nông nghiệp để chống xói mòn. Xói mòn xảy ra rất mạnh ở các đồng ruộng trồng cây theo luống. Nuôi thả gia súc ăn cỏ ở những vùng đất khô hạn và cằn cỗi là một . hoặc khai thác từ nước ót trong quá trình sản xuất muối ăn từ nước biển. 4. • Phân kali: các loại phân kali là các muối kali. tan nhiều trong nước. Hiện nay. gió. hoặc bị thoái hóa đến mức không thể sử dụng cho nông nghiệp được. Nguyên nhân chủ yếu của tình trạng đất bị xói mòn là hoạt động canh tác không hợp lý. trong đó được sử dụng phổ biến nhất là phân kali clorua. Trồng cây lấy gỗ là một biện pháp vừa chống được xói mòn hữu hiệu. không dành thời gian cho quá trình tự khôi phục. Một phần ba đất tầng mặt ở Mỹ đã bị xói mòn và cuốn trôi ra đại dương từ khi bắt đầu có hoạt động canh tác trên lục địa này. có thể trồng cỏ để bảo vệ lớp đất tầng mặt. số liệu tính toán cho thấy. Đất có thể bị xói mòn do nước. triphotphat và một lượng nhỏ anion polyphotphat. hoặc lên men glucose sản xuất rượu dùng làm nhiên liệu (gasohol) hay dùng để cung cấp nguồn cacbon và năng lượng cho men sử dụng trong quy trình sản xuất protein. biện pháp trồng ruộng bậc thang. Hàng năm. Phân amoni polyphotphat lỏng chứa muối amoni của pyrophotphat.100 Các khoáng photphat còn chứa nhiều nguyên tố vi lượng cần cho thực vật như bo. giúp cho thực vật có thể hấp thụ được chúng thuận lợi hơn. Bộ rễ của cỏ là tác nhân chính bảo vệ về mặt cơ học cho lớp đất tầng mặt. sông Mississippi xói mòn hàng triệu tấn đất tầng mặt và cuốn chúng ra biển. 4. mỗi mẫu Anh (1 acre ≈ 4047 m2) ở Mỹ bị mất đi 14 tấn đất tầng mặt. Ngoài ra. đất không còn khả năng nuôi sống cây trồng. Xói mòn do gió thường xảy ra ở các vùng đất cao bị ảnh hưởng của tình trạng khô hạn. Xói mòn đất Nước và gió đều có thể gây ra xói mòn đất. đồng.1. hầu hết các nguyên tố vi lượng này đều bị thất thoát một phần đáng kể.7. một tốc độ xói mòn rất đáng phải chú ý. Bằng cách chọn giống tốt.

Tốc độ dòng chảy quá lớn. Sử dụng phân bón Chế độ thâm canh nông nghiệp đã làm suy giảm nguồn chất dinh dưỡng của đất. tốc độ dòng chảy. 4.8. một phần được giữ lại trong đất do bị hấp phụ hoặc chuyển hóa hóa học. Việc sử dụng phân hóa học vào nông nghiệp trên thế giới ngày càng tăng (trung bình tăng khoảng 2 triệu tấn /năm). giảm bớt tác động phá hoại của sâu bệnh (trung bình . Cùng với sự biến mất của các loài này. vùng Tây Nam nước Mỹ. Vùng đất thu nước mưa trước khi chảy vào sông suối được gọi là vùng lưu vực. Sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật Để tăng sản lượng lương thực. Sahara. Có nhiều biện pháp để thực hiện mục đích này như. lượng còn lại là nguồn gây ô nhiễm môi trường. Để bổ sung nguồn dinh dưỡng cho cây trồng. Lưu vực quyết định hướng. con người đã sử dụng phân bón hóa học với số lượng ngày càng gia tăng.1. nơi có mặt hầu hết các loài động và thực vật đang tồn tại hiện nay trên Trái đất. Nạn phá rừng là một vấn đề có liên quan đến tình trạng sa mạc hóa. sản xuất nông nghiệp được xem là hoạt động gây nhiều ảnh hưởng nhất đến môi trường đất. Ảnh hưởng của hoạt động nông nghiệp Trong số các hoạt động nhân tạo. 4. Một cách tổng quát. xói mòn. nạn phá rừng còn dẫn đến sự suy thoái đất do xói mòn và thất thoát chất dinh dưỡng. Đường dẫn nước có thể được phủ cỏ hoặc các loại cây có khả năng cản nước. đặc biệt là ở vùng rừng nhiệt đới. Các biện pháp cải thiện khả năng sử dụng đất vùng lưu vực thường được thực hiện nhằm mục đích hạn chế sự xói mòn đất. Người ta ước tính chỉ có khoảng 50% nitơ bón vào đất được cây trồng sử dụng. trồng rừng và kiểm soát hoạt động chăn thả súc vật cũng có tác dụng vừa bảo tồn đất vừa bảo tồn được tài nguyên nước.101 trong những nguyên nhân đáng chú ý của hiện tượng sa mạc hóa.8. sa mạc hóa là quá trình có liên quan đến rất nhiều yếu tố như. Tạo hành lang cây xanh theo các đường viền cao độ. làm xói mòn đất.1. 4. Achentina.1. điều này đã làm thay đổi tính chất. gây ra lũ quét. 4.3. xây đường dẫn nước. Tính chất và tình trạng đất trong lưu vực do đó không chỉ có ảnh hưởng quyết định đến tính chất của nước mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc giữ nước. Đất và tài nguyên nước Bảo tồn đất có liên quan chặt chẽ và trực tiếp đến việc bảo vệ tài nguyên nước.1. giảm sự màu mỡ và hàm lượng mùn. Syria và Mali là các vùng đất hiện nay đang bị sa mạc hóa mạnh do các hoạt động nhân tạo. Nói chung. Uzbekistan.2. Các chất này không những gây ra tình trạng ô nhiễm đất mà còn ảnh hưởng nghiêm trọng đến các nguồn nước tự nhiên.8. và mức độ thấm nước vào các túi nước ngầm. tạo hồ chứa. sự thay đổi thời tiết. con người đã đưa vào đất nhiều chất thải và chất gây ô nhiễm. Ô nhiễm môi trường đất Trong quá trình sinh hoạt và sản xuất. 4. Nạn phá rừng đang xảy ra ở mức độ đáng báo động. thoái hóa trong thành phần hóa học của đất. bao gồm cả nước mặt và nước ngầm. chỉ có một phần phân được cây trồng sử dụng. tạo cơ cấu bậc thang. khi bón phân hóa học vào đất.7. sẽ làm hạn chế quá trình thấm. một phần bị rửa trôi vào các nguồn nước mặt hay ngấm vào các nguồn nước ngầm và một phần khác bị bay hơi vào không khí dưới dạng khí và hơi. điều chỉnh độ dốc của lưu vực. Hầu hết lượng nước ngọt trên bề mặt Trái đất đều xuất phát từ nước mưa rơi trên mặt đất. thành phần tự nhiên của đất dẫn đến nhiều hậu quả xấu.8. tình trạng khô hạn.

. Hiện tượng này cũng có thể xảy ra ở một số vùng đất bán khô hạn và có mức nước . thuốc diệt cỏ bị phân hủy trong đất.. đặc biệt là trong các sản phẩm nông nghiệp đã được nhiều tổ chức quốc tế quan tâm [6]. lindan là 60%. Khả năng bị hấp phụ vào đất là yếu tố quan trọng nhất ảnh hưởng đến tốc độ và mức độ phân hủy của các loại thuốc trừ sâu. sự có mặt của các loại vi sinh vật đất. Một trong những hậu quả đáng quan tâm của việc tưới không hợp lý là sự muối hóa đất (salinization of soil). Ví dụ: dư lượng DDT sau khi phun một năm là 80%. độ phân cực. Các hệ thống tưới tiêu hoạt động mạnh trong mùa khô có thể làm hạ thấp mức nước ngầm dẫn đến nguy cơ xâm nhập mặn vào nước ngầm. phân hủy quang hóa và quan trọng nhất là phân hủy sinh học. Nguyên nhân của hầu hết trường hợp đất canh tác bị muối hóa là do tưới quá nhiều nước. nếu nước bị bốc hơi hết. một nửa trong số đó đã có ảnh hưởng đáng kể đến năng suất cây trồng. khối lượng và kích thước phân tử. trong một số trường hợp còn làm mất khả năng sử dụng của đất trong nông nghiệp do thực vật không thể hấp thụ nước trong đất bị nhiễm muối nặng. nên nồng độ muối tan trong phần nước còn lại sẽ tăng lên. khả năng phân hủy và tạo thành các sản phẩm độc hại hơn. Quá trình phân hủy các loại thuốc trừ sâu trong đất xảy ra chủ yếu nhờ ba con đường: phân hủy hóa học. Chế độ tưới tiêu Bên cạnh việc sử dụng phân bón hóa học.. Do nước bị bay hơi. sự hấp phụ thuốc trừ sâu của đất. Trên thế giới hiện nay đang sử dụng khoảng trên 1000 loại thuốc bảo vệ thực vật. Hiện nay. Do đó. Nước thủy lợi cũng như nước mưa đều có chứa một lượng muối tan nhỏ. lượng hóa chất bảo vệ thực vật được sử dụng trong nông nghiệp ngày càng tăng.1. hóa chất bảo vệ thực vật. Vì vậy. xói mòn.. Đó là hiện tượng tích tụ các loại muối khoáng tan được trong nước trên bề mặt đất. khoảng 20% vùng đất nông nghiệp thường xuyên sử dụng nước tưới đã bị ảnh hưởng bởi hiện tượng muối hóa. Các yếu tố quan trọng thường được xem xét là. Ở các vùng đất khô hạn. tưới quá nhiều nước có thể gây ngập úng. Người ta ước tính. 4.102 hàng năm có khoảng 10 − 20% sản lượng lương thực bị sâu bệnh phá hại). chúng bị phân hủy trong nước rất chậm (từ 6 tháng đến 2 năm) nên tạo ra dư lượng đáng kể trong đất. nhưng không có chế độ tiêu thoát hợp lý. rửa trôi.. tồn tại trong đất và bị lôi cuốn vào chu trình đất−cây−động vật−người. Hiện tượng muối hóa làm giảm năng suất cây trồng. dư lượng của các loại thuốc trừ sâu trong đất. Mặt khác. khả năng rửa trôi thuốc trừ sâu vào các nguồn nước (liên quan đến khả năng gây ô nhiễm nguồn nước). Trung bình có khoảng 50% lượng thuốc trừ sâu được phun đã rơi xuống đất. muối sẽ còn lại trên lớp đất bề mặt.3. độ bay hơi.8. độ tan. Khả năng bị hấp phụ và tốc độ phân hủy lại phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác như. điện tích. nhiều quốc gia yêu cầu phải công bố rõ các thông tin về khả năng và quá trình phân hủy trước khi cấp phép lưu hành các loại thuốc trừ sâu mới. ảnh hưởng của thuốc trừ sâu đến hệ sinh vật và vi sinh vật đất. nhưng quá trình phân hủy của các loại hóa chất bảo vệ thực vật này là không giống nhau và phụ thuộc nhiều vào điều kiện môi trường. ảnh hưởng của chúng đến môi trường cũng khác nhau. aldrin là 20%. chế độ tưới tiêu bất hợp lý cũng có thể làm biến đổi thành phần hóa học và tính chất cơ lý của đất. Các loại thuốc trừ sâu. tưới quá nhiều cho đất mà không có chế độ rửa và tiêu thoát thích hợp thì muối sẽ tích tụ ngày càng nhiều trên bề mặt đất làm xuất hiện hiện tượng muối hóa.

) đều được đưa vào đất làm cho đất bị nhiễm bẩn. ví dụ vùng Trung Đông. gây bụi và mùi làm ô nhiễm không khí. Ảnh hưởng của hoạt động sinh hoạt và công nghiệp Sản xuất công nghiệp. sau đó tiêu nước để lôi cuốn muối đi. giao thông vận tải không những là nguồn gây ô nhiễm không khí mà còn ảnh hưởng xấu đến môi trường đất.2. có thể thực hiện việc rửa đất bằng cách cho nước ngập tràn vùng đất. các chất xỉ. Mặt khác. để lại muối khoáng trên mặt đất.. nước ngầm sẽ thấm lên bề mặt do lực mao quản và bay hơi. Đáng chú ý là các khu gần khu công nhiệp. Hình 4. gỗ. Cách xử lý này rất có hiệu quả với đất bị muối hóa. giấy. làm cho đất ở các vùng này bị nhiễm nhiều kim loại. vùng lưu vực sông Colorado.. − Ở những vùng khai khoáng mỏ.103 ngầm gần với mặt đất (< 3 m). Để khắc phục hiện tượng muối hóa. kim loại. Hiện nay. − Các oxit nitơ bị chuyển hóa thành nitrat trong khí quyển rồi theo nước mưa vào đất. gạch vữa. cao su. hiện tượng muối hóa đang là vấn đề rất đáng lo ngại đối với nhiều vùng đất canh tác trên thế giới. vùng thảo nguyên phía Bắc Trung Quốc. các chất gây ô nhiễm từ các khu vực chôn lấp có thể rò rỉ vào đất. Các chất thải rắn công nghiệp và sinh hoạt (rác sinh hoạt. − Bụi chì trong khí thải từ các động cơ đốt trong của các phương tiện giao thông lắng xuống và tích tụ trên mặt đất dọc theo các con đường có mật độ ô tô đi lại cao. bùn sinh học khi xử lý nước thải. Lúc này. làm thay đổi thành phần đất và gây ô nhiễm nước. đất cũng hấp thụ các khí NO và NO2 và các khí này cũng bị oxy hóa chuyển thành nitrat trong đất. Trong không khí SO2 có thể tham gia nhiều quá trình khác nhau tạo thành SO42− và theo nước mưa lắng đọng xuống đất. Ví dụ: − SO2 được tạo thành do đốt nhiên liệu chứa lưu huỳnh được thải vào khí quyển. các chất thải do khai thác mỏ. nước ngầm. Muối tích tụ trên bề mặt đất ở một vùng canh tác [21] 4.. Nhiều chất ..8.3. Ở một số nước quy định về chôn lấp chưa được chặt chẽ.. các kim loại từ mỏ sẽ phát tán ra những vùng đất xung quanh. nhưng có khả năng gây ô nhiễm cho các nguồn nước trong khu vực do phải nhận một lượng muối tăng thêm rất lớn.

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý bằng vi sinh vật.. Ngoài ra. có lớp bao phủ bề mặt. Gần đây người ta phát hiện thấy một loại dương xỉ có tên khoa học là Pteris vittata có khả năng hấp thụ rất mạnh asen.1. vi sinh vật cũng có thể chỉ có thể phân hủy được một dạng của chất gây ô nhiễm mà không thể phân hủy được các dạng còn lại của chất đó. nhiệt độ. Xử lý đất bị ô nhiễm do đó thường rất tốn kém và mất nhiều thời gian.3. Cần chú ý rằng. loại dương xỉ này đã được sử dụng rất hiệu quả để xử lý đất bị ô nhiễm asen ở vùng miền Trung Florida. pH trong khoảng 5.. Có nhiều phương pháp xử lý thuộc nhóm này: • Phương pháp bay hơi (volatilization): dùng luồng không khí tạo ra do hệ thống quạt thổi vào đất qua các ống hoặc lưới sục khí để làm bay hơi các chất ô nhiễm có trong đất. nên để xử lý thường phải sử dụng kết hợp nhiều phương pháp. thu hồi và tái sử dụng chất thải. tốt nhất là gần bằng 7. hoa hướng dương có thể hấp thụ urani. Một số phương pháp xử lý đất bị ô nhiễm Hiện có nhiều phương pháp khác nhau để xử lý đất bị ô nhiễm. Xử lý tại chỗ (in-situ) Khi sử dụng các phương pháp xử lý tại chỗ. hạn chế khai thác bừa bãi. sau đó được xử lý riêng. Phương pháp này ít được sử dụng do cần dùng rất nhiều nước để xử lý. đồng thời làm . Chất ô nhiễm bay hơi có thể được hấp thụ bằng than hoạt tính để thu hồi. có lớp ngăn cách với đất. nhóm các phương pháp xử lý tại chỗ và nhóm các phương pháp xử lý đất bị ô nhiễm sau khi đã bóc khỏi vị trí [9]. • Phương pháp ngâm chiết (leaching): sử dụng nước kết hợp với chất hoạt động bề mặt (làm giảm sức căng bề mặt. Thông thường quá trình phân hủy sinh học xảy ra tốt trong điều kiện môi trường hiếu khí. Phương pháp này thường dùng với các chất ô nhiễm hữu cơ dễ bay hơi.3. nhiệt độ trong khoảng từ 20 đến 40°C. Có hàng trăm loại thực vật có thể sử dụng vào mục đích này. một số loại dương xỉ có thể hấp thu asen. tăng khả năng thấm) để ngâm và chiết chất gây ô nhiễm ra khỏi đất. sử dụng hợp lý các vùng mỏ đã khai thác nhằm hạn chế ô nhiễm đất. Do đất thường bị ô nhiễm do nhiều tác nhân khác nhau. như độ ẩm. diclorometan đã được phát hiện trong đất gần các khu công nghiệp Để hạn chế nguồn gây ô nhiễm do các chất thải rắn. một chủng vi sinh vật thường chỉ có thể phân hủy được một hoặc một số chất gây ô nhiễm nào đó và không có tác động đối với các chất gây ô nhễm khác có mặt trong môi trường. do đó nguy cơ phát tán chất ô nhiễm sang các vị trí mới được hạn chế tối đa. Tuy nhiên để hiệu quả xử lý đạt yêu cầu. có đường thoát và tiêu nước bề mặt.8. xylene. toluene. cây dương phân hủy các loại dung môi sử dụng để “giặt khô”. Các phương pháp này thường được chia thành hai nhóm chính. Nước rỉ do quá trình xử lý được thu gom bằng hệ thống thu gom. Hiệu suất hấp thụ asen của loại dương xỉ này có thể lên đến 1422 – 7526 mg asen/kg thực vật.5 đến 8. 4. • Phương pháp xử lý bằng thực vật (phytoremediation): thực vật được dùng để xử lý đất và nước bị ô nhiễm rất hiệu quả. người ta phải xử lý chất thải rắn một cách nghiêm ngặt như phân loại các chất thải.8. người ta cần tạo điều kiện để gia tăng mật độ vi sinh vật và hoạt tính của chúng. Ví dụ.104 hữu cơ dễ bay hơi (volatile organic compounds – VOC) như benzene. Vì vậy. nhiều cây cỏ vùng núi có thể hấp thu mạnh kẽm. • Phương pháp phân hủy sinh học (biodegradation): dựa vào các vi sinh vật có sẵn trong tự nhiên để phân hủy các chất gây ô nhiễm. cỏ ba lá hấp thụ dầu. Các chất thải độc hại nguy hiểm phải được thiêu đốt hoặc chôn cất ở hố chôn theo đúng kỹ thuật. 4. pH. đất ô nhiễm không bị đào bới để chuyển đến nơi tiến hành việc xử lý. chất dinh dưỡng và các chủng loại vi sinh vật khác cùng có mặt trong môi trường. cây mù tạc hấp thụ chì..

sạn. đất sét thường được trộn thêm chất phụ gia hoạt động bề mặt (đất sét trộn phụ gia hoạt động bề mặt được gọi là “đất sét hữu cơ” − organoclays). phân fconf lại bị cố định trong khối nhựa đường asphalt.2. Để tăng khả năng hấp thụ và ngăn chặn sự di chuyển của chất gây ô nhiễm hữu cơ. Hơi bay ra được thu gom được dẫn vào lò đốt hoặc dẫn sang hệ thống hấp thụ bằng dung môi. pH của đất được điều chỉnh đến gần bằng 7. độ xốp. như các quá trình bay hơi. mức nước ngầm. • Phương pháp nhiệt (thermal treatment): đất ô nhiễm được đào lên và cho tiếp xúc với nhiệt. Ở điều kiện nhiệt độ cao để trộn hỗn hợp asphalt. Vật liệu được sử dụng làm vách ngăn thường là đất sét. thêm chất dinh dưỡng thích hợp vào đất để hỗ trợ cho hoạt động phân hủy và phát triển của hệ vi sinh vật. phân hủy sinh học. Phương pháp này ít được sử dụng trong thực tế. rẻ tiền.3. thường xử dụng lò đốt để cấp nhiệt. . người ta phải chuẩn bị sẵn mặt bằng vùng đất dùng để xử lý. • Phương pháp xử lý thụ động (passive remediation): phương pháp này lợi dụng các quá trình xảy ra một cách tự nhiên. Các yếu tố về khả năng bay hơi. Để nâng cao hiệu quả của quá trình xử lý. • Phương pháp cô lập (isolation/containment): chất gây ô nhiễm trong đất bị cô lập tại chỗ. Nhiệt độ cao làm phân hủy và bay hơi các chất gây ô nhiễm. khả năng thấm và bản chất của chất gây ô nhiễm. chỉ yêu cầu việc theo dõi và quan trắc. Phương pháp này chỉ hạn chế được sự di chuyển của chất gây ô nhiễm. Bằng phương pháp này. phân hủy do ánh sáng. Do việc đào bóc đất và vận chuyển đất sang vị trí xử lý khác. Xử lý đất bị ô nhiễm sau khi đã bóc khỏi vị trí Đất bị ô nhiễm được đào bóc lên để xử lý ngay tại hiện trường hoặc được vận chuyển đến khu vực xử lý riêng. Phương pháp xử lý thụ động đơn giản. sau đó chôn lấp toàn bộ khối đất đã xử lý. • Phương pháp trộn với nhựa đường asphalt (asphalt incorporation): trong phương pháp này. Bờ bao được xây dựng quanh khu vực bãi xử lý. • Phương pháp cố định chất ô nhiễm bằng dòng điện (vitrification): còn được gọi là phương pháp thủy tinh hóa. đất bị ô nhiễm được trộn vào hỗn hợp nhựa asphalt nóng để làm đường. nên các phương pháp xử lý thuộc nhóm này có nguy cơ gây phát tán các chất gây ô nhiễm ra môi trường. chất gây ô nhiễm có thể bị bay hơi. cấu trúc và thành phần khoáng của đất.000 năm. • Phương pháp xử lý bằng mặt đất (land treatment): đất ô nhiễm được đào lên và rải trên một bề mặt đất khác để phân hủy các chất gây ô nhiễm bằng các quá trình phân hủy sinh học. nhằm hạn chế ảnh hưởng của nước chảy tràn. Hiệu quả xử lý bằng phương pháp ngâm chiết phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác. mà không phân hủy triệt để được chúng. 4. Người ta sử dụng dòng điện để đóng rắn và cố định chất gây ô nhiễm trong đất. Đây là phương pháp thường được sử dụng với trường hợp đất bị ô nhiễm các chất vô cơ. phân hủy do ánh sáng để phân hủy các chất gây ô nhiễm. • Phương pháp đóng khối (solidification/stabilization): thêm chất phụ gia thích hợp vào đất bị ô nhiễm đã được bóc lên để cố định các chất ô nhiễm trong đất. như độ thấm nước. như sàng lọc để loại bỏ đá. hấp phụ. do chi phí xử lý cao vì phải sử dụng một lượng lớn điện năng. Đất bị ô nhiễm có thể được trộn thêm với loại đất khác và rãi trên bề mặt khu vực xử lý để thông khí tốt và tạo điều kiện tiếp xúc tốt hơn cho vi sinh vật sử dụng. thông khí. độ đồng nhất. bằng cách tạo vách ngăn bao quanh bằng vật liệu chống quá trình di chuyển của chất gây ô nhiễm ra môi trường xung quanh. phân hủy sinh học.105 phát sinh một lượng nước thải (nước rỉ) lớn phải xử lý rất tốn kém. phân hủy do ánh sáng xảy ra một cách tự nhiên. chất ô nhiễm có thể được cố định trong một thời gian dài đến 10.8. khả năng thấm của đất. phân hủy.

hoặc hỗn hợp dung môi và chất hoạt động bề mặt để xử lý các chất gây ô nhiễm. gây hại cho con người. thông khí để đuổi dung môi/chất hoạt động bề mặt. có nguy cơ gây ô nhiễm cho nước ngầm. để hạn chế sự di chuyển của các chất gây ô nhiễm ra môi trường xung quanh. Có thể sử dụng thực vật để xử lý đất bị nhiễm một số kim loại nặng hay không? 5. Đây là phương pháp đắt tiền. đất được rửa. Ngoài nhược điểm phải có bãi chôn lấp tốn diện tích. Phương pháp “cô lập” và phương pháp “bóc và chôn lấp” để xử lý đất bị ô nhiễm khác nhau thế nào? 10. Dịch chiết được lọc để tách các hạt đất nhỏ đi theo và được xử lý để tách chất gây ô nhiễm. Tại sao nhiều loại thực vật không thể phát triển được trên đất bị muối hóa? 9. Nguyên nhân của hiện tượng muối hóa đất và cách khắc phục? 8. Mùn ảnh hưởng thế nào đến tính chất của đất? 3. thường là đất sét. Sau đó. nước mặt. chỉ được sử dụng trong một số trường hợp đặc biệt. Câu hỏi 1. phương pháp xử lý này còn chưa được công nhận về mặt pháp lý. “Đất sét hữu cơ” là gì? Tại sao lại dùng “đất sét hữu cơ” để làm lớp vách ngăn trong trường hợp đất bị ô nhiễm các chất hữu cơ? . Tại sao có thể dùng lưu huỳnh để cải tạo đất kiềm? 4. Hoạt động nông nghiệp có ảnh hưởng thế nào đến tình trạng xói mòn đất? 7. Việc bảo tồn đất có liên quan thế nào đến việc bảo tồn nguồn tài nguyên nước? 6.106 • Phương pháp chiết hóa học (chemical extraction): đất bị ô nhiễm được trộn với dung môi. Tại sao thường xảy ra sự di động của sắt và mangan trong đất bị ngập úng? 2. • Phương pháp bóc và chôn lấp (excavation): đất bị ô nhiễm được bóc khỏi vị trí và đem chôn lấp ở bãi chôn lấp có lớp vỏ chống thấm. chất hoạt động bề mặt. Dung môi/chất hoạt động bề mặt lôi kéo chất gây ô nhiễm và được tách ra khỏi đất. do vẫn chưa xử lý được chất gây ô nhiễm.

Việc sử dụng hàng ngàn hóa chất phục vụ cho sản xuất công. hợp chất cơ clo. phạm vi ảnh hưởng của các hóa chất độc hại đối với môi trường là rất rộng và rất đáng phải quan tâm. Vì vậy.1. khả năng tích lũy trong cơ thể sinh vật và độc tính cao. Các nghiên cứu này nhằm mục đích giải thích tác hại của các chất độc đang có trong môi trường đồng thời dự đoán ảnh hưởng có hại của các chất độc mới trước khi chúng được thải ra môi trường. Trong số các hóa chất trên có khoảng 60000 − 70000 loại được dùng thường xuyên và rộng rãi [8]. hóa chất bảo vệ thực vật..1 trình bày các nguyên tố độc hại có trong các nguồn nước thiên nhiên và nước thải.. hàng năm có khoảng 30.. Khi xâm nhập vào môi trường. cacbonyl kim loại.. Độc học môi trường thường được chia thành 2 ngành nhỏ: − Độc học sức khỏe môi trường (Environment Health Toxycology): nghiên cứu các tác hại của hóa chất trong môi trường đối với sức khỏe con người. Bên cạnh những tác dụng tích cực của các hóa chất trong nghiên cứu khoa học. chúng là những chất có tác dụng độc hại rất nguy hiểm. hoặc bản chất hóa học của chúng: − Dựa vào tác hại: chất gây đột biến gen. cần phải có kiến thức tổng hợp của nhiều lĩnh vực khác nhau.107 5. nhưng trong thực tế ngành này chỉ thường tập trung quan tâm đến các chất độc có nguồn gốc nhân tạo. độc tố của vi khuẩn. − Độc học sinh thái (Ecotoxycology): nghiên cứu tác hại của các chất ô nhiễm đến hệ sinh thái và các thành phần của nó (cá. nhưng ở nồng độ cao. công dụng. làm cho sản xuất.. Độc học môi trường Độc học môi trường là ngành nghiên cứu về sự tồn tại và ảnh hưởng của các hóa chất độc đối với môi trường [10]. Bảng 5.). đối tượng nghiên cứu của độc học môi trường bao gồm cả các chất độc có nguồn gốc tự nhiên như nọc độc của động vật. Các nguyên tố này ở nồng độ thấp lại rất cần thiết cho quá trình phát triển của các cơ thể sống. chất gây ung thư.. nông nghiệp và đời sống chính là mối nguy hiểm đe dọa đến sức khỏe con người. Để nghiên cứu tác hại của các hóa chất độc trong môi trường. đóng góp vào sự phát triển nền kinh tế xã hội. động vật hoang dã. − Dựa vào công dụng: phụ gia thực phẩm. các chất khí độc sẽ nhanh chóng bị phát tán vào không khí. − Dựa vào bản chất hóa học: kim loại nặng. mức sống và sức khỏe tăng lên. Hóa chất độc trong môi trường Trên thế giới hiện nay có trên 4 triệu loại hóa chất khác nhau được sử dụng. HÓA CHẤT ĐỘC TRONG MÔI TRƯỜNG 5. 5. ... độc tố thực vật.2. Mặc dù theo định nghĩa này. cũng có nhiều hóa chất độc hại. nhiều quốc gia đã đưa ra các quy định rất nghiêm ngặt về nồng độ của các hóa chất độc hại trong chất thải. chúng có tác dụng như các chất dinh dưỡng cho đời sống động thực vật.000 chất mới được phát minh và đưa vào sử dụng. trong lúc đó các chất lỏng hoặc rắn có thể bị cuốn trôi vào các nguồn nước mặt (hoặc nước ngầm) và do đó được vận chuyển đi rất xa nguồn thải ban đầu.. Các chất độc gây hại cho môi trường thường có ba tính chất nguy hiểm sau: chậm phân hủy. Để hạn chế tác hại của các chất độc. Các chất độc có thể được phân loại thành các nhóm dựa vào tác hại....

ở nồng độ cao gây độc hại − Độc với thực vật ở nồng độ cao.108 Bảng 5. chất crôm. hệ thống ống dẫn − Chất thải công nghiệp mỏ − Thuốc trừ sâu. có khả năng gây ung thư − Công nghiệp than đá B Cr − Sản xuất chất tẩy rửa tổng hợp − Các nguồn thải công nghiệp − Công nghiệp mạ. công nghiệp thuộc da Cr (VI) có khả năng gây ung thư − Công nghiệp mạ Cu − Chất thải CN và sinh hoạt − Công nghiệp mỏ − Các nguồn địa chất tự nhiên Florua − Chất thải công nghiệp − Chất bổ sung cho nước − Công nghiệp khai thác mỏ Pb Hg − Công nghiệp than đá. gây cao huyết áp.1. bệnh thận. phá hủy − Chất thải công nghiệp mạ kim loại các mô hồng cầu. không độc lắm đối với động vật. ét xăng. sản xuất các hợp − Là nguyên tố vi lượng cần cho cơ thể. làm đảo lộn vai trò sinh hóa của các enzim. rối loạn thần kinh − Độc tính cao − Ít độc đối vớí động vật − Độc cho thực vật ở nông độ cao − Độc đối với động vật − Ở dạng vết rất cần cho sự phát triển của thực vật − Ở nồng độ thấp rất cần cho sự phát triển của thực vật. than đá − Chất thải công nghiệp mỏ Mn Mo Se Zn − Độc. suy thận. đặc biệt với một số loại cây − Tác động của VS vật lên khoáng kim loại ở pE nhỏ − Chất thải công nghiệp − Các nguồn tự nhiên − Các nguồn địa chất tự nhiên − Than đá. có khả năng gây ung thư − Độc. Ở nồng độ (5 mg/L phá hủy xương và gây vết răng − Độc. Gây độc cho động thực − Từ các ống dẫn nước vật dưới nước − Chất thải công nghiệp mỏ Cd Be − Công nghiệp than đá − Năng lượng hạt nhân − Công nghiệp vũ trụ − Gây ngộ độc cấp tính và mãn tính. chất cần thiết cho các enzim kim loại (metalloenzime) . Các nguyên tố độc hại trong nước thiên nhiên và nước thải [8] Nguyên tố As Nguồn thải ra − Thuốc trừ sâu − Chất thải hóa học Tác dụng gây độc − Độc. gây bệnh thiếu máu. độc với cây cối ở nồng độ trung bình − Ở nồng độ 1 mg/L ngăn cản sự phá hủy men răng. lưu huỳnh − Chất thải công nghiệp − Công nghiệp mạ − Hệ thống ống dẫn − Nguyên tố cần thiết cho sự sống ở dạng vết.

thế kỷ 20. − Thủy phân: nước (kết hợp với ánh sáng và nhiệt) có thể phá vỡ các liên kết hóa học.3. Có thể lấy ví dụ trường hợp ô nhiễm thuốc trừ sâu ở hồ Ontario (là một trong năm hồ của Ngũ Đại Hồ. sau 10 năm vẫn còn ảnh hưởng nghiêm trọng làm giảm khả năng sinh sản của loại cá sấu sinh sống ở đây.3. Nhiều loại hóa chất khi xâm nhập vào môi trường thì bị phân hủy.1.2. Nhiều quá trình phân hủy phi sinh học chịu ảnh hưởng của ánh sáng (quang phân – photolysis) và nước (thủy phân – hydrolysis). đồng thời giải phóng một thành phần tương ứng về điện tích. Phản ứng quang phân thường xảy ra trong không khí hay trong nước mặt. Các hợp chất vòng thơm không no. do đó có thời gian sống và có tác hại hạn chế cho môi trường xung quanh. có khả năng phá vỡ liên kết hóa học. do đó đóng góp một cách đáng kể vào quá trình phân hủy của nhiều hóa chất trong môi trường. Nhưng bên cạnh các chất độc dễ bị phân hủy còn có nhiều chất độc rất bền trong môi trường và có khả năng gây hại lâu dài (DDT. Phản ứng thủy phân thường đi kèm với sự kết hợp một nguyên tử cacbon vào phân tử. Các liên kết este. Những nghiên cứu ở khu vực này cho thấy. TCDD.1. cũng như các hợp chất hydrocacbon thơm đa vòng rất dễ bị phân hủy bởi ánh sáng. như liên kết este có trong parathion hoặc các loại thuốc trừ sâu cơ photpho khác. do chúng có khả năng hấp thụ quang năng. Ô nhiễm thuốc trừ sâu DDT và diclofol ở hồ Apopka. sau 20 năm. Florida. − Quang phân: ánh sáng.. Thời gian bán hủy của một số hóa chất độc bền vững trong môi trường [10] Hóa chất độc Thời gian bán phân hủy Môi trường DDT 10 năm Đất TCDD 9 năm Đất Atrazine 25 tháng Nước Benzoperylene (PAH) 14 tháng Đất Phenanthrene (PAH) 138 ngày Đất Carbofuran 45 ngày Nước 5. Phản ứng quang phân phụ thuộc vào cả cường độ ánh sáng lẫn khả năng hấp thụ ánh sáng của phân tử chất gây ô nhiễm. Phản ứng oxy hóa quang hóa parathion (một loại thuốc trừ sâu cơ photpho) được trình bày trong Hình 5.. Bảng 5. PCBs. là những ví dụ điển hình về loại chất độc này). Tính bền vững của độc chất trong môi trường Có nhiều quá trình sinh học hoặc phi sinh học trong tự nhiên liên quan đến sự phân hủy của các chất độc trong môi trường.2.. do đó các . Thời gian bán hủy của một số chất độc khó phân hủy (bền vững) được nêu ra trong Bảng 5. có thể làm nồng độ của chúng tăng lên đến mức độc hại do sự tích lũy theo thời gian. rất dễ bị thủy phân. thì các hóa chất độc này vẫn còn là mối nguy lâu dài đối với môi trường. Bắc Mỹ) trong thập niên 50 đến thập niên 70. Phân hủy phi sinh học Nhiều quá trình trong tự nhiên có thể làm thay đổi cấu trúc của các hóa chất. Ngay cả khi đã ngừng sử dụng và thải chúng. Phát thải liên tục các chất độc loại này vào môi trường. Năng lượng ánh sáng còn đẩy mạnh quá trình oxy hóa các chất gây ô nhiễm thông qua quá trình thủy phân hoặc quá trình oxy hóa.109 5. chủ yếu là ánh sáng tử ngoại. tổng lượng thuốc trừ sâu tích tụ trong hồ vẫn còn đến khoảng 80% so với ban đầu. vì cường độ ánh sáng trong các môi trường này là lớn nhất.

phân hủy các hóa chất để lấy năng lượng từ quá trình phân hủy đó. tốc độ phân hủy các chất độc hóa học được tăng lên một cách đáng kể. Vi sinh vật. Nhiều chất ô nhiễm trong nước bị hấp phụ lên hạt chất rắn lơ lửng.1. Tốc độ này cũng cao trong môi trường pH rất thấp hoặc rất cao. . Nhờ tác dụng của các vi sinh vật.3. Phân hủy sinh học Mặc dù nhiều chất gây ô nhiễm có thể bị phân hủy phi sinh học trong môi trường. một số hóa chất bảo vệ thực vật cơ clo dễ bay hơi như lindane và hexachlorobenzene đã phân bố khắp nơi trên toàn cầu nhờ vào cách phát tán này. mà do thay đổi sự phân bố của chúng từ khu vực này sang khu vực khác của môi trường. Thủy phân Quang phân S (OC2H5)2 P O NO2 Parathion Diethylphosphorothioate S O (OC2H5)2 P (OC2H5)2 O NO2 Paraoxon P O + HO NO2 para-nitrophenol Hình 5.3. Các chất ô nhiễm dễ bay hơi có thể bay hơi từ đất. Quá trình suy giảm nồng độ không do phân hủy Hàm lượng của nhiều chất gây ô nhiễm trong môi trường có thể bị suy giảm đi một cách đáng kể.3.2. Người ta cho rằng. Ảnh hưởng của nắng (quang phân) và mưa (thủy phân) đến sự phân hủy của parathion 5. sau đó lắng vào trầm tích. làm cho nồng độ của chúng trong cột nước giảm xuống. mà chủ yếu là vi khuẩn và nấm. Các quá trình phân hủy sinh học xảy ra dưới tác dụng của các enzim và thường kết thúc bằng sự khoáng hóa hoàn toàn các chất độc trong môi trường thành nước. nước vào không khí và di chuyển đến một vùng khác.110 hợp chất loại này có thời gian bán phân hủy trong môi trường rất ngắn. cacbon dioxit và các chất vô cơ đơn giản 5. nhưng không phải do các quá trình phân hủy. nhưng quá trình phân hủy này thường xảy ra với tốc độ rất chậm. Tốc độ thủy phân của các hóa chất trong môi trường nước phụ thuộc vào nhiệt độ và pH. Tốc độ thủy phân tăng khi tăng nhiệt độ.

thường có tác dụng hạn chế sự xâm nhập của các loại hóa chất độc hại. điều này đã tạo điều kiện rất thuận lợi để các hóa chất thâm nhập vào cơ thể. trước đây atrazine là một loại thuốc diệt cỏ được sử dụng rất phổ biến ở Mỹ. Khi đã vào cơ thể sinh vật. Sinh vật thủy sinh có thể tích lũy một lượng lớn các hóa chất tan được trong chất béo. Mức độ tích lũy các hóa chất tan được trong chất béo phụ thuộc vào hàm lượng chất béo trong cơ thể sinh vật. Bảng 5. nên thấm xuống đất và đi vào các túi nước ngầm. hồ. Các chất độc thường được xâm nhập vào cơ thể sinh vật qua các màng trong cơ thể như màng phổi. Muốn vào được cơ thể sinh vật. các nghiên cứu sau đó cho thấy rằng 92% nước các hồ được nghiên cứu đều có chứa atrazine. nước ngầm ở các khu vực có sử dụng atrazine đều bị ô nhiễm loại hóa chất này [10].3). các hóa chất không những phải thấm qua màng mà còn phải đi qua được lớp mỡ trên màng. không khí) hoặc từ nguồn thức ăn vào cơ thể [10]. Nghiên cứu thực địa cho thấy. 5. lông. đất. biển là nơi nhận một lượng rất lớn các hóa chất thải từ quá trình sản xuất và sinh hoạt. như vảy. vì vậy khả năng tích lũy các hóa chất độc hại có liên quan đến khả năng tan trong chất béo (tính ưa dầu – lipophilicity) của chúng. Ví dụ. động vật thủy sinh đã chuyển một lượng nước rất lớn qua màng hô hấp (mang cá). đường ruột.. tích lũy trong cơ thể sinh vật. Nồng độ của các hóa chất này trong cơ thể sinh vật nước có thể cao gấp hàng trăm đến hàng ngàn lần nồng độ của chúng trong nước (Bảng 5.3. khó bị phân hủy.111 Các chất dễ tan trong nước sẽ bị nước chảy tràn rửa trôi và thấm xuống đất làm ô nhiễm nước ngầm. có khả năng xâm nhập.1. − Trong quá trình hô hấp. nếu các chất độc này không đi vào được cơ thể sinh vật. Da và các thành phần khác trên da. Atrazine tan nhiều trong nước nhưng lại ít bị đất hấp thụ. 5. Tích lũy sinh học Tích lũy sinh học được định nghĩa là quá trình trong đó sinh vật tích lũy các hóa chất trực tiếp từ môi trường vô sinh (nước. Tích lũy sinh học trong cá của một số chất gây ô nhiễm [10] Hóa chất ∗ Hệ số tích lũy ∗ DDT 127000 TCDD 39000 Endrin 6800 Pentachlorobenzene 5000 Lepthophos 750 Trichlorobenzene 183 Hệ số tích lũy: tỷ số giữa nồng độ chất độc trong cá và nồng độ của nó trong nước ở trạng thái cân bằng Cơ chế tích lũy sinh học nhiều khi cũng làm chậm tác hại của chất độc. nhưng cũng có một số hóa chất có khả năng xâm nhập vào cơ thể qua đường da rất mạnh. .4. mang (cá).4. Điều đáng quan tâm là nhiều chất độc bền vững. Tích lũy sinh học Khả năng tồn tại lâu dài trong môi trường của một số hóa chất độc thực ra không đáng lo ngại nhiều. Điều này có thể được giải thích bằng hai lý do: − Sông. chất độc cũng có thể phải cần thời gian để tích lũy đến lúc đạt được mức nồng độ gây độc. Môi trường nước thường chính là nơi các hóa chất có khả năng hòa tan trong chất béo chuyển từ môi trường vô sinh vào môi trường hữu sinh (cơ thể sinh vật). do các chất ..

Ngoài ra. Hình 5. dạng và sự tồn tại của chất ô nhiễm cũng ảnh hưởng đến sự tích lũy sinh học. Tuy nhiên.4. Những yếu tố ảnh hưởng đến sự tích lũy sinh học Sự tích lũy sinh học của một chất ô nhiễm trong môi trường phụ thuộc vào nhiều yếu tố: − Khả năng bị phân hủy trong môi trường.2. Đây là yếu tố đầu tiên đáng quan tâm nhất của một chất độc. ví dụ. nhiều trường hợp mặc dầu trong cơ thể sinh vật đã tích lũy sẵn một lượng lớn các chất độc trong mỡ. Các chất dễ bị phân hủy trong môi trường sẽ không thể tồn tại trong một thời gian đủ dài để có thể tích lũy vào cơ thể sinh vật. − Khả năng chuyển hóa sinh học. − Tính ưa dầu (lipophilicity). Tương quan giữa hàm lượng chất béo trong cơ thể của nhiều loại động vật ở hồ Ontario (thuộc Ngũ Đại Hồ) và hàm lượng PCBs trong toàn bộ cơ thể [10] 5. sữa và gây độc cho sinh vật con. nhưng sinh vật chưa hề bị tác hại. các chất độc loại này còn có thể di chuyển từ sinh vật mẹ sang sinh vật con qua trứng. Các chất này ít khi bị tích lũy trong mỡ và thường dễ bị đào thải khỏi cơ thể.4.2. do bị axit humic hấp phụ nên khả năng tích lũy sinh học của benzo[α]pyren ở cá thái dương (sunfish) bị giảm khoảng 3 lần [10]. các hóa chất tan được trong chất béo còn có xu hướng bị hấp phụ mạnh vào trầm tích. trừ trường hợp chất ô nhiễm này được thải liên tục vào môi trường. Các chất dễ bị chuyển hóa sinh học thường dễ tan trong nước hơn trong chất béo. khi mỡ bị chuyển hóa trong thời kỳ chuẩn bị sinh sản. dẫn đến giảm khả năng tích lũy sinh học. Là một yếu tố rất quan trọng quyết định khả năng tích lũy sinh học của các chất độc. − Nồng độ trong môi trường. nên tích lũy DDT trong cá sống ở các hồ này cao hơn cá sống trong hồ phú dưỡng có chứa nhiều chất rắn lơ lửng. nên nồng độ của chúng trong nước giảm. Như có thể thấy trong Bảng 5. do có ít chất rắn lơ lửng. Vì vậy. Ở các hồ nghèo dinh dưỡng. các chất dễ bị chuyển hóa sinh học có khả năng tích . chỉ đến khi bước vào tuổi chuẩn bị sinh sản thì chúng mới bị ngộ độc và chết. Khi đã bị hấp thụ vào cơ thể sinh vật. Ví dụ.112 này chỉ khuếch tán từ từ đến cơ quan đích để gây độc khi phần mỡ chứa chất độc trong cơ thể bị sử dụng vào mục đích khác.

Ví dụ.1. đơn vị tính thường là mg/kg động vật.) hoặc do việc sử dụng hóa chất thiếu cẩn thận (ví dụ: phun thuốc trừ sâu bằng máy bay không đúng vị trí). sông hồ. khi biết giá trị LD50 của chúng. cần nêu rõ đang sử dụng thang phân loại nào.4. thực vật có mạch nhựa. Độ độc cấp tính Độ độc cấp tính được định nghĩa là độ độc thể hiện sau khi phơi nhiễm một thời gian ngắn với chất độc. tảo).5. Vì vậy. Có thể so sánh độ độc của các chất dựa vào thang độ độc. khi sắp xếp độ độc của các chất. − LC50 (median lethal concentration): chỉ nồng độ của một chất độc có thể làm chết 50% số động vật thí nghiệm.3-dibromo-propyl)phosphate Cao 4570 3 5. Từ các bảng này có thể thấy ngay sự khác biệt trong cách xếp loại độ độc của hai thang . do có khá nhiều thang xếp loại độ độc khác nhau đang được sử dụng hiện nay. Hai thang xếp loại độ độc đang được dùng nhiều nhất hiện nay là thang “Hodge & Sterner” và “Goselin. đất. Smith & Hodge”. Từ các đại lượng này không thể suy ra được nồng độ tối đa cho phép của các chất độc trong môi trường. Độc tính của một chất thường được đặc trưng bằng các đại lượng như LC50 và LD50. Có thể thấy ngay rằng.5. được xếp loại “2” là loại chất “rất độc” theo “Hodge & Sterner”. đơn vị tính là mg/L dung dịch hóa chất.113 lũy sinh học thấp hơn nhiều giá trị dự tính dựa vào tính ưa dầu của chúng. − LD50 (median lethal dose): chỉ liều lượng của một chất độc có thể làm chết 50% số động vật thí nghiệm. Bảng 5.. Các thang xếp loại độ độc này được trình bày trong các Bảng 5. Smith and Hodge”.7 trình bày khoảng giá trị LC50 và LD50 tương đối của các hóa chất độc với cá và các động vật trên cạn. Độc tính 5. động vật không xương sống. động vật có vú. cá. Giá trị phân tích và giá trị tính toán của hệ số tích lũy sinh học trong cá của một số hóa chất có khả năng chuyển hóa sinh học khác nhau Hệ số tích lũy sinh học Chemical Khả năng chuyển hóa sinh học Dự đoán Xác định Chlordane Thấp 47900 38000 PCB Thấp 36300 42600 Mirex Thấp 21900 18200 Pentachloro-phenol Cao 4900 780 Tris(2. Tổ chức Bảo vệ .. các đại lượng LC50 và LD50 đã cung cấp một giá trị thống kê để đánh giá độ độc cấp tính tương đối của các hóa chất độc. LC50 thường được dùng để đánh giá độc tính của các chất độc dạng lỏng hoặc chất độc tan trong dung dịch nước. một chất độc có LD50 theo đường ăn uống là 2 mg/kg..6. chim. Tuy vậy. nồng độ tối đa cho phép phải thấp hơn nhiều giá trị LC50 của chất độc đang khảo sát. Công việc này thường dễ gây nhầm lẫn. Độ độc cấp tính của các chất độc trong môi trường được xác định thực nghiệm trên các loài lựa chọn đại diện cho các bậc dinh dưỡng trong hệ sinh thái (ví dụ. Bảng 5. nhưng lại được xếp vào loại “6” là chất “siêu độc” theo thang “Gosselin. Thông thường chỉ có thể gặp các trường hợp ngộ độc cấp tính đối với động vật và người trong các sự cố (ví dụ: tai nạn giao thông làm chất độc rò rỉ từ phương tiện vận chuyển vào không khí. Ví dụ.5 và Bảng 5.

Trong thực tế không có loài sinh vật nào có độ nhạy cảm ổn định với độ độc cấp tính của các loại hóa chất. thí nghiệm chỉ được thực hiện ở các loài sinh vật với giả thiết đó là các loài đại diện cho các sinh vật ở cùng bậc trong hệ sinh thái.000 30 – 600 ml 2 Độc nhẹ 5.000 600 – 1.5. nhưng giả thiết này thường là không đúng. người ta còn cố sắp xếp các loài sinh vật dựa vào mức độ nhạy cảm của chúng với các chất độc.600 1 lít Bảng 5.4-Dichlorobenzene <1 < 50 Cực độc Aldrin 5.200 ml 1 Thực tế không độc > 15.liều đơn) mg/kg LC50 (hô hấp) (chuột .000 – 15.liều đơn) mg/kg Liều chết người Gần đúng 1 Cực độc <1 < 10 <5 1 grain ≈ 0. Bảng 5.000 2820 – 22.2.0648 g 2 Rất độc 1 – 50 10 – 100 5 – 43 4 ml 3 Khá độc 50 – 500 100 – 1000 44 – 340 30 ml 4 Độc nhẹ 500 – 5000 1000 – 10.phơi nhiễm 4 giờ) ppm LD50 (qua da) (thỏ .0648 g 5 Cực độc 5 – 50 4 ml 4 Rất độc 50 – 500 30 ml 3 Khá độc 500 – 5. Phân loại độ độc theo Hodge & Sterner [24] Phân loại độ độc LD50 (ăn uống) Cấp độc (chuột . Phân loại độ độc cấp tính của hóa chất độc đối với cá và động vật [10] Cá LC50 (mg/L) Chim/ Đ. Smith & Hodge [24] Phân loại độ độc Cấp độc Liều lượng (mg/kg) Đối với người 70 kg 6 Siêu độc ≤5 1 grain ≈ 0.000 350 – 2810 600 ml 5 Thực tế không độc 5000 – 15.6.000 ≥ 22.7.5.000 100.590 1 lít 6 Ít có hại ≥ 15. Phân loại độ độc (liều độc qua đường ăn uống có thể gây chết người) theo Gosselin. Mặt khác.000 > 1200 ml Ngoài ra.000 10.000 – 100.vật có vú LD50 (mg/kg) Cấp độc Ví dụ về chất độc > 100 > 5000 Tương đối không độc Bari 10 – 100 500 – 5000 Ít độc Cadmi 1 – 10 50 – 500 Rất độc 1. Bảng 5.114 Môi trường Mỹ (US-EPA) yêu cầu phải thí nghiệm trên ít nhất 8 loài khác nhau trong nước ngọt và nước mặn (16 thí nghiệm) bao gồm cá. Cơ chế gây độc cấp tính Các chất độc trong môi trường thường thể hiện độc tính cấp tính qua nhiều cơ chế . động vật không xương sống và thực vật để xây dựng tiêu chuẩn chất lượng nước cho mỗi loại hóa chất.

Ăn uống. Bị hôn mê kéo dài có thể dẫn đến tử vong. . do không khí giữa các lớp lông tạo thành một lớp cách nhiệt khá tốt. Ngoài ra.3. các lớp lông bị dính chặt vào nhau. • Ức chế cholinesterase: Tác dụng ức chế cholinesterase là cơ chế gây độc cấp tính thường gặp của các thuốc trừ sâu nhóm cơ clo. cơ photpho và nhóm carbamate. Ví dụ. thay đổi màu da (ở cá). nhanh chóng bị mất nhiệt và chết. sẽ hồi phục khi các hóa chất độc bị đào thải khỏi cơ thể. Biểu hiện thường thấy của sự hôn mê là tình trạng hoạt động lờ đờ. ngộ độc dầu còn gây ra các chứng bệnh khác như bệnh bọt khí trong phổi (pulmonary emphysema). hệ miễn dịch và hệ nội tiết của cơ thể sinh vật. phơi nhiễm thời gian dài với các hóa chất có tính ưa dầu mạnh sẽ dẫn đến tình trạng tích lũy sinh học các loại hóa chất này trong cơ thể đến mức nồng độ gây chết. giảm phản xạ với các kích thích bên ngoài. Ngộ độc mãn tính thường xảy ra với liều chưa đủ gây chết và thường ảnh hưởng có hại đến sự phát triển. xuất huyết đường ruột và hoại tử gan. Cơ thể các loại động vật có lông thường có khả năng chịu lạnh trong nước. • Hôn mê: Các hóa chất công nghiệp thường gây ngộ độc cấp tính (đặc biệt đối với với động vật thủy sinh) biểu hiện dưới dạng hôn mê. Độc tính mãn tính được đặc trưng bằng các đại lượng: − Mức không phát hiện được hiệu ứng (no observed effect level.115 khác nhau. như đã trình bày trong các phần trên. Khi thấm dầu. hít thở không khí chứa hơi dầu cũng có thể làm tích lũy hydrocacbon đến mức độc hại. NOEL thường được dùng để hướng dẫn xây dựng tiêu chuẩn về các mức giới hạn cho phép đối với một độc chất. ete và andehyt. lượng chất độc tích lũy trong mô mỡ sau một thời gian dài cũng có thể bị giải phóng ra và gây tử vong trong thời kỳ động vật chuẩn bị sinh sản. Các con vật bị nạn thường chết do mất nhiệt. ngộ độc mãn tính có thể gây tử vong. Bên cạnh nguy cơ chết do mất nhiệt. trong lúc ngộ độc cấp tính các chất này lại không gây chết.…). Hiện tượng ngộ độc cấp tính do ức chế cholinesterase ở cá và chim do việc sử dụng thuốc trừ sâu loại này trong nông nghiệp cũng như trong các mục đích khác rất thường gặp hiện nay. 5. rỉa lông. Độ độc mãn tính Độ độc mãn tính được định nghĩa là độ độc thể hiện sau khi phơi nhiễm một thời gian dài với chất độc. Đối với một số chất độc. Khoảng 60% các loại hóa chất công nghiệp thất thoát vào môi trường nước thể hiện độc tính cấp tính thông qua tác dụng gây hôn mê. Ở rái cá biển. động vật có vú ở biển. lúc này lớp lông không còn xốp và có tác dụng cách nhiệt nữa. khả năng sinh sản. keton. Hôn mê xảy ra khi hóa chất độc tích lũy trong màng tế bào gây ảnh hưởng đến chức năng hoạt động bình thường của màng. hôn mê nhưng chưa chết. benzen. động vật còn có thể bị ngộ độc dầu.5. vì vậy con vật sẽ không chịu được giá lạnh. Các hóa chất gây độc qua tác dụng gây hôn mê thường gặp là các loại rượu. Động vật bị ngộ độc. Các vết dầu tràn trên bề mặt nước bám vào và tạo thành một lớp bao phủ các loại động vật hoạt động ở vùng mặt nước (như chim. NOEL): là liều lượng độc chất tối đa không gây ra hiệu ứng rõ rệt trên động vật thí nghiệm khi phơi nhiễm liên tục trong một thời gian dài. Dưới đây sẽ trình bày ví dụ về một số cơ chế gây độc của một số chất độc hóa học thường gặp hiện nay. • Tác động vật lý: Các sự cố môi trường gây ra ngộ độc cấp tính theo kiểu tác động vật lý thường gặp nhất hiện nay là các sự cố gây ra do dầu tràn. Các hóa chất loại này thường độc đối với nhiều loài khác nhau và đều thường là các loại hợp chất ưa dầu do đó có thể tích tụ ở lớp mỡ trên màng đến nồng độ đủ để biến đổi chức năng của màng.

nhưng lại không gây hại cho các loài khác. vào môi trường nước. thuốc diệt chuột và loài gặm nhấm.3 33 Độc Malathion 3000 Rất độc 340 8. một số HCBVTV rất bền có thể tích lũy trong môi trường. Các hóa chất độc hại này có thể thâm nhập vào chuỗi thức ăn.3 39 Độc 10 Cực độc 0.6. gồm các HCBVTV có LD50 (theo đường ăn uống) nhỏ hơn hoặc bằng 500 mg/kg thể trọng. do có tác dụng ngăn cản sự dẫn truyền xung thần kinh. Nhóm II. gồm những chất rất độc có LD50 (theo đường ăn uống) nhỏ hơn hoặc bằng 1.6. nghĩa là chỉ tiêu diệt một vài loài sinh vật đích. Hóa chất bảo vệ thực vật Hóa chất bảo vệ thực vật (HCBVTV) được sử dụng rất phổ biến trong nông nghiệp cũng như trong đời sống. mirex và lindane. Chúng thường được chia thành nhiều nhóm như thuốc diệt nấm.8 Không độc Carbaryl 15000 Ít độc 378 40 Độc (μg/L) Độ độc cấp tính Endosulfan 166 Chlordecone Thuốc trừ sâu LC50 CV 5. hầu hết các loại HCBVTV đều không chọn lọc. loại này thuộc nhóm bị hạn chế sử dụng. gồm các chất không độc có LD50 (theo đường ăn uống) nhỏ hơn hoặc bằng 15. heptachlor. Nhóm I.000 mg/kg thể trọng. gây ngộ độc cấp tính.6. Tổ chức US-EPA đã chia HCBVTV thành 3 nhóm. thuốc xông để bảo vệ ngũ cốc. nâng cao năng suất cây trồng. chlordane. HCBVTV là loại chất ô nhiễm đặc biệt trong môi trường. Ngoài ra. endrin. aldrin. bao gồm những loại thuốc trừ sâu khá quen thuộc như DDT.0 mg/kg thể trọng. Các chất có ACR nhỏ hơn 10 thường có độc tính mãn tính thấp hoặc không độc. dieldrin. Tác dụng độc hại của một số chất 5.8. đặc biệt là khả năng tích lũy sinh học trong cơ thể sinh vật. methoxychlor.116 − Mức thấp nhất có thể phát hiện được hiệu ứng (lowest observed effect level. US-EPA còn phân loại các HCBVTV dựa vào khả năng gây ung thư. Trong thực tế. toxaphene. một HCBVTV lý tưởng phải có tính chọn lọc cao. . Bên cạnh các lợi ích như khống chế được một số loài gây hại. CV): là giá trị trung bình nhân của NOEL và LOEL. con người. LOEL): là liều lượng độc chất thấp nhất còn có thể gây ra các hiệu ứng quan sát được trên động vật thí nghiệm khi phơi nhiễm liên tục trong một thời gian dài − Giá trị mãn tính (chronic value.1. Tác dụng độc hại của thuốc trừ sâu cơ clo Thuốc trừ sâu cơ clo được đưa vào sử dụng từ những năm thuộc thập niên 40 và 50 thế kỷ 20.1. Bảng 5. 5. Độ độc cấp tính và độ độc mãn tính của một số loại thuốc trừ sâu xác định trong phòng thí nghiệm trên các loài cá [10] (μg/L) ACR Độ độc mãn tính Cực độc 4. thuốc diệt cỏ. HCBVTV luôn gây ra nhiều lo ngại về khía cạnh môi trường và sức khỏe. Thuốc trừ sâu cơ clo là các chất độc thần kinh. vì chúng là các loại hóa chất được con người đưa vào môi trường để tiêu diệt một vài dạng sinh vật trong tự nhiên. Nhóm III. Về lý thuyết. thuốc trừ sâu.1. − Đại lượng ACR (acute:chronic ratio): là tỷ số LC50/CV.

8) chỉ được Paul Mueller. cá to ăn sinh vật trôi nổi. Acetylcholine là chất có tác dụng kích thích các tế bào thần kinh. Cơ chế tác dụng hóa sinh của các loại thuốc trừ sâu cơ clo với cơ thể con người chưa được biết một cách chắc chắn.5 ppm (ở chim). quân đội Mỹ đã dùng một lượng lớn DDT để diệt muỗi và côn trùng truyền bệnh sốt rét. nhà hóa học người Thụy Sỹ.3. tồn tại trong môi trường một thời gian dài. dẫn đến chết. nên DDT và các loại thuốc trừ sâu cơ clo khác đã bị cấm sử dụng vào năm 1972 ở Mỹ.117 Mặc dù đã được phát minh vào năm 1874. Do chậm bị phân hủy trong môi trường và các tính chất độc hại khác. Mặc dù DDT không tác dụng lên hệ thần kinh con người theo cơ chế như đối với hệ thần kinh côn trùng. 666 khá bền vững. nhà hóa học này đã được nhận giải Nobel). Enzim acetylcholinesterase tham gia vào quá trình phân hủy acetylcholine. DDT tan vào trong mô mỡ. trai và chim ăn cá lại tích tụ lại trong cơ thể đến 0. Quá trình phân hủy acetylcholine do enzim acetylcholinesterase xảy ra qua 2 bước (phản ứng 1 và 2). Sau chiến tranh. Người ta cho rằng chúng bị hòa tan trong các màng mỡ bao quanh dây thần kinh và can thiệp vào sự chuyển vận của các ion vào hay ra các dây thần kinh.04 ppm DDT. Tương tự như các thuốc trừ sâu khác. DDT được tích lũy trong chuỗi thức ăn và đi vào cơ thể người như sau: trong phiêu sinh vật ở biển có chứa khoảng 0. song DDT có khả năng tích lũy trong cơ thể và có tác dụng độc hại lâu dài đối với sức khỏe. Quá trình này được tóm tắt trong Hình 5. Kết quả dẫn đến sự phá hủy hệ thần kinh trung ương. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã sử dụng DDT như một công cụ đắc lực trong chương trình kiểm soát sốt rét toàn cầu. DDT được dùng rất rộng rãi trong nông nghiệp. nhưng tác dụng diệt côn trùng của DDT (diclo−diphenyl−tricloetan) (Hình 3.4 ppm DDT. làm tê liệt hệ thần kinh. y tế và gia đình. điều này dẫn đến sự chuyển dịch các xung thần kinh.27 ppm (ở cá) và 3. DDT tác động lên hệ thần kinh trung ương. . nghĩa là chúng có chứa khoảng 0. giết chết sâu bọ. Các thuốc trừ sâu loại cơ clo như DDT. ngăn cản quá trình kích thích tế bào thần kinh. cuối cùng tái tạo enzim acetylcholinesterase [8]: CH3 (1) EOH + enzim acetylcholinesterase CH3 O O CH2CH2N(CH3)2 acetylcholine CH3 (2) EO EO C C + H2 O + HOCH2CH2N(CH3)2 C O enzim acetyl (nhanh) choline EOH + CH3COOH O Thuốc trừ sâu cơ clo có thể đã ức chế enzim acetylcholinesterase do đó làm tích tụ acetylcholine gây kích thích tế bào thần kinh. phát hiện vào năm 1939 (nhờ đó. tích lũy trong màng mỡ bao quanh tế bào thần kinh và can thiệp vào sự chuyển dịch của các xung thần kinh dọc các tế bào thần kinh. các động vật ăn phiêu sinh vật và tích lũy lại trong cơ thể. có nồng độ gấp 10 − 15 lần. Trong Chiến tranh Thế giới thứ 2. Tác dụng hóa sinh của DDT đối với môi trường đã được nghiên cứu kỹ. làm xuất hiện các cơn co giật và có thể dẫn đến tử vong.15 − 75.17 − 0.

15 −75. Độc tính của các thuốc trừ sâu cacbamat phụ thuộc vào nhóm thế ở vị trí nhóm −OH. Các loại thuốc trừ sâu cacbamat không bị xếp vào loại các hóa chất bền vững.2. Thuốc trừ sâu cacbamat đuợc sử dụng rộng rãi trong nông nghiệp. trong môi trường chúng rất dễ bị thủy phân và phân hủy.118 Phiêu sinh vật 0. OR OR (3) EOH + X P EO OR' håüp cháút cå photpho P + HX enzim photphoryl OR OR EO OR' O O (4) P + H2O OR' (cháûm) EOH + HO OR' O O R' R' (5) P EOH + RO C EO N O cacbamat H C O N + ROH H enzim cacbaryl .4 ppm Hình 5. Các hợp chất loại này đã được nghiên cứu từ những năm thuộc thập niên 30 và 40.27 ppm 3.5 ppm Ốc trai sò 0. làm vườn và thường được dùng dưới dạng bột mịn.N-dimethyl cacbamic.6. OPs là loại thuốc trừ sâu được sử dụng rất rộng rãi để diệt côn trùng. Một số cacbamat là các thuốc trừ sâu phổ rộng. Ngày nay. sâu bọ. hoặc trong một số trường hợp là axit N.3.04 ppm Cá Chim ăn cá 0. Tác dụng độc hại của thuốc trừ sâu cơ photpho và cacbamat Các loại thuốc trừ sâu cơ photpho (organophosphorus pesticides – OPs) là este của axit photphoric hay thiophotphoric (Hình 3. Thuốc trừ sâu cacbamat là các este của axit N-methyl cacbamic (CH3NHCOOH).17 − 0. thế kỷ 20 và bắt đầu được dùng làm thuốc trừ sâu vào cuối Chiến tranh Thế giới thứ 2.1. tạo thành enzim phosphoryl hoặc enzim cacbaryl (phản ứng 3 và 5). Sự tích lũy DDT qua chuỗi thức ăn trong môi trường nước [8] 5. Các loại thuốc trừ sâu cơ photpho và cacbamat ức chế enzim acetylcholinesterase do chúng có thể tác dụng với enzim acetylcholinesterase giống như acetylcholine. gây tích tụ acetylcholine trong tế bào thần kinh.9).

Sản phẩm phân hủy của các hợp chất này không độc. Kim loại Đất. . những người còn lại cũng sẽ bị chết do chứng viêm phổi. chủ yếu ở chi dưới. có thể bị tức ngực. mà còn đối với người tiêu dùng bình thường.6. đã từng được sử dụng trong Chiến tranh Thế giới I). Các hoạt động nhân tạo mới là nguồn gây ô nhiễm kim loại đáng quan tâm. trong số đó có khoảng 140. Có thể các OPs đã ảnh hưởng đến một enzim thần kinh khác (vai trò của enzim này trong cơ thể chưa được biết rõ). gây kích thích tế bào thần kinh làm chết côn trùng. Tác dụng độc hại của metyl izocyanat (MIC) Metyl izocyanat (CH3NCO. Hậu quả là acetylcholine không được phân hủy đủ nhanh. 5. kim loại được sử dụng trong công nghiệp. đã làm tăng nguy cơ nhiễm độc không chỉ đối với công nhân hoạt động trong các ngành sản xuất liên quan đến kim loại. nhưng chúng bị biến đổi nhanh trong môi trường. Ngày nay.3. nông nghiệp. Theo các tài liệu của Tổ chức Y tế Thế giới. khó thở. MIC được tổng hợp bằng phản ứng giữa metyl amoni clorua với phosgene (COCl2). ho tức và đau ngực.6. quặng. có tên gọi tắt là OPIDN (organophosphorus-induced delayed neuropathy). (Phosgene. là chất khí rất độc. bản chất của bệnh OPIDN vẫn chưa được hiểu rõ. 5.000 người chết. Mặc dù. hút ẩm mạnh. dễ bay hơi. do đó làm giảm nồng độ enzim hoạt động (chậm tái tạo enzim acetylcholinesterase. Các triệu chứng khi bị nhiễm độc phosgene: co thắt khí quản. EOH). công nghiệp sản xuất dược phẩm. Cho đến nay. nhưng cũng có thể thấy một số tính chất độc chung thường gặp ở nhiều kim loại. Vì vậy.2. sau khi tiếp xúc với OPs qua đường tiêu hóa từ 7 đến 10 ngày.1. nước và không khí đều có chứa kim loại. một số OPs còn liên quan đến một chứng bệnh thần kinh. Khi tiếp xúc với MIC. Triệu chứng lâm sàng điển hình của bệnh là tình trạng mất khả năng điều khiển cơ ngoại biên. COCl2. hàng năm trên thế giới có khoảng 750. viết tắt là MIC) là nguyên liệu để sản xuất thuốc trừ sâu loại cacbamat. Các nước đang phát triển hàng năm dùng khoảng 30% lượng thuốc trừ sâu trên toàn cầu. đá. nhưng có vẻ như bệnh này không liên quan đến sự ức chế enzim acetylcholinesterase. Thuốc trừ sâu cơ photpho và cacbamat có độc tính cao hơn loại cơ clo. do cơ quan hô hấp bị kích thích mạnh. Sản phẩm tạo ra được phân hủy bằng cách đun nóng với vôi sống sẽ thu được MIC: CH3NH3Cl + COCl2 → CH3NHCOCl + 2HCl to 2CH3NHCOCl + 2CaO ⎯⎯→ 2CH3NCO + CaCl2 + Ca(OH)2 MIC tạo thành luôn có lẫn khoảng 2% phosgene chưa bị phản ứng hết. các kim loại độc có độc tính khác nhau. MIC là chất lỏng. Việc sử dụng rộng rãi kim loại trong nhiều lãnh vực khác nhau. kim loại phải đi qua được màng và thâm nhập vào tế bào. Để thể hiện độc tính. điểm sôi 43 − 45°C. do đó nạn nhân có thể chết trong vòng 24 giờ. thuốc trừ sâu cơ photpho và cacbamat vẫn đang được sử dụng. Vì MIC luôn có lẫn phosgene.119 R' (6) EO C O (cháûm) + H2O N R' EOH + HO H C O N H Quá trình phân hủy các hợp chất trung gian enzim photphoryl và enzim cacbaryl xảy ra chậm hơn nhiều so với quá trình thủy phân enzim acetyl. song số người bị nhiễm độc thuốc trừ sâu ở các nước này lại chiếm 60% số ca nhiễm độc trên toàn thế giới [8]. nên khi bị nhiễm độc MIC thường cũng bị nhiễm cả phosgene.000 người bị nhiễm độc thuốc trừ sâu. Ngoài khả năng gây ngộ độc cấp tính. 80% nạn nhân chết ngay trong 24 giờ đầu. nhưng nồng độ của chúng thường thấp và không tập trung.

sở dĩ một số kim loại có khả năng gây ung thư là do chúng có thể tương tác với ADN trong cơ thể động vật. như phản ứng sau giữa ion thủy ngân (II) với enzim: SH + Hg2+ → [Enzim] SH S [Enzim] Hg + 2H+ S − Kim loại độc thay thế các kim loại có mặt trong enzim.cytochrome). Các cơ chế gây độc phổ biến và bộ phận cơ thể bị tổn hại Ức chế hoặc kích hoạt enzim: một trong các cơ chế gây độc chính của kim loại là tương tác với enzim. Các đích bị tấn công thường là các quá trình sinh hóa riêng biệt. là thành phần quan trọng của hemoglobin và các enzim có chứa hem như các sắc tố tế bào . có nhân sắt được bao bọc bởi các dị vòng hữu cơ porphyrin. Cơ quan nội bào: các kim loại độc có thể hủy hoại cấu trúc và chức năng của các nội .là quá trình trong đó một chất đi vào bên trong tế bào nhưng không theo con đường thấm qua màng tế bào. một số hợp chất của crom. niken là các tác nhân có khả năng gây ung thư đối với người. Ví dụ: hợp chất của asen. 5.4. Khả năng gây ung thư: một số kim loại có khả năng gây ung thư cho người và động vật. Kim loại có thể gây ức chế enzim bằng hai con đường chính sau: − Kim loại độc tác dụng với nhóm sulfhydryl (−SH) của enzim. màng tế bào hay màng của các thành phần trong tế bào. kim loại liên kết với protein (như cadmium-metallothionein) có thể thâm nhập vào tế bào qua quá trình nhập bào (endocytosis . Hình 5. Người ta cho rằng. gây ức chế hoặc kích hoạt enzim. Ví dụ: chì thay thế kẽm trong enzim axit δ-aminolevulinic dehydratase (ALAD) và do đó gây ức chế quá trình tổng hợp hem (là một nhóm không chứa protein. beri.120 Kim loại ở dạng hợp chất tan được trong dầu có thể thấm qua màng tế bào (ví dụ thủy ngân ở dạng metyl thủy ngân). Quá trình nhập bào (endocytosis) và quá trình xuất bào (exocytosis) Tác dụng gây độc của các kim loại thường liên quan đến tương tác giữa kim loại và thành phần đích trong tế bào. cadmi và cisplatin (Pt(NH3)2Cl2) có thể cũng là các tác nhân có khả năng gây ung thư. một số kim loại khác (ví dụ như chì) có thể được hấp thụ bằng con đường khuếch tán thụ động (khuếch tán qua màng do sự chênh lệch nồng độ bên ngoài và bên trong tế bào theo hướng làm giảm gradient nồng độ).6.2. lúc này màng tế bào gập lại và thu tóm chất bên ngoài tế bào tạo thành một bọng có màng bao bọc ở bên trong tế bào).1.

Ví dụ. đặc biệt là các kim loại ở dạng hợp chất hữu cơ. Hệ nội tiết và khả năng sinh sản: do cơ quan sinh sản của người hoạt động theo một cơ chế phức tạp liên quan đến thần kinh nội tiết và hóc môn. thủy ngân thường là các kim loại độc có ảnh hưởng mạnh đến thận. Chì và cadmi là các kim loại độc gây tác hại hệ sinh sản ở con người. tăng sắc tố da. mà thường chỉ là các chất độc gây hại cho thận. Tuy vậy. Banglades. 5.… Phơi nhiễm ở mức nồng độ cao hơn có thể dẫn đến các hậu quả nghiêm trọng như bị hoại tử đầu ngón tay. còn các dạng chì vô cơ lại gây ức chế enzim. Cadmi. Tương tự như vậy. ở một số vùng trên thế giới. các loại . ức chế các enzim của thể lưới nội chất (endoplasmic reticulum). Tác dụng độc hại của asen Thông thường nồng độ của asen trong không khí và nước thấp.2.2.…nồng độ của asen trong nước ngầm khá cao. Nam Mỹ. vì vậy bất kỳ một chất độc nào có khả năng tham gia vào các quá trình này đều có thể ảnh hưởng đến hệ sinh sản. tích tụ kim loại trong thể men (lysosome). do có thể tan được trong chất béo. các hợp chất chì hữu cơ thường là các chất độc thần kinh. ức chế enzim hô hấp trong thể hạt sợi (mitochondria)… Thận: do là cơ quan bài tiết chính của cơ thể. Hệ hô hấp: tiếp xúc với kim loại ở dạng bụi có thể hủy hoại phổi. khoảng 80% các hợp chất của asen được dùng làm thuốc trừ sâu. Cư dân sinh sống và sử dụng nước ngầm ở các vùng có nồng độ asen cao thường bị mắc các bệnh như bệnh sừng hóa. Nhiễm độc asen gây hoại tử bàn tay và mất ngón tay [30] Hiện nay. nên ít có khả năng xâm nhập vào hệ thần kinh.121 bào quan. nên thận thường là cơ quan bị ảnh hưởng bởi các chất độc như kim loại trong cơ thể.6. Ví dụ metyl thủy ngân. Phơi nhiễm cấp tính có thể làm kích thích và gây tổn thương đường hô hấp. nguồn phơi nhiễm asen chính đối với con người là thực phẩm. Hệ thần kinh: hệ thần kinh cũng thường bị tác động của các kim loại độc. Ngược lại các dạng thủy ngân vô cơ dễ tan trong nước hơn. niken). Phơi nhiễm mãn tính có thể làm xơ hóa (nhôm) hoặc gây ung thư (asen. ngón chân. bệnh “blackfoot”. như ở Đài Loan. ung thư … Hình 5. crom. nên dễ đi qua màng tế bào và xâm nhập vào hệ thần kinh.5.

vi sinh vật có thể chuyển hóa asen thành dimethylasenate.3−diphotphat glyxerat không xảy ra.Diphosphat Glyxerat Adenosine Triphosphat Nếu có mặt AsO43− thì quá trình phụ xảy ra. Độc tính của các dạng asen khác nhau tăng dần theo thứ tự sau: As(+5) < As(+3) < As(-3). CH2 OH CH CH2 OPO32PO43- OH CH ATP O C O C OPO32- H OPO32- Glyxeraldehyt 3 . ngăn cản tạo ra ATP là chất sản sinh ra năng lượng.protein) (phæïc bë thuû âäüng hoïa) AsO43− có tính chất tương tự PO43− sẽ thay thế ion PO43− gây ức chế enzim. tạo thành 1−aseno. chất này có thể tích lũy sinh học trong cá. Asen cũng có thể thay thế photpho và tích tụ trong xương nhiều năm. Trong vòng 24 giờ sau khi được hấp thụ. do đó không hình thành và phát triển ATP: CH2 OH CH C CH2 OPO32- O H Glyxeraldehyt 3 . asen (+3) trong asenit. Ngoài ra. chất màu.phosphate AsO43- OH CH C OPO32ATP O OAsO321-arseno. 3−photphat glyxerat. vật liệu bán dẫn. Trong môi trường.phosphat 1. Chỉ một phần nhỏ đi vào tế bào thần kinh.122 thuốc diệt nấm. asen phân bố đi khắp cơ thể. Asen có thể tồn tại trong các hợp chất ở ba mức oxy hóa: asen (+5) trong các hợp chất asenat. asen còn được dùng để sản xuất dụng cụ thủy tinh.phosphate glyxerat Adenosine Triphosphate .3 .liên kết với các nhóm −SH của protein tế bào. sơn. Asen (III) độc vì nó tấn công vào các nhóm −SH của enzim. diệt cỏ. nên sự tạo thành 1. và asen (-3) trong khí asin.3 . nghêu sò và làm ảnh hưởng đến con người qua chuỗi thức ăn. Các hợp chất của asen (+3) tan được trong dầu mỡ và có thể thâm nhập vào cơ thể bằng các con đường tiêu hóa. hô hấp và tiếp xúc qua da. làm cản trở hoạt động của enzim: SH [Enzim] S [Enzim] + AsO33 SH CH2 CH2 S CH2 SH S CH2 + AsO33- CH2 As O + 2OH As S CH2 SH (CH2)5 (CH2)5 C C O O + 2OH O Protein Protein (dihyrolipoic axit .

pin sạc. do cadmi liên kết với protein tạo thành metallotionein có ở thận. phơi nhiễm ở nồng độ thấp có thể dẫn đến tình trạng tích lũy cadmi trong cơ thể.6. Tác dụng độc hại chủ yếu của chì là gây ức chế một số enzim quan trọng của quá trình tổng hợp máu ngăn chặn quá trình tạo hồng cầu. Khi lượng Cd2+ được tích lũy đủ lớn. Sau đó một số triệu chứng có thể đi kèm như tình trạng giãn mạch. vào những năm 1940 do hoạt động khai khoáng làm ô nhiễm cadmi trên sông Jinzu và các phụ lưu. là những nguồn gây nhiễm cadmi trong thực phẩm. còn khoảng 25 μg được giữ lại trong xương. Chì ức chế ALA-dehidraza enzim (I).2. nhiều triệu chứng đường ruột nặng sẽ xuất hiện. 15 μg Pb từ nước (dạng hòa tan hoặc dạng phức) và 200 μg Pb từ các nguồn lương thực thực phẩm. do đó giai đoạn tạo thành porphobilinogen (II) (là các sản phẩm trung gian trong quá trình tạo hồng cầu) tiếp theo không thể xảy ra được.2.123 Asen (+3) ở nồng độ cao làm đông tụ các protein. thiếu máu. Phần lớn cadmi thâm nhập vào cơ thể con người được đào thải từ từ qua thận. phá hủy tủy xương. Lưỡi câu. đau bụng. nên không còn As (III) để liên kết với nhóm −SH trong enzim. sử dụng bùn nước thải đô thị làm phân bón. chất dẻo. Các triệu chứng như nôn mửa. Vì vậy. bài tiết ra ngoài khoảng 200 μg Pb. Hầu hết nạn nhân đều bị tổn thương thận và loãng xương. co thắc cơ tim. Sau khi bị nhiễm độc cấp tính từ 30 phút đến 2 giờ.4. xiên đâm cá. Nguồn gây nhiễm độc cadmi thường là nước ngầm bị ô nhiễm do công nghiệp luyện kim. rối loạn thận và có thể chết trong vòng từ 24 giờ đến 4 ngày do rối loạn tuần hoàn. thiếu máu. Nhiễm độc qua đường hô hấp có thể dẫn đến phù phổi. Nhiễm độc cấp tính gây đau rát ở vùng tiếp xúc. sản phẩm ngũ cốc. Tác dụng độc hại của cadmi Trong tự nhiên cadmi chủ yếu đi kèm với chì và kẽm trong quặng. thời gian bán phân hủy trong cơ thể vào khoảng 30 năm. mạ điện. gây ung thư. nôn. Nhiễm độc mạn tính thường đi kèm với các triệu chứng không rõ ràng như tiêu chảy. tăng sắc tố và tăng sừng hóa. đau thần kinh ngoại biên. Cadmi bị phát tán vào môi trường ở gần các mỏ đang khai thác hoặc ở khu vực luyện kim. lá rau. chế tạo hợp kim. nhiều người đã chết. Hậu quả làm hàng trăm người dân sống trong khu vực bị mắc chứng bệnh do nhiễm độc cadmi có tên gọi là “bệnh itai-itai”. đau bụng. 5. ngón chân. Cuối cùng nạn nhân có thể bị vàng da. khoảng 1% được giữ lại trong thận. Tác dụng độc hại của chì Trung bình người dân ở các thành phố lớn mỗi ngày đưa vào cơ thể 10 μg Pb từ không khí. chất này có khả năng tạo liên kết với AsO33−. phù não. Cuối cùng có thể dẫn đến hoại tử đầu ngón tay. tăng huyết áp. có lẽ do asen (+3) tấn công các liên kết có nhóm sulfua. Vì vậy. các triệu chứng chính thường gặp là buồn nôn. Nhiễm độc mạn tính thường được quan tâm đặc biệt vì cadmi bị đào thải khỏi cơ thể rất chậm. sử dụng trong công nghiệp. đau và có cảm giác cháy bỏng thực quản. gây dòn xương. Vụ nhiễm độc ở Toyama được xem là vụ nhiễm độc cadmi nghiêm trọng nhất từ trước đến nay. Sự cố nhiễm độc cadmi xảy ra ở tỉnh Toyama. đau bụng dữ dội.3− dimercapto propanol (HS−CH2−CH(SH)−CH2OH) (BAL). nó có thể thế chỗ ion Zn2+ trong các enzim quan trọng gây ra rối loạn tiêu hóa và các chứng bệnh rối loạn chức năng của thận. Phần còn lại trong cơ thể dần dần được tích lũy cùng với tuổi tác. Nước sông được sử dụng cho thủy lợi và dùng để sản xuất nước uống. chì phá hủy quá trình tổng hợp hemoglobin và . 5. Trong công nghiệp cadmi được sử dụng để làm chất màu trong sơn.3. ung thư da.6. Sau khi ăn uống và bị nhiễm độc cadmi. tiêu chảy ra máu. Các chất chống độc đối với asen là các hóa chất chứa nhóm −SH như 2. Nhật Bản. phổi và tế bào mũi.

(d-penicillamin) Hình 5. Chì phá hủy động mạch nhỏ và mao mạch làm phù não và thoái hóa thần kinh.. Ngoài ra. dung dịch phức chelat của canxi có thể dùng để giải độc chì vì phức chelat chì bền hơn phức chelat canxi nên Pb2+ sẽ thế chỗ Ca2+ trong phức chelat. Triệu chứng lâm sàng gây ra do những tác hại trên có thể là trạng thái lờ đờ... Các hóa chất được dùng để giải độc chì là EDTA. chì còn ảnh hưởng đến hệ sinh sản. đặc biệt đối với trẻ sơ sinh và trẻ em đang ở tuổi phát triển hệ thần kinh. Do có tính chất hóa học tương tự Ca nên trong cơ thể Pb tích lũy ở xương. ảnh hưởng có hại cho trẻ sơ sinh. Khi bị phơi nhiễm ở mức nồng độ cao hơn.8 ppm. Cl2 bằng cách điện phân dung dịch muối ăn bão hòa với điện cực thủy ngân. giảm chú ý. chúng tạo với chì các phức chelat sau: O C O CH2 C CH2 N CH2 O Pb N CH2 O C CH2 CH2 O O C O O Phæïc Pb .124 các sắc tố khác như các sắc tố tế bào (cytochromes).BAL (BAL: 2. do đó làm cho cơ thể mệt mỏi.2. Phức chelat của chì với các chất chống độc 5. người ta dùng một lượng lớn các hợp chất cơ thủy ngân để chống nấm và làm sạch các hạt giống. Khi nồng độ trong máu nằm trong khoảng > 0. hôn mê.. Ở nồng độ cao hơn (> 0. 2. như sản xuất NaOH. Ngành công nghiệp sản xuất các thiết bị điện như sản xuất đèn thủy ngân cao áp. cũng dùng nhiều thủy ngân. trẻ đã có biểu hiện hiếu động thái quá. các rơle điện. co giật. gây sẩy thai.8 ppm) chì có thể gây thiếu máu do thiếu hemoglobin. Ngay cả khi chỉ phơi nhiễm chì ở mức độ thấp. Các chất chống độc của chì là các hóa chất có khả năng tạo phức chelat tan với Pb2+..3 ppm. Công thức cấu tạo của ALA−dehydraza enzim và porphobilinogen Chì còn gây hại đến hệ thần kinh. Trong nông nghiệp.5.mercapto propanol) Phæïc Pb . ở đây chì kết hợp với photphat trong xương rồi di chuyển vào các mô mềm và thể hiện độc tính của nó. chì sẽ gây rối loạn chức năng của thận và phá hũy não. kết quả là phức chelat chì được tạo thành tan và đào thải ra ngoài qua nước tiểu. thiểu năng trí tuệ.EDTA H2C CH CH2OH S OH S O C Pb HC H N C S S H2C S CH CH2OH H3C Pb CH3 Phæïc Pb . Ví dụ. Khi hàm lượng trong máu khoảng 0.3 . CH2 C HOOC CH2 C CH2 CH2 COOH HOOC CH2 C O C C CH COOH H2N NH2 CH2 N H H (I) delta-aminolevulinic axit (ALA dehydrase enzym) (II) porphobilinogen Hình 5. penicillamin.5 − 0.6. Các hợp chất thường dùng là: .7. pin thủy ngân.3-dimercaptopropanol. Tác dụng độc hại của thủy ngân Thủy ngân có nhiều ứng dụng rộng rãi trong công nghiệp. chì ngăn cản quá trình sử dụng oxy để oxy hóa glucoza tạo ra năng lượng cho quá trình sống. nạn nhân (cả trẻ em và người lớn) có thể bị bệnh não.6. suy giảm thị lực.

− Các hợp chất hữu cơ của thủy ngân có độc tính cao nhất. Thủy ngân là một kim loại có độc tính cao. Cá của vịnh có chứa 27 − 102 ppm thủy ngân dưới dạng metyl thủy ngân (xem “Phần đọc thêm” mục 3. Năm 1972. liên kết cộng hóa trị giữa Hg với C rất bền vững. − Thủy ngân kim loại tương đối trơ và không độc. Khi hít phải hơi thủy ngân. Vào những năm 1953 − 1960. Hg2+ cũng tạo liên kết với hemoglobin và albumin trong huyết thanh vì cả hai chất này đều có chứa nhóm −SH. Hình 5. các hợp chất này sẽ được phân tán rộng trên đất.5. tại Nhật có nhiều trường hợp bị nhiễm độc nặng do ăn phải cá nhiễm thủy ngân từ vịnh Minamata. khi gieo hạt giống xuống đất.2. − Thủy ngân (II) Hg2+ rất độc. phần chất béo của các màng và trong não tủy. không dễ . 450 nông dân ở Irắc đã chết do ăn phải loại lúa mạch bị nhiễm thủy ngân từ thuốc trừ sâu. Song Hg2+ không thể chui qua màng sinh học nên nó không thể thâm nhập vào các tế bào sinh học. Các ion vô cơ hòa tan). Trong ankyl thủy ngân. Sau đó. nên Hg22+ không độc. hủy hoại hệ thần kinh trung ương. Nước trong vịnh này bị nhiễm thủy ngân là do nước thải của nhà máy hóa chất. động vật và chuyển vào thức ăn của người.1. Hai sự kiện trên chứng tỏ thủy ngân là chất gây độc rất mạnh. nếu nuốt thủy ngân vào bụng thì sau đó nó lại được thải ra ngoài. chất này tan được trong mỡ. Bàn tay bị biến dạng của nạn nhân bị ngộ độc Hg ở Minamata [22] Tính độc của thủy ngân phụ thuộc vào dạng hợp chất hóa học của nó. không gây hậu quả nghiêm trọng. nó dễ dàng kết hợp với các amino axit có chứa lưu huỳnh của protein. đặc biệt là ion metyl thủy ngân CH3Hg+.125 Metyl nitril thủy ngân: CH3−Hg−CN NH2 Metyl dixian diamit thủy ngân: H3C Hg N C NH2 H2N C N Metyl axetat thủy ngân: Etyl clorua thủy ngân: CH3−Hg−OOC−CH3 C2H5−Hg−Cl Các hợp chất thủy ngân dùng làm sạch hạt giống. thủy ngân đi vào thực vật. − Thủy ngân (I) Hg22+ vào cơ thể thì sẽ tác dụng với ion Cl− có trong dạ dày tạo thành hợp chất không tan Hg2Cl2 rồi bị đào thải ra ngoài. thủy ngân sẽ đi vào não qua máu. Nhưng hơi thủy ngân nếu hít phải thì rất độc.8.

Các triệu chứng nhiễm độc thủy ngân bắt đầu xuất hiện khi nồng độ metyl thủy ngân (CH3Hg+) trong máu vào khoảng 0. Sự khuếch đại sinh học của thủy ngân trong chuỗi thức ăn [8] Có thể ngăn chặn được tình trạng ô nhiễm thủy ngân nếu tuân thủ các qui tắc do Tổ chức Bảo vệ Môi trường của Mỹ và Thụy điển đề nghị: − Chuyển hướng công nghệ mới thay vì sử dụng điện cực thủy ngân trong công nghiệp sản xuất NaOH và Cl2.9. Bảng 5. Đặc tính độc hại của thủy ngân và các hợp chất thủy ngân được trình bày tóm tắt trong Bảng 5. nhưng khó di chuyển qua màng sinh học 2+ RHg+ Rất độc. trí tuệ kém phát triển. Hg liên kết vào màng tế bào ngăn cản quá trình vận chuyển đường qua màng. − Cấm sản xuất và sử dụng thuốc trừ sâu loại ankyl thủy ngân. Đối với tế bào não. Đặc tính nguy hiểm nhất của ankyl thủy ngân (RHg+) là có thể thấm qua được các màng ngăn cản và thâm nhập vào mô của bào thai qua nhau thai. tích trữ trong các mô mỡ R2Hg Độc tính thấp. Hơi thủy ngân khi hít phải rất độc Tạo được hợp chất không tan với clorua (Hg2Cl2) có độ độc thấp Hg22+ Hg Độc. Nhiễm độc metyl thủy ngân cũng dẫn tới sự phân chia nhiễm sắc thể. Quá trình lan truyền thủy ngân và cuối cùng đi vào cơ thể người có thể tóm tắt trong sơ đồ sau: Hg2+ VK kỵ khí CH3Hg+ Phiêu sinh vật Nồng độ tăng hơn 103 lần Người Cá lớn Cá nhỏ Côn trùng Chim Hình 5. không độc. . Dimetyl thủy ngân trong môi trường axit trung bình sẽ chuyển hóa thành metyl thủy ngân (CH3Hg+) tan trong nước. nhưng lại cho K đi qua màng.126 dàng bị phá vỡ nên ankyl thủy ngân khá bền.5 ppm. co giật. gây rối loạn việc truyền các xung thần kinh. phá vỡ nhiễm sắc thể và ngăn cản sự phân chia tế bào.9. có trong đất Trong môi trường nước. dễ di chuyển qua màng sinh học. gây nên bệnh tâm thần phân liệt.9. quá trình vừa nêu làm suy giảm năng lượng tế bào. nhưng có thể chuyển thành RHg+ trong môi trường axit trung bình HgS Không tan và không độc. Khi mẹ bị nhiễm metyl thủy ngân thì trẻ con sinh ra thường chịu những thương tổn không thể hồi phục được về hệ thần kinh trung ương. nguy hiểm cho hệ thần kinh não. thủy ngân và muối của thủy ngân có thể bị một số vi khuẩn kỵ khí chuyển hóa thành metyl thủy ngân hay dimetyl thủy ngân (CH3)2Hg. thông thường ở dạng CH3Hg+. Đặc tính hóa học và sinh hóa của thủy ngân và các hợp chất của nó [8] Loại Đặc tính hóa học và sinh hóa Hg Nguyên tố thủy ngân tương đối trơ.

127

− Hạn chế sản xuất và sử dụng các loại thước trừ sâu khác có chứa thủy ngân, chỉ
được sử dụng chọn lọc ở một số vùng,
Trầm tích nhiễm thủy ngân trong sông hồ có thể tạo ra ion metyl thủy ngân tan vào
nước. Ở Thụy Điển, người ta đã thử nghiệm bao phủ trầm tích đáy bằng các vật liệu nghiền
mịn có khả năng hấp phụ cao để tránh quá trình tái hòa tan thủy ngân vào nước. Cũng có thể
chôn lấp trầm tích nhiễm thủy ngân trong các vật liệu vô cơ trơ.
5.6.3. Tác dụng độc hại của một số chất độc khác
5.6.3.1. Tác dụng độc hại của cacbon monooxit (CO)
Cacbon monooxit là một khí độc, nó tạo hợp chất bền với hemoglobin. CO có thể thế
O2 trong hemoglobin tạo ra cacboxy-hemoglobin, do đó làm giảm khả năng tải O2 của máu:
O2Hb + CO ↔ COHb + O2
Khi cấp cứu người bị nhiễm độc CO, trước hết phải đưa nạn nhân ra chỗ thoáng và
cho thở oxy để phản ứng giải hấp CO xảy ra:
HbCO + O2 ↔ HbO2 + CO
Bảng 5.10. Ảnh hưởng độc hại của CO đối với con người ở các nồng độ khác nhau [8]
Nồng độ CO
(ppm)

HbO2 →HbCO

10

2

Rối loạn khả năng phán đoán, giảm tầm nhìn

100

15

Đau đầu, chóng mặt, mệt mỏi

250

32

Ngất, bất tỉnh

750

60

Chết sau vài giờ

1000

66

Chết rất nhanh

% chuyển hóa

Ảnh hưởng độc hại đối với con người

5.6.3.2. Tác dụng độc hại của các oxit nitơ (NOx)
Trong khí quyển thường tồn tại hai oxit nitơ chính là NO và NO2.
NO cũng có khả năng tạo liên kết với hemoglobin như CO, làm giảm hiệu suất vận
chuyển oxy của máu. Song, trong không khí bị ô nhiễm, lượng NO thấp hơn nhiều lần so với
khí CO, vì vậy tác động của nó đến hemoglobin cũng nhỏ hơn nhiều.
NO2 độc hại hơn đối với sức khỏe con người. Cơ chế gây độc của NO2 chưa được biết
rõ. Người ta cho rằng, một số enzim như catalase và lactic dehydrogenase có thể bị phân hủy
dưới tác dụng của NO2.
Thuốc chống ngộ độc NO2 thường được sử dụng là các chất chống oxy hóa như
vitamin E.
Bảng 5.11. Ảnh hưởng độc hại của NO2 với con người ở các nồng độ khác nhau [8]
Nồng độ NO2
(ppm)

Thời gian
phơi nhiễm

Mức độ độc hại đối với con người

50 − 100

Dưới 1 giờ

Viêm phổi khi phơi nhiễm 6−8 tuần

150 − 200

Hủy hoại khí quản, chết nếu phơi nhiễm 3−5 tuần

≥ 500

2 − 10 ngày

Chết

128
5.6.3.3. Tác dụng độc hại của khí sunfurơ (SO2)
Khí sunfurơ gây tác hại chủ yếu ở đường hô hấp, kích thích và gây ngạt. Hầu hết mọi
người đều bị kích thích khi nồng độ SO2 trong không khí bằng hoặc cao hơn 5 ppm. Những
người nhạy cảm có thể bị kích thích ngay ở nồng độ thấp hơn 1 − 2 ppm SO2. Nhiễm độc SO2
ở nồng độ cao hơn 5 − 10 ppm SO2 có thể gây co thắt phế quản mạnh.
Ô nhiễm SO2 kèm với khói có thể gây ra hiện tượng synergism, đặc biệt trong các sự
cố sương khói kiểu London.
Mặc dù nồng độ gây chết người khá lớn, đến 500 ppm, nhưng khí SO2 vẫn được xem
là tác nhân gây ô nhiễm không khí đáng kể nhất, do nó có thể gây tác hại đến người già, người
có bệnh đường hô hấp, tim mạch.
Đối với thực vật, ở nồng độ cao, SO2 phá hủy các mô lá, làm hư hại vùng rìa và vùng
nằm giữa các gân lá. Khi độ ẩm tương đối trong không khí tăng lên thì tác hại của SO2 đối với
thực vật cũng tăng lên. Tác hại này trở nên nghiêm trọng khi những lỗ nhỏ trên lớp biểu bì bề
mặt dùng để trao đổi khí bị nở ra. Tiếp xúc lâu dài với khí quyển chứa SO2 ở nồng độ thấp sẽ
nguy hiểm với cây trồng hơn tiếp xúc với nồng độ cao trong thời gian ngắn.
5.6.3.4. Tác dụng độc hại của ozon và PAN
Ozon và PAN (peroxyaxetyl nitrat CH3−COO−ONO2) là sản phẩm của quá trình
quang hóa. Cả hai khí này đều gây tác hại đối với mắt và cơ quan hô hấp của con người. Con
người chỉ cần tiếp xúc với không khí chứa 50 ppm O3 trong vài giờ cũng có thể dẫn tới tử
vong do bị tràn dịch màng phổi. Ở những nồng độ thấp hơn không dẫn đến chết người, nhưng
gây tích lũy chất lỏng trong phổi và phá hoại các mao quản của phổi. Trẻ em cũng như các
động vật còn non rất nhạy cảm với tác động độc hại của ozon.
Tác dụng hóa sinh của ozon và PAN chủ yếu là do tạo ra các gốc tự do. Nhóm −SH
(sulphydril) trên các enzim bị các tác nhân oxy hóa này tấn công, ngoài ra còn có thể bị axêtyl
hóa bới PAN.
Các tác nhân oxy hóa quang hóa làm tê liệt sự hoạt động của các enzim như izocitric
dehydrogenase; malic dehydrogenase và glucose−6−photphate−dehydrogen −ase. Các enzim
này có liên quan đến chu trình axit citric và làm phân hủy glucose, là chất tạo ra năng lượng tế
bào. Các tác nhân oxy hóa này cũng ngăn cản hoạt tính của các enzim tổng hợp xenluloza và
các chất béo trong thực vật.
5.6.3.5. Tác dụng độc hại của cyanua (CN−)
Cyanua có trong hạt của các loại quả như táo, mơ, anh đào, đào, mận,... Cyanua trong
thực vật thưòng liên kết với các gốc đường gọi là amygdalin. Đường amygdalin bị enzim hay
axit thủy phân tạo ra cyanua (ví dụ: trong dạ dày):
O C6H10O4 C6H11O5
CH
C N

caïc âån vë glucose

+ 2H2O

HCN + 2C6H12O6 + C6H5CHO
Glucose

Benzaldehyt

Amydalin

Cyanua ức chế các enzim oxy hóa làm ngăn cản một giai đoạn trung gian của quá trình
sử dụng oxy để tạo ra ATP. Quá trình tạo ra ATP (adenozin triphotphat) xảy ra qua các bước
sau:
Bước 1: Fericytochrom oxydaza (một protein chứa sắt, viết tắt là Fe(III)−oxit) bị
glucoza khử thành ferrocytochrom oxydaza (viết tắt là Fe(II)−oxit):
Fe(III)−oxit + glucoza → Fe(II)−oxit + glyxeraldehyt

129
Bước 2: Fe(II)−oxit nhường e cho oxy và biến thành Fe(III)−oxit:
Fe(II)−oxit + ½ O2 + 2H+ → Fe(III)−oxit + H2O
Sau đó glyxeraldehyt kết hợp với PO43−, tạo ra ADP (adenozin diphotphat), chất này
tiếp tục kết hợp với PO43− để tạo thành ATP là chất sản sinh ra năng lượng:
3-

4
ADP ⎯⎯⎯
→ ATP
Nếu có mặt xianua thì Fe(III)−oxit sẽ kết hợp với CN−:
Fe(III)−oxit + CN− → Fe(III)−oxit−CN
làm bước 1 bị ngăn cản, do đó các bước sau không xảy ra được để tạo thành ATP. Thêm vào
đó CN− còn tạo phức với các hợp chất hematin khác.
Để điều trị nhiễm độc cyanua, người ta tiêm NaNO2 vào mạch máu, hoặc cho nạn
nhân ngửi amylnitrit, khi đó xảy ra các phản ứng lần lượt như sau:
− NO2− oxy hóa hemoglobin HbFe(II) thành methemiglobin HbFe(III), chất này không
vận chuyển được O2 tới các mô như hemoglobin HbFe(II):

PO

NO

2
HbFe(II) ⎯⎯⎯
→ HbFe(III)
(phản ứng này được xem là nguyên nhân gây độc của NO2−, làm thiếu oxy, có khi dẫn đến tử
vong).

− HbFe(III) sẽ lấy CN− của phức ferricytochrom oxydaza với CN−:
HbFe(III) + Fe(III)−oxit−CN → HbFe(III)−CN + Fe(III)−oxit
− Điều trị tiếp với S2O32− để loại bỏ CN−:
HbFe(III)−CN + S2O32− → SCN− + SO32− + HbFe(II)
Phản ứng này cần xúc tác là men chứa nhóm SCN− (rhodanase) hay mitocrondrial
sulfua transferase.
5.6.3.6. Các chất gây ung thư (carcinogens)
Các nghiên cứu dịch tễ học đã cung cấp nhiều bằng chứng cho thấy con người khi
phơi nhiễm một số loại hóa chất, tác nhân độc hại xác định sẽ mắc bệnh ung thư.
Thuật ngữ carcinogens được dùng để chỉ các hóa chất , tác nhân (tia phóng xạ, tia bức
xạ,...), có khả năng gây ung thư ở người và động vật.
Dựa vào khả năng gây ung thư, Tổ chức Thế giới Nghiên cứu về Ung thư (IARC –
International Agency for Reseach on Cancer) và Tổ chức Bảo vệ Môi trường (EPA) phân loại
các chất độc thành các nhóm (Bảng 5.12).
Bên cạnh các chất được xếp vào loại có khả năng gây ung thư (carcinogen), còn có
một số chất bản thân không có khả năng gây ung thư, nhưng khi kết hợp với một tác nhân
khác lại có khả năng gây ung thư, các chất loại này được gọi tên là co-carcinogens.
Để đánh giá khả năng gây ung thư của một tác nhân nghi vấn, người ta thường sử
dụng kết quả nghiên cứu dịch tễ học và nghiên cứu trên động vật loài gặm nhấm. Bằng chứng
quan trọng nhất để kết luận về khả năng gây ung thư của một tác nhân nào đó thường được
dựa vào kết quả nghiên cứu dịch tễ học.
Tuy vậy, các nghiên cứu này thường rất phức tạp và thường phải cần thời gian hàng
chục năm (20 đến 30 năm) từ lúc phơi nhiễm với tác nhân đến lúc các triệu chứng lâm sàng
đầu tiên về chứng bệnh ung thư được phát hiện. Do thời gian cần theo dõi quá dài, nên nghiên
cứu dịch tễ học thường có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố phơi nhiễm bổ sung cũng như
các yếu tố ảnh hưởng khác không kiểm soát được, làm cho kết quả nghiên cứu khó có thể nói
là hoàn toàn chính xác.

Không có bằng chứng về khả năng gây ung thư ở người.4-Butanediol dimethylsulfonate (Myleran®) Cadmi và một số hợp chất của cadmi Chlorambucil 1-(2-Chloroethyl)-3-(4-methylcyclohexyl)-1-nitrosourea (MeCCNU) Crom và một số hợp chất của crom . nhưng chưa có hoặc không có bằng chứng thỏa đáng về khả năng gây ung thư trên người. chất. không tính đến các bằng chứng trên động vật thí nghiệm. Không có bằng chứng về khả năng gây ung thư trong 2 thí nghiệm hoàn chỉnh trên 2 loài động vật khác nhau hoặc đều không có bằng chứng về khả năng gây ung thư trên thí nghiệm đầy đủ về dịch tễ học và thí nghiệm trên động vật. Danh mục các tác nhân.13. Bảng này còn cung cấp các thông tin về các nghề nghiệp có bị phơi nhiễm với các loại hóa chất tương ứng. tác nhân đã được IARC xếp loại là tác nhân gây ung thư được trình bày trong Bảng 5.N-bis-(2-Chloroethyl)-2-naphthylamine (chlornaphazine) Bis(chloromethyl) ether và chloromethyl methyl ether 1. Nhóm E Gần như chắc chắn không gây ung thư cho người. ít bằng chứng đối với động vật.13. Nhóm 4 Danh mục các hóa chất.130 Bảng 5. hỗn hợp chất gây ung thư ở người và ngành nghề có nguy cơ bị phơi nhiễm [10] Aflatoxyns 4-Aminobiphenyl Asen và một số hợp chất asen Amiăng Azathioprine Benzene Benzidine Beri và một số hợp chất của beri N. Nhóm 2B Nhóm C Có thể sẽ gây ung thư cho người. Bảng 5. Nhóm B2 Có đủ bằng chứng dịch tễ học về khả năng gây ung thư trên động vật thí nghiệm. Nhóm 3 Nhóm D Không thể đánh giá được về khả năng gây ung thư cho người. Chưa có hoặc không có bằng chứng thỏa đáng về khả năng gây ung thư ở người và động vật. Phân loại các chất gây ung thư theo IARC và EPA [10] IARC EPA Nhóm 1 Nhóm A Đã biết chắc sẽ gây ung thư cho người (Đã có đủ bằng chứng về dịch tễ học để chứng minh có sự liên quan giữa tác nhân phơi nhiễm và việc phát bệnh ung thư ở nạn nhân) Nhóm 2A Nhóm B Gần như chắc chắn gây ung thư cho người Nhóm B1 Chưa có nhiều bằng chứng về dịch tễ học về khả năng gây ung thư ở người.12.

3 tiếp theo) Cyclophosphamide Cyclosporin A (cyclosporin) Diethylstilbestrol Virut Epstein-Barr Erionite Liệu pháp Estrogen Estrogens. thuộc loại steroid Etylen oxit Etoposide kết hợp với cisplatin và bleomycin Helicobacter pylori Virut Hepatitis B (gây viêm gan B.) Methoxsalen với liệu pháp UV-A (PUVA) MOPP và các liệu pháp hóa học kết hợp khác kể cả các tác nhân ankyl hóa Mustard Gas (Bis (2-chloroethyl) sulfide. mãn tính) Virut Hepatitis C (gây viêm gan C. nhóm 16 Virut Papilloma.8-Tetrachlorodibenzo-para-dioxin .3. nhóm 1 Virut Papilloma. dùng làm vũ khí hóa học) 2-Naphthylamine Neutron Các hợp chất Nicken Opisthorchis viverrini (một loại sán lá) Thuốc ngừa thai Tia phóng xạ α Tia phóng xạ β Radon Schistosoma haematobium (một loại ký sinh trùng) Silica Bức xạ Mặt trời Bột Talc chứa khoáng dạng sợi amiăng Tamoxyfen (một loại dược phẩm điều trị ung thư vú) 2.131 (Bảng 15. nhóm 1 Melphalan (2-amino-3-[4-[bis(2-chloroethyl)amino]phenyl]-propanoic a.7. nhóm 18 Virut tế bào lymphotropic T. mãn tính) Thuốc nam có chứa hoạt chất từ loài Aristolochia (một loài dây leo) HIV. không thuộc loại steroid Estrogens.

như sợi amiăng. do đó làm cho tế bào phát triển vô tổ chức.3 tiếp theo) Thiotepa [tris(1-aziridinyl)phosphine sulfide] Thori dioxit Treosulfan Vinyl clorua Bức xạ tia X và tia γ Hỗn hợp Đồ uống có cồn Hỗn hợp giảm đau chứa phenacetin Nhai trầu với thuốc lá Tro than đá và hắc ín từ than đá Dầu khoáng (mineral oils) Cá muối Shale oils (loại dầu tách ra từ đá trầm tích chứa chất hữu cơ) Muội than Khói thuốc và các sản phẩm thuốc lá không khói Mùn cưa Tình huống phơi nhiễm Sản xuất nhôm Sản xuất phẩm nhuộm auramine Sản xuất và sửa chữa giày da Khí hóa than đá Khí hóa than cốc Săn xuất đồ gỗ Bị phơi nhiễm radon khi khai thác hematit Đúc. aflatoxyn B1. Các chất độc gây ung thư tác động lên ADN. luyện sắt thép Sản xuất isopropanol Sản xuất thuốc nhuộm fucsin Thợ sơn Công nghiệp cao su Khói axit vô cơ mạnh có chứa axit sulfuric Không phải chỉ những loại hóa chất nhân tạo mới gây ung thư ở người. niken và một số hợp chất của asen cũng có khả năng gây ung thư ở người. cản trở chúng truyền các chỉ dẫn cần thiết cho việc tổng hợp các chất điều khiển quá trình sinh trưởng của tế bào. quả cau. chèn ép các tế bào khác.132 (Bảng 15. . gây ung thư. ngay trong tự nhiên cũng có nhiều tác nhân có thể gây ung thư.

Khi so sánh độ độc của các chất dựa vào giá trị LC50 hay LD50 cần lưu ý điều gì? 6. Giải thích tác dụng độc hại của CO. SO2. DDT tác động thế nào đến hệ thần kinh của côn trùng? 7. Trình bày độc tính của các thủy ngân và các dạng hợp chất của nó. CN−. LOEL. LD50. Giải thích ý nghĩa của các đại lượng LC50. NOEL. . 8. Để đánh giá độ độc cấp tính thường sử dụng các đại lượng nào? 5. Các tính chất nguy hiểm cần lưu ý của các chất độc? 3. 10. Đối tượng nghiên cứu của độc học môi trường là gì? 2.133 Câu hỏi 1. Các cơ chế gây độc phổ biến của accs kim loại độc? 9. Chất độc loại “ưa dầu” hay “ưa nước” thường có khả năng tích lũy sinh học? Tại sao? 4. NOx. Giải thích và nêu ví dụ về ảnh hưởng của các chất độc hóa học đến các enzim.

(2001). Độc học Môi trường. Disposal.gif. Environmental Chemistry. Malcolm Grant.. [14]. 1st ed. (1991). Prentice Hall. Hóa học môi trường (Tập 1).com/Pix/C900991. 1st ed. Jackson.eoearth.ltd. Fundamentals of Environmental Chemistry. Heinke. 2nd ed. Manahan Stanley E. Elsevier Science.html. http://www. [25]. Wiley Eastern Ltd.org/upload/thumb/b/b7/London_Smog.jpg. George Tchobanoglous. [7]. Environmental Science .ca/institutes/natural_resources/gallery/canada/manitoba_prairies/ lgmanitobaprairies3. McGraw-Hill.admas. NXB KH&KT (1997). [13]. Applications of Environmental Chemistry.jpg.jpg. J.. [15]. John Wiley & Sons. (1995).jpg/300px-London_Smog.(2003). http://curriculum. Environmental soil chemistry. Environmental Chemistry. 2nd ed. [3]. http://www. The Concise Lexicon of Environmental Terms.org/wikipedia/en/thumb/8/8d/Tomokos_hand.org/201mercury/images/minamata_child.gif/190pxTomokos_hand. http://www. “Frontmatter”. Ernest Hodgson. Rowe.wikimedia. [21]. NXB KH&KT (1997).jpg. 3rd ed. (2004). Howard S. http://umanitoba.jpg. [26].nasa. [22]. Trần Tứ Hiếu.edu/courses/builders/lessons/less/les4/genes/eut_and_pro.jpg. [5]. (1985). Vũ Đăng Độ. John Wiley & Sons. [4].com/FG-image-gallery/source/image/ trickling_filter_8983. [28]. [11]. http://www.jpg. http://www.. Inc. CRC Press. Gary W. Andrew R. [29]. Glynn Henry. tái bản lần 1 (2002). Hóa học và sự ô nhiễm môi trường. [10]. Donald R. http://www. [9]. Weiner. Lewis Publishers. (1993).ccohs.edu/~chm/vchembook/images2/196sculpture. [24]. Donald L. [27]. [2]. [30]. Jackson & Julie M. Hóa học môi trường cơ sở.com/past_issues/2000/may_00_arsenic_3. [18]. Môi trường (Tập 1). Peter O’Neill.jpg.net/trips/2004/Southern_California/Los_Angeles/la_skyline.w1.W. [12]. Peavy. Wastewater Engineering: Treatment. NXB Giáo dục (1997). A textbook of modern toxycology.ca/oshanswers/chemicals/ld50. Lê Trình. Richard Hawkins. (1989). http://www.The Natural Environment and Human Impact. Environmental Engineering. Inc. Metcalf & Eddy. . [16]. [8]. and Reuse..gif. 3rd ed. Nguyễn Văn Nội. Inc. NXB. [6]. 2nd ed.mrfs.gov/images/content/160658main2_OZONE_large_350. (1996). http://whyfiles. Sparks. Longman Group Limited. [23]. 2nd ed. NXB KH&KT (1998). [20].calstatela. 1st ed. http://upload.elmhurst. Eugene R. http://www. Phạm Hùng Việt.ĐHQG TP. http://industrial-landscape. HCM.siliconeer. Quan trắc và kiểm soát ô nhiễm môi trường nước. Trường Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội (1999). Đặng Kim Chi.gif. 1st ed.robl. Chapman & Hall.uk/images/clip_image002_000. Environmental Science and Engineering. 1st ed. Lê Huy Bá. McGraw-Hill Book Co. Anil Kumar De. (2000). [1].134 TÀI LIỆU THAM KHẢO Lê Huy Bá. (1989). Inc.jpg [19]. [17].

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful