P. 1
TheGioiPhang

TheGioiPhang

5.0

|Views: 144|Likes:
Được xuất bản bởiapi-3834854

More info:

Published by: api-3834854 on Oct 18, 2008
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/18/2014

pdf

text

original

Converted to PDF by

RED HOT CHILIPEPPERS@ UPDATESOFTS.COM

THOMAS L. FRIEDMAN

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG
Tóm tắLị sử t ch Thế Hai mư i Mố kỉ ơ t

Farrar, Straus and Gioux / New York

1

Mụ Lụ c c
1. Khi Tôi Còn Đ ang Ngủ ......................................................... 4 2. Mư i Lự làm Phẳ Thế i .......................................... 48 ờ c ng giớ LỰC LÀM PHẲ NG # 1: KHI CÁC BỨC TƯ NG Đ XUỐ Ờ Ổ NG VÀ WINDOWS Đ LÊN...................................................... ……48 I LỰC LÀM PHẲ # 2: KHI NETSCAPR LÊN SÀN ............... 56 NG LỰC LÀM PHẲ # 3: PHẦ MỀ WORK FLOW .............. 71 NG N M LỰC LÀM PHẲ # 4: OPEN-SOURCING .............................. 81 NG LỰC LÀM PHẲ # 5: OUTSOURCING................................ 103 NG LỰC LÀM PHẲ # 6: OFFSHORING ................................... 114 NG LỰC LÀM PHẲ # 7: XÂU CHUỖ CUNG .......................... 128 NG I LỰC LÀM PHẲ # 8: INSOURCING.................................... 141 NG LỰC LÀM PHẲ # 9: IN-FORMING .................................... 150 NG LỰC LÀM PHẲ # 10: CÁC STEROID ................................ 159 NG 3. Ba SựHộtụ i ......................................................................... 173 SỰHỘ TỤI ............................................................................... 176 I SỰHỘ TỤII .............................................................................. 177 I SỰHỘ TỤIII............................................................................. 181 I ZIPPIE” TIẾ TRUNG QUỐ NÓI THẾNÀO? ................... 192 NG C VỚ TÌNH YÊU TỪNGA .......................................................... 195 I BA SỰ HỘ TỤKHÁC............................................................... 197 I 4. Sự p xế Vĩ ạ............................................................... 201 Sắ p đi INDIA Đ I LẠ INDIANA:AI BOC LOT AI............................ 205 Ố I CÁC CÔNG TI DỪ VÀ BẮ Đ U ỞĐ NG T Ầ ÂU? ...................... 208 TỪ MỆ LỆ & CHỈ NH NH HUY Đ N CỘ TÁC VÀ KẾ NỐ Ế NG T I ..................................................................................................... 212 NHIỀ RỐ LOẠ BẢ SẮ U I N N C................................................... 214 AI SỞHỮ GÌ? .......................................................................... 217 U CÁI CHẾ CỦ NHỮ NGƯ I BÁN HÀNG...................... 219 T A NG Ờ 5. Mĩ Tự Thưng mạ và do ơ i .................................................. 225 Ricardo Vẫ còn Đ n úng? ........................................................ 225 6. Nhữ Tiệ dân ................................................................... 237 ng n 7. Cuộ Khủ hoả Thầ lặ ........................................ 250 c ng ng m ng BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 1: LỖHỔ SỐLƯ NG .......... 256 T U NG Ợ BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 2: LỖHỔ HOÀI BÃO ........... 260 T U NG BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 3: LỖHỔ GIÁO DỤ ........... 265 T U NG C 2

8. Đ Không phảlà mộThử ây i t nghiệ ............................. 276 m SỰLÃNH Đ O .......................................................................... 280 Ạ CƠBẮ ....................................................................................... 284 P MỠTỐ Nhữ cái Đ m Đ Giữ i..................................... 293 T: ng ệ áng lạ CHỦNGHĨ TÍCH CỰ XÃ HỘ ............................................ 297 A C I NUÔI DẠ CON CÁI ................................................................ 303 Y 9. Đ c Mẹ ồ Trinh Guadalupe ...................................... 309 ứ Đ ng TỰ XEM XÉT ............................................................................. 312 TÔI CÓ THỂBÁN BUÔN CHO BẠ ....................................... 313 N TÔI CHỈ THỂBÁN LẺCHO BẠ ..................................... 316 CÓ N VĂ HOÁ LÀ QUAN TRỌ N NG: GLOCALIZATION ............... 324 NHỮNG Đ U VÔ HÌNH .......................................................... 329 IỀ 10. Các công ti đi phó ra sao ............................................... 339 ố QUI TẮ #1: KHI THẾGIỚ TRỞNÊN PHẲ .................... 340 C I NG QUI TẮ #2: VÀ BÉ SẼHÀNH Đ NG LỚ ....................... 345 C Ộ N… QUI TẮ #3: VÀ LỚ SẼHÀNH Đ NG BÉ… ....................... 350 C N Ộ QUI TẮ #4: CÁC CÔNG TY TỐ NHẤ LÀ NHỮ NGƯ I C T T NG Ờ CỘ TÁC TỐ NHẤ ............................................................ 353 NG T T QUI TẮ #5: TRONG MỘ THẾGIỚ PHẲ ..................... 357 C T I NG QUI TẮ #6: CÁC CÔNG TY GIỎ NHẤ OUTSOUCE Đ C I T Ể THẮ ....................................................................................... 360 NG QUI TẮ #7: OUTSOUCING KHÔNG CHỈ C CHO BENEDICT ARNOLDS .................................................................................. 363 11. Thế i không phẳ ...................................................... 371 giớ ng CẤ SÚNG VÀ Đ N THOẠ DI Đ NG ................................ 371 M IỆ I Ộ QUÁ Ố YẾ ............................................................................ 375 M U QUÁ THIẾ QUYỀ ................................................................. 382 U N QUÁ THẤ VỌ .................................................................... 391 T NG QUÁ NHIỀ XE TOYOTA ....................................................... 407 U 12. Lí thuyếDell về n ngừ xung đt ......................... 414 t ngă a ộ THỜ XƯA Đ I LẠ KỊ THỜ [Just-in-Time] ........................ 414 I Ố I P I INFOSYS Đ I LẠ AL-QAEDA ............................................... 429 Ố I QUÁ BẤ AN VỀMẶ CÁ NHÂN.......................................... 436 T T 13. 9/11 đi lạ11/9 ................................................................. 441 ố i EBAY .......................................................................................... 453 Ấ Đ N Ộ......................................................................................... 456 TAI HOẠTỪ DẦ MỎ............................................................. 460 U CHỈ T TẤ GƯƠ TỐ .................................................. 463 MỘ M NG T TỪ CÁC TIỆ DÂN -> Đ I GIA .............................................. 464 N Ạ 3

LỜ CẢ Ơ ..............................................................................471 I M N CHỈ C ................................................................................... 475 MỤ

4

LỜ GIỚ THIỆ I I U Bạ đc cầ trên tay cuố thứmưi ba* củ tủsách SOS2, n ọ m n ờ a cuố Thế i Phẳ củ Thomas L. Freedman. Cuố sách đ ợ in n giớ ng a n ưc và phát hành lầ đu vào tháng 4-2005. Đ là cuố sách thứtưcủ n ầ ây n a Freedman, cuố thứhai, Xe Lexus và Cây Ôliu, vừ đợ Nhà xuấ n a ưc t bả Khoa Họ Xã hộ xuấ bả bằ tiế Việ T. L. Freedman là n c i t n ng ng t. nhà báo nổ tiế củ tờNew York Times, đ nhiề gặ gỡvớ rấ i ng a i u, p i t nhiề nhân vậnổtiế vớ con mắhếsứ sắ sả ông trình bày u t i ng, i t t c c o, nhữ vấ đ toàn cầ hoá rấsúc tích và sinh đng, ông trình bày ng n ề u t ộ nhữ vấ đ khô khan, khó hiể mộ cách sáng sủ dí dỏ dùng ng n ề u t a, m, nhiề ẩ dụ u n giúp bạ đc lĩ hộvấ đ mộcách dễ n ọ nh i n ề t dàng. Tôi nghĩ n sách rấ bổích cho các nhà chính trịcác nhà cuố t , hoạ đnh chính sách, vì nó trình bày nhữ thách thứ củ thế ch ị ng c a giớ phẳ đi vớ Mĩ i thế i đ phát triể vớ các công ti, i ng ố i , vớ giớ ang n, i nên các loạ đc giảnày sẽcó thểthấ thông tin và ý tư ng củ i ộ y ở a Freedman gây kích thích. Các họ giảchắ sẽ c đ ợ cách trình c c họ ư c bày đ n giả nhiề vấ đ phứ tạ Tôi nhiệ thành khuyên giớ ơ n u n ề c p. t i trẻvà các doanh nhân hãy đc cuố sách này, vì nó sẽ ích cho ọ n bổ họ ể đ lạmình trong họ tậ khở nghiệ họ và làm việ đ xác ị i nh c p, i p, c c suố đi. Tấnhiên cuố sách cũ bổ cho tấcả ng ai quan t ờ t n ng ích t nhữ tâm đn tư ng lai, việ làm, công nghệkhoa họ và sáng tạ ế ơ c , c, o. Ngưi dị đ cốhếsứ đ làm cho bả dị đ ợ chính xác ờ ch ã t c ể n ch ư c và dễ ọ song do hiể biếcó hạ nên khó thể đc, u t n tránh khỏ sai sót. i Phầ chỉ c nộ dung, ởmỗ mụ chính (và cảởmụ phụnế n mụ i i c c u chúng tôi thấ thuậ ngữcó thể lạ có kèm theo thuậngữtiế y t là ), t ng
*

Các quyể trưc gồ n ớ m: 1. J. Kornai: Con đ ờ dẫ tớ nề kinh tế trư ng, HộTin họ Việ ư ng n i n thị ờ i c t Nam 2001, Nhà Xuấbả Vă hoá Thông tin (NXB VHTT) 2002. t n n 2. J. Kornai: Hệ ng Xã hộ chủnghĩ NXB Vă hoá Thông tin 2002 thố i a, n 3. J. Kornai- K. Eggleston: Chă sóc sứ khoẻ ng đng, NXB VHTT m c cộ ồ 2002 4. G. Soros: Giảkim thuậtài chính, sắ xuấbả t p t n 5. H. de Soto: Sựbí ẩ củ tưbả sắ xuấbả n a n, p t n 6. J. E. Stiglitz: Chủ hĩxã hộđ về âu? sắ xuấbả ng a i i đ p t n 7. F.A. Hayek: Con đờ dẫ tớ chế ộnông nô, sắ xuấbả ưng n i đ p t n 8. G. Soros: Xã hộMởsắ xuấb ả i , p t n 9. K. Popper: SựKhố cùng củ Chủnghĩlị sửsắ xuấbả n a a ch , p t n. 10. K. Popper: Xã hộmởvà nhữ kẻ ù củ nó, I, Plato i ng th a 11. K. Popper: Xã hộmởvà nhữ kẻ ù củ nó, II, Hegel và Marx i ng th a 12. Thomas S. Kuhn: Cấ trúc củ các cuộ Cách mạ Khoa họ u a c ng c

5

Anh đ bạ đc tiệ tham khả tác giả ể n ọ n o; dùng nhiề từ i, mộsố u mớ t từđ ợ đ nguyên bằ tiế Anh, phầ giảthích nghĩcó thể ưc ể ng ng n i a tìm thấ ởChỉ c. y mụ Nhữ ngư i dị cuố sách này gồ Cao Việ Dũ (các ng ờ ch n m: t ng Chư ng 9, 10, 11, 12) và Nguyễ Tiên Phong (Chư ng 13), phầ ơ n ơ n còn lạtôi dị và đm đơ việ hiệ đ chung. Tôi thành thậ i ch ả ư ng c u ính t xin lỗ các cộ sựvì đ soát lạvà sử từ câu củ các chư ng i ng ã i a ng a ơ đ Làm vậ có thểmấ cái hay củ bả dị ban đu, kểcả ó. y t a n ch ầ cách viế chính tả ng đ cho bả dị đợ nhấquán tôi đ sử rấ t như ể n ch ư c t ã a t nhiề phầ hay là củ họ các lỗ và thiế sót là củ tôi. Tôi chị u, n a , i u a u trách nhiệ về i lỗ và sai sót củ toàn bộ n dị m mọ i a bả ch. Mọ chú thích củ tác giảđ ợ đ bằ số Tấ cảcác chú i a ư c ánh ng . t thích đ dấ sao (*) ởcuố trang là củ ngưi dị Trong vă ánh u i a ờ ch. n bả đ khi ngư i dị có đ a thêm từhay cụ từđ cho câu đ ợ n ôi ờ ch ư m ể ưc rõ nghĩ phầ đ đợ đt trong dấ [nhưthế a, n ó ưc ặ u này]. Bả dị chắ n ch c còn nhiề thiế sót mong bạ đc thông cả lư ng thứ và chỉ u u n ọ m, ợ , bả xin liên hệtheo đ chỉ p chí Tin họ và Đ i số 54 o; ị a Tạ c ờ ng, Hoàng Ngọ Phách Hà Nộ [25/B7 Nam Thành Công], hoặ qua c i c đ n thưthds@hn.vnn.vn hay nqa@netnam.vn iệ 09-2005 Nguyễ Quang A n

6

Thế i giớ Trở thành Phẳ ng Thế nào

4 MỘ T

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Khi Tôi Còn Đ ang Ngủ

Tâu các Hoả tử vớ tưcách nhữ ngư i Công giáo Cơđc, và các ng , i ng ờ ố hoàng tửnhữ ngưi yêu mế và thúc đy niề tin Công giáo linh ng ờ n ẩ m thiêng, và là nhữ kẻ củ họ thuyếMohamet, và củ mọsự ng thù a c t a i sùng bái thầ tư ng và dị n ợ giáo, đ quyếđnh cửtôi, Christopher Columbus, ã t ị đ đn các miề nói trên củ Ấ Đ , đ xem các hoàng tử nhân dân, và i ế n a n ộ ể , các vùng đt ấ và đ tìm hiể tính khí củ họvà phư ng pháp thích ấ y, ể u a ơ hợ nhằ cả biế họtheo niề tin linh thiêng củ chúng ta; và hơ p m i n m a n nữ đ chỉ n rằ tôi không đ ợ đ bằ đ ờ bộtheo hư ng a ã dẫ ng ư c i ng ưng ớ Đ ông, nhưlệ ờ mà bằ đ ờ phía Tây, theo hư ng mà đn nay thư ng, ng ưng ớ ế chúng ta không có bằ chứ chắ chắ nào rằ đ có bấcứai đ ng ng c n ng ã t i. - Từnhậkí củ Christopher Columbus về t a chuyế đ1492 củ ông n i a

hẳ ai đ từ chỉ ớ cho tôi nhưthếnày trên mộ sân ng ã ng hư ng t golf trư c đ “ nhắ vào hoặ Microsoft hay IBM”Tôi ớ ây: Hãy m c . đ ng ởđ m phát bóng đu tiên tạsân golf KGA Golf Club ởkhu ứ iể ầ i trung tâm thành phố Bangalore, miề nam Ấ Đ , khi bạ chơ củ n n ộ n i a tôi trỏvào hai cao ố bằ kính-và thép bóng loáng nổ bậ lên ở c ng i t đng xa, đ sau thả cỏxanh đu tiên. Cao ố Goldman Sachs ằ úng m ầ c vẫ chư xong; nế không thì anh ta đ có thể vào cái đ nữ và n a u ã trỏ ó a biế nó thành bộba. HP và Texas Instrument có vă phòng củ họ n n a ởsau lỗthứchín, dọ theo lỗthứmư i. Đ không phả là tấ cả c ờ ó i t . Các mố phát bóng là củ Epson, công ti máy in, và mộ trong c a t nhữ ngưi xách gậ củ chúng tôi đi mũ ng ờ y a ộ 3M. Bên ngoài, mộsố t biể hiệ giao thông cũ do Texas Instrument tài trợ và bả n u ng , ng

C

4

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

5

quả cáo Pizza Hut trên đờ trư mộ miế pizza bố hơ ng ư ng ng t ng c i, dư i đu đ “ miế giga đy Hưng vị ớ ầ ề Các ng ầ ơ !” Không, đy dứ khoát không phảKansas. Thậ chí không có vẻ ấ t i m giố Ấ Đ . Đ y là Thế i Mớ Thế i Cũhay Thế i tiế ng n ộ ấ giớ i, giớ , giớ p? Tôi đ đn Bangalore, Silicon Valley củ Ấ Đ , bằ hành trình ã ế a n ộ ng khám phá củ riêng tôi giố củ Columbus. Columbus đ đ thuyề a ng a ã i n buồ vớ các tàu Niña, Pinta, và Santa María trong mộ nỗlự đ m i t c ể khám phá ra mộ đờ ngắ hơ trự tiế hơ đn Ấ Đ bằ t ư ng n n, c p n ế n ộ ng hư ng về ớ phía tây, qua Đ i Tây Dư ng, mà ông cho là đ ờ biể ạ ơ ư ng n khơ đn Đ i ế ông Ấ – hơ là đ xuố phía nam và đ vòng qua n n i ng ông châu Phi, nhưnhữ ngưi khai phá BồĐ Nha thờ ông đ thử ng ờ ào i ã đ Ấ Đ và các Hòn đo Gia Vị ơ Đ nổ tiế mộ thờ i. n ộ ả phư ng ông i ng t i về vàng, ngọ đ quý, và tơlụ củ họ- mộ nguồ vậbáu không c, á a a t n t kể t. Tìm đờ tắqua biể này đn Ấ Đ , ởthờ khi các thế xiế ư ng t n ế n ộ i lự Hồ giáo ngày đ đ chặ các đờ bộtừchâu Âu, đ là mộ c i ó ã n ư ng ã t cách cho cả Columbus và nề quân chủTây Ban Nha trởnên giàu n có và hùng mạ Khi Columbus că buồ hiể nhiên ông đ nh. ng m, n ã cho rằ Trái đt tròn, đ là vì sao ông lạ tin chắ rằ ông có thể ng ấ ó i c ng đn Ấ Đ bằ cách đ về ơ tây. Tuy nhiên, ông đ tính sai ế n ộ ng i phưng ã quãng đờ Ông nghĩ ưng. Trái Đ t là mộ quảcầ nhỏhơ Ông ấ t u n. cũ đ không dựkiế gặ mộ vùng đt rộ trưc khi ông đn ng ã n p t ấ ng ớ ế đ ợ Đ Ấ Tuy nhiên, ông đ gọ các thổ ư c ông n. ã i dân mà ông đ gặ ở ã p thế i mớ là các “Indian-dân da đ” giớ i ỏ [nhữ ngư i Ấ Đ ]. Quay ng ờ n ộ vềnhà, tuy thếColumbus đ có thểnói cho nhữ ngư i đ đu , ã ng ờ ỡ ầ ông, Vua Ferdinand và Hoàng hậ Isabella, rằ mặ dù ông không u ng c thấ Ấ Đ , ông có thể nhậ rằ thế i quả c tròn. y n ộ xác n ng giớ thự Tôi bắđu đ Ấ Đ theo đ hưng đ t ầ i n ộ úng ớ ông, qua Frankfurt. Tôi dùng Lufthansa vớ vé hạ thư ng gia. Tôi biếchính xác hư ng i ng ơ t ớ mình đ nhờbả đ GPS hiệ trên màn hình thòi ra từ n củ ghế i n ồ n ngă a ngồ trên máy bay. Tôi hạ i cánh an toàn và đ giờ Tôi cũ đ úng . ng ã gặ nhữ ngư i đ ợ gọlà Indian. Tôi cũ đ đ tìm nguồ giàu p ng ờ ưc i ng ã i n có củ Ấ Đ . Columbus đ tìm phầ cứ – các kim loạquý, tơ a n ộ ã n ng i lụ và gia vị nguồ giàu có trong thờ ông. Tôi đ tìm phầ mề a, n i ã n m, nă lự trí óc, các thuậgiả phứ tạ các công nhân tri thứ các ng c t i c p, c, call center [trung tâm phụ vụ c khách hàng qua đ n thoạ các giao iệ i], thứ truyề nhữ đt phá về thuậquang họ – các nguồ giàu c n, ng ộ kĩ t c n có củ thờ chúng ta. Columbus đ vui sư ng biế nhữ ngư i a i ã ớ n ng ờ Indian ông gặ thành các nô lệmộquỹ đng chân tay tự p , t lao ộ do. 5

6

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Tôi chỉ n hiể vì sao nhữ ngư i Indian tôi gặ lạlấ việ muố u ng ờ p i y c làm củ chúng ta, vì sao họtrởthành mộ quỹ a t quan trọ nhưvậ ng y cho outsourcing [thuê làm ngoài] dị vụvà việ làm công nghệ ch c thông tin (CNTT) từ Hoa Kì và các nư c công nghiệ khác. ớ p Columbus có hơ mộ tră ngư i trên ba tàu củ ông; tôi có mộ n t m ờ a t nhóm nhỏtừkênh Discovery Times vừ thoả mái trong hai xe tả a i i dã chiế vớ các lái xe Ấ Đ đ chân trầ Khi că buồ ấ là n, i n ội n. ng m, y nói vậ tôi cũ đ cho rằ thế i là tròn, song cái tôi bắgặ ở y, ng ã ng giớ t p Ấ Đ thậđ hếsứ làm lung lay niề tin củ tôi vào ý niệ đ n ộ t ã t c m a m ó. Columbus tình cờgặ châu Mĩ p song ông nghĩ mình đ khám phá ra ã mộ phầ Ấ Đ . Tôi thự sựthấ Ấ Đ và nghĩ u ngưi tôi t n n ộ c y n ộ nhiề ờ gặ ởđ là nhữ ngư i MĩMộ sốđ thự sựlấ tên Mĩvà p ó ng ờ . t ã c y , nhữ ngư i khác bắ chư c rấ cừgiọ nói Mĩ các call center ng ờ t ớ t ng ở và các kĩ t kinh doanh Mĩ thuậ ởcác phòng thí nghiệ phầ mề m n m. Columbus tâu lên vua và hoàng hậ củ mình rằ thế i tròn u a ng giớ và ông đ đ vào lị sửnhưngư i đu tiên khám phá ra đ u này. ã i ch ờ ầ iề Tôi quay về và chia sẻ phát hiệ chỉ i vợ và chỉ thầ nhà sự n vớ , thì m. “Em yêu”, tôi thủ , “ nghĩ giớlà phẳ . thỉ anh thế i ng” àm sao tôi đ đ đn kế luậ này? Tôi nghĩ n có thể tấ ã i ế t n bạ nói t cảbắ đu trong phòng họ củ Nadan Nilekani ởcông ti t ầ p a Infosys Technologies Limited. Infosys là mộ trong các báu vậcủ t t a thếgiớ CNTT Ấ Đ , và Nilekani, CEO [Tổ đ u hành] củ i n ộ ng iề a công ti, mộ trong nhữ thuyề trư ng chín chắ và đợ kính t ng n ở n ưc trọ nhấ củ nề công nghiệ Ấ Đ . Tôi đ xe vớ nhóm ng t a n p n ộ i i Discovery Times đn khu Infosys, khoả bố mư i phút từtrung ế ng n ơ tâm Bangalore, đ thă cơsởvà phỏ vấ Nilekani. Đ n khu ể m ng n ế Infosys bằ con đ ờ sứ sẹ vớ các chú bò linh thiêng, các xe ng ư ng t o, i ngự kéo, và các xe kéo có đng cơtấcả a ộ t cùng chen lấ sát cạ xe n nh chúng tôi. Tuy nhiên, mộ khi bư c vào cổ Infosys bạ ởtrong t ớ ng n mộ thếgiớ khác. Mộ bểbơ lớ cỡkhu nghỉ t i t i n mát nép mình gữ a các tả đ mòn và nhữ dả cỏđợ cắ tỉ sát kềmộ bãi cỏ ng á ng i ư c t a, t khổ lồnhư t sân golf nhỏ Có vô số ng mộ . quán ă và mộ câu lạ bộ n t c sứ khoẻtuyệ vờ Các cao ố kính-và-thép dưng nhưmọ lên c t i. c ờ c giố cỏdạ mỗ tuầ Trong mộ sốcao ố đ các nhân viên ng i i n. t c ó, Infosys đ viế các chưng trình phầ mề cụthể ang t ơ n m cho các công ti Mĩ châu Âu; trong các cao ố khác, họ c hiệ nhữ công hay c thự n ng

L

6

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

7

việ hậ trư ng củ các công ti siêu quố gia lớ đt cơsởởMĩ c u ờ a c n ặ và châu Âu - mọ thứtừbả trì máy tính đn các đ án nghiên cứ cụ i o ế ề u thểđn trảlờ các cuộ gọ củ khách hàng từkhắ nơ trên thế ế i c i a p i giớ An ninh là chặ các camera theo dõi các cử và nế anh làm i. t, a, u việ cho American Express, anh không thểđ vào cao ố quả lí c i c n các dị vụvà nghiên cứ cho General Electric. Các kĩ ch u sưẤ Đ n ộ trẻ nam và nữ đ nhanh nhẹ từcao ố này sang cao ố kia, lủ , , i n c c ng lẳ các thẻID [nhậ dạ Mộ ngư i có vẻnhưcó thể các ng n ng]. t ờ lo khoả thuế a tôi. Ngưi khác có vẻ n củ ờ nhưcô có thể tháo rờ máy i tính củ tôi. Và ngư i thứba có vẻ cô ta đ thiếkế a ờ như ã t nó! Sau khi ngồ cho mộ cuộ phỏ vấ Nilekani đ dẫ nhóm TV i t c ng n, ã n chúng tôi dạ quanh trung tâm hộ nghị o i toàn cầ củ Infosys- tầ u a ng zero củ công nghiệ outsourcing Ấ Đ . Nó là mộ phòng sâu a p n ộ t thẳ lát ván ô gỗnhìn giố mộ phòng họ đ ợ xế thành dãy từ m ng t c ưc p mộ trư ng luậIvy League. Ở mộ đu có mộ màn hình đ sộcỡ t ờ t t ầ t ồ bứ tư ng và ởtrên cao có các camera trên trầ cho hộ nghị xa. c ờ n i từ “Đ là phòng hộ nghị a chúng tôi, đ có lẽlà màn hình lớ ây i củ ây n nhấ châu Á - gồ bố mư i màn hình số[gộ lạ Nilekani tự t m n ơ p i],” hào giả thích, chỉ màn hình TV lớ nhấ tôi đ từ thấ i lên n t ã ng y. Infosys, ông nói, có thểtổchứ mộ cuộ hộ nghị o củ nhữ c t c i ả a ng ngư i chơ chủchố củ toàn bộchuỗ cung ứ toàn cầ củ nó ờ i t a i ng u a cho bấcứdựán nào vào bấ cứlúc nào trên màn hình siêu cỡđ t t ó. Nhưthếcác nhà thiế kếMĩ a họcó thểnói chuyệ trên màn t củ n hình vớ các nhà viếphầ mề Ấ Đ và các nhà sả xuấÁ châu i t n m n ộ n t củ họcùng mộ lúc. “ a t Chúng tôi có thể i ởđ ai đ từNew ngồ ây, ó York, London, Boston, San Francisco, tấcả ề trự tiế [live]. Và t đu c p có thểviệ thự hiệ là ởSingapore, cho nên ngư i ởSingapore c c n ờ cũ có thểtrự tiế ởđ ng c p ây… Đ là toàn cầ hoá,”Nilekani nói. ó u Phía trên màn hình có tám chiế đng hồtóm tắrấkhéo ngày làm c ồ t t việ củ Infosys: 24/7/365 [24 giờmộ ngày; 7 ngày mộ tuầ 365 c a t t n; ngày mộ nă Các đng hồđ ợ gắ nhãn Tây MĩĐ t m]. ồ ưc n , ông Mĩ , GMT, Ấ Đ , Singapore, Hong Kong, NhậBả Úc. n ộ t n, “Outsourcing chỉ mộ chiề củ mộ thứcơbả hơ nhiề là t u a t n n u đ xả ra hiệ nay trên thế i,” ang y n giớ Nilekani giảthích. “ xả ra i Cái y [vài] nă vừ qua là đ có mộ sựđu tưồạvào công nghệ đc m a ã t ầ t , ặ biệ trong thờ đi bong bóng, khi hàng tră triệ dollar đợ đu t i ạ m u ưc ầ tưđ thiếlậ kếnố khắ nơ trên thế i, cáp biể và tấcả ể t p t i p i giớ n, t các thứđ . Đ ng thờ ông nói thêm, máy tính đ trởnên rẻ n và ó” ồ i, ã hơ 7

8

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

phân tán khắ thế i, và đ có mộ sựbùng nổ phầ mề – ep giớ ã t về n m mail, các phư ng tiệ tìm kiế nhưGoogle, và phầ mề sởhữ ơ n m n m u riêng, có thể bấcứcông việ nào và gử mộphầ đn Boston, chẻ t c i t n ế mộ phầ đn Bangalore, và mộ phầ đn Bắ Kinh, tạ dễ t n ế t n ế c o dàng cho bấ cứai đ phát triể từxa. Khi tấcảcác thứnày đt nhiên t ể n t ộ xả ra cùng lúc vào khoả nă 2000, Nilekani nói thêm, chúng y ng m “đ tạ ra mộ nề nơ việ làm tri thứ vố trí tuệcó thểđ ợ ã o t n i c c, n , ưc giao từbấcứđ Nó có thể ư c chia nhỏ giao, phân phố sả t âu. đợ , i, n xuấ và ráp lạ cùng nhau lầ nữ – và đ u này đ cho cách làm t i n a iề ã việ củ chúng ta mộ đ tự hoàn toàn mớ đc biệviệ làm có c a t ộ do i, ặ t c tính chấtrí tuệ Và cái mà anh đ nhìn thấ tạBangalore ngày t … ang y i nay thự sự đ đ m củ tấcả ng đ u trên kếhợ lạ c là ỉ iể a t nhữ iề nh t p i.” Chúng tôi ngồ trên đ vă bên ngoài vă phòng củ Nilekani, i i ng n a đi đi TV dự các camera. Tạmộđ m, tóm tắcác ẩ ý củ tấ ợ ộ ng i t iể t n a t cả iề này, Nilekani đ thố ra mộ cụ từcứlả vả trong đu đu ã t t m ng ng ầ tôi. Ông nói vớ tôi, “ i Tom, sân chơ đ đợ san phẳ . Ý ông i ang ư c ng” muố nói là các nư c nhưẤ Đ bây giờcó khả ng cạ tranh vì n ớ n ộ nă nh lao đng tri thứ toàn cầ nhưchư từ bao giờcó - và rằ Mĩ ộ c u a ng ng tố hơ hãy sẵ sàng cho đ u này. Mĩ thách thứ như ông t n n iề bị c, ng, nhấ mạ sựthách thứ sẽ tốcho Mĩ i vì chúng ta luôn sung n nh, c là t bở sứ nhấkhi bị c t thách thứ Khi tôi rờ khu Infosys về c. i Bangalore tố i hôm ấ và bị y xóc suố dọ đờ ổgà, tôi cứngẫ nghĩ về t c ư ng m mãi cụ từđ “ chơđ đ ợ san phẳ . m ó: Sân i ang ư c ng” Cái Nandan nói, tôi nghĩlà sân chơ đ đợ san phẳ , i ang ưc ng… Đ ợ san phẳ Đ ợ san phẳ Trờ ơ ông ta nói vớ tôi thế ưc ng? ư c ng? i i, i giớ là phẳ i ng!” Tôi ởđ ởBangalore – hơ 500 nă sau khi Columbus vư t ây, n m ợ qua đờ chân trờ dùng công nghệ ư ng i, hàng hảthô sơcủ thờ ông, i a i và trởvề toàn đ chứ minh dứ khoát rằ thế i tròn – và an ể ng t ng giớ mộ trong nhữ kĩ t ng sưtinh nhanh nhấẤ Đ , đ ợ đ tạ tạhọ t n ộ ư c ào o i c việ kĩ t hàng đu củ Ấ Đ và đ ợ hỗtrợbở công nghệ n thuậ ầ a n ộ ưc i hiệ đi nhấ hiệ nay, vềcơbả đ nói vớ tôi là thếgiớ này n ạ t n n ã i i phẳ phẳ nhưmàn hình mà trên đ ông ta có thể ng, ng ó chủtrì cuộ c họ toàn bộchuỗ cung ứ toàn cầ củ mình. Thậ chí lí thú p i ng u a m hơ ông biể dư ng sựphát triể này nhưmộ đ u tố nhưcộ n, u ơ n t iề t, t mố mớ trong sựphát triể củ loài ngư i và mộ cơhộ lớ cho c i n a ờ t i n Ấ Đ và thế i – mộsự c đ khiế thế i chúng ta phẳ n ộ giớ t thự ã n giớ ng! 8

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

9

Ngồ đng sau chiế xe đ tôi đ viếvộ vàng bố từđ vào sổ i ằ c ó, ã t i n ó tay củ mình: “Thế i là phẳ . Ngay khi viếchúng, tôi nhậ ra a giớ ng” t n rằ đy là thông đ p cơbả củ mọ thứtôi đ thấ và đ nghe ở ng ấ iệ n a i ã y ã Bangalore trong hai tuầ làm phim. Sân chơ cạ tranh toàn cầ n i nh u đ ợ san bằ Thế i đợ san phẳ ưc ng. giớ ư c ng. Khi tôi nhậ rõ đ u này, cả ng khởvà sựkinh hãi tràn đy tôi. n iề hứ i ầ Nhà báo trong tôi hứ khở khi đ tìm thấ mộkhung khổ ể u ng i ã y t đ hiể kĩ n các tin chính buổ sáng và đ giảthích cái xả ra trên thế hơ i ể i y giớ ngày nay. Rõ ràng, hiệ nay là có thể nhiề ngư i hơ bao i n cho u ờ n giờhế đ hợ tác và cạ tranh trong thờ gian thự vớ nhiề t ể p nh i c i u ngư i hơ vềnhiề loạ việ làm khác nhau hơ từnhiề ngõ ờ n u i c n u ngách củ hành tinh hơ và trên cơsởbình đng hơ bấ cứthờ a n ẳ n t i gian nào trư c đ trong lị sửloài ngư i – dùng máy tính, eớ ây ch ờ mail, mạ hộnghị xa, và phầ mề mớ nă đng. Đ là cái ng, i từ n m i ng ộ ó Nandan đ nói cho tôi. Đ là cái tôi đ khám phá ra trong hành ã ó ã trình củ tôi đn Ấ Đ và xa hơ Và đ là cái cuố sách này nói a ế n ộ n. ó n vềKhi bạ bắ đu nghĩ thế i nhưlà phẳ rấnhiề thứcó . n t ầ về giớ ng, t u ý nghĩ theo nhữ cách chúng không có trư c đ Như đ a ng ớ ây. ng ích thân tôi cũ hứ khở bở vì sựsan phẳ thế i có nghĩ là ng ng i, i ng giớ a bây giờ chúng ta đ kếnố tấ cả trung tâm tri thứ trên hành ang t i t các c tinh lạ thành mộ mạ toàn cầ đ n nhấ mà - nế hoạ đng i t ng u ơ t, u t ộ chính trị chủnghĩ khủ bốkhông cả đờ – thì sẽ thể và a ng n ư ng có mởra mộ kỉ t nguyên thị vư ng và đi mớ gây sử số nh ợ ổ i ng t. Như suy ngẫ thế i phẳ cũ làm tôi tràn đy kinh hãi, ng m giớ ng ng ầ về t nghề mặ nghiệ và cá nhân. Sựkinh sợriêng củ tôi xuấ phát p a t từsựthự hiể nhiên rằ không chỉ ng ngư i viếphầ mề c n ng nhữ ờ t n m và các geek [các tay cựphách về máy tính đ ợ trao quyề đ ] ưc n ể cộ tác trong công việ ởmộthế i phẳ Nó cũ là al-Qaeda ng c t giớ ng. ng và các mạ lư i khủ bốkhác. Sân chơ không đ ợ san bằ ng ớ ng i ưc ng chỉ theo cách thu hút và siêu trao quyề mộ nhóm hoàn toàn mớ n t i củ nhữ ngư i đi mớ sáng tạ Nó đợ san bằ theo cách lôi a ng ờ ổ i o. ưc ng kéo và siêu trao quyề mộ nhóm hoàn toàn mớ củ nhữ ngư i n t i a ng ờ đ ông và đ bà giậ dữnả chí, và bị nhụ àn àn n , n làm c. Về nghề nghiệ sựnhậ ra thế i là phẳ làm că thẳ thầ p, n giớ ng ng ng n kinh vì tôi nhậ ra rằ sựsan bằ này đ xả ra khi tôi còn đ n ng ng ã y ang ngủ và tôi đ bỏ , ã quên nó. Tôi thự sựkhông ngủ mà đ bậ việ c , ã n c khác. Trư c 11 tháng 9 (11/9), tôi đ tậ trung theo dõi toàn cầ ớ ã p u hoá và khai thác sựcă thẳ giữ các lự “ ng ng a c Lexus”củ sựhộ a i 9

10

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

nhậ kinh tế các lự “ Ô liu” a bả sắ và chủnghĩ dân p và c Cây củ n c a tộ – do đ cuố Xe Lexus và Cây Ô liu củ tôi ra đ i 1999. Song c ó n a ờ sau 11/9, các cuộ chiế tranh cây ô liu đ ám ả tôi hoàn toàn. c n ã nh Tôi dành hầ hế thờ gian củ mình chu du trong các thế i Ả u t i a giớ Rậ và Hồ giáo. Vào các nă đ tôi đ mấdấ vếtoàn cầ hoá. p i m ó ã t u t u Tôi đ lạ tìm thấ vế đ trên hành trình củ tôi đn Bangalore ã i y t ó a ế tháng 2 nă 2004. Mộ khi đ tìm thấ tôi nhậ ra rằ có cái gì m t ã y, n ng đ thậsựquan trọ đ xả ra trong khi tôi gắ bó vớ các lùm cây ó t ng ã y n i ô liu củ Kabul và Baghdad. Toàn cầ hoá đ đ đn mộmứ mớ a u ã i ế t c i hoàn toàn. Nế bạ đt cuố Xe Lexus và Cây Ô liu và cuố sách u n ặ n n này lạvớ nhau, bạ sẽ i đn kếluậ lí lẽ ch sửkhái quát là đ i i n đ ế t n lị ã có ba kỉ nguyên lớ củ toàn cầ hoá. Thờ đi đu kéo dài từ n a u i ạ ầ 1492- khi Columbus dư ng buồ mởra sựgiao thư ng giữ Thế ơ m, ơ a giớ Cũvà Thế i Mớ – cho đn khoả 1800. Tôi sẽgọ thờ i giớ i ế ng i i đi này là Toàn cầ hoá 1.0. Nó đ làm thế i co lạ từmộ kích ạ u ã giớ i t thư c lớ thành cỡtrung bình. Toàn cầ hoá 1.0 là về nư c và ớ n u các ớ sứ mạ cơ p. Tứ là, trong Toàn cầ hoá 1.0 tác nhân then chố c nh bắ c u t củ sự a thay đi, đng lự thúc đy quá trình hộnhậ toàn cầ đ là ổ ộ c ẩ i p u ã nư c bạ có bao nhiêu cơbắ – bao nhiêu sứ cơbắ bao nghiêu ớ n p c p, sứ ngự sứ gió, hay, muộ hơ sứ hơ nư c – và bạ đ có thể c a, c n n, c i ớ n ã triể khai nó sáng tạ đn thế n o ế nào. Trong kỉ nguyên này, các nư c ớ và các chính phủ(thư ng đ ợ tôn giáo hay chủ ờ ưc nghĩđ quố hay a ế c sựkếhợ củ cả xúi giụ đ dẫ đ ờ phá bỏ bứ tư ng t p a hai c) ã n ư ng các c ờ và nố chặ thếgiớ lạ vớ nhau, thúc đy sựhộ nhậ toàn cầ i t i i i ẩ i p u. Trong Toàn cầ hoá 1.0, các câu hỏ chủyế là: Nư c tôi hợ vớ u i u ớ p i sựcạ tranh và các cơ i toàn cầ ởchỗ nh hộ u nào? Làm sao tôi có thể đtoàn cầ và cộ tác vớ nhữ ngư i khác thông qua nư c tôi? i u ng i ng ờ ớ Kỉ nguyên lớ thứhai, Toàn cầ hoá 2.0, kéo dài từ1800 đn n u ế 2000, bị gián đ n bở Đ i Khủ hoả và Chiế tranh Thế i I oạ i ạ ng ng n giớ và II. Thờ đi này làm thế i co từcỡtrung bình xuố cỡnhỏ i ạ giớ ng . Trong Toàn cầ hoá 2.0, nhân tốthen chố củ thay đi, đng lự u t a ổ ộ c thúc đy hộ nhậ toàn cầ đ là các công ti đ quố gia. Các công ẩ i p u, ã a c ti đ quố gia này tiế hành toàn cầ hoá vì thị ờ và lao đng, a c n u trưng ộ đu tiên do sự ầ bành trưng củ các công ti cổ n Hà Lan và Anh ớ a phầ và Cách mạ Công nghiệ làm mũ nhọ Trong nử đu củ thờ ng p i n. a ầ a i đi này, hộ nhậ toàn cầ đợ cấ lự bở sựsụ giả chi phí ạ i p u ưc p c i t m chuyên chở nhờđng cơhơ nư c và đ ờ sắ và trong nử sau , ộ i ớ ư ng t, a bở sựsụ giả các chi phí liên lạ - nhờsựphổbiế củ đ n tín, i t m c n a iệ 10

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

11

đ n thoạ PC, vệ iệ i, tinh, cáp quang, và phiên bả ban đu củ World n ầ a Wide Web (WWW). Chính trong thờ đi này mà chúng ta thự sự i ạ c thấ sựra đi và trưng thành củ mộ nề kinh tế y ờ ở a t n toàn cầ theo u, nghĩ rằ đ có sựdị chuyể đ củ hàng hoá và thông tin từ a ng ã ch n ủ a lụ đ này sang lụ đ khác đ ởđ có mộ thị ờ toàn cầ c ị a c ị a ể ó t trư ng u, vớ sựchênh lệ giá về sả phẩ và lao đng. Các đng lự ở i ch các n m ộ ộ c đng sau kỉ ằ nguyên toàn cầ hoá này là các đt phá về n cứ u ộ phầ ng từtàu hơ nư c và đờ sắlúc ban đu đn đ n thoạvà các máy i ớ ư ng t ầ ế iệ i tính lớ vào lúc cuố Và câu hỏ lớ trong thờ đi này đ là: Công n i. i n i ạ ã ti tôi hợ vớ nề kinh tế p i n toàn cầ ởchỗnào? Nó tậ dụ các cơ u n ng hộ thế i nào? Làm sao tôi có thể i toàn cầ và cộ tác vớ nhữ đ u ng i ng ngư i khác qua công ti củ tôi? Cuố Xe Lexus và Cây Ô liu chủ ờ a n yế là về ỉ đ m củ kỉ u đnh iể a nguyên này, mộ thờ đi khi các bứ t i ạ c tư ng bắđu sụ đ trên khắ thế i, và sựhộnhậ và sựphả ờ t ầ p ổ p giớ i p, n ứ dữdộvớ nó, lên mộ mứ mớ hoàn toàn. Như ngay cả ng i i t c i ng khi các bứ tư ng sụ đ, vẫ còn nhiề rào cả đi vớ sựhộ nhậ c ờ p ổ n u n ố i i p toàn cầ suôn sẻ Hãy nhớ khi Bill Clinton đ ợ bầ làm tổ u . , ưc u ng thố nă 1992, hầ như ng m u không ai ngoài chính phủ giớ hàn lâm và i có e-mail, và khi tôi viếXe Lexus và Cây Ô liu nă 1998, Internet t m và thư ng mạđ n tửvừ mớ cấcánh. ơ i iệ a i t Phả chúng đ cấ cánh – cùng vớ nhiề thứkhác nữ đ cùng i, ã t i u a ã đn trong khi tôi ngủ Và đ là lí do vì sao tôi lí lẽ ế . ó trong cuố sách n này rằ vào khoả nă 2000 chúng ta đ bư c vào mộ kỉ ng ng m ã ớ t nguyên mớ hoàn toàn: Toàn cầ hoá 3.0. Toàn cầ hoá 3.0 làm thế i u u giớ co từcỡ i nhỏ ng cỡ tí và đng thờ san bằ sân chơ Và xuố bé ồ i ng i. trong khi đng lự trong Toàn cầ hoá 1.0 là các nư c tiế hành ộ c u ớ n toàn cầ hoá và đng lự trong Toàn cầ hoá 2.0 là các công ti tiế u ộ c u n hành toàn cầ hoá, đng lự trong Toàn cầ hoá 3.0 - thứcho nó u ộ c u đc trư đc nhấ vô nhị là nă lự mớ tìm thấ cho các cá ặ ng ộ t ng c i y nhân đ cộ tác và cạ tranh toàn cầ Và cái đ bẩ cho phép ể ng nh u. òn y các cá nhân và các nhóm đ toàn cầ dễ ế vậ và suôn sẻ ế vậ i u đn y đn y không phảlà sứ ngự không phảlà phầ cứ mà là phầ mề i c a, i n ng, n mtấ cảcác loạứ dụ mớ – cùng chung vớ sựsáng tạ ra mộ t i ng ng i i o t mạ cáp quang toàn cầ biế tấ cả ng u n t chúng ta thành láng giề sát ng vách. Bây giờcác cá nhân phả và có thểhỏ Tôi hợ vớ cạ i, , i, p i nh tranh và các cơhộ toàn cầ ngày nay ởchỗnào, và làm sao tôi có i u thểtựmình, cộ tác vớ nhữ ngư i khác mộ cách toàn cầ , ng i ng ờ t u? 11

12

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Song Toàn cầ hoá 3.0 không chỉ u khác các kỉ nguyên trư c ởchỗ ớ nó làm thế i co lạvà phẳ thế và nó trao quyề cho các cá giớ i ng nào n nhân ra sao. Nó khác ởchỗ Toàn cầ hoá 1.0 và Toàn cầ hoá 2.0 u u chủyế do các cá nhân và doanh nghiệ Âu Mĩ n dắ Tuy Trung u p dẫ t. Quố thự sựlà nề kinh tế n nhấthế i trong thế mư i tám, c c n lớ t giớ kỉ ờ chính các nư c, các công ti, nhữ ngư i thă dò phư ng Tây tiế ớ ng ờ m ơ n hành phầ lớ việ toàn cầ hoá và đ hình hệ ng. Như về n n c u ị nh thố ng sau này, đ u này sẽ iề ngày càng ít đ hơ Bở vì nó làm thế i úng n. i giớ co lạvà phẳ Toàn cầ hoá 3.0 ngày càng nhiề sẽ ư c dẫ dắ i ng, u u đợ n t không chỉ i các cá nhân mà cũ bở các nhóm cá nhân – phi bở ng i Tây phư ng, không da trắ – đ dạ hơ nhiề Các cá nhân từ ơ ng a ng n u. mọ nơ củ thế i phẳ đu đ ợ trao quyề Toàn cầ hoá 3.0 i i a giớ ng ề ư c n. u biế thành có thểcho rấ nhiề ngư i đ cắ và chơ [plug and n t u ờ ể m i play], và bạ sẽ y mọsắ cầ vồ con ngư i tham gia. n thấ i c u ng ờ (Trong khi sựtrao quyề cho các cá nhân đ hành đng toàn cầ n ể ộ u là đc tính mớ quan trọ nhấcủ Toàn cầ hoá 3.0, các công tiặ i ng t a u to và nhỏ cũ đợ trao quyề mộcách mớ nữ trong kỉ - ng ư c n t i a nguyên này. Tôi thả luậ chi tiếcả muộ hơ trong cuố sách này). o n t hai n n n Không cầ phảnói, tôi đ chỉ sựđ giá lờ nhấvề t cả n i ã có ánh mờ t tấ đ u này khi tôi rờ vă phòng củ Nandan ngày ấ ởBangalore. iề i n a y Như khi tôi ngồ suy ngẫ nhữ thay đi này ởban công củ ng i m ng ổ a phòng khách sạ củ tôi tố hôm đ tôi đ biếmộ thứ tôi muố n a i ó, ã t t : n bỏ i thứ viếmộ cuố sách có thể phép tôi hiể quá trình mọ và t t n cho u làm phẳ này đ diễ ra thế ng ã n nào và các hệ củ nó có thể gì luỵ a là đi vớcác nư c, các công ti, và các cá nhân. Cho nên tôi nhấ đ n ố i ớ c iệ thoạ gọ cho vợtôi, Ann, và bả cô, “ sẽviế mộ cuố sách i i o anh t t n nhan đ Thế i là Phẳ ề giớ ng”. Cô vừ buồ cưi vừ tò mò - ờ có a n ờ a , thểbuồ cư i hơ là tò mò! Cuố cùng, tôi đ có khảnă thuyế n ờ n i ã ng t phụ đ ợ cô, và tôi hi vọ sẽ khả ng làm thế i bạ bạ c ưc ng có nă vớ n, n đc thân mế Hãy đ tôi đa bạ quay về đu củ hành trình ọ n. ể ư n lúc ầ a củ tôi đn Ấ Đ , và các đ m phư ng đ khác, và chia sẻ i a ế n ộ iể ơ ông vớ bạ mộ sốcuộ gặ tình cờđ dẫ tôi đn kế luậ rằ thế i n t c p ã n ế t n ng giớ không còn tròn – mà phẳ ng. aithirth “Jerry” Rao là mộ trong nhữ ngư i đu tiên tôi gặ ở t ng ờ ầ p Bangalore- và tôi gặ anh chư hơ vài phút ởkhách sạ Leela p a n n Palace trư c khi anh bả tôi rằ anh có thể lí các tờkhai thuế ớ o ng xử

J

12

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

13

củ tôi và các yêu cầ kế a u toán khác tôi cầ - từBangalore. Không, n cả ơ tôi đ có mộ kếtoán viên rồ ởChicago. Jerry chỉ m m n, ã t i mỉ cư i. Anh ta quá lị sựđ nói - rằ anh ta có thể kế ờ ch ể ng là toán viên củ tôi rồ hay đ hơ kế a i, úng n toán viên củ củ kế a a toán viên củ tôi, a nhờ bùng nổ outsourcing việ chuẩ bị . sự về c n thuế “Đ u này xả ra nhưchúng ta nói”, Rao bả anh quê ở iề y o, Mumbai, trư c là Bombay, hãng củ anh, MphasiS, có mộ đi các kếtoán ớ a t ộ viên Ấ Đ có khả ng làm công việ kế n ộ nă c toán đợ outsource từ ưc bấcứbang nào củ Mĩ chính phủ t a và liên bang. “Chúng tôi liên kế t vớ nhiề hãng CPA [kiể toán viên (công) có chứ chỉcỡnhỏ i u m ng ] và vừ ởMĩ a ” . “Ý anh nói giố kế ng toán viên củ tôi?” hỏ “ a tôi i. Vâng, giố kế ng toán viên củ anh”Rao nói vớ mộ nụ ờ Công ti củ Rao đ đ a , i t cư i. a ã i tiên phong về t phầ mề work flow [luồ công việ vớ mộ mộ n m ng c] i t đ dạ chuẩ làm cho outsourcing khai thuế và dễ Toàn bộ ị nh ng n rẻ . quá trình bắ đu, Jerry giảthích, vớ mộ kế t ầ i i t toán viên ởHoa Kì quét các tờkhai thuế m ngoái củ tôi, cộ vớ các bả kê khai nă a ng i n W-2, W-4, 1099, tiề thư ng, cổphiế củ tôi- mọ thứ vào mộ n ở u a i t máy chủ đt ởCalifornia hay Texas. “Bây giờkếtoán viên củ , ặ a anh, nế anh ta xửlí thuế a anh ởhả ngoạ biếrằ anh thích u củ i i, t ng không cho (ai đ ởngoài nư c) biếhọ(tên) hay số sinh Xã hộ ó ớ t An i củ anh, thì anh ta có thể n giữkín thông tin đ , Rao nói. “ a chọ ó” Các kế toán viên ởẤ Đ [dùng mậ khẩ gọ tấcả n ộ t u] i t thông tin thô mộ t cách trự tiế từmáy chủ Mĩ họ c p ở , và hoàn tấcác tờkhai thuế a t củ anh, vớ việ anh vẫ giấ tên. Tấ cả i c n u t các sốliệ không ra ngoài u Hoa Kì đ tuân thủcác quy chế ể riêng tư Chúng tôi coi việ bả … c o vệ liệ và sựriêng tưrấnghiêm túc. Kế dữ u t toán viên ởẤ Đ có n ộ thểnhìn thấ sốliệ trên màn hình củ mình, như anh ta không y u a ng thểtả nó xuố hay in nó ra – chư ng trình củ chúng tôi không i ng ơ a cho phép việ đ Nhiề nhấanh ta có thểlàm là thửnhớnó, giả c ó. u t nhưanh ta có ý đ xấ nào đ Các kếtoán viên không đ ợ ị nh u ó. ưc phép mang thậ chí giấ và bút vào trong phòng khi họlàm việ m y c trên các tờ khai thuế. ” Tôi bị mò về tò chính làm thế dạ tiên tiế này củ dị vụ nào ng n a ch outsourcing đ trởthành. “Chúng tôi làm nhiề ngàn tờ ã u khai”Rao , nói. Hơ nữ “ n a, CPA củ anh ởMĩ a không cầ thậ chí ởvă phòng n m n củ họHọ thể i trên mộbãi biể ởCalifornia và e-mail cho a . có ngồ t n chúng tôi và nói, ‘Jerry, cậ làm các tờkhai thuế u Bang New York 13

14

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

thậ cừ vì thếcậ làm các tờkhai củ Tom. Và Sonia, cậ và đi t , u a u ộ củ cậ ởDelhi làm các tờkhai Washington và Florida’. Tiệ thể a u n , Sonia làm việ từnhà cô ởẤ Đ , [công ti không phả trả chi phí c n ộ i ] chung. ‘Và các việ khác này, chúng thự sựphứ tạ cho nên tôi c c c p, tựlàm chúng’.” Nă 2003, khoả 25.000 tờkhai thuếMĩ ư c làm ởẤ Đ . m ng đợ n ộ Nă 2004 con số 100.000. Nă 2005, dựkiế là 400.000. Trong m là m n mộ thậ niên, anh sẽ t p cho rằ kế ng toán viên củ anh outsource việ a c chuẩ bị n cơbả củ các tờ n a khai thuế a anh - nế không hơ nữ củ u n a. “Anh đ vào nghề thế ã này nào?” tôi hỏRao. i “Bạ tôi Jeroen Tas, mộ ngư i Hà Lan, và tôi đu đ làm cho n t ờ ề ã Citigroup ởCalifornia” Rao giả thích. “ là sế củ anh ta và , i Tôi p a mộ hôm chúng tôi cùng trởvề New York trên mộ chuyế bay t từ t n và tôi nói mình có kế ch thôi việ và anh ta bả ‘ cũ thế hoạ c o, Tôi ng ’ . Cảhai chúng tôi đu nói, ‘ sao chúng ta lạ không khở đng ề Vì i i ộ doanh nghiệ riêng củ chúng ta?’ thế nă 1997-98, chúng p a Vì vào m tôi cùng nhau đ a ra mộ kế ch kinh doanh đ cung cấ các giả ư t hoạ ể p i pháp Internet cao cấ cho các công ti lớ … Hai nă trư c, tuy p n m ớ vậ tôi đ đ dựmộ hộ nghị y, ã i t i công nghệởLas Vegas và mộ số t hãng kế toán [Mĩcỡtrung bình đ tiế cậ tôi, và họ rằ họ ] ã p n nói ng không thểđ sứ đ đa ra các hoạ đng outsourcing lớ vềthuế ủ c ểư t ộ n đn Ấ Đ , như các gã [công ti] lớ có thểvà [nhữ gã vừ ế n ộ ng n , ng a] muố vư t họVì lẽ ó chúng tôi đ phát triể mộ sả phẩ phầ n ợ . đ ã n t n m n mề gọ là VTR – Virtual Tax Room: Buồ ThuếẢ đ cho m i ng o- ể phép các hãng kế toán cỡ a này dễ vừ dàng outsource khai thuế .” Các hãng cỡvừ này “có đợ mộ sân chơ bằ phẳ hơ mà a ưc t i ng ng n, trư c đ họbị chố Jerry nói. “ ộ nhiên họcó thể p cậ ớ ây từ i,” Đt tiế n đn cùng các lợthế quy mô mà các gã lớ hơ đ luôn có.” ế i về n n ã Có phả thông đ p cho nhữ ngư i Mĩ“ đ ng đ các con i iệ ng ờ , Má, ừ ể má lớ lên đlàm kế n i toán viên?” Tôi hỏ i. Không thậvậ Rao nói. “ mà chúng tôi làm là làm công việ t y, Cái c tạ nhạ Anh biế cầ cái gì đ chuẩ bị t tờkhai thuế Việ p p. t n ể n mộ ? c làm rấít sáng tạ Đ y là cái sẽ t o. ấ chuyể ra hảngoạ . n i i” “Cái gì sẽ lạMĩ Tôi hỏ ở i ?” i. “Kế toán viên muố ởlạtrong nghề i Mĩ là ngư i tậ trung n i tạ sẽ ờ p vào nghĩ các chiế lư c sáng tạ phứ hợ nhưtránh thuế ra n ợ o c p, hay né tránh thuế quả lí các quan hệkhách hàng”, Rao nói. Anh hay , n chị sẽ o các khách hàng củ mình, ‘Tôi đ khiế công việ tạ ta bả a ã n c p 14

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

15

nhạ đợ làm rấ hiệ quảBây giờhãy nói về p ưc t u . làm thế chúng nào tôi quả lí tài sả củ anh và anh sẽ n n a làm gì cho lũtrẻ a anh. Anh củ có muố đ mộ sốtiề nào đ trong các quỹ n thác [trust] củ n ể t n ó quả a mình?’ Nó có nghĩ là có các thả luậ chấ lư ng-thờ gian vớ a o n t ợ i i các khách hàng hơ là chạ vòng quanh giố nhữ con gà vớ n y ng ng i đu bị t đt từtháng Hai đn tháng Tư và thư ng đ đn xin gia ầ cắ ứ ế , ờ ệơ hạ đn tháng Tám, bở vì họ ã không có chấlư ng thờ gian vớ n ế i đ t ợ i i các khách hàng.” Đ ánh giá từmộ tiể luậ trong tạ chí Accounting Today (7 t u n p tháng Bả 2004), quảthự đ u này có vẻlà tư ng lai. L. Gary y, c, iề ơ Boomer, mộ CPA và CEO củ Boomer Consulting ởManhattan, t a Kansas, đ viế “ ã t, Mùa [thuế vừ rồ đ tạ ra hơ 100.000 tờkhai ] a i ã o n thuế[đợ outsource] và bây giờđợ mởrộ ngoài các tờkhai ưc ưc ng thuế nhân sang các quỹ n thác, các hộbuôn và các công ti… cá quả i Lí do chủ u khiế ngành kinh doanh đ có khả ng tă quy mô yế n ã nă ng nhanh nhưnó đ có ba nă qua là do đu tư các công ti [đt cơ ã m ầ mà ặ sởởnư c ngoài] này đ tiế hành vào hệ ng, quy trình và đ ớ ã n thố ào tạ Có khoả bả mư i ngàn ngư i tốnghiệ đi họ ngành kế o.” ng y ơ ờ t p ạ c toán ởẤ Đ mỗnă ông nói thêm, nhiề trong số ó đ làm cho n ộ i m, u đ i các hãng đa phưng Ấ Đ khở đu vớ 100 $ mộ tháng. Vớ sự ị ơ n ộ i ầ i t i giúp đ củ truyề thông tố đ cao, đ tạ nghiêm ngặ và các ỡ a n c ộ ào o t, mẫ biể chuẩ hoá, nhữ ngưi Ấ Đ trẻ u u n ng ờ n ộ này có thểđợ cả ưc i biế thành các kế n toán viên phư ng Tây cơbả khá nhanh vớ phầ ơ n i n nhỏchi phí. Mộ sốhãng kế t toán Ấ Đ thậ chí bắđu tiế thị n ộ m t ầ p chính họcho các hãng Mĩ hộ nghị xa và bỏ qua i từ qua việ đ lạ c i i. Boomer kế luậ “ t n, Nghềkếtoán hiệ nay đ biế đi. Nhữ n ang n ổ ng ngư i bấ víu vào quá khứvà chố lạ sựthay đi sẽ buộ dấ ờ u ng i ổ bị c n sâu hơ vào sựhàng hoá hoá (commoditization). Nhữ ngưi có n ng ờ thểtạ ra giá trị o thông qua sựlãnh đo, các mố quan hệvà sứ ạ i c sáng tạ sẽ o làm biế đi ngành kinh doanh, cũ nhưtă cư ng n ổ ng ng ờ các mố quan hệ i các khách hàng hiệ có củ họ i vớ n a .” Cái anh đ nói cho tôi, tôi bả Rao, là bấkể ang o t nghề a bạ là gì củ n – bác sĩluậsư kiế trúc sư kế , t , n , toán viên - nế bạ là mộ ngư i u n t ờ Mĩtố hơ bạ hãy giỏ ởthứdị vụnhạ cả bở vì bấcứthứ , t n n i ch y m, i t gì có thể ư c số đợ hoá có thể ư c outsource cho nhà sả xuấhoặ đợ n t c khéo nhấhoặ rẻnhấ hoặ cả t c t, c hai. Rao trảlờ “ i ngư i phả i, Mỗ ờ i tậ trung vào cái chính xác là giá trị tă củ mình.” p gia ng a 15

16

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Như nế tôi chỉ mộ kế ng u là t toán viên trung bình thì sao? Tôi đ ã đ họ ở t đi họ nhà nư c. Tôi có kếquả i c mộ ạ c ớ t trung bình B+. Cuố i cùng tôi có bằ CPA. Tôi làm việ ởmộ hãng kếtoán lớ làm ng c t n, nhiề việ thông thư ng. Tôi hiế khi gặ khách hàng. Họ tôi u c ờ m p giữ ởđng sau. Như đ là mộ sinh kế tế về ằ ng ó t tử và cơbả hãng vừ n a lòng vớ tôi. Cái gì sẽ y ra vớ tôi trong hệ ng này? i xả i thố “Đ là mộ câu hỏ hay,”Rao nói. “ ó t i Chúng ta phả chân thậ về i t nó. Chúng ta đ ởgiữ mộ sựthay đi công nghệ lớ và khi ang a t ổ to n, bạ số trong mộ xã hộ ởđ củ sựthay đi đ [nhưMĩ khó n ng t i ỉ nh a ổ ó ], đ tiên đ ể oán. Dễ tiên đ cho ai đ số ởẤ Đ . Trong mư i oán ó ng n ộ ờ nă chúng tôi sẽlàm nhiề thứđ đ ợ làm ởMĩ m u ang ư c ngày nay. Chúng tôi có thể đ tư ng lai củ mình. Như chúng tôi ở dự oán ơ a ng sau các bạ Các bạ xác đ tư ng lai. Mĩ n. n ị ơ nh luôn luôn ởtrên đ ỉ nh củ làn sóng sáng tạ mớ Cho nên là khó đ nhìn vào mắ kế a o i… ể t toán viên đ và nói đ là cái sẽlà. Chúng ta không đợ tầ ó ây ưc m thư ng hoá đ u đ Chúng ta phả xửlí nó và nói về mộ cách ờ iề ó. i nó t chân thậ … Bấ cứhoạ đng nào mà chúng ta có thể hoá và t t t ộ số phân li chuỗ giá trịvà di chuyể công việ đ đ đ sẽ ư c di i , n c i ó ây, đợ chuyể đ Ai đ sẽ n i. ó nói, ‘ như anh không thể c vụtôi mộ Ừ, ng phụ t miế thịnư ng’Đ ng t ớ . úng, như tôi có thể ng làm việ đt trư c bàn c ặ ớ củ anh ngồ ởbấcứđ trên thế i, nế quán ă không có mộ a i t âu giớ u n t ngư i phụtrách. Chúng tôi có thể ờ nói, ‘ Vâng, ông Friedman, chúng tôi có thểdành cho ông mộ bàn gầ cử sổ. Nói cách khác, có t n a ’ nhữ phầ củ việ đ ă cơ hiệ mà chúng ta có thể ng n a c i n m u phân li và outsource. Nế bạ quay lạvà đc các sách giáo khoa kinh tế c u n i ọ họ cơbả chúng sẽ o: Các hàng hoá đợ trao đi, còn các dị vụ n, bả ưc ổ ch đ ợ tiêu thụvà sả xuấởcùng chỗVà bạ không thể t khẩ ưc n t . n xuấ u việ cắ tóc. Song chúng ta đ đn gầ việ xuấ khẩ cắ tóc, c t ang ế n c t u t phầ việ hẹ Bạ muố cắ kiể tóc gì? Bạ muố thợcắnào? n c n. n n t u n n t Tấcả thứ ó có thể sẽ ư c mộcall center ở t xa làm.” t các đ và đ ợ t rấ Khi chúng tôi kếthúc cuộ nói chuyệ tôi hỏ Rao tiế theo anh t c n, i p sẽ làm gì. Anh ta tràn đy sinh lự Anh bả tôi anh đ nói chuyệ ầ c. o ã n vớ mộ công ti Israel có nhữ bư c tiế lớ về i t ng ớ n n công nghệ cho nén phép truyề các hình quét CAT (Computer Assisted Tomography) n tố hơ và dễhơ qua Internet cho nên bạ có thể t n n n mau chóng có mộ ý kiế thứhai từ t bác sĩ t n mộ cách xa nử vòng trái đt. a ấ

16

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

17

Vài tuầ sau khi tôi nói chuyệ vớ Rao, tôi nhậ đ ợ e-mail sau n n i n ưc từBill Brody, hiệ trư ng Đ i họ Johns Hopkins, ngư i tôi vừ u ở ạ c ờ a phỏ vấ cho cuố sách này: ng n n Tom mế tôi nói tạ mộ cuộ hộ nghị n, i t c i giáo dụ y tếtiế tụ c p c củ trư ng Hopkins cho các bác sĩ chẩ [radiologist] (tôi đ a ờ xạ n ã từ là mộ radiologist) … Tôi chợ thấ mộtình hình rấhấ ng t t y t t p dẫ mà tôi nghĩ có thểquan tâm. Tôi vừ đ ợ biế rằ n anh a ưc t ng nhiề bệ việ nhỏvà mộ sốbệ việ vừ ởHoa Kì, các u nh n t nh n a radiologist đ outsourcing việ đc các ả quét CAT cho ang c ọ nh các bác sĩ Ấ Đ và Úc!!! Hầ hế việ này xả ra vào ban ở n ộ u t c y đ (và có thể i tuầ khi các radiologist không có đ nhân êm cuố n) ủ viên đ lo việ yể trợtrong bệ việ Trong khi mộ số ể c m nh n. t nhóm xạ n sẽ chẩ dùng xạ n từxa [teleradiology] đ chuyể chẩ ể n các ả từbệ việ vềnhà củ họ(hay đn Vail hay Cape nh nh n a ế Cod, tôi giả ) nhưthế có thể n giảcác ả và cho chẩ sử họ diễ i nh n đ 24/7, hiể nhiên các bệ việ nhỏchuyể các bứ ả oán n nh n n c nh quét cho các radiologist nư c ngoài. Lợ thế ban ngày ởÚc ớ i là hay Ấ Đ khi ban đ ởđ – cho nên yể trợ n ộ êm ây m ngoài giờ trở nên dễ làm hơ bằ chuyể các ả qua trái đt. Vì các ả n ng n nh ấ nh CAT (và MRI-Magnetic Resonance Imaging) đ ởdạ sốrồ ã ng i và có sẵ đ dùng trên mạ vớ mộ giao thứ chuẩ không n ể ng i t c n, có vấ đ gì đ xem các ả ởbấ cứđ trên thếgiớ …Tôi n ề ể nh t âu i cho rằ các radiologist ởđu kia … phảđ ợ đ tạ ởHoa ng ầ i ư c ào o Kì và có các bằ chứ chỉ khảnă phù hợ ng, ng và ng p… Các nhóm thự hiệ việ đc ngoài giờ đ ợ các radiologist Mĩ c n c ọ này ư c thuê họ i là “các Cú ă đ – Nighthawks”. gọ n êm Chúc tốlành, t Bill hờtrờ tôi là mộ nhà báo và không phảlà mộ kế i t i t toán viên hay mộ radiologist. Không có outsourcing nào đi vớ tôit ố i cho dù mộ số n đc nào đ củ tôi có thể t bạ ọ ó a muố mụ báo củ tôi n c a có thể chuyể đ Bắ Triề Tiên. Ít nhấ đ là cái tôi nghĩSau đ n i c u t ó . ó tôi nghe về t đng củ Reuters ởẤ Đ . Tôi đ không có thờ hoạ ộ a n ộ ã i gian đ thă vă phòng Reuters ởBangalore, như tôi đ có khả ể m n ng ã nă nắ đ ợ Tom Glocer, CEO củ Reuters, đ nghe ông đ làm ng m ư c a ể ã

N

17

18

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

gì. Glocer là ngư i đ tiên phong vềoutsourcing các yế tốcủ ờ i u a chuỗ cung tin thứ i c. Vớ 2.300 nhà báo quanh thế i, ở197 vă phòng, phụ vụ t i giớ n c mộ thị ờ bao gồ các nhà ngân hàng đu tư các nhà buôn bán trư ng m ầ , các công cụphái sinh, các nhà môi giớ chứ khoán, các báo, đ i ng ài phát thanh, truyề hình, và các đi lí Internet, Reuters đ luôn có n ạ ã mộ khán-thính-đc giả t phứ tạ đ thoả t ộ rấ c p ể mãn. Sau sựphá sả n dot-com, tuy vậ khi nhiề khách hàng củ nó trởnên rấcó ý thứ y, u a t c về phí, Reuters bắđu tựhỏmình, vì các lí do cả chi phí và chi t ầ i về hiệ quảChúng ta thự sựcầ đt ngư i củ chúng ta vào đ đ u : c n ặ ờ a âu ể cung ứ cho chuỗ cung tin tứ toàn cầ củ chúng ta? Và chúng ng i c u a ta có thể c sựchia nhỏcông việ củ mộ nhà báo và giữmộ thự c a t t phầ ởLondon và New York và chuyể mộphầ sang Ấ Đ ? n n t n n ộ Glocer bắ đu ngó đn chứ nă kiế cơ cơbả nhấ mà t ầ ế c ng m m n t Reuters cung cấ là tin số dẻ về nhậ công ti và nhữ tiế p, t o thu p ng n triể kinh doanh liên quan, từ giây củ mỗ ngày. “Exxon tiế lộ n ng a i t thu nhậ củ nó và chúng ta cầ đ a đ u đ càng nhanh càng tố p a n ư iề ó t lên các màn hình khắ thếgiớ ‘ p i: Exxon kiế đợ ba mư i chín m ưc ơ cent quý này trái vớ ba mư i sáu cent quý trư c’Nă lự cốlõi i ơ ớ . ng c t ởđ là tố đ và sựchính xác”Glocer giảthích. “ ó c ộ , i Chúng ta không cầ nhiề phân tích. Ta chỉ n đ a tin cơbả càng nhanh càng tố n u cầ ư n t. Tin khẩ phả ra tính bằ giây sau công bốcủ công ti, và bả n i ng a ng [cho thấ lị sửgầ đ về nhậ quý] vài giây muộ hơ y ch n ây thu p n n”. Các loạ tin đc biệ vềthu nhậ đ đi vớ kinh doanh tin là i ặ t p ó ố i vanilla đi vớ kinh doanh kem - mộ hàng hoá cơbả thự sựcó ố i t n c thểđợ làm ởbấcứđ trong thế i phẳ Việ làm tri thứ ưc t âu giớ ng. c c có giá trị tă thự xả ra trong nă phút tiế theo. Đ là khi gia ng c y m p ó anh cầ mộ nhà báo thậ ngư i biế làm sao đ có mộ bình luậ n t t, ờ t ể t n từcông ti, mộ bình luậ từhai nhà phân tích hàng đu trong lĩ t n ầ nh vự và thậ chí vài lờ từ đi thủ nh tranh đ đt báo cáo thu c, m i các ố cạ ểặ nhậ vào viễ cả “ iề đ cầ mộ tậ kĩ ng báo chí cao hơ p n nh. Đ u ó n t p nă n – ai đ có các quan hệ thị ờ ngư i biếai là các nhà phân ó trên trư ng, ờ t tích ngành giỏnhấvà đ đ a đ ngưi đă trư Glocer nói. i t ã ư úng ờ i n a”, Sự phá sả dot-com và sựlàm phẳ thế i đ buộ Glocer phả n ng giớ ã c i nghĩ i Reuters cung cấ tin thếnào - liệ nó có thể lạ p u chia nhỏcác chứ nă củ mộ nhà báo và chuyể các chứ nă có giá trị c ng a t n c ng gia tă thấ sang Ấ Đ . Mụ tiêu chính củ ông là đ giả sựchồ ng p n ộ c a ể m ng chéo tổ tiề lư ng củ Reuters, trong khi bả tồ càng nhiề việ ng n ơ a o n u c 18

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

19

làm báo giỏ càng tố “ i t. Cho nên việ đu tiên chúng tôi đ làm”, c ầ ã Glocer nói, “là đ thuê sáu phóng viên ởBangalore nhưmộ thử i t nghiệ Chúng tôi bả ‘ bả họlàm chỉ tóm tắtin đc biệ m. o, Hãy o các t ặ t và các bả và bấcứ gì khác có thể họ ng t thứ sai làm ở Bangalore’ .” Nhữ ngư i Ấ Đ mớ đợ thuê này có kiế thứ kế ng ờ n ộ i ưc n c toán và đ ợ Reuters huấ luyệ song họđợ trả ơ ngày nghỉ trợ ưc n n, ưc lư ng, và cấ y tế p theo chuẩ đ phưng. “Ấ Đ là mộ đ đ m phong phú n ị a ơ n ộ t ị iể a không thể nổ đ tuyể ngư i, không chỉ kĩ ng kĩ t mà tin i ể n ờ có nă thuậ cả nă tài chính,” Glocer nói. Khi mộ công ti công bố nhậ kĩ ng t thu p củ mình, mộ trong nhữ việ đu tiên nó làm là trao cho các a t ng c ầ hãng đ n tín – Reuters, Dow Jones, và Bloomberg - đ phân phát. iệ ể “Chúng tôi sẽ y dữliệ thô đ ông nói, “ rồ là mộcuộ chạ lấ u ó,” và i t c y đ xem chúng tôi có thể ua quay vòng nó nhanh ra sao. Bangalore là mộ trong nhữ nơ đợ nố mạ nhấtrên thế i, và mặ dù t ng i ư c i ng t giớ c có mộ chút trễ mộ giây hay ít hơ – đ kéo thông tin sang đ t t n ể ó, hoá ra là bạ có thể i ởBangalore và có đợ phiên bả đ n tử n ngồ ưc n iệ củ mộ thông cáo báo chí và biế nó thành mộ câu chuyệ dễ a t n t n dàng hệnhư n có thể t bạ làm ở London hay New York” . Sựkhác biệ tuy vậ là lư ng và tiề thuê nhà ởBangalore ít t, y, ơ n hơ mộphầ nă so vớ ở thủ ô phư ng Tây đ n t n m i các đ ơ ó. Trong khi kinh tế c và sựlàm phẳ thế i đ đy Reuters họ ng giớ ã ẩ xuố con đ ờ này, Glocer đ cốvui vẻ ng ư ng ã làm vì đng nào cũ ằ ng phả làm. “Chúng tôi nghĩ i chúng tôi có thể trút gánh nặ báo cáo ng đ bị ã hàng hoá hoá và khiế việ đ đ ợ làm mộcách có hiệ quả n c ó ưc t u ởnơ khác trên thế i,” i giớ ông nói, và rồtạ cơhộcho các nhà báo i o i Reuters theo quy ư c đ tậ trung vào việ làm báo và phân tích có ớ ể p c giá trị tă cao và thoả gia ng mãn cá nhân hơ nhiề “ giảnhư n u. Hãy anh là mộnhà báo Reuters ở t New York. Anh đt sự ạ thoả mãn cuộ c số củ mình bằ chuyể các công bố chí thành các hộ trên ng a ng n báo p các màn hình hay làm việ phân tích?”Glocer hỏ Tấ nhiên, là c i. t việ sau. Outsourcing các thông báo tin tứ cho Ấ Đ cũ cho c c n ộ ng phép Reuters mởrộ bềngang củ việ làm phóng sựcủ nó tớ ng a c a i nhiề công ti có vố nhỏhơ các công ti đ không có hiệ quả u n n, ã u về chi phí đi vớ Reuters đ theo dõi trư c đ vớ các nhà báo đ ợ ố i ể ớ ây i ưc trảlư ng cao hơ ởNew York. Như vớ các phóng viên Ấ Đ ơ n ng i n ộ có lư ng thấ có thể ơ p, thuê nhiề ngư i vớ chi phí củ mộ phóng u ờ i a t viên ởNew York, bây giờ thể việ đ từ có làm c ó Bangalore. Mùa hè 2004, Reuters đ tă hoạđng nộ dung Bangalore củ nó lên ba ã ng t ộ i a 19

20

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tră nhân viên, nhắ cuố cùng đn tổ sốmộ ngàn rưi. Mộ m m i ế ng t ở t vài trong sốđ là các phóng viên Reuters kì cự đ ợ cửsang đ ó u ưc ể huấ luyệ các đi Ấ Đ , mộ sốlà các phóng viên làm các tin thu n n ộ n ộ t nhậ đc biệ như hầ hế là các nhà báo làm phân tích dữliệ p ặ t, ng u t u chuyên biệhơ mộchút – nghiề số t n t n [number crunching: tính toán số u]- cho chào bán chứ khoán. liệ ng “Rấ nhiề khách hàng củ chúng tôi đ t u a ang làm cùng việ c,” Glocer nói. “Nghiên cứ đu tư ã bóc toạ số ợ chi phí khổ u ầ đ c lư ng ng lồ vì thế t nhiề hãng dùng làm ca ởBangalore đ làm việ kiế , rấ u ể c m cơ phân tích công ti”. Cho đn gầ đ các hãng lớ ởWall m ế n ây n Street đ tiế hành nghiên cứ đu tưbằ tiêu hàng triệ dollar ã n u ầ ng u cho các nhà phân tích ngôi sao và sau đ tính mộ phầ chi phí ó t n lư ng củ họcho các phòng môi giớ chứ khoán củ họ chúng ơ a i ng a , chia sẻkế quảphân tích vớ các khách hàng tố nhấ củ họ và t i t t a , tính mộ phầ chi phí cho kinh doanh ngân hàng đu tưcủ họ t n ầ a , thư ng dùng các phân tích tô hồ củ mộ công ti đ nhửviệ ờ ng a t ể c kinh doanh ngân hàng củ nó. Theo sau các vụđ u tra củ Eliot a iề a Spitzer Tổ Chư ng lí Bang New York vềcác tậ quán Wall ng ở p Street, tiế theo nhiề vụbê bố hoạ đng ngân hàng đu tưvà p u i, t ộ ầ môi giớ chứ khoán đ phảtách bạ rõ ràng – sao cho các nhà i ng ã i ch phân tích sẽngừ thổ phồ các công ti nhằ nhậ đợ hoạ ng i ng m n ưc t đng ngân hàng đu tưcủ họ Như nhưmộ kế quảcác hãng ộ ầ a . ng t t , đu tưlớ ở ầ n Wall Street đ phả cắgiả mạ chi phí nghiên cứ ã i t m nh u thị ờ củ họtấcả giờ riêng các phòng môi giớ chứ trư ng a , t bây do i ng khoán chi trảVà đ u này tạ mộ khuyế khích lớ đi vớ họđ . iề o t n n ố i ể outsource mộ sốcông việ giả tích cho các nơ nhưBangalore. t c i i Bên cạ việ có khảnă trảmộ nhà phân tích ởBangalore nh c ng t khoả 15.000 $ tổ đn bù, trái vớ 80.000 $ ởNew York hay ng ng ề i London, Reuters đ thấ rằ các nhân viên Ấ Đ củ nó cũ ã y ng n ộ a ng thư ng hay có họ về chính và tậ tuỵ có đng cơcao nữ ờ c tài n do ộ a. Mớ đ Reuters cũ đ mở t trung tâm phát triể phầ mề ở i ây ng ã mộ n n m Bangkok vì hoá ra là mộ chỗtố đ tuyể các nhà phát triể phầ t t ể n n n mề nhữ ngư i mà tấcả công ti phư ng Tây ganh đ vì tài m ng ờ t các ơ ua nă ởBangalore đ không đ ý tớ ng ã ể i. Bả thân tôi bị hưng này giằ xé. Sau khi bắđu sựnghiệ n xu ớ ng t ầ p củ mình nhưmộ phóng viên đ n tín vớ hãng UPI-United Press a t iệ i International, tôi có đng cả lớ lao vớ các phóng viên đ n tín ồ m n i iệ và vớ các áp lự cả i c, chuyên môn và tài chính, mà dư i đ họlàm ớ ó 20

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

21

việ cậlự Song UPI có thể n phát đt ngày nay nhưmộ hãng c t c. vẫ ạ t đ n tín, mà nó không là, nế giả iệ u nhưnó đ có khả ng outsource ã nă việ kinh doanh cấ thấ hơ củ nó khi tôi bắ đu vớ tưcách c p p n a t ầ i mộ phóng viên ởLondon hai mư i lă nă trư c. t ơ m m ớ “Khó xửvớ nhân viên,” Glocer nói, ngư i đ cắgầ mộ phầ i ờ ã t n t n tưtoàn bộnhân viên Reuters, mà không có nhữ tổ thưng sâu ng n ơ sắ giữ các phóng viên. Ông nói, nhân viên Reuters hiể rằ việ c a u ng c này phảlàm sao cho công ti có thể ng sót và rồthị vư ng lạ i số i nh ợ i. Đ ng thờ Glocer nói, “ấ là nhữ ngư i sành đ u làm phóng ồ i, đy ng ờ iệ sự Họthấ các khách hàng củ chúng tôi làm chính xác cùng việ . y a c. Họnắ đ ợ cố truyệ … Quan trọ là phả chân thậ vớ con m ưc t n ng i t i ngư i về chúng ta làm và vì sao và không tô vẽ ờ cái thông đ p. Tôi iệ tin vữ chắ vào bài họ củ các nhà kinh tế đ n về chuyể ng c c a cổ iể di n công việ đn nơ nó có thể ưc làm tốnhấ Tuy nhiên, ta không c ế i đợ t t. đ ợ bỏqua rằ trong mộ sốtrư ng hợ cá nhân nhữ ngư i ưc ng t ờ p, ng ờ lao đng sẽ ộ không dễ việ làm mớ Đ i vớ họ việ giữlạvà tìm c i. ố i , c i mộ mạ lư i an sinh xã hộthích đ là cầ thiế . t ng ớ i áng n t” Trong mộ nỗlự đ giảquyế trự tiế vớ nhân viên Reuters, t c ể i t c p i David Schlesinger đng đu Reuters Mĩđ gử cho tấcả nhân ứ ầ , ã i t các viên biên tậ mộ thưbáo, chứ đ n trích sau: p t a oạ OFF-SHORING VỚ NGHĨ VỤ I A Tôi lớ lên ở n New London, Connecticut, trong thế mư i chín kỉ ờ đ là mộ trung tâm să cá voi lớ Trong các nă 1960 và 70 ã t n n. m cá voi đ hế từlâu và các nhà sửdụ lao đng chính ởvùng ã t ng ộ đu gắ vớ quân đi – không là mộ đ u ngạ nhiên trong kỉ ề n i ộ t iề c nguyên Việ Nam. Bốmẹbạ họ củ tôi đ làm việ tạ t n c a ã c i Electric Boat, Tổchứ Hả quân và Tuầ Duyên hả Cổtứ c i n i. c hoà bình lạlàm thay đi vùng này mộ lầ nữ và bây giờnó i ổ t n a, nổ tiế nhấ vì các casino cờbạ lớ củ Mohegan Sun và i ng t c n a Foxwoods và vì các nhà nghiên cứ dư c củ Pfizer. Các việ u ợ a c làm mấ đ các việ làm đợ tạ ra. Các kĩ ng không còn t i; c ưc o nă đ ợ sửdụ cầ đn các kĩ ng mớ Vùng đ thay đi, ưc ng; n ế nă i. ã ổ ngư i dân đ thay đi. New London, tấnhiên, đ không là đc ờ ã ổ t ã ộ nhấ Bao nhiêu thị n xay xát đ thấ các cố xay củ mình t. trấ ã y i a đ cử bao nhiêu thành thị giày đ thấ ngành giày di óng a; làm ã y đ nơ khác; bao nhiêu thị n mộ thờ đ rấmạ về t may i i trấ t i ã t nh dệ bây giờmua tấcảđ vảlanh từTrung Quố Sựthay đi là t ồ i c? ổ 21

22

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

khắ nghiệ Sựthay đi là khắ nghiệ nhấ vớ nhữ ngư i c t. ổ c t t i ng ờ bị t ngờgiáng xuố Sựthay đi cũ khắ nghiệ nhấđi bấ ng. ổ ng c t t ố vớ nhữ ngư i có khó khă thay đi. Song sựthay đi là tự i ng ờ n ổ ổ nhiên; sựthay đi không phảlà mớ sựthay đi là quan trọ ổ i i; ổ ng. Cuộ tranh cãi hiệ thờ vềoff-shoring là gay gắ mộ cách c n i t t nguy hiể Song tranh cãi về m. công việ di sang Ấ Đ , Trung c n ộ Quố và Mexico thự sựkhông khác cuộ tranh luậ mộ thờ c c c n t i vềviệ làm tàu ngầ bỏNew London hay việ làm giày bỏ c m c Massachusetts hay việ làm dệ may bỏBắ Carolina. Công c t c việ đ ợ làm ởnơ nó có thể ư c làm có kếquả hiệ quả c ưc i đợ t và u nhấ Đ u đ cuố cùng giúp các New London, New Bedford, t. iề ó i và các New York củ thếgiớ này thậ chí nhiề hơ các a i m u n Bangalore hay Thẩ Khuyế Nó giúp bở vì nó giả phóng m n. i i con ngư i và vố đ làm công việ khác, tinh xả hơ và nó ờ n ể c o n, giúp bở vì nó tạ cơhộ đ sả xuấ sả phẩ cuố cùng rẻ i o i ể n t n m i hơ làm lợ cho các khách hàng ngang nhưnó giúp công ti. n, i Chắ chắ khó đi vớ các cá nhân đ nghĩ công việ “ a c n ố i ể về c củ họ rờ đ đợ làm xa hàng ngàn dặ bở ai đ kiế ít hơ ” i i, ư c m i ó m n hàng ngàn dollar mộ nă Như đ là lúc đ nghĩ cơhộ t m. ng ây ể về i cũ nhưvềnỗ đ đ nhưlà lúc đ nghĩ các nghĩvụ ng i au, úng ể về a củ off-shoring cũ nhưvề cơhộ… Mỗ ngưi, hệ như a ng các i i ờ t mỗ công ti, phảchă lo vậ mệ kinh tế i i m n nh riêng củ mình, hệ a t nhưcha ông chúng ta trong các cố xay, các hiệ và nhà máy i u giày đ chă lo. ã m

“MÀN HÌNH Đ ANG CHÁY?” nh có biếmộcall center Ấ Đ nghe giố thế t t n ộ ng nào? Trong khi làm phim tài liệ về u outsourcing, đi TV và tôi đ ộ ã ởmộ buổ tố tạcall center “ t i i i 24/7 Customer” ngư i Ấ Đ sở do ờ n ộ hữ ởBangalore. Call center này là mộ thứlai tạ giữ mộ kí túc u t p a t xá đi họ dành cho cảnam lẫ nữvà mộ ngân hàng đ n thoạ ạ c n t iệ i huy đng tiề cho đ TV công cộ đa phư ng. Có nhiề tầ vớ ộ n ài ng ị ơ u ng i các phòng đy khoả hai mư i mấ ngưi làm việ vớ đ n thoạ ầ ng ơ y ờ c i iệ i - tổ cộ khoả hai ngàn rư i ngư i. Mộ số ư c biếnhưcác ng ng ng ở ờ t đợ t

A

22

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

23

nhân viên “outbound-từbên ngoài”, bán mọ thứtừthẻtín dụ i ng đn sốphút đ n thoạ Nhữ ngư i khác xử lí các cuộ gọ ế iệ i. ng ờ c i “inbound-về - mọ thứtừtìm hành lí thấlạ cho các khách hàng ” i t c củ các hãng hàng không Mĩ châu Âu đn giảquyếcác vấ đ a và ế i t n ề máy tính cho nhữ ngư i tiêu dùng Mĩ lẫ lộ Các cuộ gọ ng ờ bị n n. c i đ ợ chuyể đn đ bằ vệtinh và cáp quang dư i biể Mỗ ưc n ế ây ng ớ n. i tầ mênh mông củ call center gồ các cụ nhữ ngă khố ng a m m ng n i nhỏ Nhữ ngư i trẻ . ng ờ làm việ trong các đi nhỏdư i ngọ cờcủ c ộ ớ n a công ti mà họ cung cấ hỗtrợ iệ thoạ Như mộgóc có thể p đn i. thế t là nhóm Dell, góc khác có thể cờbay củ Microsoft. Đ u kiệ làm là a iề n việ củ họ c a nhìn giố nhưởcông ti bả hiể trung bình củ bạ ng o m a n. Tuy tôi chắ là có các call center hoạđng nhưcác cơsởbóc lộ c t ộ t công nhân tàn tệ24/7 không phảlà mộtrong số ó. , i t đ Hầ hếthanh niên tôi đ phỏ vấ đu đ a tấcả mộ phầ u t ã ng n ề ư t hay t n lư ng củ họcho bốmẹ . Thự ra, nhiề trong sốhọcó lư ng ơ a họ c u ơ khở đ m cao hơ lư ng hư củ bốmẹ Đ i vớ việ làm mứ i iể n ơ u a . ố i c c mớ vào nề kinh tế i n toàn cầ đy là khoả gầ như nhậ đợ u, ấ ng n nó n ưc. Tôi lang thang quanh khu Microsoft khoả sáu giờchiề theo ng u giờBangalore, khi hầ hế các bạ trẻ u t n này bắ đu ngày làm việ t ầ c củ họ ể a đ trùng vớ rạ sáng ở , khi tôi hỏmộ chuyên gia máy i ng Mĩ i t tính trẻ ờ Ấ Đ ởđ mộ câu hỏ đn giả Trên tầ này kỉ ngư i n ộ ó t i ơ n: ng lụ về c gọ dài nhấđ giúp ngư i Mĩ đ bị c trong mê c cuộ i t ể ờ nào ó lạ cung phầ mề củ mình là bao nhiêu? n m a “Mư i mộgiờ anh ta trả i ngay tứ khắ ờ t ,” lờ c c. “Mư i mộgiờ tôi la lên. ờ t ?” “Mư i mộgiờ anh ta nói. ờ t ,” Tôi chẳ có cách nào đ kiể tra liệ đ u này có đ không, ng ể m u iề úng như bạ có nghe các mẩ củ các cuộ nói chuyệ quen thuộ kì ng n u a c n c quặ khi bạ lang thang trên sàn ở c n 24/7 và chỉ nghe qua vai củ các a nhân viên khác nhau củ call center khi họlàm việ Đ là mộ a c. ây t mẫ nhỏcủ cái chúng tôi đ nghe tố đ khi chúng tôi quay phim u a ã i ó cho Discovery Times. Nó phả đợ đc, nế bạ có thểtư ng i ưc ọ u n ở tư ng đ u này, theo giọ củ ai đ vớ giọ Ấ Đ cố t chư c ợ iề ng a ó i ng n ộ bắ ớ giọ Mĩ Anh. Cũ tư ng tư ng rằ bấ kể giọ nói ở ng hay ng ở ợ ng t các ng đu bên kia có thô lỗbuồ rầ cáu kỉ hay xấ tính đn thế ầ , n u, nh, u ế nào, nhữ ngư i Ấ Đ trẻ không ngừ và lúc nào cũ lị sự ng ờ n ộ này ng ng ch . Nhân viên call center nữ “ : Chào [buổ chiề tôi có thểnói i u], chuyệ vớ …?” đ ở ầ bên kia vừ dậ đ n thoạxuố n i (Ai ó đu a p iệ i ng). 23

24

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Nhân viên call center nam: “Dị vụbuôn bán đ tôi là Jerry, ch ây, tôi có thể giúp?” (Các nhân viên call center Ấ Đ lấ tên phư ng n ộ y ơ Tây do họtựchọ Ý tư ng, tấnhiên, là đ khiế các khách hàng n. ở t ể n Mĩ châu Âu cả thấ thoả mái hơ Hầ hế các thanh niên hay m y i n. u t Ấ Đ mà tôi nói về n ộ chuyệ này đ không bự mình mà coi nó như n ã c mộ cơhộ đ có mộ chút vui đ Trong khi mộ vài ngư i chỉ t i ể t ùa. t ờ chọ Susan hay Bob, mộ số c sựsáng tạ n t thự o). Nhân viên nữởBangalore nói vớ mộ ngư i Mĩ“ tên là Ivy i t ờ : Tôi Timberwoods và tôi gọngài …” i Nhân viên nữởBangalore nhậ diệ mộ ngư i Mĩ“ thể n n t ờ : Có cho tôi bố số i củ số n cuố a Anh sinh Xã hộcủ anh?” i a Nhân viên nữở Bangalore cho lờchỉ n cứ i dẫ nhưcô ởManhattan và nhìn ra cử sổphòng cô: “Vâng, chúng tôi có mộ chi nhánh ở a t Đ ờ Bả Mư i Tưvà ThứHai, mộ chi nhánh ở[Đ ờ Nă ư ng y ơ t ư ng] m Mư i Tưvà Lexington …” ơ Nhân viên nam ởBangalore bán thẻ dụ mà anh chẳ bao tín ng ng giờcó thể mua cho bả thân mình: “Thẻ là thẻ phí suấtín n này có t dụ hàng nă APR [Annual Percentage Rate] thấ nhấ ng m p t…” Nhân viên nữởBangalore giả thích cho mộ bà Mĩ lí tài i t xử khoả séc củ mình thế n a nào: “Séc số sáu-sáu-nă là tám mư i mố m ơ t dollar và nă mư i lă cent. Bà vẫ còn mộ khoả phả trảba m ơ m n t n i mư i dollar. Bà hiể rõ tôi không?” ơ u Nhân viên nữởBangalore sau khi dẫ mộ ngư i Mĩ n t ờ qua mộ t trụ trặ máy tính: “ c c Không có vấ đ gì, ông Jassup. Cả ơ ông n ề m n đ dành thờ gian. Cẩ thậ nhé. Bye-bye”. ã i n n Nhân viên nữởBangalore sau khi ai đ vừ chỉ ó a trích gay gắ cô t trên đ n thoạ “ iệ i: Alô? Alô?” Nhân viên nữởBangalore xin lỗ vì gọ ai đ ởMĩ sớ i i ó quá m: “Đ chỉ mộ cuộ gọ xã giao, tôi sẽ i lạmuộ hơ vào buổ ây là t c i gọ i n n i tố …” i Nhân viên nam ởBangalore rấ muố thửbán mộ thẻ dụ t n t tín ng hàng không cho ai đ ởMĩ ờ có vẻ ó ngưi không muố “ phả vì n: Có i bà có quá nhiề thẻtín dụ hay bà không thích đ máy bay, bà u ng, i Bell?” Nhân viên nữởBangalore thửnói chuyệ vớ mộ ngư i Mĩ n i t ờ vì máy tính củ bà ta bị ng: “Bắ đu chuyể giữ merory OK và a hỏ t ầ n a memory test …” 24

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

25

Nhân viên nam ởBangalore làm cùng việ “ t, sau đ hãy gõ c: Tố ó, vào ba và ấ nút Enter …” n Nhân viên nữởBangalore thửgiúp mộ ngư i Mĩ t ờ không thể nán thêm mộgiây nữ trên đờ dây trợgiúp: “ t a ưng Vâng, cô ạtôi hiể là , u cô đ vộđ lúc này. Tôi chỉ giúp cô ra …” ang i úng thử Nhân viên nữởBangalore bị t chỉ mộ trích gay gắkhác: “ t Vâng, ôi, thế nào sẽ khi …” Cũ nhân viên ấ ở ng y Bangalore bị t chỉ mộ trích gay gắkhác: “ t Vì sao, Bà Kent, đ không phảlà …” ó i Cũ nhân viên ấ ởBangalore bị t chỉ ng y mộ trích gay gắ khác: t “Nhưmộbả [sao] an toàn … Alô?” t n Cũ nhân viên ấ ởBangalore ngư c lên từđ n thoạcủ mình: ng y ớ iệ i a “Tôi hẳ có mộngày xui xẻ n t o!” Nhân viên nữởBangalore thửgiúp mộ bà ngư i Mĩ i mộ sự t ờ vớ t cốmáy tính mà cô chư bao giờ a nghe thấ trư c đ “ vấ đ gì y ớ ây: Có n ề vớ chiế máy này, thư bà? màn hình đ cháy à?” i c a ang iệ tạ có khoả 245.000 ngư i Ấ Đ trả i các cuộ gọ n i ng ờ n ộ lờ c i đ n thoạđn từmọnơ trên thế i hay quay số đ khẩ iệ i ế i i giớ ra ể n khoả chào mờ ngư i ta mua thẻ dụ hay đ n thoạ di đng n i ờ tín ng iệ i ộ hay hố phiế quá hạ Nhữ việ làm call center này là các việ i u n. ng c c làm lư ng thấ uy tín thấ ởMĩnhư khi chuyể qua Ấ Đ ơ p, p , ng n n ộ chúng trở thành nhữ việ làm có lư ng cao, uy tín cao. Tinh thầ ng c ơ n đng đi ở24/7 và các call center khác mà chúng tôi đ đn thă ồ ộ ã ế m có vẻ cao, và nhữ ngư i trẻ hoàn toàn háo hứ đ chia sẻ khá ng ờ này c ể mộ sốcuộ nói chuyệ đ n thoạ kì quái mà họđ có vớ nhữ t c n iệ i ã i ng ngư i Mĩ ã quay số ờ đ 1-800-HELP, nghĩ nhưhọ t thúc nói chuyệ kế n vớ ai đ quanh khố [nhà], chứ i ó i không phảquanh thế i. i giớ C. M. Meghna, mộ nhân viên nữ a 24/7 call center, nói vớtôi, t củ i “tôi có rấ nhiề khách hàng gọ đn [vớ các câu hỏ thậ chí t u i ế i i] m không liên quan gì đn sả phẩ mà chúng tôi buôn bán. Họgọ ế n m i đn bở vì họ mấví củ họhay chỉ ể chuyệ vớ ai đ Tôi ế i bị t a đ nói n i ó. nói chẳ hạ ‘ đợ thôi, có thể phả ngó ởgầ giư ng ng n, OK, ư c chị i m ờ [đ tìm chiế ví] hay ngó nơ chị ờ đ nó,’ chị nói giố ể c i thư ng ể và ta ng như ‘OK, cả ơ rấnhiề vì sựgiúp đ’ , m n t u ỡ.” Nitu Somaiah: “Mộtrong nhữ khách hàng hỏ tôi lấ ông ta.” t ng i y

H

25

26

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Sophie Sunder làm việ cho phòng hành lí thấ lạ củ hãng c t c a Delta: “Tôi nhớbà này gọ từTexas,” nói, “ bà ta, giố như i cô và ng khóc trên đ n thoạ Bà đ bay hai chuyế nốtiế nhau và bà mấ iệ i. ã n i p t túi xách củ mình, trong túi xách có áo cư i và nhẫ cư i củ con a ớ n ớ a gái bà và tôi cả thấ rấbuồ cho bà và tôi chẳ có thể m y t n ng làm gì. Tôi đ không có thông tin nào”. ã “Hầ hếkhách hàng đu giậ dữ Sunder nói. “ c đu tiên họ u t ề n ,” Việ ầ nói là, ‘Túi củ tôi đ Tôi muố túi củ mình bây giờ Chúng tôi a âu? n a !’ chẳ hạ phảnói, ‘ lỗ có thể tôi biếhọ tên?’ ‘Như ng n i Xin i, cho t và ng túi củ tôi đ Mộ số ờ hỏtôi là ngư i nư c nào? Chúng tôi a âu!’ t ngưi i ờ ớ đ ợ bả phả nói thậ [nên] chúng tôi bả họẤ Đ . Mộ số ưc o i t, o n ộ t ngư i nghĩ Indiana. Tôi bả đ là nư c cạ Pakistan”. ờ là o ó ớ nh Tuy tuyệđi đ sốcuộ gọ là khá thông thư ng và nhàm chán, t ạ a c i ờ cạ tranh vì các việ làm này là mãnh liệ – không chỉ họtrả nh c t vì lư ng khá, mà vì bạ có thể ơ n làm việ ban đ và đ họ trong mộ c êm i c t phầ ban ngày, cho nên chúng là bàn đp đn mộ cuộ số có n ạ ế t c ng tiêu chuẩ cao hơ P. V. Kannan, CEO và đng sáng lậ củ 24/7, n n. ồ p a đ giả thích cho tôi tấcả t đng thế ã i t hoạ ộ nào: “Ngày nay chúng tôi có hơ bố ngàn cộ tác viên trảra ởBangalore, Hyderabad, và n n ng i Chennai. Các cộ tác viên củ chúng tôi khở đu vớ lư ng đ a ng a i ầ i ơ ư về khoả 200 $ mộtháng, rồ lên 300 $ đn 400 $ mộ tháng nhà ng t i ế t sau sáu tháng. Chúng tôi cũ cấ (vé) tàu xe, bữ trư và bữ tố ng p a a, a i mà không phả trảthêm đng nào. Chúng tôi cung cấ bả hiể i ồ p o m nhân thọbả hiể y tế toàn bộ đ và các phúc lợ khác” , o m cho gia ình i . Vì thếtoàn bộchi phí cho mỗ nhân viên call center thự sựlà , i c khoả 500 $ mộ tháng khi họkhở đu và gầ 600 $ đn 700 $ ng t i ầ n ế mộ tháng sau sáu tháng. Mỗ ngư i cũ đ ợ hư ng các phầ t i ờ ng ư c ở n thư ng theo thành tích cho phép họkiế đợ trong các trư ng ở m ưc, ờ hợ nhấ đ tư ng đơ vớ 100 phầ tră lư ng cơbả củ p t ị nh, ơ ư ng i n m ơ n a họ “ . Khoả 10 đn 20 phầ tră các cộ tác viên củ chúng tôi ng ế n m ng a theo đ i bằ cấ về uổ ng p kinh doanh hay khoa họ máy tính trong các c giờban ngày,” Kannan nói, thêm vào đ hơ mộphầ ba tham gia ó n t n loạ huấ luyệ thêm nào đ về i n n ó máy tính hay kinh doanh, cho dù không nhằ đt bằ cấ “ m ạ ng p. Khá thư ng xuyên ởẤ Đ đi vớ ờ n ộố i ngư i dân theo đ i giáo dụ suố các nă tuổ hai mư i - tựcả ờ uổ c t m i ơ i thiệ là mộ chủđ lớ và đ ợ cha mẹvà các công ti khuyế n t ề n ưc n khích mộ cách tích cự Chúng tôi tài trợmộ chư ng trình MBA t c. t ơ cho nhữ ngư i làm kiên đ vớ các lớ cả ng ờ ị nh i p ngày vào cuố tuầ i n. 26

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

27

Mọ ngư i làm tám giờmộ ngày, nă ngày mộ tuầ vớ hai đ t i ờ t m t n, i ợ giảlao [mỗđ t] mưi lă phút và mộgiờă trư hay ă tố i i ợ ờ m t n a n i”. Không ngạ nhiên, trung tâm dị vụkhách hàng 24/7 nhậ đ ợ c ch n ưc khoả bả tră đn xin việ mộ ngày, như chỉ phầ tră ng y m ơ c t ng 6 n m ngư i xin việ đ ợ thuê. Đ là mộ mẩ từbuổ tuyể nhân viên ờ c ưc ây t u i n call center ở t trư ng chuyên nghiệ nữở mộ ờ p Bangalore: Tuyể mộ n viên 1: “Chào các em”. Cả p đng thanh: “ lớ ồ Chào cô ạ. ” Tuyể mộ n viên 1: “Chúng tôi đợ mộ số ưc t công ti đ quố gia ở a c đ thuê làm việ tuyể ngư i cho họKhách hàng chính mà chúng ây c n ờ . tôi tuyể [cho] hôm nay là Honeywell. Và cả America Online” n cho . Các nữthanh niên - nhiề trong sốhọ sau đ sắ hàng vớ đn u ó p i ơ xin việ và đi đ đợ tuyể mộviên phỏ vấ ởmộ bàn gỗ c ợ ể ưc n ng n t . Đ là thí dụ t số c phỏ vấ nghe giố thế ây mộ cuộ ng n ng nào: Tuyể mộ n viên 1: “Em kiế loạviệ làm nào?” m i c Ngưi xin việ 1: “ phả dự vào đ giá, rồ ởđ em có ờ c Nó i a ánh i, âu thể phát triể em có thể ng tiế trong sựnghiệ củ em” n, thă n p a . Tuyể mộviên 1: “Em phả tựtin hơ vềmình khi nói. Em rấ n i n t bồ chồ Chị n em lo mộ chút vềviệ đ và rồ liên hệ i n n. muố t c ó i vớ chúng tôi”. Tuyể mộviên 2 vớ mộ ứ viên khác: “Nói cho chị t chút n i t ng mộ về n thân em” bả . Ngưi xin việ 2: “ đ qua [kì thi] SSC vớ kếquả t sắ P ờ c Em ã i t xuấ c. đ nhị ng vớ đ m ư tú. Và em cũ có 70 phầ tră tổ hợ ệ cũ i iể u ng n m ng p trong hai nă trư c” (Đ là biệ ngữẤ Đ tư ng đơ vớ m ớ. ây t n ộ ơ ư ng i đ m trung bình GPA [Grade Point Average] và đ m trắ nghiệ iể iể c m SAT [Scholastic Aptitude Test]). Tuyể mộviên 2: “Chậ hơ mộ chút. Đ ng că thẳ Hãy n m n t ừ ng ng. bình tĩ nh”. Bư c tiế theo cho các ứ viên đ ợ thuê ởmộ call center là ớ p ng ưc t chư ng trình huấ luyệ mà họđợ trảtiề đ tham dự Nó kế ơ n n, ưc n ể . t hợ việ họ làm thếnào đ giả quyế các quá trình đc thù cho p c c ể i t ặ công ti mà các cuộ gọ củ nó họsẽ i nhậ hay gọ và tham dự c i a phả n i, cái gọ là “lớ trung hoà giọ nói”Đ y là các buổ họ suốngày i p ng . ấ i c t vớ mộ thày giáo ngữvă chuẩ bị nhữ ngư i Ấ Đ mớ i t n n cho ng ờ n ộ i đ ợ thuê che giấ giọ đc sệẤ Đ củ họ nói tiế Anh ưc u ng ặ t n ộ a khi ng và thay chúng bằ giọ MĩCanada, hay Anh - tuỳthuộ vào ng ng , c phầ nào củ thế i họ nói chuyệ vớ Thậkhá kì lạ ể n a giớ sẽ n i. t đ xem. 27

28

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Lớ mà tôi dựđ huấ luyệ đ nói giọ trung lậ miề giữ p ang n n ể ng p n a nư c MĩCác họ sinh đợ yêu cầ đc đ đc lạmộ đ n ngữ ớ . c ưc u ọ i ọ i t oạ âm đ n nhấđ ợ thiếkế ể y họ ơ t ưc t đ dạ làm thế đ làm mề âm t nào ể m củ họ rung âm r củ họ a và a . Cô giáo củ họ mộ thiế phụduyên dáng có chử tám tháng a , t u a mặ sari Ấ Đ truyề thố chuyể suôn sẻ a giọ Anh, Mĩ c n ộ n ng, n giữ ng , và Canada khi cô đc minh hoạmộ đ n đ ợ nghĩ đ nhấ ọ t oạ ư c ra ể n mạ ngữ nh âm. Cô nói vớ lớ “ nhớngày đu cô đ nói vớ các i p, Hãy ầ ã i em rằ ngưi Mĩ t âm ‘ ? Các em biế nó nghe giố hầ ng ờ bậ tuh’ t, ng u nhưâm ‘duh’ – không giòn và sắ như củ ngưi Anh. Cho nên c âm a ờ cô sẽ không nói” ởđ cô nói giòn và sắ – “‘Betty bought a bit ây c of better butter’ hay ‘Insert a quarter in the metter.’ Mà cô sẽ nói ởđ giọ cô rấbằ – “‘Insert a quarter in the meter’ hay ‘Betty ây ng t ng bought a bit of better butter’. Vì thế sẽ đc cho các em mộ cô chỉ ọ t lầ và sau đ chúng ta cùng đc. Đ ợ không? ‘ n, ó ọ ưc Thirty little turtles in a bottle of bottled water. A bottle of bottled water held thirty little turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles.’ “Đ ợ rồ ai sẽđc đu tiên?” cô giáo hỏ Rồ mỗ thành viên ư c i, ọ ầ i. i i củ lớ lầ lư t thửnói câu khó đc này theo giọ MĩMộ vài a p n ợ ọ ng . t trong sốhọđ đt trong lầ thửđu tiên, và nhữ ngư i khác, ừ ã ạ n ầ ng ờ , hãy nói thậ rằ bạ sẽ t ng n không nghĩ ng họởKansas City nế họ rằ u trả i cuộ gọ củ bạ gọ đn số lờ c i a n i ế hành lí thấlạ củ hãng Delta. t c a Sau khi nghe họvấ bài ngữâm này mộ nử giờ tôi hỏ cô giáo p t a , i nế cô có muố tôi cho họmộ phiên bả đ thự – vì tôi xuấ u n t n ích c t thân từMinnesota, ngay giữ miề Trung-Tây, và vẫ nói giố a n n ng nhưai đ từphim Fargo. Tấ nhiên, cô nói. Thếlà tôi đc đ n ó t ọ oạ sau: “A bottle of bottled water held thirty little turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles, a total turtle delicacy … The problem was that there were many turtle battles for less than oodles of noodles. Every time they thought about grappling with the haggler turtles their little turtle minds boggled and they only caught a little bit of noodles.” Lớ họ đ lạ nồ nhiệ Đ y là lầ đu tiên từtrư c đn giờ p c áp i ng t. ấ n ầ ớ ế tôi đợ hoan hô vì đc giọ Minesota. Trên bề t, có cái gì đ ưc ọ ng mặ ó không hấ dẫ về tư ng khiế ngưi khác làm phẳ giọ củ p n ý ở n ờ ng ng a họ ể nh tranh trên mộ thế i phẳ Như trư c khi bạ miệ đ cạ t giớ ng. ng ớ n t 28

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

29

thị bạ phảnế trảnhữ đa trẻ khao khát đn thế nó, n i m i ng ứ này ế nào đ thoát khỏ mứ thấ củ tầ lớ trung lư và tiế lên. Nế sử ể i c p a ng p u n u a đi giọ mộ chút là cái giá họ i trả ể y mộ bậ củ chiế ổ ng t phả đ nhả t c a c thang, thì đ vậ thôi - họ ành y nói. “Đ là mộ môi trư ng stress cao,”Nilekani CEO củ Infosys ây t ờ a nói, ngư i cũ đ u hành mộ call center lớ “ mư i bố ờ ng iề t n. Hai ơ n [giờ /ngày] trên bả [ngày/tuầ Bạ làm việ ban ngày, rồ ban y n]. n c i đ rồ sáng hôm sau” Như môi trư ng làm việ ông nhấ êm, i . ng ờ c, n mạ “ nh, không phả là sựcă thẳ gây xa lánh. Nó là sựcă i ng ng ng thẳ củ sựthành công. Họđi đu vớ các thách thứ vềthành ng a ố ầ i c công, về ờ số áp lự cao. Nó không phảlà thách thứ củ nỗ đi ng c i c a i lo lắ về u họ mộthách thứ hay không” ng liệ có t c . Đ chắ chắ là cả giác tôi có đ ợ từnói chuyệ vớ nhiề ó c n m ưc n i u nhân viên call center ởtrên sàn. Giố nhưbấcứsựbùng nổhiệ ng t n đi nào, outsourcing thách thứ các chuẩ mự và cách số truyề ạ c n c ng n thố Như nhữ ngư i Ấ Đ có giáo dụ đ bị n lạ bao ng. ng ng ờ n ộ c ã ngă i nhiêu nă bở cảsựnghèo đ và bộmáy quan liêu xã hộ chủ m i ói i nghĩđn mứ nhiề trong sốhọcó vẻ n sàng hơ đ chị đng a ế c u sẵ n ể u ự giờlàm. Và chẳ cầ nói, dễ n và thoả ng n hơ mãn hơ nhiề đi vớ n u ố i họđ làm việ chă chỉ Bangalore hơ là thôi và làm mộ khở ể c m ở n t i đu mớ ởMĩTrong thếgiớ phẳ họcó thể lạ Ấ Đ , kiế ầ i . i ng ở i n ộ m đng lư ng tửtếvà không phả xa gia đ bạ bè, thứ ă và ồ ơ , i ình, n c n, vă hoá. Sau khi cân nhắ kĩ ỡ các việ làm mớ này thự sự n c lư ng, c i c cho phép họlà Ấ Đ hơ Anney Unnikrishnan, mộ giám đc n ộ n. t ố nhân sựở24/7, nói, “Tôi đ hoàn thành MBA và tôi nhớviế bài ã t thi GMAT (Graduate Management Admission Test) và vào Đ i họ ạ c Purdue. Song tôi đ không thể i vì tôi không đ sứ Tôi đ không ã đ ủ c. ã có tiề cho việ đ Bây giờtôi có thể[song] tôi thấ cả ngành n c ó. , y lô công nghiệ Mĩ ã đn Bangalore và thự sựtôi không cầ sang p đ ế c n đ Tôi có thể ó. làm việ cho mộ công ti đ quố gia ởngay đ c t a c ây. Nhưthếtôi vẫ có thểă cơ và sambar [mộ món ă Ấ Đ n n m t n n ộ truyề thố Anh biế tôi không cầ họ đ ă xà lách trộ và thị n ng]. t, n c ển n t bò nguộ Tôi vẫ tiế tụ vớ thứ ă Ấ Đ củ mình và vẫ làm i. n p c i c n n ộ a n việ cho mộcông ti đ quố gia. Vì sao tôi phảđ Mĩ c t a c i i ?” Mứ số tưng đi cao mà bây giờcô có thểhưng - đ cho c ng ơ ố ở ủ mộ că hộnhỏ mộ xe hơ ởBangalore – là tố cho cả nữ t n và t i t Mĩ a. Khi ngó quanh call center củ 24/7, bạ thấ tấ cả a n y t các máy tính đu chạ Microsoft Windows. Các chip do Intel thiếkếĐ n thoạ ề y t . iệ i 29

30

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

thì từLucent. Máy đ u hoà nhiệđ củ Carrier, và ngay cả ớ iề t ộ a nư c đ chai là củ Coke. Ngoài ra, 90 phầ tră cổphầ trong 24/7 óng a n m n là do các nhà đu tưHoa Kì sởhữ Đ u này giảthích vì sao, tuy ầ u. iề i Hoa Kì đ mấ mộ sốviệ làm dị vụ ã t t c ch cho Ấ Đ trong các nă n ộ m vừ qua, tổ xuấkhẩ từcác công ti có cơsởở – hàng hoá và a ng t u Mĩ dị vụ- sang Ấ Đ đ tă từ2,5 tỉ nă 1990 lên 5 tỉ nă ch n ộ ã ng $ m $ m 2003. Nhưthế ngay cả i outsourcing mộ số c làm dị vụ vớ t việ ch từ Hoa Kì sang Ấ Đ , nề kinh tế ng lên củ Ấ Đ tạ ra cầ cho n ộ n tă a n ộ o u nhiề hàng hoá và dị vụ hơ u ch Mĩ n. Cái đvòng, sẽ i quay trởlạ i. hín nă trư c, khi NhậBả vư t Mĩ m ớ t n ợ trong ngành ôtô, tôi đ ã viế mộ cộ báo vềchơ trò chơ máy tính vềđ lí Carmen t t t i i ị a Sandiego ởĐ trên Thế i? vớ con gái chín tuổ củ tôi, Orly. âu giớ i i a Tôi đ thửgiúp nó bằ cho nó mộ manh mố bằ gợ ý rằ ã ng t i ng i ng Carmen đ sang Detroit, vì thếtôi hỏ nó, “ đ ợ sả xuấ ở ã i Ôtô ư c n t đ âu?” Và ngay lậ tứ nó trả i, “ t Bả . p c lờ Nhậ n” Ố i! Thếđy, tôi đ nhớlạ câu chuyệ đ trong khi thă Global ấ ã i n ó m Edge, mộ hãng thiếkế n mề Ấ Đ ởBangalore. Giám đc t t phầ m n ộ ố tiế thị a công ti, Rajesh Rao, bả tôi ông vừ có mộ cuộ gọ p củ o a t c i lạ nhạ đn Phó Tổ giám đc kĩ t củ mộ công ti Mĩthử nh t ế ng ố thuậ a t , đ trố khua chiêng việ kinh doanh. Ngay sau khi ông Rao tự ánh ng c giớ thiệ mình nhưgọ từmộhãng phầ mề Ấ Đ , ngư i đ u i u i t n m n ộ ờ iề hành Mĩ vớ ông, “ nói i Namaste”, lờ chào phổbiế tiế Hindi. i n ng Ông Rao nói, “Vài nă trư c chẳ ai ởMĩ n nói chuyệ vớ m ớ ng muố n i chúng tôi. Bây giờhọháo hứ . Và mộ vài ngư i thậ chí còn c” t ờ m biế chào thế theo kiể Hindu. Cho nên bây giờtôi tựhỏ Nế t nào u i: u mộ ngày nào đ tôi có mộ đa cháu gái, và bả nó tôi đ Ấ Đ , t ó t ứ o i n ộ nó sẽ o, “ ơ có phảđ là nơ phầ mề bắnguồ bả Ông i, i ó i n m t n?” Không, vẫ chư phả cháu yêu. Mọ sả phẩ mớ - từphầ n a i, i n m i n mề đn đ dùng - trảqua mộ chu kì bắđu vớ nghiên cứ cơ m ế ồ i t t ầ i u bả rồ nghiên cứ ứ dụ rồthờ kì ấ ủ rồphát triể rồthử n, i u ng ng, i i p , i n, i nghiệ rồ sả xuấ rồ triể khai, rồ hỗtrợ rồ đn mởrộ kĩ m, i n t, i n i , i ế ng thuậ đ cả tiế Mỗ trong các pha này đ ợ chuyên môn hoá và t ể i n. i ưc đn nhấ và cả n Đ và Trung Quố lẫ Nga đu không có khố ơ t, Ấ ộ c n ề i lư ng tớ hạ về nă có thểquả lí toàn bộchu kì sả phẩ ợ i n tài ng n n m

C

30

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

31

cho mộ công ti đ quố gia Mĩ n. Song các nư c này đ phát t a c lớ ớ ang triể đu đn nă lự nghiên cứ và phát triể củ họđ quả lí n ề ặ ng c u n a ể n ngày càng nhiề các pha này. Khi đ u đ tiế tụ chúng ta thự sự u iề ó p c, c sẽthấ phầ đu củ cái mà Satyam Cherukuri củ Sarnoff, mộ y n ầ a a t hãng nghiên cứ và phát triể Mĩđ gọ là “sựtoàn cầ hoá về ổ u n , ã i u đi mớ và sựkếthúc củ mô hình cũ a mộ công ti đ quố gia Mĩ i” t a củ t a c hay châu Âu đn đc giả quyế mọ yế tốcủ chu kì phát triể ơ ộ i t i u a n sả phẩ từnguồ lự riêng củ nó. Ngày càng nhiề công ti Mĩ n m n c a u và châu Âu outsourcing đ kể nhiệ vụ áng các m nghiên cứ và phát u triể cho Ấ Đ , Nga, và Trung Quố n n ộ c. Theo cụ IT chính phủbang Karnataka, mà Bangalore ởđ các c ó, đn vị n Đ củ Cisco Systems, Intel, IBM, Texas Instruments và ơ Ấ ộ a GE đ đ 1.000 đn xin cấ bằ sáng chế i Cụ Sáng chế . ã ệ ơ p ng vớ c Mĩ Riêng Texas Instruments đợ cấ 225 bằ sáng chế cho hoạ ưc p ng Mĩ t đng Ấ Đ củ nó. “ ộ Intel ởBangalore đ phát triể các ộ n ộ a Đi ang n chip vi xửlí cho công nghệ không dây dảrộ tố đ cao, đ tung i ng c ộ ể ra nă 2006,” cụ IT Karnataka nói, trong mộ tuyên bốđ a ra m c t ư cuố nă 2004, và “ởTrung tâm Công nghệ i m John F. Welch củ GE a ởBangalore, các kĩ ang phát triể các ý tư ng mớ cho đng cơ sưđ n ở i ộ máy bay, các hệthố giao thông và ngành nhự Thự vậ qua ng a.” c y, nhiề nă GE đ thư ng xuyên chuyể các kĩ u m ã ờ n sưẤ Đ làm việ n ộ c cho nó ởMĩ quay lạ Ấ Đ đ tích hợ toàn bộnỗ c nghiên cứ i n ộể p lự u toàn cầ củ nó. Bây giờGE thậ chí cửnhữ ngư i phi Ấ Đ u a m ng ờ n ộ đn Bangalore. Vivek Paul là tổ giám đc Wipro Technologies, ế ng ố mộ công ti khác củ các công ti công nghệ t a tinh tuý củ Ấ Đ , a n ộ song ông đt cơ ởSilicon Valley cho gầ các khách hàng Mĩ a ặ sở n củ Wipro. Trư c khi đn Wipro, Paul đ quả lí kinh doanh máy quét ớ ế ã n CT củ GE ởMilwaukee. Lúc đ ông có mộ đng nghiệ Pháp a ó t ồ p quả lí kinh doanh máy phát đ n củ GE cho các máy quét ở n iệ a Pháp. “Tôi gặ anh ta trên máy bay mớ đ Paul nói, “ anh ta bả p i ây,” và o tôi anh ta đ chuyể sang Ấ Đ đ cầ đu việ nghiên cứ nă ã n n ộể m ầ c u ng lư ng cao củ GE ởđ . ợ a ó” Tôi bả Vitek rằ tôi thích nghe mộ ngư i Ấ Đ đ từ cầ o ng t ờ n ộ ã ng m đu việ kinh doanh CT củ GE ởMilwaukee như bây giờđ u ầ c a ng iề hành kinh doanh tưvấ củ Wipro ởSilicon Valley nói cho tôi về n a mộ cự đng nghiệ Pháp đ chuyể sang Bangalore đ làm việ t u ồ p ã n ể c cho GE. Đ là mộthế i phẳ ó t giớ ng. 31

32

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

ỗkhi tôi nghĩ i mình đ tìm thấ việ làm cuốcùng, khó hiể ã y c i u nhấ có thể ư c outsource cho Bangalore, tôi phát hiệ ra t đợ n mộ việ làm mớ Bạ tôi Vivek Kulkarni đ từ cầ đu mộ cơ t c i. n ã ng m ầ t quan chính phủởBangalore chị trách nhiệ vềthu hút đu tư u m ầ toàn cầ công nghệcao. Sau khi rờ chứ vụđ nă 2003, ông u i c ó m khở đng mộ công ti gọ là B2K, vớ mộ bộphậ gọ là i ộ t i i t n i Brickwork [Xây Gạ nó chào cho các nhà đ u hành toàn cầ ch], iề u bậ rộ trợlí cá nhân riêng củ họởẤ Đ . Giả bạ đ u hành n n a n ộ sử n iề mộ công ti và đợ mờ nói chuyệ và trình bày bằ PowerPoint t ưc i n ng hai ngày nữ “ lí đ u hành từ xa”củ bạ ởẤ Đ , do a. Trợ iề a n n ộ Brickwork cung cấ sẽ p, làm mọ việ tìm kiế cho bạ soạ bài i c m n, n trình bày PowerPoint, và e-mail toàn bộcho bạ vào ban đ sao n êm cho nó ởtrên bàn bạ ngày bạ phảtrình bày. n n i “Bạ có thể n giao việ cho trợ đ u hành từxa củ mình khi bạ c lí iề a n rờ cơquan vào cuố ngày ởThành phốNew York, và việ sẽ n i i c sẵ sàng cho bạ sáng hôm sau,” n Kulkarni giảthích. “ i vì thờ gian i Bở i chênh lệ vớ Ấ Đ , họ thể việ đ ợ giao khi bạ ngủ ch i n ộ có làm c ưc n và đ a lạcho bạ vào buổ sáng”Kulkarni gợý tôi thuê mộ trợ từ ư i n i . i t lí xa ởẤ Đ đ làm tấcả c tìm kiế cho cuố sách này. “Anh n ộể t việ m n hay chị cũ giúp anh theo kị vớ cái anh muố đc. Khi anh ta ng p i n ọ thứ dậ anh sẽthấ tóm tắ đy đ trong in-box củ anh” (Tôi c y, y t ầ ủ a . bả ông ta không ai có thểgiỏ hơ trợlí lâu đ i củ tôi, Maya o i n ờ a Gorman, ngư i ngồ cách xa mư i bư c!). ờ i ờ ớ Có mộ trợlí đ u hành từxa tố khoả 1.500 đn 2.000 $ mộ t iề n ng ế t tháng, và că cứvà quỹ ng ngư i tố nghiệ đi họ Ấ Đ mà n nhữ ờ t p ạ c n ộ từđ Brickwork có thể n, nă lự trí tuệ bạ có thểthuê ó tuyể ng c mà n dollar lấ dollar là đ kểNhưtài liệ quả cáo củ Brickwork y áng . u ng a nói, “Quỹ nă củ Ấ Đ tạ cho các công ti tiế cậ đn mộ tài ng a n ộ o p n ế t dả phổrộ củ nhữ ngư i có trình đ cao. Bên cạ nhữ i ng a ng ờ ộ nh ng ngư i mớ tố nghiệ đi họ khoả 2,5 triệ mỗ nă nhiề ờ i t p ạ c, ng u i m, u ngư i nộ trợcó trình đ cũ tham gia thị ờ việ làm”. Các ờ i ộ ng trư ng c trư ng kinh doanh Ấ Đ , nó nói thêm, tạ ra khoả tám mư i ờ n ộ o ng ơ chín ngàn MBA mỗnă i m. “Chúng tôi có sựđ ứ tuyệ vờ Kulkarni nói, từcác khách áp ng t i,” hàng đn từhai lĩ vự chính. Mộlà các nhà tư n chă sóc sứ ế nh c t vấ m c khoẻMĩthư ng cầ tính toán rấ nhiề sốliệ và thả các trình , ờ n t u u o bày PowerPoint. Thứhai, ông nói, là các ngân hàng đu tưvà các ầ

M

32

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

33

công ti dị vụtài chính Mĩthư ng cầ chuẩ bị sách mỏ ch , ờ n n các ng bóng loáng vớ các đ thị i ồ minh hoạ i ích củ mộ IPO (ra niêm lợ a t yế trên thị ờ chứ khoán) hay mộ đ xuấsát nhậ Trong t trư ng ng t ề t p. trư ng hợ sát nhậ Brickwork sẽ ờ p p, chuẩ bị đ n củ báo cáo n các oạ a đ cậ đn các đ u kiệ và xu hư ng thị ờ chung, nơ phầ ề p ế iề n ớ trư ng i n lớ nghiên cứ có thể ợ lặđ ợ từWeb và tóm tắởmộ dạ n u lư m t ư c t t ng chuẩ “ ánh giá về ị giá thư ng vụra sao là việ củ bả thân n. Đ đnh ơ c a n các nhà ngân hàng đu tư Kulkarni nói. “Chúng tôi làm công việ ầ .” c chấlư ng thấ và họsẽ t ợ p, làm các việ cầ sự ánh giá phê phán và c n đ kinh nghiệ sát vớ thị ờ m, i trư ng.” ộ củ ông tham gia càng nhiề Đi a u dựán, họtích đợ càng nhiề tri thứ Kulkarni nói, họ ng đy ưc u c. cũ ầ khát vọ đ giả vấ đ cao hơ “Ý tư ng là họ liên tụ Bạ ng ể i n ề n. ở c c. n luôn tham gia mộ kì thi. Không có kế thúc đi vớ việ họ … t t ố i c c Không có giớ hạ thự sự ố vớ cái có thể ư c làm bở ai đ i n c đi i đợ i ó.” hông giố Columbus, tôi đ không dừ vớ Ấ Đ . Sau khi ng ã ng i n ộ vềnhà, tôi quyế đ tiế tụ thám hiể phư ng Đ t ị nh p c m ơ ông tìm nhiề dấ hiệ hơ về giớ là phẳ Vì thế Ấ Đ , tôi mau u u u n thế i ng. sau n ộ chóng đ Tokyo, nơ tôi đ có cơhộ phỏ vấ Kenichi Ohmae, i i ã i ng n nguyên là nhà tưvấ huyề thoạ củ McKinsey & Company ở n n i a Nhậ Bả Ohmae đ rờ McKinsey và lậ ra doanh nghiệ riêng t n. ã i p p củ mình, Ohmae & Associates. Và họlàm gì? Không còn làm tư a vấ nữ Ohmae giảthích. Bây giờông đ tiên phong trong nỗ c n a, i i lự đ outsource các việ làm chấ lưng thấ cho các call center và ể c t ợ p các nhà cung cấ dị vụnói tiế Nhậ ởTrung Quố “ p ch ng t c. Ông nói gì?” tôi hỏ “ i. Sang Trung Quố Chẳ phảmộ thờ ngư i Nhậ c? ng i t i ờ t đ thuộ đa hoá Trung Quố đ i vị t khó chị trong miệ ã c ị c, ểlạ rấ u ng ngư i Trung Quố ờ c?” Thế ấ phả Ohmae nói, như ông giảthích rằ ngư i Nhậ đy, i, ng i ng ờ t cũ đ lạ mộ sốđ ngư i nói tiế Nhậ nhữ ngưi đ duy ng ể i t ông ờ ng t ng ờ ã trì mộ phầ vă hoá Nhậ từsushi đn karaoke, ởbắ Trung t n n t, ế c Quố đc biệ quanh thành phốcả đ bắ Đ i Liên. Đ i vớ c, ặ t ng ông c ạ ố i NhậBả Đ i Liên đ trởthành cái mà Bangalore đ trởthành đi t n ạ ã ã ố vớ Mĩ các nưc nói tiế Anh khác: trung tâm outsourcing. i và ớ ng Ngưi Trung Quố có thể ờ c không bao giờtha thứcho Nhậ Bả vì t n cái nó đ làm đi vớ Trung Quố trong thế trư c, như ngư i ã ố i c kỉ ớ ng ờ Trung Quố hế sứ tậ trung vào việ lãnh đo thế i trong thế c t c p c ạ giớ

K

33

34

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

kỉ p đn mứ họ n sàng xem lạtiế Nhậcủ họ đm nhậ tiế ế c sẵ i ng t a và ả n mọ việ NhậBả có thể i c t n outsource. “Việ tuyể mộlà khá dễ Ohmae nói đu nă 2004. “Khoả c n ,” ầ m ng mộ phầ ba dân sốở t n vùng này [quanh Đ i Liên] đ họ tiế Nhậ ạ ã c ng t nhưsinh ngữthứhai ởtrư ng trung họ Cho nên tấcả công ti ờ c. t các Nhậnày đu tham gia”Công ti củ Ohmae chủyế vào số u ở t ề . a u liệ Trung Quố nơ các công nhân Trung Quố lấ các tưliệ viếtay c, i c y u t tiế Nhậ đ ợ quét, fax, hay đợ e-mail từNhậBả sang Đ i ng t, ư c ưc t n ạ Liên, và sau đ gõ chúng vào mộ cơsởdữliệ số ng kí tựNhậ ó t u bằ t. Công ti củ Ohmae đ phát triể mộ phầ mề lấ dữliệ phả a ã n t n m y u i nhậ và bẻnó thành các gói. Các gói này sau đ có thểđ ợ p ó ưc chuyể quanh Trung Quố hay Nhậ Bả đ đ máy, tuỳthuộ n c t n ể ánh c vào chuyên môn cầ phả có, và sau đ đợ ghép lạởcơsởdữ n i ó ưc i liệ củ công ti tạhộ sởcủ nó ởTokyo. “ u a i i a Chúng tôi có khả ng nă phân công việ làm cho cá nhân ngư i am hiể vềlĩ vự giỏ c ờ u nh c i nhấ . Công ti củ Ohmae thậ chí còn có hợ đng vớ hơ bả t” a m p ồ i n y mư i ngàn bà nộtrợmộsố ơ i , t trong sốhọ chuyên gia về thuậ là các t ngữy họ hay luậ đ vào số u ởnhà. Hãng mớ đ đ mở ng c t, ể liệ i ây ã rộ sang thiế kếvớ sựtrợgiúp củ máy tính cho mộ công ti nhà ở t i a t Nhậ Bả “ bạ thư ng lưng vớ khách hàng ởNhậ Bả đ t n. Khi n ơ ợ i t n ể xây mộ că nhà”, ông giảthích, “ n sẽ t n i bạ phác hoạ ồmặbằ sơđ t ng - hầ hếcác công ti này không dùng máy tính”. Cho nên các sơ ồ u t đ vẽ đ ợ chuyể bằ đ n tửsang Trung Quố nơ chúng đ ợ tay ư c n ng iệ c, i ưc biế đi thành các bả thiếkế , sau đ đ ợ e-mail lạcho hãng n ổ n t số ó ưc i xây dự Nhậ biế chúng thành các bả kếhoạ xây dự ng t, n n ch ng. “Chúng tôi kiế các nhà nhậ liệ Trung Quố có thành tích tố m p u c t nhấ , Ohmae nói, “ bây giờ xửlí nhiề nhà mộngày”. t” và họ u t Ngưi Trung Quố làm đ hoạ ờ c ồ máy tính cho các că nhà Nhậ n t, gầ bả mư i nă sau khi quân đi Nhậ tham tàn chiế đ n y ơ m ộ t m óng Trung Quố phá trụ nhiề nhà đ xây. Có lẽ hi vọ cho thế c, i u ang có ng giớ phẳ này … i ng ôi phảtrự tiế xem Đ i Liên, Bangalore này củ Trung Quố i c p ạ a c, cho nên tôi tiế tụ đ quanh phưng Đ p c i ơ ông. Đ i Liên uy nghi ạ không chỉ mộ thành phố cho t Trung Quố Vớ các đi lộ ng rãi, c. i ạ rộ không gian xanh tư i đp, và mố liên hệ a các trư ng đi họ ơ ẹ i củ ờ ạ c, các cao đng kĩ t, và công viên phầ mề đ sộcủ nó, Đ i ẳ thuậ n m ồ a ạ

T

34

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

35

Liên có thể i bậở nổ t Silicon Valley. Tôi đ ởđ nă 1998, như ã ây m ng đ có rấnhiề cao ố mớ từkhi đ khiế tôi không nhậ ra vị ã t u c i ó n n trí. Đ i Liên, nằ ởđ bắ cách Bắ Kinh khoả mộ giờbay, ạ m ông c c ng t tư ng trư cho hầ hếcác thành phốhiệ đi củ Trung Quố – ợ ng u t n ạ a c và vẫ còn rấ nhiề thành phốkhố khổ lạ hậ chộ lấ việ n t u n , c up y c kinh doanh nhưcác trung tâm tri thứ nhanh thế c nào, chứkhông chỉ nhưcác trung tâm sả xuấ Các bả hiệ trên các cao ố nói n t. ng u c toàn bộ câu chuyệ GE, Microsoft, Dell, SAP, HP, Sony, và n: Accenture - tấ cả ề có công việ hậ trư ng làm ởđ đ hỗ t đu c u ờ ây ể trợ hoạ đng Á châu củ họcũ nhưnghiên cứ và phát triể phầ t ộ a , ng u n n mề mớ m i. Vì gầ Nhậ Bả và Hàn Quố cách mỗ nưc chỉ n t n c, i ớ khoả mộ ng t giờbay, số ợ lớ ngư i nói tiế Nhậ bă thông Internet dư lư ng n ờ ng t, ng dảvà nhiề bãi đ xe và mộsân golf tầ cỡ giớ củ nó (tấcả , u ỗ t m thế i a t đu hấ dẫ các lao đng tri thứ Đ i Liên đ trởthành nơ hấ ề p n ộ c), ạ ã i p dẫ outsourcing Nhậ Các hãng Nhậ có thểthuê ba kĩ n t. t sưphầ n mề Trung Quố vớ giá củ mộ ở t Bả và vẫ còn tiề lẻ ể m c i a t Nhậ n n n đ trảcả phòng đy nhân viên call center (lư ng khở đ m 90 $ mộ ầ ơ i iể t tháng). Không ngạ nhiên rằ khoả hai ngàn bả tră công ti c ng ng y m Nhậ đ có hoạ đng ởđ hay kế hợ vớ các đi tác Trung t ã t ộ ây t p i ố Quố c. “Tôi đ đa nhiề ngư i Mĩ ế Đ i Liên, và họđu kinh ngạ ã ư u ờ đn ạ ề c vềnề kinh tế n Trung Quố phát triể nhanh ra sao trong lĩ vự c n nh c công nghệ cao này”, Win Liu, giám đc dựán U.S./EU cho DHC, ố mộ trong các hãng phầ mề cây nhà lá vư n lớ nhấ củ Đ i t n m ờ n t a ạ Liên, mởrộ từba mư i lên mộ ngàn hai tră nhân viên trong ng ơ t m sáu nă nói vậ “ ờ Mĩ m, y. Ngư i không nhậ ra thách thứ ởmứ họ n c c phả[nhậ ra] ” i n . Thị ở nă đng củ Đ i Liên, Xia Deren, bố mư i chín trư ng ng ộ a ạ n ơ tuổ nguyên hiệ trư ng mộ trư ng cao đng. (Đ i vớ mộ hệ i, u ở t ờ ẳ ố i t thố Cộ sả đc đ ng ng n ộ oán, Trung Quố đ làm mộ việ rấ tố về c ã t c t t cấ nhắ ngưi theo công trạ Vă hoá Quan lạ trọ dụ tài t c ờ ng. n i ng ng nă [Mandarin meritocratic] vẫ ă rấ sâu ởđ Xong bữ ă ng n n t ây). a n tố mưi món truyề thố ởmộ khách sạ đ phư ng, thị ở i ờ n ng t n ị a ơ trư ng bả tôi Đ i Liên đ tiế xa thế o ạ ã n nào và ông muố dẫ nó tớ đ n n i âu. “Chúng tôi có hai mư i hai trưng đi họ và cao đng vớ hơ hai ơ ờ ạ c ẳ i n tră ngàn sinh viên ởĐ i Liên,” ông giả thích. Hơ nử sốsinh m ạ i n a viên đ tốnghiệ có bằ kĩ t hay khoa họ và ngay cả ng ó t p ng thuậ c, nhữ 35

36

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

ngư i không [có bằ đ nhữ ngư i họ lị sửhay vă họ ờ ng ó], ng ờ c ch n c, vẫ đ ợ bả họ mộ nă tiế Nhậ hay tiế Anh, cộ vớ n ưc o c t m ng t ng ng i khoa họ máy tính, sao cho họcó thểdùng đợ Thị ở ư c c ư c. trư ng ớ lư ng hơ nử dân cưĐ i Liên có truy cậ Internet ởcơquan, ở ợ n a ạ p nhà, hay ởtrư ng. ờ “Ban đu các công ti NhậBả khở đng mộ số ầ t n i ộ t ngành xửlí dữ liệ ởđ u ây,”thị ở nói thêm, “và vớ việ này nhưcơsởbây trư ng i c giờhọchuyể sang R & D và phát triể phầ mề … Trong mộ n n n m t hay hai nă qua, các công ti phầ mề Mĩ ng có nỗ c nào đ m n m cũ lự ó đ chuyể outsourcing phầ mề từHoa Kì sang thành phố ể n n m chúng tôi… Chúng tôi tiế gầ và bắkị nhữ ngư i Ấ Đ . Xuấkhẩ n n t p ng ờ n ộ t u phầ mề [từĐ i Liên] đ tă 50 phầ tră mỗ nă Và Trung n m ạ ã ng n m i m. Quố hiệ nay trởthành nưc tạ ra sốlư ng ngư i tố nghiệ đi c n ớ o ợ ờ t p ạ họ lớ nhấ Tuy nhìn chung tiế Anh củ chúng tôi không đ ợ c n t. ng a ưc thông thạ nhưcủ ngư i Ấ Đ , chúng tôi có dân số n hơ [vì o a ờ n ộ lớ n, thế chúng tôi có thể n ra các sinh viên thông minh nhấnhữ ] chọ t ng ngư i có thể tiế Anh giỏ nhấ . ờ nói ng i t” Ngưi dân Đ i Liên có khó chị không khi làm việ cho ngư i ờ ạ u c ờ Nhậ mà chính phủcủ họvẫ chư bao giờxin lỗ chính thứ về t, a n a i c cái chính phủ t Bả thờchiế tranh đ làm vớ Trung Quố Nhậ n i n ã i c? “Chúng tôi sẽ không bao giờquên rằ mộ cuộ chiế tranh lị ng t c n ch sửđ xả ra giữ hai quố gia,” ã y a c ông trả i, “ ng khi nói về nh lờ như lĩ vự kinh tếchúng tôi chỉ p trung vào các vấ đ kinh tếđc biệ c , tậ n ề - ặ t nế chúng tôi nói vềkinh doanh outsourcing phầ mề Nế các u n m. u công ti Mĩ Nhậ làm sả phẩ củ họởthành phốchúng tôi, và t n m a chúng tôi coi đ là mộ việ tố Nhữ đ a trẻ a chúng tôi cố ó t c t. ng ứ củ họ tiế Nhậ đ làm chủcông cụnày sao cho họcó thểcạ c ng t, ể nh tranh vớ các đi tác Nhậ Bả củ họđ giành đ ợ các vị i ố t n a ể ưc trí lư ng cao cho bả thân họ ơ n trong tưng lai”. ơ Thị ở sau đ nói thêm vào, “Cả giác riêng củ tôi là lũtrẻ trưng ó m a Trung Quố có tham vọ hơ thanh niên Nhậ hay Mĩ c ng n t trong các nă gầ đ song tôi không nghĩ có tham vọ đ, vì họ m n ây, họ ng ủ không có khát vọ nhưthếhệ ng chúng tôi. Vì thế chúng tôi, trưc khi hệ ớ vào đi họ hay cao đng, bị ư đ các vùng nông thôn xa xôi và ạ c ẳ đa i các nhà máy và các đi quân sự và trả qua mộ thờ kì rấ khắ ộ , i t i t c nghiệ nên vềmặ tinh thầ khắ phụ và đi mặ vớ khó khă t, t n c c ố t i n, [thế chúng tôi phảcó nhiề khát vọ hơ lũ bây giờ. hệ i u ng] n trẻ ” 36

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

37

Thị ở Xia có mộ cách trự tiế quyế rũđ mô tả giớ trư ng t c p n ể thế i, và tuy mộ số iề ông nói bị t lạ do phiên dị ông hiể nó – t đu thấ c ch, u và ngư i Mĩ ng phả[hiể “ tắ củ nề kinh tế trư ng,” ờ cũ i u]: Quy c a n thị ờ quan chứ Cộ sả này giả thích cho tôi, “ nế ởđ đ có c ng n i là u âu ó nguồ nhân lự phong phú nhấvà lao đng rẻ t, tấ nhiên các n c t ộ nhấ t doanh nghiệ và các hãng sẽ nhiên đ đn đ . Về n xuấ ông p tự i ế ó” sả t, chỉ đu tiên ngư i Trung Quố đ là ngư i làm công và làm cho ra, ầ ờ c ã ờ các nhà sả xuấ lớ nư c ngoài, sau nhiề nă sau khi chúng tôi n t n ớ u m, đ họ đợ tấcả quy trình và các bư c, chúng tôi có thể i ã c ưc t các ớ khở đng các hãng riêng củ mình. Phầ mề sẽ ộ a n m theo cùng đ ờ … ư ng Đ u tiên chúng tôi sẽphả đ nhữ ngư i nưc ngoài thuê các ầ i ể ng ờ ớ thanh niên củ chúng tôi, và sau đ chúng tôi sẽkhở đng các a ó i ộ công ti riêng củ mình. Giố như dự mộcao ố Ngày nay, a ng xây ng t c. Hoa Kì, các bạ là nhữ ngư i thiế kế các kiế trúc sư và các n ng ờ t , n , nư c đ phát triể là các thợnề các cao ố Như mộngày ớ ang n cho c. ng t nào đ tôi hi vọ chúng tôi sẽ các kiế trúc sư ó ng là n ”. ôi vừ mớ tiế tụ khám phá – đ và tây. Vào mùa hè 2004, a i p c ông tôi đ nghỉ Colorado. Tôi đ nghe về i ở ã hãng hàng không giá rẻ này đợ gọ là JetBlue, khai trưng nă 1999. Tôi không có ý ưc i ơ m tư ng nào về họ hoạ đng ở đ như tôi cầ bay giữ ở t ộ âu, ng n a Washington và Atlanta, và không thể hoàn toàn có đ ợ giờ tôi ưc bay muố cho nên tôi quyếđnh gọ JetBlue và xem chính xác họ n, t ị i bay ởđ Tôi thú nhậ mình đ có mộ đng cơkhác. Tôi nghe là âu. n ã t ộ JetBlue đ outsource toàn bộhệthố giữchỗcủ nó cho các bà ã ng a nộ trợ Utah, và tôi muố kiể tra việ này. Cho nên tôi đ gọhệ i ở n m c ã i thố giữ củ JetBlue và có đi thoạsau vớ ngư i đi lí: ng chỗ a ố i i ờ ạ “Alô, đ là Dolly, tôi có thể ây giúp ông?” t giọ nhưcủ bà mộ ng a trả i cho cháu. lờ “Vâng, tôi muố bay từWashington đ Atlanta”tôi nói. “ n i , Hãng có bay đ ờ ấ không ạ ư ng y ?” “Không, tôi rấ tiế chúng tôi không. Chúng tôi bay từ t c Washington đFt. Lauderdale”, Dolly nói. i “Thế Washington đ New York City?” tôi hỏ còn i i. “Không, tôi rấtiế chúng tôi không bay đ ờ đ Chúng tôi có t c ư ng ó. bay từWashington đn Oakland và Long Beach”, Dolly nói. ế

T

37

38

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

“Bà ơ tôi có thể i bà việ này? Thậ sựbà ởnhà à? Tôi đc i, hỏ c t ọ thấ các đi lí củ JetBlue chỉ việ ở y ạ a làm c nhà”. “Vâng, đ vậ Dolly nói vớ giọ vui vẻnhấ (Muộ hơ úng y,” i ng t. n n tôi xác minh vớ JetBlue rằ họ đy đ củ bà là Dolly Baker). i ng tên ầ ủ a “Tôi ngồ trong vă phòng củ mình ởlầ trên trong nhà củ tôi, i n a u a nhìn ra cử sổthấ trờ nắ đp. Đ a y i ng ẹ úng nă phút trư c ai đ đ m ớ ó ã gọ và hỏ tôi cùng câu hỏ ấ và tôi bả họvà họnói, “ t, tôi i i i y o Tố nghĩ sẽ o tôi là bà ở bà bả New Delhi” . “Bà số ởđ ng âu?” hỏ tôi i. “Salt Lake City, Utah,” Dolly nói. “Chúng tôi có ngôi nhà hai tầ và tôi thích làm việ ởđ đc biệ vào mùa đ khi tuyế ng, c ây, ặ t ông t xoáy tít và tôi ởtrên này trong vă phòng ởnhà”. n “Làm thế bà có mộviệ làm nhưvậ tôi hỏ nào t c y?” i. “Anh biế đy, họkhông quả cáo,” Dolly nói vớ giọ ngọ t ấ ng i ng t ngào nhấ có thể “ t cả do truyề miệ Tôi đ làm việ cho t . Tấ là n ng. ã c chính phủ bang và tôi đ về u, và [sau mộ thờ gian] tôi nghĩ ã hư t i tôi phảlàm việ gì đ khác và đ tôi thích nó”. i c ó úng David Neeleman, ngưi sáng lậ và CEO củ JetBlue Airways ờ p a Corp., nổ tiế về t cả c này. Ông gọ nó là “homesourcingi ng tấ việ i thuê làm ởnhà”. JetBlue bây giờcó bố tră đi lí giữchỗ giố n m ạ , ng Dolly, làm việ ở c nhà ở vùng Salt Lake City, lấ việ đt chỗ giữ y c ặ a chừ trông trẻ ng con, tậ luyệ viếtiể thuyế và nấ ă tố p n, t u t, u n i. Vài tháng sau tôi đn thă Needleman tạ hộ sởcủ JetBlue ở ế m i i a New York, và ông đ giả thích cho tôi nhữ ư đ m củ ã i ng u iể a homesourcing, mà ông thự sựkhở đu ởMorris Air, việ đu tư c i ầ c ầ mạ hiể đu tiên củ ông vào kinh doanh hàng không. (Nó đ ợ o m ầ a ưc Sothwest mua lạ “ i). Chúng tôi có 250 ngư i ởnhà củ họ ờ a làm việ c giữchỗtạ Morris Air,” i Needleman nói. “ có nă suấ hơ 30 Họ ng t n phầ tră - họbán vé đ ợ nhiề hơ 30 phầ tră chính do họ n m ưc u n n m, thấ hạ phúc hơ Họtrung thành hơ và ít mệ mỏ hơ Cho y nh n. n t i n. nên khi tôi khở đng JetBlue, tôi nói, “ i ộ Chúng ta sẽcó 100 phầ n tră giữchỗ nhà”. m ở Needleman có mộ lí do cá nhân đ muố làm việ này. Ông là t ể n c ngư i [theo giáo phái] Mormon và tin rằ xã hộsẽ m khá hơ ờ ng i khấ n nế nhiề bà mẹ n có thể nhà vớ các con trẻ a mình như u u hơ ở i củ ng đng thờ có cơhộ là ngư i ă lư ng. Cho nên ông đt cơsởhệ ồ i i ờ n ơ ặ thố giữchỗtạ gia củ ông ởSalt Lake City, nơ tuyệđi đ số ng i a i t ạ a phụnữtheo phái Mormon và nhiề ngư i là các bà mẹởnhà. u ờ 38

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

39

Nhữ ngư i giữ ng ờ chỗ i gia làm việ hai mư i lă giờmộtuầ và tạ c ơ m t n phả vào vă phòng khu vự củ JetBlue ởSalt Lake City bố giờ i n c a n mộ tháng đ họ các kĩ ng mớ và đ đ ợ cậ nhậvề gì xả t ể c nă i ể ưc p t cái y ra ởbên trong công ti. “Chúng tôi sẽ không bao giờ outsource sang Ấ Đ ,” n ộ Needleman nói. “Chấlư ng mà chúng tôi có thể đ ợ ởđ là tố hơ rấ t ợ có ư c ây t n t nhiề … [Nhữ ngư i sửdụ lao đng] muố outsource sang Ấ u ng ờ ng ộ n n Đ hơ là cho các gia đ củ chính họvà tôi không thể u đ u ộ n ình a , hiể iề đ Không hiể sao họlạ nghĩ ng cầ phả đt ngư i ta ngồ ó. u i rằ n i ặ ờ i trư c họhay sế nào đ mà họđ bổnhiệ Nă suấchúng tôi ớ p ó ã m. ng t có ởđ nhiề hơ thành phầ cho nhân tố ơ Ấ Đ ” ây u n n [lư ng] n ộ. Mộ bài báo củ Los Angeles Times về t a JetBlue (9-5-2004) lư ý u rằ “ m 1997, 11,6 triệ nhân viên củ các công ti Mĩ việ ng nă u a làm c từnhà ít nhấmộ phầ thờ gian. Ngày nay con sốnày đ tă vọ t t n i ã ng t lên 23,5 triệ – 16% lự lư ng lao đng Mĩ u c ợ ộ . (Trong lúc đ đi ngũ ó, ộ củ nhữ ngưi tựlàm chủ nhữ ngư i thư ng làm việ ởnhà, a ng ờ , ng ờ ờ c đ phình lên 23,4 triệ từ18 triệ trong cùng thờ kì). Trong con ã u u i mắ củ mộ sốngưi, homesourcing và outsourcing không phả là t a t ờ i các chiế lư c cạ tranh nhau mà chúng là nhữ biể lộcủ n ợ nh ng u a cùng thứ mộ sựthúc đy tàn nhẫ bở corporate America [nư c : t ẩ n i ớ Mĩ mộcông ti] đ giả chi phí và tă hiệ quảbấcứ đ như t ể m ng u , t ở âu đ u đ có thể n đn” iề ó dẫ ế . Đ chính xác là cái tôi đ họ đ ợ trong các chuyế du hành củ ó ã c ưc n a tôi: Homesourcing sang Salt Lake City và outsourcing sang Bangalore chỉ các mặcủ cùng đng xu – sourcing. Và thứmớ là t a ồ i, mớ tôi cũ họ đợ là mứ đ theo đ ngày nay là có thể i, ng c ư c, c ộ ó cho các công ti và các cá nhân đ source việ làm ởbấcứđ ể c t âu. ôi cứtiế tụ di chuyể Mùa thu 2004, tôi đ theo chủtị Bộ p c n. i ch Tổ Tham mư Liên quân, Tưng Richard Myers, trong mộ ng u ớ t cuộ kinh lí các đ m nóng ởIraq. Chúng tôi thă Baghdad, tổ c iể m ng hành dinh quân sựMĩ Fallujah, và Đ n vị n Chinh Lính Thuỷ ở ơ Viễ đ Bộ(MEU) thứ24 bên ngoài Babil, ởtrung tâm củ cái gọ là ánh a i Tam giác Sunni củ Iraq. Că cứMEU thứ24 tạ thờ là mộ loạ a n m i t i Công sự[củ ngư i] Apache, ởgiữ dân cưHồ giáo Sunni Iraq a ờ a i khá thù đch. Trong khi Tư ng Myers đ gặ các sĩ ị ớ ang p quan và các binh nhì ởđ tôi đợ tựdo lang thang quanh că cứ và cuốcùng ó, ưc n , i

T

39

40

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tôi thơthẩ vào trung tâm chỉ n huy, nơ mắtôi chợ thấ mộ màn i t t y t hình TV phẳ Trên màn hình đ ợ truyề trự tiế cái có vẻ ng. ưc n c p như đn từloạcamera nào đ ởtrên cao. Nó cho thấ mộ số ờ di ế i ó y t ngư i chuyể quanh sau mộ că nhà. Cũ trên màn hình, dọ bên phả n t n ng c i, là mộ chat room thông đ p tứ thờ [instant-messaging ] tích cự t iệ c i c, có vẻ như o luậ cả trên TV. thả n nh “Cái gì đ tôi hỏ anh lính theo dõi cẩ thậ tấ cả ả từ ó?” i n n t các nh mộ máy xách tay. Anh ta giảthích rằ mộ Predator drone Mĩ t i ng t mộ máy bay không ngưi lái nhỏvớ camera TV công suấ cao – t ờ i t đ bay trên mộlàng Iraq, trong khu vự hoạđng củ MEU thứ ang t c t ộ a 24, và truyề các ả tình báo thờ gian thự về n nh i c máy xách tay củ a anh ta và vềmàn hình phẳ này. Máy bay không ngư i lái này ng ờ thự sự“ c bay” đợ đ u khiể bở mộ chuyên gia ngồ ởCă và ư c iề n i t i n CứKhông Quân Nellis ởLas Vegas, Nevada. Đ úng thế máy bay , không ngư i lái trên [bầ trờ Iraq thự sựđ ợ đ u khiể từxa ờ u i] c ư c iề n từLas Vegas. Trong khi đ các ả video mà nó phát vềđ ợ ó, nh ưc MEU thứ24, tổ hành dinh Chỉ Trung Tâm Hoa Kì ởTampa, ng huy tổ hành dinh khu vự CentCom ở ng c Quatar, Lầ Nă Góc, và có lẽ u m CIA, theo dõi đng thờ Các nhà phân tích khác nhau quanh thế ồ i. giớ đ tiế hành chat trự tuyế về n giảthếnào cái đ xả i ã n c n diễ i ang y ra và phảlàm gì vớ nó. Chính cuộ nói chuyệ củ họlà cái cuộ i i c n a n xuố ở phảmàn hình. ng bên i Trư c khi tôi có thể m chí biể lộ kinh ngạ củ mình, mộ ớ thậ u sự c a t sĩ quan khác đ cùng chúng tôi đ làm tôi sử số khi nói rằ i ã ng t ng công nghệ đ “làm phẳ hệ ng thứ c quân sự- bằ cho này ã ng” thố bậ ng nhiề thông tin đn vậ cho sĩ u ế y quan cấ thấ hay thậ chí cho p p, m binh nhì, ngư i đ cho máy tính hoạ đng, và trao quyề cho ờ ang t ộ n anh ta đ ra các quyếđ về ể t ị nh thông tin anh ta thu thậ Trong khi p. tôi tin chắ rằ không trung uý nào sẽđợ phép khai hoảmà c ng ưc không hỏ ý kiế cấ trên, ngày mà chỉ các sĩ i n p có quan cấ cao có p bứ tranh lớ đ qua rồ Sân chơ quân sựđợ làm bằ c n ã i. i ưc ng. Tôi kểchuyệ này cho bạ tôi Nick Burns, đi sứHoa Kì ở n n ạ NATO và mộ thành viên trung thành củ Red Sox Nation [câu lạ t a c bộngư i hâm mộhộ bóng chày Red Sox- Tấ Đ ]. Nick bả tôi ờ i t ỏ o anh ta đ ở ng hành dinh CentCom ở ã tổ Quatar tháng Tư 2004, đ ợ ưc Tư ng John Abizaid và ban tham mư củ ông chỉ n. Đ i củ ớ u a dẫ ộ a Abizaid ngồ ởbên kia bàn từNick vớ bố màn hình phẳ TV ở i i n ng đng sau họ Ba chiế đu tiên có các ả từcao do các máy bay ằ . c ầ nh 40

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

41

không ngư i lái Predator truyề tiế về các quân khu khác nhau ờ n p từ củ Iraq trong thờ gian thự Màn hình cuố mà Nick tậ trung a i c. i, p vào, đ chiế mộtrậ Yankees-Red Sox. ang u t n Trên mộmàn hình là Pedro Martinez đi lạDerek Jeter, và trên t ố i ba màn hình khác là các tay Jihadist đi lạ Sưđ CơĐ ng số ố i oàn ộ Mộ(First Cavalry). t

MÓN THỊ BĂ PHẲ VÀ THỊ CHIÊN T M NG T ôi cứdi chuyể - suố lộtrình quay lạ nhà mình ởBethesda, n t i Maryland. Vào lúc tôi ngồ thoả mái ởnhà mình sau hành i i trình này đn rìa trái đt, đu tôi quay cuồ Như ngay khi tôi ế ấ ầ ng. ng về nhiề dấ hiệ về làm phẳ đn gõ cử tôi hơ Mộsố nhà u u u sự ng ế a n. t đn ởdạ các tin chính gây că thẳ cho bấ cứcha mẹ ế ng ng ng t nào lo lắ vềcon cái ởtuổ trung họ củ họsẽhợ vào đ Thí dụ ng i c a p âu. , Forrester Research, Inc., đ tiên đ hơ 3 triệ việ làm dị vụ ã oán n u c ch và chuyên môn sẽ chuyể khỏ đt nư c vào nă 2015. Như di n i ấ ớ m ng tôi thự sự há hố mồ kinh ngạ khi đc mộ bài báo từ c c m c ọ t International Herald Tribune ngày 19-7-2004 có đu đ: “ n ầ ề Muố Các món ThịChiên Vớ Outsourcing?” t i “Đ xa khỏ Đ ờ Cao Tố 55 Giữ các bang Hoa Kì gầ Cape i i ư ng c a n Girardeau, Missouri, và rẽ làn lái-thẳ [đ mua (vé, hàng) mà vào ng ể không cầ xuố xe] củ mộ quán McDonald’sát đ ờ cao tố n ng a t s ư ng c và bạ có dị vụ n ch nhanh, thân thiệ cho dù ngư i lấ đn hàng củ n, ờ y ơ a bạ không ởtrong quán ă – hay thậ chí ởMissouri,”bài báo n n m viế “ ờ lấ đn hàng là mộ call center ởColorado Springs, t. Ngư i y ơ t cách xa hơ 900 dặ hay 1.450 kilomet, đ ợ nố vớ khách hàng n m, ưc i i và vớ nhữ ngư i lao đng chuẩ bị c ă bằ các đ ờ dữ i ng ờ ộ n thứ n ng ư ng liệ tố đ cao. Ngay cả t sốviệ làm nhà hàng ă có vẻkhông u c ộ mộ c n, , miễ khỏoutsourcing” n i . “Chủtiệ ă ởCape Girardeau, Shannon Davis, đ kếnố nó và m n ã t i ba trong 12 quán đc quyề kinh tiêu McDonald’s củ ông vớ call ặ n a i center ởColorado, đợ vậ hành bở mộ ngư i đ ợ đc quyề ưc n i t ờ ưc ặ n kinh tiêu khác củ McDonald’ Steven Bigari. Và ông đ làm việ a s, ã c đ vì cùng các lí do mà các chủ ó doanh nghiệ khác nắ lấ các call p m y center: các chi phí thấ hơ tố đ nhanh hơ và ít sai sót hơ p n, c ộ n n”.

T

41

42

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

“Các đờ truyề thông rẻ nhanh và tin cậ cho phép nhữ ư ng n , y ng ngư i nhậ thự đn ởColorado Springs trò chuyệ vớ các khách ờ n c ơ n i hàng ởMissouri, chụ mộ ả đ n tửnhanh về , hiể thị c p t nh iệ họ n thự đn củ họ ơ a trên mộ màn hình nhằ đm bả rằ nó đ t m ả o ng úng, rồgử i i đn hàng và ả đn bế củ tiệ ă Ả đợ huỷ ơ nh ế p a m n. nh ư c ngay khi thự c đn đ ợ hoàn tấ Bigari nói. Ngư i dân mua món thịbă củ ơ ưc t, ờ t m a mình chẳ bao giờbiếđ n hàng củ họđngang hai bang và bậ ng t ơ a i t lạtrư c khi họ thể m chí lái xe đn cử sổ ể y thứ ă . i ớ có thậ ế a đ lấ c n” “Davis nói rằ anh đ mơlàm cái gì đ giố thế trong hơ ng ã ó ng này n mộ thậ niên. ‘Chúng tôi không thể ợ đ đ theo nó’anh nói t p đi ể i , thêm. Bigari, ngư i đ lậ ra call center cho các tiệ ă riêng củ ờ ã p m n a mình, vui vẻ giúp đ – lấ mộkhoả phí nhỏ mỗ giao dị . ỡ y t n cho i ch” Bài báo lư ý là Công ti McDonald’s nói thấ ý tư ng call center u y ở là đ lí thú đ khở đng mộ thửnghiệ vớ ba cử hàng gầ tổ ủ ể i ộ t m i a n ng hành dinh ở Oak Brook, Illinois, vớ phầ mề khác vớ phầ mề i n m i n m Bigari dùng. “Jim Sappington, mộ phó chủtị củ McDonald’ t ch a s về nói rằ còn ‘quá, quá sớ đ nói nế ý tư ng call center IT, ng m’ ể u ở có thểhoạ đng chéo qua mưi ba ngàn tiệ ă McDonald’ ở t ộ ờ m n s Hoa Kì… Tuy nhiên, nhữ ngư i đ ợ kinh tiêu củ hai tiệ ă ng ờ ưc a m n McDonald’s khác, ngoài củ Davis, đ outsource việ lấ đ n hàng a ã c y ơ lái-thẳ củ họcho Bigari ởColorado Springs. (Hai tiệ khác ở ng a m Brainerd, Minnesota, và Norwood, Massachusetts). Cái chính cho thành công củ hệthố Bigari nói, là cách nó sóng đ ả củ a ng, ôi nh a khách hàng vớ đ n hàng củ họ bằ tă sựchính xác, hệ ng i ơ a ; ng ng thố cắ giả sốcác khiế nạ và vì thế t m u i khiế việ phụ vụnhanh hơ n c c n. Trong kinh doanh thứ ă nhanh, thờ gian thự sựlà tiề cắthậ c n i c n: t m chí nă giây khỏthờ gian xửlí mộ đn hàng là đ kể bài báo m i i t ơ áng ,” lư ý. “Bigari nói anh đ cắ ngắ thờ gian đt hàng trong các cử u ã t n i ặ a hiệ hai làn lái-thẳ củ anh hơ 30 giây mộ chút, xuố trung u ng a n t ng bình còn khoả 1 phút 5 giây. Ít hơ mộ nử thờ gian trung bình ng n t a i 2 phút 36 giây, cho tấ cảcác tiệ McDonald’ giữ các tiệ t m s, a m nhanh nhấởtrong nư c, theo QSRweb.com, trang theo dõi nhữ t ớ ng việ nhưvậ Các tiệ lái-thẳ củ anh hiệ nay phụ vụ260 xe c y. m ng a n c mộ giờ Bigari nói, 30 phầ tră nhiề hơ chúng đt trư c khi t , n m u n ạ ớ anh khở đng call center … Tuy các nhà đ u hành củ anh kiế i ộ iề a m, trung bình, đ ợ 40 cent mộ giờcao hơ các nhân viên tuyế củ ưc t n n a anh, anh đ cắ tổ chi phí lao đng củ mình đ ợ mộ đ m ã t ng ộ a ưc t iể phầ tră ngay cả lưng bán hàng lái-thẳ tă lên … Các n m, khi ợ ng ng 42

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

43

trắ nghiệ đợ tiế hành bên ngoài các công ti cho thấ các tiệ c m ưc n y m lái-thẳ củ Bigari hiệ nay có lỗ ít hơ 2 phầ tră củ tấ cả ng a n i n n m a t các đn hàng, xuố từkhoả 4 phầ tră trưc khi anh bắđu ơ ng ng n m ớ t ầ sử ng các call center, Bigari nói”. dụ Bigari “say mê ý tư ng call center đn mứ bài báo nhậ xét, ở ế c,” n “anh đ mởrộ nó quá cử sổ ã ng a lái-thẳ ở y tiệ ă củ anh có ng bả m n a dùng hệ ng. Trong khi anh vẫ chào dị vụquầ ởcác tiệ ă thố n ch y m n đ hầ hếkhách hàng bây giờđt hàng qua call center, dùng đ n ó, u t ặ iệ thoạvớ máy đc thẻ dụ ở i i ọ tín ng trên các bàn trong khu vự ngồ . c i” ộ sốdấ hiệ về t u u làm phẳ mà tôi bắ gặ ởnhà, tuy vậ ng t p y, chẳ liên quan gì đn kinh tế c. Ngày 3-10-2004, tôi xuấ ng ế họ t hiệ trên chư ng trình buổ sáng Tin Chủnhậ củ CBS, Đ i mặ n ơ i t a ố t vớ Quố gia, do phóng viên kì cự củ CBS Bob Schieffer dẫ i c u a n. CBS đ lên tin rấ nhiề trong các tuầ trưc bở vì phóng sự60 ã t u n ớ i Phút củ Dan Rather về phụ vụở c Vệ a sự c cụ binh Quố gia Không c quân củ Tổ thố George W. Bush hoá ra là dự vào các tài liệ a ng ng a u giả Sau chư ng trình Chủnhậ đ Schieffer kểrằ thứlì quặ . ơ t ó, ng c nhấxả ra vớ ông ta vào tuầ trư c. Khi ông bư c ra khỏ studio t y i n ớ ớ i củ CBS, mộ phóng viên trẻ ã đi ông ở a hè. Đ y không hề a t đ ợ vỉ ấ lạ thư ng, bở vì nhưvớ tấcả chư ng trình sáng Chủnhậ các ờ i i t các ơ t, mạ tin lớ – CBS, NBC, ABC, CNN, và Fox – luôn cửngư i ng n ờ đn các studio củ nhau đ chộ các cuộ phỏ vấ vớ các khách ế a ể p c ng n i mờ Như gã trẻ i. ng này, Schieffer giả thích, đ không từmộ mạ i ã t ng chính nào. Anh ta lị sựgiớ thiệ mình là phóng viên củ mộ ch i u a t Web site gọlà InDC Journal và hỏ liệ anh ta có thể i Schieffer i i u hỏ vài câu hỏ Schieffer, do là mộ tay lị sự nói chắ chắ Gã trẻ i. t ch , c n. phỏ vấ ông ta vớ mộ dụ cụmà Schieffer không nhậ ra và ng n i t ng n sau đ hỏ nế anh ta có thể p ả ông. Ả à? Schieffer thấ ó i u chụ nh nh y gã trẻkhông có máy ả Anh ta chẳ cầ máy ả Anh ta quay nh. ng n nh. máy đ n thoạdi đng củ mình và nháy mộả củ Schieffer. iệ i ộ a t nh a “Vì thế sáng hôm sau tôi đn và ngó vào trang Web site này và ế ả củ tôi ởđ vớ bài phỏ vấ và đ có rồ ba tră bình luậ nh a ó i ng n ã i m n về nó,”Schieffer nói, ông, tuy biếrấ kĩ t t nghềbáo trự tuyế tuy c n, thếvẫ sử số vềcách nhanh không thể nổ rẻ n, và đn n ng t tin i, tiề ơ đc mà gã trẻnày đ làm cho mình đợ biế đn [đ a mình lên ộ ã ưc t ế ư ánh sáng].

M

43

44

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Câu chuyệ này làm tôi tò mò, cho nên tôi lầ ra gã trẻnày từ n n InDC Journal. Tên anh ta là Bill Ardolino, và anh là gã rấchu đ t áo. Tôi tiế hành phỏ vấ riêng củ mình vớ anh ta trự tuyế – làm n ng n a i c n sao khác đ ợ – và bắ đu bằ hỏ về t bị dùng vớ tư ư c? t ầ ng i thiế anh i cách mộ mạ t ng/báo mộ t-ngư i. ờ “Tôi dùng mộ máy chơ MP3/ghi âm nhỏxíu (ba inch rư i và t i ỡ hai inch [~8,9 x 5 cm]) đ ghi âm, và mộ máy ả đ n thoạsố ể t nh iệ i nhỏ riêng đ chụ ả ông ta,” ể p nh Ardolino nói. “ Không hoàn toàn gợ i tình nhưchiế máy mộ c t-trong-tấ đ n thoạ t-cả iệ i/máy ả nh/máy ghi âm (hiệ có bán), như dẫ sao đ nữ là mộ sựbày tỏvề n ng u i a t tính phổbiế khắ nơ và sựthu nhỏcủ công nghệTôi mang thiế bị n p i a . t này đ khắ D.C. mọ lúc bở vì, này, ai biế đ ợ Cái có lẽ i p i i t ư c. gây hoả hố hơ là Mr. Schieffer đ quyếđ trả i nhanh thế ng t n ã t ị nh lờ nào, sau khi bị ờ lạ đ nhả bổ vớ các câu hỏ phỏ vấ ngư i nào ó y vào i i ng n. Ông làm tôi rấngạ nhiên thích thú.” t c Ardolino nói máy chơ MP3 tố khoả 125 $. “ chủ u đ ợ i n ng Nó yế ư c thiế kếđ chơ nhạ anh giả thích, song cũ “ư c đ gói t ể i c,” i ng đ ợ óng sẵ nhưmộ máy ghi âm sốtạ các file âm thanh WAV có thể i n t o tả đ ợ lên máy tính …Vềcơbả tôi có thểnói rằ hàng rào đ ưc n, ng ể bư c vào làm báo cầ thiế bị m tay, ghi âm đc biệ [bây giờ ớ n t cầ ặ t, ] khoả 100-200 $ đn 300 $ nế anh muố thêm mộmáy ả 400 ng ế u n t nh, $ đn 500 $ cho mộ chiế máy ghi âm rấ xinh và mộ máy ả ế t c t t nh thậxinh. [Như 200 $ là tấcả anh cầ đ làm việ . t ng] t cái n ể c” Cái gì thúc đy anh ta đ trở ẩ ể thành mạ tin tứ củ riêng mình? ng c a “Làm mộ nhà báo đc lậ là mộ thú riêng xuấphát từsựthấ t ộ p t t t vọ củ tôi về ng a thông tin thiên lệ không đy đ, đợ chọ lọ ch, ầ ủ ưc n c, và/hoặ kém cỏ do phư ng tiệ truyề thông chủđo thu thậ , c i ơ n n ạ p” Ardolino giảthích, anh diễ đt mình nhưmộ “ ờ tựdo trungi n ạ t ngư i hữ . “ u” Nghề làm báo tựdo và ngư i bà con củ nó, blogging*, là ờ a biể lộcủ các lự lư ng thị ờ mộ nhu cầ không đ ợ các u a c ợ trư ngt u ưc nguồ thông tin hiệ tạ thoảmãn. Tôi bắ đu chụ ả và lấ n n i t ầ p nh y phỏ vấ vềcác cuộ mít ting lớ chố chiế tranh ởD.C., vì ng n c n ng n các phưng tiệ truyề thông đ bóp méo thô thiể bả chấ củ ơ n n ã n n t a các nhóm tổchứ các cuộ tụhọ - [như nhữ ngư i Marxist c c p ] ng ờ ngoan cố nhữ kẻ ng hộkhủ bố ràng hay ngấ ngầ v.v. , ng ủ ng rõ m m, Tôi lúc đu chọ dùng hài hư c nhưmộ công cụ như từđ tôi ầ n ớ t , ng ó
*

blogging ~ làm báo trên Web; xem blog ởtrang sau

44

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

45

đ chuyể hưng. Vâng, tôi có nhiề quyề lự hơ quyề lự đ ã n ớ u n c n, n c ể đ a thông đ p củ tôi ra. Bài phỏ vấ Schieffer thự tế đ ợ ư iệ a ng n c thu ư c hai mư i lă ngàn ngư i thă trong hai mư i bố giờ Ngày cao ơ m ờ m ơ n . đ m củ tôi kểtừkhi tôi bắ đu là nă mư i lă ngàn khi tôi iể a t ầ m ơ m giúp phá đ ‘ ổ Rathergate’ …Tôi phỏ vấ chuyên gia pháp y hàng ng n đu trong câu chuyệ Vệbinh Quố gia củ Dan Rather, và đc ầ n c a ặ biệ sau đ The Whashington Post, Chicago Sun-Times, Globe, t ó NYT, v.v đ kiế đợ ông, trong vòng bố mư i tám giờ ã m ưc n ơ . “Nhị đ thu thậ và sử thông tin trong câu chuyệ thưbáo giả p ộ p a n ởCBS gây sử số anh ta tiế tụ “ không chỉ CBS News ng t,” p c. Nó là ‘đ gây bế c’ sựthậ có thể ã tắ sau t, cho rằ họđ không thểtheo ng ã kị mộ đi quân nhữ ngư i kiể tra sựthự tậ tuỵTố đ và p t ộ ng ờ m c n . c ộ sựcở mởcủ phư ng tiệ truyề thông là cái gì đ vư t xa quy i a ơ n n ó ợ trình cũ…Tôi là mộ giám đc tiế thị mư i chín tuổ [ngư i] t ố p hai ơ i ờ luôn muố viếđ kiế số như că ghét sách dạ phong cách n t ể m ng ng m y AP. NhưGlenn Raynolds [mộ überblogger* thích nói, các blog đ t] ã cho ngư i dân mộ cơhộđ ngừ la hét vào TV củ họ có mộ ờ t i ể ng a và t tiế nói trong quá trình. Tôi nghĩ chúng đ ợ dùng như i củ ng là ưc loạ a mộ ‘ẳ cấ thứ m’ t đng cùng vớ các phư ng tiệ truyề t đng p nă hoạ ộ i ơ n n thông chủđo (thư ng đ mắđn chúng hay cấ cho chúng thông ạ ờ ể t ế p tin thô) và hoạđng tiề tàng như t hệ ng trang trạviếbáo t ộ m mộ thố i t và bình luậ cung cấ mộ phư ng tiệ mớ đ đt thành công”. n p t ơ n i ểạ “Giố nhiề mặcủ đ tài mà anh nói trong cuố sách củ anh, ng u t a ề n a có các khía cạ tố và xấ củ sựphát triể Sựvỡra từ mả nh t u a n. ng nh củ các phư ng tiệ truyề thông gây ra nhiề sựkhông mạ lạ a ơ n n u ch c hay nhậ thứ chọ lọ (hãy xem sựphân cự củ nư c ta), như n c n c c a ớ ng nó cũ phi tậ trung hoá quyề lự và tạ mộ đm bả tố hơ ng p n c o t ả o t n rằ sự t trọ vẹ là ởđ … ở âu đ trong các mả . ng thậ n n ó đ ó… nh” Trong bấcứ t ngày cho trư c nào ta có thể t gặ bấcứ lư ng ớ bắ p t số ợ nào củ các câu chuyệ nhưsựbắgặ giữ Bob Schieffer và Bill a n, t p a Ardolino, nói cho chúng ta rằ các hệ ng thứ c cũđ đ ợ ng thố bậ ang ư c san phẳ và sân chơ đ ợ san bằ NhưMicah L. Sifry diễ đt ng i ưc ng. n ạ mộ cách tinh tế t trong tạ chí The Nation (22-11-2004): “Thờ đi p i ạ củ hoạ đng chính trị trên xuố – nơ các cuộ vậ đng, các a t ộ từ ng i c n ộ đ chế nghề ị nh và làm báo đ là các cộ đng tách biệkhỏxã hộ ã ng ồ t i i đ ợ chạ bằ tưbả [vố khó tích luỹ đ qua rồ Cái gì đ ưc y ng n n] - ã i. ó
*

Blog: từWeblog = xuấbả trên cơ Web; blogger ngưi viế[b áo trên] blog. t n sở ờ t über, tiế Đ c = trên; überblogger ~ siêu blogger. ng ứ

45

46

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

hoang dã hơ hấ dẫ hơ và vô cùng thoảmãn hơ đi vớ cá n, p n n n ố i nhân nhữ ngưi tham gia đ xuấhiệ kế trậtự ” ng ờ ang t n bên t cũ. Tôi đa ra sự t gặ Schieffer-Ardolino chỉ ư bắ p nhưmộ thí dụ sự t về làm phẳ thế i đ xả ra nhanh hơ đn thế và đ làm thay ng giớ ã y n ế nào ã đi các quy tắ các vai trò, và các quan hệ ổ c, nhanh hơ chúng ta có n thể hình dung. Và tuy tôi biếlà mộ lờ sáo rỗ dù sao đ nữ tôi t t i ng, i a phảnói: Bạ vẫ chư thấ gì cảNhư trình bày tỉ ở ơ i n n a y . tôi mỉ chư ng tiế chúng ta bư c vào mộpha nơ chúng ta sẽ y sựsố p, ớ t i thấ hoá, ả o hoá, và tựđng hoá mọ thứ Nhữ lợ ích về ng suấsẽ đ ộ i . ng i nă t là áng kinh ngạ đi vớ các nư c, các công ti, và các cá nhân có thể p c ố i ớ hấ thu các công cụcông nghệmớ Và chúng ta đ bư c vào mộ i. ang ớ t pha nơ nhiề ngư i hơ chư từ bao giờ trư c đ trong lị i u ờ n a ng có ớ ây ch sửthếgiớ sẽcó khảnă tiế cậ đn các công cụnày - vớ tư i ng p n ế i cách các nhà đi mớ sáng tạ nhữ ngư i cộ tác, và, than ôi, ổ i o, ng ờ ng cảvớ tưcách nhữ kẻkhủ bố Bạ nói bạ muố mộ cuộ i ng ng . n n n t c cách mạ Thế ấ cách mạ thông tin thự sựsắ bắđu. Tôi ng? đy, ng c p t ầ gọ pha mớ này là Toàn cầ hoá 3.0 bở vì nó tiế theo Toàn cầ i i u i p u hoá 2.0, song tôi nghĩ nguyên toàn cầ hoá mớ này sẽtỏra là kỉ u i mộ sựkhác biệ về c đ sẽ ưc thấ theo thờ gian, nhưmộ t t mứ ộ đợ y, i t sựkhác biệ về i. Đ là lí do vì sao tôi đ đ a ra ý tư ng rằ t loạ ó ã ư ở ng thế i đ biế từtròn thành phẳ Ở mọ nơ bạ hư ng vềcác giớ ã n ng. i i n ớ , hệ ng thứbậ bị thố c thách thứ từbên dư i hay tựbiế đi từcác c ớ n ổ cấ trúc trên xuố [top-down] sang các cấ trúc ngang và cộ tác u ng u ng hơ n. “Toàn cầ hoá là từchúng ta tìm ra đ mô tảquan hệ u ể thay đi ổ giữ các chính phủvà các doanh nghiệ lớ David Rothkopf, mộ a p n,” t cự quan chứ cấ cao củ BộThưng mạ trong chính quyề u c p a ơ i n Clinton và bây giờlà mộ nhà tưvấ chiế lư c tưnhân, đ nói. t n n ợ ã “Như cái đ xả ra ngày nay là mộ hiệ tư ng rộ hơ ng ang y t n ợ ng n nhiề sâu sắ hơ nhiề . Nó không đn giả là về chính phủ u, c n u” ơ n các , các doanh nghiệ và ngư i dân giao thiệ ra sao, không chỉ các p, ờ p về tổchứ tưng tác thế c ơ nào, mà là về nổ lên củ các mô hình xã sự i a hộ chính trịvà kinh doanh hoàn toàn mớ “ là về thứtác i, , i. Nó các đng đn các khía cạ sâu sắ nhấ thâm că cốđ nhấ củ xã ộ ế nh c t, n ế t a hộ thẳ đn bả chấ củ khế ớ xã hộ Rothkopf nói thêm. i ng ế n t a ưc i,” “Cái gì xả ra nế thự thể y u c chính trị bạ ở ó không còn tư ng mà n đ ơ ứ vớ mộ công việ xả ra trên không gian đ u khiể [không ng i t c y iề n gian ả cyberspace], hay không còn thự sựbao gồ nhữ ngư i o: c m ng ờ 46

KHI TÔI CÒN Đ ANG NGỦ

47

lao đng cộ tác vớ nhữ ngư i lao đng khác ởcác xó khác ộ ng i ng ờ ộ nhau củ đ cầ hay không còn thự sựlấ đ ợ các sả phẩ a ị u, a c y ưc n m đ ợ sả xuấởnhiề chỗ ưc n t u cùng mộ lúc? Ai đ đ u tiếcông việ t i iề t c? Ai đ thuế Ai phảđ ợ lợtừ khoả thuế ó?” ánh nó? i ư c i các n đ Nế tôi đ về làm phẳ thế i, nó sẽ ư c nghi nhớnhư u úng sự ng giớ đợ mộ trong nhữ thay đi că bả - giố nhưsựnổ lên củ các t ng ổ n n ng i a nhà nư c-quố gia [nation-state] hay Cách mạ Công nghiệ ớ c ng p mỗ trong sốđ ởthờ nó, Rothkopf lư ý, đ tạ ra nhữ thay i ó, i u ã o ng đi về trò củ các cá nhân, vai trò và hình thứ củ các chính ổ vai a c a phủ cách thứ chúng ta đi mớ cách chúng ta tiế hành kinh , c ổ i, n doanh, vai trò củ phụnữ cách chúng ta tiế hành chiế tranh, a , n n cách chúng ta giáo dụ bả thân mình, cách tôn giáo phả ứ lạ c n n ng i, cách nghệthuậ biể lộ cách khoa họ và nghiên cứ đ ợ tiế t u , c u ưc n hành, không nhắ đn các nhãn chính trị chúng ta gán cho chính c ế mà mình và cho các đi thủ a chúng ta. “ các đ m chố nhấđ ố củ Có iể t t ị nh hay các bư c ngoặ trong lị sửlớ hơ các đ m khác bở vì ớ t ch n n iể i nhữ thay đi chúng tạ ra là cự kì sâu rộ nhiề khía cạ và ng ổ o c ng, u nh, khó tiên đ vào lúc nào đ Rothkopf nói. oán ó,” Nế viễ cả về làm phẳ này – và tấcả lự trụ trặ u n nh sự ng t áp c, c c, và các cơhộ đ cùng nó- khiế cho bạ lo lắ về ơ lai, bạ i i n n ng tư ng n chẳ phảmộ mình và cũ không sai. Mỗ khi nề vă minh trả ng i t ng i n n i qua mộ trong nhữ cuộ cách mạ công nghệ phá, gây trụ t ng c ng tàn c trặ này – nhưviệ đa ra máy in củ Gutenberg – toàn bộ giớ c c ư a thế i đ thay đi theo nhữ cách sâu sắ Như có cái gì đ về làm ã ổ ng c. ng ó sự phẳ thếgiớ sẽ khác vềmặ chấ vớ nhữ thay đi sâu sắ ng i là t t i ng ổ c khác nhưvậ tố đ và bề ng mà nó nắ giữ Việ đ a máy in y: c ộ rộ m . c ư vào đ xả ra trong mộ giai đ n hàng thậ kỉ trong thờ gian ã y t oạ p và i dài chỉ nh hư ng đn mộ phầ nhỏcủ hành tinh. Cách mạ ả ở ế t n a ng Công nghiệ cũ thế Quá trình làm phẳ này đ xả ra vớ p ng . ng ang y i tố đ thiên lệ [warp] và trự tiế hay gián tiế đng chạ đn c ộ ch c p p ụ m ế rấ nhiề ngư i trên hành tinh ngay lậ tứ Sựchuyể đi sang kỉ t u ờ p c. n ổ nguyên mớ này càng nhanh và càng rộ thì càng có khảnă i ng, ng cho sựhỗ loạ trái vớ mộsựchuyể giao quyề lự có trậtự n n, i t n n c t từ nhữ ngư i thắ cũ ng ờ ng sang cho nhữ ngư i thắ mớ ng ờ ng i. Diễ đt theo cách khác, nhữ kinh nghiệ củ các công ti công n ạ ng m a nghệ trong vài thậ niên vừ qua các công ti đ thấbạ đ lèo cao p a ã t i ể lái qua nhữ thay đi nhanh do các loạlự lư ng này gây ra trên ng ổ i c ợ thư ng trư ng củ chúng có thể mộ lờ cả cáo cho tấcả ơ ờ a là t i nh t các 47

48

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

doanh nghiệ các đnh chế các nhà nư c quố gia hiệ giờđ p, ị , ớ c n ang đi mặvớ nhữ thay đi không thể ố t i ng ổ tránh đ ợ thậ chí có thể ư c, m tiên đ đ ợ này, như thiế sựlãnh đo, tính uyể chuyể và oán ư c ng u ạ n n trí tư ng tư ng đ thích nghi – không phảbở vì họkhông thông ở ợ ể i i minh hay không ý thứ đợ mà bở vì tố đ thay đi đn giả c ư c, i c ộ ổ ơ n làm họ choáng ngợ không chố lạđợ p ng i ư c. Và đ là vì sao thách thứ to lớ đi vớ thờ đi chúng ta sẽlà ó c n ố i i ạ hấ thu nhữ thay đi này theo cách sao cho không đ bẹ ngư i p ng ổ è p ờ dân mà cũ không đ họlạđng sau. Chẳ cái nào trong nhữ ng ể i ằ ng ng cái này sẽ dễNhư đ là nhiệ vụ a chúng ta. Nó chắ chắ là . ng ó m củ c n xả ra và không thểtránh đ ợ Chính tham vọ củ cuố sách y ư c. ng a n này là đ xuấ mộ khung khổđ suy nghĩ nào vềnó và đ u ề t t ể thế iề khiể nó cho lợ ích tốđ củ chúng ta. n i i a a Tôi đ chia sẻ i bạ trong chư ng này làm thế cá nhân tôi ã vớ n ơ nào đ phát hiệ ra rằ thế i là phẳ Chư ng tiế trình bày tỉ ã n ng giớ ng. ơ p mỉ làm sao nó đtheo hư ng đ i ớ ó.

48

HAI

Mư i Lự làm Phẳ Thế i ờ c ng giớ

inh Thánh cho chúng ta biế rằ Chúa đ tạ ra thếgiớ t ng ã o i trong sáu ngày và ngày thứbả ngài đ nghỉViệ làm phẳ y ã . c ng thế i kéo dài hơ mộ chút. Thế i đ ợ làm phẳ bở sựhộ giớ n t giớ ư c ng i i tụcủ mư i sựkiệ chính trịsựđi mớ và công ti chính. Chẳ a ờ n , ổ i, ng ai trong chúng ta đ nghỉ khi đ hay có lẽcó bao giờlạ sẽ ã từ ó, i nghỉChư ng này là vềcác lự đ làm phẳ thếgiớ và nhiề . ơ c ã ng i u dạ và công cụ i cho cộ tác mà sự ng mớ ng làm phẳ này đ tạ ra. ng ã o

K

LỰ LÀM PHẲ C NG # 1 9/11/89 Khi các Bứ Tư ng đ xuố và Windows [Cử sổ Đ lên c ở ổ ng a ] i ầ đu tiên tôi thấ Tư ng Berlin, nó đ có mộlỗ i. n ầ y ờ ã t rồ Đ là tháng 12 nă 1990, và tôi đ Berlin vớcác phóng viên ó m i i đ a tin về trưng Ngoạ giao James A. Baker III. Tư ng Berlin ư Bộ ở i ờ đ bị c thủ mộ nă trư c, ngày 9 tháng Mưi mộ nă ã chọ ng t m ớ ờ t m 1989. Vâng, trong mộ sựtình cờthầ bí tuyệ vờ về t n t i ngày tháng, bứ Tư ng Berlin đ ngày 9/11. Bứ tư ng, ngay cả trạ thái bị c ờ ổ c ờ ở ng đ thủ và bị , vẫ là mộ vế sẹ xấ xí ngang Berlin. Bộ âm ng vỡ n t t o u trư ng Baker tiế hành cuộ viế thă đu tiên củ ông đ xem ở n c ng m ầ a ể chứ tích đ nát này củ chủnghĩ cộ sả Soviet. Tôi đng ng ổ a a ng n ứ cạ ông vớ mộ nhóm nhỏcác phóng viên. “Đ là mộ ngày nh i t ó t sư ng mù, u ám,” Baker nhớlạ trong hồ kí củ ông, The Politics ơ i i a of Diplomacy, “và trong áo mư củ mình, tôi cả thấ giố mộ a a m y ng t

L

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

49

nhân vậ trong mộ tiể thuyế củ John le Carré. Như khi tôi t t u t a ng nhòm qua mộ vế nứ trên Tư ng [gầ Reichstag] tôi thấ sựả t t t ờ n y m đm [có] đ phân giả cao đc trư cho Đ Berlin, tôi nhậ ra ạ ộ i ặ ng ông n rằ nhữ ngư i dân thư ng củ Đ ng ng ờ ờ a ông Đ c đ tựmình tuỳnghi ứ ã hành đng mộcách hoà bình và kiên đ Đ y là cuộ cách mạ ộ t ị nh. ấ c ng củ họ Sau khi Baker đ nhòm xong qua bứ tư ng và tiế lên, a .” ã c ờ n các phóng viên chúng tôi lầ lư t nhòm qua cùng lỗbê tông lở n ợ m chở ấ Tôi đ mang mộ đ miế tư ng về cho các con gái m y. ã t ôi ng ờ nhà tôi. Tôi nhớnghĩ có vẻ nó quái đn làm sao - quả c, mộ chuyệ ả thự t n thậkì quái, bứ tư ng xi mă này uố khúc ngang mộthành phố t c ờ ng n t hiệ đi chỉ mụ đ duy nhấ đ ngă ngư i dân ởbên kia n ạ vì c ích t ể n ờ hư ng thụthậ chí thoáng thấ tự ở , m y, do. Sựsụ đ bứ Tư ng Berlin ngày 9/11/89 đ thảcác lự lư ng p ổ c ờ ã c ợ cuố cùng giảphóng tấcả ng ngư i bị i i t nhữ ờ giam cầ củ Đ chế m a ế Soviet. Như nó, thự ra, đ làm nhiề hơ rấ nhiề Nó làm ng c ã u n t u. nghiêng cán cân quyề lự trên thế i về n c giớ phía các nư c tán thành ớ cai trị chủ đng thuậ theo hư ng thị ờ tựdo, và rờ xa dân , ồ n, ớ trưng i các nư c ủ hộsựcai trị ộ đ vớ các nề kinh tế hoạ ớ ng đc oán i n kế ch hoá tậ trung. Chiế tranh Lạ đ là mộ cuộ đu tranh giữ hai p n nh ã t c ấ a hệ ng kinh tếchủ thố nghĩ tưbả và chủ a n nghĩ cộ sả – và vớ a ng n i sựsụ đ củ bứ tư ng, chỉ lạ mộ hệthố và mỗ ngư i p ổ a c ờ còn i t ng i ờ phả đnh hư ng mình theo nó bằ cách này hay cách khác. Từ i ị ớ ng nay trởđ ngày càng nhiề nề kinh tế đợ cai quả từdư i i, u n sẽ ưc n ớ lên bở lợ ích, yêu cầ và nguyệ vọ củ nhân dân, hơ là từ i i u, n ng a n trên xuố bở các lợ ích củ bè lũcai trị p nào đ Trong vòng ng i i a hẹ ó. hai nă đ không còn Đ chế m, ã ế Soviet nữ đ núp sau hay đ yể a ể ể m trợcho các chế ộ ộ đ ở đ đc oán Châu Á, Trung Đ ông, Châu Phi, hay Mĩ Latin. Nế bạ không là mộ nề dân chủhay mộ xã hộ dân u n t n t i chủhoá, nế tiế tụ bám chặvào hoạđng kinh tế iề tiếmạ u p c t t ộ đ u t nh hay kế ch hoá tậ trung, bạ bị là ở hoạ p n coi phía sai củ lị sử a ch . Đ i vớ mộ số ờ đc biệgiữ các thế già, đy là sựbiế ố i t ngư i, ặ t a hệ ấ n đi không đợ hoan nghênh. Chủnghĩcộ sả là mộ hệ ng ổ ưc a ng n t thố vĩ ạlàm cho ngư i ta nghèo ngang nhau. Thự ra cho việ đ trên đi ờ c c ó thếgiớ không có hệthố nào tố hơ chủnghĩ cộ sả Chủ i ng t n a ng n. nghĩtưbả làm cho ngư i ta giàu không đng đu, và đi vớmộ a n ờ ồ ề ố i t sốngư i đ quen vớ cung cách số cặ cụ hạ chếnhư an ờ ã i ng m i, n , ng toàn Xã hộ chủnghĩ nơ mộ việ làm, nhà ởgiáo dụ và lư ng i a- i t c , c, ơ hư cho dù xoàng, tấ cả ã đợ đm bả sựsụ đ củ Tư ng u, t đ ưc ả op ổ a ờ

50

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Berlin là vô cùng đ lo. Song đi vớ nhiề ngưi khác, nó đ là áng ố i u ờ ã mộ tấ thẻ do ngoài nhà tù. Đ là vì sao sựsụ đ củ Tư ng t m tự ó p ổ a ờ Berlin đợ cả nhậ ởnhiề nơ đn vậ hơ chỉ Berlin, và vì ưc m n u i ế y n ở sao sự p đ củ nó là mộ sự n làm phẳ thế i nhưvậ sụ ổ a t kiệ ng giớ y. Quả c, đ đ giá đ các tác đng làm phẳ sâu rộ củ thự ể ánh úng ộ ng ng a sựsụ đ Tư ng Berlin, tố nhấ đ trò chuyệ vớ nhữ ngư i p ổ ờ t t i n i ng ờ không phảĐ c hay Nga. Tarun Das đ đng đu Liên minh Công i ứ ã ứ ầ nghiệ Ấ Đ khi bứ tưng Berlin đ, và ông đ thấ ả hư ng p n ộ c ở ổ ã y nh ở lă tă suố lộtrình củ nó đn Ấ Đ . “ n n t a ế n ộ Chúng tôi đ có đng ã ố khổ lồnày vềquy đ kiể soát và quan liêu,” ông nhớlạ ng ị nh, m i. “Nehru lên nắ quyề [sau sựkế thúc cai trị c đ củ Anh] m n t thuộ ị a a và đ có mộ nư c khổ lồđ cai quả và không có kinh nghiệ ã t ớ ng ể n, m nào vềđ u hành đt nư c. Hoa Kì đ bậ vớ Châu Âu và Nhậ iề ấ ớ ã n i t Bả và kếhoạ Marshall. Cho nên Nehru ngó lên phư ng bắ n ch ơ c, qua dãy Himalaya, và đ cửnhóm kinh tế củ ông đ Moscow. ã gia a i Họtrởvềvà nói nư c này [Liên Xô] gây kinh ngạ Họphân bổ ớ c. các nguồ lự cấ các giấ phép, có mộ uỷban kếhoạ quyế n c, p y t ch t đ tấcả i thứvà đt nư c chuyể đng. Cho nên chúng tôi đ ị t mọ , nh ấ ớ n ộ ã theo mô hình đ và quên rằ chúng tôi có mộ khu vự tưnhân… ó ng t c Khu vự tưnhân đ bịặdư i bứ tư ng quy đ này. Vào 1991, c ó đt ớ c ờ ị nh khu vự tưnhân vẫ đ như bị giấ và đ có sự c n ó, ng che u, ã ngờvự về c việ kinh doanh. Chúng kiế lờ Toàn bộcơsởhạ ng từ1947 c m i! tầ đn 1991 do nhà nưc sở u … [Gánh nặ củ sởhữ nhà nư c] ế ớ hữ ng a u ớ đ hầ nhưlàm phá sả đt nư c. Chúng tôi đ không có khả ng ã u n ấ ớ ã nă trả khoả nợcủ mình. Như t dân tộ chúng tôi không có sự các n a mộ c, tựtin. Chắ chắ chúng tôi đ có thểthắ vài cuộ chiế tranh c n, ã ng c n vớ Pakistan, như đ u đ không cho quố gia sựtự . i ng iề ó c tin” Nă 1991, vớ Ấ Đ cạ hếngoạ tệ nh, Manmohan Singh, m i n ộ n t i mạ bộtrư ng bộtài chính lúc đ (và là thủtư ng bây giờ đ quyế ở ó ớ ), ã t đ rằ Ấ Đ phả mởnề kinh tếcủ mình. “Bứ Tư ng ị nh ng n ộ i n a c ờ Berlin củ chúng tôi sụ đ,” a p ổ Das nói, “ nó giố nhưthả t và ng mộ con hổbị t trong cũ Kiể soát thư ng mạ bị bỏ Chúng nhố i. m ơ i bãi . tôi luôn tă trư ng 3 phầ tră đợ gọ là tỉ tă trư ng ng ở n m, ưc i lệ ng ở Hindu - chậ thậ trọ và bả thủ Đ kiế [lợ tứ tố hơ m, n ng, o . ể m i c t n], bạ phả đ MĩĐ y, ba nă sau [cả cách 1991] chúng tôi tă n i i . ấ m i ng trư ng 7 phầ tră Kệcha sựnghèo nàn! Bây giờđ kiế [ă ở n m. ể m n] bạ có thểởlạ Ấ Đ và trởthành mộ trong nhữ ngư i giàu n i n ộ t ng ờ nhấthế i củ tạ chí Forbes…Tấcả nă xã hộ chủnghĩ t giớ a p t các m i a

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

51

và kiể soát đ đy chúng tôi xuố dố đn đ m chúng tôi đ chỉ m ã ẩ ng c ế iể ã có 1 tỉ ngoạtệNgày nay chúng tôi có 118 tỉ Chúng tôi đ đ $ i . $… ã i từsự tin trầ lặ đn hoài bão mãnh liệtrong mộthậ kỉ tự m ng ế t t p ” . Sựsụ đ Tư ng Berlin đ không chỉ p ổ ờ ã giúp làm phẳ các lự ng a chọ khảdĩ chủnghĩ tưbả thị ờ tựdo và cở trói cho n cho a n trư ng i nhữ nă lự to lớ bị n nén đi vớ hàng triệ ngư i ởcác ng ng c n dồ ố i u ờ nơ nhưẤ Đ , Brazil, Trung Quố và Đ chếSoviet trư c đ i n ộ c, ế ớ ây. Nó cũ cho phép chúng ta nghĩ thế i khác đ – nhìn nó như ng về giớ i mộ toàn thể t không có vếkhâu nố Bở vì Tư ng Berlin đ không t i. i ờ ã chỉ n đờ chúng ta; nó đ chặ tầ nhìn củ chúng ta- khả chặ ư ng ã n m a nă củ chúng ta đ nghĩ thế i nhưmộthị ờ đn nhấ ng a ể về giớ t trư ng ơ t, mộ hệ t sinh thái đn nhấ mộ cộ đng đn nhấ Trưc 1989, đ ơ t, t ng ồ ơ t. ớ ã có thểcó mộ chính sách phưng Đ t ơ ông hay chính sách phư ng ơ Tây, song khó đ nghĩ có mộ chính sách ‘ cầ . Amartya ể về t toàn u’ Sen, nhà kinh tế n Đ đ t giảNobel bây giờdạ ở Ấ ộ oạ i y Harvard, mộ t lầ đ lư ý tôi rằ “ ờ Berlin đ không chỉ mộbiể tư ng n ã u ng Tư ng ã là t u ợ về ngư i dân ởbên trong Đ giữ ờ ông Đ c – nó đ là cách ngă cả ứ ã n n mộ loạ tầ nhìn toàn cầ vềtư ng lai củ chúng ta. Chúng ta t i m u ơ a không thể tưduy về giớ mộ cách toàn cầ khi Tư ng Berlin thế i t u ờ còn đ Chúng ta không thể ó. nghĩ thế i nhưmộtổ thể. Có về giớ t ng ” mộ câu chuyệ thú vị ng Sanskrit, Sen nói thêm, về t con ế t n tiế mộ ch sinh ra trong mộ cái giế ởđ và số suố đi trong giế ấ t ng, ó ng t ờ ng y. “Nó có mộ thế i quan bao gồ cái giế , ông nói. “ ố vớ t giớ m ng” Đi i nhiề ngư i trên hành tinh đ là cái thế i đ giố như ớ khi u ờ ó giớ ã ng trưc bứ tư ng sụ đ. Khi tư ng sụ đ, nó giố nhưcon ế trong c ờ p ổ ờ p ổ ng ch giế đt nhiên có khả ng liên lạ vớ nhữ con ế ởcác giế ng ộ nă c i ng ch ng khác … Nế tôi ca tụ sựsụ đ bứ tư ng, chính là vì tôi tin u ng p ổ c ờ chắ rằ chúng ta có thểhọ từnhau nhiề đn thế c ng c u ế nào. Hầ hế u t tri thứ là họ đợ từngư i khác qua biên giớ . c c ưc ờ i” Vâng, thế i trởthành chỗtố hơ đ số sau 9/11, vì mỗ sự giớ t n ể ng i bùng phát tựdo kích thích mộ sựbùng phát khác, và bả thân quá t n trình đ có mộ tác đng làm phẳ qua các xã hộ củ cốnhữ ó t ộ ng i, ng ng ngư i ởdư i và làm yế nhữ kẻ trên. “Quyề tựdo củ phụ ờ ớ u ng ở n a nữ, Sen lư ý, nêu chỉ t thí dụ “ đy phụnữbiếđc biế ” u mộ , thúc ẩ t ọ t viế có xu hư ng giả sinh đ và tỉ chếtrẻ và tă các cơ t, ớ m ẻ lệ t em ng hộ việ làm cho phụ , rồ ả hư ng đn đi thoạ chính trị i c nữ i nh ở ế ố i và cho phụ cơhộcó vai trò lớ hơ trong tự n đ phư ng”. nữ i n n quả ị a ơ

52

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Cuố cùng, sựđ tư ng đ không chỉ đờ cho nhiề ngư i i ổ ờ ã mở ư ng u ờ hơ đ khai thác quỹtri thứ củ nhau. Nó cũ mởđ ờ cho n ể c a ng ư ng chấ nhậ các tiêu chuẩ chung- các tiêu chuẩ về n kinh tế p n n n nề nên đ ợ đ u hành ra sao, kếtoán nên đ ợ làm thế ư c iề ưc nào, hoạ đng t ộ ngân hàng nên đ ợ quả lí ra sao, các máy PC đ ợ sả xuấ thế ưc n ưc n t nào, và các bài báo kinh tế nên đ ợ viế ra sao. Tôi sẽthả luậ ưc t o n đ u này muộ hơ song ởđ là đ đ nói rằ các tiêu chuẩ iề n n, ây ủ ể ng n chung tạ ra mộ sân chơ phẳ hơ bằ hơ Diễ đt theo cách o t i ng n, ng n. n ạ khác, sựđ tưng làm tă sựdi chuyể tựdo củ các tậ quán tố ổ ờ ng n a p t nhấ Khi mộtiêu chuẩ kinh tế kĩ t nổlên và tựchứ tỏ t. t n hay thuậ i ng mình trên vũđ thế i, nó đ ợ chấ nhậ nhanh hơ nhiề sau ài giớ ưc p n n u khi bứ tư ng không còn ngă cả Chỉ c ờ n n. riêng ởchâu Âu, tư ng đ ờ ổ đ mởđờ cho sự ã ưng hình thành Liên Minh Châu Âu và sự rộ mở ng nó từmưi lă thành hai mư i lă nư c. Đ u đ kế hợ vớ sự ờ m ơ m ớ iề ó, t p i xuấhiệ củ euro nhưmộ đng tiề chung, đ tạ ra mộkhu vự t n a t ồ n ã o t c kinh tế ơ nhấtừmộ vùng mộthờbị c Màn Sắchia cắ đn t t t i bứ t t. Trong khi các ả hư ng tích cự củ sựđ tư ng đ rõ ngay, nh ở c a ổ ờ ã nguyên nhân gây ra nó vẫ chư rõ lắ Đ không có mộ nguyên n a m. ã t nhân đ n nhấ Ởmứ đ nào đy chính các con mố đ ă ruỗ ơ t. c ộ ấ i ã n ng nề móng củ Liên Xô, hệ ng đ bị mâu thuẫ nộ tạ riêng n a thố ã các n i i và tính phi hiệ quả a nó làm suy yế rồ mứ đ nào đ sựtích u củ u i; c ộ ó tụquân sựcủ chính quyề Reagan ởChâu Âu đ buộ Kremlin tự a n ã c phá sả do chi cho các đu đn; và ởmứ đ nào đ các cốgắ n ầ ạ c ộ ó ng bấ lự củ Mikhail Gorbachev đ cảcách cái không thể i cách t c a ể i cả nổ đ kếliễ chủ i ã t u nghĩcộ sả Song nế tôi phảchỉ mộyế a ng n. u i ra t u tốnhưcái đu tiên giữ nhữ cái ngang nhau, đ là cách mạ ầ a ng ó ng thông tin bắ đu vào đu đn giữ các nă 1980. Các hệthố t ầ ầ ế a m ng toàn trị thuộ vào sựđc quyề thông tin và vũ c, và có quá phụ c ộ n lự nhiề thông tin bắđu tuộ qua bứ Màn Sắ nhờ phổ n củ u t ầ t c t, sự biế a các máy fax, đ n thoạ và các công cụ iệ i, truyề thông hiệ đi khác. n n ạ Mộ khố lư ng tớ hạ củ các máy PC IBM, và hệđ u hành t i ợ i n a iề Windows đ đa chúng vào cuộ số đn cùng nhau khoả cùng ã ư c ng, ế ng thờ kì mà bứ tư ng đ, và sựphổbiế củ chúng đ đ đ i c ờ ổ n a ã óng inh vào quan tài củ chủ a nghĩ cộ sả bở vì chúng cự kì cảthiệ a ng n, i c i n truyề thông theo chiề ngang – có hạcho chính hình thứ từtrên n u i c xuố mà chủnghĩ cộ sả dự vào. Chúng cũ tă cư ng ng a ng n a ng ng ờ mạ mẽviệ cá nhân thu thậ thông tin và sựtrao quyề cho cá nh c p n nhân. (Mỗ thành tố a cách mạ thông tin này do nhữ tiế hoá i củ ng ng n

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

53

tách rờ gây ra: mạ đ n thoạtiế hoá từmong muố củ ngư i i ng iệ i n n a ờ dân nói chuyệ vớ nhau từxa. Máy fax tiế hoá nhưcách đ n i n ể truyề thông vă bả trên mạ đ n thoạ Máy tính cá nhân đ ợ n n n ng iệ i. ưc các (trình) ứ dụ sát thủ[killer apps]*- bả tính và xửlí vă ng ng ng n bả Và Windows tiế hoá từnhu cầ biế tấcả thứnày thành n. n u n t các có thể dùng đợ và lậ trình đợ bởđi chúng). ưc p ưc i ạ Máy IBM PC đu tiên vớđ ợ thị ờ nă 1981. Cùng lúc ầ ưc trư ng m đ nhiề nhà khoa họ máy tính khắ thế i bắđu sửdụ các ó, u c p giớ t ầ ng thứgọlà Internet và e-mail. Phiên bả Windows đu tiên đợ bán i n ầ ưc nă 1985, và phiên bả đt phá thự tếlàm cho PC thậ sựthân m n ộ c t thiệ vớ ngư i dùng –Windows 3.0 - đ ợ xuấ bán ngày 22-5n i ờ ưc t 1990, chỉ tháng sau khi bứ tư ng sụ đ. Trong cùng thờ kì sáu c ờ p ổ i này, mộ số ờ khác các nhà khoa họ bắđu phát hiệ ra rằ t ngư i c t ầ n ng nế họmua mộ PC và mộ dial-up modem, họcó thể t nố PC u t t kế i củ họvớ đ n thoạ và chuyể e-mail qua các nhà cung cấ dị a i iệ i n p ch vụ Internet tưnhân – nhưCompuserve và America Online. “Sựphổbiế củ máy tính cá nhân, máy fax, Windows, và dialn a up modem nố vớ mạ đ n thoạ toàn cầ tấ cảđn cùng nhau i i ng iệ i u t ế vào cuố các nă 1980 và đu các nă 1990 đ tạ ra nề cơbả i m ầ m ể o n n khở đng cách mạ thông tin toàn cầ Craig J. Mundie, tổ i ộ ng u,” ng giám đc kĩ t củ Microsoft, lậ luậ Mấ chố là sựhợ nhấ ố thuậ a p n. u t p t củ tấ cảchúng lạ thành mộ hệthố tư ng hoạ [có thểhoạ a t i t ng ơ t t đng vớ nhau] duy nhấ Đ u đ xả ra, Mundie nói, mộ khi ộ i t. iề ó y t chúng ta có mộ nề tính toán đợ chuẩ hoá ởdạ thô – máy t n ưc n ng IBM PC – cùng vớ mộ giao diệ ngư i dùng đ hoạchuẩ hoá i t n ờ ồ n cho xửlí vă bả và bả tính - Windows – cùng vớ mộ công cụ n n ng i t truyề thông chuẩ hoá – dial-up modem và mạ lư i đ n thoạ n n ng ớ iệ i toàn cầ Mộ khi ta có nề tư ng hoạcơ n đ thì các trình ứ u. t n ơ t bả ó, ng dụ sát thủ ẩ sựphổ n củ nó rộ khắ mọ nơ ng đy biế a ng p i i. “Ngư i dân thấ rằ họ c sựthích làm tấ cả ng thứnày ờ y ng thự t nhữ trên mộ máy tính, và họthậ sựcảthiệ nă suấ Mundie nói. t t i n ng t,” “Tấ cảchúng có sựhấ dẫ cá nhân rộ rãi và khiế cá nhân t p n ng n ngư i dân đng dậ và mua mộ PC có thểchạ Windows và đt ờ ứ y t y ặ trên bàn củ họ và đ u đ buộ sựtruyề bá nề tính toán mớ a , iề ó c n n i này vào thế i tính toán công ti còn nhiề hơ nữ Ngư i ta nói, giớ u n a. ờ ‘Chà, có mộvậquý ở ây, và chúng ta phảtậ dụ nó’ t t đ i n ng .”
*

Tiế lóng củ dân tin họ chỉ trình ứ dụ đợ rấnhiề ngưi dùng ng a c các ng ng ư c t u ờ nhưWord, Excel, hay browser củ Netscape, hay Google chẳ hạ a ng n.

54

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Windows đợ củ cốcàng trởthành hệđ u hành hàng đu, ư c ng iề ầ Mundie nói thêm, “càng có nhiề ngư i lậ trình đ viế các ứ u ờ p i t ng dụ cho thế i kinh doanh giàu có đ đ a vào máy tính củ họ ng giớ ểư a , cho nên họ thể có làm nhiề việ kinh doanh mớ và khác, đ u đ u c i iề ó bắ đu làm tă nă suấ còn hơ nữ Hàng chụ triệ ngư i t ầ ng ng t n a. c u ờ trên khắ thế i trởthành các lậ trình viên đ khiế PC làm mọ p giớ p ể n i thứhọmuố bằ ngôn ngữriêng củ họ Windows cuố cùng đ n ng a . i ã đ ợ dị ra ba mưi tám ngôn ngữ Ngư i dân có khả ng làm ư c ch ơ . ờ nă quen vớ PC bằ ngôn ngữ a chính mình”. i ng củ Đ y là hoàn toàn mớ và lí thú, như chúng ta không đ ợ quên ấ i ng ưc nề PC-Windows ban đu này đ nông cạ đn thế n ầ ã n ế nào. “Nề này n bị ràng buộ bở quá nhiề giớ hạ kiế trúc,” c i u i n n Mundie nói. “ ã Đ thiế hạ ng cơsở. Internet nhưchúng ta biếngày nay - vớ các u tầ ” t i giao thứ truyề dư ng như phép màu, có thể t nố mọ ngư i c n ờ có kế i i ờ và mọ thứ- vẫ chư nổ lên. Quay lạ hồđ các mạ đ chỉ i n a i i i ó, ng ã có các giao thứ rấhạ chế ể c t n đ trao đi file và các thông đ p e-mail. ổ iệ Cho nên nhữ ngưi dùng các máy tính vớ cùng loạ hệđ u ng ờ i i iề hành và phầ mề có thểtrao đi tài liệ qua e-mail hay chuyể n m ổ u n file, như ngay cảlàm việ này cũ khá rắ rố nên chỉ giớ ng c ng c i có i ư tú tin họ mớ chị khó. Bạ đ không thể ơ giả ngồ xuố u c i u n ã đn n i ng và vèo mộ e-mail hay mộ file cho bấcứai ởbấcứđ đc biệ t t t t âu- ặ t ởbên ngoài công ti củ chính bạ hay ngoài dị vụ a n ch Internet riêng củ bạ cách mà bạ có thểlàm hiệ nay. Đ a nn n úng, nhữ ngư i ng ờ dùng AOL có thểliên lạ vớ nhữ ngư i dùng CompuServe, c i ng ờ như việ đ đ chẳ đn giả cũ không tin cậ Kế quảlà, ng c ó ã ng ơ n ng y. t Mundie nói, mộ lư ng dữliệ và sáng tạ khổ lồđ tích tụ t ợ u o ng ã trong tấcả máy tính đ song đ không có cách dễ t các ó, ã dàng, tư ng ơ hoạnào đ chia sẻ và nhào nặ nó. Ngư i ta đ có thể t các t ể nó n ờ ã viế ứ dụ mớ cho phép các hệ ng đ ợ chọ đ hoạđng cùng ng ng i thố ư c n ể t ộ nhau, như nói chung đ u này chỉ i hạ cho nhữ trao đi dự ng iề giớ n ng ổ kiế giữ các PC bên trong mạ củ mộ công ti đn nhấ n a ng a t ơ t. Giai đ n này từ9/11 đn giữ 1990 vẫ dẫ đn sựtiế bộto oạ ế a n n ế n lớ về n trao quyề cá nhân, cho dù mạ còn hạ chếĐ là thờ kì n ng n . ó i củ “ và máy củ tôi bây giờcó thể chuyệ vớ nhau tố hơ a Tôi a nói n i t n và nhanh hơ nên cá nhân tôi có thể nhiề việ hơ và thờ kì n, làm u c n” i củ “ và máy củ tôi bây giờcó thể chuyệ vớ vài bạ bè a Tôi a nói n i n và vài ngư i trong công ti củ tôi tố hơ và nhanh hơ nên chúng ờ a t n n, tôi có kế quảhơ Các bứ tư ng đ sụ đ và các cử sổ t n”. c ờ ã p ổ a -

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

55

Windows- đ mở làm cho thế i phẳ nhiề hơ bao giờhế– ã , giớ ng u n t như thờ đi củ truyề thông toàn cầ suôn sẻ n chư rạ ng i ạ a n u vẫ a ng. Tuy ta không đ ý đn nó, đ có mộ nố chố tai trong thờ đi ể ế ã t t i i ạ mớ lí thú này. Đ không chỉ ngư i Mĩ ờÂu cùng vớ ngư i i ã có ờ ngư i i ờ dân củ Đ chếSoviet tán dư ng sựsụ đ tư ng – và đ công a ế ơ p ổ ờ òi cho việ đ Ai đ khác đ nâng li – không phảsâm banh mà là cà c ó. ó ã i phê Thổđc. Tên hắ là Osama bin Laden và hắ có mộ chuyệ ặ n n t n kểkhác. Quan đ m củ hắ là các tay súng jihad ởAfghanistan, iể a n mà hắ là mộ là ngư i đ hạbệ ế n t, ờ ã Đ chếSoviet bằ buộ Hồ ng c ng Quân rút khỏ Afghanistan (vớ sựgiúp đ củ Mĩ Pakistan). Và i i ỡ a và mộ khi sứmạ đ đ hoàn tấ– nhữ ngư i Soviet hoàn tấviệ t ng ó ã t ng ờ t c rút quân vào 15-2-1989, chỉ chín tháng trư c khi Tư ng Berlin sụ ớ ờ p đ - bin Laden ngó quanh và thấ rằ siêu cư ng kia, Hoa Kì, có ổ y ng ờ sựhiệ diệ to lớ ởquê hắ Saudi Arabia, quê hưng củ hai n n n n, ơ a thành phố Islam thiêng liêng nhấ Và hắ không thích đ u đ t. n iề ó. Như thế trong khi nhả múa trên bứ tư ng [đ] và mở , y c ờ ổ Windows củ chúng ta và tuyên bốrằ không còn lự chọ hệ a ng a n tư tư ng khảdĩ cho chủnghĩ tưbả thị ờ tựdo nữ bin ở nào a n trư ng a, Laden quay súng củ hắ ngắ vào MĩCả Laden và Ronald a n m . bin Reagan đ coi Liên Xô như“đ chếác quỷ, như bin Laden đ ã ế ” ng i đn nhìn Mĩ ng là ác quỷ Hắ đ có mộ lự chọ hệ ế cũ . n ã t a n tưtư ng ở khả cho chủ dĩ nghĩtưbả thị ờ tựdo – Islam chính trị n a n trư ng . Hắ đ không cả thấ bị chấ dứ củ Liên Xô đ bạ hắ cả ã m y sự m t a ánh i; n m thấ nó làm hắ bạ dạ Hắ không cả thấ hấ dẫ vớ sân chơ y n o n. n m y p n i i đ ợ mởrộ hắ cả thấ bị cựtuyệ Và hắ đ không phả ưc ng; n m y nó t. n ã i có mộ mình. Mộ sốngư i nghĩ ng Ronald Reagan đ kéo đ t t ờ rằ ã ổ tư ng, bằ làm phá sả Liên Xô qua chạ đ vũtrang; nhữ ờ ng n y ua ng ngư i khác nghĩ ờ IBM, Steve Jobs, và Bill Gates đ kéo đ tư ng ã ổ ờ bằ trao quyề cho các cá nhân tảtư ng lai xuố Như ởthế ng n i ơ ng. ng giớ khác, ởxứMuslim, nhiề ngư i nghĩ Laden và các đng i u ờ bin ồ chí củ hắ đ kéo đ Đ chế a n ã ổ ế Soviet và bứ tư ng vớ nhiệhuyế c ờ i t t tôn giáo, và hàng triệ ngư i trong số đợ truyề cả hứ đ u ờ họ ư c n m ng ể tảquá khứlên. i Tóm lạ trong khi chúng ta ca tụ 9/11, các hạ giố củ mộ i, ng t ng a t ngày đ nhớkhác- 11/9 – đ đ ợ gieo. Như sẽ nhiề hơ áng ã ưc ng nói u n về iề đ muộ hơ trong cuố sách này. Bây giờ hãy đ cho sự đu ó n n n , ể làm phẳ tiế tụ ng p c.

56

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

LỰ LÀM PHẲ C NG # 2 9/8/95 Khi Netscape lên sàn [bán cổ phiế lầ đu cho công chúng] u n ầ ào giữ các nă 1990, cách mạ mạ PC-Windows đ đt a m ng ng ã ạ các giớ hạ củ nó. Nế thế i trởnên thự sựđợ kếnố i n a u giớ c ư c t i, và thự sựbắ đu trả phẳ ra, cách mạ cầ đ vào pha tiế c t ầ i ng ng n i p theo. Và pha tiế Mundie củ Microsoft lư ý, “là đ từmộ nề p, a u i t n tính toán dự trên PC sang mộ nề tả tính toán dự vào a t n ng a Internet”. Các ứ dụ sát thủ ng ng phát đng pha mớ này đ là e-mail ộ i ã và trình duyệ Internet. E-mail đợ thúc đy bở các portal [cổ t ưc ẩ i ng] tiêu dùng mởrộ nhanh chóng nhưAOL, CompuServe, và cuố ng i cùng MSN. Như đ có killer app mớ trình duyệWeb – có thể ng ã i, t lấ các tài liệ hay các trang Web đợ chứ ởcác Web site trên y u ưc a Internet và hiể thị n chúng trên bấcứmàn hình máy tính nào – cái t đ thự sựthu hút đợ trí tư ng tư ng. Và khái niệ thự tế ó c ưc ở ợ m c về World Wide Web - mộ hệ ng đ tạ ra, tổchứ và liên kếcác t thố ể o c, t tài liệ sao cho chúng có thểđ ợ duyệ mộ cách dễdàng – đ u ưc t t ã đ ợ nhà khoa họ máy tính Anh Tim Berners-Lee tạ ra. Ông lậ ưc c o p Web site đu tiên nă 1991, trong mộ nỗlự đ nuôi mộ mạ ầ m t c ể t ng máy tính cho phép các nhà khoa họ chia sẻdễdàng nghiên cứ c u củ họ Các nhà khoa họ và nhà hàn lâm khác đ tạ ra mộ số a . c ã o t trình duyệ[browser] đ lư t Web ban đu này, như browser chủ t ể ớ ầ ng đo đu tiên – và toàn bộvă hoá duyệWeb cho quả đi quầ ạ ầ n t ng ạ n chúng - đợ tạ ra bở mộ công ti khở nghiệ bé xíu ở ưc o i t i p Mountain View, California, đ c gọ là Netscape. Netscape ra công chúng ợ i ngày 9 tháng 8, 1995, và thế i không còn giố như ớ nữ giớ ng trư c a. NhưJohn Doerr, nhà tưbả mạ hiể huyề thoạmà hãng củ n o m n i a ông, Kleiner Perkins Caulfield & Byers, đ ủ hộNetscape, diễ ã ng n đt, “ ạ Netscape chào bán lầ đu cho công chúng [IPO] đ là mộ n ầ ã t tiế gọ vang lả đi vớ thế i đ tỉ dậ hư ng tớ Internet. ng i nh ố i giớ ể nh y ớ i Cho đn khi ấ nó chỉ lãnh đa củ nhữ ngư i cả biế ban ế y, là ị a ng ờ i n đu và các tay cựphách” ầ . Pha do Netscape gây ra đ dẫ quá trình làm phẳ theo nhiề ã n ng u hư ng then chố Nó cho chúng ta browser thư ng mạ phổbiế ớ t: ơ i n rộ rãi đu tiên đ lư t Internet. Netscape browser đ không chỉ ng ầ ể ớ ã làm cho Internet số đng mà còn khiế cho Internet có thể ng ộ n truy cậ đ ợ đi vớ mọ ngư i từđ a trẻnă tuổ đn cụgià tám p ưc ố i i ờ ứ m i ế

V

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

57

mư i lă tuổ Internet càng số đng, càng nhiề ngư i tiêu ơ m i. ng ộ u ờ dùng muố làm các việ khác nhau trên Web, nên họcàng đ hỏ n c òi i nhiề máy tính, phầ mề các mạ viễ thông có thể dàng số u n m, ng n dễ hoá vă bả âm nhạ dựliệ và ả và truyề chúng qua Internet n n, c, u, nh n đn máy tính củ bấ kể khác. Nhu cầ này đợ thoảmãn bở ế a t ai u ưc i mộ sự n xúc tác khác: Windows 95 trình làng, đ ợ giao tuầ lễ t kiệ ưc n sau Netscape đ a cổ ư phiế củ nó ra công chúng. Windows 95 mau u a chóng trởthành hệ iề hành đợ nhiề ngư i dùng nhấkhắ thế đu ưc u ờ t p giớ và không giố các phiên bả Windows trư c, nó có sự trợ i, ng n ớ hỗ Internet cài sẵ cho nên không chỉ browser mà tấ cả ứ n, các t các ng dụ PC có thể biếvề ng “ t Internet” tư ng tác vớnó. và ơ i Nhìn lạ cái cho phép Netscape cấ cánh đ là sựtồ tạ từpha i, t ã n i, sớ hơ củ hàng triệ PC, nhiề máy đ có sẵ modem rồ Đ là m n, a u u ã n i. ó nhữ cái vai mà Netscape đng lên trên. Cái mà Netscape đ làm ng ứ ã là đ a ra mộ ứ dụ sát thủmớ – browser- cho sốPC đ đ ợ ư t ng ng i ã ưc lắ đt này, làm cho máy tính và tính kế nố củ nó hữ ích hơ p ặ t i a u n mộ cách vố có cho hàng triệ ngư i. Đ n lưt nó đ u này làm t n u ờ ế ợ iề nổ bậmộ sự i t t bùng nổ cầ đi vớ mọthứdigital [số và châm về u ố i i ] ngòi cơ số Internet, vì mọ nhà đu tưnhìn vào Internet và kế n t i ầ t luậ là nế mọ thứsẽ ư c số - dữliệ kho hàng, thư ng mạ n u i đợ hoá u, ơ i, sách, âm nhạ ả và giả trí – và đợ chuyể và bán trên c, nh, i ưc n Internet, thì cầ vớ các sả phẩ và dị vụ a vào Internet sẽ u i n m ch dự vô tậ Đ u này đ dẫ tớ bong bóng cổphiế dot-com và mộ sự n. iề ã n i u t đu tưquá mứ vào cáp quang cầ đ chuyể tảtấcả ầ c n ể n i t thông tin số mớ Sựphát triể này, đn lư t nó, đ nố dây toàn bộ giớ lạ i. n ế ợ ã i thế i i vớ nhau, và, không có ai thự sựdựkiế đ biế Bangalore thành i c n, ã n ngoạô củ Boston. i a Hãy nhìn vào mỗtrong nhữ tiế triể này. i ng n n hi tôi ngồ vớ Jim Barksdale, nguyên CEO củ Netscape, đ i i a ể phỏ vấ ông cho cuố sách này, tôi đ giả thích cho ông ng n n ã i rằ mộtrong các chư ng trư c là về ờ đi mớ sự n, và xu ng t ơ ớ mư i ổ i, kiệ hư ng đ làm phẳ thế i. Sựkiệ đu tiên, tôi bả ông, là 9/11, ớ ã ng giớ n ầ o và tôi giả thích tầ quan trọ củ ngày đ Rồ tôi nói, “ ể i m ng a ó. i Đ tôi xem nế ông có thểphỏ đ tầ quan củ ngày thứhai, 9/8. u ng oán m a Tấ cả tôi nói cho ông là: 9/8. Chỉ n mộ giây đ Barksdale t cái cầ t ể

K

58

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

suy nghĩ ớ khi phóng lạvớ câu trả i đ trư c i i lờ úng: “ Ngày Netscape lên sàn, ra công chúng!” Ít ai tranh cãi rằ Barksdale là mộtrong nhữ nhà khở nghiệ ng t ng i p Mĩ đi. Ông đ giúp Federal Express phát triể hệ ng theo dõi vĩ ạ ã n thố và tìm vế bư kiệ củ nó, sau đ chuyể sang McCaw Cellular, t u n a ó n mộ công ti đ n thoạ di đng, dự nó lên, và trông coi sựhợ t iệ i ộ ng p nhấ củ nó vớ AT&T nă 1994. Đ t a i m úng trư c khi việ bán kế ớ c t thúc, mộ head-hunter [ngưi kiế ngư i tài] tiế cậ ông mờ làm t ờ m ờ p n i CEO củ mộcông ti mớ gọ là Mosaic Communications, đ ợ lậ a t i i ưc p bở hai nhà đi mớ huyề thoạ– Jim Clark và Marc Andreessen. i ổ i n i Giữ 1994, Clark, đng sáng lậ củ Silicon Graphics, đ chung a ồ p a ã sứ vớ Andreessen đ thành lậ Mosaic, công ti mau chóng đ ợ c i ể p ưc đi tên là Netscape Communications. Andreessen, mộ nhà khoa ổ t họ máy tính trẻ ba, đ vừ dẫ đu mộ dự phầ mề nhỏ c tài ã a n ầ t án n m ở NCSA [Trung tâm Quố gia vềcác Ứ dụ Siêu tính- National c ng ng Center for Supercomputing Applications], đt tạ Đ i họ Illinois, ặ i ạ c đ phát triể Web browser có kếquả c sựđu tiên, cũ đ ợ ã n t thự ầ ng ư c gọ là Mosaic. Clark và Andreessen nhanh chóng hiể đ ợ tiề i u ưc m nă khổ lồcủ phầ mề duyệ Web và quyếđ hợ tác đ ng ng a n m t t ị nh p ể thư ng mạhoá nó. Khi Netscape bắđu lớ họ i tớ Barksdale ơ i t ầ n, vớ i vì sựdẫ dắvà sự u hiể cách hay nhấra công chúng thế n t thấ u t nào. Ngày nay chúng ta coi công nghệ browser này là dĩ nhiên, như ng thự sựnó là mộ trong nhữ sáng chế c t ng quan trọ nhấtrong lị ng t ch sửcậ đi. Khi Andreessen trư c đ ởphòng thí nghiệ NCSA n ạ ớ ây m Đ i họ Illinois, anh thấ mình có các PC, các máy trạ và sựkế ạ c y m, t nố mạ cơbả đ di chuyể file quanh Internet, như nó vẫ i ng n ể n ng n chư thậ hứ thú - bở vì chẳ có gì đ duyệ không có giao a t ng i ng ể t, diệ ngư i dùng đ kéo và hiể thị i dung các Web site củ n ờ ể n nộ a nhữ ngư i ngưi khác. Cho nên Andreessen và đi củ anh đ ng ờ ờ ộ a ã phát triể Mosaic browser, làm cho bấ cứkẻ c, nhà khoa họ n t ngố c, sinh viên, hay bà già nào có thểxem đợ các Web site. Marc ưc Andreessen đ không sáng chế Internet, như anh đ làm nhiề ã ra ng ã u nhưbấcứ nhân nào đ làm cho nó số đng và truyề bá nó. t cá ể ng ộ n “Mosaic browser bắ đu nă 1993 vớ mư i hai ngư i dùng, và t ầ m i ờ ờ tôi biếtấcả ờ hai ngư i,” t t mư i ờ Andreessen nói. Chỉ khoả nă có ng m mư i Web site khi đ và chúng hầ hếchỉ các trang Web đn ơ ó u t là ơ lẻ“ . Mosaic”anh giảthích, “ư c tài trợbở Quỹ , i đợ i Khoa họ Quố c c gia - National Science Foundation [NSF]. Tiề thự sựkhông đ ợ n c ưc

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

59

phân bổ cho xây dự Mosaic. Nhóm chúng tôi phảlàm mộ phầ ng i t n mề cho phép các nhà khoa họ dùng các siêu máy tính đt ởcác m c ặ vị ở và đ nố vớchúng bằ mạ NSF. Cho nên chúng tôi trí xa, ể i i ng ng xây dự [browser đu tiên như các công cụphầ mề cho phép ng ầ ] n m các nhà nghiên cứ ‘ t’ u duyệ nghiên cứ củ nhau. Tôi nhìn nó như u a mộ vòng phả hồ dư ng: Càng nhiề ngư i có browser, càng t n i ơ u ờ nhiề ngư i muố đ ợ kếnố và sẽ u ờ n ư c t i, càng có nhiề khuyế khích u n hơ đ tạ nộ dung và các ứ dụ và công cụ Mộ khi loạviệ n ể o i ng ng . t i c đ khở đng, nó cứthế t cánh và hầ nhưchẳ gì có thể n ó i ộ cấ u ng chặ nó. Khi phát triể nó, bạ không chắ bấcứai sẽ n n c t dùng nó, như ng ngay khi nó khở đng chúng tôi đ hiể rằ nế có bấcứai dùng i ộ ã u ng u t nó thì mọ ngư i sẽ i ờ dùng nó, và khi đ chỉ vấ đ là nó sẽ ó còn n ề lan ra nhanh thế và cái gì có thể nhữ cả trở nào là ng n trên đờ . ư ng” Quả c, ai đ thửbrowser, kể Barksdale, có cùng phả ứ thự ã cả n ng ban đu: Chà! “Mỗ hè, tạ chí Fortune có mộbài về mư i lă ầ i p t hai ơ m công ti ngon nhấ[coolest] khắ nơ Barksdale nhớlạ “ m đ t p i,” i. Nă ó [1994] Mosaic là mộ trong sốđ Tôi đ không chỉ ọ vềClark t ó. ã đc và Andreessen mà đ quay sang bả vợtôi, ‘ yêu, đ là mộ ý ã o Em ây t tư ng lớ . Và rồ chỉ tuầ muộ hơ tôi nhậ cú đ n thoạtừ ở n’ i vài n n n n iệ i headhunter. Cho nên tôi xuố và nói chuyệ vớ Doerr và Jim ng n i Clark, tôi bắ đu dùng phiên bả beta củ Mosaic browser. Càng t ầ n a dùng nó tôi càng bị p dẫ hơ Từcuố các nă 1980, ngư i ta hấ n n”. i m ờ đ dự lên các cơsởdữliệ vớ truy cậ Internet. Barksdale nói ã ng u i p rằ sau khi nói chuyệ vớ Doerr và Clark, ông vềnhà, gom ba ng n i đ a con ông quanh máy tính củ ông, và hỏ mỗ đa gợ ý mộ chủ ứ a i i ứ i t đ có thể ề duyệInternet đ tìm – và làm chúng thán phụ bằ đt t ể c ng ạ cái gì đ cho mỗ đ a. “ c đ thuyế phụ tôi,” Barksdale nói. ó i ứ Việ ó t c “Cho nên tôi gọ lạcho headhunter và nói, ‘tôi là ngư i củ ông.’ i i ờ a ” Browser thư ng mạđu tiên củ Netscape – có thể y trên mộ ơ i ầ a chạ t IBM PC, mộ Apple Macintosh, hay mộ máy tính Unix - đ ợ t t ưc phát hành tháng 12-1994, và trong vòng mộ nă nó hoàn toàn chế t m ngựthị ờ Bạ có thểtả Netscape xuố miễ phí nế bạ trư ng. n i ng n u n trong ngành giáo dụ hay phi lợ nhuậ Nế bạ là mộ cá nhân, c i n. u n t bạ có thể ánh giá phầ mề miễ phí theo sựhài lòng củ mình n đ n m n a và mua nó trên đa nế bạ muố Nế bạ là mộ công ti, bạ có ĩ u n n. u n t n thểđ giá phầ mề cho chín mư i ngày. Andreessen nói, “Lí ánh n m ơ do că bả là: Nế bạ có sứ đ thanh toán mua nó, xin hãy làm n n u n c ể thếNế không, hãy dùng nó dẫ sao đnữ . Vì sao? Vì tấcả c . u u i a” t việ

60

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

dùng miễ phí kích thích mộ sựtă trưng ồạ về ng, đ u n t ng ở t mạ iề quý giá đi vớtấcả khách hàng trả n. Đ có kếquả ố i t các tiề ã t . “Chúng tôi đa Netscape browser lên,” Barksdale nói, “và ngư i ư ờ ta tả nó xuố miễ phí cho thửba tháng. Tôi chư bao giờthấ i ng n a y khố lư ng nhưthếĐ i vớ các doanh nghiệ lớ và chính phủnó i ợ . ố i p n , đ cho phép họ t nố và giảphóng tấcả ã kế i i t thông tin củ họvà hệ a , thố point-and-click [trỏ ng -và-nhắ chuộ mà Marc Andreessen p t] sáng chế đ cho phép ngư i thư ng dùng nó, không chỉ nhà ra ã ờ ờ các khoa họ Và đ u đ làm cho nó là mộ cuộ cách mạ thậ sự c. iề ó t c ng t . Và chúng tôi nói, ‘Cái này sẽ tă và tă và tă chỉ ng ng ng’”. hẳ gì đ chặ nó, và đ là vì sao Netscape đ đ mộ vai ng ã n ó ã óng t trò làm phẳ hế sứ quan trọ khác: Nó đ giúp khiế ng t c ng ã n Internet thự sựcó thểtư ng hoạ Bạ sẽnhớlạ rằ trong pha c ơ t. n i ng Tư ng Berlin-PC-Windows, các cá nhân có e-mail và các công ti ờ có e-mail nộ bộđ chư thể t nố rấ xa. Bộ ị tuyế [router] i ã a kế i t đnh n Internet đu tiên củ Cisco, thự ra, đợ mộ đ vợchồ xây ầ a c ưc t ôi ng dự ở ng Stanford nhữ ngư i muố trao đi e-mail; mộ ngư i làm ng ờ n ổ t ờ việ xa mộ máy tính lớ [mainframe] và ngư i kia trên mộPC, và c t n ờ t họđ không thểkế nố “ mạ công ti thờ đ là [sởhữ ã t i. Các ng i ó u] riêng và rờ nhau,” i Andreessen nói. “ i [mạ có các đnh dạ Mỗ ng] ị ng, các giao thứ riêng, và các cách khác nhau đ làm nộ dung. Vì thế c ể i tấcả ố đo thông tin này đ tách rờ nhau. Và khi Internet nổ t các c ả ã i i lên nhưmộ cuộ kinh doanh mạ hiể có tính thư ng mạ công t c o m ơ i, cộ đ có mộ mố nguy hiể thự sựrằ nó sẽnổ lên theo ng, ã t i m c ng i cùng cách rờ nhau” i . Joe ởphòng kế toán muố lên PC củ mình ởvă phòng và thử n a n lấ các sốliệ doanh thu mớ nhấcho 1995, như anh không thể y u i t ng làm việ đ vì phòng bán hàng có hệ ng khác vớ hệ ng mà c ó thố i thố phòng kế toán dùng. Đ cứnhưmộ ngư i nói tiế Đ c và ngư i ã t ờ ng ứ ờ khác nói tiế Pháp. Và rồ Joe nói, “Cho tôi thông tin giao hàng ng i mớ nhấ từhãng Goodyear về i vỏ[lố xe nào họđ gử cho i t loạ p] ã i chúng ta,” và anh ta thấ rằ Goodyear dùng mộ hệthố hoàn y ng t ng toàn khác, và đi lí ởTopeka lạ dùng mộ hệ ng khác nữ Rồ ạ i t thố a. i Joe về nhà và thấ đ a con họ lớ bả củ mình tìm trên WWW y ứ c p y a cho bài luậ họ kì, dùng các giao thứ mở và ngó vào các tài sả n c c , n

C

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

61

củ bả tàng nghệ a o thuậnào đ ởPháp. Và Joe nói, “Thậlà đ t ó t iên. Phảcó mộthế i hoàn toàn kếnố . i t giớ t i” Trong các nă trư c khi Internet trởthành có tính thư ng mạ m ớ ơ i, Andreessen giảthích, các nhà khoa họ đ phát triể mộ loạcác i c ã n t t “giao thứ mở có ý đnh làm cho hệ ng e-mail củ mọ ngư i c ” ị thố a i ờ hay mạ máy tính đi họ kế nố suôn sẻvớ hệ ng củ mọ ng ạ c t i i thố a i ngư i khác - đ đm bả rằ không ai có ư thế ặ biệnào đ ờ ểả o ng u đc t ó. Các giao thứ dự vào toán họ này, cho phép các dụ cụsốnói c a c ng chuyệ vớ nhau, giố nhưcác ố thầ diệ mà, mộkhi đ chấ n i ng ng n u t ã p nhậ chúng cho mạ củ bạ sẽkhiế cho bạ tư ng thích vớ n ng a n, n n ơ i mọ ngư i khác, bấkể chạ loạmáy tính gì. Các giao thứ này i ờ t họ y i c đ (và vẫ còn) đợ biế đn bằ các tên chữcái hổlố củ ã n ưc t ế ng n a chúng: chủ u là FTP, HTTP, SSL, SMTP, POP, và TCP/IP. Cùng yế nhau, chúng tạ thành mộ hệ ng đ vậ chuyể dữliệ quanh o t thố ể n n u Internet mộ cách tư ng đi an toàn, bấ kể t ơ ố t công ti bạ hay các hộ n gia đ có mạ gì hay bạ dùng máy tính hay đ n thoạdi đng ình ng n iệ i ộ hay thiế bị m tay gì. Mỗ giao thứ có mộchứ nă khác biệ t cầ i c t c ng t: TCP/IP là hệ ng ố [nư c] cơbả củ Internet, hay các toa xe thố ng ớ n a lử cơbả trên đ tấcả thứkhác trên nó đợ xây dự và di a n, ó t các ưc ng chuyể khắ nơ FTP di chuyể các file; SMTP và POP di chuyể n p i. n n các thông đ p e-mail, chúng đợ tiêu chuẩ hoá, sao cho chúng iệ ưc n có thể ư c viếvà đc trên các hệ ng e-mail khác nhau. HTML đợ t ọ thố là mộ ngôn ngữcho phép ngư i dân thư ng tạ ra các trang Web t ờ ờ o mà bấcứai có thể n thị i mộ Web browser. Như việ đ a t hiể vớ t ng c ư HTTP vào đ di chuyể các tài liệ HTML đ khắ nơ là cái sinh ể n u i p i ra World Wide Web nhưchúng ta biế Cuố cùng, khi ngư i ta bắ t. i ờ t đu dùng các trang Web cho thưng mạ đ n tử SSL đ ợ tạ ra ầ ơ i iệ , ưc o đ cung cấ sự toàn cho các giao dị dự trên Web. ể p an ch a Khi sựduyệ và Internet nói chung tă lên, Netscape đ muố t ng ã n làm cho chắ chắ rằ Microsoft, vớ sựchế c n ng i ngựthị ờ to lớ trư ng n củ nó, sẽ a không có khả ng chuyể các giao thứ Web này từ nă n c các chuẩ mởsang chuẩ riêng mà chỉ các máy chủMicrosoft mớ n n có i có khả ng xửlí. “ nă Netscape đ giúp đm bả rằ các giao thứ ã ả o ng c mởnày sẽ không là sở u riêng bằ cách thư ng mạhoá chúng hữ ng ơ i cho công chúng,” Andreessen nói. “Netscape xuấ hiệ không chỉ t n vớ browser mà vớ mộ họcác sả phẩ phầ mề thự hiệ tấ i i t n m n m c n t cảcác chuẩ mởnày đ cho các nhà khoa họ có thể n ể c liên lạ vớ c i nhau bấ kể ởtrên hệ ng nào - mộ siêu máy tính Cray, mộ t họ thố t t

62

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Macintosh, hay mộ PC. Netscape đ có khảnă cho mọ ngư i t ã ng i ờ mộ lí do thậsựđ nói, ‘ muố theo chuẩ mởđi vớ mọ thứ t t ể tôi n n ố i i tôi làm và đi vớmọhệ ng tôi làm việ vớ . Mộkhi chúng tôi ố i i thố c i’ t đ tạ ra mộ cách đ duyệ Internet, ngư i ta muố mộ cách phổ ã o t ể t ờ n t quát đ truy cậ đn cái đ có ởđ Cho nên bấcứai muố chuẩ ể p ế ã ó. t n n mởđ đn Netscape, nơ chúng tôi hỗtrợhọ hay họđ sang giớ ã ế i , i i nguồ mởvà có đợ cùng các chuẩ miễ phí như không đ ợ n ưc n n ng ưc hỗtrợ hay họđn các nhà cung cấ tưnhân củ họvà nói, ‘tôi sẽ , ế p a không mua đ riêng củ anh nữ …tôi sẽ ồ a a không đng kí vào vư n ă ờ có tư ng bao củ anh nữ Tôi chỉ lạvớ anh nế anh kếnốvớ ờ a a. ở i i u t i i Internet theo các giao thứ mở c này’.” Netscape bắđu đy các chuẩ mở qua việ bán browser củ t ầ ẩ n này c a nó, và công chúng đ ứ nhiệtình. Sun bắđu làm vậ vớ các áp ng t t ầ y i máy chủcủ nó, và Microsoft làm vậ vớ Windows 95, coi việ a y i c duyệhệtrọ đn mứ nó xây dự browser riêng củ mình trự t ng ế c ng a c tiế vào Windows vớ Internet Explorer thêm vào. Mỗ [công ti] p i i nhậ ra rằ công chúng, đt nhiên không thể đ từe-mail và n ng ộ có ủ duyệ đ muố các công ti Internet làm việ cùng nhau và tạ ra t, ã n c o mộ mạ có thểtư ng hoạ Họmuố các công ti cạ tranh vớ t ng ơ t. n nh i nhau về ứ dụ khác nhau, tứ là, về mà ngư i tiêu dùng các ng ng c cái ờ có thể làm mộ khi họlên Internet - chứkhông phảvề t i làm thế nào họlên Internet lầ đu. Kế quảlà, sau khá khá “các cuộ chiế n ầ t c n đ dạ giữ các công ti lớ vào cuố các nă 1990 nề tả ị nh ng” a n, i m n ng tính toán Internet đ đợ tích hợ mộ cách suôn sẻ Chẳ mấ ã ưc p t . ng y chố bấcứai đ có khả ng kế nố vớ bấ cứai khác ởbấcứ c t ã nă t i i t t đ trên bấcứmáy nào. Hoá ra là giá trị a tính tưng thích đi âu t củ ơ ố vớ mỗ ngư i là cao hơ nhiề giá trị a việ cố i i ờ n u củ c duy trì mạ có ng tư ng bao cỏ con củ riêng bạ Sựtích hợ này đ là mộlự làm ờ n a n. p ã t c phẳ khổ lồ bở vì nó cho phép nhiề đn vậ ngư i đợ kế ng ng , i u ế y ờ ưc t nốvớ rấrấnhiề ngư i khác. i i t t u ờ Đ không thiế ngư i nghi ngờởthờ đ họnói rằ chẳ cái ã u ờ i ó, ng ng nào trong số sẽ t đng vì nó quá phứ tạ Andreessen nhớ này hoạ ộ c p, lạ “ phảđ ra và kiế mộ PC và mộ dial-up modem. Tấcả i. Anh i i m t t t nhữ ngư i nghi ngờđu nói, ‘ n thờ gian lâu đ ngư i ta thay ng ờ ề Cầ i ể ờ đi các thói quen và họ mộ công nghệmớ [Như ngư i ta ổ c t i.’ ng] ờ làm việ đ rấnhanh, và mư i nă sau đ có tám tră triệ ngư i c ó t ờ m ã m u ờ trên Internet”. Lí do ư “Ngư i dân sẽ ? ờ thay thói quen nhanh khi họ có mộ lí do mạ mẽ ể t nh đ làm vậ và ngư i ta có mộ sựthôi thúc y, ờ t

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

63

bẩ sinh đ kếnố vớ ngưi khác,” m ể t i i ờ Andreessen nói. “ khi bạ Và n cho ngư i ta mộ cách mớ đ kếnố vớ ngưi khác, họsẽchọ ờ t i ể t i i ờ c thủ bấ cứrào cả kĩ t nào, họsẽhọ các ngôn ngữmớ ng t n thuậ c i ngư i dân đợ nố mạ muố kếnố vớ ngư i khác và họthấ ờ ư c i ng n t i i ờ y khó chị không có khả ng đ làm vậ Đ là cái Netscape giả u nă ể y. ó i phóng”. NhưJoel Cawley, phó tổ giám đc về n lư c công ti ng ố chiế ợ củ IBM, diễ đt, “ a n ạ Netscape đ tạ ra mộ chuẩ về ã o t n làm thế nào dữliệ có thểđợ chuyể và sắ xế trên màn hình đn giả và u ưc n p p ơ n hấ dẫ đn mứ bấ cứngư i nào và mọ ngư i có thể ổ mớ p n ế c t ờ i ờ đi i sáng tạ trên nó. Nó nhanh chóng tă quy mô ra khắ toàn cầ và o ng p u cho mọngư i từ con đn các công ti” i ờ trẻ ế . Mùa hè 1995, Barksdale và các đng nghiệ Netscape củ ông đ ồ p a i mộ chuyế biể diễ lư đng kiể cổvớ các nhà ngân hàng đu t n u n u ộ u i ầ tưtừMorgan Stanley đ thửcám dỗcác nhà đu tưkhắ đt nư c ể ầ p ấ ớ mua cổ phiế củ Netscape mộ khi nó ra công chúng. “ chúng u a t Khi tôi ởtrên đờ ư ng,” Barksdale nói, “ Morgan Stanley nói cổphiế có u thểbán cao ởgiá 14 $. Như sau khi chuyế trình diễ đ tiế ng n n ang n triể họ ã nhậ đ ợ cầ đi vớ cổphiế họđ quyế đ tă n, đ n ưc u ố i u, ã t ị ng nh gấ đ giá mởcử lên 28 $. Chiề cuố cùng trư c khi khở bán, p ôi a u i ớ i tấ cảchúng tôi đu ởMaryland. Đ là trạ cuố củ chúng tôi. t ề ó m i a Chúng tôi có mộđ xe limousine đ Chúng tôi nhìn giố mộ t oàn en. ng t nhóm Mafia nào đ Chúng tôi cầ tiế xúc vớ [tổ hành dinh ó. n p i ng củ Morgan Stanley, như chúng tôi đ ở âu đ nơ đ n thoạdi a] ng ã đ ó i iệ i đng củ chúng tôi không có sóng. Cho nên chúng tôi kéo vào hai ộ a trạ xă chéo nhau này, tấ cả xe limo đ này, đ gọ đ n m ng t các en ể i iệ thoạ Chúng tôi gọ Morgan Stanley, và họnói, “ i. i chúng tôi nghĩ đ a nó ra vớ giá 31 $. Tôi bả ‘ ư i o, Không, hãy giữ28 $’bở vì tôi , i muố ngư i dân nhớnó là mộ loạcổ n ờ t i phiế 20 $, chứkhông phả u i 30 $, nhỡ trong trư ng hợ không rấthành công. Rồ như y sáng ờ p t i vậ hôm sau tôi có cuộ gọhộ nghị nó đ ợ khở bán vớ giá 71 $. c i i và ưc i i Đ cử vớ56 $ đ bằ hai giá tôi đ a ra”. óng a i úng ng ư Netscape cuố cùng đ là nạ nhân củ áp lự cạ tranh lấ át i ã n a c nh n (và, đ ợ toà quyế đ đc quyề từMicrosoft. Quyế đ củ ưc t ị ộ nh, n) t ị nh a Microsoft cho không browser củ nó, Internet Explorer, nhưmộ a t phầ củ hệ iề hàng Windows có đa vị ng trị t hợ vớ khả n a đu ị thố , kế p i nă củ nó đ ném nhiề lậ trình viên vào duyệ Web hơ là ng a ể u p t n Netscape, đ dẫ thịphầ củ Netscape ngày càng giả Cuố ã n n a m. i cùng, Netscape đ đ ợ bán vớ giá 10 tỉ cho AOL, mà AOL ã ưc i $

64

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

chẳ bao giờlàm gì mấ vớ nó. Như tuy Netscape có thểđ ng y i ng ã chỉ mộ ngôi sao bă về ơ diệ thư ng mạ nó đ là ngôi là t ng phư ng n ơ i, ã sao thế nào, và đ đ lạvếra sao. ã ểi t “Chúng tôi đ có lờ hầ nhưtừđu,”Barksdale nói. “ ã i u ầ Netscape đ không phả là mộ dot-com. Chúng tôi đ không tham gia vào ã i t ã bong bóng dot-com. Chúng tôi khở đng bong bóng dot-com.” i ộ à nó đ là mộ bong bóng thế ã t nào. “Việ Netscape ra công chúng đ kích đng nhiề thứ c ã ộ u ,” Barksdale nói. “Các nhà công nghệ thích các thứcông nghệ i nó mớ có thể làm, và ngưi kinh doanh và dân thư ng bị ờ ờ kích thích về họ có thểkiế đ ợ bao nhiêu tiề Ngư i ta nhìn thấ tấ cảlũtrẻ m ưc n. ờ y t này tấ cả ề kiế tiề từđy và nói, ‘nế bọ trẻđ có thể t đu m n ấ u n ó làm việ này và kiế toàn bộsốtiề đ tôi cũ có thể. Tính tham c m n ó, ng ’ lam có thể mộ đ u xấ - ngưi ta nghĩ có thể m đợ rấ là t iề u ờ họ kiế ư c t nhiề tiề mà không làm việ nhiề Nó chắ chắ dẫ đn mộ u n c u. c n n ế t mứ đ đu tư c ộ ầ qua đ ấ là nói nhẹ i. Mọý tư ng ngớngẩ và áng, y đ i ở n ngớ n hơ đu đ ợ tài trợ. ngẩ n ề ư c ” Cái gì đ khiế các nhà đu tưđ tin rằ cầ về dụ Internet ã n ầ i ng u sử ng và các sả phẩ liên quan đn Internet sẽlà vô tậ Câu trảlờ n m ế n? i ngắ gọ là sốhoá. Mộ khi cách mạ PC-Windows đ chứ tỏ n n t ng ã ng cho mọ ngư i giá trị a khả ng số thông tin và xửlí nó trên i ờ củ nă hoá máy tính và các bộxửlí vă bả và mộ khi browser làm số n n, t ng đng Internet và khiế các trang Web hát và múa và hiể thịai ộ n n , cũ muố mọ thứđ ợ sốhoá càng nhiề càng tố sao cho họ ng n i ưc u t có thể i nó đn ai đ khác các qua đ ờ ố Internet. Nhưthế gử ế ó ư ng ng cách mạ sốhoá đ bắ đu. Sốhoá là mộ quá trình thầ diệ theo đ ng ã t ầ t n u ó từngữ âm nhạ dựliệ film, file, ả đợ chuyể thành các bit , c, u, nh ư c n và byte – nhữ kếhợ củ các số và số – có thể ư c thao tác ng t p a 1 0 đợ trên màn hình máy tính, chứ [và xửlí] trên mộ vi xửlí, hay đ ợ a t ưc truyề qua vệtinh và qua cáp quang. Bư đ n là nơ tôi thư ng n u iệ i ờ đn đ gử thư như mộ khi Internet trởnên số đng, tôi muố ế ể i , ng t ng ộ n thưcủ tôi đ ợ sốhoá đ tôi có thểe-mail nó. Chụ ả đ a ưc ể p nh ã thư ng là mộquá trình phứ tạ dính đn film tráng bạ đ ợ khai ờ t c p ế c ưc từcác mỏ cách xa nử vòng trái đ Tôi thư ng quen chụ ả vớ a ât. ờ p nh i máy củ mình, rồ mang film đn hiệ đ giử đn mộxư ng lớ ở a i ế u ể i ế t ở n đ đ đ xửlí. Như mộ khi Internet làm cho có thểgử ả âu ó ể ng t i nh

V

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

65

vòng quanh thếgiớ gắ vào hay ởtrong e-mail, tôi không còn i, n muố dùng film bạ nữ Tôi muố chụ các bứ ả vớ đ n c a. n p c nh i ị nh dạ số có thểtả lên, chứkhông phả tráng. (Và nhân tiệ tôi ng , i i n, không muố bị i hạ ởdùng máy ả đ chụ Tôi muố có khả n giớ n nh ể p. n nă dùng đ n thoạdi đng củ mình đ làm việ đ Tôi thư ng ng iệ i ộ a ể c ó). ờ quen đn hiệ sách Barnes & Noble đ mua và xem lư t các sách, ế u ể ớ như mộ khi Internet trởnên số đng, tôi cũ muố ngó lư t ng t ng ộ ng n ớ các sách ở ng số dạ trên Amazon.com nữ Tôi thư ng quen đn thư a. ờ ế việ đ tìm kiế như bây giờtôi muố làm việ đ ởdạ số n ể m, ng n c ó ng qua Google hay Yahoo!, không chỉ ng lang thang giữ các giá bằ a sách. Tôi đ quen mua CD và nghe các ca sĩ ã Simon và Garfunkel – các đ CD đ thay thếcác album rồ nhưmộ dạ nhạ đ ợ số ĩ a ã i t ng c ưc hoá – như khi Internet trởnên số đng, tôi muố các bit âm ng ng ộ n nhạ đ trởnên thậ chí dễ o hơ và di đng. Tôi muố có khả c ó m bả n ộ n nă tảchúng xuố mộ iPod. Trong các nă vừ qua công nghệ ng i ng t m a số đ tiế hoá và tôi có thể hoá ã n làm đ đ u đ úng iề ó. Thế ấ khi các nhà đu tưquan sát sựđ xô đ số đy, ầ ổ i hoá mọ thứ i , họnói vớ chính mình, “Con bò linh thiêng. Nế ai cũ muố số i u ng n hoá tấ cả thứnày biế thành các bit và truyề qua Internet, thì t các n n cầ cho các công ti dị vụWeb và cầ đi vớ cáp quang đ xửlí u ch u ố i ể tấ cảcác thứđợ sốhoá này quanh thếgiớ sẽlà vô tậ Bạ t ưc i n! n không thể thua nế đu tưvào đ u ầ ây!”. Và nhưthế bong bóng hình thành. Đ u tưquá đ không nhấthiếlà mộviệ xấ - vớ đ u kiệ ầ áng t t t c u i iề n cuố cùng nó đợ hiệ chỉ Tôi sẽluôn nhớbuổ họ báo mà i ưc u nh. i p chủtị Microsoft Bill Gates tổchứ ởDiễ đ Kinh tế ch c n àn Thế i giớ 1999 tạ Davos, ởđ củ bong bóng kĩ t. Các phóng viên đ i ỉ nh a thuậ ã dồ dậ bỏbom Gates vớ các phiên bả củ câu hỏ “ n p i n a i, Ông Gates các cổphiế Internet này là bong bóng, đ không? Chắ chắ u úng c n chúng là bong bóng. Chúng phả là mộ bong bóng?”Cuố cùng i t i Gates đ tiếđ nói cho các phóng viên cái gì đ về nh hư ng, iên t ã ó ả ở “Này, bọ mày, tấnhiên chúng là bong bóng, như tấcả cậ n t ng t các u đu không nắ đ ợ đ m chính. Bong bóng này thu hút rấ nhiề ề m ư c iể t u vố cho công nghiệ Internet này, nó sẽ n p thúc đy sựđi mớ nhanh ẩ ổ i hơ và nhanh hơ Gates đ so Internet vớ việ đ xô đtìm vàng, n n”. ã i c ổ i ý tư ng là kiế đợ nhiề tiề hơ bằ bán quầ bò Levi, cuố ở m ưc u n n ng n c chim, xẻ và phòng khách sạ cho nhữ kẻđ vàng hơ là từ ng, n ng ào n đ vàng lên từlòng đt. Gates đ đ ào ấ ã úng: Các cơ sốvà bong bóng n t

66

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

về t kinh tế thể nguy hiể chúng có thể t thúc vớ nhiề mặ có là m; kế i u ngư i mấ tiề và rấ nhiề công ti phá sả Song cũ thư ng ờ t n t u n. ng ờ khiế đi mớ nhanh hơ và nhanh hơ và nă lự thừ hoàn toàn n ổ i n n, ng c a do chúng khích lệ bấluậ là về ư ng sắhay ôtô – có thể o ra - t n đờ t tạ các hệ tích cự không chủ củ riêng nó. quả c ý a Đ là cái đ xả ra vớ cơ số cổphiế Internet. Nó châm ngòi ó ã y i n t u sựđu tưquá đ khổ lồvào các công ti cáp quang, rồ chúng ầ áng ng i đ đt rấnhiề cáp quang trên đt liề và dư i đ các đi dư ng, ã ặ t u ấ n ớ áy ạ ơ đ u đ đy giá thành củ mộ cuộ gọ đ n thoạ hay truyề dữ iề ó ẩ a t c i iệ i n liệ ở t cứđ trên thế i xuố mộcách đy kị tính. u bấ âu giớ ng t ầ ch Lắ đt hệ ng cáp quang thư ng mạđu tiên vào nă 1977, p ặ thố ơ i ầ m sau đ cáp quang đ dầ dầ thay thếcác đ ờ dây đ n thoạ ó ã n n ư ng iệ i bằ đng, vì nó có thể ng ồ mang dữliệ và thoạđợ sốhoá xa hơ u i ưc n nhanh hơ rấnhiề vớ lư ng lớ hơ Theo Howstuffworks.com, n t u i ợ n n. sợ quang đ ợ làm bở các sợ thuỷ i ưc i i tinh tinh khiếvềquang họ t c mỗ sợ“ nh như i tóc”đợ xế thành các bó, đc gọ là “cáp i i mả sợ , ưc p ợ i quang”, đ mang các gói thông tin sốqua nhữ khoả cách xa. ể ng ng Vì các sợ quang này mả hơ sợ đng nhiề nhiề sợ hơ đ ợ i nh n i ồ u, u i n ưc bó vào mộ cáp có đ ờ kính cho trư c, có nghĩlà nhiề số u t ư ng ớ a u liệ hay âm thanh hơ nhiề có thể ư c gử trên cùng mộ cáp vớ chi n u đợ i t i phí thấ hơ Lợ ích quan trọ nhấ củ sợ quang, tuy vậ xuấ p n. i ng t a i y, t xứtừdảthông cao hơ rấnhiề củ tín hiệ có thể i n t u a u truyề qua các n khoả cách xa. Dây đng cũ có thểmang các tầ sốrấ cao, ng ồ ng n t như chỉ ư c vài bư c tín hiệ bắ đu suy giả cưng đ do ng đợ ớ u t ầ m ờ ộ các hiệ ứ kí sinh. Sợ quang, ngư c lạ có thểmang các xung u ng i ợ i, quang họ có tầ sốcự cao trên cùng mộ sợ mà không có suy c n c t i giả tín hiệ đ kể khoả cách nhiề dặ m u áng ở ng u m. Các cáp quang hoạ đng, ARC Electronics, mộ trong các nhà t ộ t chếtạ giả thích trên Web site củ mình, bằ cách biế dữliệ o i a ng n u hay âm thanh thành các xung quang họ và truyề chúng trên các c n sợ quang, thay cho các xung đ n đ truyề thông tin trên dây i iệ ể n đng. Ở mộ đu củ hệthố cáp quang là mộ máy phát. Máy ồ t ầ a ng t phát nhậ thông tin xung đ n đ ợ mã hoá – các từhay dữliệ n iệ ư c u đn từdây đng từđ n thoạ ởnhà hay máy tính vă phòng củ ế ồ iệ i n a chúng ta. Sau đ máy phát xửlí và dị các từhay dữ u đ ợ mã ó ch liệ ư c hoá, đ ợ sốhoá đ ởdạ đ n từsang các xung ánh sáng đ ợ ưc ó ng iệ ưc mã hoá tư ng đơ Mộ diode phát quang (LED-Light Emitting ơ ư ng. t diode) hay mộ diode phun laser (ILD-Injection Laser Diode) có t

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

67

thểđ ợ dùng đ tạ các xung ánh sáng này, sau đ chúng đ ợ ưc ể o ó ưc lùa chả xuố cáp quang. Cáp hoạ đng nhưmộ loạ ố dẫ y ng t ộ t i ng n ánh sáng, dẫ các xung ánh sáng đ ợ tạ ra ở t đu cáp qua đu n ưc o mộ ầ ầ kia, nơ mộ máy thu nhạ cả ánh sáng biế các xung trởlạthành i t y m n i các số1 và 0 đ n tửcủ tín hiệ ban đu, nhưthế iệ a u ầ chúng có thể hiể thị n trên màn hình máy tính củ bạ hay nhưe-mail hay trong a n đ n thoạ di đng củ bạ nhưmộ âm thanh. Cáp quang cũ lí iệ i ộ a n t ng tư ng cho liên lạ an toàn, bở vì rấkhó nghe trộ nó. ở c i t m Trên thự tếchính sựtrùng hợ củ cơ số dot-com và Luậ c p a n t t Viễ thông 1996 là cái đ khở đng bong bóng cáp quang. Luậđ n ã i ộ t ã cho phép các công ti [viễ thông] nộ hạ và đ ờ dài có thểlấ n i t ư ng n vào việ kinh doanh củ nhau, và cho phép đ mọ loạ hãng c a ủ i i chuyể mạ đ phư ng mớ đ cạ tranh đu đi đu vớ các n ch ị a ơ i i nh ầ ố ầ i Baby Bells và AT&T về cung cấ cả dị vụthoạ và hạ ng. p các ch i tầ Khi các hãng đ n thoạ này lên trự tuyế chào các dị vụnộ iệ i c n, ch i hạ đ ờ dài, quố tếdữliệ và dị vụInternet củ riêng họ t, ư ng c , u, ch a , mỗ hãng tìm cách có hạtầ riêng củ mình. Và vì sao không? i ng a Cơ số Internet đ dẫ mọ ngư i đ cho rằ cầ vềbă thông n t ã n i ờ i ng u ng đ mang tấ cảlư lư ng Internet đ sẽ ng gấ đ cứba tháng ể t u ợ ó tă p ôi mộ – cho đn vô tậ Cho khoả hai nă đu đ u đ là đ t ế n. ng m ầ iề ó úng. Như sau đ qui luậsố n bắđu góp phầ và nhịđ tă gấ ng ó t lớ t ầ n, p ộ ng p đ chậ đ Đ tiế các công ti viễ thông đ không chú ý sát ôi m i. áng c, n ã đn sựkhông xứ đ nả sinh giữ cầ và thự tếThị ờ đ ế ng ôi y a u c . trư ng ã ởtrong vòng kìm kẹ củ mộ cơ số Internet, và các công ti cứ p a t n t tiế tụ xây dự nă lự nhiề và nhiề hơ nữ Và cơ số thị p c ng ng c u u n a. n t trư ng cổ ờ phiế có nghĩlà, tiề là cho không! Nó là mộ bữ tiệ u a n t a c! Cho nên mọ trong các kị bả lạ quan không thể nổ này từ i ch n c tin i mọ trong các công ti viễ thông mớ này đu đợ tài trợ Trong i n i ề ưc . mộ thờ kì khoả nă hay sáu nă các công ti viễ thông này đ t i ng m m, n ã đu tưkhoả 1 ngàn tỉ đ chă dây khắ thế i. Và hầ như ầ ng $ ể ng p giớ u chẳ ai nghi ngờcác dự oán về u. ng đ cầ Ít công ti trởnên đ rồ n Global Crossing, mộ trong nhữ iên hơ t ng công ti đ ợ tấ cả công ti viễ thông mớ này thuê lắ đt cáp ư c t các n i p ặ quang cho họkhắ thế i. Global Crossing đ ợ Gary Winnick p giớ ưc thành lậ vào nă 1997 và ra công chúng nă tiế theo. Robert p m m p Annunziata, ngư i chỉứ đợ mộ nă vớ tưcách CEO, đ có ờ đ ng ư c t m i ã mộ hợ đng mà Nell Minow củ Corporate Library [Thưviệ t p ồ a n Công ti] đ từ chọ ra nhưtồ tệ t (từquan đ m củ các cổ ã ng n i nhấ iể a

68

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ ông) ởHoa Kì. Giữ nhữ thứkhác, nó bao gồ vé máy bay a ng m hạ nhấcho mẹ ng t Annunziata đthă anh ta mộ lầ mộtháng. Nó i m t n t cũ gồ phầ thư ng 2 triệ cổphiế vớ giá 10 $ mộ cổphầ ng m n ở u u i t n dư i giá thị ờ ớ trư ng. Henry Schacht, mộ nhà công nghiệ kì cự bây giờởE. M. t p u Warburg, Pincus & Co., đ đ ợ đa vào bở Lucent, công ti kế c ã ưc ư i tụ củ Western Electric, đ giúp trông coi nó qua thờ kì đ dạnày. a ể i iên i Ông nhớ i bầ không khí: “Phi đ u tiếviễ thông 1996 là cự kì lạ u iề t n c quan trọ Nó cho phép các hãng chuyể mạ đa phư ng xây ng. n ch ị ơ dự nă lự riêng củ mình và bán cạ tranh vớ nhau và vớ ng ng c a nh i i các công ti Baby Bells. Các công ti viễ thông mớ này đn các n i ế công ti nhưGlobal Crossing và nhờhọ p đt mạ cáp quang cho lắ ặ ng mình đ họcó thể nh tranh ởmứ truyề tả vớ AT&T và MCI, ể cạ c n i i đc biệ vì lư lưng hả ngoạ … Mỗ ngư i đ nghĩ ây là mộ ặ t u ợ i i i ờ ã đ t thếgiớ mớ và nó sẽchẳ bao giờngừ [Bạ có] các hãng i i, ng ng. n cạ tranh sửdụ vố cho không, và mỗ hãng đu nghĩ bánh nh ng n i ề cái sẽ ra vô tậ Cho nên [mỗcông ti nói,] ‘ sẽ ặcáp quang củ to n. i tôi đt a tôi trư c khi anh đt, và tôi sẽ phầ lớ hơ anh’. Nó đợ giả ớ ặ có n n n ưc sửđ là mộ đ ờ tă trư ng nằ dọ thẳ đng, và mỗ úng t ư ng ng ở m c, ng ứ i chúng ta đu nghĩ ề mình sẽ phầ củ mình, vì thế i ngưi xây có n a mỗ ờ dự theo các dự oán tốđ và cho rằ họ có phầ củ mình.” ng đ i a ng sẽ n a Hoá ra là trong khi doanh nghiệ ế p-đn-doanh nghiệ và thư ng p ơ mạ đ n tửđ phát triể nhưdựkiế và nhiề Web site mà chẳ i iệ ã n n, u ng ai dựkiế đ bùng nổ- nhưeBay, Amazon, và Google- chúng vẫ n ã n chỉ ngoạ mộ phầ nhỏcủ nă lự sẵ có. Cho nên khi sựvỡ m t n a ng c n nợdot-com xuấ hiệ đ có quá nhiề cáp quang ởđ Cư c đ n t n, ã u ó. ớ iệ thoạ đ ờ dài sụ từ2 $ mộ phút xuố 10 cent. Và truyề dữ i ư ng t t ng n liệ hầ nhưlà miễ phí. “ u u n Ngành viễ thông đ tựđu tưđ ra n ã ầ úng ngoài việ kinh doanh,” c Mike McCue, tổ đ u hành củ Tellme ng iề a Networks, mộ dị vụInternet kích hoạ bằ âm thanh, nói vớ t ch t ng i CNET News.com tháng Bả 2001. “ đ đt nhiề cáp quang y Họ ã ặ u dư i đt đn mứ về ớ ấ ế c cơbả họtựhàng hoá hoá [commoditized] n bả thân mình. Họsẽ n vào các cuộ chiế giá cảồạ vớ mọ n dấ c n t i i ngư i và đ sẽ mộ thả hoạ ờ ó là t m .” Nó là mộ thả hoạ ố vớ nhiề công ti và các nhà đu tưcủ t m đi i u ầ a chúng (Global Crossing đ nộ đn phá sả tháng Hai 2002, vớ ã p ơ n i 12,4 tỉ nợnầ như nó hoá ra là mộ mố lợ lớ cho nhữ $ n), ng t i i n ng ngư i tiêu dùng. Hệ nhưhệthố đờ cao tố quố gia đ ợ ờ t ng ưng c c ưc

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

69

xây dự trong các nă 1950 đ làm phẳ Hoa Kì, phá vỡnhữ ng m ã ng ng khác biệkhu vự và làm cho dễ n nhiề đi vớ các công ti đ t c, hơ u ố i ể di chuyể tớ các vùng lưng thấ hơ nhưMiề Nam, bở vì trở n i ơ p n, n i nên dễhơ nhiề đ di chuyể ngư i và hàng hoá đ các khoả n u ể n ờ i ng cách xa, nhưthế ặcác đ ờ siêu tố cáp quang toàn cầ đ làm đt ư ng c u ã phẳ thếgiớ phát triể Nó giúp phá vỡchủnghĩ đ phư ng ng i n. a ị a ơ toàn cầ tạ ra mộ mạ lư i thư ng mạtoàn cầ suôn sẻ n, và u, o t ng ớ ơ i u hơ làm cho việ di chuyể công việ đợ số c n c ư c hoá – các việ làm dị c ch vụvà việ làm tri thứ sang các nư c có chi phí thấ hơ thậđn c cớ p n t ơ giả và hầ nhưmiễ phí. n u n (Tuy vậ phảlư ý rằ các đờ siêu tố cáp quang này ởMĩ y, i u ng ư ng c thư ng ngừ ởdặ cuố cùng - trư c khi nố tớ các hộgia đ ờ ng m i ớ i i ình. Trong khi mộ lư ng khổ lồcáp quang đờ dài đ ợ đt đ t ợ ng ư ng ưc ặ ể nố Ấ Đ và Mĩhầ nhưkhông công ti nào trong sốcác công ti i n ộ , u viễ thông mớ ởHoa Kì đ lắ đt đ kể tầ mạ nộ hạ n i ã p ặ áng hạ ng ch i t (local loop) mớ do thấ bạcủ luậphi đ u tiế viễ thông 1996 i, t i a t iề t n đ cho phép cạ tranh thự sựvềmạ nộ hạgiữ các công ti ể nh c ch i t a cáp và các công ti đ n thoạ Nơ mạ dả rộ cụ bộđ đ ợ iệ i. i ch i ng c ã ưc lắ đt là ởcác cao ố vă phòng, đ đ ợ các công ti cũphụ vụ p ặ c n ã ưc c khá tố Cho nên đ u này đy giá xuố đi vớ các doanh nghiệ t. iề ẩ ng ố i p – và đi vớ nhữ ngư i Ấ Đ nhữ ngư i muố đợ trự ố i ng ờ n ộ ng ờ n ưc c tuyế ởBangalore đ kinh doanh vớ các doanh nghiệ đ – như n ể i p ó ng nó đ không tạ ra loạcạ tranh có thể n đn nă lự dảrộ ã o i nh dẫ ế ng c i ng cho quầ chúng Mĩ nhà củ họĐ u đ bắđu mớgầ đ n ở a . iề ó t ầ i n ây.) Đ u tưthừ quá rộ về quang là mộ món quà biế vẫ cứ ầ a ng cáp t u n tiế tụ cho, nhờbả chấ đc nhấ củ cáp quang. Không giố p c n t ộ t a ng các dạ khác củ đu tưquá đ vào Internet, nó là vĩ cử ng a ầ áng nh u: Mộ khi cáp đ đợ đt, chẳ ai đ đ chúng lên và bằ cách t ã ưc ặ ng i ào ng đ loạbỏnă lự dưthừ Cho nên khi các công ti viễ thông bị ó i ng c a. n phá sả các ngân hàng nắ lấ chúng và sau đ bán các cáp quang n, m y ó củ họvớ giá mư i cent trên mộ dollar cho các công ti mớ các a i ờ t i, công ti ấ tiế tụ vậ hành chúng, mà họcó thể y p c n kinh doanh có lãi, do đ mua chúng trong mộ cuộ bán tố bán tháo. Như cách ã t c ng ng mà cáp quang hoạ đng là mỗ cáp có nhiề sợ vớ khảnă t ộ i u i i ng truyề nhiề terabit [tera = 1.024 giga] dữliệ trên mộ giây trên n u u t mỗ sợ Khi các cáp quang này ban đu đợ đt, các chuyể mạ i i. ầ ưc ặ n ch quang họ – các máy phát và máy thu - ởmỗ đu củ chúng đ c i ầ a ã không thể i dụ hế nă lự đy đ củ sợ quang. Như mỗ lợ ng t ng c ầ ủ a i ng i

70

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

nă kể khi đ các chuyể mạ quang họ ởmỗ đu củ cáp m từ ó, n ch c i ầ a đ đ trởnên ngày càng tố hơ có nghĩ là ngày càng nhiề âm ó ã t n, a u thanh và dữliệ hơ có thể ư c truyề dọ mỗ sợ Cho nên khi u n đợ n c i i. các chuyể mạ tiế tụ đ ợ cảthiệ dung lư ng củ tấcả n ch p c ư c i n, ợ a t cáp đ đợ lắ đt rồ vẫ tiế tụ tă lên, khiế cho càng dễ n và ã ư c p ặ i n p c ng n hơ rẻ n đ truyề tiế nói và dữliệ mỗ nă đn bấcứphầ nào hơ ể n ng u i m ế t n củ thếgiớ Cứnhưlà chúng ta xây mộ hệthố đ ờ cao tố a i. t ng ư ng c quyếđ nơ ngư i dân đu tiên đ ợ phép chạ 50 dặ mộ giờ t ị nh i ờ ầ ưc y m t , rồ 60 dặ mộ giờ rồ 70 dặ mộ giờ rồ 80 dặ mộ giờ rồ i m t , i m t , i m t , i cuố cùng 150 dặ mộ giờtrên cùng đờ cao tố ấ mà không i m t ưng c y có chút sợnào vềtai nạ Chỉ cái là đ ờ cao tố này không n. có ư ng c chỉ đ ờ quố gia. Nó là đ ờ quố tế là ư ng c ư ng c . “Mỗ lớ đi mớ đ ợ xây dự trên lớ sát kề Andreessen nói, i p ổ i ưc ng p ,” ngư i rờ Netscape đ khở đng mộ hãng công nghệcao mớ ờ i ể i ộ t i, Opsware Inc. “Và ngày nay, thứcó ả hư ng sâu sắ nhấ đi vớ nh ở c t ố i tôi đ là sự c rằ mộ đa trẻ tuổởRumania hay Bangalore ó thự ng t ứ 14 i hay Liên Xô hay Việ Nam có tấcảthông tin, tấ cả công cụ t t t các , và tấ cả ng phầ mề dễ m đ ứ dụ tri thứ bằ bấ t nhữ n m kiế ể ng ng c ng t cứcách nào chúng muố Đ chính là lí do vì sao tôi chắ chắ n. ó c n rằ Napster tiế theo sẽ mắtừkhu tả ng p ra t [trái]. Khi khoa họ sinh c họ ngày càng trởnên có tính tính toán nhiề hơ và ít vềcác c u n phòng thí nghiệ ẩ ưt hơ và khi tấ cảcác dữliệ về m m ớ n t u gen trở nên dễkiế hơ trên Internet, tạ đ m nào đ bạ sẽ thể t m n i iể ó n có thiế kế vaccin trên laptop [máy tính xách tay] củ mình.” các a Tôi nghĩ Andreessen chạ đn cái đc nhấ về giớ phẳ và m ế ộ t thế i ng thờ đi Toàn cầ hoá 3.0. Nó sẽ ư c dẫ dắbở các nhóm và các i ạ u đợ n t i cá nhân, như có mộ nề tả đ dạ hơ nhiề nề tả củ ng t n ng a ng n u n ng a mư i hai nhà khoa họ tạ thành thế i củ Andreessen khi anh ờ c o giớ a tạ ra Mosaic. Bây giờchúng ta sẽ y mosaic [miế ghép] con o thấ ng ngư i nổ lên - từkhắ thế i, từkhu trái [tả và khu phả [hữ ờ i p giớ ] i u], từTây và Đ và Bắ và Nam - đ dẫ dắthế tiế về ổ mớ ông c ể n t hệ p đi i. Quả c, vài ngày sau khi Andreessen và tôi nói chuyệ đu đ thự n, ầ ề sau xuấhiệ trên trang bìa củ The New York Times ( 15-6-2004): t n a “Hoa Kì cho phép 3 Thuố Ung ThưtừCuba.”Câu chuyệ tiế c n p tụ “ c, Chính phủliên bang đ cho phép mộ công ti công nghệ ã t sinh họ ở c California đ ợ cấ phép ba loạthuố ung thư nghiệ từ ưc p i c thí m Cuba – đa ra mộngoạlệ ố vớchính sách hạ chế ư t i đi i n nghiêm ngặ t thư ng mạ vớ nư c đ Các nhà đ u hành củ công ti, ơ i i ớ ó.” iề a

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

71

CancerVex, nói rằ “ó là lầ đu mộcông ti công nghệ ng đ n ầ t sinh họ c Mĩ ưc phép đ license mộloạthuố từCuba, mộnư c mà mộ đợ ể t i c t ớ t sốnhà đ u hành công nghiệ và khoa họ nói là mạ mộ cách iề p c nh t đ ngạ nhiên về áng c công nghệ sinh họ đi vớ mộ quố gia đ c ố i t c ang phát triể Hơ 1 tỉ đ đợ chi qua nhiề nă đ xây dự và n… n $ ã ưc u m ể ng vậ hành các việ nghiên cứ ởphía tây Havana có nhân viên là n n u các nhà khoa họ Cuba, nhiề ngưi đợ đ tạ ở c u ờ ư c ào o Châu Âu” . Chỉ ể đ tóm tắ lạ Pha làm phẳ PC-Windows là về tư ng t i: ng tôi ơ tác vớ máy tính củ tôi và tôi tư ng tác vớ mạ giớ hạ riêng i a ơ i ng i n củ tôi ởcông ti củ tôi. Sau đ đn pha Internet- e-mail– browser, a a ó ế và nó làm phẳ thế i thêm mộ chút. Nó là về và máy tính ng giớ t tôi củ tôi tư ng tác vớ bấcứai khác trên bấcứmáy nào, mà e-mail a ơ i t t là nhưvậ và tôi và máy tính củ tôi tư ng tác vớ Web site củ y, a ơ i a bấcứai trên Internet, mà việ duyệlà nhưvậ Tóm lạ pha PCt c t y. i, Windows đ là cha củ pha Netscape browsing - e-mail và cảhai ã a cùng nhau cho phép nhiề ngưi liên lạ và tư ng tác vớ nhiề u ờ c ơ i u ngư i khác hơ đ từ có bao giờ bấcứ âu trên hành tinh. ờ n ã ng ở t đ Như trò vui mớ chỉ t đu. Pha này chính là nề tả cho ng i bắ ầ n ng bư c tiế theo trong làm phẳ thế i phẳ ớ p ng giớ ng. LỰ LÀM PHẲ C NG # 3 PHẦ MỀ WORK FLOW N M Hãy đă Đ Ứ dụ củ Bạ i n: ể ng ng a n Nói chuyệ vớ Ứ dụ củ Tôi n i ng ng a ôi gặ Scott Hyten, CEO củ Wild Brain, mộ studio hoạ hoạ p a t t tiên tiế ởSan Francisco làm film và hoạhình cho Disney và n t các studio lớ khác, tạ mộ cuộ hộ nghị Silicon Valley mùa n i t c i ở đ nă 2004. Tôi đợ John Doerr, nhà tưbả mạ hiể mờ ông m ưc n o m, i đ kiể chứ các ý tư ng trong cuố sách này đi vớ vài công ti ể m ng ở n ố i mà ông đng đng sau. Hyten và tôi thự sựlặ lạ giố nhưin, ứ ằ c p i ng có lẽbở vì sau khi nghe các lí lẽcủ tôi ông viế cho tôi mộ ei a t t mail nói rằ “ chắ chắ trong thờ Magellan đ có nhiề nhà ng, tôi c n i ã u thầ họ đa lí, và họ giả ng ngư i đ muố làm cho thế i n c, ị c nhữ ờ ã n giớ phẳ lạ Tôi biế thếgiớ là phẳ và cả ơ vì sựủ hộcủ ng i. t i ng, m n ng a ông”.

T

72

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Mộngư i hợ vớý tôi. t ờ p i Khi tôi yêu cầ anh nói rõ, Hyten phác hoạ u cho tôi hiệ nay các n film hoạ hình đợ sả xuấ ra sao qua chuỗ cung toàn cầ Tôi t ưc n t i u. hiể ngay vì sao ông cũ kếluậ rằ thế i là phẳ “ Wild u ng t n ng giớ ng. Ở Brain,” ông nói, “chúng tôi làm cái gì đ từcon sốkhông. Chúng ó tôi họ làm thếnào đ tậ dụ thế i phẳ Chúng tôi không c ể n ng giớ ng. đu tranh vớ nó. Chúng tôi tậ dụ nó.” ấ i n ng Hyten mờ tôi đn xem họlàm mộ đ n hoạ hình đ đ giá i ế t oạ t ể ánh thậ đ thế i phẳ đn thế t úng giớ ng ế nào, tôi đ đn. Serie mà họđ ã ế ang làm khi tôi có mặ là cho kênh Disney Channel và đợ gọ là t ưc i Higglytown Heroes. Nó đợ tấ cả ng ngư i dân bình thư ng ưc t nhữ ờ ờ nhữ ngư i đ vư t lên thách thứ 11/9 truyề cả hứ ng ờ ã ợ c n m ng. Higglytown “là mộ thị n nhỏđ n hình củ các nă 1950,” t trấ iể a m Hyten nói. “Nó là Pleasantville [Thành phốvui vẻ Và chúng ta ]. xuấ khẩ sả phẩ củ thị n Mĩ này đ khắ thế i- theo t u n m a trấ nhỏ i p giớ nghĩ đ và nghĩ bóng. Nề tả củ câu chuyệ là mọ ngư i, a en a n ng a n i ờ tấcả ề là ngư i dân thư ng số cuộ đ i mình, là các anh hùng t đu ờ ờ ng c ờ củ thị n nhỏ a trấ này- từthầ giáo đn ngư i đa bánh pizza.” y ế ờ ư Cuộ biể diễ hoàn toàn Mĩ đ ợ mộ chuỗ cung toàn thế c u n này ư c t i giớ làm. “Phiên nghi hình,” Hyten giả thích, “ư c đt gầ nghệ i i đợ ặ n sĩ ờ ở , thư ng New York hay L.A., thiếkế chỉ đợ tiế hành t và huy ưc n ởSan Francisco, mạ lư i các nhà vă là từnhà củ họ(Florida, ng ớ n a London, New York, Chicago, L.A., và San Francisco), và việ làm c cho các vai số đng [animation] đợ làm tạBangalore vớ biên ng ộ ưc i i tậ từSan Francisco. Cho cuộ biể diễ này chúng tôi có tám p c u n nhóm ởBangalore làm việ song song vớ tám ngư i viế khác c i ờ t nhau. Hiệ suấ này cho phép chúng tôi hợ đng vớ nă mư i u t p ồ i m ơ ‘ngôi sao’ cho hai mư i sáu hồ Các phiên tưng tác ghi/viế ơ i. ơ t/làm hoạhình cho phép chúng tôi ghi mộnghệ cho toàn bộ c biể t t sĩ cuộ u diễ trong thờ gian ít hơ nử ngày, bao gồ các chầ quay và n i n a m u viếlạkhông hạ chếChúng tôi ghi hai diễ viên mộ tuầ Thí dụ t i n . n t n. tuầ qua chúng tôi đ nghi Anne Heche và Smokey Robinson. Về n ã mặkĩ t, chúng tôi làm việ này trên Internet. Chúng tôi có mộ t thuậ c t VPN [mạ riêng ả đ ợ đnh cấ hình trên các máy tính ởvă ng o] ư c ị u n phòng củ chúng tôi và trên các máy mà chúng tôi gọ là ‘các quả a i bóng đ củ các nhà vă hay các máy xách tay đc biệcó thể t á’ a n, ặ t kế nố vớ bấ kểđ m kế nố Ethernet cat-5 nào hay vớ kế nố i i t iể t i i t i không dây dảrộ nào ở‘ n trư ng’VPN này cho phép chúng i ng hiệ ờ .

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

73

tôi chia sẻ i âm thanh từ mọ microphone, các hình từ phiên, kị các ch bả thờ gian thự và tấ cảcác thiế kế t hình giữ tấ cả n i c, t t hoạ a t các đ đ m vớ mộ đng nhậ [log-in] đn giả Cho nên, mộ cách ị iể a i t ă p ơ n. t đ anh quan sát là chúng tôi gửcho anh mộquả ể i t bóng. Anh kếnố t i ởnhà, ởvă phòng, ởhầ hếphòng khách sạ hay xuố quán cà n u t n, ng phê Starbucks ởđ phư ng [có truy cậ Internet không dây bă ị a ơ p ng rộ ng], log-on, gắ mộ cặ tai nghe Bose giả tạ âm, và nghe, n t p m p theo dõi, đc, và bình luậ ‘ ọ n. Sharon, anh có thể ể đ dòng đ lạmộ ó i t chút không?’ Sau đ trên lị sả xuấ mưi mộ tuầ cho cuộ ó, ch n t ờ t n c diễ anh có thể n, log-in hai mư i bố giờmộ ngày và kiể tra sự ơ n t m tiế triể sả xuấ nhưnó theo mặ trờ quanh trái đt. Vềmặ kĩ n n n t t i ấ t thuậ anh cầ ‘ bóng’ cho phiên làm việ Anh có thể t, n quả chỉ c. dùng máy xách tay bình thư ng củ mình đ theo dõi ‘công việ hàng ờ a ể c ngày’ và ‘biên tậ qua chu kì sả xuấ p’ n t.” Tôi cầ xem Wild Brain trự tiế vì nó là tấ gư ng sinh đng n c p, m ơ ộ về p tiế củ đi mớ sáng tạ và cái làm phẳ tiế đi thể lớ p a ổ i o, ng p, ạ theo sau các pha Tư ng Berlin-Windows và Netscape. Tôi gọ nó là ờ i ‘pha work flow’. Khi các bứ tư ng sụ đ, và PC, Windows, và c ờ p ổ Netscape browser cho phép ngư i ta kế nố vớ ngưi khác như ờ t i i ờ chư từ bao giờcó, không bao lâu trư c khi tấcả ng ngư i a ng ớ t nhữ ờ đ đợ kếnốnày muố làm nhiề hơ là chỉ t và gử e-mail, ã ưc t i n u n duyệ i các tin nhắ gấ các bứ ả và âm nhạ trên nề tả Internet n p, c nh c n ng này. Họ muố chia sẻ thứ thiếkế thứ tạ ra các thứ bán n các , t các , o , các thứ mua các thứ theo dõi các kho hàng, chuẩ bị , , n khai thuế cho ai khác, đc X-quang củ ai đ từ nử vòng trái đt. Và họ ọ a ó xa a ấ muố n có khả ng làm bấcứviệ nào trong nhữ việ này từ t cứđ nă t c ng c bấ âu đn bấcứđ và từbấcứmáy tính nào đn bấ cứmáy tính nàoế t âu t ế t mộ cách suôn sẻCác pha tư ng-Windows-Netscape đ dọ đ ờ t . ờ ã n ư ng cho việ đ bằ chuẩ hoá cách vă bả âm nhạ hình ả và c ó ng n n n, c, nh, dữliệ có thể ư c sốhoá và đ ợ truyề qua trên Internet- vì thế u đợ ưc n e-mail và duyệ[Web] trởthành mộkinh nghiệ rấphong phú. t t m t Như đi vớ tấ cảchúng ta đ đ sang giai đ n tiế đ lấ ng ố i t ểi oạ p, ể y nhiề hơ từ u n Internet, quá trình làm phẳ phảđtớmộnấ khác. ng i i i t c Ta cầ hai thứCầ các lậ trình viên đn và viếcác ứ dụ mớ n . n p ế t ng ng i – các phầ mề mớ cho phép chúng ta lấ cự đi từcác máy n m iy c ạ tính củ mình khi làm việ vớ dữliệ vă bả âm nhạ hình ả a c i u, n n, c, nh đ ợ sốhoá này và tạ hình chúng thành các sả phẩ Chúng ta ưc o n m. cũ cầ các đờ ố thầ diệ hơ nhiề giao thứ truyề dẫ ng n ư ng ng n u n, u c n n

74

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

hơ chúng đm bả rằ các ứ dụ phầ mề củ mỗ ngư i n, ả o ng ng ng n m a i ờ có thể t nốvớ các ứ dụ phầ mề củ bấcứai khác. Tóm kế i i ng ng n m a t lạ ta phảđ từmộ Internet chỉ t nốngư i vớ ngư i, và ngư i i, i i t kế i ờ i ờ ờ vớ các ứ dụ củ riêng họ đn mộ Internet có thể t nố bấ i ng ng a , ế t kế i t cứchư ng trình phầ mề nào củ tôi đn bấ cứphầ mề nào ơ n m a ế t n m củ bạ Chỉ đ chúng ta mớ có thể việ thự sựvớnhau. a n. khi ó i làm c c i Nghĩ này: Lúc đu, luồ công việ [work flow] gồ phòng thế ầ ng c m bán hàng nhậ mộ đ n hàng bằ giấ mang sang phòng giao n t ơ ng y, hàng, phòng này giao sả phẩ và rồ ai đ từphòng giao hàng đ n m, i ó i sang phòng tài vụvớ mộ miế giấ và yêu cầ họxuấmộ hoá i t ng y u t t đn cho khách hàng. Nhưkế quảcủ các pha Tưng Berlinơ t a ờ Windows-Netscape, work flow đ có mộ bư c nhả khổ lồBây ã t ớ y ng . giờphòng bán hàng có thểnhậ đn hàng đ n tử e-mail cho n ơ iệ , phòng giao hàng trong nộ bộcông ti, và sau đ sai phòng giao i ó hàng giao sả phẩ cho khách hàng và đng thờ tựđng lậ mộ n m ồ i ộ p t hoá đn. Sự c rằ tấcả phòng bên trong công ti củ bạ có ơ thự ng t các a n thểtư ng tác suôn sẻvà công việ có thể y giữ chúng, là mộ ơ c chả a t sựgia tă lớ về ng suấ như đ u này chỉ thể y ra nế ng n nă tng iề có xả u tấ cả phòng củ công ti bạ dùng cùng hệ ng phầ mề và t các a n thố n m phầ cứ Vào các nă 1980 và đu các nă 1990 rấthư ng xả n ng. m ầ m t ờ y ra là phòng bán hàng củ mộcông ti chạ Microsoft và phòng kho a t y hàng chạ Novell, và chúng không thểliên lạ vớ nhau. Cho nên y c i công việ [work] không chả [flow] dễ c y dàng như phả nó i. Chúng ta thư ng hay quên là công nghiệ phầ mề khở hành ờ p n m i giố nhưmộ phòng cứ hoả i. Hãy tư ng tưng mộ thành phố ng t u tồ ở ợ t nơ mỗ khu lân cậ có các đu nố khác nhau đ nố vòi phun vớ i i n ầ i ể i i ố nư c máy. Tấcả i thứ ề tố chừ nào phòng cứ hoả ng ớ t mọ đu t ng u lân cậ có thể lí vụ n xử cháy củ bạ Như khi vụ a n. ng cháy trở quá to, nên và khi phảgọcác xe cứ hoả khu bên cạ chúng vô ích bở vì i i u từ nh, i chúng không thể c vòi phun củ mình và đờ nư c củ bạ mắ a ưng ớ a n. Đ cho thế i trởnên phẳ tấcả phòng nộ bộ a bạ – ể giớ ng, t các i củ n bán hàng, tiế thị n xuấ tài vụvà kho- phảtrởnên tưng hoạ p , sả t, , i ơ t, bấ luậ mỗ phòng dùng máy hay phầ mề nào. Và đ cho thế t n i n m ể giớ trởnên thự sựphẳ tấcả hệ ng củ bạ phảcó thể i c ng, t các thố a n i hoạđng đợ vớ tấcả hệ ng củ bấcứcông ti khác nào t ộ ưc i t các thố a t [tưng hoạ Tứ là, phòng bán hàng củ bạ phảđ ợ kếnố tớ ơ t]. c a n i ưc t i i phòng kho hàng củ nhà cung cấ củ bạ và phòng kho hàng củ a p a n a nhà cung cấ phả đợ kế nố thông suố vớ nhà cung cấ củ p i ưc t i t i p a

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

75

nhà cung cấ mộ nhà máy ởTrung Quố Theo cách đ khi bạ p, t c. ó, n bán mộ món hàng, mộ món đợ tựđng giao từkho củ nhà t t ưc ộ a cung cấ củ bạ thì mộ món khác đợ sả xuấ bở nhà cung p a n, t ưc n t i cấ củ nhà cung cấ củ bạ và hoá đn đ ợ lậ từphòng tài vụ p a p a n, ơ ưc p củ bạ Các hệthố máy tính khác nhau và các ứ dụ phầ a n. ng ng ng n mề củ ba công ti khác biệrõ rệphảcó thể ơ hoạsao cho m a t t i tư ng t công việ có thể y thông suố giữ chúng. c chả t a Các nă cuố 1990, công nghiệ phầ mề bắđu đ ứ cái m i p n m t ầ áp ng ngư i tiêu dùng muố Các công ti công nghệqua nhiề tranh cãi ờ n. , u ởphòng kín và thửvà sai, đ bắ đu rèn nhiề tiêu chuẩ chung ã t ầ u n trên cơsởWeb, nhiề hệ ng [ố sốtích hợ và các giao thứ u thố ng] p c, nhưthế t cả i ngư i có thể p vòi phun củ mình –các ứ tấ mọ ờ khớ a ng dụ phầ mề củ mình- vào đờ ố nư c củ bấcứ khác. ng n m a ư ng ng ớ a t ai Đ y là cuộ cách mạ thầ lặ Về thuậ cái làm cho nó có ấ c ng m ng. kĩ t, thể sựphát triể củ mộ loạngôn ngữmô tả i, gọ là XML, là n a t i mớ i và giao thứ truyề tư ng ứ củ nó, là SOAP. IBM, Microsoft, c n ơ ng a và mộ loạ các công ti khác đ đ góp cho sựphát triể củ cả t t ã óng n a XML và SOAP, và cảhai tiế theo đ ợ thông qua và phổbiế p ưc n nhưcác tiêu chuẩ Internet. XML và SOAP tạ ra nề tả kĩ t n o n ng thuậ cho sựtưng tác chư ng trình phầ mề ế ơ ơ n m-đn-chư ng trình phầ ơ n mề cái là nề tả củ work flow do Web tạ khả ng. Chúng m, n ng a o nă cho phép dữliệ vă bả âm nhạ và ả số u, n n, c, nh hoá có thể ư c trao đợ đi giữ các chư ng trình phầ mề khác nhau sao cho chúng có ổ a ơ n m thể ư c nhào nặ thiếkếthao tác, biên tậ biên tậ lạ lư xuấ đợ n, t , p, p i, u, t bả và chuyể đ – mà không quan tâm gì đn ngư i ta ngồ thự n, n i ế ờ i c sự đ hay họ t nố qua các công cụ ở âu kế i tính toán nào. Mộ khi đ có nề tả kĩ t này, ngày càng nhiề ngư i bắ t ã n ng thuậ u ờ t đu viế các chư ng trình phầ mề work flow cho ngày càng ầ t ơ n m nhiề công việ Wild Brain đ muố các chư ng trình làm film u c. ã n ơ hoạhình vớ nhóm sả xuấtrảkhắ thế i. Boeing muố chúng t i n t i p giớ n đ các nhà máy máy bay củ nó ởMĩ thểliên tụ tái cung cấ ể a có c p linh kiệ cho các khách hàng là các hãng hàng không khác nhau, n qua các hệ ng nhậ đ n hàng bằ máy tính củ nó, bấluậ các thố n ơ ng a t n đn hàng đ đn từnư c nào. Các bác sĩ n chúng đ cho mộ ơ ó ế ớ muố ể t film X-quang chụ ởBangor có thể ư c đc ởmộ bệ việ ở p đợ ọ t nh n Bangalore, mà bác sĩ Maine chẳ bao giờphả nghĩ bệ ở ng i về nh việ Ấ Đ dùng máy tính nào. Và Mẹvà Bốmuố chúng bở vì n n ộ n i họ muố phầ mề ngân hàng đ n tửphầ mề môi giớ đ n tử n n m iệ , n m i iệ ,

76

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

e-mail vă phòng, và phầ mề bả tính củ họtấ cả ề hoạ n n m ng a t đu t đng từmáy xách tay ởnhà củ họvà có khảnă giao tiế vớ ộ a ng p i máy đ bàn ởvă phòng củ họVà mộ khi các ứ dụ củ mỗ ể n a . t ng ng a i ngư i bắđu kế nố vớ các ứ dụ củ mọ ngư i khác - đ u ờ t ầ t i i ng ng a i ờ iề cầ nhiề nă và nhiề công nghệvà nă lự trí óc đ xả ran u m u ng c ể y công việ không chỉ thể y nhưchư từ bao giờ mà nó có c có chả a ng , thể ư c chặnhỏvà tách ra nhưchư từ bao giờvà đợ gử đ đợ t a ng ưc i i bố phư ng trờ Đ u này có nghĩ là công việ có thể y đn n ơ i. iề a c chả ế bấ cứđ Quảthự chính khả ng cho phép các ứ dụ nói t âu. c, nă ng ng chuyệ vớ các ứ dụ không chỉ ờ nói chuyệ vớ ngư i, n i ng ng, ngư i n i ờ là cái mau chóng làm cho outsourcing có thểNhờcác loạdị vụ . i ch Web –work flow khác nhau, Craig Mundie, Tổ Giám đc Kĩ ng ố thuậcủ Microsoft, nói, “ t a ngành đ tạ ra mộ nề toàn cầ cho lự ã o t n u c lư ng lao đng toàn cầ củ con ngưi và các máy tính.” ợ ộ u a ờ Mạ ố mênh mông dưi mặđt làm cho tấ cả ng ng ớ t ấ t công việ có c thểchả đ trởnên rấrộ Nó gồ tấcả giao thứ Internet y ã t ng. m t các c củ thờ kì trư c, như a i ớ TCP/IP và các giao thứ khác, làm cho duyệ c t Web, e-mail, và các Web site là có thểNó gồ cả công cụ i . m các mớ hơ nhưXML và SOAP, cho phép các ứ dụ Web liên lạ vớ n, ng ng c i nhau suôn sẻ n, và nó bao gồ các tác nhân phầ mề đợ biế hơ m n m ưc t đn nhưmiddleware, đợ dùng nhưmộ trung gian giữ các ứ ế ưc t a ng dụ cự kì đ dạ Trung tâm củ các công nghệnày đ là mố ng c a ng. a ã i lợ to lớ củ đi mớ sáng tạ và giả rấnhiề ma sát giữ các i n a ổ i o m t u a công ti và các ứ dụ Thay cho mỗ ngư i đ quả lí vòi nư c ng ng. i ờ i n ớ cứ hoảhọlàm cho tấcả vòi nưc và vòi phun hệ nhau, tạ u , t các ớ t o ra mộ thị ờ lớ hơ nhiề trảra mọ nơ trên thế i. Sau đ t trư ng n n u i i i giớ ó các công ti bắđu cạ tranh thay vào đ về t lư ng vòi phun, t ầ nh ó chấ ợ máy bơ và xe cứ hoảTứ là, họcạ tranh về có thể ư ra m, u . c nh ai đa các ứ dụ hữ ích và tiệ lợ nhấ Joel Cawley, đ ng đu đn ng ng u n i t. ứ ầ ơ vị hoạ chiế lư c củ IBM, nói, “ tiêu chuẩ không loạ kế ch n ợ a Các n i bỏđi mớ chúng chỉ ổ i, cho phép bạ chú tâm vào nó. Chúng cho n phép bạ tậ trung vào nơ giá trị t sựởđ mà thư ng là mọ n p i thậ ó, ờ i thứbạ có thể thêm vào, trên và quanh tiêu chuẩ . n cho n” Tôi thấ đ u này khi viế cuố sách mớ nhấ củ tôi. Mộ khi y iề t n i t a t Microsoft Word đợ xác lậ nhưtiêu chuẩ toàn cầ công việ ưc p n u, c có thểchả giữ nhữ ngư i ởcác lụ đa khác nhau dễhơ y a ng ờ c ị n nhiề bở vì tấ cảchúng ta đu viế từcùng màn hình vớ cùng u, i t ề t i thanh công cụcơbả Khi tôi viế cuố sách đu tiên củ mình Từ n. t n ầ a

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

77

Beirut đn Jerusalem, nă 1988, tôi đ số mộ phầ củ nă ở ế m ã ng t n a m Trung Đ ông và phả ghi chép bằ bút và giấ cứnhưlà thờ kì i ng y, i trư c máy xách tay và trư c Microsoft Word. Khi tôi viế cuố ớ ớ t n sách thứhai, Xe Lexus và Cây Ôliu, nă 1998, tôi đ phảbiên tậ m ã i p mộ chút ởphút chót từmộ máy tính ởđng sau quầ củ mộ t t ằ y a t khách sạ ThuỵSĩ Davos trên mộ phiên bả Đ c củ Microsoft n ở t n ứ a Word. Tôi đ không thể u mộ từnào, mộ chứ nă đ n nhấ ã hiể t t c ng ơ t nào, trên thanh công cụcủ phiên bả Đ c củ Word. Như vào a n ứ a ng 1998, tôi đ quen vớ chư ng trình Word cho Windows, và vớ chỗ ã i ơ i củ các biể tưng trên màn hình, cho nên tôi đ có thể và nhấ a u ợ ã trỏ p chuộ theo cách củ tôi suố việ biên tậ trên phiên bả Đ c và gõ t a t c p n ứ nhữ sử chữ củ tôi bằ chữcái tiế Anh trên bàn phím Đ c. ng a a a ng ng ứ Các tiêu chuẩ dùng chung là mộ lự làm phẳ khổ lồ bở vì n t c ng ng , i nó cả c lẫ trao quyề cho nhiề ngư i hơ đ liên lạ và đi buộ n n u ờ n ể c ổ mớ trên các nề [platform] rộ hơ nhiề i n ng n u. Mộ trong các thí dụư thích củ tôi là PayPal, cái cho phép chợ t a a thư ng mạ đ n tửcủ eBay trởthành nhưngày nay. PayPal là hệ ơ i iệ a thố chuyể tiề đ ợ thành lậ nă 1998 đ tạ thuậ lợ cho ng n n ưc p m ể o n i các giao dị C2C (khách hàng-khách hàng), giố nhưmộ ngư i ch ng t ờ mua và mộ ngư i bán do eBay đa lạ vớ nhau. Theo Web site t ờ ư i i ecomerce-guide.com, sửdụ PayPal, bấ cứai vớ mộ đ chỉ ng t i t ị a email có thể chuyể tiề cho bấcứai khác vớ mộ đ chỉ n n t i t ị a e-mail, bấ luậ ngư i nhậ có mộ tài khoả PayPal hay không. PayPal t n ờ n t n thậ chí không quan tâm liệ mộ giao dị thư ng mạcó xả ra m u t ch ơ i y hay không. Nế ai đ ởvă phòng tổchứ mộ tiệ cho ai đ và u ó n c t c ó mỗ ngư i cầ góp tiề vào, tấcả có thể i ờ n n t họ dùng PayPal. Thự ra, c ngư i tổchứ có thểgử cho mỗ ngưi lờ nhắ PayPal bằ eờ c i i ờ i c ng mail vớ các chỉ n rõ ràng góp tiề thế i dẫ n nào. PayPal có thểchấ p nhậ tiề theo mộ trong ba cách, ecomerce-guide.com lư ý: tính n n t u vào thẻtín dụ củ ngư i mua cho bấ cứgiao dị (khoả trả ng a ờ t ch n tiề nào, ghi nợ t tài khoả séc đi vớbấcứ n) mộ n ố i t khoả trả n nào n tiề hay khấ trừcác khoả chi trả mộtài khoả PayPal đ đ ợ xác u n từ t n ã ưc lậ vớ mộ séc cá nhân. Ngư i nhậ thanh toán có thể p i t ờ n dùng tiề ở n tài khoả củ mình cho việ mua trự tuyế hay cho các khoả chi n a c c n n trả có thểnhậ thanh toán từPayPal bằ séc, hay có thểbả , n ng o PayPal gử thẳ tiề vào mộ tài khoả séc. Lậ mộ tài khoả i ng n t n p t n PayPal là đn giả Vớ tưcách ngư i trả n, tấ cả bạ phả ơ n. i ờ tiề t cái n i

78

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

làm là cung cấ tên củ bạ đ chỉ p a n, ị a e-mail củ bạ thông tin thẻ a n, tín dụ củ bạ và đ chỉ i hoá đn cho thẻ dụ củ bạ ng a n, ị gử a ơ tín ng a n. Tấ cảcác chứ nă ngân hàng và thư ng mạ đ n tửtư ng t c ng ơ i iệ ơ hoạ này đ làm phẳ thư ng trư ng Internet triệ đ đn mứ t ã ng ơ ờ t ể ế c thậ chí eBay bị c nhiên. Trư c PayPal, Meg Whitman CEO m ngạ ớ củ eBay giảthích, “ u tôi kinh doanh trên eBay nă 1999, cách a i Nế m duy nhấ tôi có thể anh vớ tưcách ngư i mua là vớ mộ tấ t trả i ờ i t m séc hay phiế chuyể tiề mộhệ ng dự vào giấ Đ không có u n n, t thố a y. ã cách đ n tửnào đ chuyể tiề và anh là mộnhà buôn quá nhỏ ể iệ ể n n, t đ đ tiêu chuẩ có mộ tài khoả thẻ dụ Cái PayPal làm là cho ủ n t n tín ng. phép ngư i ta, các cá nhân, chấ nhậ thẻtín dụ Vớ thẻtín ờ p n ng. i dụ tôi có thể cho bạ vớ tưcách mộngư i bán cá nhân trên ng trả n i t ờ eBay. Đ u này thự sựsan bằ sân chơ và làm cho thư ng mạ iề c ng i ơ i phi ma sát hơ Thự ra, rấ tố là eBay đ mua PayPal, như n”. c t t ã ng không phả dự vào kiế nghị a các nhà ngân hàng đu tưPhố i a n củ ầ Wall củ nó – mà dự vào kiế nghị a nhữ ngư i dùng nó. a a n củ ng ờ “Mộ hôm chúng tôi thứ dậ Whitman nói, “ thấ 20 phầ t c y,” và y n tră sốngư i trên eBay nói, ‘tôi chấ nhậ PayPal, làm ơ trả m ờ p n n tôi theo cách đ Và chúng tôi bả ‘ là ai vậ và họlàm gì?’ Đ u ó.’ o, Họ y ầ tiên chúng tôi thửđ họvà đa dị vụriêng củ chúng tôi ra, ánh ư ch a gọ là Billpoint. Cuố cùng, tháng Bả 2002, chúng tôi trong mộ i i y t [hộ nghịeBay Trự tiế [Live] và tiế trố đ c tai xuyên qua i ] c p ng ng iế hộ trư ng. Cộ đng củ chúng tôi bả chúng tôi, ‘ cậ có i ờ ng ồ a o Các u ngừ đ nhau không? Chúng tôi muố mộ chuẩ – và tiệ thể ng ánh n t n n , chúng tôi đ chọ mộ chuẩ nó đ ợ gọ là PayPal, và chúng tôi ã n t n ưc i biếbọ cậ ở t n u eBay muố nó là [chuẩ củ mình, như nó là củ n n] a ng a họ. Và đ là lúc chúng tôi biếchúng tôi phả mua công ti đ bở ’ ó t i ó, i vì nó là tiêu chuẩ và nó không phảlà củ chúng tôi…Đ là việ n i a ó c mua lạtốnhấchúng tôi đ từ tiế hành”. i t t ã ng n Đ là cách tôi vừ viếđ n trên thế ây a t oạ nào: Tôi chuyể các lờ ghi n i phỏ vấ đ n thoạMeg Whitman từmáy xách tay Dell sang máy ng n iệ i Dell đ bàn củ tôi, rồ bậkếnố DSL và nháy đ vào AOL, nơ ể a i t t i úp i tôi dùng Google đ tìm Web site có thể i thích PayPal, nó hư ng ể giả ớ tôi đn ecomerce-guide.com. Tôi tả đnh nghĩ từ Web site ế i ị a ecomerce-guide.com, nó đ ợ viế theo font chữInternet nào đ ưc t ó nhưmộ file text, rồsau đ gọvào Microsoft Word, Word tự ộ t i ó i đng chuyể nó thành mộ tài liệ Word, mà sau đ tôi có thể n t u ó dùng đ ể viế đ n này trên máy đ bàn củ tôi. Đ cũ là work flow! Và t oạ ể a ó ng

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

79

cái quan trọ nhấ vềnó không phả là tôi có các công cụwork ng t i flow này; biếbao nhiêu ngư i ởẤ Đ , Nga, Trung Quố Brazil, t ờ n ộ c, và Timbuktu bây giờcũ có chúng – cùng vớ tấ cảcác ố ng i t ng truyề và các giao thứ cho nên họ thể n c có plug &play từ t cứđ bấ âu. Tấ cả iề này đ đn đ Ngày càng nhiề work flow sẽ ư c t đu i ế âu? u đợ tựđng hoá. Trong pha các dị vụ ộ ch Web-work flow đ đn, đ ang ế ây là cách bạ sẽ n nha sĩ n chỉ cho máy tính bằ lờđ hẹ n hẹ : Bạ thị ng i ể n. Máy tính củ bạ sẽ đng dị lờ nói thành mộ lệ số Nó sẽ a n tự ộ ch i t nh . tựđng kiể tra lị củ bạ vớ ngày có sẵ trên lị củ nha sĩ ộ m ch a n i n ch a và cho bạ ba lự chọ Bạ sẽnhắ ngày và giờư thích. Mộ n a n. n p a t tuầ trư c ngày hẹ lị củ nha sĩ tựđng gử bạ mộ e-mail n ớ n, ch a sẽ ộ i n t nhắ bạ về c hẹ Tố trư c, bạ sẽ n mộ thông đ p bằ c n cuộ n. i ớ n nhậ t iệ ng lờ do máy tính đ a ra qua đ n thoạ cũ nhắ bạ về c hẹ i ư iệ i, ng c n cuộ n. Đ work flow đt đn giai đ n tiế này, và sựgia tă nă suấ ể ạ ế oạ p ng ng t mà nó sẽ mang lạ “ i, chúng ta cầ ngày càng nhiề tiêu chuẩ chung n u n hơ Cawley nhà lậ kế ch chiế lư c củ IBM nói. “Vòng đu n,” p hoạ n ợ a ầ củ các tiêu chuẩ nổlên vớ Internet đ là quanh dữliệ cơbả – a n i i ã u n chúng ta biể diễ mộ con số rao, chúng ta tổchứ các file thế u n t ra c nào, chúng ta hiể thị lư nộ dung ra sao, chúng ta chia sẻ n và u i và trao đi thông tin thếnào. Đ là pha Netscape. Bây giờmộ tậ ổ ó t p hoàn toàn mớ củ các tiêu chuẩ đ nổ lên đ cho phép công i a n ang i ể việ chả Các tiêu chuẩ này là về c y. n chúng ta kinh doanh cùng nhau thế nào. Thí dụ khi bạ xin vay thế p, đ đn kếthúc, hay mua , n chấ i ế t mộ că nhà, đ là có hàng chụ quy trình và luồ dữliệ giữ t n úng c ng u a nhiề công ti khác nhau. Mộ ngân hàng có thể cách kiế sự u t tìm m chấ thuậ củ bạ kiể tra tín dụ củ bạ xác đnh các lãi suấ p n a n, m ng a n, ị t củ bạ và tiế hành kế thúc – sau đ món vay hầ nhưngay lậ a n, n t ó u p tứ đ ợ bán cho ngân hàng khác.” c ưc Mứ tiế theo củ các tiêu chuẩ Cawley nói thêm, sẽ về c p a n, là tự đng hoá tấ cảcác quy trình này, cho nên chúng chả thậ chí ộ t y m thông suố hơ vớ nhau và có thểkích thích thậ chí nhiề tiêu t n i m u chuẩ hơ Chúng ta đ thấ rồ các tiêu chuẩ nổ lên quanh trả n n. ang y i n i lư ng, thanh toán thư ng mạ đ n tử nhậ diệ đc trư rủ ro, ơ ơ i iệ , n n ặ ng i quanh âm nhạ và ả đ ợ biên tậ thếnào ởdạ số và quan c nh ư c p ng , trọ nhấ quanh các chuỗ cung đợ kế nố ra sao. Tấ cả ng t, i ưc t i t các tiêu chuẩ này, ởtrên phầ mề work flow, giúp cho phép công n n m việ đợ bẻ từ phầ ráp lạ và khiế nó chả không có ma c ưc ra ng n, i, n y, sát, tớ lui giữ nhữ ngư i sả xuấ hiệ quảnhấ Sựđ dạ i a ng ờ n t u t. a ng

80

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

củ các ứ dụ sẽ đng có khả ng tư ng tác vớ nhau sẽ a ng ng tự ộ nă ơ i bị giớ hạ chỉ i sứ tư ng tư ng củ chúng ta. Sựtă thêm nă i n bở c ở ợ a ng ng suấtừviệ này có thể n hơ bấcứthứgì chúng ta đ từ thấ t c lớ n t ã ng y trư c đ ớ ây. “Các nề work flow cho phép chúng ta làm đi vớ công nghiệ n ố i p dị vụ mà Henry Ford đ làm vớ chế ch cái ã i tác,” Jerry Rao, nhà khở i nghiệ làm công việ kếtoán cho nhữ ngư i Mĩ Ấ Đ , nói. p c ng ờ từ n ộ “Chúng ta tháo rờ mỗcông việ ra từ mả và gử nó khắ nơ i i c ng nh i p i cho ngư i nào có thể ờ làm tố nhấ và bở vì chúng ta làm việ đ t t, i c ó trong mộ môi trư ng ả vềthểxác ngư i ta không cầ ởcạ t ờ o, ờ n nh nhau, và sau đ chúng ta ráp tấcả phầ đ lạvớ nhau ởhộ ó t các n ó i i i sở[hay ởnơ xa xôi nào đ Đ không phả là cách mạ tầ i ó]. ây i ng m thư ng. Đ là mộ cuộ cách mạ lớ Nó cho phép mộ ông chủ ờ ây t c ng n. t ởđ đ và các nhân viên củ ông ởnơ nào đ khác.” Các nề âu ó a i ó n phầ mề work flow này, Jerry nói thêm, “cho phép bạ tạ ra các n m n o vă phòng ả toàn cầ không bị i hạ bở ranh giớ củ vă n o ugiớ n i i a n phòng bạ hay biên giớ củ nưc bạ và đ tiế cậ nhân tài ngồ n i a ớ nể p n i ởcác phầ khác nhau củ thếgiớ và khiế họhoàn thành các n a i n nhiệ vụmà bạ cầ hoàn tấ trong thờ gian thự Và nhưthế m n n t i c. 24/7/365 tấcả t chúng ta đu làm việ Và tấcả iề này đ xả ra ề c. t đu ã y trong nháy mắ trong khoả hai hay ba nă vừ qua.” tng m a Sáng ThếNề Thế i Phẳ Nổ lên : n giớ ng i húng ta cầ dừ ởđ và kiể kê lạ bở vì tạ đ m nàyn ng ây m i, i i iể giữ các nă 1990- nề [platform] cho sựlàm phẳ thế i a m n ng giớ đ bắ đu hiệ ra. Thứnhấ các bứ tư ng sụ đ, Windows mở ã t ầ n t, c ờ p ổ ra, sựsố hoá nộ dung, và sựlan rộ củ Internet browser đ kế i ng a ã t nố suôn sẻngư i vớ ngư i nhưchư từ có trư c đ Sau đ i ờ i ờ a ng ớ ây. ó phầ mề work flow đ kế nố suôn sẻ ứ dụ vớ các ứ n m ã t i các ng ng i ng dụ nhưthếngư i ta có thể ng, ờ thao tác tấ cảnộ dung đ sốhoá t i ã củ họdùng các máy tính và Internet, như a từ có trư c đ a , chư ng ớ ây. Khi bạ thêm mứ mớ chư từ có này vềliên lạ ngư i-vớ n c i a ng c ờ ingư i vào tấ cảcác chư ng trình work flow ứ dụ ờ t ơ ng ng-vớ ng i-ứ dụ trên cơsởWeb này, bạ kế thúc vớ mộ nề toàn cầ mớ ng n t i t n u i hoàn toàn cho nhiề hình thứ cộ tác. Đ là thờ đ m Sáng Thế u c ng ây i iể cho sựlàm phẳ thế i. Đ y là lúc nó bắ đu có hình hài. Nó ng giớ ấ t ầ

C

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

81

cầ nhiề thờ gian hơ đ hộ tụvà thự sựtrởthành phẳ n u i n ể i c ng, như đ là thờ khắ khi ngư i ta bắ đu cả thấ cái gì đ ng ây i c ờ t ầ m y ang thay đi. Đ t nhiên nhiề ngư i từnhiề nơ hơ thấ rằ họcó ổ ộ u ờ u i n y ng thể ng tác vớ nhiề ngưi hơ trên các loạ công việ khác nhau cộ i u ờ n i c hơ và chia sẻ n nhiề loạ tri thứ hơ bao giờhế “ u i c n t. Chính sựtạ o ra platform [nề này, vớ các thuộ tính đc nhấ là sựđt phá n] i c ộ t, ộ bề vữ quan trọ thậ sựlàm cho cái bạ gọ là sựlàm phẳ n ng ng t n i ng thế i là có thể Craig Mundie củ Microsoft nói. giớ ,” a Quả c, nhờplatform này nổlên từ lự làm phẳ đu tiên, thự i ba c ng ầ chúng ta đ không chỉ khảnă nói vớ nhau nhiề hơ chúng ã có ng i u n, ta đ có khả ng cùng nhau làm nhiề thứhơ Đ y là đ m mấ ã nă u n. ấ iể u chố Joel Cawley, nhà chiế lư c IBM lí lẽ “ t, n ợ . Chúng ta không chỉ liên lạ vớ nhau nhiề hơ bao giờhế bây giờchúng ta có khả c i u n t, nă cộ tác - đ cùng nhau xây dự các liên minh, các dựán, ng ng ể ng và các sả phẩ – hơ bao giờ t.” n m n hế Sáu lự làm phẳ tiế đi diệ cho các hình thứ cộ tác mớ c ng p ạ n c ng i mà platform mớ này cho phép. Nhưtôi cho thấ mộ sốngư i sẽ i y, t ờ dùng platform này cho open-sourcing [tìm nguồ mở mộ sốcho n ], t outsourcing [thuê làm ngoài], mộ sốcho offshoring [làm ởhả t i ngoạ , mộ sốcho supply-chaining [xâu chuỗ cung], mộ sốcho i] t i t insourcing [thuê làm trong], và mộ sốcho in-forming [cấ t p-tin]. Mỗ trong các hình thứ cộ tác này hoặ do platform mớ làm i c ng c i cho có thểhay đ ợ nó tă cư ng rấ nhiề Và khi ngày càng ưc ng ờ t u. nhiề ngư i chúng ta họ làm thếnào đ cộ tác theo các cách u ờ c ể ng khác nhau này, chúng ta làm phẳ thế i còn nhiề hơ nữ ng giớ u n a. LỰ LÀM PHẲ C NG # 4 OPEN-SOURCING [TÌM NGUỒN MỞ ] Các Cộ đng Cộ tác Tự chứ ng ồ ng -Tổ c lan Cohen vẫ nhớlầ đu tiên ông nghe từ“ n n ầ Apache” i tư vớ cách mộ ngư i lớ và đ không phả là trong lúc xem mộ t ờ n, ó i t phim cao bồ i-và- Indian. Đ là vào các nă 1990, thị ờ dotó m trư ng com đ lên cơ số và ông là mộ ngư i quả lí cấ cao củ ang n t, t ờ n p a IBM, giúp cai quả lĩ vự kinh doanh thư ng mạđ n tửđ n nh c ơ i iệ ang nổ lên củ nó. “ đ có toàn bộmộ đi vớ mộ ngân quỹ i a Tôi ã t ộ i t khoả 8 triệ $,”Cohen nhớlạ “ ng u i. Chúng tôi cạ tranh đu đi nh ầ ố

A

82

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đu vớ Microsoft, Netscape, Oracle, Sun - đu là các tay lớ Và ầ i ề n. chúng tôi đ chơ trò chơ đ cư c rấ lớ này vềthư ng mạ ã i i ánh ợ t n ơ i đ n tử IBM có mộ lự lư ng bán hàng khổ lồbán tấcả n iệ . t c ợ ng t phầ mề thư ng mạđ n tửnày. Mộ hôm tôi hỏ giám đc phát triể m ơ i iệ t i ố n ngư i làm việ cho tôi, “ này, dẫ tôi qua quy trình phát triể ờ c Jeff n n cho các hệ ng thư ng mạ đ n tửnày. Máy chủWeb cơsởlà thố ơ i iệ gì?’ Và anh ta bả tôi, ‘ đ ợ dự lên trên Apache.’ Đ u đu o Nó ư c ng iề ầ tiên tôi nghĩ là John Wayne. ‘Apache là cái gì?’ tôi hỏ Và anh về i. ta bả nó là mộ chư ng trình shareware cho công nghệ o t ơ Web server [máy chủ Web]. Anh ta nói nó đợ mộ bọ cựphách chỉ việ ưc t n làm c trự tuyế ởloạchat room nguồ mởnào đ tạ ra miễ phí. Tôi c n i n ó o n bị i trí. Tôi hỏ ‘ mua nó thế rố i, Anh nào?’ và anh ta bả ‘ tảnó o, Anh i xuố từmộ Web site miễ phí’Và tôi bả ‘ ai hỗtrợnế có ng t n . o, Ừ, u gì đ trụ trặ Và anh ta nói, ‘Tôi không biế– đ là nó cứhoạ ó c c?’ t úng t đng!’ đ là sựtiế xúc đu tiên củ tôi vớApache … ộ Và ó p ầ a i “Bây giờ bạ phả nhớ lạ khi đ Microsoft, IBM, Oracle, n i i, ó Netscape tấcả ề thửxây dự các Web server thư ng mạ Đ y t đu ng ơ i. ấ là các công ti khổ lồ Và đt nhiên gã phát triể củ tôi bả tôi ng . ộ n a o rằ anh ta lấ đợ [Web server] củ chúng tôi từInternet miễ ng y ưc a n phí! Nó giố cứnhưlà bạ có tấcả quan chứ đ u hành củ ng n t các c iề a các công ti lớ này mư tính các chiế lư c, và rồ đt nhiên mấ n u n ợ i ộ y gã ởphòng thưlà nhữ ngưi phụtrách. Tôi tiế tụ hỏ “ cai ng ờ p c i, Ai quả Apache? Ý tôi nói, bọ này là nhữ ai?” n n ng Vâng, bọ geek [các tay cựphách] ởphòng thưđ quyế đ n ang t ị nh họvà cảbạ sẽdùng phầ mề nào. Nó đợ gọ là phong trào n n m ưc i nguồ mởvà nó kéo hàng ngàn ngư i khắ thế i cùng đn cộ n , ờ p giớ ế ng tác trự tuyế đ viếmọ thứtừphầ mề riêng củ họđn các hệ c n ể t i n m a ế đ u hành riêng củ họđn từđ n riêng củ họđn công thứ iề a ế iể a ế c riêng củ họ a cho cola – luôn luôn xây dự từdư i lên hơ là chấ ng ớ n p nhậ các đ dạ hay nộ dung do các hệ ng thứbậ công ti n ị nh ng i thố c áp đt từtrên xuố Từ“ n-mở hình thành từquan niệ rằ ặ ng. nguồ ” m ng các công ti hay các nhóm ad hoc sẽđ mã nguồ [source code]– ể n các lệ lậ trình làm cho mộ phầ mề hoạ đng – trự tuyế nh p t n m t ộ c n sẵ đ dùng và sau đ đ cho bấcứai, ngư i có cái gì đ đ cả n ể ó ể t ờ ó ể i thiệ tham gia cả thiệ nó và đ hàng triệ ngư i khác tả nó n, i n ể u ờ i xuố dùng miễ phí. Trong khi phầ mề thư ng mạ giữbả ng n n m ơ i n quyề và đ ợ bán, các công ti bả vệ nguồ cứnhưchúng là n ưc o mã n các bả bố củ họnhưthế có thểđ tiề bấ cứai muố sử o i a họ òi n t n

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

83

dụ nó và bằ cách ấ tạ ra thu nhậ đ phát triể các phiên bả ng ng y o p ể n n mớ phầ mề nguồ mởđợ dùng chung, đợ ngư i dùng cả i, n m n ưc ưc ờ i thiệ liên tụ và đ cho bấcứ dùng miễ phí. Đ i lạ mỗngư i n c, ể t ai n ổ i, i ờ dùng có đ góp mộ sựcảthiệ - mộ miế vá làm cho phầ óng t i n t ng n mề này hát hay múa hay hơ đợ khuyế khích đ miế vá đ m n- ư c n ể ng ó sẵ cho tấcả ng ngư i khác dùng miễ phí. n t nhữ ờ n Do không là mộ geek máy tính, tôi đ chẳ bao giờchú tâm t ã ng nhiề đn phong trào nguồ mở như khi tôi đ ý, tôi phát hiệ ra u ế n , ng ể n nó là mộ vũtrụgây kinh ngạ củ chính nó, vớ các cộ đng t c a i ng ồ trự tuyế nhữ ngư i tình nguyệ tựnhiên chia sẻ hiể biế c n, ng ờ n sự u t củ họ i nhau và sau đ hiế cho công chúng không lấ gì cảHọ a vớ ó n y . làm việ đ vì họmuố làm cái gì đ mà thị ờ không cho họ c ó n ó trư ng ; họ làm việ đ vì cả giác tinh thầ phấ chấ có đợ từ c tạ c ó m n n n ư c việ o ra mộ sả phẩ tậ thể thể ánh bạ cái gì đ do các gã khổ t n m p có đ i ó ng lồnhưMicrosoft, IBM tạ ra, và - thậ chí quan trọ hơ đ o m ng n- ể giành đ ợ sựtôn trọ củ các trí thứ ngang hàng. Quả c, các ưc ng a c thự gã và các ả này là mộ trong các dạ cộ tác mớ lí thú và gây t ng ng i, tranh cãi nhấdo thế i phẳ tạ đ u kiệ dễ t giớ ng o iề n dàng và làm phẳ ng nó thậ chí nhiề hơ m u n. Nhằ giảthích dạ cộ tác này hoạđng thế m i ng ng t ộ nào, vì sao nó là mộ lự làm phẳ và vì sao, nhân đ nó đ khuấ lên nhiề tranh t c ng ây, ã y u cãi đn vậ và sẽ ế y khuấ thậ chí nhiề hơ trong tưng lai, tôi sẽ y m u n ơ tậ trung chỉ p vào hai loạ cơbả củ open-sourcing: phong trào i n a [nguồ lự trí tuệ n c] chung và phong trào phầ mề miễ phí. n m n Dạ nguồ lự trí tuệ ng n c chung [intellectual commons*] củ opena sourcing có nguồ gố trong các cộ đng hàn lâm và khoa họ n c ng ồ c, nơ trong thờ gian dài các cộ đng tậ thểtự chứ củ các i i ng ồ p -tổ c a nhà khoa họ đ đn vớ nhau qua các mạ riêng và muộ hơ c ã ế i ng n n qua Internet đ góp chung nă lự trí óc củ họ ể ng c a hay đ chia sẻ ể sự hiể biếquanh mộ vấ đ khoa họ hay toán họ đc biệ Apache u t t n ề c c ặ t. Web server có nguồ gố trong hình thứ này củ open-sourcing. n c c a Khi tôi hỏ mộ ngưi bạ Mike Arguello, mộ nhà kiế trúc hệ i t ờ n, t n thố IT, giảthích cho tôi vì sao ngưi ta chia sẻ thứ hay làm ng i ờ tri c việ theo cách này, ông nói, “nhữ ngưi làm IT thưng là nhữ c ng ờ ờ ng ngư i rấ thông minh và họmuố mọ ngưi biế họđ thông ờ t n i ờ t úng minh đn thếnào”. Marc Andreessen, ngư i sáng chếra Web ế ờ browser đu tiên, đng ý: “ ầ ồ Nguồ mởkhông gì hơ là khoa họ n n c
*

Common: đt , bãi cỏtài sả chung, dư i đ đ ợ dị là [nguồ lự chung. ấ , n ớ ây ư c ch n c]

84

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ ợ đng nghiệ phê bình. Đ khi ngư i ta đ góp cho các ưc ồ p ôi ờ óng việ này vì họlàm khoa họ và họkhám phá ra các thứ và phầ c c, , n thư ng là danh tiế Đ khi bạ có thể p mộ hãng từđ đ ở ng. ôi n lậ t ó, ôi khi họ muố làm tă kho tri thứ trên thế i. Và phầ xét lạ chỉ n ng c giớ n i củ ngư i ngang hàng là quyế đ và open-source là sựxét lạ a ờ t ị nhi ngang hàng. Mỗ lỗ hay lỗhổ an ninh hay sựtrệ khỏ tiêu i i ng ch i chuẩ đợ xem xét lạ . n ưc i” Tôi thấ dạ nguồ lự trí tuệ y ng n c chung này củ open-sourcing hấ a p dẫ nên đ thă dò đ tìm các gã và các ả là ai ởphòng mail. n, i m ể này Cuố cùng, tôi tìm đ ợ mộ trong nhữ ngưi tiên phong củ họ i ưc t ng ờ a , Brian Behlendorf. Nế Apache- cộ đng Web server nguồ mở u ng ồ n là mộ bộlạ da đ, Behlendorf sẽ tộ trư ng. Mộ hôm tôi gặ t c ỏ là c ở t p anh ởvă phòng kính-và-thép củ anh gầ sân bay San Francisco, n a n nơ bây giờanh là ngưi sáng lậ và tổ giám đc công nghệ a i ờ p ng ố củ CollabNet, mộ hãng khở nghiệ chú tâm tạ ra phầ mề cho các t i p o n m công ti muố dùng cách tiế cậ nguồ mởcho đi mớ Tôi bắ n p n n ổ i. t đu vớ hai câu hỏ đn giả Anh xuấ thân từđ và: Làm thế ầ i i ơ n: t âu? nào anh tìm đợ cách đ mộ cộ đng nguồ mởcủ các geek ưc ể t ng ồ n a trự tuyế hoà hợ vớ nhau có thể ánh giáp lá cà vớ IBM? c n p i đ i “Bốmẹ gặ nhau ởIBM Nam California, và tôi lớ lên ởthị tôi p n trấ La Canada ngay bắ Pasadena”Behlendorf nhớlạ “ ờ n c i. Trư ng công rấcạ tranh về t hàn lâm, vì bốmẹ a nhiề đ a trẻ ã t nh mặ củ u ứ đ làm việ tạ Jet Propulsion Laboratory do Caltech vậ hành ởđ c i n ó. Nên từrấtrẻ đ quanh quẩ vớ nhiề khoa họ nơ là tố đ là t tôi ã n i u c i t ể loạcựphách. Chúng tôi đ luôn có máy tính quanh nhà. Chúng tôi i ã thư ng dùng phiế đc lỗtừcác máy IBM lớ đ tạ các danh mụ ờ u ụ n ể o c mua hàng. Ở trư ng phổthông, tôi bắđu họ mộ chút lậ trình ờ t ầ c t p cơbả và ởtrung họ tôi đ cừvề n, c ã máy tính… Tôi tố nghiệ đi t p ạ họ 1991, như 1989, nhữ ngày ban đu củ Internet, mộ đ a c ng ng ầ a t ứ bạ cho tôi bả sao mộchư ng trình, gọlà ‘Fractint’, mà nó đ tả n n t ơ i ã i xuố đa mề như là phầ mề miễ phí, do mộ nhóm các ng ĩ m, ng n m n t lậ trình viên tạ ra, đ là chư ng trình đ vẽcác fractal. [Các p o ó ơ ể fractal là các hình rấ đp đợ tạ ra ởgiao đ m củ nghệ t ẹ ưc o iể a thuậ t và toán họ Khi chưng trình khở đng, màn hình cho thấ danh c]. ơ i ộ y sách cuộ này củ các đa chỉ n a ị e-mail củ tấcả nhà khoa họ và a t các c toán họ đ góp phầ tạ ra nó. Tôi đ ý thấ chưng trình gồ cả c ã n o ể y ơ m mã nguồ Đ là lầ tiế xúc đu tiên củ tôi vớ khái niệ nguồ n. ó n p ầ a i m n mở Đ là chư ng trình mà bạ cứ i xuố miễ phí, và họ m . ây ơ n tả ng n thậ

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

85

chí còn cho bạ mã nguồ và nó đ ợ mộ cộ đng tạ ra. Nó n n, ưc t ng ồ o bắđu vẽ mộ bứ tranh khác về p trình trong đu tôi. Tôi bắ t ầ ra t c lậ ầ t đu nghĩ ng có đng họ xã hộ lí thú nào đ đi vớcách các loạ ầ rằ ộ c i ó ố i i phầ mề nào đ đ ợ viếhay có thể ư c viế trái vớ loạhình n m ó ưc t đ ợ ti i ả mà tôi đ có về phát triể phầ mề chuyên nghiệ ởvă nh ã nhà n n m p n phòng đng sau [hậ trư ng, back office] máy tính lớ nạ thông ằ u ờ n, p tin vào và lấ nó ra cho việ kinh doanh. Đ u đ đi vớ tôi chỉ y c iề ó ố i là mộ bư c trên việ làm kế t ớ c toán và không thậsựhứ thú” t ng . Sau khi tốnghiệ 1991, Behlendorf đn Berkeley nghiên cứ vậ t p ế u t lí, song anh nhanh chóng thấ vọ vì sựtách rờ giữ các thứtrừ t ng i a u tư ng anh họ trên lớ và sựnáo đng bắđu nổlên trên Internet. ợ c p ộ t ầ i “Khi bạ quay lạđi họ khi đ mỗsinh viên đ ợ cấ mộ đ n i ạ c ó, i ưc p t ị a chỉ e-mail, và tôi bắđu dùng nó đ nói chuyệ vớ các sinh viên t ầ ể n i và thă dò các bả thả luậ [discussion board] vừ xuấhiệ về m ng o n a t n âm nhạ Behlendorf nói. “ m 1992, tôi bắ đu danh mụ thư c,” Nă t ầ c Internet riêng củ mình tậ trung vào tình hình nhạ đ n tửđ a p c iệ ị a phư ng ở Miề Vị Ngư i ta có thể ơ giả dán lên bả thả ơ n nh. ờ đn n ng o luậ và nó bắđu tă và chúng tôi bắđu thả luậ các sựkiệ n, t ầ ng, t ầ o n n âm nhạ khác nhau và các DJ [Disc Jockey - ngư i dẫ chư ng c ờ n ơ trình âm nhạ Rồ chúng tôi bả “ c]. i o, Này, vì sao không mờ các DJ i củ riêng chúng ta và tung ra các sựkiệ riêng củ mình?’ Nó trở a n a thành mộviệ tậ thểAi đ có thể t c p . ó nói, ‘ có mộ số ĩhát’và tôi t đ a , ai đ khác có thể o, ‘ có hệ ng âm thanh’, và ai đ khác nói, ó bả tôi thố ó ‘tôi biếbãi biể và nế có mặlúc nử đ chúng ta có thể mộ t n u t a êm có t buổ liên hoan.’ Nă 1993, Internet vẫ chỉ các danh mụ gử i m n là c i thưvà e-mail và các site FTP [Giao thứ Truyề File] [các kho FTP c n nơ bạ có thể u trữcác thứ Thế tôi bắđu sư tầ mộ kho i n lư ]. là t ầ u m t lư trữâm nhạ đ n tử quan tâm đn việ làm sao có thể ư nó u c iệ và ế c đa lên trự tuyế và sẵ có cho nhiề thính giả n. Đ là khi tôi nghe c n n u hơ ó vềMosaic [Web browser do Marc Andreessen phát triể Thếlà n]. tôi có việ làm ởphòng thí nghiệ máy tính ởtrư ng kinh doanh c m ờ Berkeley, và tôi dùng thờ gian rỗ củ mình nghiên cứ Mosaic và i i a u các công nghệ Web khác. Việ đ dẫ tôi đn mộ bả thả luậ c ó n ế t ng o n vớ nhiề ngư i đ viếthế đu tiên củ các Web browser và i u ờ ang t hệ ầ a Web server”. (Mộ Web server là mộ chư ng trình phầ mề cho phép bấcứ t t ơ n m t ai dùng máy tính ởnhà hay vă phòng củ mình đ host [làm chủ n a ể ] mộ Web site trên WWW. Amazon.com, thí dụtừ đ chạ Web t , lâu ã y

86

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

site củ mình trên phầ mề Apache. Khi Web browser củ bạ a n m a n đn www.amazon.com, phầ mề đu tiên mà nó nói chuyệ vớ ế n m ầ n i là Apache. Browser hỏ Apache về i trang Web Amazon và Apache giửlạ cho browser nộ dung trang Web Amazon. Lư t Web thự i i ớ c sự browser củ bạ tưng tác vớ các Web server khác nhau.) là a n ơ i “Tôi thấ mình ngồ trên diễ đ này theo dõi Tim Berners-Lee y i n àn và Marc Andreessen tranh cãi các thứnày nên hoạđng ra sao,” t ộ Behlendorf nhớlạ “ hứ thú, và nó có vẻ i. Khá ng mang tính bao gồ m triệđ. Tôi đ chẳ cầ mộ [bằ Tiế sĩ bấcứchứ chỉ t ể ã ng n t ng] n hay t ng đc biệnào, và tôi bắđu thấ nhữ sựtư ng tựgiữ nhóm âm ặ t t ầ y ng ơ a nhạ củ tôi và các nhà khoa họ này, nhữ ngư i có mố quan c a c ng ờ i tâm chung đ xây dự phầ mề Web đu tiên. Tôi theo dõi [thả ể ng n m ầ o luậ đ mộ thờ gian và rồ nói cho mộbạ tôi về c đ Anh ta n] ó t i i t n việ ó. là mộ trong nhữ nhân viên đu tiên củ tạ chí Wired, và anh ta t ng ầ a p bả Wired có thể o quan tâm đn thuê tôi dự Web site cho họNhư ế ng . thếtôi tham gia ởđ vớ tiề công 10 $ mộ giờ dự e-mail củ ó i n t , ng a họvà Web site đu tiên củ họ-HotWired- lên …Nó là mộ trong ầ a t các tạ chí trự tuyế đu tiên số bằ quả cáo” p c n ầ ng ng ng . HotWired quyế đ nó muố khở đng vớ mộ hệ ng đng t ị nh n i ộ i t thố ă kí đ hỏ mậ khẩ - mộ khái niệ gây tranh cãi lúc đ “Vào òi i t u t m ó. nhữ ngày đ Andrew Leonard, ngư i viế lị sửApache cho ng ó,” ờ t ch Salon.com nă 1997, nhậ thấ “ u hế các Webmaster [chủ m n y, hầ t Web] phụthuộ vào mộ chư ng trình Web server đợ phát triể c t ơ ưc n tạ Trung tâm Quố gia vềcác Ứ dụ Siêu Tính, NCSA, củ i c ng ng a Đ i họ Illinois (cũ là nơ sinh củ Web browser Mosaic gây ạ c ng i a chấ đng). Như Web server củ NCSA không thể lí việ xác n ộ ng a xử c nhậ mậ khẩ ởquy mô mà HotWired cầ May mắ NCSA n t u n. n, server thuộ lĩ vự công, có nghĩ mã nguồ là miễ phí đi vớ c nh c a n n ố i bấcứai. Như Behlendorf dùng đc quyề tin tặ [hacker]: Anh t thế ặ n c viế mộ sốmã mớ mộ ‘ ng vá [patch]’vào NCSA Web t t i, t miế server, miế vá lo cho vấ đ.” ng n ề Leonard bình luậ “ đ không n, Anh ã chỉ mộ lậ trình viên tài tình lụ soát từ ầ đn cuốmã NCSA là t p c đu ế i mùa đ đ Qua suố sựbùng nổWeb, các Webmaster khác đu ông ó. t ề thấ cầ thiế nắ quyề hành đng vào bàn phím riêng củ họ y n t m n ộ a . Mã ban đu đ bị ể ầ ã đ cho bụ ả bao phủ lậ trình viên chủ u i o khi p yế củ nó, sinh viên Đ i họ Illinois Rob McCool, đ bị t công ti ít a ạ c ã mộ đ ợ biếđn ởSilicon Valley có tên là Netscape múc về ưc t ế (cùng vớ i Marc Andreessen và Eric Bina tác giảcủ Lynx). Trong lúc ấ a y,

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

87

Web từchố ngừ tă và tiế tụ gây ra các vấ đ mớ cho các i ng ngp c n ề i Web server đ đi phó vớ Thế các miế vá loạnày hay loạ ểố i.” là ng i i khác tă nhanh như ng Band-Aids [toán nhiễ Aids] trên bă thông m ng [bandwidth], bịmộlỗ đ và làm thủ mộlỗ t t ở ây ng t khác ởkia. Trong lúc đ tấ cảcác miế vá này đ dầ dầ theo cách ad ó, t ng ã n n, hoc nguồ mở xây dự mộ Web server mớ hiệ đi. Như mỗ n , ng t i n ạ ng i ngư i có phiên bả riêng củ mình, trao đi các miế vá đ đ ờ n a ổ ng ó ây, bở vì NCSA lab đ không thể i ã theo kị vớtấcả p i t . “Tôi sắ phả bỏhọ , Behlendorf giả thích. “ đ có nhiề p i c” i Tôi ã u vui thú xây dự Web site này cho Wired và họ đợ nhiề hơ ng c ưc u n tôi họ ởBerkeley. Vì thế t thả luậ bắ đu ởnhóm làm việ c mộ o n t ầ c nhỏcủ chúng tôi rằ nhữ ngư i ởNCSA đ không trảlờ ea ng ng ờ ã i mail củ chúng tôi. Chúng tôi đ gử các miế vá lên cho hệ ng a ã i ng thố và họ ã không trả i. Và chúng tôi bả ‘ u NCSA không trả i đ lờ o, Nế lờ đi vớ các patch củ chúng ta, cái gì sẽxả ra trong tưng lai?’ ố i a y ơ Chúng tôi vui vẻ p tụ cảthiệ việ này, như chúng tôi lo khi tiế c i n c ng không nhậ đ ợ phả hồ nào và không thấ các patch củ mình n ưc n i y a đ ợ tích hợ Vì thế bắđu tiế xúc vớ nhữ ngư i khác tôi ưc p. tôi t ầ p i ng ờ biế là họtrao đi các patch… Hầ hế họởtrong các nhóm công t ổ u t tác về tiêu chuẩ [Nhóm Đ c nhiệ Kĩ t Internet Engineering n ặ m thuậ Task Force] đt ra các tiêu chuẩ đu tiên cho sựliên kế giữ các ặ n ầ t a máy và các ứ dụ trên Internet… Và chúng tôi bả ‘ sao ng ng o, Vì chúng ta lạkhông nắ lấ tư ng lai củ mình và phát hành phiên i m y ơ a bả [Web server] riêng củ chúng ta bao hàm tấcả patch?’ n a t các “Chúng tôi tìm kiế bả quyề cho mã NCSA, và vềcơbả nó m n n n chỉ hãy công nhậ công củ chúng tôi ở nói n a Illinois vì cái chúng tôi đ sáng chế và nế bạ cả thiệ nó – và đ ng đ lỗ cho chúng ã ra u n i n ừ ổ i tôi nế nó hỏ u ng,” Behlendorf nhớ i. “ là chúng tôi bắđu làm lạ Thế t ầ phiên bả riêng củ mình từtấ cả patch củ chúng tôi. Chẳ n a t các a ng ai trong chúng tôi có thờ gian đ làm nhà phát triể Web server i ể n toàn thờ gian, song chúng tôi nghĩ u có thể t hợ thờ gian củ i nế kế p i a mình và làm việ đ theo cách công cộ chúng tôi có thể o ra c ó ng, tạ cái gì đ tố hơ cái có thể ó t n mua từ trên kệvà dù sao đ nữ khi đ i a ó đ chẳ có sẵ gì cảĐ y là trư c khi Netscape bán Web server ã ng n . ấ ớ thư ng mạđu tiên củ nó. Đ là khở đu củ dự Apache” ơ i ầ a ó i ầ a án . Vào tháng Hai, 1999, họ đ viế lạ hoàn toàn chưng trình ã t i ơ NCSA gố và chính thứ hoá sựhợ tác củ họ ớ tên “Apache”. c c p a dưi

88

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

“Tôi chọ tên này vì tôi muố nó có ý nghĩ tích cự là quả n n a c quyế Behlendorf nói. “ lạ Apache đ là bộlạ cuố cùng đu t,” Bộ c ã c i ầ hàng chính phủHoa Kì đ đn, và ởthờ kì chúng ta lo rằ các ang ế i ng công ti lớ sẽ ế và ‘khai hoá’ phong cả mà các kĩ n đn nh sưInternet ban đu đ dự lên. Vì thếApache’ i tôi có nghĩnhưmộ tên ầ ã ng ‘ vớ a t mã hay, và ngư i khác nói nó cũ là mộ sự i chữkhéo” như ờ ng t chơ – APAtCHy server [mộ server chắ vá], bở vì [các miế vá t p i ng patch] đ ợ dùng đ vá tấcả sử chữ này vớ nhau. ưc ể t các a a i Nhưthế ng nhiề cách, Behlendorf và các đng nghiệ nguồ bằ u ồ p n mởcủ anh- hầ hếhọ a u t anh chư từ biếmà chỉ t bằ e-mail a ng t biế ng qua chat room nguồ mở đ tạ ra mộ nhà máy phầ mề trự n - ã o t n m c tuyế ả từ ớ lên, không ai sởhữ và không ai quả lí. “ n, o, dư i u n Chúng tôi có mộ dựán phầ mề song đ u phố và chỉ là ứ xử t n m, iề i huy ng nổlên dự vào bấcứai có mặvà muố viếmã,” anh ta nó. i a t t n t Như thự sựnó hoạ đng thếnào? Tôi hỏ Behlendorf. Anh ng c t ộ i không thể có mộlũ ờ không đợ giám sát, quy tụ lạ chỉ t ngưi, ưc mã i? “Hầ hế sựphát triể phầ mề dính đn mộ kho chứ mã u t n n m ế t a nguồ và đợ các công cụnhưConcurrent Versions System [Hệ n ưc thố các Phiên bả Đ ng thờ - CVS, quả lí” ng n ồ i] n anh ta giảthích. i Nhưthếcó mộ máy chủCVS, và tôi có mộ chư ng trình CVS t t ơ trên máy củ tôi. Nó cho phép tôi nốvào server và lôi mộ bả sao a i t n mã xuố nhưthế có thể t đu làm việ vớ nó và đa ra các ng, tôi bắ ầ c i ư sử đi. Nế tôi nghĩ a ổ u patch củ tôi là cái gì đ tôi muố chia sẻ i a ó n vớ ngư i khác, tôi chạ mộ chư ng trình gọ là Patch, cho phép tôi ờ y t ơ i tạ ra mộ file mớ mộsư tậ cô đng củ tấcả ng thay đi. o t i, t u p ọ a t nhữ ổ Nó đ ợ gọ là mộ patch file, và tôi có thểđa file ấ cho ai đ ưc i t ư y ó khác, và họ thể có dùng nó cho bả sao mã củ họ ể n a đ xem patch có tác đng gì. Nế tôi có các đc quyề thích hợ đi vớ server ộ u ặ n p ố i [đ ợ hạ chế ưc n cho mộ ban giám sát đ ợ kiể soát chặchẽ thì t ưc m t ], tôi có thể ư patch củ mình và cam kếnó cho kho chứ và nó sẽ đa a t a trởthành mộ phầ củ mã nguồ CVS server theo dõi mọ thứvà t n a n. i ai gử vào cái gì … Nhưthếbạ có thểcó ‘ cậ đc- read i n truy p ọ access’ đi vớ kho chứ song không có ‘ cậ cam kế commit ố i a truy p taccess’ đ thay đi các thứ Khi ai đ tiế hành mộ cam kế đi ể ổ . ó n t t ố vớ kho chứ patch file đ đ ợ gử qua e-mail cho nhữ ngư i i a, ó ưc i ng ờ phát triể khác, và nhưthế n anh nhậ đợ hệ ng xem xét ngang n ưc thố hàng này sau sự n, và nế có cái gì đ sai, bạ sử lỗ kiệ u ó n a i.” Thế ng đng này quyếđ ra sao ai là các thành viên tin cậ cộ ồ t ị nh y?

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

89

“Đ i vớ Apache,”Behlendorf nói, “ ố i chúng tôi bắ đu vớ tám t ầ i ngư i thự sựtin nhau, và khi nhữ ngư i mớ xuấhiệ trên diễ ờ c ng ờ i t n n đ thả luậ và đ xuấcác patch file đ ợ post lên mẫ thả luậ àn o n ề t ưc u o n, chúng tôi có đợ sựtin cậ vào nhữ ngư i khác, và tám ngư i ưc y ng ờ ờ đ tă lên hơ mộ ngàn. Chúng tôi là dựán nguồ mởđu tiên ó ng n t n ầ nhậ đ ợ sựchú ý từ ng đng kinh doanh và có hỗ từ n ưc cộ ồ trợ IBM.” Vì sựthành thạ củ Apache cho phép mộ server duy nhấhost o a t t hàng ngàn Web site ả khác nhau – âm nhạ dữliệ vă tự khiêu o c, u, n , dâm – nó bắ đu chiế “ t thị n đy uy lự củ thị ờ t ầ m mộ phầ ầ c a trư ng ISP,” Leonard củ Salon lư ý. IBM đ thửbán Web server riêng a u ã củ mình, gọ là GO, như chỉ ư c mộ mẩ thị ờ tí xíu. a i ng đợ t u trư ng Apache tỏra cả công nghệtố hơ và không mấtiề Nên cuố là t n t n. i cùng IBM quyếđnh rằ nế nó không thể ánh bạ nó phảtham t ị ng u đ i, i gia Apache. Ta phảdừ ởđ và tư ng tư ng đ u này. Công ti i ng ây ở ợ iề máy tính lớ nhấ thế i quyếđnh rằ các kĩ n t giớ t ị ng sưcủ nó không a thể ng công trình củ mộnhóm ad hoc các geek nguồ mở thắ a t n ! IBM “khở xư ng tiế xúc vớ tôi, vì tôi có mộ chút vai trò i ớ p i t ngư i phát ngôn công khai cho Apache,”Behlendorf nói. “ ờ IBM bả ‘ o, Chúng tôi muố tính làm sao chúng tôi có thể n dùng [Apache] và không bị ng đng Internet phê phán cay nghiệ [làm sao cộ ồ t, chúng tôi có thể làm cho nó bề vữ và không phảlà nhữ kẻ ] n ng i ng đ lừ mà đ góp cho quá trình …’ IBM đ nói rằ mô hình mớ i a óng ã ng i này cho phát triể phầ mề là đ tin cậ và có giá trịvì thế n n m áng y , hãy đu tưvào nó và thoát khỏ cách nghĩ chúng tôi cốbiế nó ầ i là n thành củ riêng mình, đ u đ không tố a iề ó t.” John Swainson là quan chứ đ u hành cao cấ đ lãnh đo đi c iề p ã ạ ộ IBM tiế cậ Apache (ông hiệ là chủtị Computer Associates). p n n ch Ông tiế tụ câu chuyệ “ ã có nhiề tranh cãi khi đ về p c n: Đ u ó nguồ n mở như lộ xộ Chúng tôi quyếđnh là có thể xế vớ các , ng n n. t ị dàn p i gã Apache bở vì họtrả i các câu hỏ củ chúng tôi. Chúng tôi đ i lờ i a ã có cuộ đ luậ có ý nghĩvớ các gã này, và chúng tôi đ có thể c àm n a i ã tạ ra Quỹ n mề Apache [phi lợnhuậ và tính mọvấ đ” o Phầ m i n] i n ề. Vớ chi phí củ IBM, các luậ sưcủ nó đ làm việ vớ nhóm i a t a ã c i Apache đ tạ ra mộkhung khổ ể o t pháp lí quanh nó sao cho sẽ không có vấ đ bả quyề hay nghĩ vụnào đi vớ các công ti, như n ề n n a ố i IBM, muố xây dự các ứ dụ lên trên Apache và tính tiề đi n ng ng ng n ố vớ chúng. IBM nhìn thấ giá trị có mộ cấ trúc Web server i y khi t u chuẩ loạ cơbả nhấ [vanilla, cơbả nhấnhưvanilla trong các n i n t n t

90

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

loạ kem]- cho phép các hệ ng máy tính và các thiếbị n tạ i thố t hỗ p có thể chuyệ vớ nhau, hiể thị nói n i n e-mail và các trang Web theo đ dạ chuẩ liên tụ đợ mộ cộ đng nguồ mởcảthiệ ị nh ng nc ưc t ng ồ n i n miễ phí. Các cộ tác viên Apache đ không bắ tay làm phầ n ng ã t n mề miễ phí. Họđ xắ tay giả quyế mộ vấ đ chung- Web m n ã n i t t n ề serving – và thấ cộ tác miễ phí theo cách nguồ mở cách tố y ng n n là t nhấđ tậ hợ các bộ giỏ nhấcho công việ họ n làm. t ể p p óc i t c cầ “Khi chúng tôi bắđu làm việ vớ Apache, đ có mộ Web site t ầ c i ã t apache.org như không có kế cấ pháp lí chính thứ nào, và các ng t u c doanh nghiệ và các kế cấ phi chính thứ không cùng tồ tạtố p t u c n i t vớ nhau,” i Swainson nói. “Bạ phảcó khả ng xem xét kĩ kí n i nă mã, thoảthuậ và giảquyế các vấ đ nghĩ vụ [Hiệ nay] ai cũ n, i t n ề a . n ng có thểtả mã Apache xuố Nghĩ vụduy nhấ là họcông nhậ i ng. a t n rằ nó xuấxứtừđ đ m này, và nế họ bấcứ a đi nào họ ng t ị iể a u có t sử ổ chia sẻ i”Có mộ quy trình phát triể Apache quả lí lư thông, lạ . t n n u và bạ kiế đợ cách củ mình trong quy trình đ Swainson nói n m ưc a ó, thêm. Nó là cái gì đ giố mộ chếđ nhân tài thuầ tuý. Khi ó ng t ộ n IBM dùng Apache, nó trởthành mộ phầ củ cộ đng và bắ t n a ng ồ t đu có nhữ đ góp. ầ ng óng Quả c, mộ thứmà nhữ tay Apache đ đn đ lạsựcộ thự t ng òi ề áp i ng tác củ họvớ IBM là IBM cửcác kĩ a i sưgiỏ nhấ tham gia nhóm i t nguồ mởApache và đ góp, nhưtấcả ng ngư i khác, mộ n óng t nhữ ờ t cách miễ phí. “ ng ngư i Apache đ không quan tâm đn sự n Nhữ ờ ã ế thanh toán bằ tiề mặ Swainson nói. “ muố sựđ góp ng n t,” Họ n óng cho nề tả Các kĩ n ng. sưcủ chúng tôi đn và nói vớ chúng tôi, a ế i ‘Các gã làm Apache là các tay giỏ và họ ng khă rằ chúng i khă ng ng ta đ góp ngư i tài.’ Đ u tiên họtừchố vài ngư i mà chúng tôi óng ờ ầ i ờ đ góp. Họ o không xứ vớ tiêu chuẩ củ họ Sự ề bù mà óng bả ng i n a ! đn cộ đng kì vọ là chúng ta đ góp tốnhấ . ng ồ ng óng t t” 22 tháng Bả 1998, IBM công bốcác kếhoạ kếhợ Apache y, ch t p vào sả phẩ Web server mớ củ riêng nó, gọ là WebSphere. n m i a i Cách cộ đng cộ tác Apache tựtổ c mình, bấcứ bạ lấ ng ồ ng chứ t gì n y từmã Apache và cảthiệ nó, bạ phảtặ lạcho cả ng đng. i n n i ng i cộ ồ Như bạ cũ tựdo đ ra và xây dự mộ sả phẩ thư ng mạ ng n ng i ng t n m ơ i có bằ sáng chế[patent] lên trên mã Apache, nhưIBM đ làm, ng ã vớ đ u kiệ là bạ bao hàm sựtrích dẫ bả quyề đn Apache i iề n n n n n ế trong patent riêng củ bạ Nói cách khác, cách tiế cậ nguồ lự a n. p n n c trí tuệchung đn open-sourcing khuyế khích ngư i ta xây dự ế n ờ ng

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

91

các sả phẩ thư ng mạlên trên nó. Trong khi nó muố nề tả n m ơ i n n ng là tựdo [miễ phí] và mởcho tấcả i ngưi, nó nhậ ra rằ nó n t mọ ờ n ng sẽ n mạ và tư i nế cả kĩ thưng mạvà phi thư ng mạ vẫ nh ơ u các sư ơ i ơ i đu có khuyế khích đ tham gia. ề n ể Ngày nay Apache là mộ trong các công cụ t nguồ mở n thành công nhấ tạ sứ mạ cho khoả hai phầ ba các Web site trên thế t, o c nh ng n giớ Và bở vì có thể i Apache xuố miễ phí ở t cứđ trên i. i tả ng n bấ âu thế i, ngư i dân từNga, Nam Phi đn ViệNam dùng nó đ tạ giớ ờ ế t ể o các Web site. Các cá nhân cầ hay muố các tính nă thêm cho n n ng Web server củ mình có thểmua các sả phẩ nhưWebSphere, a n m đ ợ gắ chính bên trên Apache. ưc n Lúc đ bán mộ sả phẩ đợ xây dự bên trên mộ chư ng ó, t n m ưc ng t ơ trình nguồ mởlà mộ nư c đ mạ hiể vềphía IBM. Tuyên n t ớ i o m dư ng công củ nó, IBM đ tựtin vào khảnă củ mình đ tiế ơ a ã ng a ể p tụ tạ ra các ứ dụ phầ mề có sựkhác biệlên trên Apache c o ng ng n m t vanilla [cơsởcơbả Apache]. Mô hình này đ đợ chấ nhậ n ã ưc p n rộ rãi từ ó, sau khi mọngư i đu thấ nó đ thúc đy việ kinh ng đ i ờ ề y ã ẩ c doanh Web server củ IBM đn thếnào đ trởthành đ ng đu a ế ể ứ ầ thư ng mạtrong loạphầ mề đ tạ ra doanh thu khổ lồ ơ i i n m ó, o ng . Nhưtôi sẽ ờ lặ lạ ởcuố sách này: Không có tư ng lai thưng p i n ơ cho vanilla [phầ cơsởcơbả nhưvanilla vớ các loạ kem] đi n n i i ố vớ hầ hếcác công ti trong mộthế i phẳ Phầ lớ việ làm i u t t giớ ng. n n c ra vanilla trong phầ mề và các lĩ vự khác sẽđ ợ chuyể n m nh c ưc n cho các cộ đng nguồ mở Đ i vớ hầ hế các công ti, tư ng ng ồ n . ố i u t ơ lai thư ng mạthuộ về ng ngư i biếlàm thế tạ ra sauce ơ i c nhữ ờ t nào o [nư c xố sôcôla ngon nhấ kem ngọ nhấ tơ nhẹnhấ và các ớ t] t, t t, i t, quả anh đ tưi nhấđ đt lên trên [vanilla], hoặ làm thế đ ào ơ t ểặ c nào ể đt tấcả ặ t chúng vào mộ li kem nưc quảJack Messman, chủ ch t ớ . tị công ti phầ mề Novell, công ti đ trởthành mộ nhà phân phố n m ã t i lớ về n Linux, hệ iề hành nguồ mở mà ởtrên đ Novell gắ đu n , ỉ nh n các đ lặvặđ khiế nó hát và múa chỉ công ti anh, diễ đt ồ t t ể n cho n ạ khéo nhấ “ công ti phầ mề thưng mạ phả bắ đu vậ t: Các n m ơ i i t ầ n hành chồ [stack phầ mề cao hơ đ tạ sựkhác biệcho họ ng n m] n ể o t . Cộ đng nguồ mởvềcơbả tậ trung vào hạtầ cơsở ng ồ n n p ng ” (Financial Times, June 14, 2004). Dàn xế IBM là mộ bư c ngoặthự sự Big Blue [IBM] nói nó p t ớ t c . tin vào mô hình nguồ mởvà vớ Apache Web server, cộ đng n i ng ồ các kĩ sưnguồ mởnày đ tạ ra cái gì đ không chỉ u ích và có n ã o ó hữ

92

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

giá trị còn “tố nhấtrong loạcủ nó”Đ là vì sao phong trào mà t t i a . ó nguồ mởđ thành mộ lự làm phẳ mạ mẽcác tác đng củ n ã t c ng nh , ộ a nó ta chỉ a mớ thấ “ trao quyề cho các cá nhân mộ cách vừ i y. Nó n t không thể nổ , Brian Behlendorf nói. “ tin i” Không thành vấ đ anh n ề xuấ xứtừđ và anh ởđ ai đ ởẤ Đ và Nam Phi có thể t âu âuó n ộ dùng phầ mề này hay đ góp cho nó hệ hiệ quả n m óng t u nhưai đ ở ó Silicon Valley.” Mô hình cũlà kẻ ng lấ tấcảTôi viế nó, tôi thắ y t : t sử u nó – mô hình cấ phép phầ mề chuẩ “ hữ p n m n. Cách duy nhấđ t ể cạ tranh vớ nó,”Behlendorf kế luậ “ tấ cảđu trởthành nh i t n, là t ề ngư i thắ . ờ ng” Vềphầ mình, Behlendorf đ cư c sựnghiệ củ mình rằ n ánh ợ p a ng ngày càng nhiề ngưi và công ti sẽmuố tậ dụ nề thếgiớ u ờ n n ng n i phẳ mớ đ tiế hành đi mớ nguồ mở Nă 2004, anh khở ng i ể n ổ i n . m i đng mộ công ti mớ gọ là CollabNet đ khuyế khích dùng openộ t i i ể n sourcing nhưmộ công cụđ phát đng đi mớ phầ mề bên t ể ộ ổ i n m trong các công ti. “Tiề đ củ chúng tôi là phầ mề không phả n ề a n m i là vàng, nó là rau diế - mộmặhàng dễ p t t ôi,” Behlendorf giảthích. i “Nế phầ mề không ở i nó đ ợ cảthiệ suố thờ gian, nó sẽ u n m nơ ưc i n t i thố rữ Cái cộ đng nguồ mởđ làm, Behlendorf nói, là sự i a.” ng ồ n ã phát triể phầ mề phân tán đợ đ u phố toàn cầ nơ nó liên n n m ưc iề i u, i tụ làm cho rau diế tư i đ không bao giờbị i rữ Tiề đ củ c p ơ ể thố a. n ề a Behlendorf là cộ đng nguồ mởđ phát triể mộ phư ng pháp ng ồ n ã n t ơ tố hơ đ tạ ra và liên tụ cậ nhậ phầ mề CollabNet là mộ t n ể o c p t n m. t công ti đ ợ lậ ra đ đa các kĩ t nguồ mởtố nhấ đn mộ ưc p ểư thuậ n t t ế t cộ đng đ kín, tứ là, mộcông ti phầ mề thư ng mạ ng ồ óng c t n m ơ i. “CollabNet là mộ lái buôn vũkhí cho các lự lư ng làm phẳ t c ợ ng thếgiớ Behlendorf nói. “ trò củ chúng tôi trên thế i này i,” Vai a giớ là đ xây dự các công cụ cơsởhạ ng đ cho mộcá nhân - ở i ng và tầ ể t Ấ Đ , Trung Quố hay bấcứđ - vớ tưcách mộkế n ộ c, t âu i t toán viên, mộ nhân viên, hay chỉ ai đ ngồ ởnhà có thể ng tác. Chúng t là ó i cộ tôi cho họbộđ nghề ểphát triể cộ tác phân tán. Chúng tôi ồ đ n ng làm cho sự phát triể từ ớ lên là có thểvà không chỉ không n dư i , trên gian đ u khiể Chúng tôi có các công ti lớ quan tâm đn tạ ra iề n… n ế o mộ môi trư ng từdưi lên cho viế phầ mề Mô hình phầ t ờ ớ t n m. n mề silo cũtừtrên xuố đ bị m ng ã gãy. Hệthố đ nói, ‘ phát ng ó tôi triể cái gì đ và rồ tôi liệ qua tư ng cho anh. Anh tìm thấ các n ó i ng ờ y lỗ và liệ lạ Tôi vá nó và sau đ bán mộ version mớ Có sự i ng i. ó t i.’ thấvọ liêm miên vớ việ nhậ đợ phầ mề có lỗ nó có thể t ng i c n ưc n m i-

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

93

đ ợ sử hay có thể ưc a không. Vì thế chúng tôi nói, ‘ ng phảlí thú Chẳ i nế chúng ta có thể ư c các lợ ích nguồ mởvề c đ đi mớ u đợ i n tố ộ ổ i và phầ mề chấlư ng cao, và cả giác về cộ tác củ tấcả n m t ợ m sự ng a t nhữ ngư i trong cuộ này, và biế nó thành mộ mô hình kinh ng ờ c n t doanh cho các công ti trở cộ tác hơ cả nên ng n trong lẫ ngoài?’” n Tôi thích cách Irving Wladawsky-Berger, gố Cuba, phó chủ ch c tị IBM về n lư c kĩ t và đi mớ đ tổ kế “ i đi đ chiế ợ thuậ ổ i, ã ng t: Thờ ạ ang nổ lên này đ ợ đc trư bở sự ổ mớ cộ tác củ nhiề ngư i i ư c ặ ng i đi i ng a u ờ làm việ trong các cộ đng tài giỏ hệnhưsự ổ mớ trong thờ c ng ồ i, t đi i i đi công nghiệ đ ợ đc trư bở các cá nhân thiên tài.” ạ p ư c ặ ng i ái nổ bậ vềhình thứ [tài nguyên] trí tuệchung củ openi t c a sourcing là nó biế dạ nhanh thế sang các lĩ vự khác n ng nào nh c và sinh ra nhiề cộ đng cộ tác tự chứ khác, làm phẳ u ng ồ ng -tổ c ng các hệthố thứbậ trong lĩ vự củ chúng. Tôi thấ đ u này ng c nh c a y iề số đng nhấở ng ộ t nghề báo, nơ các blogger, các nhà bình luậ trự i n c tuyế mộ ngưi, nhữ ngư i thưng kếnố vớ nhau tuỳthuộ n t ờ ng ờ ờ t i i c vào ý thứ hệcủ họ đ tạ ra mộ loạ phòng tin tứ nguồ mở c a , ã o t i c n . Bây giờtôi đc các blogger (có xuấ xứtừ“ ọ t Weblog” nhưmộ ) t phầ công việ thu thậ tin tứ thư ng này củ tôi. Trong mộ bài n c p c ờ a t báo về t nhóm bé tí các blogger tư ng đi vô danh đ có thể i mộ ơ ố ã thổ còi phơ bày các tài liệ giảdo Dan Rather củ CBS News đ sử i u a ã dụ trong bả tư ng thuậ bỉ i củ ông ta vềthờ gian phụ vụ ng n ờ t ổ a i c củ Tổ thố George W. Bush tạcụ Vệ a ng ng i c binh Quố gia Không c quân, Howard Kurtz củ tờThe Washington Post đ viế (20-9a ã t 2004), “Nó giố quă mộ que diêm lên gỗtẩ dầ hoả Ngọ ng ng t m u . n lử kếtiế lan qua tổchứ truyề thông đi chúng cứnhưcác a p c n ạ blogger vô danh trư c kia đ tìm đ ợ cách đt mạ củ Murrow ớ ã ưc ặ ng a và Cronkite [các bình luậ viên huyề thoạ củ CBS] dứ khoát n n i a t vào thếthủ Bí mậ Charles Johnson nói, là ‘thu thậ thông tin . t, p nguồ mở Nghĩlà: ‘Chúng tôi có mộquỹ ng lồnhữ ngư i n .’ a t khổ ng ờ có đng cơ rệnhữ ngưi đ ra đ và dùng các công cụ ể ộ rõ t ng ờ i ó đ tìm các thứ Chúng tôi có mộđi quân các nhà báo công dân ở ó.” . t ộ đ Đ i quân đ thư ng đợ trang bị ộ ó ờ ưc không gì hơ mộ máy ghi âm, n t mộ máy đ n thoạcó thể p ả mộWeb site, như trong thế t iệ i chụ nh, t ng giớ phẳ nó có thể i ng cùng nhau khiế tiế nói củ nó đợ nghe n ng a ưc xa và rộ nhưcủ CBS hay The New York Times. Các blogger này ng a

C

94

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ tạ ra bãi [nguồ lự trự tuyế chung củ họmà không có rào ã o n c] c n a , cả đ tham gia. Bãi mởđ thư ng có nhiề lờ đn đi và các luậ n ể ó ờ u i ồ ạ n đ u hỗ đn xoáy trong đ Vì không có ai phụtrách, các tiêu iệ n ộ ó. chuẩ hành nghềthay đi quá thể và mộ sốlà hế sứ vô trách n ổ , t t c nhiệ Như vì không ai cai quả thông tin chả hoàn toàn tự m. ng n, y do. Và khi cộ đng này đ ý đn cái gì đ thậ nhưtình tiếRather, ng ồ ể ế ó t, t nó có thể o nhiề nă lự sựồ ào, và tin tứ khó hị nhưbấ tạ u ng c, n c u t cứmạ hay tờ lớ nào. ng báo n Mộ nguồ lự trí tuệ t n c chung cộ tác mà tôi thư ng xuyên dùng ng ờ trong viếcuố sách này là Wikipedia, mộ bách khoa toàn thưtrự t n t c tuyế do ngư i dùng đ góp, cũ đợ biếđn như“bách khoa n ờ óng ng ư c t ế toàn thưcủ nhân dân” Từ“ a . wikis”lấ từ“ y nhanh”tiế Hawai. ng Wikis là các Web site cho phép ngư i dùng tựmình trự tiế biên ờ c p tậ bấcứ p t trang Web nào từmáy tính ởnhà củ họ Trong mộ tiể a . t u luậ ngày 5-5-2004 trên YaleGlobal online, Andrew Lih, mộ phó n t giáo sưởTrung tâm Nghiên cứ Media và Nghề u báo tạ Đ i họ i ạ c Hồ Kông, đ giảthích Wikipedia hoạđng thế và vì sao nó ng ã i t ộ nào là mộđt phá nhưvậ t ộ y. Dựán Wikipedia do Jimmy Wales, lãnh đo củ công ti khở ạ a i nghiệ Bomis.com, khở đng sau khi dựán ban đu củ ông cho p i ộ ầ a mộ bách khoa toàn thưtựnguyệ miễ phí, như đợ kiể soát t n, n ng ư c m nghiêm ngặ cạ sạ tiề và nguồ lự sau hai nă Lih viế t n ch n n c m,” t. “Các biên tậ viên vớ bằ Tiế sĩ ã cầ lái dự khi đ như p i ng n đ m án ó, ng chỉ o ra vài tră đ mụ Không muố nộ dung héo tàn, Wales tạ m ề c. n i đ a các trang lên mộ wiki Website tháng Giêng 2001 và mờ bấ ư t i t cứkhách Internet nào biên tậ hay đ a thêm vào sư tậ Site trở p ư u p. nên thành công rấ nhanh trong nă đu và đợ ngư i ủ hộ t m ầ ưc ờ ng trung thành, tạ ra hơ 20.000 đ mụ và đ ra hàng chụ bả dị o n ề c ẻ c n ch. Sau hai nă nó có 100.000 đ mụ và tháng Tư2004, hơ m, ề c, n 250.000 đ mụ bằ tiế Anh và 600.000 đ mụ bằ 50 thứ ề c ng ng ề c ng tiế Theo xế hạ Website tạAlexa.com, nó trởnên nổ tiế ng. p ng i i ng hơ các bách khoa toàn thưtrự tuyế như n c n Britanica.com.” Làm sao, bạ có thể i, ngư i ta lạcó thể o ra mộ bách khoa n hỏ ờ i tạ t thưtin cậ cân đi bằ con đờ củ mộphong trào nguồ mở y, ố ng ưng a t n , biên tậ mởad hoc? Rố cuộ mỗ đ mụ trong Wikipedia có mộ p t c, i ề c t nút “Edit this page –Biên tậ trang này”, cho phép bấ cứai lư t p t ớ theo có thể thêm vào hay xoá nộ dung củ trang đ i a ó.

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

95

Nó bắđu vớ sự c, Lih giảthích, rằ “ i vì các wiki cung t ầ i thự i ng bở cấ mộkhả ng theo dõi trạ thái củ đ mụ xem xét các thay p t nă ng a ề c, đi riêng biệ và thả luậ các vấ đ, chúng hoạ đng nhưphầ ổ t, o n n ề t ộ n mề xã hộ Các Wiki Website cũ theo dõi và lư mọ thay đi m i. ng u i ổ đ a ra vớ mỗ đ mụ thế ư i i ề c, nên không thao tác nào mang tính phá huỷlâu dài cảWikipedia hoạ đng bằ đng thuậ vớ nhữ . t ồ ng ồ n, i ng ngư i dùng cho thêm hay sử nộ dung trong khi cố ạđ m chung ờ a i đt iể dọ đ ờ c ư ng. “Tuy vậ công nghệ n thân nó là không đ,” y, bả ủ Lih viế Wales t. đ tạ ra mộ chính sách biên tậ đ duy trì quan đ m trung lậ ã o t p ể iể p (QĐ nhưmộ nguyên lí chỉạ … Theo các nguyên tắ chỉ ạ TL) t đo c đo củ Wikipedia, “ TL cốgắ trình bày các ý tư ng và các sự a QĐ ng ở thự theo cách sao cho cảnhữ ngư i ủ hộlẫ nhữ ngư i c ng ờ ng n ng ờ phả đi có thể thành …’ Kếquả các đ mụ về vấ đ n ố tán t là, ề c các n ề hay gây tranh cãi nhưtoàn cầ hoá đ đợ lợ từtính chấhợ tác u ã ưc i t p và toàn cầ củ Wikipedia. Trong hai nă vừ qua mụ từnày đ u a m a c ã có hơ 90 biên tậ lạ bở nhữ ngưi đ góp từHà Lan, Bỉ n p i i ng ờ óng , ThuỵĐ n, Vư ng quố Anh, Úc, Brazil, Hoa Kì, Malaysia, Nhậ iể ơ c t Bả và Trung Quố Nó cung cấ cái nhìn nhiề mặvề vấ đ n c. p u t các n ề từTổchứ Thư ng mạ Thếgiớ và các công ti đ quố gia đn c ơ i i a c ế phong trào chố toàn cầ hoá và nhữ đ doạ ố vớ đ dạ ng u ng e đi i a ng vă hoá. Đ ng thờ nhữ ngư i cộ tác ác ý đ ợ kiể soát bở n ồ i ng ờ ng ưc m i vì dễ hiệ hoá hành đng phá hoạ Nhữ ngư i dùng chuyên vô u ộ i. ng ờ tâm đ vô hiệ hoá sự i u phá hoạ theo dõi danh mụ các thay đi mớ i, c ổ i đ giả quyế các vấ đ trong vòng phút, nế không phả trong ây, i t n ề u i giây. Mộ đ mụ bị có thểđợ phụ hồ nhanh chóng quay t ề c xoá ưc c i lạ mộ phiên bả có thể p nhậ đ ợ vớ chỉ t cú nháy nút. i t n chấ n ưc i mộ Sựbấđi xứ că bả này lậbàn cân theo hư ng có lợ cho các t ố ng n n t ớ i thành viên hữ ích và hợ tác củ cộ đng wiki, cho phép chấ u p a ng ồ t lư ng nộ dung thắ thế Mộ bài trên Newsweek vềWikipedia ợ i ng .” t (1-11-2004) trích Angela Beesley, mộ cộ tác viên tình nguyệ t ng n từEssex, Anh, và mộ ngưi tự n nghiệ Wikipedia theo dõi sự t ờ nhậ n chính xác củ hơ mộ ngàn mụ từ “ t bách khoa thưcộ tác a n t c : Mộ ng nghe nhưmộý tư ng đ rồsong nó tự mộcách tựnhiên.” t ở iên , chủ t Trong khi đ Jimmy Wales vừ mớ bắđu. Anh bả Newsweek ó, a i t ầ o rằ anh sẽmởrộ thành Wiktionary, mộ từđ n và từđ n ng ng t iể iể nhóm nghĩ Wikibooks, các sách giáo khoa và cẩ nang; và a; m Wikiquote, mộ sách chứ các lờ trích dẫ Anh nói anh có mộ t a i n. t

96

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

mụ đ đn giả cho “ i cá thể ơ nhấtiế cậ miễ phí đn c ích ơ n: mỗ đn t p n n ế tổ tấcả thứ con ngư i.” ng t tri c ờ

Đ

ạ lí củ Wales là mọngư i phảcó quyề truy cậ tựdo đn o a i ờ i n p ế tấ cảtri thứ loài ngư i chắ chắ là chân thành, như nó t c ờ c n ng cũ đ a chúng ta đn mặ gây tranh cãi củ nguồ mở Nế mỗ ng ư ế t a n : u i ngư i đ góp vố trí tuệ a mình mà không lấ tiề sẽ y đ ờ óng n củ y n, lấ âu ra nguồ lự cho sựđi mớ sáng tạ mớ Chẳ phảchúng ta sẽ n c ổ i o i? ng i kế thúc trong nhữ tranh cãi pháp lí bấtậ về n nào củ bấ t ng t n phầ a t cứđi mớ nào là do cộ đng làm ra đ cho không, và có nghĩ ổ i ng ồ ể a là giữtheo cách đ và phầ nào do công ti vì lợ nhuậ nào đ đ a ó, n i n ó ư thêm vào và phả thanh toán đ cho công ti ấ có thểkiế tiề i ể y m n nhằ thúc đy đi mớ nữ Tấcả câu hỏnày đợ mộ dạ m ẩ ổ i a? t các i ưc t ng cộ tác tựtổchứ khác, ngày càng đợ dân chúng ư thích – ng c ưc a phong trào phầ mề miễ phí – nêu ra. Theo Web site n m n openknowledge.org, “Phong trào phầ mề miễ phí/nguồ mở n m n n bắ đu vớ vă hoá ‘ t ầ i n hacker’ a các phòng thí nghiệ khoa họ củ m c máy tính Hoa Kì (Stanford, Berkeley, Carnegie Mellon, và MIT) trong các nă 1960 và 1970. Cộ đng các lậ trình viên còn nhỏ m ng ồ p , và gắ bó vớ nhau. Mã đợ chuyể tớ chuyể lui giữ các thành n i ưc n i n a viên củ cộ đng- nế bạ có mộcảtiế bạ đ ợ mong đi đ a ng ồ u n t i n n ưc ợ ể đ a mã củ bạ cho cộ đng các nhà phát triể Giữ đ đ ợ ư a n ng ồ n. mã ã ư c coi là vụ về rố cuộ bạ hư ng lợ từcông việ củ bạ bè ng - t c, n ở i c a n mình, bạ phảđ trả i thiệ ý.” n i áp lạ n Phong trào phầ mề miễ phí, tuy vậ đ và vẫ đợ gây cả n m n y, ã n ưc m hứ bở lí tư ng đo đc rằ phầ mề phảlà miễ phí và sẵ ng i ở ạ ứ ng n m i n n có cho tấ cả i ngư i, và nó dự vào sựcộ tác nguồ mởđ t mọ ờ a ng n ể giúp tạ ra phầ mề tố nhấcó thể ể o n m t t đ phát không. Cách tiế cậ p n này là hơ khác cách tiế cậ củ nhữ ngư i chủtrư ng nguồ i p n a ng ờ ơ n lự tri tuệchung, nhưApache. Họnhìn open-sourcing nhưmộ c t công cụư việvề thuậđ làm phầ mề và các đi mớ khác, u t kĩ t ể n m ổ i và trong khi Apache là sẵ có miễ phí cho mọ ngưi, không hề n n i ờ có vấ đ gì vớ phầ mề thư ng mạ đợ xây dự trên đ nó. n ề i n m ơ i ưc ng ỉ nh Nhóm Apache cho phép bấcứ tạ ra mộcông trình phái sinh và t ai o t sở u nó, miễ là anh ta thừ nhậ đ góp củ Apache. hữ n a n óng a Mụ tiêu hàng đu củ phong trào phầ mề miễ phí, tuy vậ c ầ a n m n y, là đ kiế càng nhiề ngư i càng tốđ viế cảtiế và phân phố ể m u ờ t ể t, i n, i

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

97

phầ mề miễ phí, vì niề tin chắ rằ đ u này sẽtrao quyề n m n m c ng iề n cho mọ ngư i và giảphóng các cá nhân khỏ sựkìm kẹ củ các i ờ i i p a công ti toàn cầ Nói chung, phong trào phầ mề miễ phí cấ u. n m n u trúc các licence củ nó sao cho nế phầ mề thư ng mạcủ bạ a u n m ơ i a n lấ trự tiế từbả quyề phầ mề miễ phí củ họ thì họcũ y c p n n n m n a , ng muố phầ mề củ bạ là miễ phí. n n m a n n Nă 1984, theo Wikipedia, mộnhà nghiên cứ củ MIT và mộ m t u a t trong nhữ cự hacker này, Richard Stallman, đ khở đu “ ng u ã i ầ phong trào phầ mề miễ phí” n m n cùng vớ nỗ c đ xây dự mộ hệ iề i lự ể ng t đu hành miễ phí đợ gọ là GNU. Đ khuyế khích phầ mề miễ n ưc i ể n n m n phí, và đ đm bả rằ mã củ nó luôn có thể ư c sử đi và sẵ ể ả o ng a đợ a ổ n có miễ phí cho tấcả i ngư i, Stallman đ thành lậ Quỹ n n t mọ ờ ã p Phầ mề Miễ phí và cái gọ là Licenese Công cộ Chung GNU m n i ng [General Public Licencse] (GPL). GPL quy đnh rằ nhữ ngư i ị ng ng ờ dùng mã nguồ có thểsao, thay đi, cậ nhậ mã, miễ là họlàm n ổ p t n cho nhữ thay đi có thểkiế đợ dư i cùng license nhưmã ng ổ m ưc ớ gố Nă 1991, mộ sinh viên ởĐ i họ Helsinki có tên là Linus c. m t ạ c Torvalds, xuấ phát dự vào sáng kiế củ Stallman, đ yế công t a n a ã t khai hệ iề hành Linux củ mình đ cạ tranh vớ hệ iề hành đu a ể nh i đu Windows củ Microsoft và mờ các kĩ a i sưkhác và các geek trự c tuyế thửcả thiệ nó-miễ phí. Kểtừlầ niêm yế đu tiên củ n i n n n t ầ a Tovalds, các nhà lậ trình trên khắ thế i đ thao tác, thêm, mở p p giớ ã rộ vá, và cả thiệ hệ iề hành GNU/Linux, mà license củ nó ng, i n đu a nói bấ cứai có thể i mã nguồ xuố và cảthiệ nó song phả t tả n ng i n i đ cho phiên bả cậ nhậ cho mọ ngư i khác dùng miễ phí. ể n p t i ờ n Tovalds khă khă là Linux phảluôn luôn miễ phí. Các công ti ng ng i n bán nhữ cảtiế phầ mề nâng cao Linux hay thích nghi nó đi ng i n n m ố vớ mộ sốchứ nă nhấđnh phả rấ cẩ thậ đ ng chạ đn i t c ng t ị i t n n ừ m ế bả quyề củ nó trong các sả phẩ thư ng mạcủ mình. n n a n m ơ i a Khá giố Windows, Linux đa ra mộ họcác hệ iề hành có ng ư t đu thể ư c thích nghi đ chạ trên các máy tính đ bàn nhỏ t, các đợ ể y ể nhấ máy xách tay, cầ tay, và thậ chí đng hồ eo tay, lên đn cả m m ồ đ ế các siêu máy tính lớ nhấvà các máy tính lớ Nhưthế t đ a trẻ n t n. mộ ứ ở Ấ Đ vớ mộ PC rẻ thể c nhữ cách hoạ đng bên trong n ộ i t có họ ng t ộ củ cùng hệ iề hành chạ trong mộ sốtrung tâm dữliệ lớ nhấ a đu y t u n t củ [Tổ Công ti] Hoa Kì. Linux có mộ đi quân các nhà phát a ng t ộ triể khắ toàn cầ làm việ đ làm cho nó tố hơ Khi tôi viế n p u c ể t n. t đ n này củ cuố sách, mộ buổ chiề tôi đ picnic đn nhà ở oạ a n t i u i ế

98

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

miề quê Virginia củ Pamela và Malcolm Baldwin, nhữ ngư i n a ng ờ mà vợtôi quen qua việ là thành viên củ hộ đng quả trị a c a i ồ n củ World Learning, mộ NGO về t giáo dụ Trong bữ ă tôi nói là tôi c. a n nghĩ đMali đ xem thế i phẳ đn thế nhìn từrìa ngoài sẽ i ể giớ ng ế nào nhấcủ nó - thị n Timbuktu. Peter con trai nhà Baldwin tình cờ t a trấ làm việ ở Mali vớ tư cách mộ bộ phậ củ cái gọ là c i t n a i GreekCorps, giúp đa công nghệ các nư c đ phát triể Vài ư vào ớ ang n. ngày sau bữ ă tôi nhậ đợ mộ e-mail từPamela bả tôi rằ a n, n ưc t o ng bà đ bàn vớ Peter vềđ cùng tôi đn Timbuku, sau đ bà viế ã i i ế ó t thêm đ n sau, đ n nói cho tôi mọ thứtôi muố biếvà bớ cho oạ oạ i n t t tôi cảmộ chuyế đ “ t n i: Peter nói dựán củ nó là tạ ra các mạ a o ng không dây qua vệ tinh, làm các anten từcác chai soda nhự và các a tấ lư i che cử sổ ng kim loạ Dư ng nhưmọngư i ở m ớ a [bằ i]! ờ i ờ Mali đu dùng Linux …” ề “Mọ ngư i ởMali dùng Linux.” Chắ chắ có mộ chút phóng i ờ c n t đi, như nó là mộlốnói ta nghe thấ chỉ ạ ng t i y trong thế i phẳ giớ ng. hong trào phầ mề miễ phí đ trởthành thách thứ đ n m n ã c áng gờ đi vớ Microsoft và mộ sốcông ti phầ mề toàn cầ m ố i t n m u lớ khác. Nhưtạ chí Fortune tưng thuậ ngày 23-2-2004, “Sự n p ờ t sẵ có củ phầ mề cơ n và hùng mạ này, hoạđng trên các n a n m bả nh t ộ vi xửlí phổbiế khắ mọ nơ củ Intel, trùng vớ sựtă trư ng n p i i a i ng ở bùng nổcủ Internet. Linux mau chóng nhậ đ ợ sựnoi theo toàn a n ưc cầ giữ các nhà lậ trình và nhữ ngư i sửdụ trong kinh u a p ng ờ ng doanh … Cuộ cách mạ đ xa hơ Linux mộ chút… Hầ như c ng i n t u bấcứloạphầ mề nào [hiệ nay] có thể đợ ởdạ nguồ t i n m n tìm ư c ng n mở Web site SourceForge.net, nơ gặ gỡcủ các nhà lậ trình, . i p a p liệ kê con sốgây sử số 86.000 chư ng trình đ tiế triể t ng t ơ ang n n. Hầ hế là các dựán nhỏbở và cho các geek, như hàng tră u t i ng m [chư ng trình] có giá trị c sự… Nế bạ ghét móc 350 $ đ ơ thự u n ể mua Microsoft Office hay 600 $ cho Adobe Photoshop, thì OpenOffice.org và Gimp là các lự chọ miễ phí chấlư ng cao a n n t ợ đ áng ngạ nhiên.” Các công ti lớ như Google, E☼Trade, và c n Amazon, bằ kế hợ các thành phầ server hàng hoá trên cơsở ng t p n Intel vớ hệ iề hành Linux, đ có khả ng cắchi tiêu công nghệ i đu ã nă t củ họmộ cách đy kị tính – và có nhiề kiể soát hơ vớ a t ầ ch u m n i phầ mề củ mình. n m a

P

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

99

Vì sao có nhiề ngưi đn vậ sẵ sàng viế phầ mề đ cho u ờ ế y n t n m ể không? Mộ phầ là do thách thứ khoa họ thuầ tuý, đ u không t n c c n iề bao giờnên đ giá thấ Mộ phầ bở vì tấ cả đu că ghét ánh p. t n i t họ ề m Microsoft vì cách nó chế ngựthị ờ đn vậ và, theo cách nhìn trư ng ế y củ nhiề ngư i hay bự mình, ứ hiế tấ cả i ngưi khác. Mộ a u ờ c c p t mọ ờ t phầ là vì họtin rằ phầ mề nguồ mởcó thể ư c giữtư i n ng n m n đợ ơ hơ và ít lỗ hơ bấcứphầ mề thư ng mạ nào, bở vì nó liên n i n t n m ơ i i tụ đ ợ cậ nhậ bở mộ đi quân củ các nhà lậ trình không c ưc p t i t ộ a p đ ợ trả n. Và mộ phầ vì mộ số ưc tiề t n t công ti công nghệ n nào đ lớ ó trả n cho các kĩ tiề sưlàm việ trên Linux và các phầ mề khác, hi c n m vọ nó sẽ t thị n củ Microsoft và làm cho nó thành mộ đi ng cắ phầ a t ố thủcạ tranh yế hơ ởkhắ nơ Có nhiề đng cơhoạđng ở nh u n p i. u ộ t ộ đ và không phả tấ cảchúng là vị ây, i t tha. Tuy vậ khi đt tấ cả y, ặ t chúng lạ vớ nhau, chúng tạ ra mộ phong trào rấhùng mạ sẽ i i o t t nh tiế tụ là mộ thách thứ lớ cho toàn bộmô hình phầ mề p c t c n n m thư ng mạvềmua mộ chưng trình và sau đ tả các sử lỗ và ơ i t ơ ó i a i mua bả cậ nhậcủ nó. n p t a Cho đn nay, hệđ u hành Linux là thành công nổ tiế nhấ ế iề i ng t giữ các dự án phầ mề nguồ mở miễ phí thách thứ a n m n n c Microsoft. Như Linux chủyế đợ các trung tâm dữliệ công ng u ưc u ti lớ sửdụ chứkhông phả các cá nhân. Tuy nhiên, tháng 11n ng, i 2004, [Quỹ Mozilla Foundation, mộ nhóm phi lợ nhuậ ủ hộ ] t i n ng phầ mề nguồ mở phát hành Firefox, mộ Web browser miễ n m n , t n phí mà ngư i viế về ờ t công nghệ New York Times Randall Stross ở (19-12-2004) đ mô tảnhưrấ nhanh và đy các tính nă mà ã t ầ ng Internet Explorer củ Microsoft không có. Firefox 1.0, dễ đt, a cài ặ đ ợ phát hành 9-11. “Chỉ t tháng sau,”Stross tư ng thuậ ưc mộ ờ t, “quỹkỉ m mộ cộ mố đ đ ý: 10 triệ lầ tảxuố niệ t t c áng ể u n i ng.”Các khoả quyên góp từcác fan am hiể củ Firefox đ trả ng cáo n u a ã quả hai trang trên The New York Times. “Vớ Firfox,” Stross nói thêm, i “phầ mề nguồ mở n m n chuyể từback-office khó hiể sang nhà củ n u a bạ và sang nhà củ cha mẹ n’ a. (Con cái bạ ởđi họ đ n, a bạ nữ n ạ c ã dùng nó rồ Nó tao nhã, dễdùng nhưInternet Explorer và, hấ i). p dẫ nhấ đ ợ bả vệ t hơ nhiề đ chố các loạvirus, worm n t, ư c o tố n u ể ng i [sâu] và snoop [phầ mề nghe lén]. Microsoft đ luôn coi sựtích n m ã hợ chặ củ Internet Explorer là mộ tính nă hấ dẫ Firfox p t a t ng p n. cư i nhẹ ỡ nhành trên đnh Windows, tách biệkhỏhệ iề hành làm ỉ t i đu cơsởmà chủtị Mozilla Foundation, Michell Baker, gọ là mộ ch i t

100

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

‘sựphòng thủtựnhiên’. Lầ đu tiên Internet Explorer mấ thị n ầ t phầ Theo mộ khả sát toàn cầ đ ợ tiế hành tháng Mư i Mộ n. t o u ưc n ờ t vừ qua bở OneStat.com, mộ công ti ởAmsterdam phân tích a i t Web, thị n củ Internet Explorer sụ xuố dư i 85 phầ tră phầ a t ng ớ n m, nă đ m phầ tră thấ hơ tháng Nă Firfox bây giờcó gầ 5 m iể n m p n m. n phầ tră thị n, và phầ đ đ tă n m phầ n ó ang ng.” ẽ không ngạ nhiên là các quan chứ Microsoft không phảlà c c i nhữ ngư i tin vào khả ng tồ tạhay vào các ư đ m củ ng ờ nă n i u iể a dạ phầ mề miễ phí nguồ mở Trong tấcả vấ đ mà tôi ng n m n n . t các n ề đ cậ đn trong cuố sách này, không vấ đ nào kích thích nhiề ề p ế n n ề u say mê từnhữ ngưi ủ hộvà nhữ ngư i phả đi hơ là ng ờ ng ng ờ n ố n open-source. Sau khi dùng mộ sốthờ gian vớ cộ đng nguồ t i i ng ồ n mở tôi muố nghe cái Microsoft cầ phả nói, vì đ sẽlà mộ , n n i ây t cuộ tranh cãi quan trọ quyếđ nguồ mởtrởthành mộ lự c ng, t ị nh n t c làm phẳ đ đ đn mứ nào. ng ích áng ế c Đ m đu tiên củ Microsoft là, Làm thế đ thúc đy đi mớ iể ầ a nào ể ẩ ổ i tiế lên nế mọ ngưi làm việ không lấ tiề và cho không công n u i ờ c y n trình củ họ Vâng, Microsoft nói, tấcả a ? t nghe đp đ và thân thiệ ẹ ẽ n rằ tấcả ng t chúng ta vừ cùng nhau lên trự tuyế và viếphầ mề a c n t n m miễ phí bở nhân dân và cho nhân dân. Như nế nhữ ngư i n i ng u ng ờ đi mớ sáng tạ sẽ ổ i o không đợ thư ng cho các đi mớ củ mình, ưc ở ổ i a khuyế khích cho đi mớ mởđờ sẽ n kiệ và cũ vậ tiề n ổ i ưng cạ t ng y n cho R&D sâu thự sựcầ đn đ tạ ra sựtiế bộtrong lĩ vự c n ế ể o n nh c ngày càng phứ tạ này. Sựthự rằ Microsoft đ tạ ra hệđ u c p c ng ã o iề hành PC chuẩ thắ cuộ trên thư ng trư ng, nó lậ luậ đ tạ n ng c ơ ờ p n, ã o ra nguồ tiề tài trợcho phép Microsoft tiêu hàng tỉ n n dollar cho R&D đ phát triể Microsoft Office, mộ trọ bộ ứ dụ mà ể n t n các ng ng bây giờnó có thể hơ 100 $ mộchút. bán n t “Microsoft thừ nhậ rằ có nhiề khía cạ củ phong trào a n ng u nh a nguồ mởlà hấ dẫ đc biệ xung quanh quy mô, sựcộ tác n p n, ặ t ng cộ đng, và các khía cạ truyề thông,”Craig Mundie, tổ ng ồ nh n ng giám đc công nghệ a Microsoft, nói. “ ng về ố củ Như cơbả chúng n tôi tin vào ngành phầ mề thưng mạ và mộ sốbiế thể a mô n m ơ i, t n củ hình nguồ mởcông kích mô hình kinh tế phép các công ti đ n cho ể tạ dự việ kinh doanh vềphầ mề Vòng thiệ vềđi mớ o ng c n m. n ổ i, phầ thư ng, tái đu tư và đi mớ nhiề hơ là cái đ dẫ đn tấ n ở ầ , ổ i u n ã n ế t

S

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

101

cảcác đt phá lớ trong nghành củ chúng ta. Việ kinh doanh ộ n a c phầ mề nhưchúng ta biế là mộ việ kinh doanh kinh tếquy n m t t c mô. Bạ tiêu trư c hàng tấ tiề đ phát triể mộ sả phẩ phầ n ớ n n ể n t n m n mề rồ chi phí biên đ sả xuấ mỗ sả phẩ là rấnhỏ như m, i ể n t i n m t , ng nế anh bán rấnhiề anh thu lạđ ợ khoả đu tưcủ mình và u t u, i ưc n ầ a sau đ tái đu tưlợ nhuậ vào phát triể thếhệ n phẩ mớ ó ầ i n n [sả m] i. Như khi bạ khă khă rằ không đợ tính tiề phầ mề ng n ng ng ng ưc n n m, bạ chỉ thể n có cho không, bạ lấ việ kinh doanh phầ mề khỏ n y c n m i sự kinh doanh theo quy mô kinh tế. ” Bill Gates nói thêm, “Bạ cầ chủnghĩtưbả [đ dẫ dắ đi n n a n ể n t ổ mớ Đ có [mộ phong trào] nói đi mớ không xứ đ phầ i]. ể t ổ i ng áng n thư ng kinh tếlà trái vớ phía mà thếgiớ đ tớ Khi tôi nói vớ ở i i i i. i nhữ ngư i Trung Quố họư c mơlậ mộ công ti. Họkhông ng ờ c, ớ p t nghĩ‘ sẽ , tôi làm thợcắ tóc ban ngày và làm phầ mề miễ phí t n m n ban đ … Khi bạ có khủ hoả an ninh trong hệ ng [phầ êm’ n ng ng thố n mề củ mình, bạ không muố nói, ‘ thợ t tóc ở âu’ m] a n n Gã cắ đ ?” Khi chúng ta chuyể vào thế i phẳ này, và có lự lư ng lao n giớ ng c ợ đng to lớ này do Web cho phép, vớ tấ cả công cụ ng tác ộ n i t các cộ này, sẽ không có dựán nào là quá nhỏcho các thành viên nào đ ó củ lự lưng lao đng này đ đm nhiệ hay sao chép, hay sử a c ợ ộ ểả m, a đi – miễ phí. Ai đ ởđ sẽ tạ ra các phiên bả miễ phí củ ổ n ó ó thử o n n a mọ loạphầ mề hay thuố hay âm nhạ “ thì làm sao các i i n m c c. Thế sả phẩ giữđ ợ giá trị a chúng?” n m ưc củ Mundie hỏ “ nế các i. Và u công ti không thể y đ ợ giá trị p lí từcác sả phẩ củ họsự lấ ư c hợ n m a , đi mớ sẽ tiế lên trong lĩ vự này hay lĩ vự khác, vớ tố ổ i có n nh c nh c i c đ mà nó có thểhay phả là?” Chúng ta có thểluôn tính đn mộ ộ i ế t phong trào nguồ mởtựtổchứ đn cùng nhau đ đa các thứtiế n c ế ểư n lên không mấtiề t n? Có vẻ ố vớ tôi, chúng ta ở đi i giai đ n còn quá sớ trong lị sử oạ m ch củ sựlàm phẳ thế i đ trả i các câu hỏ này. Như chúng a ng giớ ể lờ i ng sẽ n các câu trả i, và không chỉ Microsoft. Cho đn nay – cầ lờ cho ế và có thể ây là mộ phầ củ câu trả i tầ dài – Microsoft đ có đ t n a lờ m ã khả ng hi vọ ởsựthự rằ chỉ đt hơ phầ mề thư ng nă ng c ng thứ ắ n n m ơ mạ là phầ mề miễ phí. Ít công ti lớ có thể ơ giả tảLinux i n m n n đn n i xuố từ ng Web và hi vọ nó hoạđng cho tấcả nhiệ vụcủ ng t ộ t các m a họ Nhiề thiế kếvà kĩ t hệ ng cầ phả đ cùng nó và ở . u t thuậ thố n i i trên nó đ biế nó phù hợ vớ các nhu cầ cụ củ mộ công ti, ể n p i u thể a t đc biệ cho các hoạđng tinh vi, quy mô lớ và quyế đ đn ặ t t ộ n, t ị ế nh

102

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

sứ nh. Cho nên khi bạ tính tổ tấcả phí thích nghi hệ iề mệ n ng t chi đu hành Linux đi vớ các nhu cầ củ công ti bạ và nề phầ cứ ố i u a n n n ng cụthểcủ nó và các ứ dụ Microsoft lậ luậ nó có thểcó a ng ng, p n, tổ chi phí nhiề như c hơ Windows. ng u hoặ n Vấ đ thứhai Microsoft nêu lên về n ề toàn bộphong trào nguồ n mởnày phảgiảquyếlà làm sao chúng ta theo dõi đ ợ ai sởhữ i i t ưc u mẩ nào củ bấ cứđi mớ nào trong mộ thế i phẳ nơ mộ u a t ổ i t giớ ng, i t số ư c tạ ra miễ phí và phầ khác đợ xây dự trên nó vì lợ đợ o n n ưc ng i nhuậ Các nhà lậ trình Trung Quố sẽ t sựtôn trọ các quy n. p c thậ ng đ củ Quỹ n mề Miễ phí? Ai sẽ quả tấcả c này? ị nh a Phầ m n cai n t việ “Mộ khi bạ bắđu xã hộ hoá dân cưtoàn cầ về tư ng rằ t n t ầ i u ý ở ng phầ mề hay bấ cứđi mớ khác nào đợ cho là miễ phí, n m t ổ i ưc n nhiề ngư i sẽ u ờ không phân biệgiữ phầ mề miễ phí, các dư c t a n m n ợ phẩ miễ phí, âm nhạ miễ phí, hay các patent miễ phí về t m n c n n thiế kếôtô,”Mundie lí lẽCó sựthậ nào đ trong đ u này. Tôi làm . t ó iề việ cho mộtờ c t báo, đ là nơ trả ơ cho tôi. Như tôi tin rằ ó i lư ng ng ng tấ cảcác báo trự tuyế phả là miễ phí, và vềnguyên lí tôi từ t c n i n chố trả n cho đt báo trự tuyế đi vớ The Wall Street Journal. i tiề ặ c n ố i Tôi đ không đc bả trên giấ củ The New York Times thư ng ã ọ n y a ờ xuyên hai nă nay. Tôi đc nó trự tuyế Song nế thế con gái m ọ c n. u hệ tôi, do đợ nuôi đ nghĩ ng báo chí là cái gì đ phảđ ợ truy ưc ể rằ ó i ưc cậ miễ phí, lớ lên và từchố trả n cho báo giấ Hừ . Tôi p n n i tiề y? ..ừ thích Amazon.com cho đn khi nó bắ đu cung cấ mộ nề toàn ế t ầ p t n cầ không chỉ các sách mớ củ tôi mà cả phiên bả cũVà u bán i a các n . tôi vẫ không chắ sẽcả thấ ra sao vềviệ Amazon chào các n c m y c đ n củ cuố sách này có thể ư c lư t trự tuyế miễ phí. oạ a n đợ ớ c n n Mundie lư ý mộ công ti ôtô lớ củ Mĩ i phát hiệ ra là mộ u t n a mớ n t sốhãng Trung Quố đ dùng công nghệ c ã quét sốmớ đ quét toàn i ể bộ c ôtô và sả ra hàng loạcác mô hình thiếkế i sự giúp chiế n t t vớ trợ củ máy tính tấcả bộphậ trong vòng mộ thờ gian rấngắ a t các n t i t n. Sau đ họ thể p các thiếkế ó vào các robot công nghiệ và ó có nạ t đ p nhanh mà không ồ ào tạ ra mộ bả sao hoàn hả củ mộ chiế n o t n o a t c xe GM- mà không phả chi bấcứkhoả tiề nào cho R&D. Các i t n n nhà sả xuấ ôtô Mĩ ng bao giờnghĩ có bấcứ đ lo về n t chẳ họ t gì ể sự sinh sả vô tính toàn bộcác xe củ họsong ởthế i phẳ că n a , giớ ng, n cứvào các công nghệ n có ở ấ đ u đ không còn đ nữ sẵ đy, iề ó úng a. Đ m mấ chố củ tôi là thếnày: Open-source là mộ lự làm iể u t a t c phẳ quan trọ bở vì nó làm cho nhiề công cụ từphầ mề ng ng i u , n m

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

103

đn bách khoa toàn thư sẵ có miễ phí, mà hàng triệ ngư i ế , n n u ờ quanh thếgiớ đ phả mua đ đ ợ dùng, và bở vì mạ nguồ i ã i ể ưc i ng n mởkếhợ -vớ các ranh giớ mởcủ chúng và cách tiế cậ đnt p i i a p n ế mộ t-là-đn-tấ - có thể ế t-cả thách thứ cấ trúc thứbậ vớ mộ mô c u c i t hình chiề ngang vềđi mớ rõ ràng hoạđng trong các lĩ vự u ổ i t ộ nh c có sốlư ng ngày càng tă Apache và Linux mỗ cái đ giúp đy ợ ng. i ã ẩ chi phí củ việ sửdụ tính toán và Internet theo nhữ cách làm a c ng ng phẳ mộcách sâu sắ Phong trào này sẽ ng t c. không mấđ Quả c, t i. thự có thểnó mớ chỉ a bắ đu - vớ mộ sựkhát khao to lớ và i vừ t ầ i t n, ngày càng tă có thể áp dụ cho nhiề ngành. Như The ng ng u Economist (10-7-2004) bố rố “ t sốngưi cuồ tín thậ chí i i, mộ ờ ng m còn lí lẽrằ cách tiế cậ nguồ mởđi diệ cho mộ mô hình ng p n n ạ n t mớ mô hình hậ tư n chủ i, u bả nghĩvề n xuấ a sả t.” Đ u đ có thể ra là đ iề ó tỏ úng. Nế vậ thì chúng ta có các vấ đ u y, n ề to lớ về quả toàn cầ đ sắ xế ai sởhữ cái gì và các cá n cai n u ể p p u nhân và các công ti sẽ m lờthế từ c tạ ra chúng. kiế i nào việ o

LỰ LÀM PHẲ C NG # 5 OUTSOURCING [THUÊ NGUỒ NGOÀI] N Y2K ndia (Ấ Đ ) đ trảqua nhữ thă trầ từkhi nó giành đợ n ộ ã i ng ng m ưc đc lậ ngày 15-8-1947, như trong chừ mự nào đy nó có ộ p ng ng c ấ thểđợ nhớlạ nhưnư c may mắ nhấ trong lị sửcuố thế ưc i ớ n t ch i kỉ hai mư i. ơ Cho đn gầ đ Ấ Đ đ là nư c đ ợ biế đn trong giớ ế n ây, n ộ ã ớ ưc t ế i ngân hàng như“ngưi mua thứcấ . Bạ luôn muố là ngư i mua ờ p” n n ờ thứcấ trong kinh doanh- [là] ngư i mua khách sạ hay sân golf p ờ n hay siêu thị khi ngưi chủsởhữ đu tiên đ phá sả và các tài sau ờ u ầ ã n sả củ nó đợ ngân hàng bán vớ giá mưi cent cho mộ dollar. n a ưc i ờ t Thếđy, nhữ ngư i ngư i mua đu tiên củ tấ cả ấ ng ờ ờ ầ a t cáp đợ đt ưc ặ bở tấcả công ti cáp quang đ – các công ti nghĩ sẽ nên i t các ó họ trở giàu có không ngừ trong mộ vũ sốmởrộ không ngừ – ng t trụ ng ng đ là các cổđ Mĩ a chúng. Khi bong bóng vỡ họbị lạ ã ông củ , bỏ i nắ giữcổphiế hoặ vô giá trị c bị m [giá trịrấ nhiề m u c hoặ giả ] t u.

I

104

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Nhữ ngưi Ấ Đ , thự tế đ trởthành nhữ ngưi mua thứ ng ờ n ộ c , ã ng ờ cấ củ các công ti cáp quang. p a Họthự tếđ không mua các cổphầ họchỉ ư c lợ từquá c ã n, đợ i thừ dung lư ng cáp quang, đ u có nghĩlà họvà các khách hàng a ợ iề a Mĩ a họcó dị sửdụ tấ cảcáp đ hầ nhưmiễ phí. Đ là củ p ng t ó u n ây mộ dị may bấngờkhổ lồ t p t ng cho Ấ Đ (và ởmứ đ ít hơ cho n ộ c ộ n Trung Quố Liên Xô trư c đ và Đ c, ớ ây, ông Âu), bở vì lị sửcậ i ch n đi củ Ấ Đ là gì? Ngắ gọ Ấ Đ là mộ nư c hầ như ạ a n ộ n n, n ộ t ớ u không có tài nguyên tựnhiên đ làm mộ việ rấ tố – khai thác đu óc ã t c t t ầ củ ngư i dân củ mình bằ giáo dụ mộphầ tư ng đi lớ giớ a ờ a ng c t n ơ ố n i ư tú củ nó vềkhoa họ kĩ t và y họ Nă 1951, thuộ về u a c, thuậ c. m c công trạ lâu dài củ ông, Jawaharlal Nehru, thủ ớ Ấ Đ đu ng a tưng n ộ ầ tiên, đ xây dự việ đu tiên trong bả Việ Công nghệ n Đ ã ng n ầ y n Ấ ộ (IIT) ởthành phốmiề đ Kharagpur. Trong nă mư i nă kể n ông m ơ m từkhi đ hàng tră ngàn ngư i Ấ Đ đ tranh đ đ đợ vào ó, m ờ n ộã ua ể ư c họ và tố nghiệ từcác Họ Việ IIT này và các đi họ tưtư ng c t p c n ạ c ơ đ ơ củ chúng (cũ như Họ Việ Quả lí Ấ Đ -IIM, dạ ư ng a ng sáu c n n n ộ y quả trị n kinh doanh). Că cứvào dân sốhơ mộ tỉ a Ấ Đ , sự n n t củ n ộ cạ tranh này tạ ra mộ chế ộnhân tài tri thứ phi thư ng. Nó nh o t đ c ờ giố mộnhà máy, cho ra lò và xuấkhẩ mộsố nă kĩ t, ng t t u t tài ng thuậ khoa họ máy tính, và phầ mề có nă khiế nhấtrên thế i. c n m ng u t giớ Chao ôi, đ là mộtrong vài việ mà Ấ Đ đ làm đ ây t c n ộã úng. Vì hệ thố chính trị a nó thư ng loạ chứ nă gắ vớ sởthích ủ ng củ ờ n c ng, n i ng hộSoviet, ủ hộkinh tế c xã hộ chủnghĩ củ Nehru, đ bả ng họ i a a ã o đm rằ cho đn tậ giữ các nă 1990 Ấ Đ đ không thể ả ng ế n a m n ộã cung cấ việ làm tửtế p c cho hầ hếcác kĩ tài nă đ Nhưthế đ u t sư ng ó. Mĩ ã là ngư i mua thứ p củ nă lự trí tuệ n Đ ! Nế là mộngư i ờ cấ a ng c Ấ ộ u t ờ Ấ Đ thông minh và có giáo dụ cách duy nhấ bạ có thểphát n ộ c, t n huy khả ng củ mình đ là bỏnư c và, lí tư ng nhấ đ Mĩnơ nă a ã ớ ở t, i , i khoả hai mư i lă ngàn ngư i tố nghiệ các trư ng kĩ t Ấ ng ơ m ờ t p ờ thuậ n Đ đ đnh cưtừ1953, làm giàu nhiề cho quỹtrí tuệ nhờsự ộã ị u Mĩ giáo dụ củ họđ ợ bao cấ bở nhữ ngư i đ thuế n Đ . c a , ưc p i ng ờ óng Ấ ộ “IIT trởthành các hòn đo ư tú bằ cách không cho phép sự ả u ng giả chấ lưng hệthố Ấ Đ làm giả các tiêu chuẩ chính m t ợ ng n ộ m n xác củ chúng,” a The Wall Street Journal (16-4-2003) lư ý. “Anh u không thể út lót đ đ ợ vào mộ IIT … Các ứ viên chỉ ư c đ ể ưc t ng đợ chấ nhậ nế họqua đợ mộ cuộ thi tuyể gay go. Chính phủ p n u ưc t c n không can thiệ vào chư ng trình giả dạ và công việ họ đ p ơ ng y, c c òi

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

105

hỏ khắkhe … Có thể lẽvào mộ IIT khó hơ vào Harvard hay i t lí , t n MIT … Cự sinh viên IIT Vinod Khosla, đng sáng lậ ra Sun u ồ p Microsystem, nói: ‘Khi tôi tố nghiệ IIT Delhi và sang Carnegie t p Mellon đ họ Thạ sĩtôi nghĩ ể c c , mình dạ chơ vì nó rấ dễ vớ o i t so i vố họ mà tôi nhậ đ ợ ởIIT’ n c n ưc .” Trong hầ hếnă mư i nă đu, các việ IIT này là mộ trong u t m ơ m ầ n t nhữ món hờ lớ nhấmà Mĩ ã từ đợ Cứnhưlà ai đ đ ng i n t đ ng ư c. ó ã đt mộố hút trí óc nạ đy ở ặ t ng p ầ New Delhi và đ vào Palo Alto. ổ Và rồ Netscape, phi đ u tiế hoá viễ thông 1996, và Global i iề t n Crossing và các bạ cáp quang củ nó đn. Thế i trởnên phẳ n a ế giớ ng và toàn bộcâu chuyệ lộ đu đ “Ấ Đ không có tài nguyên n n ầ uôi. n ộ hay hạtầ cơsởgì” Dinakar Singh, mộ trong nhữ giám đc ng t ng ố quỹ bả hiể [hedge-fund] đợ tôn trọ nhấởphốWall nói, tự o m ưc ng t bố củ ông đ tố nghiệ ởmộIIT và sau đ di cư mẹ a ã t p t ó sang Mĩ i , nơ ông đợ sinh ra. “Nó đ tạ ra nhữ ngư i vớ chấ lư ng và ưc ã o ng ờ i t ợ bằ sốlư ng. Song rấnhiề trong sốhọ ã mụ rữ nhưrau cỏở ng ợ t u đ c a các bế cả Ấ Đ . Chỉ t sốrấít có thể tàu và thoát khỏ n ng n ộ mộ t lên i. Chuyệ đ sẽ n ó không bao giờxả ra nữ vì chúng ta đ xây con tàu y a, ã vư t đi dư ng này, đợ gọ là cáp quang… Trong hàng thậ kỉ ợ ạ ơ ưc i p bạ phảrờ khỏ Ấ Đ đ trởthành chuyên gia… Bây giờ n có n i i i n ộể bạ thể plug [cắ vào thế i từẤ Đ . Bạ không cầ phảđn Yale m] giớ n ộ n n i ế và không cầ phảlàm việ cho Goldman Sachs [nhưtôi đ phả n i c ã i].” Ấ Đ đ chẳ bao giờcó thể ủkhả ng chi trả n ộã ng đ nă cho dảbă i ng thông đ kếnố Ấ Đ có đu óc vớ Mĩ công nghệ ể t i n ộ ầ i có cao, vì thế các cổđ Mĩ trả việ đ Chắ chắ đu tưquá mứ có ông chi cho c ó. c n, ầ c thể tố Sự ầ tưquá mứ vào đ ờ sắđ hoá ra là mộlợ ích là t. đu c ư ng t ã t i to lớ cho nề kinh tế . “ n n Mĩ Song đu tưquá mứ vào đ ờ sắchỉ ầ c ư ng t giớ hạ trong quố gia riêng củ bạ và các lợ ích cũ thế i n c a n i ng ,” Singh nói. Trong trưng hợ đờ sắ kĩ t số “ ng ngư i ờ p ư ng t thuậ , nhữ ờ ngoạquố là nhữ ngư i đợ lợ Ấ Đ đợ đmiễ phí. i c ng ờ ư c i.” n ộ ư c i n Vui đ nói chuyệ vớ ngư i Ấ Đ nhữ ngư i nổ bậ chính i n i ờ n ộ ng ờ i t xác vào lúc các công ti Mĩ t đu phát hiệ ra họcó thể hút bắ ầ n thu nă lự trí óc củ Ấ Đ ở n Đ . Mộtrong sốhọ Vivek Paul, ng c a n ộ Ấ ộ t là hiệ là chủ ch củ Wipro, công ti phầ mề Ấ Đ khổ lồ“ n tị a n m n ộ ng . Về nhiề mặcách mạ [outsourcing] công nghệ u t ng thông tin Ấ Đ bắ n ộ t đu vớ việ General Electric sang đ Ta đ nói vềcuố các ầ i c ây. ang i nă 1980 đu các nă 1990. Khi đ Texas Instrument đ tiế m ầ m ó, ã n hành thiế kếchip nào đ ởẤ Đ . Mộ sốnhà thiế kế t ó n ộ t t chủchố t

106

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

củ họ Mĩlà nhữ ngưi Ấ Đ , và cơ n họđ đ cho họ a [ở ] ng ờ n ộ bả ã ể về quê và làm việ từđ [dùng các mạ truyề thông khá thô thiể c ó ng n n lúc đ đ liên lạ Khi đ tôi chỉ hoạđng cho GE Medical ó ể c]. ó, huy t ộ Systems ởBangalore. [Chủtị GE] Jack Welch đn Ấ Đ nă ch ế n ộ m 1989 và hoàn toàn bị n Đ hấ dẫ nhưmộ nguồ lợ thế tuệ Ấ ộ p n t n i trí cho GE. Jack nói, ‘Ấ Đ là mộ nư c đ phát triể vớ nă lự n ộ t ớ ang n i ng c trí tuệ phát triể Ông thấ mộ quỹnhân tài có thể n.’ y t dùng làm đ òn bẩ Nên ông nói, ‘Chúng ta tiêu nhiề tiề đ làm phầ mề y. u n ể n m. Không thể làm việ gì đ cho phòng IT củ chúng ta ở ây? Vì Ấ c ó a đ n Đ đ đ thị ờ củ mình đi vớ các công ti công nghệ ớ ộ ã óng trư ng a ố i nư c ngoài, nhưIBM, các công ti Ấ Đ phả khở đng các nhà máy n ộ i i ộ riêng củ mình đ làm PC và máy chủ và Jack cả thấ nế họ a ể , m y u có thể việ đ cho họhọ thể việ đ cho GE. làm c ó , có làm c ó Đ làm dựán, Welch đ cửmộ tổdo CIO [giám đc thông tin] ể ã t ố củ GE dẫ đu sang Ấ Đ kiể tra khả ng. Lúc đ Paul cũ a n ầ n ộ m nă ó ng đng kí nhưgiám đc phát triể kinh doanh củ GE ở n Đ . “ ă ố n a Ấ ộ Cho nên công việ củ tôi là hộtố CIO, đu 1990, trong chuyế đ c a ng ầ n i đu tiên củ ông ta,” ầ a ông nhớ i. “ đn vớ mộ số án thửđ lạ Họ ế i t dự ể khở đng. Tôi nhớnử đ đ đ họởsân bay Delhi vớ mộ i ộ a êm i ón i t đ xe Ấ Đ , xe Ambassador, dự vào thiếkế oàn n ộ a t Morris Minor rấ t lỗ thờ củ các nă 1950. Mỗ ngưi trong chính phủcó mộ i i a m i ờ t chiế Cho nên chúng tôi có đ nă xe và từsân bay vềthành c. oàn m phốTôi ởxe sau, ởmộđ m tôi nghe tiế nổ n, và tôi nghĩ . t iể ng lớ , cái gì thế Tôi vọ lên đu, và mui xe đ đu bay ra và đp vỡkính ? t ầ i ầ ậ chắ gió - vớ nhữ ngư i GE ở n i ng ờ trong! Thế toàn bộ oàn xe củ là đ a các nhà đ u hành GE lái vào vệ ư ng, và tôi chỉ thể iề đờ có nghe thấ y họ cho chính họ‘ ây là nơ mà chúng ta mua phầ mề à?’” nói , Đ i n m ay cho Ấ Đ , đi GE đ không bị t lưng tồ củ xe Ấ n ộ ộ ã chấ ợ i a n Đ làm nả chí. GE đ quyếđ cắ rễbắđu mộ dựán ộ n ã t ị m , t ầ nh t phát triể chung vớ Wipro. Các công ti khác đ thửcác mô hình n i ã khác nhau. Như đy vẫ là nhữ ngày trư c cáp quang. Simon ng ấ n ng ớ & Schuster, nhà xuấbả sách, thí dụ chuyể sách củ nó đn Ấ t n , n a ế n Đ và trả ng ngư i Ấ Đ 50 $ mộtháng (so vớ 1.000 $ tháng ộ nhữ ờ n ộ t i ởHoa Kì) đ đ máy chúng bằ tay vào máy tính, biế các ể ánh ng n cuố sách thành các file đ n tửcó thể ư c biên tậ hay sử đi dễ n iệ đợ p a ổ dàng trong tư ng lai – đc biệ các từđ n, liên tụ cầ cậ nhậ ơ ặ t iể c n p t.

M

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

107

Nă 1991, Manmohan Singh, bộtrư ng bộ chính Ấ Đ lúc đ m ở tài n ộ ó, bắđu mởnề kinh tế n Đ cho đu tưnưc ngoài và đ a cạ t ầ n Ấ ộ ầ ớ ư nh tranh vào ngành viễ thông Ấ Đ đ kéo giá xuố Đ thu hút n n ộể ng. ể nhiề đu tưnư c ngoài hơ Singh đ làm cho các công ti đt các u ầ ớ n, ã ặ trạ vệ m tinh dễ n nhiề ở hơ u Bangalore, cho nên họ thể y qua có nhả hệ ng đ n thoạẤ Đ và kếnố vớ các cơsởtrong nư c củ thố iệ i n ộ t i i ớ a họởMĩChâu Âu, hay Châu Á. Trư c đ chỉ , ớ ó, Texas Instruments đ sẵ sàng đ ơ đu vớ bộmáy quan liêu Ấ Đ , đ trởthành ã n ư ng ầ i n ộ ể công ti đ quố gia đu tiên thiếlậ mộ trung tâm thiếkế ch a c ầ t p t t mạ và phát triể ởẤ Đ nă 1985. Trung tâm TI ởBangalore đ có n n ộ m ã trạ vệ m tinh riêng củ mình như đ chịđ khổ có mộ quan a ng ã u au vì t chứ chính phủẤ Đ giám sát nó - vớ quyề khám xét bấ cứ c n ộ i n t mẩ dữliệ vào ra nào. Singh đ nớ lỏ tấ cả ng bó buộ đ u u ã i ng t nhữ c ó sau 1991. Không lâu sau đ nă 1994, HealthScribe India, mộ ó, m t công ti ban đu mộ phầ đ ợ các bác sĩ n Đ -Mĩ trợ đ ợ ầ t n ưc Ấ ộ tài , ư c thành lậ ỏBangalore đ làm thuê ghi chép y tế p ể cho các bác sĩ và các bệ việ MĩCác bác sĩ đ lấ các nghi chép bằ tay rồ nh n . khi ó y ng i đc chúng vào mộ máy Dictaphone cho mộ thưkí hay ai đ khác ọ t t ó chép lạ việ thư ng tính bằ ngày hay tuầ HealthScribe dự i, c ờ ng n. ng lên mộ hệ ng biế máy đ n thoạấ phím củ bác sĩ t thố n iệ i n a thành mộ t máy đc chính tả Bác sĩ m sốvà đ n giả đc ghi chép củ ọ . bấ ơ n ọ a mình vào mộ PC có card âm thanh, nó sốhoá âm thanh củ ông. t a Ông ta có thể i ởbấcứđ khi làm việ đ Nhờvệ ngồ t âu c ó. tinh, mộ t bà nộtrợ sinh viên ởBangalore có thể mộmáy tính và tả i hay vào t i âm thanh đ sốhoá củ bác sĩ ghi chép nó- không phảtrong hai ã a và i tuầ mà trong hai giờ Sau đ ngư i này có thể n . ó ờ chuyể vèo lạbằ n i ng vệtinh ởdạ file vă bả có thểđ vào hệthố máy tính củ ng n n ể ng a bệ việ và trởthành mộ phầ củ file hoá đn. Vì có sựkhác nh n t n a ơ biệ mư i hai giờvề i gian vớ Ấ Đ , nhữ ngư i Ấ Đ có t ờ thờ i n ộ ng ờ n ộ thể chép trong khi các bác sĩ ngủvà file sẽ n sàng và đ i ghi Mĩ , sẵ ợ đ sáng hôm sau. Đ là mộ đt phá quan trọ cho các công ti, ó ây t ộ ng bở vì nế từBangalore bạ có thể chép mộ cách an toàn, hợ i u n ghi t p pháp, và đm bả các hồsơsứ khoẻ các báo cáo phòng thí ả o c , nghiệ và các chuẩ đ củ bác sĩ ởmộ trong nhữ ngành m, n oán a – t ng thích kiệ tụ nhấtrên thế i- thì nhiề ngành khác cũ có thể n ng t giớ u ng nghĩ ế chuyệ gử mộ sốcông việ hậ trư ng [backroom] củ đn n i t c u ờ a họđ làm ởẤ Đ nữ Và họđ làm thếNhư nó vẫ còn bị ể n ộ a. ã . ng n hạ chế i khả ng vệ n bở nă tinh có thể lí đ ợ nơ có mộđ trễ xử ư c, i t ộ về

108

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

âm thanh. (Mỉ mai thay, Gurujot Singh Khalsa, mộ trong nhữ a t ng sáng lậ viên củ HealthScribe nói, ban đu họđ khai thác nhữ p a ầ ã ng ngư i Ấ Đ ờ n ộởMaine - tứ là nhữ ngư i Mĩ c Ấ - đ làm c ng ờ gố n ể việ này, dùng mộ chút tiề liên bang đ ợ dành riêng cho các bộ c t n ưc lạ [nhóm dân cưthiể số đ khở đng, như họ ng bao giờ c u ] ể i ộ ng chẳ khiế họquan tâm đ đ ráp thư ng vụlạ vớ nhau.) Chi phí củ n ủể ơ i i a việ ghi chép ởẤ Đ là khoả mộ phầ nă chi phí cho mỗ c n ộ ng t n m i dòng đ làm việ đ ởHoa Kì, mộsựchênh lệ thu hút sựchú ý ể c ó t ch củ nhiề ngư i. a u ờ Tuy vậ vào cuố các nă 1990, Thầ May Mắ đ bắđu toả y, i m n n ã t ầ sáng lên Ấ Đ từhai hư ng: Bong bóng cáp quang bắđu phồ n ộ ớ t ầ ng lên, kếnốẤ Đ vớHoa Kì, và khủ hoả máy tính Y2K – cái t i n ộ i ng ng gọ là sựcốlỗthiên niên kỉ bắđu kéo đn ở i i - t ầ ế chân trờ Nhưbạ i. n nhớlạ lỗ Y2K là kếquả a sựthự rằ khi các máy tính đ ợ i, i t củ c ng ưc xây dự chúng có các đng hồnộ bộ Đ tiế kiệ bộnhớ các ng, ồ i . ể t m , đng hồnày biể diễ ngày tháng chỉ ng sáu chữsố- hai cho ồ u n bằ tháng, hai cho ngày, và bạ đ ra, hai chữsốcho nă Đ u đ n oán m. iề ó có nghĩlà họcó thể i lên chỉ ế 12/31/99. Vì thế lị đ m a đ đn khi ch iể ngày 1 tháng Giêng, nă 2000, nhiề máy tính cũbị m u treo đ ghi ể không phả 01/01/2000 mà là 01/01/00, và chúng có thểnghĩ ó i đ mộ lầ nữ lạ là 1900 từđu. Nó có nghĩlà rấ nhiề máy tính t n a i ầ a t u hiệ có (các máy mớ hơ đợ sả xuấ vớ các đng hồ t hơ n i n ưc n t i ồ tố n) cầ phả hiệ chỉ lạ đng hồnộ bộvà các hệ ng liên quan n i u nh i ồ i thố củ chúng; khác đ thì e rằ chúng có thể tắmáy, gây ra mộ a i, ng, bị t t khủ hoả toàn cầ că cứvào biế bao nhiêu hệ ng quả lí ng ng u, n t thố n khác nhau -từkiể soát nư c đn không lư đ đ ợ tin họ hoá. m ớ ế u- ã ư c c Công việ cứ chữ máy tính này là việ buồ tẻkhổ lồ Ai c u a c n ng . trên thế i có đ kĩ giớ ủ sưphầ mề đ làm tấ cả c đ Câu trả n m ể t việ ó? lờ Ấ Đ , vớ tấcả kĩ t viên từtấcả IIT đ và các i: n ộ i t các thuậ t các ó đi họ kĩ t tư ạ c thuậ nhân và các trư ng dạ máy tính. ờ y Và nhưthế i Y2K sà xuố chúng ta, Mĩ Ấ Đ bắđu hẹ vớ ng và n ộ t ầ n hò vớ nhau, và quan hệ ó trởthành mộ lự làm phẳ to lớ vì i đ t c ng n, nó chứ tỏcho rấ nhiề việ kinh doanh khác nhau rằ sựkế ng t u c ng t hợ củ PC, Internet, và cáp quang đ tạ ra khả ng củ mộ hình p a ã o nă a t thứ hoàn toàn mớ vềcộ tác và tạ giá trị c i ng o ngang: outsourcing. Bấ cứdị vụnào, call center, hoạ đng hỗtrợkinh doanh, hay t ch t ộ công việ trí tuệnhữ việ có thể ưc số có thể ư c source c , ng c đợ hoá đợ [thuê làm] mộ cách toàn cầ cho nhà cung cấ rẻnhấ khéo léo t u p t,

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

109

nhấ hay hiệ quả t. Dùng các trạ làm việ đợ kếnố bằ t, u nhấ m c ư c t i ng cáp quang, các nhà kĩ t Ấ Đ có thể thuậ n ộ chui vào các máy tính củ a công ti bạ và tiế hành tấcả c hiệ chỉ cho dù họởxa nử n n t việ u nh, a vòng thế i. giớ “Công việ [nâng cấ Y2K] là công việ buồ tẻ c p c n không tạ cho o họ t ư thế nh tranh to lớ Vivek Paul, nhà đ u hành Wipro mộ u cạ n,” iề mà công ti củ ông đ làm thuê mộ sốcông việ lao dị Y2K, a ã t c ch nói. “Vì thếtấ cảcác công ti Phưng Tây bị t ơ thách thứ đn nỗ c ế i không tin nổ đ tìm ai đ khác có thể i ể ó làm việ đ vớ càng ít tiề c ó i n càng tố Họ t. nói, ‘Chúng tôi chỉ n vư t qua nă 2000 chếtiệ muố ợ m t t này!’ Vì thế bắđu làm việ vớ các công ti [công nghệ Ấ Đ họ t ầ c i ] n ộ các công ti mà khác đ có thể chẳ thèm làm vớ i họ ng i.” Dùng lố nói củ tôi, họ ã sẵ sàng đ đn mộ hẹ hò mù quáng i a đ n i ế t n vớ Ấ Đ . Họđ sẵ sàng “bốtrí” Jerry Rao nói thêm, “đi vớ i n ộ ã n . ố i nhữ ngư i khác nhau Y2K có nghĩ khác nhau. Đ i vớ công ng ờ a ố i nghiệ Ấ Đ , nó thểhiệ cơhộ lớ nhấ Ấ Đ đ đợ coi là p n ộ n i n t. n ộ ã ư c mộ nơ củ nhữ ngư i lạ hậ Y2K đt nhiên đ hỏ mỗ máy t i a ng ờ c u. ộ òi i i tính đ n lẻ ơ trên thế i cầ phảđ ợ xem xét lạ Và ởẤ Đ có giớ n i ưc i. n ộ vô sốngư i cầ đ rà soát từ dòng mã. Công nghiệ IT Ấ Đ ờ n ể ng p n ộ có dấ chân củ nó khắ thếgiớ bở vì Y2K. Y2K đ trởthành u a p i i ã đng cơtă trưng củ chúng tôi, đng cơcủ chúng tôi đ đ ợ ộ ng ở a ộ a ể ưc biếđn khắ thế i. Chúng tôi tiế tụ phát đt sau Y2K.” t ế p giớ p c ạ Vào đu nă 2000, công việ Y2K bắđu hế như khi đ mộ ầ m c t ầ t, ng ó t đng lự hoàn toàn mớ về ộ c i kinh doanh nổ lên – thưng mạ đ n i ơ i iệ tử Bong bóng dot-com vẫ chư nổtài nă kĩ t thì hiế và . n a , ng thuậ m, cầ từcác công ti dot-com là khổ lồ Paul nói, “ ờ ta muố u ng . Ngư i n cái họ m thấ là các ứ dụ quyếđ cả y ng ng t ị nh-sứmệ then chố đi nh, t ố vớ chính sựtồ tạcủ họ phảđ ợ làm và họchẳ thể i đ i n i a , i ưc ng đ âu khác. Vì thế quay sang các công ti Ấ Đ , và khi họquay sang họ n ộ các công ti Ấ Đ họ y rằ họ n đợ sựgiao hàng củ các n ộ thấ ng nhậ ư c a hệ ng phứ tạ vớ chấ lư ng tố đ khi tố hơ cái họnhậ thố c p, i t ợ t, ôi t n n đ ợ từnhữ ngư i khác. Đ u đ tạ ra mộ sựtôn trọ to lớ ưc ng ờ iề ó o t ng n cho các nhà cung cấ IT Ấ Đ [.] Và nế [công việ Y2K] là quá p n ộ u c trình quen biế thì đ là quá trình phảlòng mê nhau.” t, ây i Outsourcing từMĩ sang Ấ Đ , nhưmộ hình thứ cộ tác mớ n ộ t c ng i, bùng nổBằ chính nố mộ dây cáp quang từmộ trạ làm việ ở . ng i t t m c Bangalore đn máy tính lớ củ công ti tôi, tôi có thểkhiế các ế n a n

110

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

hãng IT Ấ Đ nhưWipro, Infosys, và Tata Consulting Service n ộ quả lí các ứ dụ thưng mạđ n tửvà máy tính lớ củ tôi. n ng ng ơ i iệ n a “Mộ khi chúng ta [cùng] kinh doanh máy tính lớ và mộ khi t n t chúng ta làm thư ng mạ đ n tử bây giờchúng ta đ lấ nhau,” ơ i iệ ã y Paul nói. Như lầ nữ Ấ Đ lạgặ may vì nó có thể ng n a, n ộ i p khai thác tấ cảcáp quang dư i biể đ “ có mộ vă phòng rấ gầ t ớ n ó. Tôi t n t n khách sạ Leela Palace ở n Bangalore,” Paul nói thêm. “Tôi làm việ c vớ mộ nhà máy tạ công viên công nghệthông tin ởWhitefield, i t i mộ vùng ngoạ ô Bangalore, và tôi đ không thểcó đợ mộ t i ã ưc t đ ờ đ n thoạ nộ hạ giữ vă phòng củ chúng tôi và nhà ư ng iệ i i t a n a máy. Trừphi bạ đ lót, bạ không thể mộ đờ đ n thoạ n út n có t ư ng iệ i, và chúng tôi không chi. Cho nên cuộ gọ củ tôi đn Whitefield đ c i a ế i từvă phòng củ tôi ởBangalore sang Kentucky, nơ có mộ máy n a i t tính lớ củ GE mà chúng tôi làm việ vớ và rồ từKentucky n a c i, i quay vềWhitefield. Chúng tôi dùng đờ cáp quang thuê riêng ư ng củ chúng tôi chạ ngang đi dư ng- như đờ ngang thành a y ạ ơ ng ư ng phố òi mộkhoả đ lót.” đ t n út ndia đ không chỉ ư c lợ từcơ số dot-com; nó đ ợ lợ thậ ã đợ i n t ưc i m chí nhiề hơ từsựphá sả dot-com! Đ là sựtrớtrêu thự sự u n n ó c . Cơ số lắ đt cáp nốẤ Đ vớthế i, và sựvỡ làm cho chi n t p ặ i n ộ i giớ nợ phí dùng nó hầ nhưbằ không và cũ hế sứ làm tă sốcác u ng ng t c ng công ti Mĩ n dùng cáp quang đ outsource công việ tri thứ muố ể c c sang Ấ Đ . n ộ Y2K đ dẫ đn sựđ xô này vì nă lự trí tuệ n Đ đ khiế ã n ế ổ ng c Ấ ộể n việ lậ trình đợ làm. Các công ti Ấ Đ giỏ và rẻ song giá c p ưc n ộ i , không phả là quan trọ nhấ trong tâm trí khách hàng – mà là i ng t khiế công việ đợ làm xong, và Ấ Đ là nơ duy nhấcó khố n c ưc n ộ i t i lư ng ngưi đ làm việ đ Rồ cơ số dot-com đn đ lúc sau ợ ờ ể c ó. i n t ế úng Y2K, và Ấ Đ là mộ trong ít chỗbạ có thể m đợ các kĩ n ộ t n kiế ưc sư nói tiế Anh dưthừ vớ bấcứgiá nào, bở vì các công ti dotng a, i t i com đ hố hếtấcả ng ngưi đ ở . Sau đ bong bóng dotã t t t nhữ ờ ó Mĩ ó com tan vỡ thị ờ chứ khoán say xỉ và quỹ ầ tưvố cạ , trư ng ng n, đu n n kiệ Các công ti IT Mĩ ng sót khỏ cơ số và các hãng đu tư t. số i n t ầ vố mạ hiể vẫ muố tài trợcho các công ti khở nghiệ đ có ít n o m n n i p ã tiề mặ hơ nhiề đ tiêu. Bây giờhọ n nhữ kĩ n t n u ể cầ ng sưẤ Đ đ n ộó không chỉ i vì số ợ nhiề củ họ mà chính xác bở vì họcó bở lư ng u a , i

I

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

111

chi phí thấ Nhưthếmố quan hệgiữ cộ đng doanh nghiệ p. i a ng ồ p Ấ Đ và Mĩ ư c tă cưng thêm mộmứ nữ n ộ đợ ng ờ t c a. Mộ trong nhữ sai lầ lớ củ nhiề nhà phân tích đ a ra vào t ng m n a u ư đu các nă 2000 là họđ đ kế cơ số dot-com vớ toàn cầ ầ m ã úc t n t i u hoá, gợý rằ cả đu là mốnhấthờvà khoác lác. Khi sựphá i ng hai ề t t i sả dot-com xả ra, cũ các nhà phân tích ư ng ngạ đ cho n y ng ơ nh ó rằ toàn cầ hoá cũ qua rồ Chính xác đ u ngư c lạlà đ ng u ng i. iề ợ i úng. Bong bóng dot-com chỉ mộ khía cạ củ toàn cầ hoá, và khi là t nh a u nó nổthay cho làm nổ , toàn cầ hoá, thự tế i tă cư ng nó. u c lạ ng ờ Promod Haque, mộ ngư i Mĩ c Ấ và mộ trong các nhà đu t ờ gố n t ầ tưvố mạ hiể tài giỏ ởThung lũ Silicon vớ hãng Norwest n o m i ng i Venture củ ông, ở a sựchuyể đi này. “Khi sựphá sả xả ra, a giữ n ổ n y nhiề trong sốcác kĩ u sưẤ Đ này ởMĩ visa lao đng tạ n ộ [có ộ m thờ bị thả cho nên họquay vềẤ Đ ,”Haque giả thích. i] sa i, n ộ i Như nhưmộ kếquả a sựphá sả ngân sách IT củ hầ như ng t t củ n, a u mọ hãng lớ củ Hoa Kì bị t bớ “ t cả nhà quả lí IT đu i n a cắ t. Tấ các n ề đ ợ bả phả làm cùng lư ng công việ hay nhiề hơ vớ ít tiề ưc o i ợ c u n i n hơ Nhưthếhãy đ anh ta làm gì. Anh ta bả ‘ n. oán o, Anh có nhớ Vijay từẤ Đ ngư i từ làm việ ởđ trong cơ số và sau đ n ộ ờ ng c ây n t ó đ quay vềquê không? Hãy đ tôi gọ anh ta ởBangalore và xem ã ể i nế anh ta có thểlàm công việ cho chúng ta vớ ít tiề hơ mứ u c i n n c chúng ta trả t kĩ mộ sưởđ tạHoa Kì’.” Và nhờ t cả quang ây i tấ cáp đ đợ lắ đt trong cơ số thậdễ Vijay và khiế anh ta làm ã ưc p ặ n t, t tìm n việ c. Công việ Y2K hiệ chỉ máy tính phầ lớ do các nhà lậ trình c u nh n n p Ấ Đ có kĩ ng thấ vừ mớ ra khỏ các trư ng kĩ t tiế n ộ nă p a i i ờ thuậ n hành, Haque nói, “như các gã đ sang Mĩ i visa không phả là ng ã vớ i các gã họ trưng dạ nghềHọlà nhữ tay có bằ kĩ t cấ c ờ y . ng ng thuậ p cao. Nhưthế nhiề công ti củ chúng ta thấ các gã này thành thạ u a y o Java và C++ và công việ thiếkế u trúc cho máy tính, và sau đ c t cấ ó họ sa thảvà về bị i quê, các các nhà quả lí IT ởđ nói ‘Tôi không n ây quan tâm bạ khiế việ đợ làm thế n n c ưc nào, mà chỉ ế nó đ ợ làm đn ưc vớ ít tiề hơ Vijay gợ lạ . Mộ khi Mĩ Ấ Đ hẹ hò vớ i n n,’ i i” t và n ộ n i nhau, các công ti IT Ấ Đ ởBangalore bắđu đ a ra các lờ chào n ộ t ầ ư i mờ riêng củ họ Công việ Y2K đ cho phép họtư ng tác vớ i a . c ã ơ i mộ sốcông ti khá lớ ởHoa Kì, và kếquả họ t đu hiể các t n t là bắ ầ u đ m đ khổvà làm sao đ thự hiệ và cảthiệ quy trình kinh iể au ể c n i n doanh. Vì thế ng ngưi Ấ Đ , nhữ ngư i đ làm nhiề việ nhữ ờ n ộ ng ờ ã u c

112

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

bả trì mã riêng cụthểcho các công ti có giá trị tă cao, bắ o gia ng t đu phát triể các sả phẩ riêng củ mình và biế đi mình từ ầ n n m a n ổ các công ti bả trì thành các công ti sả phẩ chào mộdảcác dị vụ o n m, t i ch phầ mề và tưvấ Đ u này làm cho các công ti Ấ Đ dấ sâu n m n. iề n ộ n hơ nhiề vào các công ti Mĩvà việ outsourcing quá trình kinh n u , c doanh- đ nhữ ngư i Ấ Đ vậ hành công việ hậ trư ng củ ể ng ờ n ộ n c u ờ a bạ chuyể sang mộ mứ hoàn toàn mớ “ có mộ phòng lo nn t c i. Tôi t các khoả phảtrả tôi có thể toàn bộ c này sang Ấ Đ cho n i và di việ n ộ Wipro hay Infosys [làm] và cắchi phí củ tôi đ mộ nử Haque t a i t a,” nói. Khắ nư c Mĩcác CEO đ đu nói, “Hãy làm việ đ vớ ít p ớ , ã ề ‘ c ó i tiề hơ Haque nói. “Và các công ti Ấ Đ thì nói, ‘Tôi đ ngó n n’,” n ộ ã dư i mui [xe] củ bạ và tôi sẽcung cấ cho bạ mộ giả pháp ớ a n p n t i toàn bộvớ giá thấ nhấ .” Nói cách khác, các công ti outsourcing i p t’ Ấ Đ nói, “ có nhớtôi đ chữ lố [vỏ xe và piston cho anh n ộ Anh ã a p ] trong Y2K? Thếđy, thự sựtôi có thểlàm toàn bộviệ tra dầ ấ c c u nhớ cho anh nế anh muố Và bây giờanh biế tôi và tin tôi, anh t u n. t biế tôi có thể t làm việ đ Phả công nhậ nhữ ngư i Ấ Đ c ó.” i n, ng ờ n ộ không chỉ , họ ng khát khao và sẵ sàng họ mọthứ rẻ cũ n c i . Sựkhan hiế vố sau sựphá sả dot-com đ làm cho các hãng m n n ã đu tưvố mạ hiể lo liệ đ cho các công ti mà họđu tưvào ầ n o m u ể ầ tìm cách hiệ quảchấlư ng cao, giá hạnhấ đ đi mớ Trong u , t ợ t ể ổ i. thờ gian cơ số Haque nói, không hiế đi vớ mộkhoả đu tư i n t, m ố i t n ầ 50 triệ $ vào mộcông ti khở nghiệ đ mang lạ500 triệ $ mộ u t i p ể i u t khi công ti ra [bán cổphiế cho] công chúng. Sau đt phá sả u ợ n, cũ sựchào bán cho công chúng đ có thể mang lạ 100 triệ ng ó chỉ i u $. Vì thếcác hãng [đu tưvố mạ hiể chỉ n liề 20 triệ $ , ầ n] o m muố u u đ khiế công ti đ từkhởnghiệ cho đn niêm yếlầ đu, IPO. ể n ó i p ế t n ầ “Đ i vớ các hãng mạ hiể Haque nói, “ hỏ lớ là, Làm ố i o m,” câu i n sao đ a các nhà khở nghiệ củ tôi và các công ti củ họđn đ m ư i p a a ế iể hoà vố hay sinh lờ nhanh hơ đ họngừ là ngư i cầ đn vố n i n, ể ng ờ n ế n củ tôi và đợ bán sao cho hãng củ chúng tôi có thể o thanh a ưc a tạ khoả và các khoả lờ tố Câu trả i mà nhiề hãng tìm thấ đ n n i t? lờ u y ã là: Tố hơ tôi bắđu outsourcing càng nhiề chứ nă càng tố t n t ầ u c ng t ngay từđu. Tôi phảkiế tiề cho các nhà đu tưcủ tôi nhanh ầ i m n ầ a hơ cho nên cái gì có thể n, outsource phảđ ợ outsource.” i ưc Henry Schacht, như ư c biế là ngưi đ đng đu Lucent trong đợ t ờ ã ứ ầ mộ phầ củ thờ kì này, nhìn toàn bộquá trình từphía quả trị t n a i n công ti. Kinh tế c kinh doanh, ông ta bả tôi, trởnên “rấxấ họ o t u”

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

113

đi vớ mọ ngư i. Mỗ ngư i thấ giá đng loạgiả và các thị ố i i ờ i ờ y ồ t m trư ng đ trệthế họ n tiêu lư ng tiề khổ lồ ể n hành ờ ình , mà vẫ ợ n ng đ vậ hoạ đng hậ trư ng [backroom] mà họkhông còn sứ chị nổ t ộ u ờ c u i. “Áp lự chi phí là kinh khủ c ng,” ông nhớlạ “ thế i phẳ đ i, và giớ ng ã sẵ đ [cho nên] kinh tế c buộ ngưi ta làm các việ họchẳ n ó, họ c ờ c ng bao giờ nghĩ sẽ có thể … Toàn cầ hoá đợ tă nạ họ hay làm u ư c ng p” cho cả công việ trí tuệ chế c và tác. Các công ti thấ rằ họcó thể y ng đn trư ng MIT và tìm thấ bố kĩ ế ờ y n sưTrung Quố thông minh c không ngờnhữ ngư i sẵ sàng quay về ng ờ n Trung Quố và làm việ c c cho họ đ vớ cùng sốtiề chi phí mà họ n đ thuê mộ kĩ ởó i n tố ể t sưở Mĩ . Bell Labs đ có mộ cơsở ã t nghiên cứ ở u [Tsingdao] Thanh Đ o ả có thểkế nố vớ các máy tính củ Lucent ởMĩ“ dùng máy t i i a . Họ tính củ chúng tôi ban đ a êm,” Schacht nói. “Không chỉ phí tính chi toán thêm gầ bằ không, mà cảchi phí truyề dẫ nữ và máy n ng n n a, tính thì bỏ không [vào ban đ êm].” Vì tấcả lí do này tôi tin Y2K phảlà ngày nghỉ c lễ Ấ t các i quố ở n Đ , Ngày Đ c Lậ thứ hai củ Ấ Đ , ngoài ngày 15-8. Như ộ ộ p a n ộ Michael Mandelbaum chuyên gia chính sách đi ngoạ củ Johns ố i a Hopkins, ngư i đ số mộ phầ thờ trẻ a mình ởẤ Đ , diễ ờ ã ng t n i củ n ộ n đt, “ ạ Y2K phảđ ợ gọ là Ngày Phụthuộ Lẫ nhau củ Ấ Đ ,” i ưc i c n a n ộ bở vì nó là khảnă củ Ấ Đ đ cộ tác vớ các công ti i ng a n ộ ể ng i Phư ng Tây, nhờ sựphụ ơ có thuộ lẫ nhau do các mạ cáp quang c n ng tạ ra, đ thự sựkhiế nó nhả lên phía trư c và trao cho nhiề o ã c n y ớ u ngư i Ấ Đ hơ bao giờhếquyề tựdo lự chọ về làm việ ờ n ộ n t n a n họ c thế nào, cho ai và ởđ âu. Trình bày theo cách khác, ngày 15 tháng Tám kỉ m tựdo vào niệ nử đ Y2K làm cho công ă việ làm vào nử đ là có thể a êm. n c a êm như không có bấcứ c làm nào, việ làm cho nhữ ngư i lao ng t việ c ng ờ đng tri thứ giỏ nhấ củ Ấ Đ . 15 tháng Tám mang lạ sựđc ộ c i t a n ộ i ộ lậ cho Ấ Đ . Như Y2K mang lạ đc lậ cho nhữ ngư i Ấ p n ộ ng i ộ p ng ờ n Đ - không phảcho tấcảdẫ có tưng tư ng đn mấ như cho ộ i t , u ở ợ ế y, ng nhiề ngư i hơ nhiề so vớ nă mưi nă trư c, và nhiề trong u ờ n u i m ơ m ớ u số là từphầ sinh lợ nhấcủ dân cư Theo nghĩđ đ họ n i t a . a ó, úng, Ấ n Đ đ may mắ như nó cũ gặhái thành quả đ gieo thông ộã n, ng ng t nó ã qua công việ nặ nhọ và sựgiáo dụ và sựthông thái củ các c ng c c a bậ chư ng lão nhữ ngưi đ xây dự các trưng IIT đ c ở ng ờ ã ng ờ ó. Louis Pasteur nói từlâu: “ n may biệđ đu óc có chuẩ bị Vậ t ãi ầ n ” .

114

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

LỰ LÀM PHẲ C NG # 5 OFFSHORING [LÀM ỞHẢ NGOẠ I I] Chạ vớLinh dư ng Gazelle, Ă vớSưtử y i ơ n i gày 11-12-2001, Trung Quố chính thứ gia nhậ Tổchứ c c p c Thư ng mạ Thếgiớ WTO, đ u có nghĩ rằ Bắ Kinh ơ i i, iề a ng c đng ý theo cùng các quy tắ chi phốnhậ khẩ xuấkhẩ và đu ồ c i p u, t u, ầ tưnư c ngoài mà hầ hếcác nưc trên thế i theo. Nó có nghĩ ớ u t ớ giớ a Trung Quố đng ý, vềnguyên tắ làm cho sân chơ củ riêng c ồ c, i a mình cũ bằ phẳ như n còn lạcủ thế i. Vài ngày sau, ng ng ng phầ i a giớ mộ nhà quả lí Trung Quố đ ợ đ tạ ởMĩ a mộ nhà máy t n c ư c ào o củ t bơ nhiên liệ ởBắ Kinh, nhà máy củ Jack Perkowski bạ tôi, m u c a n chủtị và CEO củ ASIMCO Technologies, mộ nhà sả xuấcác ch a t n t phụ n ôtô Mĩ i Trung Quố ông dán câu tụ ngữPhi Châu sau, kiệ tạ c, c đ ợ dị ra tiế Trung, trên sàn nhà máy củ ông: ư c ch ng a

N

Mỗbuổ sáng ởChâu Phi, con gazelle thứ dậ i i c y. Nó biếphả chạ nhanh hơ con sưtửnhanh nhấhoặ nó bị t. t i y n t c giế Mỗbuổ sáng con sưtửthứ dậ i i c y. Nó biếphả chạ vư t con gazelle chậ nhấhoặ nó chếđ t i y ợ m t c t ói. Không thành vấ đ bạ là sưtửhay linh dư ng gazelle. n ề n ơ Khi mặ trờlên, tố hơ bạ bắđu chạ t i t n n t ầ y. Tôi không biếai là linh dư ng gazelle ai là sưtử như tôi biế t ơ , ng t đ u này: Kể khi Trung Quố gia nhậ WTO, cả và phầ còn iề từ c p họ n lạ củ thế i phảchạ nhanh hơ và nhanh hơ Đ u này là vì i a giớ i y n n. iề việ Trung Quố gia nhậ WTO tạ mộ cú hích khổ lồcho mộ c c p o t ng t hình thứ khác củ cộ tác – offshoring (sả xuấ ởhả ngoạ c a ng n t i i). Offshoring, việ đ có đ đ hàng thậ kỉlà khác outsourcing. c ã ó ây p , Outsourcing có nghĩ là lấ chứ nă cụthểnào đ như hạ a y c ng ó, ng n chế mà công ti củ bạ đ tựlàm – nhưnghiên cứ call center, , a n ã u, tính toán các khoả phảtrả và khiế công ti khác thự hiệ chính n i n c n xác cùng chứ nă đ cho bạ và sau đ tích hợ công việ củ họ c ng ó n ó p c a lạ vào hoạ đng toàn bộcủ bạ Offshoring, ngưc lạ là khi i t ộ a n. ợ i, mộ công ti lấ mộ trong các nhà máy củ họởCanton, Ohio, và t y t a chuyể toàn bộnhà máy ra hảngoạ sang Canton [Quả Đ n i i ng ông], Trung Quố Ởđ nó tạ ra cùng sả phẩ theo cùng cách, chỉ i c. ó, o n m vớ lao đng rẻ n, và thuế p hơ nă lư ng đợ bao cấ và các ộ hơ thấ n, ng ợ ưc p,

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

115

chi phí chă sóc sứ khoẻ p hơ Hệ nhưY2K đ đ a Ấ Đ m c thấ n. t ã ư n ộ và thế i lên mộ mứ hoàn toàn mớ về giớ t c i outsourcing, việ Trung c Quố gia nhậ WTO đa Bắ Kinh và thế i đn mộ mứ hoàn c p ư c giớ ế t c toàn mớ vềoffshoring- vớ nhiề công ti hơ chuyể sả xuấ ra i i u n n n t hảngoạvà rồtích hợ nó vào các chuỗcung toàn cầ củ họ i i i p i u a . Nă 1977, lãnh tụ m Trung Quố Đ ng Tiể Bình đa Trung Quố c ặ u ư c lên con đ ờ tưbả chủnghĩ tuyên bốmuộ hơ “làm giàu là ư ng n a, n n vinh quang.” Khi đu tiên Trung Quố mởcử nề kinh tếkhá ầ c a n đ củ mình, các công ti ởcác nư c công nghiệ coi nó như t óng a ớ p mộ thị ờ mớ lạ ờ cho xuấkhẩ Mọ nhà sả xuấPhư ng trưng i, thư ng t u. i n t ơ Tây hay Á châu đu mơ hàng tư ng tựnhư1 tỉôi quầ áo lót ề bán ơ đ n cho mộ thị ờ duy nhấ Mộ sốcông ti nưc ngoài đ lậ cử t trư ng t. t ớ ã p a hàng ởTrung Quố đ làm đ việ đ Song vì Trung Quố c ể úng c ó. c không chịcác quy tắ thư ng mạthế i, nó đ có khả ng hạ u c ơ i giớ ã nă n chế công ti Phưng Tây thâm nhậ thị ờ củ nó thông qua các ơ p trư ng a các rào cả thư ng mạvà đu tưkhác nhau. Và khi nó không làm n ơ i ầ việ đ mộ cách chủý, các khó khă kinh khủ vềquan liêu và c ó t n ng vă hoá kinh doanh ởTrung Quố đ có cùng kếquả Nhiề nhà n c ã t . u đu tưtiên phong ởTrung Quố đ mấ cảchì lẫ chài – và đ ầ c ã t n ã chẳ thể ng trông cậ mấ vào hệ ng pháp lí Miề Tây Hoang Dã y y thố n củ Trung Quố a c. Vào đu các nă 1980, nhiề nhà đu tư đc biệcác Hoa kiề ầ m u ầ , ặ t u, biế cách hoạ đng ởTrung Quố bắ đu nói, “ nế chúng ta t t ộ c, t ầ Ừ, u không thể bán nhiề thứthế ngư i Trung Quố bây giờvì sao u cho ờ c , lạ không sửdụ quỹlao đng có kỉ t củ Trung Quố đ làm i ng ộ luậ a c ể các thứởđ và bán chúng ởnư c ngoài?” Việ này khớ vớ mố ó ớ c p i i quan tâm củ các nhà lãnh đo Trung Quố Trung Quố muố thu a ạ c. c n hút các nhà chế nưc ngoài và công nghệcủ họ không đn tác ớ a ơ giả đ sả xuấ1 tỉ ôi quầ áo lót đ bán ởTrung Quố mà đ n ể n t đ n ể c ể dùng lao đng Trung Quố rẻ ể cả tỉ ôi quầ áo lót cho mọ ộ c đ bán 6 đ n i ngư i khác trên thế i, vớ giá là phầ nhỏcủ giá mà các công ti ờ giớ i n a quầ áo lót ởChâu Âu hay Mĩ thậ chí Mexico vẫ đ n hay m n òi. Mộkhi quá trình offshoring bắđu trong mộloạngành - từdệ t t ầ t t t may đn đ n tửtiêu dùng đn đ gỗđn gọ kính đn các linh ế iệ ế ồ ế ng ế kiệ ôtô – cách duy nhấ mà các công ti khác có thểcạ tranh là n t nh cũ offshoring sang Trung Quố (lợ dụ cơsởchi phí thấ chấ ng c i ng p, t lư ng cao) hay tìm các trung tâm chế khả khác ởĐ ợ tác dĩ ông Âu, Caribbe, hay ở i khác nào đ trong thế i đ phát triể nơ ó giớ ang n.

116

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Bằ gia nhậ WTO nă 2001, Trung Quố đm bả các công ti ng p m c ả o nư c ngoài rằ nế họchuyể nhà máy đn Trung Quố họsẽ ớ ng u n ế c, đ ợ luậquố tế các tậ quán kinh doanh chuẩ bả vệĐ u ưc t c và p n o . iề này làm tă đ kểtính hấ dẫ củ Trung Quố nhưcơsởsả ng áng p n a c n xuấ Dư i các quy tắ WTO, Bắ Kinh đng ý - vớ mộ thờ gian t. ớ c c ồ i t i đ thự hiệ đ coi các công dân hay hãng phi-Trung Quố cứnhư ể c n- ể c chúng là Trung Quố vềmặ quyề và nghĩ vụkinh tếdư i luậ c t n a ớ t Trung Quố Đ u này có nghĩ là các công ti nư c ngoài có thể c. iề a ớ bán hầ nhưmọ thứởbấ cứđ tạ Trung Quố Tưcách thành u i t âu i c. viên WTO cũ có nghĩ là Bắ Kinh đng ý coi tấ các các quố ng a c ồ t c gia WTO mộ cách bình đng, có nghĩ là cùng thuế t ẳ a quan và cùng các quy chế ư c áp dụ ngang nhau cho mọngư i. Và nó đng đợ ng i ờ ồ ý phụ tùng trọ tài quố tế u có bấđng thưng mạvớ nư c c ng c nế t ồ ơ i i ớ khác hay vớ mộ công ti nư c ngoài. Đ ng thờ các quan chứ i t ớ ồ i, c chính phủ nên thân thiệ hơ vớ khách hàng, các thủ c đu tư trở n n i tụ ầ đ ợ hợ lí hoá, và các Web site tă nhanh ởcác bộkhác nhau ưc p ng giúp ngưi nư c ngoài hiể các quy chếkinh doanh củ Trung ờ ớ u a Quố Tôi không biế bao nhiêu ngưi Trung Quố đ mua Mao c. t ờ c ã Tuyể nhỏmàu đ, còn các quan chứ sứquán Mĩ Trung Quố n ỏ c ở c bả tôi là 2 triệ bả cuố quy tắ WTO bằ tiế Trung đ đ ợ o u n n c ng ng ã ưc bán trong các tuầ ngay sau khi Trung Quố kí gia nhậ WTO. Nói n c p cách khác, Trung Quố dưi Mao đ đ và cô lậ khỏ các lự c ớ ã óng p i c lư ng làm phẳ khác củ thờ ông, và kếquả Mao thự sựchỉ ợ ng a i t là c là thách thứ cho nhân dân củ chính ông. Đ ng Tiể Bình khiế c a ặ u n Trung Quố mởcử và hấ thu nhiề trong mư i cái làm phẳ và c a p u ờ ng, làm vậ biế Trung Quố thành mộthách thứ cho cả giớ y, n c t c thế i. Trư c khi Trung Quố kí gia nhậ WTO, đ có cả giác rằ ớ c p ã m ng, trong khi Trung Quố đ mởcử đ có các lợ thế ơ mạvớ c ã a ể i thư ng i i Phư ng Tây, chính phủvà các ngân hàng sẽbả vệcác doanh ơ o nghiệ Trung Quố khỏ bấ cứsựcạ tranh nư c ngoài triệ hạ p c i t nh ớ t nào, Jack Perkowski củ ASIMCO nói. “ gia nhậ WTO củ a Sự p a Trung Quố là mộ tín hiệ cho cộ đng ngoài Trung Quố rằ c t u ng ồ c ng bây giờnó đ vĩ viễ ởtrên đ ờ tưbả chủnghĩ ông nói ã nh n ư ng n a,” thêm. “Trư c kia, bạ có suy nghĩ đng sau tâm trí củ bạ rằ ớ n ởằ a n ng có thểcó sựquay trởlạ vớ chủnghĩ cộ sả nhà nư c. Vớ i i a ng n ớ i WTO, Trung Quố nói, ‘ c Chúng ta ởtrên mộcon đ ờ .” t ư ng’ Vì Trung Quố có thể t đng nhiề đn vậ công nhân lư ng c chấ ố u ế y ơ thấ ởmứ không có kĩ ng, có nử kĩ ng, và có kĩ ng, vì nó p c nă a nă nă

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

117

có sựthèm khát vô cùng về máy, thiếbị việ làm trí tuệ ể nhà t , và c đ cho ngưi dân có việ làm, và vì nó là mộ thị ờ tiêu thụto ờ c t trư ng lớ và tă nhanh, nó đ trởthành khu vự vô song cho offshoring. n ng ã c Trung Quố có hơ 160 thành phố 1 triệ dân hay hơ Bạ có c n có u n. n thểđn các thành phốven biể miề đ Trung Quố ngày nay ế n n ông c mà bạ chư bao giờnghe thấ và khám phá ra là thành phốnày n a y sả xuấhầ hế gọ kính trên thế i, còn thành phốbên cạ n t u t ng giớ nh sả xuấ nhiề bậlử nhấtrên thế i, và thành phốkế p sả n t u t a t giớ tiế n xuấ nhiề màn hình máy tính nhấ cho Dell, và thành phốkhác t u t chuyên vềđ n thoạ di đng. Kenichi Ohmae, nhà tưvấ kinh iệ i ộ n doanh Nhậ đ giá trong cuố sách Hợ Chủ Quố Trung Hoa t, ánh n p ng c củ ông rằ ởriêng Đ ng bằ Zhu Jiang, phía bắ Hong Kong, a ng ồ ng c có nă mư i ngàn nhà cung cấ linh kiệ đ n tửTrung Quố m ơ p n iệ c. “Trung Quố là mộ đ doạTrung Quố là mộ khách hàng, và c t e , c t Trung Quố là mộ cơhộ Ohmae nói cho tôi mộ hôm ởTokyo. c t i,” t “Bạ phả tiế thu Trung Quố đ thành công. Bạ không thể n i p c ể n bỏ qua nó.” Thay cho việ cạ tranh vớ Trung Quố như t kẻ c nh i c mộ thù, Ohmae lí lẽbạ phảchia nhỏviệ kinh doanh củ mình và nghĩ , n i c a xem phầ kinh doanh nào bạ muố làm ởTrung Quố phầ nào n n n c, n muố bán cho Trung Quố và phầ nào muố mua từTrung Quố n c, n n c. Ở đ chúng ta đn khía cạ làm phẳ thậ sựcủ sựmởcử ây ế nh ng t a a củ Trung Quố vào thị ờ thế i. Trung Quố càng làm cho a c trư ng giớ c mình hấ dẫ nhưmộ cơsởoffshoring, thì các nưc khác cạ p n t ớ nh tranh vớ nó, nhưMalaysia, Thái Lan, Ireland, Mexico, Brazil, và i ViệNam, càng phảlàm cho mình hấ dẫ hơ Tấcả đu nhìn t i p n n. t họ ề vào cái gì đ xả ra ởTrung Quố và vào việ làm di chuyể đn ang y c c n ế đ và nói vớ chính mình, “Trờ ơ chúng ta nên bắ đu đa ra ó i i i, t ầ ư cùng nhữ khuyế khích này.” Đ u này tạ ra mộquá trình tranh ng n iề o t đ làm phẳ trong đ các nư c tranh giành đ xem ai có thể ua ng, ó ớ ể cho các công ti ư đ thuế t nhấ nhữ khuyế khích giáo dụ và u ãi tố t, ng n c, bao cấ bên trên lao đng rẻđ cổ offshoring vào nư c họ p, ộ , ể vũ ớ . Oded Shenkar giáo sưthư ng mạ Đ i họ Bang Ohio, tác giả ơ i ạ c cuố Thếkỉ n Trung Quố nói vớ tạ chí BusinessWeek ( 6-12c, i p 2004) rằ ông công kích trự tiế các công ti Mĩ“ u bạ vẫ ng c p : Nế n n làm bấcứthứgì tố nhân công, thoát khỏ bây giờhơ là đ máu t n i n ổ đn chế Cắxén 5% ởđ ởđ sẽ ế t. t ó ây không hoạđng.” t ộ Các nhà sả n xuấTrung Quố có thể n hành các hiệ chỉ hệvậ “ n cầ t c tiế u nh t y. Bạ n mộ mô hình kinh doanh hoàn toàn mớ đ cạ tranh,” t i ể nh ông nói.

118

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Sứ mạ làm phẳ củ Trung Quố cũ đ ợ tiế nhiên liệ c nh ng a c ng ư c p u bở sựthự là nó đ phát triể mộ thị ờ nộ đ khổ lồ i c ang n t trư ng i ị a ng riêng. Cùng bài báo củ BusinessWeek lư ý là đ u này đ lạtiế a u iề em i t kiệ theo quy mô, sựtranh đ cụ bộgay gắ giữgiá thấ mộ m ua c t p, t đi quân kĩ ộ sưtă 350.000 ngư i hàng nă các nhà quả lí và ng ờ m, n công nhân trẻ n sàng làm 12 giờmộ ngày, mộ cơsởsả xuấ sẵ t t n t linh kiệ vô song vềđ n tửvà công nghiệ nhẹ “ mộ nhiệ n iệ p , và t t huyếnghiệ chủđ làm bấ cứgì cầ đ làm hài lòng các nhà bán t p ể t n ể lẻ n nhưWal-Mart Stores, Target, BestBuy và J. C. Penney.” lớ Các nhà phê bình các tậ quán kinh doanh Trung Quố nói rằ p c ng quy mô và sứ mạ kinh tếcủ nó có nghĩlà nó sẽ c nh a a mau chóng thiếlậ sàn toàn cầ không chỉ lư ng thấ mà cho cả t lao t p u cho ơ p luậ đng lỏ lẻ và các tiêu chuẩ nơ làm việ Trong giớ kinh ộ ng o n i c. i doanh đ u này đợ biếđn như“cái giá Trung Quố . iề ưc t ế c” Như cái thự sựkinh hoàng là Trung Quố không thu hút ng c c nhiề đu tưtoàn cầ đn vậ bằ đn giả chạ đ vớ mọ u ầ u ế y ng ơ n y ua i i ngư i đn đ Đ chỉ chiế lư c ngắ hạ Sai lầ lớ nhấmà ờ ế áy. ó là n ợ n n. m n t bấcứ t doanh nghiệ nào có thể c phảkhi đn Trung Quố là đ p mắ i ế c i nghĩ ng nó chỉ ng về ơ và không cả thiệ chấ lư ng và rằ thắ lư ng i n t ợ nă suấ Ở khu vự tưnhân, ngoài quố doanh, củ công nghiệ ng t. c c a p Trung Quố nă suấ tă 17 phầ tră mộ nă – tôi nhắ lạ c, ng t ng n m t m c i, 17 phầ tră mộ nă giữ 1995 và 2002, theo mộ nghiên cứ n m t ma t u củ U.S. Conference Board. Đ u này là do Trung Quố hấ thu cả a iề c p các công nghệ i lẫ các tậ quán kinh doanh hiệ đi, khở đu mớ n p n ạ i ầ từcơsởrấthấ Tình cờnghiên cứ củ Conference Board lư ý, t p. , u a u Trung Quố đ mấ15 triệ việ làm ở c ã t u c nghành chế trong thờ kì tác i này, so vớ 2 triệ ởHoa Kì. “Khi nă suấchế gia tă Trung i u ng t tác ng, Quố mấ các việ làm trong ngành chếtác- nhiề hơ Hoa Kì c t c u n nhiề và lấ lạchúng trong các ngành dị vụ mộ hình mẫ đ uy i ch , t u ã xả ra ởthế i phát triể suốnhiề nă nghiên cứ viế y giớ n t u m,” u t. Chiế lưc dài hạ thự sựcủ Trung Quố là đ vư t Mĩ các n ợ n c a c ể ợ và nư c E.U. đ lên đnh, và ngưi Trung Quố xuấ phát vớ mộ ớ ể ỉ ờ c t i t khở hành tố Các nhà lãnh đo Trung Quố chú tâm hơ các đng i t. ạ c n ồ sựPhư ng Tây củ họnhiề đ làm sao đ tạ thanh niên củ họ ơ a u ể ào o a vềtoán họ khoa họ và kĩ ng máy tính cầ cho thành công c, c, nă n trong thếgiớ phẳ làm sao đ xây dự hạtầ vậ lí và viễ i ng, ể ng ng t n thông cho phép ngưi dân Trung Quố cắ và chơ [plug and play] ờ c m i nhanh hơ và dễhơ nhữ ngư i khác, và làm thế n n ng ờ nào đ tạ ra ể o

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

119

nhữ khuyế khích thu hút các nhà đu tưtoàn cầ Cái các nhà ng n ầ u. lãnh đo Trung Quố thự sựmuố là thế tiế theo củ quầ áo ạ c c n hệ p a n lót hay cánh máy bay cũ đợ thiế kếtạ Trung Quố nữ Và ng ưc t i c a. đ là nơ sựviệ đ hư ng tớ trong mộ thậ niên nữ Nhưthế ó i c ang ớ i t p a. trong 30 nă chúng ta sẽ i từ“ tạTrung Quố đn “ n xuấ m đ bán i c” ế sả t tạ Trung Quố tớ “thiế kế i Trung Quố và cho tớ “ ở i c” i t tạ c” i Tư ng tư ng ra tạTrung Quố - hay từmộ Trung Quố nhưmộ ngư i ợ i c” t c t ờ cộ tác vớ các nhà sả xuấtoàn cầ không dự trên cái gì cả ế ng i n t u a đn mộ Trung Quố nhưmộ ngư i cộ tác có chi phí thấ chấ t c t ờ ng p, t lư ng cao, và siêu hiệ quả i các nhà sả xuấtoàn cầ về i ợ u vớ n t u mọ thứ Đ u này cho phép Trung Quố duy trì vai trò củ nó nhưmộ . iề c a t lự làm phẳ chủ u, vớ đ u kiệ sựbấổ chính trị c ng yế i iề n t n không phá vỡquá trình. Quả c, trong khi nghiên cứ đ viế chư ng này, thự u ể t ơ tôi gặ mộ bả tin trự tuyế ởThung lũ Silicon gọlà Inquirer, p t n c n ng i theo dõi công nghiệ bán dẫ Cái bắmắ tôi là mộ bài báo ngày p n. t t t 5-11-2001 có đu đ “ ầ ề Trung Quố sẽ thành Trung tâm củ Mọ c Trở a i thứ- China to Become Center of Everything.” Nó trích mộ bài củ t a Nhân dân Nhậ báo Trung Quố cho rằ bố tră trong 500 công t c ng n m ti đ ợ Forbes bình chọ đ đu tưvào hơ hai ngàn dự ở ưc n ã ầ n án Trung Hoa lụ đ Và đ là con số a bố nă trư c. c ị a. ó củ n m ớ NhậBả ngay sát cạ Trung Quố đ có mộ cách tiế cậ rấ t n, nh c, ã t p n t nă nổ ể p thu thách thứ Trung Quố Osamu Watanabe, chủ ng đ tiế c c. tị Tổchứ Ngoạ Thư ng NhậBả (JETRO), cơquan xúc tiế ch c i ơ t n n xuấ khẩ chính thứ củ Nhậ Bả nói vớ tôi ởTokyo, “ t u c a t n, i Trung Quố đ phát triể rấnhanh và chuyể từcác sả phẩ thấ cấ c ang n t n n m p p sang sả phẩ cao cấ công nghệ n m p, cao.”Kếquả Watanabe nói t là, thêm, các công ti Nhậ đ vẫ có tính cạ tranh toàn cầ phả t, ể n nh u, i chuyể phầ sả xuấ nào đ và nhiề việ lắ ráp các sả phẩ n n n t ó u c p n m cấ trung sang Trung Quố trong khi ởtrong nưc chuyể sang p c, ớ n làm “các sả phẩ có giá trị tă còn cao hơ nữ . Nhưthế n m gia ng n a” NhậBả và Trung Quố “ang trởthành mộ phầ củ cùng chuỗ t n c đ t n a i cung.” Sau mộ suy thoái kéo dài, nề kinh tế t Bả bắđu trở t n Nhậ n t ầ lạ bình thư ng nă 2003, nhờbán hàng ngàn tấ máy móc, các i ờ m n robot lắ ráp, và các linh kiệ cơbả khác ởTrung Quố Nă p n n c. m 2003, Trung Quố đ thay thếHoa Kì vớ tưcách nhà nhậ khẩ c ã i p u lớ nhấvề sả phẩ Nhậ Tuy nhiên, chính phủ t Bả vẫ n t các n m t. Nhậ n n cốthuyế phụ các công ti Nhậ cẩ thậ đng đu tưquá vào t c t n n ừ ầ Trung Quố Nó khuyế khích chúng thi hành cái Watanabe gọ là c. n i

120

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

chiế lưc “ n ợ Trung Quố cộ mộ : giữmộ chân sả xuấở c ng t” t n t Trung Quố như chân khác ởmộ nư c Á châu khác - đ phòng nhỡ c ng t ớ ể mộ ngày nào đ rốloạ chính trị t ó i n không làm phẳ Trung Quố ng c. Nhân tốTrung Quố làm phẳ này đ gây tổ thư ng các công c ng ã n ơ nhân chế nào đ khắ thế i, song là củ trờ cho vớ tấ cả tác ó p giớ a i i t nhữ ngư i tiêu dùng. Tạ chí Fortune (4-10-2004) trích mộ ng ờ p t nghiên cứ củ Morgan Stanley ư c lư ng rằ riêng từgiữ các u a ớ ợ ng a nă 1990, hàng nhậ khẩ rẻtừTrung Quố đ tiế kiệ cho m p u c ã t m ngư i tiêu dùng Hoa Kì khoả 600 tỉ và đ tiếkiệ cho các nhà ờ ng $ ã t m chếtác Hoa Kì không biếbao nhiêu tỉ về t $ linh kiệ rẻ n trong các sả phẩ củ họFortune lư ý, các khoả tiếkiệ này, đn lư t, n m a . u n t m ế ợ đ giúp cho Cụ DựtrữLiên bang giữlãi suấ thấ dài hơ cho ã c t p n, ngư i Mĩ ờ cơhộđ mua nhà hay tái tài trợnhà mà họ ã có, và cho i ể đ các doanh nghiệ nhiề vố hơ đ đu tư nhữ đi mớmớ p u n n ể ầ vào ng ổ i i. Nhằ hiể kĩ n offshoring vào Trung Quố hoạđng ra sao, m u hơ c t ộ tôi đ ngồ vớ Jack Perkowski củ ASIMCO, đ tiên phong về ã i i a i hình thứ cộ tác này, ởBắ Kinh. Giả c ng c nhưnế có môn “ nghĩtư u chủ a bả cự đ n c oan”ởOlympic, hãy đ cư c Perkowski đợ huy ánh ợ ưc chư ng vàng. Nă 1988 ông từchứ vớ tưcách nhà ngân hàng ơ m c i đu tưchóp bu ởPaine Webber và đ sang mộ hãng mua thôn tính ầ i t bằ vố vay, như hai nă sau ởtuổ bố hai, ông quyếđnh đ ng n ng m i n t ị ã đn lúc cho thách thứ mớ Vớ vài đi tác, ông huy đng 150 triệ ế c i. i ố ộ u $ đ mua các công ti ởTrung Quố và lao vào cuộ phiêu lư củ ể c c u a đi ông. Từđ ông đ mấvà lấ lạhàng triệ dollar, đ họ đ ợ ờ ó ã t y i u ã c ưc mọ bài họ mộ cách gian nan, như đ số sót đ trở i c t ng ã ng ể thành tấ m gư ng có tác đng mạ vềcái offshoring sang Trung Quố có ơ ộ nh c nghĩlà gì và nó có thể mộcông cụ ng tác hùng mạ ra sao. a là t cộ nh “Khi tôi mớ bắ đu nă 1992-1993, mọ ngư i đu nghĩ n i t ầ m i ờ ề phầ khó là thự sựtìm thấ và thâm nhậ đợ vào các cơhộ ởTrung c y p ưc i Quố Perkowski nhớlạ Hoá ra là đ có dưdả c,” i. ã cơhộ như có i ng sựthiế hụ nghiêm trọ vềcác nhà quả lí Trung Quố ngư i u t ng n c ờ hiể phảvậ hành mộ nhà máy linh kiệ ôtô ra sao theo lố tưbả u i n t n i n chủnghĩ nhấ mạ đn xuấ khẩ và tạ ra các sả phẩ hàng a, n nh ế t u o n m đu thế i cho thị ờ Trung Quố NhưPerkowski diễ đt, ầ giớ trư ng c. n ạ phầ dễlà dự mộ cử hàng ởTrung Quố Phầ khó là kiế n ng t a c. n m đ ợ đ ngư i quả lí đ phư ng có thểvậ hành cử hàng. ư c úng ờ n ị a ơ n a Cho nên khi ông bắ đu mua phầ sởhữ đ sốtrong các công ti t ầ n u a linh kiệ ôtô Trung Quố ban đu Perkowski nhậ khẩ các nhà n c, ầ p u

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

121

quả lí từnư c ngoài. Ý tư ng tồ Quá đt, và hoạ đng ởTrung n ớ ở i. ắ t ộ Quố đ là quá xa lạ ốvớ ngư i nư c ngoài. Xoá kế ch A. c úng đi i ờ ớ hoạ “Vì thế chúng tôi cho tấcả ờ nưc ngoài về ớ gây ra các t ngư i ớ nư c, vấ đ vớ cơsở ầ tưcủ tôi, và sang kế ch B,” nói. “ n ề i đu a hoạ ông Khi đ chúng tôi thửcả biế các nhà quả lí ‘ ó i n n Trung Quố Cũ nhữ c ’ ng ngư i thưng đn cùng vớ các nhà máy chúng tôi mua, như kế ờ ờ ế i ng hoạ đ cũ chẳ chạ Đ n giả họquá quen làm việ trong ch ó ng ng y. ơ n c nề kinh tếkếhoạ nơ họchẳ bao giờphả đ ơ đu vớ n ch i ng i ư ng ầ i thư ng trư ng, chỉ ơ ờ hoàn thành chỉ tiêu. Các nhà quả lí nhữ n ng ngư i có nhạ cả kinh doanh đ say ngay từngụ tưbả chủ ờ y m ã m n nghĩđu tiên và sẵ sàng thửmọ thứ a ầ n i . “Ngư i Trung Quố rấmáu kinh doanh,” ờ c t Perkowski nói, “ ng như khi đ trư c khi Trung Quố gia nhậ WTO, không có pháp trị ó, ớ c p và không có thị ờ trái phiế hay cổphiế đ kiề chếsựham trư ng u u ể m kinh doanh này. Sựlự chọ duy nhấcủ bạ là các nhà quả lí từ a n t a n n khu vự quố doanh, rấquan liêu, hay các nhà quả lí từlàn sóng c c t n đu tiên củ các công ti tưnhân, nhữ ngư i thự hành chủnghĩ ầ a ng ờ c a tưbả cao bồ Bạ không muố cảhai. Nế nhà quả lí củ bạ n i. n n u n a n quá quan liêu, bạ chẳ thể n việ gì đ ợ làm - họchỉ n n ng khiế c ưc biệ minh vềTrung Quố khác thếnào – và nế họquá máu kinh c u doanh, ban đ bạ không thểngủđợ vì bạ chẳ hềcó ý êm n ưc, n ng tư ng nào về sẽ gì”. Perkowski đ có nhiề đ không ngủ ở họ làm ã u êm . Mộ trong các món mua đu tiên củ ông ởTrung Quố là lợ ích t ầ a c i ởmộ công ti làm các phầ cao su. Khi sau đ ông đt mộ thoả t n ó ạ t thuậ vớ đi tác Trung Quố đ mua phầ củ ông ta trong công ti, n i ố c ể n a đi tác Trung Quố kí mộ đ u khoả không cạ tranh nhưmộ ố c t iề n nh t phầ củ giao dị Tuy vậ ngay sau khi thư ng vụhoàn tấ đi n a ch. y, ơ t, ố tác Trung Quố đ mởmộ nhà máy mớ “ c i t i. Không cạ tranh”đ nh ã không hoàn toàn đợ dị sang tiế Quan thoạ Xoá kế ch B. ư c ch ng i. hoạ Khi ấ hãng củ Perkowski xuấhuyếtiề - họ phí củ ông đ y, a t t n c a ể họ kinh doanh ởTrung Quố thếnào- và ông thấ mình sởhữ c c y u mộ chuỗ các nhà máy linh kiệ ôtô Trung Quố “ t i n c. Khoả 1997 là ng đ m đ ông nói. “ tổ thể iể áy,” Về ng công ti củ chúng tôi bị lạvà a co i chúng tôi không thể lờ Trong khi mộvài trong các công ti củ có i. t a chúng tôi làm ă đ ợ nhìn chung chúng tôi bị n ư c, khó khă Tuy n. chúng tôi có sởhữ đ số về thuyếcó thể ặbấcứai chúng u a và lí t đt t tôi muố trên thự đa, tôi ngó đn chuẩ [quả lí] củ tôi và không n c ị ế n n a có ai đ dư vào cuộ chơ Đ n lúc cho kế ể a c i. ế hocạ C. h

122

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

“Cơbả chúng tôi kế luậ rằ trong khi chúng tôi thích Trung n t n ng, Quố chúng tôi không muố phầ nào cả a ‘ c, n n củ Trung Quố Cũ, và c ’ thay vào đ muố đ cư c vào các nhà quả lí ‘ ó n ánh ợ n Trung Quố c Mớ ,”Perkowski nói. “Chúng tôi bắ đu tìm giố mớ củ các i’ t ầ ng i a nhà quả lí Trung Quố nhữ ngư i có đu óc cở mở có dạ n c ng ờ ầ i và ng đ tạ nào đ vềquả lí. Chúng tôi tìm các cá nhân có kinh ào o ó n nghiệ hoạ đng ởTrung Quố như quen thuộ vớ phầ còn m t ộ c ng c i n lạ củ thếgiớ hoạ đng ra sao và biế Trung Quố phả đ đn i a i t ộ t c i i ế đ Nhưthếgiữ 1997 và 1999, chúng tôi tuyể cả t đi các âu. a n mộ ộ nhà quả lí ‘ n Trung Quố Mớ , đ n hình là ngư i Hoa lụ đa đ c i’ iể ờ c ị ã làm cho các công ti đ quố gia, và vớ tưcách các nhà quả lí a c i n tham gia vào, từ ngư i mộ chúng tôi bắđu thay các nhà quả ng ờ t t ầ n lí ‘Trung Quố Cũ ở công ti củ chúng tôi.” c ’ các a Mộ khi đ có thế mớ củ các nhà quả lí, hiể các thị ờ t ã hệ i a n u trư ng và khách hàng toàn cầ và có thể oàn kếxung quanh tầ nhìn về u đ t m công ti chung- và biế Trung Quố ASIMCO bắ đu có lờ Nay t ct ầ i. ASIMCO có doanh thu khoả 350 triệ $ mộ nă về ng u t m linh kiệ n ôtô từmưi ba nhà máy Trung Quố ởchín tỉ Công ti bán cho ờ c nh. các khách hàng ởHoa Kì, và cũ có ba mư i sáu vă phòng bán ng ơ n hàng khắ Trung Quố phụ vụ các nhà sả xuấôtô ởđ nữ p c c cho n t ó a. Từcơsởnày, Perkowski đ nư c đ lớ tiế theo - lấ lợ nhuậ i ớ i n p y i n từoffshoring mang về . “ Mĩ Tháng Tư2003, chúng tôi mua cơsở trụ cam Bắ Mĩ a Federal-Mogul Corporation, mộ công ti linh c c củ t kiệ dòng-cũhiệ bị n n phá sả Perkowski nói. “ n,” Chúng tôi mua doanh nghiệ đu tiên đ tiế cậ đn các khách hàng củ nó, mà p ầ ể p n ế a chủyế là Big Three [Ba Nhà sả xuấ ôtô Lớ cộ Caterpillar u n t n], ng và Cummins. Trong khi chúng tôi có quan hệlâu dài vớ Cat và i Cummins – và việ mua này tă cư ng vị củ chúng tôi vớ c ng ờ thế a i họ bán trụ cam cho Big Three là lầ đu tiên. Lí do thứhai đ c n ầ ể mua là nhậ đ ợ công nghệ chúng tôi có thể n ưc mà mang về Trung Quố Giố hầ hế công nghệ i vào các xe chởkhách và xe tả c. ng u t đ i, ngư i ta coi công nghệ c cam là nghiễ nhiên. Tuy vậ các trụ ờ trụ m y, c cam [phầ đng cơđ u khiể piston lên xuố là các sả phẩ kĩ n ộ iề n ng] n m thuậ cao cố yế cho hiệ suấ đng cơ Việ mua doanh nghiệ t t u u t ộ . c p này về bả cho chúng tôi know-how và công nghệ chúng tôi cơ n mà có thể dùng đ trởthành nhà sả xuấ trụ cam hàng đu ởTrung ể n t c ầ Quố Kếquả bây giờchúng tôi có công nghệ c cam tố nhấ c. t là, trụ t t và mộcơsởkhách hàng cả Trung Quố lẫ ởHoa Kì.” t ở c n

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

123

Đ là mộ đ m rấ quan trọ vì cả tư ng chung rằ ây t iể t ng, m ở ng offshoring là mộ đ đ thua-thua cho các công nhân Mĩcái gì t ị ề nh đ đ ởđ và đ chuyể sang đ và đy là kế thúc củ câu ó ã ây ã n ó, ấ t a chuyệ Thự tế c tạ hơ nhiề n. c phứ p n u. Hầ hế các công ti xây dự các nhà máy hảngoạ không đn u t ng i i ơ giả có lao đng rẻ n ộ cho các sả phẩ họ n m muố bán ởMĩ Châu n hay Âu. Đ ng cơkhác là đ phụ vụthị ờ nư c ngoài mà không ộ ể c trư ng ớ phảlo về rào cả thư ng mạvà đ có chỗ ứ chi phố ở ói các n ơ i ể đng i đ đc biệ ởthị ờ khổ lồnhưTrung Quố Theo BộThư ng ặ t trư ng ng c. ơ mạMĩgầ 90 phầ tră đu ra củ các mhà máy hảngoạdo Mĩ i , n n m ầ a i i sởhữ đ ợ bán cho ngư i tiêu dùng nưc ngoài. Như đ u này u ưc ờ ớ ng iề cũ kích thích xuấkhẩ củ MĩCó đ loạnghiên cứ cho thấ ng t u a . ủ i u y mỗ dollar mà mộ công ti đu tưvào nhà máy hảngoạ tạ thêm i t ầ i i o xuấkhẩ cho đt nư c họbở vì khoả mộ phầ ba thư ng mạ t u ấ ớ , i ng t n ơ i thếgiớ ngày nay là ởbên trong các công ti đ quố gia. Nó hoạ i a c t đng theo cách khác nữ Ngay cả sả xuấđợ di ra hảngoạ ộ a. khi n t ưc i i đ tiếkiệ lưng, nó thư ng không di chuyể tấcả hả ngoạ ể t m ơ ờ n t ra i i. Theo nghiên cứ Tạ Việ làm và đ ThuếThu nhậ Nguồ u o c ánh p n Nư c ngoài, ngày 26-1-2004 củ Heritage Foundation, các công ti ớ a Mĩ n xuấ ởtrong nư c và nư c ngoài, cho cả trư ng Mĩ sả t ớ ớ thị ờ và Trung Quố tạ ra hơ 21 phầ tră đu ra kinh tếcủ Mĩ56 c, o n n m ầ a , phầ tră xuấ khẩ củ Mĩvà sửdụ ba phầ nă tổ số n m t u a , ng n m ng ngư i làm trong ngành chế khoả 9 triệ công nhân. Nhưthế ờ tác, ng u nế General Motors xây dự mộnhà máy ởThư ng Hả nó cũ u ng t ợ i, ng tạ ra việ làm ở bằ xuấkhẩ nhiề hàng hoá và dị vụ o c Mĩ ng t u u ch cho nhà máy riêng củ nó ởTrung Quố và đợ lợ từchi phí linh kiệ a c ưc i n thấ ởTrung Quố cho các nhà máy củ nó ở . Cuố cùng, nư c p c a Mĩ i ớ Mĩ ư c lợ từcùng hiệ tư ng. Trong khi ngưi ta chú ý nhiề đợ i n ợ ờ u đn các công ti Mĩ n xuấ ởTrung Quố ngư i ta ít chú ý đn ế sả t c, ờ ế khoả đu tưhảngoạkhổ lồ ổvào Mĩ i nă bở vì nhữ n ầ i i ng đ mỗ m, i ng ngư i nư c ngoài muố thâm nhậ thị ờ và lao đng Mĩ t ờ ớ n p trưng ộ hệ nhưchúng ta muố thâm nhậ thị ờ củ họNgày 25-9-2003, n p trư ng a . DaimlerChrysler kỉ m mư i nă quyế đ xây dự nhà máy niệ ờ m t ị nh ng xe hơ Mercedes-Benz đu tiên bên ngoài nư c Đ c, ở i ầ ớ ứ Tuscaloosa, Alabama, bằ tuyên bố t khoả mởrộ nhà máy 600 triệ $. ng mộ n ng u “ỞTuscaloosa chúng ta đ chứ tỏmộ cách ấ tư ng rằ chúng ã ng t n ợ ng ta có thể o ra mộ loạsả phẩ mớ vớ mộ lự lư ng lao đng tạ t t n m i i t c ợ ộ mớ trong mộnhà máy mớ và chúng ta cũ chứ tỏ có thể i t i, ng ng là có

124

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

các xe ‘do Mercedes Sả xuấ thành công ngoài nưc Đ c,” n t’ ớ ứ Giáo sưJürgen Hubert, thành viên củ Ban Quả lí DaimlerChrysler phụ a n trách Mercedes Car Group, tuyên bố trong lễ niệ kỉ m. Không ngạ nhiên, ASIMCO sẽdùng hoạ đng sả xuấ trụ c t ộ n t c cam mớ củ nó ởTrung Quố đ xử nguyên liệ thô và các hoạ i a c ể lí u t đng gia công thô trên máy, xuấkhẩ bán thành phẩ về máy ộ t u m nhà trụ cam củ nó ởMĩ i các công nhân Mĩ kĩ ng hơ có thể c a , nơ có nă n hoàn tấ các hoạ đng gia công trên máy quyế đ nhấđn chấ t t ộ t ị nh t ế t lư ng. Bằ cách này, các khách hàng Mĩ a ASIMCO đợ lợ ợ ng củ ưc i từchuỗ cung Trung Quố và đng thờ đợ thoảmái làm ă vớ i c ồ i ưc i n i mộ nhà cung cấ Mĩã quen biế t p đ t. Lư ng trung bình củ mộ thợmáy có tay nghề ởMĩ 3.000 ơ a t cao là đn 4.000 $ mộ tháng. Lư ng trung bình củ mộ công nhân nhà ế t ơ a t máy ởTrung Quố là khoả 150 $ mộ tháng. Ngoài ra, ASIMCO c ng t đ ợ yêu cầ tham gia vào sơđ trợcấ do chính phủTrung Quố ưc u ồ p c tài trợbao gồ chă sóc sứ khoẻnhà ở và các phúc lợ hư trí. m m c , , i u Khoả 35 đn 45 phầ tră lư ng tháng củ mộ công nhân ng ế n m ơ a t Trung Quố chuyể thẳ cho sởlao đng đ phư ng đ trảcho c n ng ộ ị a ơ ể các phúc lợ này. Sựthự rằ bả hiể y tế Trung Quố là rẻ i c ng o m ở c đn mứ – vì lư ng thấ phúc lợ dị vụy tế n chế n nhiề ế c ơ p, i ch hạ hơ u, và không có kiệ tụ do sơsuấ đ u trị “chắ chắ làm cho n ng t iề – c n Trung Quố là mộ nơ hấ dẫ đ mởrộ và đa thêm ngư i làm c t i p n ể ng ư ờ vào,” Perkowski giảthích. “ t cứthứgì có thể i Bấ làm đ giả trách ể m nhiệ củ mộcông ti Mĩố vớ phạ vi đm bả y tế ề là mộ m a t đi i m ả o đu t ư thế ể việ làm ởHoa Kì.” u đ giữ c Bằ tậ dụ thế i phẳ đ cộ tác theo cách này- giữ các ng n ng giớ ng ể ng a nhà máy trong nư c và hảngoạ và giữ các công nhân Mĩ ơ ớ i i, a lư ng cao, kĩ ng cao, ởgầ thị ờ củ họvà các công nhân Trung nă n trư ng a Quố lưng thấ gầ thị ờ củ họ- Perkowski nói, “chúng tôi c ơ p, n trư ng a làm cho các công ti Mĩ tính cạ tranh hơ nhưthếnó nhậ có nh n, n đ ợ nhiề đn hàng hơ và thự tế ưc u ơ n c chúng tôi làm tă việ kinh ng c doanh. Và đ là cái nhiề ngư i ởMĩ ó u ờ không thấ khi họnói về y offshoring. Thí dụ kểtừkhi mua thâu tóm chúng tôi đ tă gấ , ã ng p đ kinh doanh củ mình vớ Cummins, và kinh doanh củ chúng ôi a i a tôi vớ Caterpillar đ tă đ kể Tấ cảcác khách hàng củ i ã ng áng . t a chúng tôi đu phơ ra cho cạ tranh toàn cầ và thự sựcầ cơsở ề i nh u c n cung ứ củ họ ng a làm đ việ trong chừ mự về nh tranh chi úng c ng c cạ phí. Họ muố làm việ vớ các nhà cung cấ nhữ ngư i hiể thế n c i p ng ờ u

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

125

giớ phẳ Khi tôi đ thă các khách hàng Mĩ a tôi đ giảthích i ng. i m củ ể i chiế lưc củ chúng tôi về n ợ a kinh doanh trụ cam, họ t lạ quan về c rấ c việ chúng tôi làm, vì họcó thể y chúng tôi sắ xế việ kinh c thấ p p c doanh củ mình theo cách cho phép họ tính cạ tranh hơ a có nh n.” Mứ đ cộ tác này đ là có thểchỉ nă gầ đ thôi. c ộ ng ã vài m n ây “Chúng tôi đ không thể ã làm việ đ ởTrung Quố nă 1983 hay c ó c m 1993,” Perkowski nói. “Từ1993, nhiề thứđ cùng đn. Thí dụ u ã ế , ngư i ta luôn nói vềInternet đ làm lợ bao nhiêu cho Hoa Kì. ờ ã i Đ m mà tôi luôn nói là Trung Quố đ đợ lợ còn hơ Cái đ iể c ã ưc i n. ã giữTrung Quố lạ hậ trong quá khứchính là ngưi dân ởngoài c c u ờ Trung Quố không có khảnă có thông tin về ấ nư c này, và c ng đt ớ ngư i dân bên trong Trung Quố đ không có khả ng nhậ thông ờ c ã nă n tin vềphầ còn lạ củ thế i. Trư c Internet, cách duy nhấ đ n i a giớ ớ t ể thu hẹ lỗhổ thông tin đ là đ du hành. Bây giờbạ có thểở p ng ó i n nhà và làm việ đ vớ Internet. Bạ không thểđ u hành chuỗ c ó i n iề i cung toàn cầ củ chúng tôi mà không có nó. Bây giờ u a chúng tôi chỉ e-mail các bả thiế kếvà kếhoạ qua Internet- chúng tôi thậ n t ch m chí không cầ đn FedEx [mộ hãng phát chuyể nhanh lớ n ế t n n].” Các ư thếcho chếtác ởTrung Quố đi vớ các ngành nhấ u c, ố i t đ trở lấ át, quá mạ Perkowski nói thêm, và không thể ị nh, nên n nh, bị bỏqua. Hoặ bạ trởnên phẳ hoặ Trung Quố làm bạ phẳ c n ng c c n ng. “Nế bạ ngồ ởHoa Kì và không tính làm sao đ vào Trung u n i ể Quố ông nói, “ c,” trong mư i hay mư i lă nă nữ bạ sẽ ờ ờ m m a n không còn là mộ ngưi dẫ đu toàn cầ t ờ n ầ u.” ây giờTrung Quố đ vào WTO, nhiề khu vự truyề thố c ã u c n ng, chậ chạ phi hiệ quả và đ ợ bả hộcủ nề kinh tế m p, u , ưc o a n Trung Quố bị i ra cho cạ tranh toàn cầ gây tàn lụ - đ u c phơ nh u i iề này đợ đ nhậ cũ nhiệtình ởCanton [Quả Đ ưc ón n ng t ng ông], Trung Quố cũ như Canton, Ohio. Giả c, ng ở nhưchính phủTrung Quố đ c ã đ a vấ đ tư ư n ề cách thành viên WTO cho nhân dân bỏ phiế “ có u, nó thểchẳ bao giờđ ợ thông qua,”Pat Powers, ngư i đ ng đu ng ưc ờ ứ ầ vă phòng Hộ đng Doanh nghiệ Mĩ n i ồ p -Trung ởBắ Kinh trong c thờ gian gia nhậ WTO, nói. Lí do cố yế vì sao ban lãnh đo i p t u ạ Trung Quố tìm kiế tưcách thành viên WTO là dùng nó như t c m mộ câu lạ bộ ể c bộ c đ buộ máy quan liêu củ Trung Quố phảhiệ đi a c i n ạ hoá và tháo dỡcác bứ tư ng đ u tiế bên trong và các ổra quyế c ờ iề t t

B

126

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ tuỳtiệ Ban lãnh đo Trung Quố “ t là Trung Quố phả ị nh n. ạ c biế c i hộ nhậ toàn cầ và nhiề đnh chếhiệ tồ củ họsẽđn giả i p u u ị n n a ơ n không thay đi hay cảcách, cho nên họdùng WTO nhưđ bẩ ổ i òn y chố lạ bộmáy quan liêu củ chính họ Và trong hai nă rư i ng i a . m ỡ vừ qua họ ã đu tranh cho ngã ngũ a đ ấ .” Vớ thờ gian, sựtôn trọ các tiêu chuẩ WTO sẽlàm cho nề i i ng n n kinh tếTrung Quố còn phẳ hơ và là mộ lự làm phẳ hơ c ng n t c ng n mộ cách toàn cầ Như quá đ này sẽ t u. ng ộ không dễvà các khả ng , nă củ mộ sựkiệsứ chính trị kinh tế a t t c hay gây đ vỡhay làm chậ ổ m quá trình là không phảkhông đ kểNhư cho dù Trung Quố i áng . ng c có thự hiệ tấ cảcác cả cách WTO, nó sẽkhông có khảnă c n t i ng nghỉNó mau chóng đt mộ đ m khi tham vọ củ nó vềtă . ạ t iể ng a ng trư ng kinh tế đ hỏ nhiề cả cách chính trị n. Trung Quố ở sẽ òi i u i hơ c sẽchẳ bao giờdứ khỏ tham nhũ mà không có tựdo ngôn ng t i ng luậ và các đ chế hộ dân sựtích cự Nó chẳ bao giờcó n ị nh xã i c. ng thể c sựtrởnên có hiệ quả không có nề pháp trị ư c luậ thự u mà n đợ t hoá hơ Nó sẽchẳ bao giờcó khảnă giả quyế nhữ suy n. ng ng i t ng sụ kinh tế p không thể tránh khỏtrong nề kinh tế a nó mà không i n củ có mộ hệ ng chính trị i mởhơ cho phép ngư i dân bộ lộ t thố cở n ờ c nhữ nỗbấbình củ họDiễ đt theo cách khác, Trung Quố sẽ ng i t a . n ạ c chẳ bao giờlà phẳ thậsựcho đn khi nó vư t qua cái ụ m ng ng t ế ợ giả tố khổ lồ i là “cảcách chính trị c ng gọ i ” . Có vẻ nhưnó tiế theo hư ng đ như con đờ phả đ vẫ n ớ ó, ng ưng i i n còn dài. Tôi thích cách mộ nhà ngoạ giao Mĩ Trung Quố diễ t i ở c n đt cho tôi vào mùa xuân 2004: “Hiệ giờTrung Quố đ mơ ạ n c ang n trớ không phả tưnhân hoá. Cảcách ởđ là trong mờ- và đ n, i i ây ôi khi khá mơ trớ bở vì bạ có thể n n, i n nhìn thấ các hình thù chuyể y n đng đng sau màn – như nó không trong suố [minh bạ ộ ằ ng t ch]. [Chính phủvẫ chỉ p] thông tin [về n kinh tế cho vài công ti n cấ nề ] và các nhóm lợ ích đợ chỉ ị Vì sao chỉ i ưc đ nh.” trong mờ Tôi hỏ ? i. Ông ta trả i, “ i vì nế bạ minh bạ hoàn toàn, thì bạ làm gì lờ Bở u n ch n vớ phả hồ Họkhông biế giả quyế ra sao vớ vấ đ đ Họ i n i? t i t i n ề ó. [vẫ chư thể i quyếvớ nhữ kếquả a tính minh bạ n] a giả t i ng t củ ch.” Nế và khi Trung Quố vư t qua đ ợ ụ u c ợ ư c chính trị ó trên đ ờ đ ư ng, tôi nghĩ không chỉ thành mộ nề tả [platform] lớ hơ nó trở t n ng n n cho offshoring mà thành mộ phiên bả thị ờ tựdo khác củ t n trư ng a Hợ Chủ Quố Trong khi đ u đ có vẻ e doạ ố vớ mộ số p ng c. iề ó đ đi i t ngư i, tôi nghĩ sẽlà mộ sựphát triể tích cự khó tin nổ đi ờ nó t n c i ố

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

127

vớ thế i. Hãy nghĩ biế bao nhiêu sả phẩ ý tư ng, việ i giớ về t n m, ở c làm, và nhữ ngư i tiêu dùng mớ đ nả sinh từcác nỗlự củ ng ờ i ã y c a Tây Âu và Nhậ Bả đ trởthành các nề dân chủsau Thế t n ể n Chiế n II. Quá trình đ mởra mộ thờ kì thị vưng toàn cầ chư từ ã t i nh ợ u a ng có tiề lệ và thếgiớ khi đ vẫ còn chư phẳ Nó đ có bứ n i ó n a ng. ã c tư ng ởgiữ Nế Ấ Đ và Trung Quố đ theo hư ng đ thế ờ a. u n ộ c i ớ ó, giớ sẽ i không chỉ nên phẳ hơ bao giờhế mà, tôi tin, cũ trở ng n t ng thị vư ng hơ bao giờhế Ba Hợ Chủ Quố là tố hơ mộ nh ợ n t. p ng c t n t [Hợ Chủ Quố Hoa Kì], và nă sẽ t hơ ba. p ng c m tố n Như ngay cảvớ tưcách mộ nhà thư ng mạ do, tôi lo về ng i t ơ i-tự thách thứ mà đ u này sẽ ặ ra đi lớ lư ng và phúc lợ củ các c iề đt ố i ơ i a công nhân nào đ ởHoa Kì, ít nhấởtầ ngắ hạ Quá muộ cho ó t m n n. n chủnghĩbả hộ đn vớ Trung Quố Nề kinh tế a nó hoàn a o khi ế i c. n củ toàn liên kế vớ các nề kinh tế a thế i đ phát triể và thử t i n củ giớ ã n, phá bỏ i liên kếđ sẽ ra sự n loạ kinh tế đ chính trị mố t ó gây hỗ n và ị a có thể phá nề kinh tế tàn n toàn cầ Nhữ ngư i Mĩ Châu Âu u. ng ờ và sẽ i phát triể các mô hình kinh doanh mớđ cho phép họ m phả n i ể kiế đ ợ tố nhấ từTrung Quố và làm nhẹbớ cho họchố lạcái ưc t t c t ng i xấ nhấ NhưtờBusinessWeek, trong bài báo trên trang nhấđy u t. t ầ kị tính củ nó ngày 6-12-2004 về“ Giá Trung Quố diễ ch a Cái c”, n đt, “ ạ Trung Quố có thểchi phố mọ thứ Tấ nhiên không. Mĩ c i i ? t vẫ là nhà chế lớ nhấ thế i, tạ ra 75% sả phẩ nó tiêu n tác n t giớ o n m thụ tuy thếlà giả từ90% vào giữ các nă 1990. Các ngành , m a m công nghiệ đ hỏ ngân sách R&D và đu tưvố khổ lồ như p òi i ầ n ng , hàng không vũtrụ dư c, và ôtô, vẫ có các cơsởvữ mạ ở , ợ n ng nh Hoa Kì … Mĩ c chắ sẽ p tụ đợ lợ từsựbành trưng củ chắ n tiế c ư c i ớ a Trung Quố Trừphi Mĩ thểđi phó vớ thách thứ công c.” có ố i c nghiệ dài hạ do cái giá Trung Quố đ ra trong rấ nhiề lĩ p n c ề t u nh vự “nó sẽ mấquyề lự kinh tế ả hư ng.” c, bị t n c và nh ở Hay, diễ đt theo cách khác, nế nhữ ngư i Mĩ Châu Âu n ạ u ng ờ và muố đ ợ lợ từsựlàm phẳ thế i và từsựkế nố tấcả n ưc i ng giớ t i t các thị ờ và các trung tâm tri thứ tấ cảhọsẽphảchạ ít nhấ trư ng c, t i y t nhanh nhưcon sưtửnhanh nhấ – và tôi nghi con sưtửđ sẽlà t ó Trung Quố và tôi nghi là sẽ t nhanh. c, rấ

128

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

LỰ LÀM PHẲ C NG # 7 XÂU CHUỖ CUNG [SUPPLY-CHAINING] I Ă Sushi ởArkansas n ôi chư bao giờhiể rõ mộ chuỗ cung nhìn ra sao trong hoạ a u t i t đng cho đn khi tôi thă tổ hành dinh Wal-Mart ở ộ ế m ng Bentonville, Arkansas. Các chủnhà Wal-Mart đ dẫ tôi đn mộ ã n ế t 2 trung tâm phân phố rộ 1,2 triệ foot vuông [111.480 m ], chúng i ng u tôi leo lên mộchòi quan sát và theo dõi cuộ biể diễ Ởmộ bên t c u n. t toà nhà, rấ nhiề xe moóc trắ củ Wal-Mart đ hạ thùng t u ng a ang các hàng từcả ngàn nhà cung cấ khác nhau. Các thùng to và nhỏ ư c p đợ dẫ lên mộ bă tảởmỗ cầ tả Các bă tả nhỏnày dẫ vào n t ng i i u i. ng i n mộ bă tảlớ hơ giố nhưcác con suố đ vào mộ con sông t ng i n n, ng i ổ t hùng vĩHai mư i bố giờmộ ngày, bả ngày mộ tuầ các xe . ơ n t y t n, moóc củ các nhà cung cấ đ vào mưi hai dặ suố bă tả và a p ổ ờ m i ng i, các suố bă tả đ vào con sông Wal-Mart khổ lồcủ các sả i ng i ổ ng a n phẩ đợ đ thùng. Song đ chỉ mộ nử cuộ biể diễ Khi m ư c óng ó là t a c u n. dòng sông Wal-Mart chả mộ con mắ đ n tửđc mã vạ trên y, t t iệ ọ ch mỗ thùng trên đ ờ củ nó đn bên kia toà nhà. Ởđ dòng sông i ư ng a ế ó, lạtoả hàng tră con kênh. Các cánh tay đ n tửtừmỗ con kênh i ra m iệ i thò ra và hư ng dẫ các thùng- đợ các cử hàng Wal-Mart cá ớ n ưc a biệ đt hàng- ra khỏ dòng sông chính và chuyể sang con kênh t ặ i n củ mình, nơ mộ bă tảkhác di chúng vào mộ xe tảWal-Mart a i t ng i t i đ chờsẵ rồ cấ tậ chuyể các sả phẩ này lên các kệ ang n, i p p n n m hàng củ mộ cử hàng Wal-Mart cá biệnào đ trong nưc. Tạđ mộ a t a t ó ớ i ó, t ngư i tiêu dùng sẽlấ mộ trong các sả phẩ này khỏ kệ ờ y t n m i hàng, và nhân viên thu tiề sẽ n [dùng máy đc] quét qua nó, vào thờ đ m ọ i iể đ u đ xả ra, mộ tín hiệ sẽ ư c tạ ra. Tín hiệ đ sẽ iề ó y t u đợ o u ó truyề n qua mạ lư i Wal-Mart đn nhà cung cấ sả phẩ đ - dù nhà ng ớ ế p n m ó máy củ nhà cung cấ ởven biể Trung Quố hay miề biể a p n c n n Maine. Tín hiệ đ sẽ n lên màn hình máy tính củ nhà cung cấ u ó hiệ a p và nhắ ông ta sả xuấ ra mộ món hàng khác và chuyể nó qua c n t t n chuỗ cung Wal-Mart, và toàn bộ i chu kì sẽ p lạlầ nữ Nhưthế lặ i n a. ngay sau khi tay bạ lấ mộ sả phẩ từkệhàng củ cử hàng n y t n m a a Wal-Mart đ phư ng xuố và đ ra quầ trả n thì mộ cánh tay ị a ơ ng i y tiề t cơkhí bắ đu làm ra mộ món hàng khác ởđ đ trên thế i. t ầ t âu ó giớ Hãy gọ nó là “Giao hư ng Wal-Mart gồ nhiề phầ - không có i ở m u n

T

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

129

kế thúc. Nó chỉ i đ chơ lạ 24/7/365: giao, phân loạ đ t chơ i i i i, óng gói, phân phố mua, sả xuấ đt hàng, giao, phân loạ … i, n t, ặ i, Chỉ t công ti, Hewlett-Packard, bán bố tră ngàn máy tính mộ n m qua bố ngàn cử hàng Wal-Mart khắ thếgiớ mộ ngày trong n a p i t mùa Giáng sinh, đ hỏ HP đ u chỉ chuỗ cung củ mình, đ òi i iề nh i a ể đm bả rằ tấcả chuẩ củ nó giao tiế vớ các chuẩ củ ả o ng t các n a p i n a Wal-Mart, sao cho các máy tính này chả êm ả con sông Waly vào Mart, vào các kênh Wal-Mart, vào các cử hàng Wal-Mart. a Khả ng Wal-Mart chơ hay bả giao hưng này ởquy mô toàn nă i n ở cầ chuyể 2,3 tỉ un thùng carton hàng hoá mộ nă xuôi theo chuỗ t m i cung đn các cử hàng củ nó – đ biế nó thành thí dụ ế a a ã n quan trọ ng nhấcủ cái làm phẳ tiế theo mà tôi muố thả luậ tôi gọ nó t a ng p n o n, i là xâu chuỗ cung. Xâu chuỗ cung là phưng pháp cộ tác theo i i ơ ng chiề ngang- giữ các nhà cung cấ nhà bán lẻvà khách hàng - đ u a p, , ể tạ giá trịXâu chuỗ cung là do thếgiớ phẳ làm cho có thể o . i i ng và bả thân nó là mộ cái làm phẳ to lớ vì các chuỗ cung này n t ng n, i càng tă và sinh sôi, chúng càng thúc đy sựthích nghi các tiêu ng ẩ chuẩ chung giữ các công ti (sao cho mỗ liên kế củ mọ chuỗ n a i t a i i cung có thể giao tiế vớ chuỗ tiế theo), chúng loạbỏ p i i p i càng nhiề u đ m ma sát ở iể biên giớ hiệ quả a mộ công ti càng đợ nhiề i, u củ t ưc u công ti khác làm theo, và chúng càng thúc đy cộ tác toàn cầ ẩ ng u. Vớ tưcách ngư i tiêu dùng, ta thích các chuỗ cung, vì chúng i ờ i cho chúng ta mọ loạhàng hoá- từgiày tennis đn laptop- vớ giá i i ế i thấ và thấ hơ Đ là cách Wal-Mart trởthành nhà bán lẻ n p p n. ó lớ nhấ thếgiớ Như vớ tưcách công nhân, đ khi chúng ta có t i. ng i ôi thái đ nưc đ hoặ thù đ vớ các chuỗ cung, bở vì chúng đt ộ ớ ôi c ị ch i i i ặ ta vào áp lự cao và cao hơ đ cạ tranh, cắchi phí, và v.v., đ c n ể nh t ôi khi, cắ lư ng và phúc lợ Đ là vì sao Wal-Mart trởthành mộ t ơ i. ó t trong các công ti gây tranh cãi nhấthế i. Không công ti nào hữ t giớ u hiệ hơ về i thiệ chuỗ cung củ mình (và vì thế phẳ thế u n cả n i a làm ng giớ bằ Wal-Mart; và không công ti nào biể hiệ hoàn hả sự i) ng u n o că thẳ mà chuỗ cung gây ra giữ ngư i tiêu dùng trong chúng ng ng i a ờ ta và ngư i lao đng trong chúng ta hơ Wal-Mart. Mộ bài báo ờ ộ n t ngày 30-9-2002 trong Computerwold đ tổ kế vai trò then chố ã ng t t củ Wal-Mart: “Joseph R. Eckroth Jr., CIO củ Mattel Inc. nói ‘ a a Là mộ nhà cung cấ cho Wal-Mart là con giao hai lư i. Họlà mộ t p ỡ t kênh phi thư ng như là mộ khách hàng khó nhai. Họ òi hỏ sự ờ ng t đ i xuấsắ Nó là mộ bài họ mà El Segundo, nhà sả xuấđ chơ ở t c.’ t c n t ồ i

130

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

California và hàng ngàn nhà cung cấ khác đ họ nhưnhà bán lẻ p ã c lớ nhấthế i, Wal-Mart Stores Inc., đ xây dự mộ hệ ng n t giớ ã ng t thố quả lí kho hàng và chuỗ cung thách thứ bộmặ kinh doanh. n i c t Bằ đu tưsớ và nhiề và công nghệ i nhọ đ nhậ diệ và ng ầ m u mũ n ể n n theo dõi việ bán ởmứ từ món hàng, nhà bán lẻkhổ lồở c c ng ng Betonville, Arkansas đ biế hạ ng IT củ nó thành ư thếcạ ã n tầ a u nh tranh chủyế việ đ đ ợ nghiên cứ và sao chép bở các công ti u, c ã ưc u i khắ thếgiớ ‘ p i. Chúng tôi coi Wal-Mart nhưnhà đ u hành chuỗ iề i cung giỏ nhấ mọ thờ Pete Abel, giám đc bán lẻ công ti tư i t i i,’ ố ở vấ công nghệ AMR Inc. ở n cao Boston, nói.” Đ theo đ i chuỗ cung hữ hiệ nhấ thếgiớ Wal-Mart đ ể uổ i u u t i, ã chấ đng mộ danh mụ xúc phạ kinh doanh qua nhiề nă đ t ố t c m u m ã làm cho công ti bị mang tiế xấ và chậ bắđu đ cậ đn mộ ng u m t ầ ề p ế t cách có ý nghĩ Như vai trò củ nó nhưmộ trong mư i lự làm a. ng a t ờ c phẳ thếgiớ là không thể i cãi, và đ nắ đ ợ việ này mà ng i chố ể m ưc c tôi đ quyếđnh làm cuộ hành hư ng riêng đn Bentonville. Tôi ã t ị c ơ ế không biếvì sao, như trên chuyế bay từLa Guardia, tôi nghĩ t ng n , tôi thự sựmuố ă mộ chút sushi tố nay. Như ởđ tôi tìm c n n t i ng âu thấ sushi ởtây bắ Arkansas? Và cho dù tôi tìm thấ tôi có muố y c y, n ă nó không? Anh có thể c sựtin vào lư n ở n thự ơ Arkansas? Khi tôi đn Hilton gầ đi bả doanh Wal-Mart, tôi sữ sờđ ế n ạ n ng ể thấ nhưmộ ả ả mộ hiệ ă Nhậ Bả khổ lồbán sushi y, t o nh, t u n t n ng ngay sát cạ Khi tôi nói vớ nhân viên tiế tân lo phòng rằ tôi nh. i p ng chẳ bao giờcho là mình có món sushi ởBetonville, anh ta bả ng o tôi, “Chúng tôi có ba hiệ ă Nhậnữ sắ khai trư ng.” u n t a p ơ Nhiề hiệ ă Nhậở u u n t Bentonville? Cầ về u sushi ởArkansas không phảlà ngẫ nhiên. Nó liên quan i u đn sựthự là xung quanh các vă phòng Wal-Mart, nhữ ngư i ế c n ng ờ bán hàng đ dự các hoạđng [sả xuấ củ họđ gầ tàu mẹ ã ng t ộ n t] a ể n . Thự vậ khu vự này đợ biế đn như“Vendorville” [thành c y, c ưc t ế phốngư i bán hàng]. Đ u kinh ngạ về ng hành dinh củ Walờ iề c tổ a Mart là, nó là nhưvậ phả Wal-Mart mà. Các vă phòng công ti y, i, n đ ợ nhồ nhét vào mộ nhà kho đợ cấ trúc lạ Khi chúng tôi ưc i t ưc u i. qua mộ toà nhà lớ làm bằ tôn múi, tôi hình dung nó là xư ng t n ng ở bả trì. “Đ là các vă phòng quố tế a chúng tôi,” o ó n c củ chủ nhà củ a tôi, phát ngôn viên Willian Wertz, nói. Các dãy phòng công ti trong các vă phòng ởmứ dưi các vă phòng củ hiệ trư ng, hiệ n c ớ n a u ở u phó, và cốvấ trư ng củ trư ng trung họ công củ con gái tôi n ở a ờ c a

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

131

trư c khi nó đợ tu sử lạ Khi bạ đ qua tiề sả bạ thấ các ớ ưc a i. n i n nh, n y ô hình khố nhỏnơ các nhà cung cấ tiề nă chào hàng củ họ i i p m ng a cho nhữ ngư i mua Wal-Mart. Mộ có các máy khâu khắ trên ng ờ t p bàn, ngư i khác có nhữ búp bê, ngưi khác nữ có áo sơmi nữ ờ ng ờ a . Có cả giác như t sựlai tạ giữ Sam’Club và chợ mái che m mộ p a s có ởDamascus. Các cổđ Wal-Mart chú ý: Công ti hoàn toàn ông không lãng phí tiề củ cổ ông cho sự ờ rà, hoa mĩ n a đ rư m . hư làm sao mà nhiề tư ng u duy đi mớ đn vậ –tưduy đ tạ ổ i ế y ã o lạ hình dáng phong cả kinh doanh củ thếgiớ theo nhiề i nh a i u cách- lạ nả sinh từmộ chỗao tù nưc đng Li’Abner* như i y t ớ ọ l vậ Nó thự sựlà thí dụ đ n củ mộhiệ tư ng mà tôi thư ng y? c cổ iể a t n ợ ờ chỉ ởcuố sách này: hệsốphẳ Công ti bạ hay nư c bạ ra n ng. n ớ n càng có ít nguồ lự tựnhiên, thì bạ sẽ n c n càng đ sâu vào trong ào mình đ đi mớ sáng tạ nhằ số sót. Wal-Mart trởthành nhà ểổ i o m ng bán lẻ n nhấthế i bở vì nó mặ cả li vớ bấcứai nó tiế lớ t giớ i c chi i t p xúc vớ Như đ ng lầ lẫ mộ đ u: Wal-Mart cũ trởthành i. ng ừ m n t iề ng sốmộ bở vì công ti nhỏdân quê, tỉ lẻ ởtây bắ Arkansas t i , nh này c đ chấ nhậ công nghệ i khéo léo hơ và nhanh hơ bấcứđi ã p n mớ n n t ố thủ nh tranh nào củ nó. Và nó vẫ thế cạ a n . David Glass, CEO củ công ti từ1988 đn 2000, đ giám sát a ế ã nhiề đi mớ làm cho Wal-Mart là nhà bán lẻ n nhấvà sinh lờ u ổ i lớ t i nhấ hành tinh. Tạ chí Fortune mộ lầ đ gán cho ông cái tên t p t n ã “CEO bịánh giá thấ nhấtừ ớ đn giờ vì cách thầ lặ mà đ p t trư c ế ” m ng ông xây dự trên tầ nhìn củ Sam Walton. Đ i vớ chuỗ cung ng m a ố i i David Glass là cái Bill Gates là đi vớ xửlí vă bả Khi Walố i n n. Mart mớ chỉ t đu ởbắ Arkansas vào các nă 1960, Glass giả i bắ ầ c m i thích, nó muố trởthành mộ hãng bán lẻ rẻNhư vào nhữ n t giá . ng ng ngày đ mọ hãng bán lẻ ề lấ hàng từcùng các nhà bán buôn, ó, i đu y thế không có cách nào đ có lợ thế i các đi thủcạ tranh. nên ể i vớ ố nh Cách duy nhấWal-Mart có thể lợ thếông nói, là đ mua hàng t có i , i củ mình vớ sốlư ng lớ trự tiế từcác nhà sả xuấ Như đ a i ợ n c p n t. ng ã không hiệ quả ốvớ các nhà sả xuấđ giao hàng cho vô số a u đi i n t i cử hàng Wal-Mart rả rác khắ nơ thếnên Wal-Mart thành lậ mộ i p i, p t trung tâm phân phố mà tấ cả i t các nhà sả xuấ có thể n t giao hàng củ họtạ đ và sau đ Wal-Mart dùng các xe tả riêng củ mình a i ó, ó i a

N

*

nhân vậchính củ truyệ tranh vui củ Al Capp nổtiế suố 1934-1977. t a n a i ng t

132

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

phân phốcác hàng hoá đ đn các cử hàng củ nó. Toán họ hoạ i ó ế a a c t đng nhưthế ộ này: Trung bình tố hơ khoả 3 phầ tră đ Waln n ng n m ể Mart duy trì trung tâm phân phố riêng củ nó. Như hoá ra, Glas i a ng nói, việ cắcác nhà bán buôn và mua trự tiế từcác nhà sả xuấ c t c p n t trung bình tiếkiệ đợ 5 phầ tră nhưthế phép Wal-Mart t m ưc n m, cho cắchi phí trung bình 2 phầ tră và rồbù vào bằ khốlưng. t n m i ng i ợ Mộkhi đ thiếlậ phư ng pháp cơ n mua trự tiế từcác nhà t ã t p ơ bả c p sả xuấ đ đ ợ bớ giá nhiề nhấ có thể Wal-Mart tậ trung n t ể ưc t u t , p không mệmỏvào ba thứ Thứnhấ làm việ vớ các nhà sả xuấ t i . t, c i n t đ khiế họcắ càng nhiề chi phí càng tố Thứhai, lo cho chuỗ ể n t u t. i cung củ nó từcác nhà sả xuấđ bấ cứhọởđ trên thế i, a n t ó, t âu giớ đn các trung tâm phân phố Wal-Mart, đ làm cho nó càng có chi ế i ể phí thấ và trơ tru càng tố Thứ liên tụ cảthiệ các hệ ng p n t. ba, c i n thố thông tin củ Wal-Mart, đ biế chính xác các khách hàng củ nó a ể t a đ mua gì và có thể ư thông tin đ đn tấcả nhà sả xuấ ã đa ó ế t các n t, nhưthế kệ các hàng luôn có sẵ đ các mặhàng vào đ lúc. n úng t úng Wal-Mart nhanh chóng nhậ ra rằ nế nó có thể t kiệ tiề n ng u tiế m n bằ mua trự tiế từcác nhà sả xuấ liên tụ đi mớ đ cắ chi ng c p n t, c ổ i ể t phí vậ hành chuỗ cung củ nó, và giữcho các kho hàng củ nó n i a a thấ bằ họ nhiề hơ vềcác khách hàng củ nó, mọ lúc nó có p ng c u n a i thểđ bạ các đi thủcạ tranh vềgiá. Đ chẳ có mấ lự ánh i ố nh ã ng y a chọ khi ngồở n i Betonville, Arkansas. “Lí do chúng tôi xây dự toàn bộlogistics [cung ứ hậ cầ ng ng u n] và các hệthố riêng củ mình là bở vì chúng tôi ởnơ rấ hẻ ng a i i t o lánh,” Jay Allen, phó chủtị cấ cao vềsựvụcông ti, nói. “ ch p Nó thự ra là mộ thị n nhỏ Nế bạ muố nhờbên thứba lo về c t trấ . u n n logistics, đ là việ không thểThuầ tuý là chuyệ số còn. Bây ó c . n n ng giờtấcả chú ý mà chúng tôi nhậ đ ợ là mộgiả t rằ giá t sự n ưc t thiế ng thấ củ chúng tôi là do quy mô củ chúng tôi hay chúng tôi mua p a a hàng từ Trung Quố hay chúng tôi có khả ng ra đ u kiệ cho các c nă iề n nhà cung cấ Sựthự là, giá thấ là do tính hiệ quả Wal-Mart p. c p u mà đ đu tưvào- hệ ng và vă hoá. Đ là mộ vă hoá chi phí rấ ã ầ thố n ó t n t thấ [như tấcả hoàn cả bắbuộ tấyế sinh ra.” p, ng] t do nh t c, t u Chuỗ cung càng tă lên, Walton và Glass càng hiể rằ quy i ng u ng mô và hiệ quả chìa khoá cho toàn bộviệ kinh doanh củ họ u là c a . Diễ đt mộ cách đn giả chuỗ cung củ họ n ạ t ơ n, i a càng có quy mô và phạ vi, họcàng bán nhiề thứvớ giá ít hơ cho càng nhiề m u i n u khách hàng, họ càng có tác đng đ bẩ vớ các nhà cung cấ đ ộ òn y i p ể

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

133

đy giá còn xuố nữ họcàng bán nhiề hơ cho nhiề khách ẩ ng a, u n u hàng hơ chuỗ cung củ họ n, i a càng có quy mô và phạ vi lớ hơ m n n, họ càng thu đợ nhiề lợ nhuậ hơ cho các cổ ông củ họ ưc u i n n đ a … Sam Walton là cha đ củ vă hoá đ như khó khă tấyế là ẻ a n ó, ng n, t u mẹ a nó, và con cái nó hoá ra là mộbộmáy chuỗ cung thon thả củ t i , lành nghềNă 2004, Wal-Mart mua khoả 260 tỉ hàng hoá và . m ng $ vậ hành nó qua mộ chuỗ cung gồ 108 trung tâm phân phố n t i m i khắ Hoa Kì, phụ vụ p c 3.000 siêu thị Wal-Mart ở . Mĩ Nhữ nă đu, “ ng m ầ chúng tôi còn nhỏ- 4 hay 5 phầ tră củ n m a Sears và Kmart,” Glass nói. “Nế bạ nhỏthế bạ dễbịtổ u n , n n thư ng, thếnên cái chúng tôi muố làm nhiề hơ bấ cứthứgì ơ n u n t khác là tă thị n. Chúng tôi phảbán rẻ n nhữ ngư i khác. ng phầ i hơ ng ờ Nế tôi có thể m từ3 xuố 2 phầ tră chi phí vậ hành các u giả ng n m n trung tâm phân phố củ chúng tôi, tôi có thểgiả giá bán lẻvà i a m tă thị n củ tôi lên và sau đ không dễ tổ thư ng đi vớ ng phầ a ó bị n ơ ố i bấ kì ai. Nhưthếbấcứhiệ quảnào chúng tôi tạ ra, chúng tôi t t u o đu chuyể cho khách hàng.” ề n Thí dụ sau khi các nhà sả xuấ đ dỡhàng củ họởtrung tâm , n t ã a phân phố Wal-Mart, Wal-Mart cầ giao các mặhàng đ theo các i n t ó cụ nhỏcho mỗ siêu thị a nó. Nhưthế m i củ Wal-Mart có các xe tả i đ khắ nư c MĩWalton nhanh chóng nhậ ra rằ nế ông kế i p ớ . n ng u t nố các lái xe củ mình bằ radio và vệ i a ng tinh, sau khi họ hàng ở dỡ mộ siêu thị t Wal-Mart nào đ xe có thể i vài dặ nữ đ lấ hàng ó, đ m a ể y từmộ nhà sả xuấ thế họ t n t, nên không quay về i xe không và như vớ thế Wal-Mart có thể t kiệ chi phí từnhà sả xuấ đ Vài xu ở tiế m n t ó. đ mấ xu ở ó, và kếquả khốlưng, phạ vi, quy mô nhiề ây, y đ t là i ợ m u hơ n. Trong cả thiệ chuỗ cung củ mình, Wal-Mart không đ mố i n i a ể i liên kếnào không bị ụ tớ Trong khi tôi đxem trung tâm phân t đng i. i phố Wal-Mart tạBentonville, tôi đ ý thấ mộsố i i ể y t thùng quá to đ ể đ lên bă tảvà đợ các nhân viên Wal-Mart lái các xe tảmini, i ng i ưc i đ tai nghe, di chuyể trên các pallet. Mộ máy tính theo dõi mỗ eo n t i nhân viên kéo đợ bao nhiêu pallet mộ giờđ xế lên các xe tả ưc t ể p i cho các siêu thị khác nhau, và mộ giọ nói máy tính bả mỗ t ng o i ngư i trong sốhọliệ họđt hay chư đt kế ch. “ n có thể ờ u ạ a ạ hoạ Bạ chọ giọ nói máy tính là giọ đ ông hay giọ phụ , và bạ n ng ng àn ng nữ n có thểchọ tiế Anh hay tiế Tây Ban Nha,”Rollin Ford, phó n ng ng

134

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

chủtị đ u hành củ Wal-Mart, ngưi giám sát chuỗ cung và ch iề a ờ i hư ng dẫ tôi đthă giảthích. ớ n i m, i Vài nă trư c, nhữ ngư i di chuyể pallet này nhậ nhữ chỉ m ớ ng ờ n n ng thị t trên giấ về c lôi pallet nào đ ở âu và xế nó lên xe tả viế y việ ó đ p i nào, như Wal-Mart khám phá ra rằ cấ cho họ t tai nghe đ ng ng p mộ ể đ vớ giọ nói máy tính thậ đ chỉ n họ các lái xe có thể eo i ng t ể dẫ , dùng cả tay và không phả mang các mẩ giấ Và bằ khiế hai i u y. ng n giọ nói liên tụ nhắ nhởhọliệ họ ợ hay chư đt sựmong ng c c u vư t a ạ đi, “ ợ chúng tôi tă nă suấ , Ford nói. Chính hàng triệ đi mớ ng ng t” u ổ i nho nhỏ nhưthế là cái làm cho chuỗ cung củ Wal-Mart khác này i a biệ t. Như Glass nói, đt phá thự sựlà khi Wal-Mart nhậ ra rằ ng, ộ c n ng trong khi nó phả là mộ ngư i mặ cảcứ rắ vớ các nhà sả i t ờ c ng n i n xuấvề đng thờ cả phảcộ tác đ tạ ra giá trị nhau t giá, ồ i hai i ng ể o cho theo chiề ngang nế Wal-Mart sẽ p tụ giữchi phí giả Walu u tiế c m. Mart là mộ trong nhữ công ti đu tiên đa máy tính vào đ theo t ng ầ ư ể dõi bán hàng và hàng tồ củ siêu thị là công ti đu tiên phát n a và ầ triể mộmạ tin họ hoá nhằ chia sẻ n t ng c m thông tin vớ các nhà cung i cấ Lí thuyếcủ Wal-Mart là, mỗ ngưi có càng nhiề thông tin p. t a i ờ u về khách hàng nhấ mặhàng nào khỏkệ c t i hàng, việ mua hàng củ c a Wal-Mart càng hiệ quảcác nhà cung cấ củ nó có thể u , p a thích ứ ng càng nhanh hơ đi vớsự n ố i thay đi cầ củ thị ờ ổ u a trư ng. 1983, Wal-Mart đu tưcác máy thanh toán đ m bán hàng [Pointầ iể of-Sale:POS], đng thờ kéo doanh sốlên và theo dõi giả hàng ồ i m tồ đ tái cấ hàng nhanh chóng. Bố nă sau, nó lắ đt mộ hệ n ể p n m p ặ t thố vệ ng tinh quy mô lớ nố tấcảcác siêu thị tổ hành dinh n i t về ng công ti, cấ dữliệ tồ kho thờ gian thự cho hệthố máy tính p u n i c ng tậ trung củ Wal-Mart và dọ đờ cho mộ chuỗ cung đợ bôi p a n ư ng t i ưc trơ bở thông tin và thúc mạ đn nguyên tửcuố cùng củ tính n i nh ế i a hiệ quả Mộ nhà cung cấ lớ bây giờcó thểnố vào hệthố u . t p n i ng extranet riêng, Retail Link, củ Wal-Mart đ xem chính xác các sả a ể n phẩ củ nó đ ợ bán ra sao và khi có thể n đ tă sả xuấ m a ưc cầ ể ng n t. “Mởcơsởdữliệ bán và kho hàng cho các nhà cung cấ là cái u p biế Wal-Mart thành tổchứ mạ hiệ nay, Rena Granofsky hộ n c nh n i viên cấ cao ở C. Williams Group Ltd., mộhãng tưvấ bán lẻ p J. t n ở Toronto, nói trong bài báo 2002 Computerworld vềWal-Mart. “Trong khi đi thủ nh tranh bả vệ ố cạ o thông tin bán hàng, Wal-Mart tiế cậ các nhà cung cấ củ mình cứnhưhọlà các hộ viên, p n p a i

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

135

không nhưcác đi thủ Granofsky nói. Bằ thự hiệ chư ng ố , ng c n ơ trình lậ kế ch, lậ dựbáo cộ tác (CPRF), Wal-Mart bắđu p hoạ p ng t ầ mộ chưng trình kho hàng vừ khớ thờ gian (just-in-time) làm t ơ a p i giả chi phí vậ chuyể cho cả m n n nhà bán lẻlẫ các nhà cung cấ n p củ nó. ‘ rấ ít hàng tồ trong chuỗ cung bở vì hệthố đ a Có t n i i ng ó,’ Granofsky nói.” Nhờ tính hiệ quả a riêng chuỗcung củ nó, chi u củ i a phí hàng hoá củ Wal-Mart ư c lư ng 5 đn 10 phầ tră ít hơ a ớ ợ ế n m n chi phí củ hầ hếcác đi thủ nh tranh củ nó. a u t ố cạ a Hiệ nay, trong đi mớ gầ nhấ vềchuỗ cung, Wal-Mart đ n ổ i n t i ã đ a ra chip RFID (Radio Frequency IDentification: Nhậ diệ Tầ ư n n n số tuyế gắ vào mỗpallet và thùng hàng đn Wal-Mart, thay Vô n), n i ế cho mã vạ cầ phảđ ợ quét từ cái mộvà có thể rách hay ch n i ưc ng t bị vấ bẩ Tháng Sáu 2003, Wal-Mart đ thông báo cho mộ tră y n. ã t m nhà cung cấ hàng đu củ nó là vào 1-1-2005, tấcả pallet và p ầ a t các thùng mà họgiao cho các trung tâm phân phố Wal-Mart phảđ ợ i i ưc gắ các thẻ n RFID. (Theo RFID Journal, “RFID là mộ từkhái quát t cho các công nghệ dùng sóng vô tuyế đ tựđng nhậ diệ ngư i n ể ộ n n ờ hay đ vậ Có nhiề phưng pháp nhậ diệ như phư ng pháp ồ t. u ơ n n, ng ơ phổbiế nhấ là lư mộ dãy sốnhậ diệ ngư i hay đ vậ và có n t u t n n ờ ồ t, lẽ thông tin khác, trên mộ vi mạ gắ vớ mộanten- chip và các t ch n i t anten cùng nhau đợ gọ là mộ transponder [máy phát lạ hay ưc i t i] mộ thẻRFID. Anten cho phép chip phát thông tin nhậ diệ cho t n n mộ máy đc. Máy đc biế sóng vô tuyế đợ phả xạ i từthẻ t ọ ọ n n ưc n lạ RFID thành thông tin sốsau đ có thể ó chuyể qua máy tính có thể n tậ dụ nó.” RFID sẽcho phép Wal-Mart theo dõi bấ cứpallet n ng ) t hay thùng nào ởmọ giai đ n củ chuỗ cung củ nó và biếchính i oạ a i a t xác bên trong có sả phẩ nào từnhà sả xuấ nào, vớ thờ gian n m n t i i hế hạ nào. Nế mộ món hàng tạ phẩ phả đợ cấ ởmộ t n u t p m i ưc t t nhiệ đ nhấđnh, thẻ t ộ t ị RFID sẽ cho Wal-Mart khi nhiệđ quá nói t ộ cao hay quá thấ Bở vì mỗ thẻ tố cỡ20¢, Wal-Mart bây giờ p. i i này n dành chúng cho các thùng to và pallet, chứkhông phả từ món i ng hàng. Như đ rõ ràng là làn sóng củ tư ng lai. ng ây a ơ “Khi có RFID,” Rollin Ford phó chủ ch cung ứ củ Wal-Mart tị ng a nói, “bạ thấ hiể hơ Bạ có thể biếthậ chí nhanh hơ n u u n.” n cho t m n, thứSáu các siêu thị bán nhiề dầ gộ đu hơ và chủNhậ nào u u i ầ n t siêu thị nào, và liệ ngư i gố Tây Ban Nha thích mua nhiề vào u ờ c u tố thứBả hơ là thứHai ởcác siêu thị cậ “ tấcả i y n lân n. Khi t thông tin này đợ nạ vào các mô hình cầ củ chúng tôi, chúng tôi có ưc p u a

136

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

thể nên hiệ quả n về nào sả xuấ[ra mộ sả phẩ và trở u hơ khi n t t n m] khi nào giao nó rồ đt nó vào chính xác đ chỗtrong xe tảsao i ặ úng i cho nó có thểchả hiệ quảhơ Ford nói thêm. “Chúng tôi y u n,” thư ng đ phả đm từ món, và việ quét đc nó [ởđu nhậ là ờ ã i ế ng c ọ ầ n] chỗtắ nghẽ Bây giờ[vớ RFID], chúng tôi chỉ ọ toàn bộ c n. i đc pallet, và nó bả có tấcả chụ món bạ đ đt và mỗ thùng cho o t ba c n ã ặ i bạ biế ‘ là thế và tôi cả thấ thế n t, Tôi này m y này, màu củ tôi là thế a này, tôi ởtrong tình trạ tố – cho nên nó làm cho việ tiế nhậ ng t’ c p n dễ n rấnhiề Jeannie Tharrington phát ngôn viên củ Procter hơ t u.” a & Gamble nói cho tờtrự tuyế Salon.com (20-9-2004) về ớ đ c n nư c i củ Wal-Mart đn RFID: “ a ế Chúng tôi thấ việ này có lợ cho toàn y c i bộchuỗ cung. Ngay bây giờcác mứ hế tồ kho củ chúng tôi là i c t n a cao hơ chúng tôi muố và chắ chắ cao hơ mứ ngư i tiêu dùng n n c n n c ờ muố và tôi nghĩ n, công nghệ có thể này giúp chúng tôi giữcác sả n phẩ trên kệ ờ xuyên hơ RFID sẽ ng cho phép sắ xế m thưng n.” cũ p p chuỗ cung lạnhanh hơ khi đi phó vớ các sự n. i i n ố i kiệ Trong các cơ bão, các quan chứ Wal-Mart bả tôi, Wal-Mart n c o biế là ngư i ta ă các thứnhưPop-Tarts – các món ă dễ , đ t ờ n n trữ ể lâu đợ –nhiề hơ và các siêu thị a họ ng bán trò chơ trẻ ưc u n củ cũ i em không cầ đ n và có thểthay thếTV nhiề hơ Nó cũ biế là n iệ u n. ng t khi bão đn, ngư i ta có xu hư ng uố nhiề bia hơ Nhưthế ế ờ ớ ng u n. mộ phút sau khi nhà dựbáo thờ tiế củ Wal-Mart nói cho tổ t i t a ng hành dinh rằ mộcơ bão đ đn Florida, chuỗcung củ nó tự ng t n ang ế i a đng đ u chỉ mộ cơcấ hàng hợ vớ bão cho các siêu thị ộ iề nh t u p i ở Florida – ban đu nhiề bia hơ sau đ nhiề Pop-Tart hơ ầ u n, ó u n. Wal-Mart liên tụ tìm cách mớ đ cộ tác vớ các khách hàng c i ể ng i củ mình. Mớ gầ đ nó làm cả a i n ây, ngân hàng. Nó thấ ởcác vùng y có nhiề dân gố Tây Ban Nha, nhiề ngưi không có quan hệ i u c u ờ vớ ngân hàng và bị quầ kí séc lấ tiề mặ [check-cashing] vớ các y y n t i giá cắ cổ Cho nên Wal-Mart chào cho họcheck cashing lư ng, t . ơ phiế chuyể tiề chuyể tiề và thậ chí các dị vụchi trả u n n, n n, m ch hoá đn cho các khoả thông thư ng nhưđ n - tấcả i phí rấ thấ ơ n ờ iệ t vớ t p. Wal-Mart có nă lự nộ tạđ làm việ đ cho nhân viên củ nó ng c i i ể c ó a và đ n giả chuyể nó thành mộ việ kinh doanh bên ngoài. ơ n n t c QUÁ NHIỀ VỀMỘ CÁI TỐ U T T Đ tiế cho Wal-Mart, cũ các nhân tố áng c ng thúc đy bả nă liên ẩ n ng tụ đi mớ củ nó- sựcô lậ khỏthế i, nhu cầ củ nó đ sâu c ổ i a p i giớ u a ào

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

137

vào bên trong mình, nhu cầ củ nó đ kếnố các vị hẻ lánh u a ể t i trí o vào mộ chuỗcung- cũ là rắ rố củ nó. Hầ như t i ng c i a u không nói quá Bentonville, Arkansas cô lậ thế khỏ dòng chả các cuộ tranh p nào i y c cãi về đng và nhân quyề và dễ u làm sao công ti cách li, lao ộ n, hiể bị ả về rẻ có thể ã đ quá ởmộsố p quán củ nó. ám nh giá này đ i t tậ a Sam Walton đ nuôi dư ng không chỉ t loạ truy tìm liên tụ ã ỡ mộ i c tính hiệ quả ể i thiệ chuỗcung củ Wal-Mart mà cả t mứ u đ cả n i a mộ c đ củ mộ thờ kì không thư ng xót. Tôi nói vềmọ thứtừtậ ộ a t i ơ i p quán mớ bày ra củ Wal-Mart về các công nhân làm đ trong i a giữ êm các siêu thị a nó, đn cho phép các công ti bả dư ng cho nó củ ế o ỡ dùng nhữ ngư i nhậ cưbấhợ pháp làm ngư i trông nom, đn ng ờ p t p ờ ế vai trò củ nó vớ tưcách bịơ trong vụ n nhân quyề lớ nhấ a i đn kiệ n n t trong lị sử đn sựtừchố củ nó đ đt các tạ chí nào đ như ch , ế i a ểặ p óPlayboy- trên các kệhàng củ nó, ngay cảởcác thị n nhỏnơ a trấ i Wal-Mart là cử hàng lớ duy nhấ Đ y là tấ cảngoài sựthự a n t. ấ t c rằ mộ sốđi thủcạ tranh lớ nhấ củ Wal-Mart than phiề ng t ố nh n t a n rằ họ i cắcác phúc lợ y tế tạ ra mộtầ lớ lưng thấ ng phả t i và o t ng p ơ p hơ đ cạ tranh vớ Wal-Mart, trả ơ thấ hơ và bả đm n ể nh i lư ng p n o ả [phúc lợ ít hơ hầ hế các công ti lớ (sẽ i] n u t n bàn về c này muộ việ n hơ Ta chỉ thể vọ rằ tấcả ng xấ mà Wal-Mart nhậ n). có hi ng ng t tiế u n đ ợ vài nă vừ qua sẽ c nó hiể rằ có ranh giớ tế giữ ưc m a buộ u ng i nhị a mộ chuỗ cung toàn cầ siêu hiệ quả t i u u giúp ngưi ta tiế kiệ tiề ờ t m n và cảthiệ cuộ số củ họvà mộ chuỗ cung theo đ i cắ chi i n c ng a t i uổ t phí và lãi gộ đn mứ bấcứ i ích xã hộnào đợ mộtay mang p ế c t lợ i ưc t biế bị khác lấ mấ u, tay y t. Wal-Mart là Trung Quố củ các công ti. Nó có rấ nhiề tác c a t u dụ đ bẩ đ có thể ng òn y ể nghiề nát bấcứ cung cấ nào đn nử n t nhà p ế a xu cuố cùng. Và nó không hề dựdùng nă lự củ nó đ kích i do ng c a ể các nhà cung cấ nư c ngoài và trong nư c củ nó chố lẫ nhau. p ớ ớ a ng n Mộ sốnhà cung cấ tìm đ ợ cách thị vư ng dư i áp lự và t p ưc nh ợ ớ c trởnên tố hơ ởcái họlàm. Nế tấcả nhà cung cấ củ Walt n u t các p a Mart bị Wal-Mart vắ kiệ thì Wal-Mart sẽkhông còn nhà cung t t, cấ nào. Cho nên hiể nhiên nhiề trong số phát đt nhưcác đi p n u họ ạ ố tác củ Wal-Mart. Như rõ ràng mộ sốđ phả biế áp lự giá a ng t ã i n c không ngớ củ Wal-Mart thành lư ng và phúc lợ thấ cho nhân t a ơ i p viên củ họhay nhìn việ kinh doanh củ họ sang Trung Quố a c a di c, nơ chuỗ cung củ Wal-Mart hút 18 tỉ i i a dollar hàng hoá từ5000 nhà cung cấ Trung Quố “ u Wal-Mart là mộ nề kinh tế p c. Nế t n riêng, nó

138

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ ợ xế hạ là đi tác thư ng mạthứ ư c p ng ố ơ i tám củ Trung Quố trên a c, Nga, Úc, và Canada,” Xu Jun, phát ngôn viên củ Wal-Mart Trung a Quố nói cho China Business Weekly (29-11-2004). c, Thế kế p đi vớ sựlãnh đo củ Sam Walton có vẻ n ra hệ tiế ố i ạ a nhậ rằ nó cầ cả t hình ả và mộ thự tạ đ sử Wal-Mart sẽ ng n mộ nh t c i ể a. đ u chỉ đn đ còn phảxem. Như khi tôi hỏCEO củ Waliề nh ế âu i ng i a Mart, H. Lee Scott Jr., trự tiế vềcác vấ đ này, ông đ không c p n ề ã lẩ tránh, thự ra ông muố nói về “ tôi nghĩ n c n nó. Cái mình phảlàm i là thể hoá cả nhậ nghĩvụ vớ xã hộtheo cùng phạ vi chế m n a này i i m nhưchúng tôi đ thểchế ã hoá cam kế vớ khách hàng,” Scott nói. t i “Thế i đ thay đi và chúng tôi đ bỏlỡđ u đ Chúng tôi đ giớ ã ổ ã iề ó. ã tin rằ ý đnh tố và các cử hàng tốvà giá tốsẽ n ngư i dân ng ị t a t t khiế ờ thứlỗ cho cái chúng tôi chư tố và chúng tôi đ sai.” Trong các i a t, ã lĩ vự nhấđ ông nói thêm, “chúng tôi không tố nhưchúng nh c t ị nh, t tôi phảlà. Chúng tôi phảlàm tốhơ i i t n.” Mộ xu hư ng mà Wal-Mart cứ ng khă nó không chịtrách t ớ khă ng u nhiệ là offshoring chế “ m tác. Chúng ta sẽ hơ nhiề nế có thể khá n u u mua đ ợ hàng hoá sả xuấ ởHoa Kì,” Glass nói. “Tôi mấ hai ưc n t t nă đ quanh đt nư c này thửkhuyên ngư i ta sả xuấ ởđ m i ấ ớ ờ n t ây. Chúng tôi sẽ nhiề hơ đ mua ởđ bở vì các cơsởchế ở trả u n ể ây i tác các thành phốđ [sẽtạ việ làm cho] nhữ ngư i mua hàng ở ó o c ng ờ các siêu thị a chúng tôi. Sanyo đ có mộ nhà máy tạ đ [ở củ ã t i ây Arkansas] sả xuấ TV cho Sears, và Sears cắ họđ cho nên họ n t t i, quyếđ đ cử nhà máy và di phầ sang Mexico và phầ sang t ị óng a nh n n Châu Á. Thố đc bang chúng tôi hỏ nế chúng tôi có thể ng ố i u giúp. Chúng tôi quyế đ sẽ t ị nh mua máy TV củ Sanyo [nế họgiữnhà a u máy ởArkansas], và họkhông muố làm đ u đ Họmuố di n iề ó. n chuyể nó, và [thố đc] thậ chí nói chuyệ vớ gia đ [chủ n ng ố m n i ình ngư i Nhậ đ thửthuyế phụ họởlạ Giữ các nỗlự củ ông ờ t] ể t c i. a c a và củ chúng tôi, chúng tôi thuyếphụ họở i. Bây giờhọlà nhà a t c lạ sả xuấ TV lớ nhấ thếgiớ Chúng tôi vừ mua máy thứnă n t n t i. a m mư i triệ từhọNhư phầ lớ ngư i dân ởnư c này đn thuầ ơ u . ng n n ờ ớ ơ n bỏquá trình sả xuấ Họnói, ‘ muố bán cho anh, như tôi n t. tôi n ng không muố trách nhiệ về toà nhà và các nhân viên [và chă n m các m sóc ý tế Tôi muố tìm nguồ từnơ nào đ khác’. Cho nên chúng ]. n n i ó tôi buộ phả tìm nguồ hàng từcác nơ khác trên thế i.”Ông c i n i giớ nói thêm, “ Mộ trong các mố lo củ tôi là, vớ việ sả xuấđ ra t i a i c n t i

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

139

khỏ đt nư c này, rồ mộ ngày tấ cảchúng ta sẽ i ấ ớ i t t bán hamburger cho nhau.” ách tố nhấđ nế vị quyề lự củ Wal-Mart vớ tưcách t t ể m về n c a i mộlự làm phẳ toàn cầ là đ thă NhậBả t c ng u i m t n. Thuyề trư ng Matthew Calbraith Perry đ mởcử xã hộ Nhậ n ở ã a i t phầ lớ còn đ đi vớ thế i Phưng Tây vào ngày 8-7-1853, n n óng ố i giớ ơ khi ông đn Vị Edo (Tokyo) vớ bố tàu hơ nưc màu đ tua ế nh i n i ớ en tủ súng đi bác. Theo Web site củ Trung tâm Lị sửHả quân, a ạ a ch i nhữ ngư i Nhậ không biếrằ tàu hơ nư c đ từ tồ tạ đ ng ờ t, t ng i ớ ã ng n i, ã bị c bở cả tư ng củ chúng và nghĩ số i nh ợ a chúng là “các con rồ ng phụ khói.”Thuyề trư ng Perry quay lạ mộ nă sau, và kí kế t n ở i t m t Hiệ ư c Kanagawa vớ chính quyề Nhậ cho các tàu Mĩ p cậ p ớ i n t, tiế n đn các cả Shimoda và Hakodate và mởlãnh sựquán Mĩ ế ng ở Shimda. Hiệ ưc này dẫ đn sựbùng nổthư ng mạ giữ Nhậ p ớ n ế ơ i a t Bả và Hoa Kì, giúp mở a NhậBả vớ thế i Phưng Tây nói n cử t n i giớ ơ chung, và đợ ghi công rộ rãi vớ việ khở đng sựhiệ đi ưc ng i c i ộ n ạ hoá nhà nư c NhậBả vì ngư i Nhậ đ nhậ ra họlạ hậ đn ớ t n, ờ t ã n c u ế thếnào và gấ gáp đ i kị Và họđ đ i kị Trong rấ nhiề p uổ p. ã uổ p. t u lĩ vự từ ô tô đn đ n tửtiêu dùng đn máy công cụ từ nh c, ế iệ ế , Walkman củ Sony đn xe Lexus, ngư i Nhậ đ họ mọ bài họ a ế ờ t ã c i c từcác quố gia Phư ng Tây và đ đn đ bạ chúng ta trong c ơ i ế ánh i chính trò chơ củ chúng ta- trừmộ lĩ vự bán lẻđc biệbán i a t nh c: , ặ t lẻ hạNhậBả có thể cho các công ti Sony không giố ai giá . t n làm ng khác, như khi đn việ bán hạgiá chúng, phả đ là chuyệ ng ế c i, ó n khác. Cho nên hầ nhưchính xác 150 nă sau khi Thuyề trư ng u m n ở Perry kí hiệ ư c đ mộhiệ ư c khác ít ngư i biếhơ đ đ ợ p ớ ó, t p ớ ờ t n ã ưc kí, thự ra là mộ việ chung vố kinh doanh. Gọ nó là Hiệ ư c c t c n i p ớ Seiyu-Wal-Mart nă 2003. Không giố Thuyề trưng Perry, m ng n ở Wal-Mart đ không đt nhậ vào Nhậ Bả vớ tàu chiế Uy tín ã ộ p t n i n. củ nó đ đ trư c, đ là vì sao nó đ ợ mờ bở Seiyu, mộ chuỗ a ã i ớ ó ưc i i t i bán lẻ t vậlộ mộ cách vô vọ đ thuầ hoá công thứ WalNhậ t n t ng ể n c Mart ởNhậ Bả mộ nư c khét tiế vì chố lạ các siêu thị t n, t ớ ng ng i thùng lớ bán giá hạKhi tôi đ tàu siêu tố từTokyo đn Numazu, n . i c ế NhậBả đ đ m mà siêu thị t n, ị iể a Seiyu đu tiên sửdụ các phư ng ầ ng ơ pháp Wal-Mart nằ cách Shimoda và lãnh sựquán Mĩ ầ tiên m đu

C

140

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

khoả mộtră dặ ngư i phiên dị củ New York Times chỉ ng t m m, ờ ch a ra cho tôi. Có lẽ Thuyề trư ng Perry sẽthích mua ởsiêu thị n ở Seiyu mớ nơ tấ cảnhạ đ ợ dẫ vào là các giai đ u Phư ng Tây i, i t c ưc n iệ ơ đ ợ nghĩ đ ru nhữ ngư i mua hàng chấ hàng vào các xe ưc ra ể ng ờ t đy củ họ và là nơ anh có thể ẩ a , i mua mộ bộ t com lê nam - sả xuấ n t tạ Trung Quố vớ giá 65 $ và mộáo sơ trắ đ cùng vớ giá i c- i t mi ng i i 5 $. Đ là cái ngưi ta gọkhắ nơ là Wal-Mart EDLP- Every Day ó ờ i p i Low Prices [Các Giá Hạ i Ngày]- và đ là cụ từđu tiên mà Mỗ ó m ầ nhữ ngư i củ Wal-Mart họ đ nói bằ tiế Nhậ ng ờ a c ể ng ng t. Nhữ ả hư ng làm phẳ củ Wal-Mart đ ợ bày tỏ ầ đ ở ng nh ở ng a ưc đy ủ siêu thị Seiyu tạ Numazu- không chỉ giá hạ i ngày, mà là i các mỗ các lố đ rộ các pallet lớ chứ các hàng nộ trợ các kí hiệ i i ng, n a i , u khổ lồchỉ giá thấ nhấ trong mỗ loạ hàng, và hệthố ng các p t i i ng máy tính chuỗ cung Wal-Mart sao cho các nhà quả lí siêu thị i n có thể nhanh chóng đ u chỉ hàng tồ iề nh n. Tôi hỏ CEO củ Seiyu, vì sao ông quay sang Wal-Mart. “Lầ i a n đu tiên tôi biếWal-Mart là khoả mư i lă nă trưc,” ầ t ng ờ m m ớ Kiuchi giả thích. “ đn Dallas đ xem các siêu thị i Tôi ế ể Wal-Mart, và tôi nghĩ ây là mộ phư ng pháp rấhợ lí. Nó gồ hai thứ Mộ là hệ đ t ơ t p m : t thố kí hiệ chỉ cảRấdễ ể ng u giá . t đ chúng tôi hiể nó.” u Thứ hai, ông nói, là ngư i Nhậđ nghĩ t cử hàng hạ có nghĩlà anh bán ờ t ã mộ a giá a các sả phẩ rẻ i giá rẻCái anh ta nhậ ra ởviệ mua tạWaln m vớ . n c i Mart, và thấ mọthứ các TV plasma đn các sả phẩ ư thích, y i từ ế n m a là, Wal-Mart bán các sả phẩ chấlư ng vớgiá hạ n m t ợ i . “Tạcử hàng ởDallas, tôi đ chụ ả và mang các bứ ả đ i a ã p nh, c nh ó cho các đng nghiệ ởSeiyu và bả họ ‘ ồ p o , Này, chúng ta phảxem i Wal-Mart làm gì ởnử kia củ hành tinh’. Như giớ thiệ các a a ng i u bứ ả đ là không đ tố vì làm sao bạ có thể u chỉ c nh ã ủ t, n hiể nhìn vào các bứ ả c nh?”Kiuchi nhớlạ Cuố cùng, Kiuchi đ tiế cậ Wali. i ã p n Mart, và họ ã kí mộ thoả đ t thuậ đ u kiệ chung vố ngày 31-12n iề n n 2003. Wal-Mart mua mộ phầ Seiyu; đi lạ Wal-Mart đng ý dạ t n ổ i, ồ y Seiyu hình thứ cộ tác vô song củ nó: xâu chuỗ cung toàn cầ c ng a i u đ đa cho nhữ ngưi tiêu dùng các hàng hoá tố nhấvớ giá hạ ểư ng ờ t t i nhấ t. Tuy vậ có mộ việ lớ mà Seiyu phả dạ Wal-Mart, Kiuchi y, t c n i y bả tôi: bán cá tư i thếnào. Các cử hàng giá hạvà các siêu thị o ơ a Nhậđu có các bộphậ tạ phẩ và tấcả t ề n p m, t chúng đu có bán cá ề

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

141

cho nhữ ngư i tiêu dùng Nhậrấcó đu óc phán xét. Seiyu sẽ ng ờ t t ầ hạ giá cá nhiề lầ mỗngày, theo mứ giả đ tư i. u n i c m ộ ơ “Wal-Mart không hiể cá tư i,” Kiuchi nói. “Chúng tôi kì vọ u ơ ng sự giúp đ củ họ i việ buôn bán câu khách nói chung.” ỡ a vớ c Hãy cho Wal-Mart thờ gian. Tôi kì vọ rằ trong tưng lai i ng ng ơ không xa chúng ta sẽ y sushi Wal-Mart. thấ Ai đ thích cá thu nóng hơ ó n.

LỰ LÀM PHẲ C NG # 8 INSOURCING [LÀM THUÊ Ở TRONG] Các Gã mặ Áo Nâu Ngồ c ngộ ó Thự sựđ Làm gì đ c ang ộtrong nhữ thứthú vị tìm kiế [tưliệ cho cuố sách t ng về m u] n này là sựkhám phá ra đ mọ thứxả ra trên thế i quanh ủ i y giớ tôi mà tôi chẳ có manh mố nào. Chẳ gì lí thú đn sử số ng i ng ế ng t hơ là vén bứ màn đng sau [công ti phát chuyể nhanh] UPS, n c ằ n United Parcel Service. Phả nhữ ngư i đ nhữ ngư i mặ áo i, ng ờ ó, ng ờ c sơmi màu nâu giả dị ó và lái các xe tảnâu xấ xí đ Hoá ra là n đ i u ó. trong khi tôi đ ngủUPS ù lì cổ đ trở ang , lỗ ã thành mộ lự khổ lồ t c ng làm phẳ thế i. ng giớ Lạ lầ nữ chính mộ trong các gia sưẤ Đ củ tôi, Nandan i n a, t n ộ a Nilekani, CEO củ Infosys, đ mách nư c cho tôi đn đy. “ a ã ớ ế ấ FedEx và UPS phảlà mộ trong các lự làm phẳ củ anh. Họ i t c ng a không chỉ phát chuyể bư kiệ họlàm logistics [cung ứ hậ cầ mộ n u n, ng u n],” t hôm ông bả tôi trên đ n thoạ từBangalore. Tấnhiên, tôi xế ý o iệ i t p tư ng này vào hồsơ ghi chú đ kiể tra cho rõ, mà chẳ có ở , ể m ng manh mố vềông ta đ ám chỉ ế cái gì. Vài tháng sau tôi đ i ã đn i Trung Quố và khi ởđ tôi bị c, ó khổsởvì sựmệ mỏ sau chuyế t i n bay dài mộ đ và đ xem CNN International đ cho mộ chút t êm ang ể t thờ gian buổ sáng trôi đ Tạ mộ đ m, đn mộ quả cáo i i i. i t iể ế t ng thư ng mạ cho UPS, và dòng nhãn là khẩ hiệ mớ củ UPS: ơ i u u i a “Thế i củ Bạ đợ Đ ng bộ Your World Synchronized.” giớ a n ư c ồ Ý nghĩ t hiệ trong tôi: Đ phảlà cái Nandan nói về UPS, xuấ n ó i ! tôi đợ biế không chỉ chuyể bư kiệ nữ nó đng bộ ưc t, còn n u n a; ồ các chuỗ cung toàn cầ cho các công ti lớ và nhỏ Ngày hôm sau tôi i u n .

M

142

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

hẹ đthă tổ hành dinh UPS ởAtlanta. Muộ hơ tôi đ đ dạ n i m ng n n ã i o thă trung tâm phân phốUPS Worldport [Cả Thế i] sát ngay m i ng giớ Sân bay Quố tế c Louisville, mà vào ban đ về êm cơbả đ ợ tiế n ưc p quả bở đi máy bay vậ tả phả lự củ UPS, vì các bư kiệ n i ộ n i n c a u n đ ợ chuyể từmọ nơ trên thếgiớ đ ợ phân loạ và chuyể ưc n i i i, ư c i, n quay lạ vài giờmuộ hơ (Đ i 270 máy bay củ UPS là hãng i n n. ộ a hàng không lớ thứmư i mộ trên thếgiớ Cái tôi khám phá ra n ờ t i). trong các cuộ viế thă này không phảlà UPS củ thờ cha bạ c ng m i a i n. Phả UPS vẫ kéo vào hầ hế củ 36 tỉ doanh thu củ nó bằ i, n u t a $ a ng cách chuyể hơ 1,3 triệ bư kiệ mỗ ngày từđ m A đn đ m n n u u n i iể ế iể B. Như đng sau bềmặ vô hạ đ công ti đ ợ thành lậ ở ng ằ t i ó, ưc p Seattle nă 1907 nhưmộ công ti dị vụđa tin đ tái phát minh m t ch ư ã mình như t nhà quả lí chuỗcung nă đng. mộ n i ng ộ Hãy suy xét đ u này: Nế bạ có mộ laptop Toshiba vẫ còn iề u n t n trong thờ hạ bả hành và bị ng và bạ gọ Toshiba đ họsử i n o hỏ n i ể a nó, Toshiba sẽ o bạ đa nó đn mộ hiệ UPS và đ họchuyể bả n ư ế t u ể n nó cho Toshiba, và máy sẽ ư c sử và chuyể lạcho bạ Như đợ a n i n. ng đ là cái họkhông nói cho bạ UPS không chỉ n và giao máy ây n: nhậ xách tay Toshiba củ bạ UPS thự sựchữ máy củ bạ trong a n. c a a n xư ng riêng dành cho sử chữ máy tính và máy in do UPS vậ ở a a n hành ởtrung tâm Louisville. Tôi đ dạ thă trung tâm đ chờ ợ ã o m ó đi sẽ y chỉ bư kiệ di chuyể quanh, và thay vào đ tôi thấ thấ các u n n ó y mình mặ mộ áo khoác xanh, trong mộ phòng đc biệ sạ theo c t t ặ t ch, dõi các nhân viên UPS thay các bo mạ chính trong các máy xách ch tay Toshiba bị ng. Toshiba đ gây ra vấ đ về hỏ ã n ề hình ả nhiề nh u nă trư c, vớ mộ sốkhách hàng kếluậ rằ quá trình sử các m ớ i t t n ng a máy hỏ củ nó quá kéo dài. Thếnên Toshiba đn UPS và yêu ng a ế cầ nó thiếkế t hệ ng tố hơ UPS bả “ u t mộ thố t n. o, Này, thay cho việ c nhậ máy từkhách hàng củ anh, đ a đn trung tâm củ chúng tôi, n a ư ế a rồ đa nó từtrung tâm củ chúng tôi đn cơsởsử chữ củ các i ư a ế a a a anh và sau đ chuyể trởlạtrung tâm củ chúng tôi và sau đ từ ó n i a ó trung tâm củ chúng tôi đn khách hàng củ các anh, hãy cắtấ cả a ế a t t các bư c trung gian. Chúng tôi, UPS, sẽ n nó, tựchúng tôi chữ ớ nhậ a nó, và chuyể thẳ lạ cho khách hàng củ các anh.” n ng i a Bây giờcó thể i máy xách tay Toshiba củ bạ vào mộngày, khiế nó đ ợ gử a n t n ưc sử ngày tiế theo, và nhậ lạ nó vào ngày thứba. Các thợsử a p n i a chữ củ UPS đu đ ợ Toshiba cấ giấ chứ nhậ và than a a ề ưc p y ng n, phiề củ khách hàng giả xuố đt ngộ n a m ng ộ t.

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

143

Như đy chỉ mả nhỏ a cái UPS làm ngày nay. Ă pizza ng ấ là nh củ n Papa John muộ à? Nế bạ thấ xe cung ứ hiệ Papa John đ n u n y ng u i qua, hỏ ai phái lái xe và lên lị trình lấ hàng cung cấ nhưcà i ch y p, chua, nư c xố pizza, và hành. Câu trả i: UPS. Hiệ nay UPS vào ớ t lờ n bên trong nhiề công ti và tiế quả các xe có nhãn hiệ củ họđ u p n u a ể đm bả giao đ giờ trong trư ng hợ củ Papa John bao gồ ả o úng , ờ p a m cảlấ bộ pizza từcác lò bánh đn đi lí vào thờ đ m chính xác y t ế ạ i iể mỗ ngày. Chán mua giày tennis ở i siêu thị ? Lên mạ và đt mộ ư ng ặ t đ Nike từWeb site củ nó, Nike.com. Đ n hàng, tuy vậ thự sự ôi a ơ y, c gử đn UPS, và mộ nhân viên UPS lấ kiể tra, đ gói, và i ế t y, m óng giao giày củ bạ đợ đt trự tuyế từmộ kho hàng ởKentucky a n ưc ặ c n t do UPS quả lí. Nhưtrên nế bạ đt đ lót nào đ từJockey.com. n u n ặ ồ ó Các nhân viên UPS quả lí các sả phẩ Jockey ởmộ nhà kho n n m t UPS, sẽ c sựđ n đn hàng, bỏ vào túi, gắ nhãn nó, và giao thự iề ơ nó n nó cho bạ Máy in HP củ bạ hỏ ởChâu Âu hay Mĩ n. a n ng Latin? Thợsử ởthự đ ngư i đn nhà bạ sử nó, là ngưi làm việ a c ị a, ờ ế n a ờ c cho UPS, UPS quả lí các bộphậ thay linh kiệ và sử chữ cho n n n a a HP ởcác thị ờ đ Đ t cá nhiệ đi nào đ từcác Trang trạ trưng ó. ặ t ớ ó i Segrest ởFlorida đợ UPS giao tạ cử cho bạ ởCanada? UPS ưc i a n làm việ vớ mộ công ti đ phát triể cách đ gói đc biệcho cá c i t ể n óng ặ t sao cho chúng không bị ơ khi đ qua hệ ng phân loạ củ thư ng i thố i a UPS. Cá thậ chí còn đ ợ gây mê nhẹ m ưc cho du hành an toàn (như trẻcon uố thuố chố say Dramamine). “Chúng tôi muố ng c ng n chúng có mộchuyế đ thoảmái,” t n i i Steve Holmes ngư i phát ngôn ờ củ UPS nói. a Cái gì xả ra ởđ Nó là mộquá trình đ ợ gọlà insourcing y ây? t ưc i mộ hình thứ hoàn toàn mớ về ng tác và tạ giá trị t c i cộ o theo phư ng ơ nằ ngang, do thế i phẳ làm cho có thể làm phẳ nó còn m giớ ng và ng nhiề hơ nữ Trong các mụ trư c tôi đ thả luậ vì sao xâu u n a. c ớ ã o n chuỗ cung là quan trọ đn vậ trong thếgiớ phẳ Như i ng ế y i ng. ng không phả mọ công ti, quả c rấít công ti, có đ sứ đ phát i i thự t ủ c ể triể và hỗtrợmộ chuỗ cung toàn cầ phứ tạ cỡquy mô và n t i u c p phạ vi mà Wal-Mart đ phát triể Đ là cái đ sinh ra insourcing. m ã n. ó ã Insourcing xả ra bở vì mộ khi thế i trởnên phẳ ngư i nhỏ y i t giớ ng, ờ có thể hành đng lớ – các công ti nhỏđt ngộ có thểthấ khắ ộ n ộ t y p thếgiớ Mộ khi họđ thấ họthấ nhiề chỗnơ họcó thể i. t ã y, y u i bán hàng củ mình, sả xuấ hàng củ mình, hay mua nguyên liệ củ a n t a u a họtheo cách hữ hiệ hơ Như nhiề trong sốhọhoặ không u u n. ng u c

144

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

biế thự hiệ tấ cảcác thứnày hay không thểcó đ sứ đ tự t c n t ủ c ể mình cai quả mộ chuỗ cung toàn cầ phứ tạ Nhiề công ti lớ n t i u c p. u n đ không muố quả lí đ phứ tạ này, mà họcả thấ không ã n n ộ c p m y phả là mộ phầ củ khả ng cố lõi củ họ Nike thích tiêu tiề i t n a nă t a . n và nă lự củ mình đ thiếkế ng c a ể t giày tennis tố hơ chứ t n, không cho các chuỗ cung. i Đ u này tạ ra cơhộ kinh doanh toàn cầ hoàn toàn mớ cho iề o i u i các hãng giao nhậ bư kiệ như n u n UPS. Nă 1996, UPS đ vào kinh m i doanh về các giảpháp thư ng mạđợ đng bộ. Nó đ tiêu 1 tỉ “ i ơ i ưc ồ ” ã $ kểtừđ đ mua hai mưi lă hãng logistics và giao nhậ toàn ó ể ơ m n cầ khác nhau đ có thể c vụhầ nhưbấcứchuỗ cung nào từ u ể phụ u t i mộ góc đn góc kia củ trái đt phẳ Việ kinh doanh cấ cánh t ế a ấ ng. c t đ khoả nă 2000. Tôi thích thuậngữ“ úng ng m t insourcing” i vì các bở kĩ sưUPS đn thẳ bên trong công ti củ bạ phân tích các quá ế ng a n; trình sả xuấ đ gói, và giao hàng củ nó; và sau đ thiếkếtái n t, óng a ó t , thiếkếvà quả lí toàn bộchuỗ cung củ bạ Và, nế cầ ngay t , n i a n. u n, cảtài trợcác phầ việ đ nhưcác khoả phả thu và các khoả n c ó, n i n thanh toán COD (Cash On Delivery- Thu tiề khi giao hàng). Ngày n nay có các công ti (nhiề trong sốđ không muố tên củ họ ư c u ó n a đợ nhắ đn) không hề chạ đn các sả phẩ riêng củ họ a. c ế còn m ế n m a nữ UPS giám sát toàn bộhành trình từnhà máy đn kho hàng đn ế ế khách hàng đn sử chữ Nó thậ chí còn thu tiề từkhách hàng ế a a. m n nế cầ Hình thứ cộ tác sâu này, cầ phảcó mộ lư ng tin cậ u n. c ng n i t ợ y và mậthiế lớ giữ UPS, các khách hàng củ nó, và khách hàng t t n a a củ các khách hàng củ nó, là mộlự làm phẳ mớ vô song. a a t c ng i “Anh có biếđ số khách hàng và đi tác củ chúng tôi là ai? t a các ố a Các doanh nghiệ nhỏ chủtị và CEO củ UPS Mike Eskew p ,” ch a nói. “Đ úng thế… Họyêu cầ chúng tôi biế họthành toàn cầ u n u. Chúng tôi giúp các công ti này đt sự ạ bình đng vớ các gã lớ ẳ i n.” Thự vậ khi bạ là mộ doanh nghiệ nhỏ c y, n t p hay mộ cá nhân làm t việ ởnhà, và bạ có thể c n plug [cắ vào UPS và khiế họthành m] n nhà quả lí chuỗ cung toàn cầ củ bạ bạ có thể vẻ bạ lớ n i u a n, n ra là n n hơ nhiề so vớ bạ là. Khi kẻ n u i n nhỏcó thể hành đng lớ nó làm ộ n, phẳ sân chơ còn hơ nữ UPS đ mua Mail Boxes, Etc. (bây ng i n a. ã giờlà “The UPS Store” ởHoa Kì) đ có thể ể cung cấ cho các cá p nhân và các doanh nghiệ nhỏsứ mạ củ các dị vụchuỗ p c nh a ch i cung toàn cầ củ nó. Như UPS cũ giúp [công ti] lớ hành u a ng ng n đng nhỏKhi bạ là mộ tậ đ khổ lồnhưHP, và bạ có thể ộ . n t p oàn ng , n

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

145

khiế các bư kiệ đợ giao hay hàng hoá đ ợ sử chữ nhanh n u n ưc ưc a a chóng ởbấcứ âu trên thế i, bạ có thể t đ giớ n hành đng thự sự . ộ c nhỏ Ngoài ra, bằ làm cho giao hàng và dị vụkhắ thếgiớ siêu ng ch p i hiệ quả siêu nhanh –và vớkhố lư ng khổ lồ UPS giúp làm u và i i ợ ng phẳ các rào cả hả quan và hài hoà hoá thư ng mạ bằ khiế ng n i ơ i ng n ngày càng nhiề ngư i chấ nhậ cùng các quy tắ và các nhãn và u ờ p n c các hệthố theo dõi đ chuyên chởhàng hoá. UPS có mộ nhãn ng ể t thông minh trên tấcả bư kiệ củ nó đ bư kiệ có thể ư c t các u n a ể u n đợ theo dõi và lầ vếở t cứ âu trong mạ lư i củ nó. n t bấ đ ng ớ a Làm việ vớ Cụ Hả Quan MĩUPS đ thiếkế t phầ mề c i c i , ã t mộ n m cho phép hảquan nói vớUPS, “ muố xem bấkể u kiệ nào i i tôi n t bư n chuyể qua trung tâm WorldPort củ các anh đợ gử đ từCali, n a ưc i i Colombia, đn Miami bở ai đ có tên là Carlos.” Hay, “tôi muố ế i ó n xem bấcứbư kiệ nào đ ợ gử từĐ c sang Mĩ i ai đ có tên t u n ưc i ứ bở ó Osama.” Khi bư kiệ đn đ phân loạ các máy tính UPS sẽ u n ế ể i, tự đng đnh tuyế bư kiệ đ đn mộ nhân viên hả quan ởtrung ộ ị n u n ó ế t i tâm UPS. Mộ cách tay đợ đ u khiể bằ máy tính theo nghĩ t ưc iề n ng a đ sẽđy nhẹ khỏ bă tả và vứ nó vào mộ thùng đ xem en ẩ nó i ng i t t ể xét kĩ n. Nó làm cho quá trình kiể tra hiệ quảhơ và không hơ m u n gây gián đ n dòng chả chung củ các bư kiệ Hiệ quả về oạ y a u n. u này thờ gian và quy mô tiế kiệ tiề củ các khách hàng củ UPS, i t m n a a cho phép họ quay vòng vố và tài trợnhiề đi mớ hơ Song mứ n u ổ i n. c cộ tác cầ đn giữ UPS và khách hàng củ nó là khác thư ng. ng n ế a a ờ Plow & Hearth là mộ nhà bán lẻ n theo catalog ởtrong nư c t lớ ớ và trên Internet ởquy mô quố tế c chuyên về Các Sả phẩ cho “ n m Sinh hoạThôn dã –Products for Country Living.” Mộ hôm P&H t t đn UPS và nói rằ quá nhiề đ đc đợ giao củ họđn vớ ế ng u ồ ạ ưc a ế i các khách hàng vớ mộ mẩ bị . UPS có ý tư ng nào không? i t u vỡ ở UPS cử“ kĩ óng gói” củ nó đn và tiế hành mộ seminar các sưđ a ế n t về óng gói cho nhóm thu mua hàng củ P&H. UPS cũ cung cấ đ a ng p các hư ng dẫ cho họ ể ớ n đ dùng trong chọ lọ các nhà cung cấ củ n c p a họMụ tiêu là giúp P&H hiể rằ các quyếđ thu mua củ nó . c u ng t ị nh a từcác nhà cung cấ phả bị nh hưng không chỉ i chấ lư ng p i ả ở bở t ợ củ các sả phẩ đợ chào, mà bở cảcác sả phẩ này đ ợ a n m ưc i n m ưc đ gói và giao thế óng nào. UPS không thể giúp khách hàng củ nó, a P&H, mà không nhìn sâu vào bên trong việ kinh doanh củ nó và c a sau đ vào việ kinh doanh củ các nhà cung cấ củ nó - họ ó c a p a dùng các thùng và vậliệ đ gói nào. Đ là insourcing. t u óng ó

146

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Hãy xét sựcộ tác hiệ nay giữ nhữ ngưi bán eBay, UPS, ng n a ng ờ PayPal, và nhữ ngư i mua eBay. Thí dụtôi chào bán mộ gậ ng ờ t y đ golf trên eBay và bạ quyế đ mua nó. Tôi e-mail cho bạ ánh n t ị nh n mộ hoá đn PayPal có tên và đa chỉ a bạ Đ ng thờ eBay cho t ơ ị củ n. ồ i, tôi mộ icon trên Web site củ nó đ in ra mộ nhãn thưcho bạ t a ể t n. Khi tôi in nhãn thưđ ra trên máy in củ tôi, nó hiệ ra vớ mộ mã ó a n i t vạ theo dõi củ UPS trên đ Đ ng thờ UPS, qua hệ ng máy ch a ó. ồ i, thố tính củ nó, tạ ra mộ sốtheo dõi tư ng ứ vớ nhãn đ sốnày a o t ơ ng i ó, đ ợ tựđng e-mail cho bạ - ngư i đ mua gậ đ golf củ tôi ưc ộ n ờ ã y ánh a – cho nên tựmình bạ có thể n theo dõi, trự tuyế bư kiệ ấ trên c n, u n y cơsởđu đn và biếchính xác khi nào nó sẽ i bạ ề ặ t tớ n. Nế UPS đ không làm việ kinh doanh này, ai đ hẳ đ phả u ã c ó n ã i phát minh ra nó. Vớ rấnhiề ngư i làm việ xa nhà thông qua các i t u ờ c chuỗ cung toàn cầ theo chiề ngang, ai đ phả lấ các lỗhổ i u u ó i p ng không thể tránh khỏ và siếchặcác mố yế Kurt Kuehn, phó chủ i t t i u. tị cấ cao củ UPS về ch p a bán hàng và marketing, nói, “Gã bán linh kiệ máy ởTexas lo rằ khách hàng ởMalaysia là mộ rủ ro tín n ng t i dụ Chúng tôi bư c vào nhưmộ nhà môi giớ đợ tin cậ Nế ng. ớ t i ưc y. u chúng tôi kiể soát gói hàng đ chúng tôi có thể tiề tuỳ m ó, thu n thuộ c vào sựchấ thuậ và loạ bỏthưtín dụ Sựtin cậ có thể ư c p n i ng. y đợ tạ ra qua các quan hệ nhân hay qua các hệ ng và kiể soát. o cá thố m Nế không có sựtin cậ bạ có thểdự vào mộ nhà gử hàng, u y, n a t i không giao [bư kiệ củ bạ cho đn khi anh ta trả n. Chúng u n a n] ế tiề tôi có nhiề khảnă hơ mộ ngân hàng đ quả lí việ này, vì u ng n t ể n c chúng tôi nắ bư kiệ và mố quan hệliên tụ vớ khách hàng m u n i c i như[tài sả đm bả nên chúng tôi có hai đ m mạ n] ả o, iể nh.” Hơ sáu mưi công ti đ chuyể hoạđng củ họđn gầ trung n ơ ã n t ộ a ế n tâm UPS hơ ởLouisville kểtừ1997, nhưthếhọcó thể n làm các thứvà gử chúng đ thẳ từtrung tâm, mà không phả lư kho. i i ng i u Như không chỉ các gã nhỏ ư c lợ từlogistics tố hơ và các ng có đợ i t n chuỗ cung hiệ quảhơ mà insourcing có thểcung cấ Nă i u n p. m 2001, Ford Motor Co. giao hệthố phân phố rố ren và chậ ng i i m chạ củ mình cho UPS, cho phép UPS đ sâu vào bên trong Ford p a i đ hình dung ra các vấ đ là gì và làm nhẵ chuỗcung củ nó. ể n ề n i a “Trong nhiề nă nguyên nhân suy sụ củ các đi lí Ford đ là u m, p a ạ ã hệthố giố Rube Goldberg củ nhà sả xuấ ôtô cho việ đ a ng ng a n t c ư xe từnhà máy đn showroom,” ế BusinessWeek tư ng thuậtrong số ờ t ngày 19-7-2004. “Xe có thểmấ cảtháng mớ đn - tứ là, khi t i ế c

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

147

chúng không bị t dọ đờ Và Ford Motor Co. đ không luôn mấ c ư ng. ã có khảnă nói cho các đi lí củ mình chính xác cái gì đn, hay ng ạ a ế thậ chí có gì trong kho hàng ởga xe lử gầ nhấ ‘ m a n t. Chúng tôi đ ã mấ theo dõi cả t đ tàu lử chởxe’Jery Reynolds, chủcủ t mộ oàn a , a Prestige Ford ởGarland, Texas, nhớlạ ‘ t là đ rồ.” i. Thậ iên ’ Như ng sau khi UPS đ đi mũ ã ộ Ford, “ kĩ UPS … đ thiếkế i hoàn các sư ã t lạ toàn mạ lư i giao hàng Bắ Mĩ a Ford, hợ lí hoá lạmọ thứ ng ớ c củ p i i từlộtrình xe lấ từnhà máy đn chúng đợ xửlí ra sao ởcác y ế ưc trung tâm phân loạkhu vự - kể dán mã vạ lên kính chắ gió i c” cả ch n củ 4 triệ xe ra khỏ các nhà máy củ Ford đ chúng có thể ư c a u i a ể đợ theo dõi hệnhưcác bư kiệ Kếquả UPS đ cắngắ 40 phầ t u n. t là, ã t n n tră thờ gian xe đn các đi lí, xuố còn trung bình mư i ngày. m i ế ạ ng ờ BusinessWeek tư ng thuậ “ c đ tiế kiệ cho Ford hàng triệ ờ t: Việ ó t m u vố lư đng mỗ nă và làm cho 6.500 đi lí củ nó dễ n u ộ i m ạ a theo dõi các model có nhu cầ nhấ ‘ ó là sựbiế đi kinh ngạ nhấmà u t… Đ n ổ c t tôi từ thấ Reynolds ngạ nhiên. ‘Bình luậ cuố cùng củ tôi ng y,’ c n i a cho UPS là: Các anh có gửcác bộ n cho tôi nhưthế i phậ không’ ?” UPS duy trì mộ think-tank, Bộphậ Vậ trù họ ởTimonium, t n n c, Maryland, nghiên cứ các thuậ toán chuỗ cung. “ ờ phái” u t i Trư ng toán họ này đ ợ gọ là “công nghệluồ bư kiệ và đ ợ c ưc i ng u n,” ưc thiếkế ể tụ khớ việ đ u đng xe tả tàu thuỷmáy bay và t đ liên c p c iề ộ i, , nă lự phân loạ củ UPS vớ luồ các bư kiệ ngày đ khắ ng c i a i ng u n ó p thếgiớ “ n nay chúng tôi có thểthay đi vềmạ lư i trong i. Hiệ ổ ng ớ mấ giờđ đ u chỉ theo khố lư ng,”UPS CEO Eskew nói. y ể iề nh i ợ “Tôi tố ư hoá toàn bộ i u chuỗ cung thế là bí quyếtoán [họ i nào t c].” Nhóm sáu mưi ngư i củ UPS ởTimonium chủyế gồ nhữ ơ ờ a u m ng ngư i có bằ kĩ t và toán, kể nhiề tiế sĩ ờ ng thuậ cả u n . UPS cũ dùng các nhà khí tư ng và các nhà phân tích đ doạ ng ợ e chiế lư c riêng củ mình đ theo dõi các cơ bão khí tư ng và đ n ợ a ể n ợ ị a chính trị nó sẽ i giảquyế trong bấ cứngày cho trư c nào. mà phả i t t ớ Đ bôi trơ hơ nữ cho các chuỗ cung củ nó, UPS là ngư i sử ể n n a i a ờ dụ riêng lớ nhấcủ công nghệ ng n t a không dây trên thế i, vì riêng giớ các lái xe củ nó gọ hơ 1 triệ cuộ đ n thoạ mộ ngày trong a i n u c iệ i t quá trình nhậ và giao các bư kiệ thông qua tám mưi tám ngàn n u n ơ xe, xe tả máy kéo, và xe máy củ nó. Trong bấcứngày cho trư c i, a t ớ nào, theo UPS, có thể y 2 phầ tră GDP củ thế i trong các thấ n m a giớ xe tảgiao hàng hay xe chở u kiệ củ UPS. Chà, tôi đ nhắ đn i bư n a ã c ế là UPS cũ có mộ nhánh tài chính củ nó – UPS Capital - sẽ p ng t a cấ

148

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tiề cho việ biế đi chuỗ cung củ bạ đc biệnế bạ là mộ n c n ổ i a n, ặ t u n t doanh nghiệ nhỏ không có vố p và n. Thí dụ Eskew lư ý, UPS làm ă vớ mộ công ti công nghệ , u n i t sinh họ nhỏ Canada bán chấdán máu, mộlự chọ khả dễ c ở t t a n dĩ hưcho các mũ khâu. Công ti có mộ thị ờ gia tă giữ các chuỗ i t trư ng ng a i bệ việ lớ như nó có vấ đ theo kị vớ cầ và đ không thể nh n n, ng n ề p i u ã kiế đợ tài trợ Nó có các trung tâm phân phố ởbờ ông và bờ m ưc . i Đ Tây. UPS đ thiế kếlạ hệ ng củ công ti dự vào mộ trung ã t i thố a a t tâm tủlạ ởDallas và cấ tài trợcho nó qua UPS Capital. Kế nh p t quảEskew nói, là ít hàng tồ hơ dòng tiề mặtố hơ dị vụ , n n, n t t n, ch khách hàng tố hơ – và là mộ khách hàng đ ợ cấ sẵ củ UPS. t n t ưc y n a Mộ nhà sả xuấ mũvà mạ trang đ m cho cô dâu ởMontreal t n t ng iể muố cả thiệ luồ kinh doanh củ nó vớ UPS. Eskew nhớlạ n i n ng a i i, “Chúng tôi thiếkế t hệ ng cho thông quan hợ nhấ nhưthế t mộ thố p t, mạ che mặ và mũcủ họkhông phả qua [biên giớ từ cái ng t a i i] ng mộ Và sau đ chúng tôi đt [hàng hoá] ởmộ kho hàng ở[phía t. ó ặ t bắ bang] New York. Chúng tôi lấ các đ n hàng từInternet, gắ c y ơ n nhãn lên, chúng tôi giao bư kiệ và thu tiề và chúng tôi đ a tiề u n n, ư n đ qua UPS Capital vào ngân hàng củ họ ng đ n tửnhưthế ó a bằ iệ họ nhậ đ ợ tiề Đ u đ cho phép họtham gia các thị ờ mớ n ư c n. iề ó trư ng i và tốthiể hoá kho hàng củ họ i u a .” Eskew giảthích, “ ông củ chúng ta có cử hàng, tồ kho là i Khi a a n cái ởtrong phòng sau. Bây giờnó là mộ thùng cách xa hai giờtrên t mộ xe chởbư kiệ hay có thểlà hơ hàng tră [thùng] đ qua t u n, n m i đt nư c bằ đờ sắ hay máy bay, và bạ có hơ hàng ngàn ấ ớ ng ư ng t n n [thùng] đ qua biể Và bở vì tấcả i n. i t chúng ta đu có khả ng nhìn ề nă vào chuỗ cung đ chúng ta có thểđ u phố tấ cảcác phư ng i ó, iề i t ơ thứ giao thông đ c ó.” Thự vậ vì nhữ ngưi tiêu dùng đợ trao quyề hơ đ kéo c y, ng ờ ưc n n ể các sả phẩ riêng củ họqua Internet và tuỳbiế chúng [làm n m a n chúng theo yêu cầ củ khách hàng] cho chính họ UPS thấ mình u a , y trong vị lí thú đ không chỉ công ti thự sựlấ đ n hàng mà, thế ể là c y ơ nhưdị vụ ch giao hàng, cũ là công ti giao hàng cho ngư i mua ở ng ờ cử trư c. Kếquả các công ti nói, “Hãy thửđy càng nhiề thứ a ớ t là, ẩ u tạ sựkhác biệ vào cuố chuỗ cung, hơ là vào đu.”Và bở vì o t i i n ầ i UPS là khâu cuố trong chuỗ cung trư c khi các hàng hoá này i i ớ đ ợ xế vào các máy bay, tàu hoảvà xe tả nó tiế quả nhiề ưc p , i, p n u trong các chứ nă này, tạ ra mộ loạkinh doanh mớ hoàn toàn c ng o t i i

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

149

đ ợ gọ là Cuố củ các Dị vụ Cầ tàu (End of Runway ưc i i a ch u Services). Ngày tôi thă Louisville, hai nữnhân viên trẻ a UPS m củ đ lắ ráp các camera Nikon, vớ các thẻbộ ang p i nhớvà bao da, mà cử hàng nào đ đ chào như t món cuốtuầ đc biệ Họ m a ó ã mộ i n ặ t. thậ chí đt chúng vào các thùng đc biệ chỉ ặ ặ t cho cử hàng đ Bằ a ó. ng tiế quả chứ nă này, UPS cho các công ti nhiề quyề lự p n c ng u n a chọ hơ đ tuỳ n các sả phẩ vào phút cuốcùng. n n ể biế n m i UPS cũ lợ dụ đy đ các lự làm phẳ Netscape và work ng i ng ầ ủ c ng flow. Trư c 1995, tấcả c theo dõi và lầ vếcác bư kiệ UPS ớ t việ n t u n cho các khách hàng đ ợ làm qua mộ call center. Bạ gọ mộ số ưc t n i t UPS 800 và hỏnhân viên trự bư kiệ củ bạ ở âu. Trong tuầ i c u n a n đ n trư c Nô-en, các nhân viên tổ đ UPS trả i sáu tră ngàn cuộ ớ ng ài lờ m c gọ trong nhữ ngày cao đ m. Mỗ cuộ gọ đ đ tố củ UPS i ng iể i c i ó ã n a 2,1 $ đ xửlí. Rồ suố các nă 1990, khi ngày càng nhiề khách ể i, t m u hàng củ UPS đ ợ trao quyề và thoả mái vớ Internet, và vì hệ a ưc n i i thố theo dõi và lầ vếriêng củ nó đ ợ cảthiệ vớ nhữ tiế ng n t a ưc i n i ng n bộvề công nghệ không dây, UPS đ mờ bả thân khách hàng củ ã i n a mình theo dõi qua Internet, vớ mộ chi phí đi vớ UPS giữ 5¢ và i t ố i a 10 ¢ mộ truy vấ t n. “Nhưthếchúng tôi đ giả đt ngộ các chi phí dị vụcủ ã m ộ t ch a chúng tôi và tă dị vụ Ken Sternad phó chủ ch UPS nói, đc ng ch ,” tị ặ biệ vì hiệ nay UPS xửlí trung bình 7 triệ truy vấ theo dõi mộ t n u n t ngày và 12 triệ truy vấ trong nhữ ngày cao đ m, con sốgây u n ng iể sử số Đ ng thờ các lái xe củ nó cũ ngày càng đợ trao ng t. ồ i, a ng ưc quyề hơ vớ DIAD – Driver Delivery Information Acqusition n n i Device – các dụ cụthu nhậ thông tin giao nhậ củ lái xe. Đ y ng n n a ấ là các bìa kẹ hồsơ iệ tửmàu nâu mà bạ luôn nhìn thấ các lái p đn n y xe UPS mang khắ nơ Thế mớ nhấcủ chúng nói cho mỗlái p i. hệ i t a i xe đ mỗ bư kiệ ởchỗ trong xe- chính xác ởvị nào trên ể i u n nào trí kệ Nó cũ bả anh ta đ m dừ tiế theo củ anh ta ởđ và . ng o iể ng p a âu, nế anh ta đ sang đa chỉ hệ ng GPS [đnh vị tinh] gắ u i ị sai, thố ị vệ n sẵ trong DIAD không cho phép anh ta giao bư kiệ Nó cũ cho n u n. ng phép Mẹ mạ và tìm ra khi nào lái xe sẽởlân cậ bà ta và lên ng n giao bư kiệ cho bà. u n Insourcing là khác xâu chuỗ cung bở vì nó đ xa hơ nhiề việ i i i n u c quả lí chuỗ cung. Bở vì nó là logistics đ ợ bên thứba quả lí, n i i ưc n nó đ hỏ loạcộ tác thân thiếvà sâu rộ hơ nhiề giữ UPS òi i i ng t ng n u a và các khách hàng củ nó và các khách hàng củ các khách hàng a a

150

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

củ nó. Trong nhiề trưng hợ ngày nay, việ UPS và các nhân a u ờ p c viên củ nó ởsâu bên trong hạ ng củ các khách hàng củ họlà a tầ a a cái làm cho hầ nhưkhông thể đnh ởđ ngư i này dừ và u xác ị âu ờ ng ngư i kia bắ đu. Nhữ ngư i UPS không chỉ ngư i đng bộ ờ t ầ ng ờ là ờ ồ các bư kiệ củ bạ họđng bộtoàn bộcông ti củ bạ và sự u n a nồ a n tư ng tác củ nó vớcả khách hàng lẫ các nhà cung cấ ơ a i các n p. “Đ y không còn là quan hệ ờ bán-khách hàng nữ Eskew ấ ngư i a,” nói. “Chúng tôi trả i đ n thoạcủ bạ chúng tôi nói vớ khách lờ iệ i a n, i hàng củ bạ chúng tôi vậ hành kho hàng củ bạ chúng tôi bả a n, n a n, o bạ cái gì bán đợ và cái gì không bán đ ợ Chúng tôi truy cậ n ưc ư c. p đn hệ ng thông tin củ bạ và bạ phảtin chúng tôi. Chúng tôi ế thố a n n i quả lí các đi thủcạ tranh, và cách duy nhấ đ cho đ u này n ố nh t ể iề hoạ đng, nhưcác nhà sáng lậ củ chúng tôi đ nói cho [các t ộ p a ã chuỗ siêu thịGimbel và Macy, là ‘hãy tin chúng tôi’. Tôi không i ] vi phạ đ u đ Vì chúng tôi yêu cầ ngưi ta bỏmộ phầ kinh m iề ó. u ờ t n doanh củ họ a [cho chúng tôi], và đ u đ thự sự n sự cậ iề ó c cầ tin y.” UPS đ tạ ra các platform [nề cho phép bấcứai đa việ ang o n] t ư c kinh doanh củ mình ra toàn cầ hoặ đ cả thiệ rấ nhiề tính a u c ể i n t u hiệ quả a chuỗcung củ mình. Đ là mộ việ kinh doanh hoàn u củ i a ó t c toàn mớ như UPS tin chắ nó có triể vọ hầ nhưvô hạ i, ng c n ng u n. Thờ gian sẽ lờ Tuy lãi gộ vẫ còn mỏ trong công việ loạ i trả i. p n ng c i này, riêng nă 2003 insourcing mang về2,4 tỉ doanh thu cho m $ UPS. Bả nă mách bả tôi nhữ ngư i mặ áo nâu ngồ n ng o ng ờ c ngộ này trong các xe tảnâu là lạ đ làm cái gì đ to lớ cái gì đ là i này ang ó nó có thể do sựlàm phẳ thế i và cái gì đ sẽ chỉ ng giớ ó làm phẳ thế ng giớ hơ nhiề i n u. LỰ LÀM PHẲ C NG # 9 IN-FORMING [CẤ TIN] P Google, Yahoo!, MSN Web Search Bạ tôi và tôi gặ mộ gã ởmộ quán ă Bạ tôi rấbị ta n p t t n. n t anh lôi cuố như tôi tò mò mộ cách ngờvự về này. Sau vài n, ng t c gã phút Googling, tôi tìm ra hắ ta đ bị t vì trọ tộ hành n ã bắ ng i hung. Mặ dù tôi lạbị t vọ vớchấlư ng củ nhóm đ c i thấ ng i t ợ a ị nh ngày, chí ít tôi đ có khảnă cả báo cho bạ mình về ã ng nh n quá khứdữ i củ gã này. dộ a - Lờkhen từngư i dùng Goggle i ờ

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

151

Tôi hoàn toàn hài lòng vớ dị vụphiên dị Đ i tác củ tôi i ch ch. ố a dàn xế hai ngư i làm đn đ giúp phá dỡ Đ có mộsựthông p ờ ế ể . ã t tin sai: cô ta yêu cầ nhữ ngưi làm đn vào 11 giờsáng, và u ng ờ ế dị vụ đng gử họ ế lúc 8:30. Họ nói tiế Tây Ban ch lao ộ i đn chỉ ng Nha, còn tôi nói tiế Anh và mộ chút tiế Pháp. Các hàng ng t ng xóm gố Tây Ban Nha củ chúng tôi không có nhà. Vớ sự c a i giúp đ củ dị vụdị tôi đ có khả ng truyề thông vớ ỡ a ch ch, ã nă n i nhữ ngư i lao đng, đ xin lỗ vì thông tin sai, xác lậ kì ng ờ ộ ể i p vọ và yêu cầ họquay lạ vào 11 giờ Cả ơ đ cung cấ ng, u i . m n ã p mố liên lạ này … Cả ơ Google. i c m n - Lờ khen từngưi dùng Goggle i ờ Tôi chỉ n cả ơ Google vì đ dạ tôi tìm tình yêu ra sao. muố m n ã y Trong khi tìm ngư i anh xa lánh củ tôi, tôi tình cờgặ mộ ờ a p t Web site Mexico cho nhữ ngư i múa thoát y nam – và tôi bị ng ờ số Anh tôi làm việ nhưmộ đ đc! Cơhộ đu tiên tôi có, c. c t ĩự i ầ tôi đ bay sang thành phốanh làm việ đ giảphóng anh khỏ ã c ể i i nghề t phẩ giá này. Tôi đ đn câu lạ bộ i anh làm việ mấ m i ế c nơ c và tìm thấ anh tôi. Như nhiề hơ thếtôi gặ mộtrong các y ng u n , p t cộ sựcủ anh … Chúng tôi đ cư i nhau cuố tuầ qua [ở ng a ã ớ i n Mexico], và tôi quảquyế là không có các dị vụGoogle thì t ch tôi chẳ bao giờ thấ anh tôi, chồ tôi, hay tính chấsinh ng tìm y ng t lợ đ ngạ nhiên củ ngành múa thoát y nam ởMexico!! i áng c a Cả ơ Google! m n, - Lờ khen từ ờ dùng Goggle i ngư i ổ hành dinh củ Google ở ng a Moutain View, California, có mộ t chút cả giác Epcot Center đi vớ nó - rấ nhiề đ chơ thờ m ố i t u ồ i i vũtrụvui nhộ đ chơ rấ ít thờ gian. Ởmộ góc là mộ quả u n ể i, t i t t cầ quay phát ra các tia sáng dự vào sốngư i tìm kiế trên Google. a ờ m Nhưbạ có thể n mong đi, hầ hếcác tia sáng đ ợ phát ra từBắ ợ u t ưc c MĩChâu Âu, Hàn Quố Nhậ Bả và duyên hả Trung Quố , c, t n, i c. Trung Đ ông và Châu Phi vẫ khá tố Ở mộ góc khác mộ màn n i. t t hình cho thấ mẫ củ thứgì ngư i ta đ tìm kiế ởthờ đ m y u a ờ ang m i iể đ trên khắ thế i. Khi tôi ởđ nă 2001, tôi hỏ các chủnhà ó, p giớ ó m i củ tôi đ tài đợ tìm kiế nhiề nhấ mớ đ là gì. Mộ tấ a ề ưc m u t i ây t, t nhiên, là “sex,” mộ đ tài ư thích vĩ cử củ các Googler. Cái t ề a nh u a khác là “Chúa”. Nhiề ngư i tìm Ngài. Thứba là “việ làm”- anh u ờ c

T

152

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

có thể y đ các thứđ Và món đợ tìm nhiề thứtưvào lúc tôi thấ ủ ó. ưc u đn thă Tôi không biếliệ phảcư i hay khóc: “ấ vậchuyên ế m? t u i ờ đu t nghiệ . Kì lạ t, tuy vậ là sách công thứ món ă Google, nơ p” nhấ y, c n i ngư i ta chỉ tủlạ củ mình, xem có gì trong đ gõ chúng ờ mở nh a ó, vào Google, và thấ nó cho ra công thứ nào! y c May thay, không từkhoá hay chủđ [tìm kiế đ n nhấnào đt ề m] ơ t ạ 1 hay 2 phầ tră tấ cả ng ngư i tìm kiế trên Google ởbấ n m t nhữ ờ m t cứthờ gian cho trư c nào, nhưthế i ớ không ai phảlo về phậ củ i số n a loài ngưi ởbấ cứthờ gian cho trư c nào trên cơ các món tìm ờ t i ớ sở kiế cao nhấxả trong bấcứngày cá biệnào. Quả c, tính đ m t y t t thự a dạ đ chú ý củ việ tìm kiế qua Google, trong rấ nhiề ng áng a c m t u ngôn ngữkhác nhau, là cái làm cho công cụtìm kiế Google (và m các công cụ kiế nói chung) là các lự làm phẳ khổ lồ ế tìm m c ng ng đn vậ Chư bao giờtrư c đ trong lị sửhành tinh lạ có nhiề y. a ớ ây ch i u ngư i đn vậ -tựhọ có khả ng đ tìm nhiề thông tin đn vậ ờ ế y nă ể u ế y về t nhiề thứ về u ngưi khác đn vậ rấ u và nhiề ờ ế y. Sergey Brin sinh ởNga, đng sáng lậ củ Google, nói, “ u ai ồ p a Nế đ có [kếnố bă rộ dial-up [quay số hoặ truy cậ vào mộ ó t i] ng ng, ] c p t café Internet, bấluậ mộ đ a trẻ Campuchia, giáo sưđi họ t n t ứ ở ạ c, hay tôi ngư i vậ hành công cụtìm kiế này, tấ cảđu có truy ờ n m t ề cậ cơbả đn tấ cả p n ế t thông tin nghiên cứ mà bấcứai có. Nó là u t cái làm phẳ hoàn toàn. Đ y là rấ khác cách tôi đ lớ lên. Sự ng ấ t ã n tiế cậ tố nhấ củ tôi là tớ thưviệ nào đ và nó đ không có p n t t a i n ó, ã ngầ ấ thông tin, và bạ hoặ phảhi vọ mộ phép mầ hay tìm n y n c i ng t u kiế cái gì đ rấđn giả hay cái gì đ rấmớ đ Khi Google m ó t ơ n ó t i ây.” xuấ hiệ ông nói thêm, đt ngộ đa trẻ ó có “ cậ phổ p” t n, ộ t ứ đ truy p cậ đn thông tin trong các thư n trên khắ thế i. ế việ p giớ Đ chắ chắ là mụ tiêu củ Google- làm cho tri thứ củ toàn ó c n c a c a thếgiớ trong mọ ngôn ngữcó thể m đợ mộ cách dễ i i kiế ưc t dàng. Và Google hi vọ theo thờ gian, vớ mộ PalmPilot hay mộ đ n ng i i t t iệ thoạ di đng, mọ ngư i ởbấ cứđ sẽ khả ng mang theo i ộ i ờ t âu có nă khắ nơ sựtruy cậ đn tri thứ củ thế i trong túi củ họ“ i p i p ế c a giớ a . Mọ thứ và “mọ ngư i” các từthen chố mà bạ lúc nào cũ nghe ” i ờ là t n ng quanh Google. Quả c, lị sửchính thố củ Google đợ đ a thự ch ng a ưc ư lên trang nhà củ nó lư ý rằ tên “Google” là mộ trò chơ “chữ a u ng t i ‘googol’ có nghĩ là con sốgồ số1 tiế theo 100 sốkhông. a m p Google dùng từấ đ phả ánh sứmệ củ công ti đ tổchứ y ể n nh a i c lư ng thông tin bao la, có vẻ tậ có thểkiế đợ trên Web,” ợ vô n m ưc

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

153

đ cho bạ Cái mà thành công củ Google phả ánh là biếbao úng n. a n t nhiêu ngư i quan tâm có đ cái đ - tấ cả thứ củ thế i ờ úng ó t tri c a giớ trên đu ngón tay họKhông có cái làm phẳ lớ hơ ý tư ng làm ầ . ng n n ở cho tấcả thứ củ thế i, hay thậ chí chỉ t khúc lớ củ t tri c a giớ m mộ n a nó, sẵ có cho bấcứ và mọ ngưi, bấcứ nào, bấcứ âu. n t ai i ờ t lúc t đ “Chúng tôi có phân biệđi xửở ng mự rằ nế bạ không t ố chừ c ng u n biế dùng máy tính hoặ không có truy cậ đn máy tính, thì bạ t c p ế n không đ dùng Google, như ngoài đ u đ ra, nế bạ có thể ể ng iề ó u n gõ chữ bạ có thể , n dùng Google,” Eric Schmidt CEO củ Google nói. a Và chắ chắ nế sựlàm phẳ thế i có nghĩlà bấcứgì, ông c n u ng giớ a t nói thêm, nó có nghĩ rằ “ a ng không có sựphân biệđi xửnào về t ố truy cậ đn tri thứ Hiệ nay Google có thểtìm kiế bằ mộ p ế c. n m ng t tră thứ ng, và mỗ khi chúng tôi thấ mộ ngôn ngữ m tiế i y t khác chúng tôi làm tă nó. Hãy tư ng tưng mộ nhóm vớ mộ Google iPod ng ở ợ t i t mộ ngày nào đ và bạ có thểbả nó tìm kiế bằ âm thanht ó n o m ng đ u đ sẽ m lo cho nhữ ngư i không biếsửdụ máy tính – iề ó chă ng ờ t ng và khi đ [truy cậ Google] sẽchỉ vềgiá mà chúng ta có thể ó p là kiế các công cụ tiề đ đa vào tay ngư i dân.” m rẻ n ể ư ờ Việ tìm kiế khớ ra sao vớ khái niệ cộ tác? Tôi gọ nó là c m p i m ng i “in-forming”. In-forming là sựtư ng tựriêng củ cá nhân đi vớ ơ a ố i open-sourcing, outsourcing, insourcing, supply-chaining [xâu chuỗ i cung], và offshoring. In-forming là nă lự đ xây dự và triể ng c ể ng n khai chuỗ cung cá nhân riêng củ bạ - mộ chuỗ cung về i a n t i thông tin, tri thứ và giảtrí. In-forming là về tự ng tác - trởthành c, i sự -cộ nhà nghiên cứ biên tậ viên, và ngưi lự chọ giảtrí tự ớ u, p ờ a n i -hư ng dẫ và tự n -trao quyề riêng củ chính bạ mà không phảđ đn thư n a n, i i ế việ hay rạ chiế phim hay thông qua mạ truyề hình. Inn p u ng n forming là tìm kiế tri thứ Là vềtìm kiế nhữ ngư i và các m c. m ng ờ cộ đng có ý kiế giố nhau. Tính đi chúng toàn cầ phi ng ồ n ng ạ u thư ng củ Google, đ u đ thúc Yahoo! và Microsoft (thông qua ờ a iề ã MSN Search mớ củ nó) cũ biế nă lự tìm kiế và ini a ng n ng c m forming thành các đc tính nổ bậ củ các Web site củ họ cho ặ i t a a , thấ ngư i dân khao khát ra sao đi vớ hình thứ cộ tác này. y ờ ố i c ng Hiệ nay Google xửlí khoả mộ tỉ kiế mỗ ngày, tă từ n ng t tìm m i ng 150 triệ mớ chỉ nă trư c. u i ba m ớ Larry Page mộ đng sáng lậ khác củ Google nói thêm, việ t ồ p a c tìm kiế càng trởnên dễ m dàng và chính xác, thì cơsởngư i dùng ờ Google càng trởnên toàn cầ và nó trởthành mộ lự làm phẳ u, t c ng

154

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

càng hùng mạ Mỗ ngày càng nhiề ngư i hơ có khả ng innh. i u ờ n nă form [cấ tin cho] chính mình bằ ngôn ngữriêng củ họ Ngày p ng a . nay, Page nói, “chỉ t phầ ba số kiế là ởMĩ ít hơ mộ mộ n tìm m , và n t nử là bằ tiế Anh.” n nữ ông nói thêm, “khi ngư i ta tìm a ng ng Hơ a, ờ kiế các thứkhó hiể hơ ngư i ta công bố thứcàng khó hiể m u n, ờ các u hơ đ u đ làm cho tác đng làm phẳ củ in-forming còn n,” iề ó ộ ng a nhiề hơ nữ Tấcả công cụ kiế chủyế mớ đ cũ u n a. t các tìm m u i ây ng cho thêm khả ng cho ngư i dùng tìm kiế không chỉ nă ờ m Web đ lấ ể y thông tin mà cả đ cứ củ máy tính riêng củ họ ể các từ ổ ĩ ng a a a đ tìm hay dữliệ hay e-mail mà họbiếlà ở âu đ như lạquên mấở u t đ ó ng i t đ Khi bạ có thể kiế bộ âu. n tìm m nhớ a bạ hữ hiệ hơ đ thự củ n u u n, ó c sựlà in-forming. Cuố 2004, Google công bốkế ch quét toàn bộ i hoạ nộ dung củ các thưviệ củ cảĐ i họ Michigan và Đ i họ i a n a ạ c ạ c Stanford, làm cho hàng chụ ngàn cuố sách sẵ có và có thể c n n tìm kiế đ ợ trự tuyế m ưc c n. Trong nhữ ngày ban đu củ các công cụtìm kiế ngư i ta ng ầ a m, ờ sử số và thích thú bắgặ thông tin mà họ m; giây phút thấ ng t t p kiế y rồ là sựngạ nhiên bấngờ Jerry Yang đng sáng lậ củ Yahoo! i c t , ồ p a nói. “Ngày nay thái đ củ họcó cơsởhơ nhiề Họcho rằ ộ a n u. ng thông tin mà họtìm chắ chắ là sẵ có và chỉ vấ đ nhà công c n n là n ề nghệlàm cho dễ m hơ bằ ít gõ phím hơ ông nói. “Dân kiế n, ng n,” chủhoá thông tin có tác đng sâu sắ đn xã hộ Ngư i tiêu dùng ộ c ế i. ờ ngày nay hữ hiệ hơ nhiề - họcó thểtìm thông tin, sả phẩ u u n u n m, dị vụ [qua các công cụtìm kiế nhanh hơ các phư ng tiệ ch , m] n ơ n truyề thố Họđợ thông tin tố hơ vềcác vấ đ liên quan n ng. ưc t n n ề đn công việ sứ khoẻvui chơ v.v. Các thị n nhỏ ế c, c , i, trấ không còn bấlợ so vớ các thành phố truy cậ thông tin tốhơ Và ngư i t i i có p t n. ờ dân có khả ng kếnốtốhơ đn các thứhọ nă t i t n ế quan tâm, đ nhanh ể chóng và dễ dàng trởthành chuyên gia về chủđ cho trư c và các ề ớ đ kếnốvớ nhữ ngư i khác chia sẻ mố quan tâm củ họ ể t i i ng ờ các i a .” Nhữ ngư i sáng lậ Google hiể rằ vào cuố các nă 1990 ng ờ p u ng i m hàng tră ngàn trang Web đợ đa thêm vào Internet mỗ ngày, m ưc ư i và rằ các công cụ kiế hiệ có, có xu hư ng tìm các từkhoá, ng tìm m n ớ không thể theo kịbư c. Brin và Page, họ p nhau vớtư p ớ gặ i cách các sinh viên cao họ vềkhoa họ máy tính nă 1995, đ phát triể c c m ã n mộ công thứ toán họ xế hạ mộ trang Web bằ số trang t c c p ng t ng các Web khác kếnố vớ nó, trên giảthiếrằ càng nhiề ngư i kế t i i t ng u ờ t nố đn mộ trang nào đ thì trang đ càng quan trọ Đ t phá i ế t ó, ó ng. ộ

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

155

then chố cho phép Google trởthành sốmộ giữ các công cụtìm t t a kiế là khả ng củ nó đ kếhợ công nghệ p hạ Trang củ m nă a ể t p Xế ng a nó vớ mộ phân tích nộ dung trang, xác đnh trang nào là thích i t i ị đ nhấ cho sựtìm kiế cụthểđ đ ợ tiế hành. Cho dù áng t m ang ư c n Google tham gia thị ờ sau các công ti tìm kiế chủ u khác, trư ng m yế các câu trả i củ nó đợ ngư i dân cho là chính xác hơ và thích lờ a ưc ờ n hợ hơ đi vớ cái họ p n ố i tìm. Sựthự rằ mộ công cụ kiế chỉ c ng t tìm m tố hơ chút ít so vớ cái khác đ dẫ đn mộ đ t triề dâng ngư i t n i ã n ế t ợ u ờ ta chuyể sang nó. (Bây giờ n Google sử ng rấnhiề nhà toán họ dụ t u c nghiên cứ các thuậtoán tìm kiế trong mộ nỗ c đ luôn luôn u t m, t lự ể giữcho họ mộbư c thích đ hơ các đi thủ nh tranh.) có t ớ áng n ố cạ Vì lí do nào đ Brin nói, “ngư i ta đ giá thấ tầ quan trọ ó, ờ ánh p m ng củ tìm thông tin, ngưc lạ vớ nhữ thứkhác mà bạ có thể a ợ i i ng n làm trự tuyế Nế bạ tìm cái gì đ giố vấ đ sứ khoẻbạ thự c n. u n ó ng n ề c , n c sựmuố biế trong mộ sốtrư ng hợ nó là vấ đ số n t; t ờ p n ề ng-chế t. Chúng tôi có nhữ ngư i tìm Google về triệ chứ cơ đ ng ờ các u ng n au tim và sau đ gọ sốchín-mộ t.”Như đ khi bạ thự sự ó i t-mộ ng ôi n c muố thông tin cho mình về gì đ đn giả hơ nhiề n cái ó ơ n n u. Khi tôi ởBắ Kinh tháng Bả 2004, mộ buổ sáng tôi đ thang c y t i i máy xuố cùng vợtôi, Ann, và con gái mư i sáu tuổ Natalie, nó ng ờ i, cầ mộ nắ bư thiế viế cho bạ nó. Ann bả nó, “ m t m u p t n o Con có mang đa chỉ a chúng theo không?”Natalie nhìn bà cứnhưbà ị củ chắ chắ là ngư i thếkỉ ờ chín. “ c n ờ mư i Không,”nó nói, vớ giọ i ng nói mẹ -quá-lạ u-rồ “ chỉ c-hậ i. Con Google sốđ n thoạcủ chúng, iệ i a và đa chỉ củ chúng hiệ ra.” ị nhà a n Sổ ịchỉmẹ c, Mẹ i. đ a ? ngố ơ Tấ cảcái Natalie đ làm đ là in-forming, dùng Google theo t ã ó, cách tôi đ chẳ có ý tư ng gì là thậ chí có thểTrong lúc ấ ã ng ở m . y, tuy nhiên, nó cũ có iPod củ nó, cái trao quyề cho nó đ tựinng a n ể form nó theo cách khác - vớ giả trí thay cho tri thứ Nó đ trở i i c. ã thành biên tậ viên âm nhạ củ mình và tảxuố tấ cảcác bài p c a i ng t hát nó ư thích nạ vào iPod củ nó và mang tấcả a p a t chúng theo sang Trung Quố Hãy nghĩ việ đ Hàng thậ niên ngành phát c. về c ó: p thanh truyề hình đ đ ợ xây dự quanh ý tư ng là bạ phi các n ã ưc ng ở n quả cáo ra trên mạ truyề hình và phát thanh và hi vọ ai đ ng ng n ng ó xem hay nghe. Như nhờcác công nghệ ng làm phẳ trong giảtrí, ng i thế i đ biế mấđnhanh chóng. Ngày nay vớ TiVo bạ có thể giớ ó n t i i n trởthành biên tậ viên TV củ riêng bạ TiVo cho phép ngư i p a n. ờ

156

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

xem ghi lạ các chư ng trình ư thích củ mình và nhả qua các i ơ a a y quả cáo, trừquả cáo bạ muố xem. Bạ xem cái bạ muố ng ng n n n n n khi bạ muố Bạ không phả có hẹ vớ mộ kênh TV ởthờ n n. n i n i t i đ m và chỗ ai đ khác đt ra và xem các quả cáo áp đt cho iể do ó ặ ng ặ bạ Vớ TiVo bạ có thểxem chỉ show củ riêng bạ và các n. i n các a n quả cáo bạ muố về sả phẩ mà bạ có thể ng n n các n m n quan tâm. Như hệ nhưGoogle có thểtheo dõi cái bạ tìm kiế Tivo ng t n m, cũ có thể nó biế show nào và quả cáo nào đợ bạ đ ng , t ng ưc n óng bă lạ phân loạ và quay lạtrên TV củ riêng bạ Cho nên đ ng i, i, i a n. ây là mộ cuộ thi đ tin tứ Hãy đ giây phút nào đợ quay lạ t c ố c: oán ưc i nhiề nhấ trong lị sửTV? Trả i: Janet Jackson phô ngự hay, u t ch lờ c, có thểgọ mộ cách hoa mĩ“ áo củ cô bị c trặ ởSuper i t , bộ a trụ c,” Bowl [Siêu Cup Bóng đ Mĩnă 2004. Hãy hỏTiVo. Trong mộ á ] m i t thông cáo báo chí ngày 2-2-2004, TiVo nói, “Justin Timberlake và Janet Jackson đ đ cắ cuộ diễ [show] ngày Thứbả Super ã ánh p c n y Bowl, thu hút nhiề gấ gầ hai lầ nhữ ngư i xem so vớ các u p n n ng ờ i giây phút hồ hộ nhấ trên sân diễ theo mộ đ lư ng hàng nă i p t n, t o ờ m về ngưi xem từ giây mộ trong các hộgia đ có TiVo. Sự số ờ ng t ình kiệ Jackson-Timberlake tạ ra mộđnh về n ứ củ khán giả n o t ỉ phả ng a mà TiVo đ từ đ TiVo nói sốngư i xem nhả lên 180 phầ ã ng o. ờ y n tră khi hàng tră ngàn gia đ sửdụ các khả ng đc nhấvô m m ình ng nă ộ t nhị a TiVo đ ngừ và chơ lạ đ n truyề hình trự tiế đ củ ể ng i i oạ n c p ể xem sự hếlầ này đn lầ khác.” cố t n ế n Nhưthế u mọngư i ngày càng có thể nế i ờ xem cái anh ta muố dù n bao nhiêu lầ anh ta muố và khi nào anh ta muố tấcả n n n, t khái niệ m về quả bá - tứ là chúng ta quă các show ra mộ lầ cùng TV ng c ng t n, vớ các quả cáo thư ng mạ rồ sau đ thửđ u tra ai xem - sẽ i ng ơ i, i ó iề ngày càng có ít ý nghĩ Các công ti bạ muố đ cư c vào là a. n n ánh ợ các công ti, nhưGoogle hay Yahoo! hay TiVo, họ đ cộ tác vớ c ể ng i nhữ ngư i sửdụ củ họvà chào cho họcác show và quả ng ờ ng a ng cáo may đ sẵ đ cho họTôi có thể o n úng . hình dung mộngày không t xa khi các nhà quả cáo sẽ ng không trả n cho bấcứthứgì khác. tiề t Các công ti nhưGoogle, Yahoo!, Amazon.com, và TiVo đ họ ã c đ phát đt không phả bằ đy các sả phẩ và dị vụlên các ể ạ i ng ẩ n m ch khách hàng củ họmà bằ xây dự các hệ ng cộ tác cho a ng ng thố ng phép các khách hàng lôi [các sả phẩ và dị vụ củ riêng họ , n m ch ] a về và sau đ phả ứ nhanh nhưchớ đi vớ cái họ xuố Hiệ ó n ng p ố i lôi ng. u quả n rấnhiề hơ t u.

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

157

“Tìm kiế mang tính cá nhân cao đn mứ việ tìm kiế là trao m ế c c m quyề cho con ngưi không giố gì khác,” Eric Schmidt CEO củ n ờ ng a Google nói. “Nó là phả đ củ đ ợ chỉ o và đ ợ dạ Nó là về n ề a ưc bả ư c y. tự -trao quyề nó trao quyề cho các cá nhân đ làm cái họnghĩ n; n ể là tố nhấ vớ thông tin họmuố Nó rấkhác bấcứthứgì trưc nó. t t i n. t t ớ Radio là mộ i-nhiề TV là mộ i-nhiề Đ n thoạlà mộ it-tớ u. t-tớ u. iệ i t-tớ mộ Tìm kiế là sựbiể lộtố thư ng về t. m u i ợ quyề lự củ cá nhân, n c a dùng mộ máy tính, nhìn ra thếgiớ và tìm thấ chính xác cái họ t i, y muố và mỗngư i là khác nhau khi đ u đ xả ra.” ni ờ iề ó y Tấnhiên cái làm cho Google không chỉ mộ công cụtìm kiế t là t m mà là mộdoanh nghiệ sinh lợ lớ là các nhà sáng lậ ra nó nhậ t p i n p n ra rằ họ thể dự mộmô hình quả cáo có mụ tiêu giớ ng có xây ng t ng c i thiệ cho bạ quả cáo thích hợ vớ bạ khi bạ tìm mộ đ tài u n ng p i n n t ề cụthể sau đ có thể òi tiề nhà quả cáo trên cơ số n các và ó đ n ng sở lầ ngư i dùng Google nháy chuộ vào quả cáo củ họ Trong khi ờ t ng a . CBS phát mộ bộphim và có ý tư ng ít chính xác hơ vềai xem t ở n phim hay quả cáo, Google biế chính xác bạ quan tâm đn gì ng t n ế rố cuộ bạ tìm kiế nó – và có thể t nố bạ trự tiế vớ nhà t c n m kế i n c p i quả cáo hay gián tiế vớ sựtìm kiế củ bạ Cuố 2004, ng p i m a n. i Google bắ đu mộ dị vụnhờđ nế bạ dạ quanh Bethesda, t ầ t ch ó u n o Maryland, và muố ă shusi, bạ chỉ i cho Google mộ tin nhắ n n n gử t n SMS trên đ n thoạdi đng củ bạ “ iệ i ộ a n, Shusi 20817” 20817 là mã – vùng củ Bethesda – và nó sẽ i lạ cho bạ mộ tin nhắ về a gử i n t n các lự chọ Chỉ Trờ mớbiếviệ này sẽ i đn đ a n. có i i t c đ ế âu. In-forming, tuy vậ cũ dính đn việ tìm kiế bạ các đng y, ng ế c m n, ồ minh, và các cộ tác viên. Nó cho phép lậ ra các cộ đng toàn ng p ng ồ cầ qua tấcả biên giớ quố tế vă hoá, mộ chứ nă làm u, t các i c và n t c ng phẳ quan trọ cơbả khác. Bây giờngư i ta có thể các bạ ng ng n ờ tìm n cộ tác về t cứchủđ, dựán, hay đ tài nào – đc biệ thông ng bấ ề ề ặ t qua các cổ [portal] nhưYahoo! Groups [Nhóm]. Yahoo! có cỡ ng 300 triệ ngư i dùng và 4 triệ nhóm hoạ đng. Các nhóm đ có u ờ u t ộ ó 13 triệ cá nhân truy cậ vào hàng tháng trên khắ thế i. u p p giớ “Internet tă lên trong lĩ vự tự c vụ và Yahoo! Groups ng nh c -phụ , minh hoạxu hư ng này,” Jerry Yang nói. “Nó cung cấ mộ diễ ớ p t n đ mộ platform, mộ tậ các công cụcho ngưi dân đ có các àn, t t p ờ ể cuộ tụhọ tư nử tư hay công khai trên Internet bấ chấ đ lí c p , a , t p ị a hay thờ gian. Nó cho phép nhữ ngư i tiêu dùng tụhọ quanh i ng ờ p các chủđ có ý nghĩđi vớ họtheo nhữ cách hoặ phi thự tế ề a ố i ng c c

158

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

hay không thể u làm] ngoài mạ Các nhóm có thể ư c dùng [nế ng. đợ nhưcác nhóm hỗ cho nhữ ngư i hoàn toàn xa lạ ng ngư i trợ ng ờ nhữ ờ đ ợ kích đng bở mộ vấ đ chung (đi phó vớ các bệ hiế ưc ộ i t n ề ố i nh m, nhữ ngưi vừ mớ thành cha mẹ phu nhân [quân] củ công ng ờ a i , a chứ đơ nhiệ hay nhữ ngư i tìm nhữ ngư i khác có các c ư ng m) ng ờ ng ờ mố quan tâm giố nhau (các nhóm có sởthích huyề bí nhưxe i ng n trư t tuyế do chó kéo, dùi cui, làm nâu da trong nhà [không tắ ợ t m nắ có số ng] thành viên đ ông). Các cộ đng hiệ hữ có thể cư ng ồ n u di trự tuyế và hư thị trong mộmôi trư ng tư ng tác (liên đ c n ng nh t ờ ơ oàn bóng đ trẻ đa phư ng, nhóm thanh niên nhà thờ các tổchứ á em ị ơ , c cự sinh viên), tạ ra mộ nhà ả cho các nhóm quan tâm về u o t o chia sẻ tổchứ và truyề thông tin có giá trị , c, n cho các cộ đng tu ng ồ dư ng đy sứ số Mộ sốnhóm chỉ n tạtrên mạ và chẳ ỡ ầ c ng. t tồ i ng ng bao giờcó thểthành công ngoài mạ còn các nhóm khác phả ng, n ánh các cộ đng mạ trên thế i thự Các nhóm có thể ư c ng ồ nh giớ c. đợ tạ ra ngay lậ tứ và giảtán; các đ tài có thể o p c i ề thay đi hay không ổ thay đi. Xu hư ng này sẽ tă lên khi nhữ ngưi tiêu dùng ổ ớ chỉ ng ng ờ ngày càng trởthành các nhà xuấ bả và họcó thểtìm sựđng t n, ồ cả và cộ đng họ n- họ n nó khi nào, ở âu, và thế m ng ồ chọ chọ đ nào.” Có mặ khác nữ củ in-forming mà ngư i dân sẽ i quen vớ t a a ờ phả i, và đ là khả ng củ ngư i khác thông tin cho chính họvề n từ ó nă a ờ bạ tuổ rấsớ Các công cụ kiế làm phẳ thế i bằ loạbỏ i t m. tìm m ng giớ ng i tấ cảcác thung lũ và đ t ng ỉ tấ cảtưng và đ mà ngư i ta nh, t ờ á, ờ thư ng dùng đ ẩ nấ ởbên trong, ở ỉ ởđng sau, hay ởdư i ờ ển p đnh, ằ ớ nhằ che giấ [danh] tiế củ họhay nhữ phầ củ quá khứ m u ng a ng n a củ họ Trong mộ thế i phẳ bạ không thể y, không thể a . t giớ ng, n chạ ẩ nấ và các tả đ nhỏhơ và nhỏhơ đu bị t [lên]. Hãy n p, ng á n n ề lậ số cuộ số củ bạ mộ cách chân thậ bở vì bấ kể n làm ng c ng a n t t, i t bạ gì, bấ cứsai lầ nào bạ mắ phả sẽ thểtìm kiế đ ợ mộ t m n c i, có m ưc t ngày nào đ Thếgiớ càng trởnên phẳ hơ ngư i dân thư ng ó. i ng n, ờ ờ càng trởnên minh bạ –và rả hơ Trư c khi con gái tôi Orly ra ch nh n. ớ đ đn trư ng nộ trú vào mùa thu 2003, nó nói vớ tôi về bạ i ế ờ i i vài n cùng phòng củ nó. Khi tôi hỏ làm sao nó biếmộ số nó biế a i t t thứ tnó đ nói chuyệ vớ chúng hay nhậ e-mail từchúng?- nó bả tôi ã n i n o nó không làm cả việ Nó chỉ hai c. Google chúng. Nó tìm ra các thứ đ từcác báo củ trư ng, các báo đa phưng, v.v, và may thay ó a ờ ị ơ không có hồ cả sát nào. Đ y là lũ họ sinh trung họ sơ nh ấ trẻ c c!

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

159

“Trong thếgiớ này tố hơ bạ hãy làm đ i t n n úng- bạ không phả n i tă tố và chuyể sang thịtrấ tiế theo dễđn vậ Dove ng c n n p ế y,” Seidman, ngư i vậ hành mộ hãng tưvấ phụ tùng pháp luậ và ờ n t n c t đo đc kinh doanh, LRN, nói. “ ạ ứ Trong thế i Google, danh tiế giớ ng củ bạ sẽtheo bạ và đ trư c bạ ởtrạ tiế theo. Nó đn đ a n n i ớ n m p ế ó trư c khi bạ đn … Bây giờdanh tiế bắ đu từsớ Bạ ớ n ế ng t ầ m. n không phảtố bố nă đ nghiệ rư u. Danh tiế củ bạ đ ợ i n n m ể n ợ ng a n ư c đ sớ hơ nhiề trong đ i. ‘ ị nh m n u ờ Luôn nói thậ , Mark Twain nói, t’ ‘bằ cách đ bạ sẽkhông phả nhớbạ đ nói gì’.” Rấ nhiề ng ó n i n ã t u ngư i có thể nhà đ u tra tưngó vào đ i bạ và họ thể ờ là iề ờ n, có chia sẻ nhữ đ u họ thấ vớ rấnhiề ngư i. ng iề tìm y i t u ờ Trong thờ đi củ sựtìm kiế siêu mạ mỗ ngư i là mộ i ạ a m nh, i ờ t ngư i nổ danh. Google san phẳ thông tin- nó không có các biên ờ i ng giớ giai cấ hay giáo dụ “ u tôi có thể i p c. Nế thao tác Google, tôi có thểtìm bấ cứthứgì,” Alan Cohen, phó chủtị củ Airespace t ch a hãng bán công nghệ không dây, nói. “ Google giố Chúa. Chúa là ng không dây, Chúa ởmọ nơ và Chúa thấ mọ thứ Bấcứcâu hỏ i i, y i . t i nào trên thế i, bạ hỏGoogle.” giớ n i Vài tháng sau khi Cohen đa ra nhậ xét đ vớ tôi, tôi tình cờ ư n ó i bắ gặ câu chuyệ kinh doanh ngắ sau trên CNET News.com: t p n n “Nhà tìm kiế khổ lồGoogle hôm Thứtưnói rằ nó đ mua m ng ng ã Keyhole, mộ công ti chuyên về n mề cơsởWeb cho phép t phầ m ngư i ta xem các ả vệtinh từkhắ đ cầ Phầ mề cho ờ nh p ị u… a n m ngư i dùng khả ng zoom vào từmứ vũtrụ trong mộsố ờ ờ nă c ; t trư ng hợ nó có thểzoom vào suố đn cả mứ đờ phố Công ti p, t ế nh c ư ng . không có hình ả phân giả cao cho toàn đ cầ như Web site nh i ị u, a ng củ nó chào mộ danh mụ các thành phốsẵ có cho xem chi tiế a t c n t hơ Công ti tậ trung chủyế vào phủcác khu vự đ thị n ở n. p u c ô lớ Hoa Kì và làm việ đ mở ng tầ bao phủ a nó.” c ể rộ m củ LỰ LÀM PHẲ C NG # 10 CÁC STEROID SốDi đng, Cá nhân, và Ả , ộ o [Digital, Mobile, Personal, and Virtual] Như sựkhác biệthậsựcủ iPaq này là tính không dây củ ng t t a a nó. Nó là máy palmtop đu tiên có thể t nố không dây vớ ầ kế i i

160

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Internet và các dụ cụkhác theo bố cách. Đ i vớ khoả ng n ố i ng cách đn 30 inch [76 cm], iPaq có thểrọ thông tin, giố thẻ ế i ng kinh doanh đ n tửcủ bạ vào mộ palmtop khác dùng mộ iệ a n, t t máy phát hồ ngoạ Cho khoả cách đn 30 feet [9 m], nó ng i. ng ế có mạ Bluetooth cấ sẵ Cho khoả cách đn 150 feet ch y n… ng ế [46 m], nó có mộ anten Wi-Fi. Và cho truyề quanh cảhành t n tinh, iPaq dựphòng mộ mẹ khác: nó cũ là mộ đ n thoạ t o ng t iệ i di đng. Nế vă phòng củ bạ không thể i tớ bạ bằ cái ộ u n a n vớ i n ng này, thì bạ phảở n i trên Trạ Vũ Quố tế m trụ c . -Từmộ bài báo về t PocketPC mớ củ HP, New York Times, i a 29-7-2004. ôi ởtrên tàu lử siêu tố chạ nhanh xuố phía nam từTokyo a c y ng đn Mishima. Phong cả ngoạ mụ bên trái là các làng chài ế nh n c: và bên phả là Núi Phú Sĩ t phủ Đ ng nghiệ củ tôi Jim i tuyế . ồ p a Brooke, trư ng đi diệ The New York Times tạTokyo, ngồởbên ở ạ n i i kia lốđ và không đ ý đn phong cả Anh mê mảvớ máy tính i i ể ế nh. i i củ mình. Thự sựtôi cũ thế như anh ta online qua kế nố a c ng , ng t i không dây, còn tôi chỉ liên tụ lên mộ cộ trên máy xách tay gõ c t t không đợ kế nố củ tôi. Suố từđ chúng tôi cùng lấ mộ taxi ưc t i a t ó y t vào mộ ngày khác ởtrung tâm Tokyo và Jim rút nhanh máy xách t tay có khảnă không dây ra và e-mail cho tôi cái gì đ qua ng ó Yahoo!, tôi đ thố lên bở mứ đ thâm nhậ không dây và sựkế ã t i c ộ p t nố đ kinh ngạ ởNhậ Bả Trừvài hòn đo xa và làng miề i áng c t n. ả n núi, nế bạ có card không dây trong máy tính, hay bấ cứđ n u n t iệ thoạ di đng Nhậnào, bạ có thể i ộ t n online ởbấcứđ - từcác ga t âu tầ đ n ngầ sâu hút đn tàu lử siêu tố chạ nhanh khắ miề u iệ m ế a c y p n quê. Jim biếtôi hơ bị ả vớ sựthự là NhậBả không kể t i ám nh i c t n, đn hầ hếphầ còn lạ củ thếgiớ có đ kế nố không dây tố ế u t n i a i, ộ t i t hơ Mĩ t nhiề Dù sao đ nữ Jim thích nói đ nói lạ n rấ u. i a, i i. “Này, Tom, tôi đ online,” anh nói, khi miề quê Nhậvút qua. ang n t “Mộ anh bạ tôi, cộ tác viên củ Times ởAlma Ata vừ có mộ t n ng a a t đ a con và tôi đ chúc mừ anh ta. Tố qua anh đ có mộ đ a ứ ang ng i ã t ứ con gái.” Jim tiế tụ cậ nhậ tôi. “ giờtôi đc đ m báo p c p t Bây ọ iể đ ây!”- tóm tắ các tin chính trong ngày củ New York Times. Cuố t a i cùng, tôi hỏ Jim, anh thành thạ tiế Nhậ đ bả ngư i lái tàu i o ng t, ể o ờ ghé lạ Anh ta nhẹ i. nhàng đ qua. Tôi bả Jim hỏ lái tàu chúng ta i o i chạ nhanh thếnào. Họliế thoắ qua lạ bằ tiế Nhậ vài y n ng i ng ng t

T

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

161

giây trư c khi Jim dị “ km mộ giờ Tôi lắ đu. Chúng tôi ớ ch: 240 t .” c ầ trên mộ tàu siêu tố chạ 240 km mộgiờ tứ là 150 dặ t c y t - c m/giờ và đng nghiệ củ tôi đ trả i e-mail từKazakhstan, và tôi không ồ p a ang lờ thể xe từnhà mình ở lái ngoạô Washington vào trung tâm DC mà i đ n thoạdi đng củ tôi không bị t quãng ít nhấhai lầ Ngày iệ i ộ a ngắ t n. hôm trư c, ởTokyo tôi đ i cuộ hẹ vớ Todd Zaun đng nghiệ ớ ợ c n i ồ p củ Jim, và anh ta bậ vớ đ n thoạ di đng Nhậ củ anh ta, kế a n i iệ i ộ t a t nố dễ i dàng vớ Internet từbấ cứđ “ là mộ tay lư t sóng,” i t âu. Tôi t ớ Todd giả thích, khi anh dùng ngón tay củ mình đ thao tác bàn i a ể phím. “Vớ 3$ mộtháng tôi đng kí vào site [Nhậ này, nó cho tôi i t ă t] biế mỗ sáng sóng cao bao nhiêu ởcác bờbiể gầ nhà tôi. Tôi t i n n kiể tra trư c, và quyếđ đ là chỗ t nhấđ lư t hôm đ m ớ t ị âu nh tố t ể ớ ó.” (Tôi càng nghĩ chuyệ đ tôi càng muố ra ứ cửtổ thố về n ó, n ng ng ng vớ chư ng trình ứ cử t-vấ đ: “ hứ nế đ ợ bầ trong i ơ ng mộ n ề Tôi a, u ư c u, vòng bố nă Mĩ có đ phủsóng đ n thoạ di đng tố như n m sẽ ộ iệ i ộ t Ghana, và trong vòng tám nă sẽ t nhưNhậBả vớ đ u kiệ m tố t n- i iề n ngư i Nhậkí mộthoả ớ đ ng yên và sẽ ờ t t ưc ứ không đi mớ suốtám ổ i t nă đ chúng ta có thể uổ kị Khẩ hiệ vậ đng [có thể m ể đ i p.” u u n ộ dán lên ôtô] củ tôi rấđn giả “ Có Nghe Đ ợ Tôi Không?” a t ơ n: Giờ ưc ) Tôi biếlà sớ muộ Mĩ đ i kị phầ còn lạcủ thế i về t m n sẽ uổ p n i a giớ công nghệ không dây. Nó đ xả ra rồ Song mụ này là về u ang y i. c yế tốlàm phẳ thứmư i không chỉ không dây. Nó là về tôi gọ ng ờ về cái i là “các steroid.” Tôi gọ công nghệmớ nào đ là steroid bở vì i i ó i chúng khuyế đi và tă nạ [turbocharge] tấ cảcác lự làm ch ạ ng p t c phẳ khác. Chúng đ theo tấ cảcác hình thứ cộ tác đ ợ ng em t c ng ưc nêu bậ ở mụ này – outsourcing, offshoring, open-sourcing, t c supply-chaining [xâu chuỗ cung], insourcing, và in-forming – và i làm cho có thể n hành mỗ thứvà mọ thứtrong sốchúng theo tiế i i mộ cách [mang tính] “ , di đng, ả và cá nhân,” nhưcự CEO t số ộ o, u củ HP Carly Fiorina diễ đt trong các bài nói củ bà, bằ cách a n ạ a ng ấ nâng cao mỗcái và làm cho thế i phẳ hơ mỗ ngày. y i giớ ng n i Bằ “ -digital,” Fiorina muố nói rằ nhờcác cuộ cách ng số n ng c mạ PC-Windows-Netscape-work flow, tấ cảnộ dung và các ng t i quá trình tưng tự[analog] -tấcả i thứtừnghề ơ t mọ nhiế ả đn p nh ế vui chơ đn truyề thông đn xửlí vă bả đn thiế kế n trúc i ế n ế n n ế t kiế đn quả lí hệ ng phun tư i cỏ a nhà tôi - đu đợ số ế n thố ớ củ ề ư c hoá và vì thếcó thểđợ tạ hình, thao tác, và truyề qua các máy tính, ưc o n Internet, vệtinh, hay cáp quang. Bằ “o-virtual,” bà muố nói ng ả n

162

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

rằ quá trình tạ hình, thao tác, và truyề nộ dung đợ sốhoá ng o n i ưc này có thể ư c tiế hành vớ tố đ rấ cao, vớ sựdễ đợ n i c ộ t i dàng hoàn toàn, nhưthế n chẳ bao giờ i nghĩ nó- nhờtấcả ố bạ ng phả về t các ng sốcác giao thứ và các chuẩ cơ này đ đ ợ cài đt hiệ nay. , c, n sở ã ưc ặ n Bằ “ đng-mobile,” bà muố nói rằ nhờcông nghệkhông ng di ộ n ng dây, tấcả iề này có thể ư c tiế hành từbấcứđ vớ bấcứ t đu đợ n t âu, i t ai, qua bấ cứdụ cụnào, và có thể t ng mang theo ởbấcứđ Và t âu. bằ “ nhân-personal,” bà muố nói rằ nó có thểđợ tiế ng cá n ng ưc n hành bở bạ chỉ bạ trên dụ cụ a riêng bạ i n, cho n, ng củ n. Thế i phẳ nhìn nhưthế khi bạ lấ tấcả hình thứ giớ ng nào n y t các c cộ tác mớ ấ và tă nạ chúng theo cách này? Hãy đ tôi cho ng i y ng p ể chỉ t thí dụ Bill Brody, hiệ trư ng Johns Hopkins, nói cho tôi mộ . u ở câu chuyệ này mùa hè nă 2004: “Tôi ngồ trong mộ cuộ hộ n m i t c i nghị họ ở y c Vail và [bác sĩtrình bày báo cáo trích mộnghiên cứ ] t u từĐ i họ Johns Hopkins. Và gã đ đ đ xuấmộ cách tiế cậ ạ c ó ang ề t t p n mớ đ đ u trị i ể iề ung thưtuyế tiề liệ và đ ngư c phưng pháp n n t i ợ ơ phẫ thuậhiệ hành. Nó là mộ cách tiế cậ xâm lấ tố thiể đi u t n t p n n i u ố vớ ung thưtuyế tiề liệ Vì thế n trích mộ nghiên cứ củ Dr. i n n t. hắ t u a Patrick Walsh, ngư i đ phát triể chuẩ tiên tiế vềchă sóc ờ ã n n n m phẫ thuậ tuyế tiề liệ Gã này đ xuấ mộ phư ng pháp thay u t n n t. ề t t ơ thế- bị tranh cãi – như hắ trích từnghiên cứ củ Walsh ở ng n u a Hopkins theo mộ cách ủ hộcách tiế cậ củ hắ ta. Khi hắ t ng p n a n n nói đ u đ tôi bả mình, ‘Đ u đ nghe có vẻ iề ó, o iề ó không giố nghiên ng cứ củ Dr. Walsh.’Vì thếtôi lấ mộ PDA [personal digital u a y t assistant], và lậ tứ lên trự tuyế [không dây] và vào portal củ p c c n a Johns Hopkins rồ vào Medline và tiế hành tìm kiế đ khi tôi i n m úng ngồ ở ó. Hiệ lên tấcả tóm tắcông trình củ Walsh. Tôi bậ i đ n t các t a t mộ [tóm tắ lên và đc, và nó không hề cái gã kia đ nói nó là. t t] ọ là ã Vì thếtôi giơtay trong phiên Hỏ và Đ (Q&A) và đc hai dòng i áp ọ từtóm tắ và mặgã ta đ lử vì thẹ t, t ỏ ng n.” Việ sốhoá và lư trữtấcả ng nghiên cứ củ các khoa củ c u t nhữ u a a Johns Hopkins trong các nă vừ qua đ làm cho Brody có thể m a ã tìm kiế nó tứ thì và hầ nhưkhông phảsuy tính. Nhữ tiế bộvề m c u i ng n công nghệkhông dây khiế ông ta có thể n hành việ tìm kiế n tiế c m đ từbấcứđ vớ bấcứdụ cụ ó t âu i t ng nào. Và máy tính cá nhân cầ m tay củ ông đ cho phép ông tựtiế hành việ tìm kiế đ bở a ã n c m ó, i chính ông, chỉ chính ông. cho Các steroid nào đ làm cho tấcả iề này có thể ã t đu ?

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

163

ộ cách đn giả đ nghĩ tính toán, ởbấkì qui mô nào, là t ơ n ể về t nó bao gồ ba thứ khả ng tính toán, khả ng lư trữ và m : nă nă u , khảnă vào/ra - tố đ mà thông tin đợ đy vào và kéo ra từ ng c ộ ưc ẩ phứ hợ máy tính/lư trữ Và tấ cảcác thứnày đ tă lên liên c p u . t ã ng tụ kể ngày củ các máy tính lớ cồ kề đu tiên. Sựtiế bộ c từ a n ng nh ầ n tă cưng lẫ nhau này tạ thành mộ steroid quan trọ Kếquả ng ờ n o t ng. t là, hếnă này sang nă khác chúng ta đ có khả ng số t m m ã nă hoá, tạ o hình, nhai, và truyề nhiề lờ nói, từ âm nhạ dữliệ và giảtrí n u i , c, u, i hơ bao giờ t. n hế Thí dụ MIPS có nghĩ là “millions of instructions per second, a triệ lệ trên giây,” và nó là mộsố o củ khả ng tính toán củ u nh t đ a nă a vi mạ củ mộ máy tính. Nă 1971, bộ xửlí Intel 4004 tạ ra ch a t m vi o 0,06 MIPS, hay xửlí 60.000 lệ mộ giây. Bả Extreme củ Intel nh t n a Pentium 4 ngày nay có cự đi lí thuyế10,8 tỉ nh mộgiây. Nă c ạ t lệ t m 1971, vi xửlí Intel 4004 chứ 2.300 transistor. Itanium 2 ngày nay a chứ 410 triệ transistor. Trong khi ấ đ a dữliệ vào và lấ dữ a u y, ư u y liệ ra đ nhả lên phía trư c vớ tố đ chóng mặ Vớtố đ củ u ã y ớ i c ộ t. i c ộ a các ổ ĩhoạđng ở i củ các chip 286 và 386, cầ khoả mộ đa t ộ thờ a n ng t phút đ tả duy nhấ mộ ả sốtừmáy ả sốmớ nhấ củ tôi. ể i t t nh nh i t a Ngày nay tôi có thểlàm việ đ nhanh hơ mộ giây trên mộ ổ c ó n t t USB 2.0 và mộ bộxửlí Pentium. Khố lư ng dữliệ mà bạ có t i ợ u n thể u trữbây giờcho input [vào] và output [ra] “vư t ra ngoài đ lư ợ ồ thịnhờsựtiế bộkhông ngừ vềcác dụ cụlư trữ Craig , n ng ng u ,” Mundie, Tổ Giám đc Công nghệcủ Microsoft, nói. “ u trữ ng ố a Lư tă theo hàm sốmũ và đ u này thự sựlà mộ nhân tốcách ng , iề c t mạ nhưbấ kể gì khác,” Nó là cái cho phép tấ cả dạ ng t thứ t các ng nộ dung trởthành digital [số và ởmứ đ nào đ có thểmang i ] c ộ ó theo đ ợ [di đng]. Nó cũ trởnên đ rẻ ể n có thể ư dung ưc ộ ng ủ đ bạ đa lư ng lớ vào thậ chí các dụ cụ nhân mà ngư i ta mang theo ợ n m ng cá ờ mình. Nă nă trư c, không ai có thể rằ bạ có thể các m m ớ tin ng n bán máy iPod vớ ổ i nhớ40 gigabyte, có khả ng lư trữhàng ngàn bài nă u hát, vớ giá mà trẻ thành niên có đ sứ đ mua. Bây giờ đ ợ i vị ủ c ể nó ư c cho là nhàm. Và khi đn việ di chuyể tấcả bit này khắ nơ ế c n t các p i, thếgiớ tính toán đ đợ tă nạ Nhữ tiế bộvề i ã ư c ng p. ng n quang họ c sợ quang sẽmau chóng cho phép mộ sợ dây duy nhấ mang 1 i t i t terabit mộ giây. Vớ 48 sợ trong mộ cáp, đ là 48 terabit/giây. t i i t ó Henry Schacht, cự CEO củ Lucent, chuyên vềcông nghệnày, u a chỉ rằ vớ khả ng nhưthếbạ có thể truyề tấcả liệ ra ng i nă , n “ n t tài u

M

164

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ in củ thế i bằ phút trên mộ cáp duy nhấ Đ u này có ã a giớ ng t t. iề nghĩlà nă lự truyề dẫ là không có giớ hạ vớ chi phí tă a ng c n n i n i ng thêm là zero.” Cho dù tố đ mà Schacht nói đn chỉ dụ cho c ộ ế áp ng xư ng số củ mạ cáp quang, và không phả [củ dây] dặ ơ ng a ng i a m cuố kéo đn nhà củ bạ và vào máy tính củ bạ chúng ta vẫ i ế a n a n, n nói về t bư c nhả vọlên phía trư c. mộ ớ y t ớ Trong Xe Lexus và Cây Ô liu, tôi đ viế về t quả cáo củ ã t mộ ng a Qwest cho thấ mộ nhà doanh nghiệ mệmỏ và vô vịđng kí y t p, t i , ă phòng tạ mộ motel cạ đờ ởnơ rấ hẻ lánh. Anh ta hỏ i t nh ư ng i t o i nhân viên trự liệ họcó dị vụphòng và các tiệ nghi khác. Cô c u ch n nói có. Sau đ anh ta hỏ cô liệ có giảtrí trên TV ở ó i u i phòng anh ta không, và cô nhân viên trả i vớ mộ giọ lên mặđu đu, “ i lờ i t ng t ề ề Mọ phòng có tấ cả phim từ đ ợ sả xuấbằ mọ ngôn ngữ t các ng ư c n t ng i , bấ cứkhi nào, ngày hay đ t êm.” Tôi đ viế về iề đ khi ấ như ã t đu ó y mộ thí dụvềcái gì sẽxả ra khi bạ đ ợ kế nố vào Internet. t y n ưc t i Nay nó là mộ thí dụvềbây giờchúng ta có thểcắ rờ ra khỏ t t i i Internet bao nhiêu, bở vì vài nă nữ khi ổnhớlư trữtiế tụ i m a, u p c tiế bộvà trởnên ngày càng nhỏhơ bạ sẽ khả ng mua đ n n, n có nă ủ bộ nhớ u trữ ể lư đ mang theo các phim đ trong túi bạ ó n. Rồ đa thêm mộ steroid khác vào danh sách: file-sharing [chia i ư t sẻ file]. Nó bắđu vớ Napster lót đ ờ cho hai chúng ta chia sẻ t ầ i ư ng các bài hát chứ trên các máy tính củ nhau. “ đnh đ m củ nó,” a a Ở ỉ iể a theo Howstuffworks.com, “Napster có lẽđ là Web site nổ tiế ã i ng nhấtừ đợ tạ ra. Trong ít hơ mộ nă nó đ từzero đn 60 t ng ư c o n t m, i ế triệ ngư i thă mộ tháng. Rồnó bị óng cử bở lệ củ toà án u ờ m t i đ a i nh a vì vi phạ bả quyề và không đ ợ mởcử lạcho đn 2003 vớ m n n, ưc a i ế i tưcách mộ site tảnhạ hợ pháp. Napster ban đu trởnên rấnổ t i c p ầ t i tiế rấ nhanh bở vì nó chào mộ sả phẩ đc nhấ nhạ miễ ng t i t n m ộ tc n phí mà bạ có thể n đợ gầ nhưkhông cầ nỗ c nào từ t n nhậ ư c n n lự mộ cơsởdữliệ khổ lồ Cơsởdữliệ đ thự tếlà mộ cấ trúc u ng .” u ó c t u file-sharing theo đ Napster tạ thuậ lợ cho kếnố giữ máy tính ó o n i t i a củ tôi và bạ đ chúng ta có thểđ đi các file nhạ Napster a n ể ánh ổ c. ban đu đ chế song công nghệfile-sharing vẫ còn và trởnên ầ ã t, n càng tinh vi hơ mỗ ngày, nâng cao sự ng tác lên rấnhiề n i cộ t u. Cuố cùng, kể i thêm mộ steroid phầ cứ cuố cùng đ a các đt t n ng i ư ộ phá công nghệ lạvớ nhau cho nhữ ngư i tiêu dùng: sựđt này i i ng ờ ộ phá liên tụ vềcác công cụđ nă các laptop ngày càng nhỏvà c a ngmạ các đ n thoạ di đng, và các sổtay đ n tử[organizer] cá nh, iệ i ộ iệ

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

165

nhân cầ tay có thể các cuộ hẹ gọ đ n thoạ gử e-mail, m giữ c n, i iệ i, i chụ ả và thậ chí dùng nhưmáy quay video. p nh, m Cộ tác vớ tấ cả liệ đ ợ sốhoá này sẽ ư c làm cho dễ ng i t dữ u ư c đợ dàng hơ và rẻhơ nhờmộ steroid khác đ sinh sôi nhanh – n n t ang dị vụ ch giao thứ thoạqua Internet, đợ biếnhư c i ưc t VoIP. VoIP cho phép bạ gọ đ n thoạ trên Internet bằ biế âm thanh thành các n i iệ i ng n gói dữliệ đợ truyề đ qua mạ Internet và biế trởlạ thành u ưc n i ng n i âm thanh ởđu kia. VoIP cho phép bấ cứai đng kí dị vụqua ầ t ă ch công ti đ n thoạ củ mình hay nhà cung cấ tưnhân đ nhậ iệ i a p ể n không giớ hạ các cuộ gọ nộ hạ hay đ ờ dài, qua Internet, i n c i i t ư ng trên máy tính, laptop, hay PDA cá nhân - vớ chỉ t microphone i mộ nhỏ n vào. Nó là cá nhân và sẽ ư c chuyể giao ả – các đ ờ gắ đợ n o ư ng ố cơsởsẽ ng làm cho nó xả ra mà bạ không hề i nghĩ nó. y n phả về Nó sẽ cho mọ cuộ gọ kinh doanh hay cá nhân đn bấcứđ làm i c i ế t âu trên thế i rẻ giớ nhưcuộ gọnộ hạ- tứ là gầ như n phí. Nế c i i t c n miễ u đ u đ không khuyế đi mọ hình thứ cách tiế cậ thì tôi iề ó ch ạ i c p n, không biếcái gì sẽ t khuyế đi. ch ạ Xét khoả này từ1-11-2004, BusinessWeek, vềcông ti VoIP n Skype đ tiên phong: “Eriksen Translation Inc. là mộdoanh nghiệ i t p nhỏ i mộ vếchân lớ Công ti ởBrooklyn (N.Y.) dự vào 5.000 vớ t t n. a ngư i làm nghề do rả rác khắ thế i đ giúp dị các hồsơ ờ tự i p giớ ể ch kinh doanh bằ 75 thứtiế cho các khách hàng Hoa Kì. Đ u đ ng ng iề ó có nghĩ là các hoá đ n đ n thoạ khoả 1.000 $ mộ tháng. Vì a ơ iệ i ng t thếkhi giám đc phát triể kinh doanh Claudia Waitman nghe về ố n mộ công ti mớ Skype Technologies chào các cuộ gọ miễ phí t i c i n qua Internet đn nhữ ngư i dùng Skype khác ởbấ cứđ trên ế ng ờ t âu thếgiớ bà nhả vô. Sáu tháng sau khi đng kí, các chi phí đ n i, y ă iệ thoạ củ Eriksen đ hạ ng 10 phầ tră rồ Còn tố hơ các i a ã xuố n m i. t n, nhân viên củ nó và nhữ ngư i làm việ tựdo bàn bạ thư ng a ng ờ c c ờ xuyên hơ cho phép họlàm việ nhanh hơ và hiệ quả n. ‘Nó n, c n u hơ đ thay đi toàn bộ ã ổ cách chúng tôi làm việ Waitman nói.” c,’ VoIP sẽcách mạ hoá ngành viễ thông, mà, từkhở đu, đ ng n i ầ ã dự vào mộ khái niệ đn giả rằ các công ti tính tiề bạ theo a t m ơ n ng n n thờ gian bạ nói chuyệ dài bao nhiêu và qua khoả cách nào. i n n ng Khi nhữ ngư i tiêu dùng có nhiề lự chọ VoIP hơ cạ tranh ng ờ u a n n, nh sẽđn nỗ các công ti viễ thông sẽ ế i n không còn có khảnă tính ng tiề theo thờ gian và khoả cách nữ Thoạsẽtrởthành không n i ng a. i mấ tiề Cái mà các công ti đ n thoạ sẽ nh tranh, và tính tiề t n. iệ i cạ n,

166

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

sẽlà nhữ cái thêm vào. Nề tả thoạ cũkhông thích ứ tố ng n ng i ng t vớ đi mớ Như khi bạ đt thoạ vào mộ Internet platform, i ổ i. ng n ặ i t mọ loạlự chọ đi mớ cho cộ tác trởthành có thểBạ sẽ i i a n ổ i ng . n có mộ danh mụ bạ thân và tấ cả bạ cầ làm là nháy đ vào t c n t cái n n úp mộ tên và cuộ gọ sẽ t c i hoàn thành. Bạ muố nhậ diệ ngư i gọ n n n n ờ i? Ả ngư i gọ sẽ n lên màn hình củ bạ Các công ti sẽcạ nh ờ i hiệ a n. nh tranh vềSoIP (service over Internet protocol- dị vụtrên giao ch thứ Internet): ai có thể c chào cho bạ hộ nghị n i video tố nhấtrong t t khi bạ đ nói chuyệ qua máy tính, PDA hay laptop củ mình; n ang n a ai có thể phép bạ nói chuyệ vớ ai đ trong khi dễ cho n n i ó dàng mờ i mộ ngư i thứba hay thứtưvào cuộ đi thoạ ai có thể phép t ờ c ố i; cho bạ nói chuyệ và đ đi các file tài liệ và gử các thông đ p n n ánh ổ u i iệ vă bả đng thờ vì thế n có thể c sựvừ nói vừ làm việ n n ồ i, bạ thự a a c trên mộ tài liệ cùng nhau trong khi nói chuyệ Bạ sẽcó khả t u n. n nă đ cho ai đ mộ tin nhắ bằ lờ có thể n thành vă bả ng ể ó t n ng i biế n n, song song vớ mộ tài liệ đ kèm mà hai ngưi các anh có thể i t u ính ờ làm việ trên đ Mike Volpi, phó chủtị cấ cao củ Cisco về c ó. ch p a công nghệ ị tuyế nói, “ không là về đnh n, Sẽ khoả cách và bạ nói ng n dài thế nào, mà là bạ tạ giá trị nào quanh truyề thông thoạ n o thế n i. Thoạ sẽ không mấ tiề cái bạ cho phép các khách hàng làm i là t n; n quanh nó là cái sẽ phân biệcác công ti.” t Nhữ ngư i số ởBangalore hay Bắ Kinh sẽ khả ng đ ng ờ ng c có nă ể mình đợ ghi trong các Trang Vàng ởNew York. Tìm mộ kế ưc t toán viên? Chỉ nháy đ Hang Zhou ởBắ Kinh hay Vladimir úp c Tolstoy ởMoscow hay Ernst & Young ởNew York. Hãy lấ lự y a chọ củ bạ cho kếtoán viên: Quả trư ng Thiên An Môn, n a n ng ờ Quả trưng Đ , hay Quả trư ng Union. Họsẽ lòng cộ ng ờ ỏ ng ờ vui ng tác vớ bạ đ đ n các bả khai thuế a bạ i n ể iề n củ n. Có mộ steroid khác, liên quan đn VoIP, cái sẽ ng nạ cái tă t ế tă p ng * nạ [turbocharger ] này: nhữ cảthiệ đt phá về i nghị p ng i n ộ hộ video. HP và công ti làm film DreamWorks SKG cộ tác về t kế t ng thiế mộ bộvideconferencing - vớ DreamWorks mang tài chuyên môn củ i a nó vềvideo và âm thanh và HP đ góp công nghệ óng tính toán và nén củ mình- nó thậngoạ mụ Mỗ bên củ cuộ hộnghị a t n c. i a c i video ngồ ởmộ bàn dài đi diệ vớ mộ bứ tư ng các màn hình TV i t ố n i t c ờ phẳ và các camera chĩ vào họ Các màn hình phẳ hiể thị ng a . ng n
*

bộphậ gắ vào đng cơxe đ tă công suấvà tiếkiệ xă turbocharge là n n ộ ể ng t t m ng; gắ bộphậ đ vào xe. Ởđ dị là tă nạ [tưng tựnhưsupercharge]. n n ó ây ch ng p ơ

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

167

nhữ ngư i ngồ ởbên kia, có thểởbấ cứđ trên thếgiớ Nó ng ờ i t âu i. tạ ra mộ ấ tưng vềmọ ngư i ngồ quanh mộ chiế bàn hộ o t n ợ i ờ i t c i nghị duy nhấ và rõ ràng là mộ kinh nghiệ khác vềchấ lư ng t t m t ợ vớ bấcứthứgì đ có trên thị ờ trưc đ Tôi đ có dịtham i t ã trư ng ớ ây. ã p gia mộ cuộ trình diễ và nó thự tếđn nỗ bạ hầ nhưcả t c n, c ế i n u m nhậ đợ hơ thởcủ nhữ ngư i bên kia củ hộnghị n ưc i a ng ờ a i video, khi thự ra nử củ chúng tôi ởSanta Barbara và nử kia cách xa nă c a a a m tră dặ Bở vì DreamWorks làm film và hoạhình khắ thế i, m m. i t p giớ nó cả thấ phảcó mộ giảpháp hộ nghị m y i t i i video nơ nhữ ngư i i ng ờ sáng tạ củ nó thự sựcó thểtruyề đt tấ cảsuy nghĩ a họ o a c n ạ t củ , nhữ biể lộnét mặ nhữ cả giác, các cơ giậ nhiệtình, và ng u t, ng m n n, t nhữ cái trợ mắ Tổ giám đc chiế lư c và công nghệcủ ng n t. ng ố n ợ a HP, Shane Robinson, bả tôi là HP có kếhoạ đa các bộhộ o ch ư i nghị video này ra bán vào 2005 vớ giá khoả 250.000 $ mộ bộ i ng t . Đ chẳ là gì cả vớ các vé máy bay và sự ó ng so i hao mòn củ các nhà a đ u hành phảthư ng chu du đn London hay Tokyo cho các cuộ iề i ờ ế c họ mặ ố t. Các công ti dễ p t-đi-mặ dàng khiế mộ trong các bộnày n t hoàn vố trong mộ nă Mứ này củ hộnghị n t m. c a i video, mộkhi tă t ng lên nhanh, sẽlàm cho phát triể từxa, outsourcing, và offshoring n dễ n nhiề và hiệ quả n. hơ u u hơ à bây giờlà việ phủ ư ng cô lên chiế bánh, übersteroid cái c đờ c làm cho tấcả di đng: không dây. Không dây là cái sẽ t là ộ cho phép bạ lấ mọ thứđ đợ sốhoá, biế thành ả và cá nhân, và n y i ã ưc n o làm việ đ từbấcứ âu. c ó t đ “Trạ thái tựnhiên củ truyề thông là không dây,” Alan Cohen ng a n phó chủtị cao cấ củ Airespace lí lẽNó bắ đu vớ tiế nói, ch p a . t ầ i ng bở vì ngư i ta muố có khả ng gọ đ n thoạ bấcứlúc nào, từ i ờ n nă i iệ i t bấ cứnơ nào, đn bấ cứđ Đ là vì sao đi vớ nhiề ngư i t i ế t âu. ó ố i u ờ đ n thoạdi đng là đ n thoạquan trọ nhấmà họ hữ Vào iệ i ộ iệ i ng t sở u. đu thế hai mư i mố ngư i ta bắđu phát triể cùng kì vọ ầ kỉ ơ t, ờ t ầ n ng đ và vớ nó là sựmong muố cho truyề thông dữliệ khả ng ó i n n ună truy cậ Internet, e-mail, hay bấcứhồsơ[file] kinh doanh nào bấ p t t cứlúc nào, ởbấ cứđ dùng mộ đ n thoạdi đng, PalmPilot, t âu, t iệ i ộ hay dụ cụcá nhân khác nào đ (Và bây giờyế tố ba bư c ng ó. u thứ ớ vào bứ tranh, tạ ra nhiề cầ hơ cho công nghệ c o u u n không dây và đy mạ sựlàm phẳ thế i: các máy móc nói chuyệ vớ máy ẩ nh ng giớ n i móc mộ cách không dây, nhưcác chip RFID củ Wal-Mart, các t a

V

168

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

dụ cụkhông dây bé xíu tựđng truyề thông tin đn các máy ng ộ n ế tính củ các nhà cung cấ cho phép họ a p, theo dõi hàng tồ n.) Trong nhữ ngày đu củ [kĩ t] tính toán (Toàn cầ hoá ng ầ a thuậ u 2.0), bạ làm việ trong vă phòng. Đ có mộ máy tính lớ và n c n ã t n, theo nghĩđ bạ phảđ qua và bả ngư i ta chạ máy tính lớ a en n i i o ờ y n đ chiếxuấ ra hay đa thông tin vào cho bạ Nó giố nhưmộ ể t t ư n. ng t phép mầ Sau đ nhờPC và Internet, email, laptop, browser, và u. ó, client server, tôi có thể truy cậ từmàn hình củ chính tôi mọ loạ p a i i dữliệ và thông tin đợ lư trên mạ Trong kỉ u ưc u ng. nguyên này bạ n đ ợ cắ rờ khỏ [không phả gắ vớ vă phòng và có thểlàm ưc t i i i n i] n việ tạ gia, ởnhà ven bãi biể hay ởmộ khách sạ Bây giờ c i n, t n. chúng ta ởtrong Toàn cầ hoá 3.0, nơ nhờsốhoá, vi tiể hoá, ả u i u o hoá [virtualization], cá nhân hoá, và không dây, tôi có thể lí, thu xử thậ hay truyề tiế nói hay dữliệ từbấcứđ đn bấcứđ p, n ng u t âu ế t âuvớ tưcách mộcá nhân hay mộ cái máy. i t t “Bàn củ bạ đ vớ bạ đn mọ nơ bạ ởlúc này,” Cohen nói. a n i i n ế i i n Và càng nhiề ngư i có khả ng đy và kéo thông tin từbấ cứ u ờ nă ẩ t đ đn bấ cứđ nhanh hơ càng nhiề rào cả đi vớ cạ âu ế t âu n, u n ố i nh tranh và truyề thông sẽ n mấ Đ t ngộ doanh nghiệ củ tôi n biế t. ộ t, p a có phân phố phi thưng. Tôi cóc lo bạ ởBangalore hay Bangor, i ờ n tôi có thểđn anh và anh có thểđn tôi. Bây giờcàng ngày càng ế ế nhiề ngư i muố và kì vọ có di đng không dây, hệnhưđ n. u ờ n ng ộ t iệ Chúng ta đ chuyể nhanh sang thờ đi củ “ ang n i ạ a mobile cho tôi,” Padmasree Warrior, tổ giám đc công nghệcủ Motorola, nói. ng ố a Nế ngư i tiêu dùng trả n cho bấkì dạ nộ dung nào, bấluậ u ờ tiề t ng i t n là thông tin, giảtrí, dữliệ trò chơ hay báo giá cổ i u, i, phiế họ u, ngày càng muố có khả ng truy cậ nó bấcứlúc nào, bấcứở âu. n nă p t t đ Chính bây giờngư i tiêu dùng bị c vào mộ mê lộcủ các đ ờ mắ t a ề xuấvà tiêu chuẩ công nghệ t n không dây vẫ chư tưng hoạhoàn n a ơ t toàn. Nhưchúng ta đu biế công nghệkhông dây nào đ hoạ ề t, ó t đng ở t vùng, mộ bang, hay mộnư c và không ở i khác. ộ mộ t t ớ nơ Cách mạ “ ng mobile cho tôi” hoàn tấkhi bạ có thể chuyể sẽ t n di n suôn sẻtrơ tru quanh thành phố nư c, hay thếgiớ vớ bấ cứ n , ớ i i t dụ cụnào bạ muố Công nghệcó đ Khi đ u này đ ợ phổ ng n n. ó. iề ưc biế đy đ, việ “ n ầ ủ c mobile cho tôi” có ả hư ng làm phẳ đy sẽ nh ở ng ầ đ củ nó, bằ giả phóng con ngư i đ có thể ủ a ng i ờ ể làm việ và truyề c n thông từ t cứđ đn bấcứđ vớ bấcứthứgì. bấ âu ế t âu i t

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

169

Tôi đ nế vị gì sẽ ế bằ có mộ buổ sáng ởtổ hành ã m cái đn ng t i ng dinh Tokyo củ NTT DoCoMo, nhà cung cấ dị vụdi đng a p ch ộ Nhậkhổ lồđđu trong quá trình này và đ trư c xa Mĩ cung t ng i ầ i ớ về cấ tính tư ng hoạhoàn toàn bên trong NhậBả DoCoMo là viế p ơ t t n. t tắ củ Do Communications Over the Mobile Network [Truyề t a n thông Qua Mạ Di đng]; nó cũ có nghĩ là “ởbấ cứđ ng ộ ng a t âu” trong tiế Nhậ Ngày tôi ởtổ hành dinh DoCoMo bắđu vớ ng t. ng t ầ i mộ tua do mộ robot hư ng dẫ nó cúi chào theo kiể Nhậmộ t t ớ n, u t t cách hoàn hả và sau đ đa tôi dạ quanh phòng trư bày củ o ó ư o ng a DoCoMo, có các đ n thoạ video di dộ cầ tay đ bạ có thể iệ i ng m ể n thấ ngư i mà bạ nói chuyệ vớ y ờ n n i. “Ngày nay thanh niên dùng đ n thoạdi đng củ chúng tôi như iệ i ộ a đ n thoạ video hai chiề Tamon Mitsuishi, VP cấ cao củ iệ i u,” p a Phòng Kinh doanh Phổquát ở DoCoMo, giảthích. “ i ngưi lấ i Mọ ờ y đ n thoạ củ họra, họbắ đu gọ cho nhau và có các cuộ đi iệ i a t ầ i c ố thoạ thị i giác. Tấ nhiên có mộ sốngư i không thích nhìn mặ t t ờ t nhau.” Nhờcông nghệcủ DoCoMo, nế bạ không muố cho a u n n thấ mặ mình, bạ có thểthay mình bằ mộ nhân vậ hoạ hoạ y t n ng t t t và thao tác phím bấ đ nó không chỉ thay bạ mà cả i giậ m ể nói n nổ n cho bạ và sung sư ng cho bạ “ n ớ n. Nhưthế ấ là mộ đ n thoạdi đy t iệ i đng, và camera video, như nó cũ tiế hoá ở c đ nó có các ộ ng ng n mứ ộ chứ nă giố nhưmộ PC,” c ng ng t ông nói thêm. “Bạ cầ di các núm n n nhanh [vớ ngón tay cái củ bạ Chúng tôi gọ mình là ‘nhữ i a n]. i ng ngư i ngón tay cái.’ ờ Các nữsinh trung họ hiệ nay có thể các c n di ngón cái củ họ a nhanh hơ họ ánh máy trên mộPC.” n đ t Nhân tiệ tôi hỏ “ n, i, Phòng Phổ quát” gì? làm “Hiệ nay chúng ta đ thấ sựphổbiế củ Internet khắ thế n ã y n a p giớ Mitsuishi trảlờ “ chúng tôi tin chúng tôi phả chào là i,” i, cái i bư c tiế theo. Truyề thông Internet cho đn ngày nay hầ hế là ớ p n ế u t giữ các cá nhân- e-mail và các thông tin khác. Như cái mà a ng chúng ta bắđu thấ rồ là truyề thông giữ các tác nhân và các t ầ y i n a máy, và giữ các máy. Chúng ta đ chuyể sang loạ hiệ tư ng a ang n i n ợ đ bở vì ngư i dân muố có mộ kiể số phong phú hơ và các ó, i ờ n t u ng n, doanh nghiệ muố các tậ quán hiệ quả n… Nhưthếnhữ p n p u hơ ng ngư i trẻtrong cuộ số kinh doanh củ mình dùng PC ởvă ờ c ng a n phòng, như trong thờ gian riêng tưhọđt cơsởcho cách số ng i ặ ng củ họ đ n thoạdi đng. Bây giờcó mộ phong trào tă lên a lên iệ i ộ t ng đ cho phép thanh toán bằ đ n thoạ di đng. [Vớ mộ thẻ ể ng iệ i ộ i] t

170

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

thông minh bạ sẽ khả ng chi trả n có nă trong các cử hàng ả và các a o cử hàng thông minh. Nhưthế a bên cạ máy tính tiề sẽcó mộ nh n t máy đc thẻ và bạ chỉ t đ n thoạ củ mình và nó trởthành ọ , n quẹ iệ i a thẻ dụ củ bạ nữ … tín ng a n a “Chúng tôi tin rằ đ n thoạ di đng sẽtrởthành [controller] ng iệ i ộ quả gia cố yế củ đ i số mộ cá nhân,”Mitsuishi nói thêm, n t u a ờ ng t quên ý nghĩ kiể tra củ controller trong tiế Anh đ “ dụ a m a ng i. Thí , trong lĩ vự y nó sẽ hệ ng xác thự củ bạ và bạ có thể nh c là thố c a n n xem xét các hồ y họ củ bạ và đ tiế hành thanh toán bạ sẽ sơ c a n, ể n n phả cầ mộ đ n thoạ di đng. Bạ không thể i nghiệ cuộ i m t iệ i ộ n trả m c số mà không có mộ đ n thoạdi đng, và nó sẽ iề khiể mọ ng t iệ i ộ đu n i thứởnhà nữ Chúng tôi tin rằ chúng ta cầ mởrộ dảcủ các a. ng n ng i a máy có thể ư c đ u khiể bằ đ n thoạdi đng.” đ ợ iề n ng iệ i ộ Có nhiề đ u đ lo về ơ lai này, từtrẻ bị con thú tình u iề ể tư ng em các dụ online nhửqua đ n thoạ di đng củ chúng, đn nhân viên c iệ i ộ a ế dùng camera đ n thoạ di đng làm mọ loạ hành đng bị m. iệ i ộ i i ộ cấ Mộ sốngư i Nhậđ đn các hiệ sách, lấ các cuố sách dạ nấ t ờ t ã ế u y n y u ă xuố và chụ ả các công thứ và sau đ đ ra. May là, các n ng, p nh c ó i đ n thoạ có camera hiệ nay gây ra tiế xoẹ khi họchụ ả iệ i n ng t p nh, nhưthế chủcử hiệ hay ngư i đ ng cạ trong phòng thay quầ a u, ờ ứ nh n * áo, sẽbiế nế anh ta trên Candid Camera. Bở vì đ n thoạ có t u i iệ i camera củ bạ có thểkếnố Internet không chỉ mộ máy ả a n t i là t nh; nó cũ là mộ máy sao chụ vớ khả ng phân phốtoàn cầ ng t p, i nă i u. DoCoMo bây giờđ làm việ vớ các công ti Nhậkhác về t ang c i t mộ dàn xế theo đ bạ có thể o trên phốvà nhìn mộ poster về t p ó n dạ t mộ buổ hoà nhạ củ Madonna ở i c a Tokyo. Poster sẽ mộ mã vạ và có t ch bạ có thể n mua vé bằ đn giả quét mã vạ Mộ poster khác có ng ơ n ch. t thểlà về t CD mớ củ Madonna. Chỉ mộ i a quét mã vạ bằ đ n ch ng iệ thoạ di đng củ bạ và nó sẽ i ộ a n cho bạ mộ mẫ các bài hát. Nế n t u u bạ muố quét nó lạlầ nữ và bạ có thể n n, i n a n mua toàn bộ album và đ ợ giao tạ nhà. Không ngạ nhiên là đng nghiệ New York ưc i c ồ p Times củ tôi ở t Bả Todd Zaun, ông lấ vợNhậ nói vớ tôi a Nhậ n, y t, i rằ có rấ nhiề thông tin mà bây giờngư i Nhậcó thể ng t u ờ t truy cậ p từcác đ n thoạ di đng có kế nố Internet củ họrằ “ tôi iệ i ộ t i a ng khi

Bị theo dõi. Nghĩ đ là Camera Nhỏcũ là tên mộ loạ chư ng trình vui a en ng t t ơ nhộ vớ các trò chơ khă (thư ng có camera đ ợ giấ trên radio và TV củ n i i m ờ ưc u) a nhiề nưc. u ớ
*

MƯỜ LỰ LÀM PHẲ THẾGIỚ I C NG I

171

cùng vớ họhàng Nhậ củ tôi và ai đ có mộ câu hỏ đ u đu i t a ó t i, iề ầ tiên họ là vớ y đ n thoạ làm lấ iệ i.” ôi kiệ sứ chỉ t vềtấ cảnhữ thứnày. Như khó đ t c viế t ng ng ể phóng đi lự làm phẳ thứ mư i này – các steroid- sẽ ạ c ng ờ khuyế đi nhiề thếnào và trao quyề thêm nữ cho tấ cả ch ạ u n a t các dạ cộ tác khác. Các steroid này phả khiế đi mớ openng ng i n ổ i source mởnhiề hơ thếbở vì chúng sẽcho phép nhiề cá nhân u n , i u hơ cộ tác vớ nhau theo nhiề cách và từnhiề nơ hơ bao giờ n ng i u u i n hế Chúng sẽ t. nâng cao outsourcing, vì chúng sẽ làm cho dễ dàng hơ nhiề cho mộ phòng duy nhấ củ bấcứcông ti nào đ cộ n u t t a t ể ng tác vớ công ti khác. Chúng sẽ i nâng cao xâu chuỗ cung, bở vì tổ i i ng hành dinh sẽcó khả ng kế nố thờ gian thự vớ mỗ cá nhân nă t i i c i i nhân viên đ hàng lên giá, mỗ gói hàng riêng, và mỗ nhà máy ể i i Trung Quố sả xuấ các thứbên trong chúng. Chúng sẽnâng cao c n t insourcing – sai mộ công ti như t UPS đ sâu vào bên trong mộ nhà i t bán lẻ quả lí toàn bộchuỗ cung củ nó, sửdụ các lái xe có và n i a ng thể ơ tác vớ các nhà kho củ nó, và vớ mỗ khách hàng, mang tư ng i a i i PDA riêng củ mình. Và hiể nhiên nhấ chúng sẽnâng cao ina n t, forming- khả ng đ quả lí chuỗcung tri thứ riêng củ bạ nă ể n i c a n. Sir John Rose, CEO củ Rolls-Royce, cho tôi mộ thí dụ t vờ a t tuyệ i vềkhông dây và các steroid khác nâng cao thếnào khả ng củ nă a Rolls-Royce đ làm work flow và các hình thứ cộ tác khác vớ ể c ng i các khách hàng củ nó. Giảsửbạ là British Airways và bạ cho a n n mộ Boeing 777 bay qua Đ i Tây Dư ng. Ởđ đ trên Greenland, t ạ ơ âu ó mộ trong bố đng cơRolls-Royce bị đ t n ộ sét ánh. Hành khách và ngư i lái có thểlo, như không cầ Rolls-Royce làm chủtình ờ ng n. hình. Đ ng cơRolls-Royce đ đ ợ nố vớ mộ máy phát lạ lên ộ ó ưc i i t i mộ vệ t tinh và nó phát dữliệ về u tình hình và đc tính củ nó, mọ ặ a i lúc, xuố mộ máy tính trong phòng đ u hành củ Rolls-Royce. ng t iề a Đ u đ đ vớ nhiề đng cơmáy bay Rolls-Royce đ hoạ iề ó úng i u ộ ang t đng. Nhờtrí tuệnhân tạ trong máy tính Rolls-Royce, dự vào ộ o a các thuậtoán phứ tạ nó có thể t c p, theo dõi các bấthư ng trong các t ờ đng cơcủ nó khi hoạ đng. Trí tuệnhân tạ trong máy tính ộ a t ộ o Rolls-Royce biếđng cơnày có lẽ sét đ t ộ bị ánh, và đa ra mộ báo ư t cáo cho mộ kĩ củ Rolls-Royce. t sư a

T

172

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

“Vớ dữliệ thờ gian thự chúng tôi nhậ đ ợ qua vệtinh, i u i c n ưc chúng tôi có thể n diệ mộ ‘ cố và các kĩ nhậ n t sự ’ sưcủ chúng tôi a có thểtiế hành chuẩ đ từxa,”Rose nói. “ n n oán Trong hoàn cả nh bình thư ng, sau khi mộđng cơbị đ bạ phảcho máy bay ờ t ộ sét ánh n i hạ ng, gọ mộ kĩ , kiể tra bằ mắ và quyếđnh về xuố i t sư m ng t, t ị bao nhiêu thiệhạđ xả ra và liệ chuyế bay có phảtrễ ể a. t i ã y u n i đ sử “Như hãy nhớ các hãng hàng không này không có nhiề thờ ng , u i gian thay đi hoàn toàn. Nế máy bay này bị , bạ bỏphi hành ổ u trễ n đ bỏ vị đ bay về oàn, dở trí ể nhà. Rấtố Chúng tôi có thể t n. theo dõi và phân tích tính nă đng cơmộ cách tựđng theo thờ gian ng ộ t ộ i thự vớ các kĩ c, i sưcủ chúng tôi ra quyếđnh về a t ị chính xác cái gì cầ phảlàm vào thờ gian máy bay đ hạcánh. Và nế chúng tôi n i i ã u có thể xác đ bằ tấ cả ị nh ng t thông tin chúng tôi có về ộ cơrằ đng ng không cầ can thiệ nào hay thậ chí kiể tra nào, thì máy bay có n p m m thểquay lạ theo đ lị trình, và đ u đ tiế kiệ thờ gian và i úng ch iề ó t m i tiề cho các khách hàng củ chúng tôi.” n a Các đng cơnói chuyệ vớ các máy tính, nói chuyệ vớ con ộ n i n i ngư i, nói chuyệ lạ vớ các đng cơ tiế sau ngư i nói chuyệ ờ n i i ộ , p ờ n vớ ngư i - tấcả ư c làm từbấcứđ đn bấcứ âu. Đ là cái i ờ t đợ t âu ế t đ ó xả ra khi tấcả lự làm phẳ bắđu đợ tă nạ bởtấcả y t các c ng t ầ ư c ng p i t các steroid. Có nghe đ ợ tôi bây giờkhông? ưc

BA

Ba SựHộtụ i

a sựhộ tụ gì? Đ giả thích cái tôi muố nói, hãy đ tôi kể i là ể i n ể mộ chuyệ cá nhân và chia sẻ t trong nhữ quả cáo TV t n mộ ng ng ư thích củ tôi. a a Câu chuyệ xả ra tháng Ba 2004. Tôi phả lên kế ch bay từ n y i hoạ Baltimore đn Hartford bằ Southwest Airlines đ thă con gái ế ng ể m tôi Orly, nó họ ởNew Haven, Connecticut. Là mộ gã hiể công c t u nghệtôi đ không bự bộ vớ mộ vé bằ giấ như đ đt mộ , ã c i i t ng y ng ã ặ t vé đ n tửbằ [thẻ American Express. Nhưbấcứai bay thư ng iệ ng ] t ờ xuyên trên Southwest đu biế hàng không giá rẻ ề t, không có các chỗ đt sẵ Khi bạ đng kí vào máy bay, vé củ bạ nói đ n giả A, ặ n. n ă a n ơ n B, hay C, vớ A lên [máy bay] đu tiên, B lên thứ i ầ hai, và C lên cuố i cùng. Nhưnhữ ngư i đ Southwest kì cự bạ cũ biế bạ ng ờ i u n ng t, n không muố là ngư i có vé C. Nế bạ là, hầ nhưchắ chắ bạ n ờ u n u c n n sẽ i đn chỗcó ghếngồ giữ không có chỗđ đt hành lí trong đ ế i a ểặ thùng ởtrên đu. Nế bạ muố ngồởghế cử sổ đ ờ đ ầ u n n i sát a hay ư ng i và có thểchứ đ củ mình, bạ muố có vé A. Vì tôi mang mộ a ồ a n n t vài túi quầ áo cho con gái, tôi dứ khoát muố có vé A. Thế n t n nên tôi dậ sớ đ đm bả đn sân bay Baltimore chín mư i lă phút y m ểả o ế ơ m trư c giờcấ cánh. Tôi đ đn máy bán vé đ n tửcủ Southwest ớ t i ế iệ a Airlines, cắ thẻ dụ củ tôi vào, và dùng màn hình chạ đ m tín ng a m ể lấ vé củ mình - mộ ngư i hiệ đi hoàn toàn, đ không? Thế y a t ờ n ạ úng đy, vé tuồ ra là B. ấ n Tôi nổ đ “ quái nào tôi lạ có vé B?”tôi bả mình, liế i oá. Thế i o c vào đng hồ a tôi. “ ồ củ Không thể chuyệ nhiề ngư i đn vậ đ có n u ờ ế y ã đn đ trư c tôi. Đ là trò gian lậ Đ là sắ xế trư c! Cái ế ây ớ ây n! ây p p ớ này chẳ hơ gì mộ máy bán hàng tự ộ ng n t đng!”

B

174

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Tôi bư c nặ nề đ qua cử an ninh, mua mộ cái bánh quế ớ ng , i a t Cinnabon, và ngồ ủrũ sau hàng B, đi đ ợ lùa lên máy bay đ i ở ợ ưc ể có thểsă chỗtrong thùng trên đu. Bố mư i phút sau, chuyế n ầ n ơ n bay đ ợ gọ Từhàng B, tôi ghen tị ư c i. quan sát tấcả ng ngưi có t nhữ ờ vé A đ thành hàng lên máy bay trư c tôi, vớ mộ dáng vẻ c i ớ i t chắ chắ có thể n thấ về hơ hẳ Và rồtôi đ nhậ ra. n nhậ y sự n n. i ã n Nhiề ngư i ởhàng A đ không có vé đ n tửthông thư ng như u ờ ã iệ ờ củ tôi. Họchỉ m cái có vẻđi vớ tôi nhưcác miế giấ in a cầ ố i ng y trắ bị ng nhàu, như không đ trố Họ thẻ tàu và mã vạ ng ể ng. có lên ch đ ợ in trên đ cứnhưcác khách có vé A đ tả thẻ máy bay ưc ó, ã i lên củ họ Internet xuố và in chúng ra trên máy in ở họĐ u, a từ ng nhà . iề tôi mau chóng hiể ra, chính xác là cái họđ làm. Tôi đ không u ã ã biế như Southwest đ thông báo mớ đ rằ bắđu từ12h01 t, ng ã i ây ng t ầ đ trư c ngày bay, bạ có thể i vé củ bạ xuố ởnhà, in nó êm ớ n tả a n ng ra, và sau đ chỉ n nhân viên ở ng quét mã vạ trư c khi bạ ó cầ cổ ch ớ n lên máy bay. “Friedman,” nhìn cả này tôi bả chính mình, “mày là thế hai nh o kỉ mư i đn thế… Mày là Toàn cầ hoá 2.0 đn thế. Trong Toàn ơ ế u ế ” cầ hoá 1.0 có đi lí vé. Trong Toàn cầ hoá 2.0 có máy bán vé u ạ u đ n tửthay thế ạlí bán vé. Trong Toàn cầ hoá 3.0 bạ là đi lí iệ đi u n ạ bán vé củ chính mình. a ng cáo n hình là cho Quảt dụ truyềnă mớtừKonicaưMinolta Technologies tâm mộ ng cụ a ng đ i nó bán, đợ gọlà bizhub [trung c i kinh doanh], mộ chiế máy vă phòng cho phép bạ in trắ đ t c n n ng en hay in màu, sao mộ tài liệ fax nó, scan [quét] nó, scan nó vào et u, mail, hay Internet-fax nó - tấcả cùng chiế máy đ Quả cáo t từ c ó. ng bắ đu vớ việ chiế tớ chiế lui nhanh giữ hai gã, mộ ởvă t ầ i c u i u a t n phòng và gã kia đng ởmáy bizhub. Họđ gầ đ chuyệ trò bằ ứ ủ n ể n ng nói to lên. Dom là cấ trên như chậ hiể - loạ ngưi không p ng m u i ờ theo kị vớ thay đi công nghệ thuộ loạnhưtôi!). Ông có thể p i ổ (gã c i thấ Ted đng ởmáy bizhub khi ông ngả phía sau trên ghế a y ứ về củ mình và nhìn ra ô cử vă phòng ông. a n Dom: (Ởbàn củ mình) Này, tôi cầ biể đ đ a n u ồ ó. Ted: (Ởbizhub) Tôi đ e-mail nó. ang

BA SỰHỘI TỤ

175

Dom: Cậ e-mail từ u máy sao chụ p? Ted: Không, tôi e-mail từbizhub. Dom: Bizhub? Đ i đy, cậ đ làm các bả copy củ tôi chư ợ ấ u ã n a a? Ted: Ngay sau khi tôi scan cái này. Dom: Cậ scan ở t máy e-mail? u mộ Ted: Máy e-mail nào? Tôi ở nh máy bizhub. cạ Dom (Bố rố Sao chụ i i) p? Ted (Cố n nạ Gử e-mail, sau đ scan, sau đ sao chụ nhẫ i) i ó ó p. Dom (Tạ ngư lâu) Bizhub? m ng Lờ thuyếminh: (Trên mộ đ hoạ i t t ồ sinh đng về ộ bizhub minh hoạ nhiề chứ nă củ nó) Tính đ dụ gây kinh ngạ và màu có u c ng a a ng c giá phảchă Đ là bizhub, từKonica Minolta. i ng. ó (Chiế Dom mộ mình ởmáy bizhub, thửxem nế nó cũ xảcà u t u ng phê vào cố củ ông.) c a Southwest đ có khả ng chào việ bán vé tạ nhà, và Konica ã nă c i Minolta có thể chào hizhub, bở vì cái tôi gọ là ba sựhộ tụ Các i i i . thành phầ củ ba sựhộ tụ là gì? Đ là câu trả i ngắ Thứ n a i này ây lờ n: nhấ đ khoả nă 2000, tấcả ờ lự làm phẳ đ ợ thả t, úng ng m t mư i c ng ư c o luậ ởchư ng trư c bắ đu hộ tụvà cùng hoạ đng theo nhữ n ơ ớ t ầ i t ộ ng cách tạ ra mộ sân chơ toàn cầ mớ phẳ hơ Khi sân chơ o t i u i, ng n. i mớ này đợ xác lậ cả doanh nghiệ lẫ các cá nhân bắđu i ưc p, các p n t ầ chấ nhậ các thói quen, các kĩ ng, và các quy trình mớ đ lấ p n nă i ể y đ ợ nhiề nhấtừnó. Họchuyể từcác phư ng tiệ tạ giá trị ưc u t n ơ n o về cơbả là dọ sang các phư ng tiệ ngang hơ Sựsát nhậ sân n c ơ n n. p chơ mớ này đ tiế hành kinh doanh vớ nhữ cách mớ về n i i ể n i ng i tiế hành kinh doanh đ là sựhộ tụthứhai, và nó thự sựđ giúp làm ã i c ã phẳ thếgiớ còn hơ nữ Cuố cùng, đ khi tấ cảsựlàm ng i n a. i úng t phẳ này xả ra, mộ nhóm ngư i hoàn toàn mớ vài tỉ ờ ng y t ờ i, ngư i, thự ra, đ lên sân chơ từTrung Quố Ấ Đ , và Đ chế c i i c, n ộ ế Soviet trư c đ Nhờthếgiớ phẳ mớ mộ sốtrong sốhọđ nhanh ớ ây. i ng i, t ã chóng có khả ng cộ tác và cạ tranh trự tiế vớ mọ ngư i nă ng nh c p i i ờ khác. Đ y là sựhộ tụthứba. Bây giờhãy ngó đn mỗ sựhộ tụ ấ i ế i i mộ cách chi tiế t t.

176 SỰHỘ TỤI I

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

T

ấcả ờ lự làm phẳ đ ợ thả luậ trong chư ng trư c đ có t mưi c ng ư c o n ơ ớ ã ởquanh đ chúng ta biế kểtừcác nă 1990, nế không sớ ây, t, m u m hơ Như chúng phả lan truyề bám rễvà kế nố vớ nhau đ n. ng i n, t i i ể thể n sự n diệ củ chúng trên thế i. Thí dụvào thờ đ m hiệ thầ u a giớ , i iể nào đ khoả 2003, Southwest Airlines nhậ ra là đ có đ PC ó ng n ã ủ khắ nơ đ bă thông, đ dung lư ng lư trữ đ khách hàng p i, ủ ng ủ ợ u , ủ thoả mái vớ Internet, và đ bí quyế [know-how] phầ mề đi i i ủ t n m ố vớ Southwest đ tạ ra mộ hệ ng work flow trao quyề cho các i ể o t thố n khách hàng củ nó đ tảxuố và in ra thẻ máy bay củ chính a ể i ng lên a họtạ nhà, dễ i nhưtảmộ e-mail xuố Southwest đ có thể ng i t ng. ã cộ tác vớ các khách hàng củ mình và họvớ Southwest theo mộ i a i t cách mớ Và đ đ khoả cùng thờ gian ấ phầ mề work i. âu ó ng i y, n m flow và phầ cứ đ hộ tụtheo cách cho phép Konica Minolta n ng ã i chào việ scan, gử c i-nhậ e-mail, in, fax, và sao chụ tấ cảtừcùng n p t mộmáy. Đ y là sự i tụ nhấ t ấ hộ thứ t. NhưPaul Romer kinh tế Đ i họ Standford đ chỉ các nhà gia ạ c ã ra, kinh tế ã biế từlâu rằ “ các hàng hoá bổtrợ- nhờđ hàng đ t ng có ó hoá A là có giá trị n nhiề nế bạ cũ có hàng hoá B. Đ là tố hơ u u n ng ã t đ có giấ và sau đ là tố đ có bút chì, và ngay sau khi bạ có ể y ó t ể n nhiề mộ thứhàng bạ nhậ đ ợ nhiề từthứkia, và khi bạ có u t n n ưc u n chấ lư ng tố hơ củ mộ thứhàng và chấ lư ng tốhơ củ thứ t ợ t n a t t ợ t n a kia, nă suấ củ bạ đ ợ cả thiệ Đ u này đ ợ biế đn như ng t a n ưc i n. iề ưc t ế sự i thiệ đng thờ củ các hàng hoá bổ .” cả n ồ i a trợ Luậ đ m củ tôi là sựmởTư ng Berlin, Netscape, work flow, n iể a ờ outsourcing, offshoring, open-sourcing, insourcing, in-forming, xâu chuỗ cung, và các steroid khuyế đi chúng, tấcả ng cư ng lẫ i ch ạ t tă ờ n nhau, giố nhưcác hàng hoá bổtrợ Chúng chỉ n thờ gian đ ng . cầ i ể hộ tụvà bắđu hoạđng cùng nhau theo cách bổ i t ầ t ộ sung, nâng cao lẫ nhau. Đ m ngoặđ đn vào lúc nào đ khoả nă 2000. n iể t ó ế ó ng m Kếquảthuầ củ sự i tụnày đ tạ ra mộsân chơ toàn cầ t n a hộ ã o t i u, đ ợ Web làm cho có thể ưc [Web enabled] cho phép nhiề hình thứ u c cộ tác – chia sẻ thứ và công việ – trong thờ gian thự mà ng tri c c i c, không quan tâm đn đ lí, khoả cách, hay, trong tư ng lai gầ ế ị a ng ơ n,

BA SỰHỘI TỤ

177

ngay cảngôn ngữ Không, không phả mọ ngư i có truy cậ đn . i i ờ p ế platform này, đn sân chơ này, như ngày nay nó mởra cho ế i ng nhiề ngư i hơ ởnhiề nơ hơ theo nhiề cách hơ bấ cứthứgì u ờ n u i n u n t giố nó từ có trưc đ trong lị sửthế i. Đ y là cái tôi ng ng ớ ây ch giớ ấ muố nói khi tôi nói thế i đ đ ợ làm phẳ Nó là sựhộ tụ n giớ ã ư c ng. i bổ sung củ mư i lự làm phẳ tạ ra sân chơ toàn cầ mớ này a ờ c ng, o i u i cho nhiề hình thứ cộ tác. u c ng

SỰ HỘI TỤII uyệ bạ nói, như vì sao mớ chỉ nă vừ qua chúng ta t, n ng i vài m a mớ bắ đu thấ sựtrào dâng về ng suấ ởHoa Kì, cái phả i t ầ y nă t i gắ kế vớ bư c nhả [vọ công nghệnhưvậ Trả i: Bở vì n t i ớ y t] y? lờ i luôn luôn cầ thờ gian cho tấ cảcác công nghệđ cạ và các n i t i nh, quy trình và thói quen kinh doanh cầ thiế đ nhậ đợ nhiề n t ể n ưc u nhấtừchúng, đ hộtụ tạ ra đt phá nă suấtiế theo đ t ể i và o ộ ng t p ó. Đ a riêng công nghệmớ vào là chẳ bao giờđ. Nhữ bộ ư i ng ủ ng c phát lớ về ng suấsẽ ế khi mộ công nghệ i đ ợ kếhợ n nă t đn, t mớ ư c t p vớ nhữ cách mớ đ tiế hành kinh doanh. Wal-Mart có đợ sự i ng i ể n ưc tă nă suấlớ khi nó kếhợ các siêu thị ng ng t n t p thùng to – nơ ngư i i ờ dân có thểmua xà xòng cho sáu tháng - vớ các hệthố quả lí i ng n chuỗ cung theo chiề ngang cho phép Wal-Mart ngay lậ tứ kế i u p c t nố món hàng mộngư i tiêu dùng lấ từkệ a mộ siêu thị i t ờ y củ t WalMart ởKansas City vớ sả phẩ mộ nhà cung cấ Wal-Mart ở i n m t p duyên hảTrung Quố sẽ n xuấ i c sả t. Khi máy tính đu tiên đợ đ a vào các vă phòng, mọ ngư i ầ ưc ư n i ờ đu kì vọ mộ sựtă lớ về ng suấ Như đ u đ đ không ề ng t ng n nă t. ng iề ó ã xả ra ngay tứ thì, và nó đ gây ra cả thấvọ và mộ chút lẫ y c ã sự t ng t n lộ Nhà kinh tế c nổ tiế Robert Solow đ châm biế rằ các n. họ i ng ã m ng máy tính ở p nơ trừ trong các thố kê nă suấ khắ i “ ng ng t.” Trong mộ tiể luậ tiên phong 1989, “Máy tính và Dynamo: t u n Nghị lí Nă suấHiệ đi trong mộ Gư ng Chư Quá-Xa,” sử ch ng t n ạ t ơ a gia kinh tế Paul A. David đ giảthích mộđ trễ ã i t ộ nhưvậ bằ chỉ y ng ra mộ tiề lệ ch sử Ông lư ý rằ trong khi bóng đ đ n đ ợ t n lị . u ng èn iệ ư c sáng chế nă 1879, cầ nhiề thậ kỉ ể iệ khí hoá đ góp ra m n u p đ đn óng và có mộả hưng lớ về t nh ở n kinh tế nă suấ Vì sao? Bởvì đ và ng t. i ã

T

178

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

không đ chỉ i lắ đt các đng cơ iệ và đp vụ công nghệ ủ đ p ặ ộ đn ậ n cũ các đng cơhơ nư c. Toàn bộphư ng pháp sả xuấ phả đ ợ ộ i ớ ơ n t i ưc cấ hình lạ Trong trư ng hợ củ đ n, David chỉ đt phá then u i. ờ p a iệ ra, ộ chố đ là các toà nhà, và các dây chuyề đ đợ thiếkếlạ và t ã n, ã ư c t i đ ợ quả lí. Các nhà máy trong thờ đi hơ nư c thư ng hay là ưc n i ạ i ớ ờ các toà nhà nặ nềnhiề tầ đt tiề đợ thiế kế ểgiữcác ng , u ng, ắ n ư c t đ dây cua roa và các dụ cụtruyề lự rấ nặ cầ đ phát đng ng n c t ng n ể ộ các hệthố đ ợ cấ lự bằ hơ nư c. Mộ khi các đng cơ ng ư c p c ng i ớ t ộ đ n nhỏ mạ đợ đ a vào, mọ ngưi đ kì vọ mộ sựtă iệ , nh ư c ư i ờ ã ng t ng nă suấnhanh. Tuy vậ cầ thờ gian. Đ có tấcả khoả tiế ng t y, n i ể t các n t kiệ bạ cầ thiế kế i đ nhà xưng. Bạ cầ có các nhà máy m, n n t lạ ủ ở n n dài, thấ mộ tầ rẻđ xây dự vớ các đng cơđ n nhỏcấ p, t ng, ể ng, i ộ iệ p lự cho các máy mọ kích cỡ Chỉ đ có mộ lư ng tớ hạ các c i . khi ã t ợ i n nhà kiế trúc nhà máy có kinh nghiệ và các kĩ iệ và các nhà n m sưđ n quả lí, nhữ ngưi hiể các tính bổtrợgiữ đng cơđ n, thiế n ng ờ u a ộ iệ t kế i nhà máy, và thiếkế i dây chuyề sả xuấ thì đ n khí hoá lạ t lạ n n t, iệ mớ thự sự i c mang lạđt phá nă suấtrong chế David viế i ộ ng t tác. t. Cùng thứđ xả ra ngày nay vớ sựlàm phẳ thế i. Nhiề ang y i ng giớ u trong mư i lự làm phẳ đ quanh đ nhiề nă Như đ cho ờ c ng ã ây u m. ng ể các tác đng làm phẳ đ ợ cả thấ đy đ, chúng ta cầ không ộ ng ư c m y ầ ủ n chỉ ờ cái làm phẳ này hộtụ cả gì đ khác nữ Chúng mư i ng i mà cái ó a. ta cầ đn sựnổ lên củ đi ngũđ các cán bộ n lí, các nhà n ế i a ộ ông quả đi mớ các nhà tư n kinh doanh, các trư ng kinh doanh, các nhà ổ i, vấ ờ thiếkếcác chuyên gia tin họ các CEO, và các công nhân đ trở t , c, ể nên thoả mái vớ và phát triể các loạ cộ tác chiề ngang và i i, n, i ng u các quy trình tạ giá trị các thói quen có thể n dụ sân chơ o và tậ ng i mớ phẳ hơ này. Tóm lạ sựhộ tụcủ mư i lự làm phẳ i, ng n i, i a ờ c ng gây ra sựhộ tụ a mộ tậ các tậ quán kinh doanh và kĩ ng đ i củ t p p nă ể có thể y đợ nhiề nhấ từthế i phẳ Và sau đ chúng bắ lấ ư c u t giớ ng. ó t đu tă cư ng lẫ nhau. ầ ng ờ n “Khi ngư i ta hỏ ‘ sao cách mạ IT lạkhông dẫ đn nhiề ờ i, Vì ng i n ế u nă suấhơ ngay tứ thì?’ bở vì bạ cầ nhiề hơ chỉ máy ng t n c i n n u n các tính mớ Romer nói. “ n cầ các quy trình kinh doanh mớ và i,” Bạ n i các loạ kĩ ng mớ đ đ cùng chúng. Cách mớ đ làm các thứ i nă i ểi i ể khiế cho các công nghệ n thông tin có giá trị n, và các công nghệ hơ thông tin mớ và tố hơ khiế cho nhữ cách mớ đ làm các thứ i t n n ng i ể càng có khả ng hơ nă n.”

BA SỰHỘI TỤ

179

Toàn cầ hoá 2.0 đ thự sự thờ đi củ tính toán máy lớ đ u ã c là i ạ a n, ã rấ dọ – theo hưng chỉ t c ớ huy-và-đ u khiể vớ các công ti và các iề n, i phòng riêng củ chúng có xu hư ng đợ tổchứ trong các silo a ớ ưc c dọ Toàn cầ hoá 3.0, đợ xây dự quanh sựhộ tụcủ mư i c. u ưc ng i a ờ lự làm phẳ và đc biệ sựkế hợ củ PC, vi xửlí, Internet, c ng, ặ t t p a quang họ sợ quang, đ lậsân chơ chủyế từtrên xuố thành c i ã t i u ng bên cạ nhau hơ Và đ u này nuôi dư ng và đ hỏ các tậ nh n. iề ỡ òi i p quán kinh doanh mớ mộ cách tựnhiên, ít về huy và đ u khiể i t chỉ iề n hơ và nhiề về t nố và cộ tác theo chiề ngang hơ n u kế i ng u n. “Chúng ta đ đ từmộ chuỗ chỉ dọ đ tạ giá trị ã i t i huy c ể o sang mộ t chuỗ chỉ i huy ngang hơ nhiề đ tạ giá trị Carly Fiorina giả n u ể o ,” i thích. Đ i mớ trong các công ti như ổ i HP, bà nói, bây giờngày càng thư ng xuyên hơ đn từsựcộ tác ngang giữ các phòng và các ờ n ế ng a nhóm khác nhau trả khắ toàn cầ Thí dụ HP, Cisco, và Nokia i p u. , mớ đ đ cộ tác về i ây ã ng phát triể mộ máy ả iệ thoạdi đng n t nh/đ n i ộ rọ các ả số a nó vào mộmáy in HP, in chúng ra nhanh chóng. i nh củ t Mỗ công ti đ phát triể mộ chuyên môn công nghệrấ tinh vi, i ã n t t như nó có thể o thêm giá trị khi chuyên môn củ nó đ ợ ng tạ chỉ a ưc kếhợ theo chiề ngang vớcác chuyên môn củ hai công ti kia. t p u i a “Bạ cộ tác theo chiề ngang và quả lí theo chiề ngang thế n ng u n u nào, đ hỏ mộ tậ các kĩ ng hoàn toàn khác” vớ cách tiế cậ òi i t p nă i p n truyề thố từ n ng trên xuố Fiorina nói thêm. ng, Hãy đ tôi cho chỉ thí dụTrong nă nă vừ qua, HP đ đ ể vài . m m a ã i từmộ công ti có tám mư i bả chuỗ cung khác nhau - mỗ chuỗ t ơ y i i i đ ợ quả lí theo chiề dọ và đc lậ vớ thứbậ các nhà quả lí ưc n u c ộ p, i c n và hỗtrợback-office riêng củ nó- thành mộ công ti vớ chỉ m a t i nă chuỗ cung quả lí 50 tỉ doanh thu, và nơ các chứ nă nhưkế i n $ i c ng toán, làm hoá đn, và nguồ nhân lự đ ợ giảquyếqua mộ hệ ơ n c ưc i t t thố toàn công ti. ng Southwest Airlines lợ dụ sựhộtụ a mư i lự làm phẳ đ i ng i củ ờ c ng ể tạ ra mộ hệthố nơ các khách hàng củ nó có thể i thẻlên o t ng i a tả máy nay củ họxuố ởnhà. Như trư c khi cá nhân tôi thay đi a ng ng ớ ổ thói quen mua vé củ mình và tái cả tổbả thân tôi đ cộ tác a i n ể ng theo chiề ngang vớ Southwest, đt phá công nghệ u i ộ này đ không ã tạ ra đt phá nă suấcho tôi hay Southwest. Cái mà quả cáo o ộ ng t ng bizhub nói về sựkhác biệgiữ nhân viên hiể các công nghệ i là t a u hộ tụtrong máy bizhub mớ (và làm sao đ nhậ đợ nhiề nhấtừ i ể n ưc u t nó) và nhân viên ởchính cùng vă phòng đ ngư i không hiể n ó ờ u.

180

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Nă suấcủ nhân viên sau ởvă phòng hưcấ đ sẽ ng t a n u ó không tă ng lên cho đn khi nhân viên đ thay đi các thói quen làm việ củ ế ó ổ c a mình, cho dù vă phòng có chiế máy gây kinh ngạ này. n c c Cuố cùng, hãy xem xét thí dụ a WPP- consortium quả cáoi củ ng marketing- truyề thông lớ thứhai trên thế i. WPP, có cơsởở n n giớ Anh, đ không tồ tạnhư ã n i chúng ta biếnó hai mư i nă trư c. Nó t ơ m ớ là mộ sả phẩ củ sựhợ nhấmộsố t n m a p t t trong các tên tuổ lớ nhấ i n t vềkinh doanh -từYoung & Rubicam đn Ogilvy & Mather đn ế ế Hill & Knowlton. Liên minh đợ ráp vớ nhau đ lấ đ ợ ngày ưc i ể y ưc càng nhiề nhu cầ marketing củ các khách hàng lớ nhưquả u u a n, ng cáo, gử thưtrự tiế mua media [mua thờ lư ng hay chỗquả i c p, i ợ ng cáo], và branding [nhậ biếnhãn hiệ n t u]. “Nhiề nă trờ thách thứ lớ cho WPP đ là làm sao khiế các u m i c n ã n công ti củ chính nó cộ tác,” a ng Allen Adamson, giám đc quả lí ố n củ hãng branding củ WPP, Landor Associates, nói. “ giờtuy, a a Bây , thư ng không còn đ đ khiế các công ti trong WPP làm việ vớ ờ ủể n c i nhau per se [tựnó]. Ngày càng tă chúng tôi thấ mình kéo các ng, y cá nhân ă ý lạvớ nhau từnộbộ i trong các công ti này đ tạ n i i i mỗ ể o ra mộ nhóm cộ tác đ ợ tổchứ chỉ mộ khách hàng. Giả t ng ưc c cho t i pháp sẽ o ra giá trị khách hàng đ đ không tồ tạ ởbấcứ tạ cho ó ã n i t mộ công ti nào hay thậ chí trong sựhợ nhấ truyề thố củ t m p t n ng a các công ti ấ Nó phả đợ may đ đc biệ hơ nhiề Nhưthế y. i ưc o ặ t n u. chúng tôi phả đ xuố bên trong toàn bộtậ đ và chộ lấ i i ng p oàn p y đ ngư i quả cáo, đ làm việ vớ đ ngư i lo branding, đ úng ờ ng ể c i úng ờ ể làm việ vớ đ ngưi lo media cho khách hàng cá biệnày.” c i úng ờ t Khi GE quyếđnh nă 2003 đ tách việ kinh doanh bả hiể t ị m ể c o m củ nó thành mộ công ti tách biệ WPP đ ráp mộ nhóm đ ợ tổ a t t, ã t ưc chứ theo yêu cầ củ khách hàng đ giảquyếmọ thứtừđt tên c u a ể i t i ặ cho công ti mớ Genworth- suố lộtrình xuố đn chiế dị it ng ế n ch quả cáo đu tiên và chư ng trình marketing trự tiế củ nó. ng ầ ơ c p a “Vớ tưcách lãnh đo trong tổchứ này,” Adamson nói, “cái bạ i ạ c n phảlàm là hình dung ra đ đ giá trị n cho mỗkhách hàng và i ị ề nh cầ i sau đ nhậ diệ và ráp các tài nă cá nhân bên trong lự lư ng ó n n ng c ợ lao đng củ WPP trên thự tế hình thành mộ công ti ả chỉ ộ a c sẽ t o cho khách hàng đ Trong trư ng hợ củ GE, chúng tôi thậ chí đt ó. ờ p a m ặ tên cho nhóm cộ tác ả mà chúng tôi tạ ra: Klamath ng o o Communications.”

BA SỰHỘI TỤ

181

Khi thế i trởnên phẳ WPP tựthích ứ đ có đ ợ nhiề giớ ng, ng ể ưc u nhấ từchính nó. Nó thay đi cấ trúc và các tậ quán vă phòng t ổ u p n củ nó, hệ nhưcác công ti đ đ u chỉ các nhà máy chạ hơ a t ã iề nh y i nư c củ chúng thành chạ đng cơđ n. Song WPP không chỉ ớ a y ộ iệ giảthoát khỏtấcả bứ tư ng củ nó, nó giảthoát khỏtấcả i i t các c ờ a i i t sàn củ nó nữ Nó nhìn tấcả a a. t nhân viên từtấcả công ti củ t các a nó nhưmộ quỹ ng lồ a các chuyên gia riêng nhữ ngư i có t khổ củ ng ờ thểđ ợ ráp lạ theo chiề ngang vào các nhóm cộ tác, phụ ưc i u ng thuộ vào các đ hỏ duy nhấcủ bấcứđ án cho trưc nào. Và c òi i t a t ề ớ nhóm đ sẽ thành mộcông ti mớde facto vớtên riêng củ nó. ó trở t i i a Sẽ n thờ gian cho sân chơ mớ này và các tậ quán kinh doanh cầ i i i p mớ liên kếđy đ. Nó là công việ đ tiế triể Như có mộ i t ầ ủ c ang n n. ng t chút cả báo ởđ Nó xả ra nhanh hơ bạ nghĩ u, và nó nh ây. y n n nhiề xả ra toàn cầ y u. Hãy nhớđy là mộbộ hộtụ , ấ t ba i ! SỰ HỘ TỤIII I ao lạ thếđợ Đ i ư c? úng khi chúng ta đ hoàn tấ việ tạ ra sân ã t c o chơ mớ ngang hơ này, và các công ti và các cá nhân ở i i, n Phư ng Tây bắ đu thích ứ vớ nó, 3 tỉ ờ đ bị ẩ ra rìa ơ t ầ ng i ngư i ã đy sân chơ đt nhiên thấ mình đ ợ giả phóng đ plug and play i ộ y ưc i ể [cắ và chạ vớmọngư i khác. m y] i i ờ Trừmộthiể sốbé tí, trư c đ 3 tỉ ờ dân này đ chẳ bao t u ớ ây ngư i ã ng giờđợ phép đ cộ tác và cạ tranh, bở vì họđ số trong ưc ể ng nh i ã ng các nề kinh tế n nhiề bị óng vớcác kếcấ chính trị kinh n phầ u đ i t u và tếrấdọ và thứbậ Tôi đ nói về ờ dân củ Trung Quố t c c. ang ngư i a c, Ấ Đ , Nga, Đ n ộ ông Âu, Mĩ Latin, và Trung Á. Các nề kinh tế n và hệ ng chính trị a họtấcả ề đợ mởra trong tiế trình củ thố củ t đu ưc n a các nă 1990, cho nên ngưi dân củ họngày càng tựdo đ tham m ờ a ể gia trò chơ thị ờ tựdo. Và khi nào 3 tỉ ờ dân này đ hộ i trư ng ngư i ã i tụvớ sân chơ mớ và các quy trình mớ Đ i i i i? úng khi sân chơ đ ợ i ưc làm phẳ đ khi hàng triệ ngư i trong sốhọcó thể ng tác ng, úng u ờ cộ và cạ tranh bình đng hơ theo chiề ngang hơ và vớ các nh ẳ n, u n, i công cụrẻhơ và sẵ có hơ bao giờhế Quảthự nhờsựlàm n n n t. c, phẳ thếgiớ nhiề trong sốnhữ ngư i mớ tham gia này đ ng i, u ng ờ i ã

S

182

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

thậ chí không phảbỏ m i nhà đ tham gia. Nhờmư i lự làm phẳ ể ờ c ng, sân chơ đn vớ họ i ế i ! Chính bộ hộ tụ ba i này - củ nhữ ngưi chơ mớ trên mộsân a ng ờ i i, t chơ mớ phát triể các quy tình và tậ quán mớ cho cộ tác i i, n p i ng theo chiề ngang- mà tôi tin là lự lư ng quan trọ nhấ tạ hình u c ợ ng t o hoạ đng kinh tế chính trị t ộ và trong các nă đu củ thếkỉ m ầ a hai mư i mố Că cứvào nhiề ngư i đn vậ tiế cậ đn tấ cảcác ơ t. n u ờ ế y p n ế t công cụ ng tác này cùng vớ khả ng thông qua các công cụ cộ i nă tìm kiế và Web đ truy cậ hàng tỉ m ể p trang thông tin thô, đm bả rằ ả o ng thếhệ p theo củ các đi mớ sẽ ế từkhắ Hành tinh Phẳ tiế a ổ i đn p ng. Quy mô củ cộ đng toàn cầ mau chóng sẽcó khảnă tham a ng ồ u ng gia vào mọ loạ phát minh và đi mớ là cái gì đ thếgiớ đn i i ổ i ó i ơ giả đ chẳ bao giờ y trư c đ n ã ng thấ ớ ây. Suốthờ Chiế tranh Lạ đ chỉ ba khốthưng mạchủ u t i n nh ã có i ơ i yế - Bắ MĩTây Âu, và NhậBả cộ Đ c , t n ng ông Á – và sựcạ tranh nh giữ ba khố này đ tư ng đi đợ kiể soát, vì tấ cả đu là a i ã ơ ố ưc m t họ ề các đng minh Chiế tranh Lạ ởcùng bên củ sựchia cắ toàn ồ n nh a t cầ lớ Đ cũ có rấ nhiề bứ tưng ởkhắ nơ cho lao đng u n. ã ng t u c ờ p i ộ và các ngành ẩ nấ đng sau. Mứ lư ng trong ba khố thư ng n p ằ c ơ i ơ mạ này đ xấ xỉ i ã p nhưnhau, lự lư ng lao đng đi thể c ợ ộ ạ cùng kích cỡ và mứ giáo dụ đi thể ơ đơ “Bạ có mộ cuộ cạ , c c ạ tư ng ưng. n t c nh tranh quân tử Chủ ch Intel Craig Barrett nhậ xét. ,” tị n Rồ ba sựhộ tụđ xuấhiệ Tư ng Berlin đ đ, phố i i ã t n. ờ ã ổ buôn bán Berlin mở và đt ngộ 3 tỉ , ộ t dân nhữ ngư i đ ởsau các bứ ng ờ ã c tư ng dạ trên chợtoàn cầ đợ làm phẳ ờ o u ưc ng. Đ là cái đ xả ra theo các sốlấ tròn: Theo mộ nghiên cứ ây ã y y t u tháng Mư i Mộ 2004 củ nhà kinh tếhọ củ Đ i họ Harvard ờ t a c a ạ c Richard B. Freeman, nă 1985 “thế i kinh tế m giớ toàn cầ đ bao u” ã gồ Bắ MĩTây Âu, NhậBả cũ nhưcác khúc củ Mĩ m c , t n, ng a Latin, Châu Phi, và các nưc Đ ớ ông Á. Tổ dân sốcủ thếgiớ kinh tế ng a i toàn cầ này, tham gia vào trao đi và thư ng mạ quố tếđ là u ổ ơ i c ã khoả 2,5 tỉ ờ Freeman nói. ng ngư i, Vào nă 2000, nhưkếquả a sựsụ đ củ chủ m t củ p ổ a nghĩcộ sả a ng n ởĐ chế ế Soviet, Ấ Đ chuyể hư ng từchính sách tựcấ tựtúc, n ộ n ớ p Trung Quố chuyể sang chủnghĩ tưbả thị ờ và dân số c n a n trư ng, tă trư ng khắ nơ thế i kinh tế ng ở p i, giớ toàn cầ mởrộ ra đ bao u ng ể gồ 6 tỉ ờ m ngư i.

BA SỰHỘI TỤ

183

Nhưkế quảcủ sựmởrộ này, khoả 1,5 tỉ đng mớ t a ng ng lao ộ i khác đ tham gia vào lự lưng lao đng toàn cầ Freeman nói, ã c ợ ộ u, con số n chính xác gấ đ số m 2000 chúng ta đ có thể giả gầ p ôi nă ã có nhưTrung Quố Ấ Đ , và Đ chế c, n ộ ế Soviet đ không tham gia. ã Đ úng, có thể 10 phầ tră củ 1,5 tỉ c lư ng lao đng mớ chỉ n m a lự ợ ộ i, mạ tham gia vào nề kinh tế nh, n toàn cầ này là có đ tạ và sựkế u ào o t nố đ cộ tác và cạ tranh ởmứ có ý nghĩ Như đ vẫ là i ể ng nh c a. ng ó n 150 triệ ngư i, xấ xỉ củ toàn bộlự lưng lao đng Hoa Kì. u ờ p cỡ a c ợ ộ Barrett nói, “Bạ không đ a ba tỉ ờ vào nề kinh tếthếgiớ n ư ngư i n i mộ sớ mộchiề mà không có nhữ hậ quả ng lồđc biệ t m t u ng u khổ , ặ t là từba xã hộ[như n Đ , Trung Quố và Nga] vớ nhữ di sả i Ấ ộ c, i ng n giáo dụ phong phú.” c Đ u đ hoàn toàn đ iề ó úng. Và rấ nhiề ngưi lao đng mớ đ t u ờ ộ i ó không chỉ o trên sân chơ Không, đ không phảlà ba sựhộ tụ dạ i. ây i i chuyể đng chậ Họđ chạ bộvà thậ chí chạ nư c rút ở n ộ m. ang y m y ớ đ Bở vì mộ khi thế i đ trởnên phẳ và các hình thứ cộ ó. i t giớ ã ng c ng tác mớ là sẵ có cho ngày càng nhiề ngư i hơ vớ nhữ ngư i i n u ờ n, i ng ờ thắ là nhữ ngư i họ các thói quen, các quy trình và các kĩ ng ng ờ c nă nhanh nhấ – và đ n giả chẳ có gì đm bả rằ nhữ ng t ơ n ng ả o ng ng ngư i Mĩ ờ hay Tây Âu sẽdẫ đờ lâu dài. Và hãy thậ trọ n ư ng n ng, nhữ ngư i chơ mớ này bưc vào sân chơ không vư ng bậ di ng ờ i i ớ i ớ n sả có nghĩlà nhiề ngưi trong số đ tụhậ rấxa nên có thể n, a u ờ họ ã t u t nhả thẳ đn các công nghệ i mà không phảlo về chi phí y ng ế mớ i các lắ chìm củ các hệ ng cũ Nó có nghĩlà họ thể chuyể ng a thố . a có di n rấ nhanh đ chấ nhậ các công nghệmớ tiên tiế đ là vì sao t ể p n i, n, ó hiệ nay ởTrung Quố đ có nhiề đ n thoạdi đng hơ số n c ã u iệ i ộ n dân ở Hoa Kì rồ Nhiề ngư i Trung Quố đ n giả bỏqua pha đ n i. u ờ c ơ n iệ thoạ cốđnh. Nhữ ngưi Nam Hàn làm cho nhữ ngư i Mĩ i ị ng ờ ng ờ phảxấ hổ mặsửdụ Internet và sựthâm nhậ bă rộ i u về t ng p ng ng. Ta thưng hay nghĩ buôn bán và hoạ đng kinh tếtoàn cầ ờ về t ộ u nhưcái gì đ do các hiệ đnh thư ng mạ đ ợ các bộtrư ng ó p ị ơ i ưc ở thư ng mạ kí kế IMF, G-8, Ngân hàng Thếgiớ và WTO thúc ơ i t, i, đy. Tôi không muố gợ ý là các tổchứ chính phủnày không ẩ n i c quan trọ Chúng quan trọ Như chúng sẽtrởnên ít quan ng. ng. ng trọ hơ Trong tư ng lai toàn cầ hoá sẽ ng n. ơ u ngày càng đợ thúc ưc đy bở các cá nhân nhữ ngư i hiể thế i phẳ thích nghi ẩ i ng ờ u giớ ng, mình nhanh chóng đi vớ các quá trình và công nghệvà bắ đu ố i , t ầ

184

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tiế lên- mà không có bấ cứhiệ đ hay lờ khuyên nào từIMF. n t p ị nh i Họ thuộ mọmàu củ cầ vồ và từmọ góc củ thế i. sẽ c i a u ng i a giớ Nề kinh tếtoàn cầ từđ trởđ sẽ ư c đnh hình ít hơ bở n u ây i đợ ị n i nhữ cân nhắ nặ nề a các bộtrư ng tài chính và nhiề hơ ng c ng củ ở u n bở sựbùng nổ phát củ nă lự từcác zippie [ngưi hă hái]. i tự a ng c ờ ng Phả nhữ ngư i Mĩ ã lớ lên vớ các hippy vào các nă 1960. i, ng ờ đ n i m Nhờcách mạ công nghệ ng cao, nhiề ngư i trong chúng ta đ trở u ờ ã thành các yuppy [thanh niên đy hoài bão] trong các nă 1980. Ôi, ầ m bây giờhãy đ tôi giớ thiệ các zippie. ể i u “Các Zippie ởĐ , tuầ báo Ấ Đ Outlook tuyên bố Các ây” n n ộ . zippie là đi quân khổ lồ ộ ng thanh niên Ấ Đ nhữ ngư i đu tiên n ộ ng ờ ầ là kếquả a thờ đi từkhi Ấ Đ dờ xa chủnghĩxã hộ và lao t củ i ạ n ộ i a i đu vào thư ng mạtoàn cầ và cách mạ thông tin bằ chuyể ầ ơ i u ng ng n mình thành trung tâm dị vụcủ thế i. Outlook gọ các zippie ch a giớ i củ Ấ Đ là “Nhữ đa con củ Tựdo hoá” đ nghĩmộ a n ộ ng ứ a và ị nh a t zippie nhưmộ “ t cưdân trẻ thành thị ngoạô, tuổ giữ 15 và ở hay i i a 25, vớ nghị c trong dáng đ Thuộ thế Z. Có thể nam hay i lự i. c hệ là nữ họ hay làm việ Toát ra đ u bộ hoài bão và khát vọ Đ m , c c. iệ , ng. iề tĩ tựtin và sáng tạ Tìm kiế thách thứ thích mạ hiể và nh, o. m c, o m tránh nỗ sợhãi.” Các zippie Ấ Đ không cả thấ tộ lỗ về m i n ộ m y i i kiế tiề hay tiêu tiề Mộ nhà phân tích Ấ Đ do Outlook trích nói, n n. t n ộ họ“ư c mụ đ thúc đy, không do sốphậ thúc đy, nhìn ra đợ c ích ẩ n ẩ ngoài, chứkhông nhìn vào trong, di đng hư ng lên, chứkhông ộ ớ mắ kẹvào mộ chỗsuố đi.” i 54 phầ tră dân Ấ Đ dư i c t t t ờ Vớ n m n ộ ớ tuổ 25 - tứ là 555 triệ ngư i – sáu trong mư i hộ đ Ấ Đ i c u ờ ờ gia ình n ộ có ít nhấmộ zippie tiề nă Và các zippie không chỉ mộ đ t t m ng. có t òi hỏdồ nén đi vớ việ làm tửtếhọ i n ố i c ; muố cuộ số tửtế n c ng . Tấ cả y ra rấnhanh. P.V. Kannan, CEO và đng sáng lậ củ t xả t ồ p a call center Ấ Đ công ti 24/7 Customer, bả tôi rằ trong thậ kỉ n ộ o ng p vừ qua, ông đ đ từlo lắ chờ ợ liệ có bao giờông có cơhộ a ã i ng đi u i đ làm việ ởMĩ ế trởthành mộ nhân vậđđu về ể c đn t t i ầ outsourcing các dị vụ Mĩ ch từ sang phầ còn lạcủ thế i. n i a giớ “Tôi sẽchẳ bao giờquên khi tôi xin visa đ sang Hoa Kì,” ng ể Kannan nhớlạ “ ó là tháng Ba 1991. Tôi đ có bằ B.A [cử i. Đ ã ng nhân] kiể toán có đc quyề [chartered accountancy] từInstitute m ặ n of Chartered Accountants [Ấ Đ ]. Khi đ tôi hai mư i ba tuổ và n ộ ó ơ i, bạ gái tôi hai mư i lă Cô cũ là mộ kiể toán viên có đc n ơ m. ng t m ặ quyề Tôi họ xong ởtuổ hai mư i và đ làm việ cho tậ đ n. c i ơ ã c p oàn

BA SỰHỘI TỤ

185

Tata Consultancy. Bạ gái tôi cũ thế Và cảhai chúng tôi nhậ n ng . n đ ợ lờ chào việ làm qua mộ body shop [mộ hãng tuyể ngư i ưc i c t t n ờ chuyên nhậ khẩ tài nă Ấ Đ cho các công ti ởMĩđ làm p u ng n ộ ] ể việ nhưcác lậ trình viên cho IBM. Cho nên chúng tôi đđn lãnh c p i ế sựMĩ Bombay. Dị vụtuyể dụ đt cơsởở ở ch n ng ặ Bombay. Nhữ ng ngày đ luôn có hàng rấdài đ xin visa vào Hoa Kì, và có nhữ ó, t ể ng ngư i thự sựngủ ờ c trong hàng và giữchỗ bạ có thể và n mua chỗ a củ họvớ 20 rupee. Như chúng tôi đ tựđ đng xế hàng và cuố i ng ã i, ứ p i cùng đ vào đợ đ gặ ngư i tiế hành phỏ vấ Ông ta là mộ ã ưc ể p ờ n ng n. t ngư i [viên chứ lãnh sự MĩCông việ củ ông ta là hỏ các câu ờ c ] . c a i hỏ và thửđ xem liệ chúng tôi đ làm và sau đ có về n Đ i oán u i ó Ấ ộ hay ởlạMĩHọ ánh giá theo mộcông thứ bí mậnào đ Chúng i . đ t c t ó. tôi quen gọ nó là ‘xổsố - bạ đ và đng xế hàng và đ là mộ i ’ n i ứ p ó t trò xổ cuộ đi, bởvì mọthứ số c ờ i i phụ thuộ vào nó.” c Thự sựđ có các sách và seminar ởẤ Đ dành hoàn toàn cho c ã n ộ chủđ làm thếnào đ chuẩ bị mộ phỏ vấ lấ visa ởsứ ề ể n cho t ng n y quán MĩĐ là cách duy nhấcho các kĩ . ó t sưẤ Đ có kĩ ng thậ n ộ nă t sựkhai thác tài nă củ họ “ nhớmộ mẹ là luôn mặ như ng a . Tôi t o c mộ ngưi chuyên nghiệ Kannan nói, “ nên [bạ gái tôi và t ờ p,” thế n tôi] cảhai chúng tôi mặ quầ áo sang nhấ củ mình. Sau khi c n t a phỏ vấ xong, ông ta chẳ nói cho bạ gì cảBạ phả đi đn ng n ng n . n i ợ ế cuố buổ chiề đ biếkế quảNhư giữ chừ cả i i u ể t t . ng a ng, ngày là đ ị a ngụ Đ làm cho đu óc lãng đ chúng tôi đn giả dạ các phố c. ể ầ i, ơ n o Bombay và đ mua sắ Chúng tôi cứđ đ lạlạ ‘ u anh đ ợ i m. i i i i, Nế ưc [visa] và em không thì sao? Nế em đ ợ và anh không thì sao?’ u ưc Tôi không thể cho bạ biếchúng tôi đ lo lắ thế nói n t ã ng nào, bở vì i rấ nhiề phụthuộ vào nó. Nó là sựhành hạ Nhưthế i chiề t u c . buổ u chúng tôi qay lạvà cả chúng tôi đợ visa, như tôi có visa i hai ưc ng nă nă ra vào nhiề lầ còn bạ gái tôi đ ợ visa sáu tháng. Cô m m u n n ưc ấ khóc. Cô đ không hiể thế y ã u nghĩ là thế a nào. ‘Em chỉ thể có ở đ ợ sáu tháng?’ đ cốgiảthích cho cô rằ em chỉ n sang ưc Tôi ã i ng cầ đy và sau đ mọthứcó thể ấ ó i tính đ ợ hế ư c t.” Vẫ còn nhiề ngư i Ấ Đ muố sang Mĩ ể việ hay họ n u ờ n ộ n đ làm c c, nhờcó ba sựhộ tụnhiề trong sốhọbây giờcó thể nh tranh ở i u cạ các mứ cao nhấ và đợ trả ơ tửtếbằ cách ởnhà. Trong c t, ưc lư ng , ng thếgiớ phẳ bạ có thểđi mớ mà không phả di cư Kannan i ng, n ổ i i . nói, “Con gái tôi sẽ không bao giờphảlo đ u đ Trong mộ thế i iề ó.” t

186

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

giớ phẳ anh giảthích, “ i ng, i không có nhân viên visa nào có thể t bắ bạ đ ng ngoài hệ ng … Nó là mộ thế i plug-and-play.” n ứ thố t giớ Mộtrong các plugger-and-player nă đng nhấmà tôi đ gặ ở t ng ộ t ã p Ấ Đ là Rajesh Rao, ngư i sáng lậ và CEO củ hãng Dhruva n ộ ờ p a Interactive, mộ công ti trò chơ nhỏ Ấ Đ có cơsởở t i ở n ộ Bangalore. Nế tôi có thể i thiệ cho bạ mộ ngư i là hiệ thân củ ba sự u giớ u n t ờ n a hộ tụthì đ là Rajesh. Anh và công ti anh cho chúng ta thấ cái gì i , ó y xả ra khi mộzippie Ấ Đ cắ vào mư i lự làm phẳ y t n ộ m ờ c ng. Dhruva nằ trong mộ nhà đợ cảtạ ởmộ phố tĩ trong m t ưc i o t yên nh vùng dân cư cậ củ Bangalore. Khi đn thă tôi thấ các nhà lân n a ế m, y thiếkế chơ và các hoạ Ấ Đ , đợ đ tạ về ồ t trò i sĩ n ộ ư c ào o đ hoạ máy tính, làm việ trên PC, vẽ trò chơ khác nhau và các nhân vậ c các i t hoạ hoạcho các khách hàng Mĩ Châu Âu, trên hai tầ nhà. t và ng Các hoạ và nhà thiếkếnghe nhạ qua tai nhe đ trên đu khi sĩ t c eo ầ họlàm việ Đ khi, họgiảlao bằ chơ mộtrò chơ nhóm trên c. ôi i ng i t i máy tính, trong đ tấ cảcác nhà thiế kếcó thểthửđ i và giế ó t t uổ t nhau cùng mộ lúc trên màn hình máy tính củ họDhruva đ tạ ra t a . ã o mộ vài trò chơ rấđi mớ - từmộ trò đ tennis mà bạ có thể t i t ổ i t ánh n chơ trên màn hình đ n thoạdi đng củ bạ đn trò chơ pool mà i iệ i ộ a n ế i bạ có thểchơ trên PC hay laptop củ bạ Nă 2004, nó mua n i a n. m quyề sửdụ hình Charlie Chaplin cho các trò chơ máy tính di n ng i đng. Đ ộ úng thế mộ công ti khở nghiệ Ấ Đ hiệ nay sởhữ t i p n ộ n u hình ả Chaplin đ dùng trong các trò chơ máy tính di đng. nh ể i ộ Ở Bangalore và khi trao đi e-mail sau đ tôi hỏ Rajesh ngư i ổ ó, i ờ mớ hơ ba mưi tuổ cho tôi biế anh đ trởthành mộ đu thủ i n ơ i, t ã t ấ trong kinh doanh trò chơ toàn cầ từ i u Bangalore nhưthế nào. “Giây phút quyếđ đu tiên củ tôi quay lạđu các nă chín t ị ầ nh a i ầ m mư i,” Rajesh nói, mộ ngưi nhỏ ơ t ờ con, có ria mép vớhoài bão củ i a mộ ngư i đm bố [boxer] hạ nặ “ ã số và làm việ ởÂu t ờ ấ c ng ng. Đ ng c Châu, vớ tưcách mộ sinh viên, tôi đ rõ vềlự chọ củ mình i t ã a n a rằ tôi sẽkhông rờ Ấ Đ . Tôi muố làm việ củ mình từẤ ng i n ộ n c a n Đ , làm cái gì đ đợ kính trọ toàn cầ và cái gì đ tạ sựkhác ộ ó ưc ng u ó o biệ ởẤ Đ . Tôi bắ đu công ti củ mình ởBangalore nhưhoạ t n ộ t ầ a t đng mộ ngư i vào 15 tháng Ba 1995. Bốtôi cho tiề mồ đ có ộ t ờ n i ể mộ khoả vay ngân hàng đ mua cho tôi mộ máy tính và mộ t n ể t t modem 14,4 kbp. Tôi bắ đu làm các ứ dụ multimedia nhắ t ầ ng ng m tớ khu vự giáo dụ và công nghiệ Đ n 1997, chúng tôi là mộ i c c p. ế t nhóm nă ngư i. Chúng tôi đ làm vài việ tiên phong trong lĩ m ờ ã c nh

BA SỰHỘI TỤ

187

vự chúng tôi chọ như chúng tôi nhậ ra rằ đ u này không c n, ng n ng iề đ thách thứ chúng tôi. Kếthúc Dhruva 1.0. ủ c t “Tháng Ba 1997, chúng tôi hợ tác vớ Intel và bắđu quá trình p i t ầ tái sáng chế mình thành mộ công ti trò chơ Vào giữ 1998, chúng t i. a tôi cho các đu thủ ấ toàn cầ thấ là mình có khả ng bằ cách cả u y nă ng thiế kế phát triể các phầ đ ợ thuê viế củ các trò chơ do t và n n ưc t a i ngư i khác thiếkếNgày 26-11-1998, chúng tôi kí dựán phát triể ờ t . n trò chơ lớ đu tiên củ mình vớ Infogrames Entertainment, mộ i n ầ a i t công ti trò chơ Pháp. Nhìn lạ tôi nghĩ ơ vụ chúng tôi đt i i, thư ng mà ạ đ ợ là do tính thự dụ củ mộ ngư i ởInfogrames hơ bấcứ ưc c ng a t ờ n t gì khác. Chúng tôi đ làm mộ việ tuyệ vờ trên trò chơ như ã t c t i i, ng nó không bao giờđợ xuấbả Đ là mộ cú đ lớ vớ chúng ưc t n. ó t òn n i tôi, như chấ lư ng tác phẩ củ chúng tôi tựnói cho nó, cho ng t ợ m a nên chúng tôi số sót. Bài họ quan trọ nhấchúng tôi họ đ ợ ng c ng t c ưc là: Chúng tôi có thể làm, như chúng tôi phảkhéo léo. Làm tấcả ng i t hay không gì cả tứ là, giao kèo đ chỉ mộ trò chơ đy đ - c ể làm t i ầ ủ hay không gì cả là không bề vữ Chúng tôi phả xem xét việ n ng. i c xác đ vị củ mình mộcách khác đ Kếthúc Dhruva 2.0.” ị nh trí a t i. t Đ u này dẫ đn khở đu kỉ iề n ế i ầ nguyên củ Dhruva 3.0- đ vị a ị nh Dhruva nhưmộ nhà cung cấ dị vụphát triể trò chơ Kinh t p ch n i. doanh trò chơ máy tính đ rấlớ rồ mỗ nă thu đợ nhiề hơ i ã t n i, i m ưc u n Hollywood, và đ có truyề thố nào đ về ã n ng ó outsourcing các nhân vậ chơ cho các nư c nhưCanada và Úc. “Tháng Ba 2001, chúng t i ớ tôi gử bả game demo mớ củ chúng tôi, Saloon, cho thếgiớ i n i a i,” Rajesh nói. “Chủđ là Miề Tây Mĩ ề n Hoang Hoang dã –American Wild Wild West, và cả là mộ quán rư u [saloon] ởmộ thị n nh t ợ t trấ nhỏsau giờlàm việ vớ ngư i phụ vụdọ dẹ Trư c đ c, i ờ c n p… ớ ó chẳ ai trong chúng tôi đ bao giờthấ mộ saloon thậsự như ng ã y t t , ng chúng tôi đ nghiên cứ dáng vẻ cả xúc [củ mộ saloon] dùng ã u và m a t Internet và Google. Sựlự chọ chủđ là có cân nhắ Chúng tôi a n ề c. muố các khách hàng tiề nă ở và Châu Âu bị n m ng Mĩ thuyếphụ là t c nhữ ngư i Ấ Đ có thể làm đợ Demo đ thành công, và nó ng ờ n ộ ‘ ư c.’ ã khiế chúng tôi giành đợ mộ đng công việ đợ outsource, và n ưc t ố c ưc chúng tôi trởthành mộcông ti thành công suố từđ t t ó.” Anh có thểlàm đ u này sớ hơ mộ thậ niên, trư c khi thế iề m n t p ớ giớ trởnên phẳ đn vậ i ng ế y? “Không bao giờ Rajesh nói. Nhiề thứ i đn cùng nhau. Đ u ,” u phả ế ầ tiên là có đ bă thông đ anh ta có thể ủ ng ể e-mail tớ lui nộ dung trò i i

188

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

chơ và các chỉ n giữ công ti riêng củ anh ta và các khách hàng i dẫ a a Mĩ a anh ta. Nhân tốthứhai, Rajesh nói, là sựphổbiế củ PC củ n a dùng cả trong kinh doanh và ởnhà, vớ nhữ ngưi dùng chúng i ng ờ rấthoảmái trong đ loạviệ “ có khắ nơ anh ta nói. “Sự t i ủ i c. PC p i,” thâm nhậ mớtư ng đi khá ngay cả Ấ Đ ngày nay.” p i ơ ố ở n ộ Nhân tốthứba, tuy vậ là sựnổ lên củ phầ mề work flow y, i a n m và các ứ dụ Internet làm cho mộcông ti như ng ng t Dhruva có thể i đ kinh doanh vớ tưcách mộ công ti đ quố gia mini từngày đu: i t a c ầ Word, Outlook, NetMeeting, 3D Studio MAX. Song Google là chìa khoá. “Tuyệ vờ Rajesh nói. “ t trong các thứluôn là vấ đ t i,” Mộ n ề vớ các khách hàng Phư ng Tây củ chúng tôi là, ‘Ngư i Ấ Đ i ơ a ờ n ộ các anh có thể u đợ sắ thái tế củ nộ dung Phưng Tây?’ hiể ư c c nhị a i ơ Lúc ấ ởmứ đ lớ nó là mộ câu hỏrấ hợ lí. Như Internet y, c ộ n, t i t p ng đ giúp chúng tôi có khả ng tậ hợ các loạnộ dung khác nhau ã nă p p i i lạ bằ chạ vào phím bấ và ngày nay nế ai đ bả bạ làm i ng m m, u ó o n cái gì đ giố Tom và Jerry, bạ chỉ ‘ ó ng n nói Google Tom & Jerry’ và nhậ đ ợ hàng tấ bứ vẽvà thông tin và bài phê bình và tư ng n ưc n c ờ thuậvề t Tom và Jerry, mà bạ có thể ọ và bắchư c.” n đc t ớ Trong khi ngư i ta tậ trung vào cơ số và sựphá sả dot-com, ờ p n t n Rajesh giả thích, cách mạ thự sựxả ra yên ắ hơ Nó thự i ng c y ng n. c ra là hàng hoạngưi trên thế i đ bắđu thoảmái vớ hạ ng t ờ giớ ã t ầ i i tầ cơsở toàn cầ mớ “ u i. Chúng ta chỉ đ n đu củ việ sửdụ hữ ở oạ ầ a c ng u hiệ nó,” nói. “ u anh Chúng ta có thể vớ hạ ng cơsởnày nhiề làm i tầ u hơ nhiề khi ngày càng nhiề ngư i không dùng giấ ởvă n u, u ờ y n phòng củ họvà nhậ ra khoả cách thự sựkhông là vấ đ… a n ng c n ề Nó sẽ ng nạ tấcả iề này. Nó thậsự mộ thế i khác.” tă p t đu t là t giớ Hơ nữ ngày xư các chư ng trình phầ mề này đ có giá n a, a, ơ n m ã vư t quá khả ng củ mộ công ti game khở nghiệ nhỏ Ấ Đ , ợ nă a t i p ở n ộ song không còn thế a, mộ phầ nhờphong trào phầ mề miễ nữ t n n m n phí nguồ mở Rajesh nói, “ củ các công cụphầ mề có thể n . Giá a n m vẫ nhưcác bên có liên quan muố nế không có sự n n, u tràn ngậ củ p a các sả phẩ miễ phí và dùng chung nổ lên vào đu các nă n m n i ầ m 2000. Microsoft Windows, Office, 3D Studio MAX, Adobe Photoshop - mỗtrong các phầ mề này có giá cao hơ ngày nay i n m n nế không có nhiề chư ng trình freeware/shareware có thểsánh u u ơ đ ợ và hấ dẫ Internet đ đ a lên bàn mộyế tố a chọ và so ưc p n. ã ư t u lự n sánh tứ thờ đ không tồ tạtrư c đ cho mộ công ti nhỏnhư c i ã n i ớ ây t chúng tôi… Chúng tôi đ có rồ các hoạ và các nhà thiếkế ã i sĩ t làm

BA SỰHỘI TỤ

189

việ từnhà trong ngành trò chơ cái đ không thểhình dung nổ c i, ó i vài nă trư c đ că cứvào sựthự là phát triể các trò chơ là m ớ ây, n c n i mộ quá trình tư ng tác cao. Họkế nố vào hệthố nộ bộcủ t ơ t i ng i a công ti qua Internet, dùng mộ đc tính an toàn gọ là VPN [mạ t ặ i ng riêng ả làm cho sựhiệ diệ củ họkhông khác các gã khác ởô o], n n a bên cạ nh.” Bây giờInternet làm cho toàn bộthếgiớ này “nhưmộ thư ng i t ơ trư ng,”Rajesh nói thêm. “Cơsởhạtầ này không chỉ tạ ờ ng sẽ o thuậ lợ cho tìm nguồ sả phẩ có giá tố nhấ chấ lư ng tố n i n n m t t, t ợ t nhấ từđ đ m tố nhấ nó cũ cho phép chia sẻ t, ị iể t a t, ng nhiề tậ quán u p và tri thứ và nó sẽ ‘tôi có thể c từbạ và bạ có thể c từ c, là họ n n họ tôi’ nhưchư từ có bao giờ Nó là rấtố cho thế i. Kinh tế a ng . t t giớ sẽ thúc đy hộnhậ và hộnhậ sẽ ẩ i p i p thúc đy kinh tế ẩ .” Không có lí do nào Hoa Kì lạ không đợ lợ từxu thếnày, i ưc i Rajesh khă khă Cái Dhruva đ làm là đ tiên phong làm trò ng ng. ang i chơ máy tính bên trong xã hộ Ấ Đ . Khi thị ờ Ấ Đ bắ i i n ộ trư ng n ộ t đu đ nhậ chơ trò chơ nhưmộ hoạđng xã hộ thông dụ ầ ón n i i t t ộ i ng, Dhruva đ có vị rồđ tậ dụ ư thếNhư khi đ anh lí lẽ ã thế i ể n ng u . ng ó, , thị ờ “ khổ lồđn mứ có rấ nhiề cơhộ cho nộ dung trư ng sẽ ng ế c t u i i đn từbên ngoài. Và, này, nhữ ngư i Mĩ ế ng ờ luôn luôn đđu về i ầ khả nă biếcác trò chơ nào có thể n khách và trò chơ nào thì không ng t i ă i và giỏnhấvề t kế nhưthế ây là chuyệ song phư ng… Mỗ i t thiế đ n ơ i dollar hay cơhộ cả nhậ rằ bị t hôm nay [từquan đ m Mĩ i m n ng mấ iể do outsourcing] thự sựsẽ c quay về i bạ nhân lên gấ mư i, mộ vớ n p ờ t khi thị ờ ởđ đ ợ mở Đ n giả hãy nhớrằ chúng tôi trư ng ây ư c … ơ n ng, có mộ tầ lớ trung lư 300 triệ - lớ hơ dân sốcủ nư c bạ t ng p u u n n a ớ n hay Châu Âu.” Đ úng, anh lư ý, ngay bây giờẤ Đ có mộ lợ thếlớ do có u n ộ t i n mộ quỹnhân lự đ ợ đ tạ lư ng thấ nói tiế Anh vớ mộ t c ư c ào o, ơ p, ng i t nghi thứ phụ vụmạ trong DNA củ họvà mộ tinh thầ kinh c c nh a t n doanh. “Nhưthếchắ chắ hiệ thờ chúng tôi đ dẫ đu cái , c n, n i, ang n ầ gọ là làn sóng vềoutsourcing dị vụthuộ mọ loạ củ nhữ i ch c i i a ng thứmớ Rajesh nói. “ ng tôi tin là, không nghi ngờgì rằ i,” Như ng đ chỉ khở đu. Nế [nhữ ngư i Ấ Đ ] nghĩ ng họđ có ây là i ầ u ng ờ n ộ rằ ã cái gì đ có kếquả cái gì đ họ thể cho mình, thì đ sẽ ó t và ó có giữ ó là mộ sai lầ lớ bở vì chúng ta có Đ t m n, i ông Âu, đ thứ dậ và ang c y, chúng ta có Trung Quố đ đ i nhả lên con tàu dị vụđ làm c, ang ợ y ch ể các thứkhác nhau. Tôi muố nói, ngày nay bạ có thể nguồ n n tìm n

190

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

sả phẩ hay dị vụhay khả ng hay nă lự tố nhấtừ t cứ n m ch nă ng c t t bấ đ trên thế i, bở vì toàn bộcơsởhạ ng này đợ đt vào vị âu giớ i tầ ưc ặ trí. Thứduy nhấngă chặ bạ khỏ làm đ u đ là sựkhông sẵ t n n n i iề ó n sàng củ bạ đ sửdụ cơsởhạ ng này. Nhưthế các doanh a n ể ng tầ khi nghiệ khác nhau, và khi nhữ ngư i khác nhau, trởnên thoảmái p ng ờ i hơ đ dùng hạ ng cơsởnày, bạ sẽ y mộ sựbùng nổ ng n ể tầ n thấ t khổ lồ Chỉ vấ đ củ nă hay bả nă và chúng ta sẽ mộ đ t . là n ề a m y m có t ợ khổ lồ a nhữ ngưi Trung Quố tố nghiệ đi họ nói tiế ng củ ng ờ c t p ạ c ng Anh giỏ sẽ từcác trưng đi họ củ họ Nhữ ngư i Ba Lan i ra ờ ạ c a . ng ờ và Hungary đ đ ợ kếnố rấtốrồ rấgầ [Tây] Âu, và vă hoá ã ư c t i t t i, t n n củ họrấgiố [vă hoá Tây Âu]. Nhưthế n nay Ấ Đ vư t a t ng n hiệ n ộ ợ trư c, như nó phả làm việ rấ cầ cù nế nó muố giữvị ớ ng i c t n u n trí này. Nó phảkhông ngừ sáng chế tái sáng chế i ng và chính nó.” Khát vọ thô, mà Rajesh và rấnhiề ngư i thuộ thế anh có, ng t u ờ c hệ là đ đ ngư i Mĩ u ý - mộđ m tôi sẽ o luậ chi tiếsau. áng ể ờ lư t iể thả n t “Chúng tôi không thểnghỉ i,” Rajesh nói. “Tôi nghĩ ngơ trong trư ng hợ Hoa Kì đ là cái xả ra mộ chút. Hãy nhìn tôi đ tôi ờ p ó y t ây: là ngư i Ấ Đ . Trư c đ chúng tôi đ ởmộ trình đ rấkhác về ờ n ộ ớ ây ã t ộ t mặ công nghệ kinh doanh. Như mộ khi chúng tôi thấ mình t và ng t y đ có hạ ng cơsởbiế thế i thành mộchỗ , chúng tôi ngay ã tầ n giớ t nhỏ lậ tứ cố ng sửdụ nó mộ cách tố nhấ Chúng tôi đ thấ ở p c gắ ng t t t. ã y đ rấnhiề việ mình có thể ó t u c làm. Chúng tôi tiế lên phía trưc, và n ớ hiệ nay nhữ gì chúng ta chứ kiế là kế quảcủ đ u đ n ng ng n t a iề ó… Không có thờ gian cho nghỉ i. Đ u đ đ qua rồ Có hàng tá i ngơ iề ó ã i. ngư i đ làm cùng mộ công việ mà bạ đ làm, và họđ ờ ang t c n ang ang cốgắ làm tố hơ Nó giố nhưnư c trong mộ cái khay: bạ ng t n. ng ớ t n lắ nó, và nó sẽ đ ợ đờ ít cả trở t. Đ là cái sẽ y ra c tìm ư c ư ng n nhấ ó xả vớ rấnhiề việ làm – chúng sẽ i đn xó xỉ đ củ thế i nơ i t u c đ ế nh ó a giớ i có ít cả trởnhấ và nhiề cơhộ nhấ Nế có mộ ngư i có kĩ n t u i t. u t ờ nă ở ng Timbuktu, anh ta sẽ việ làm nế anh ta biếlàm thế có c u t nào đ tiế cậ đn phầ còn lạcủ thế i, mộviệ khá dễ n nay. ể p n ế n i a giớ t c hiệ Bạ có thể ng mộ Web site và có mộ đa chỉ n dự t t ị e-mail và bạ đ n ã chuẩ bị n xong và bắđu hoạđng. Và nế bạ có khả ng chứ t ầ t ộ u n nă ng tỏcông việ củ mình, dùng cùng hạ ng cơ đ và nế ngư i ta c a tầ sở ó, u ờ yên tâm cho bạ công việ và nế bạ chă chỉ trong sạ trong n c u n m và ch các giao dị củ mình, thì bạ đ kinh doanh”. ch a n ang Thay cho than phiề về n outsourcing, Rajesh nói, ngư i Mĩ Tây ờ và Âu “tố hơ hế nên nghĩ thếnào đ nâng xà củ mình lên và t n t làm ể a

BA SỰHỘI TỤ

191

nâng bả thân mình lên đ làm việ gì đ tố hơ Ngưi Mĩ ã n ể c ó t n. ờ đ kiên đ dẫ đu về ổ mớ trong cả kỉ ớ Ngư i Mĩ rỉ ị nh n ầ đi i thế trư c. ờ rên than vãn - chúng tôi chư từ thấ bao giờ Nhữ ngư i nhưtôi a ng y . ng ờ đ họ rấnhiề từnhữ ngư i MĩChúng tôi đ họ đ trởthành ã c t u ng ờ . ã c ể nă nổhơ mộ chút trong cách chúng tôi tiế thị ng n t p mình, là cái gì đ chúng tôi đ không thể ó ã làm do quá trình đ tạ Anh đ n hình ào o iể củ chúng tôi.” a Thếthông đ p toàn thể a anh là gì? Tôi hỏ Rajesh, trư c khi iệ củ i ớ ra đvớcái đu tôi quay cuồ i i ầ ng. “Thông đ p củ tôi là cái đ xả ra bây giờchỉ cái chỏ iệ a ang y là m củ tả bă a ng ng… Đ i vớ mỗ ngư i cái thự sựcầ là nhậ ra sự ố i i ờ c n n thự rằ có mộ sựthay đi cơbả xả ra trong cách ngư i ta sẽ c ng t ổ n y ờ làm việ Và mỗ ngư i sẽ i cảthiệ mình và có khả ng cạ c. i ờ phả i n nă nh tranh. Đ n giả sẽ có mộ thị ờ toàn cầ Nhìn đ chúng ơ n chỉ t trư ng u. ây, tôi vừ đt lô mũ[bóng chày] cho Dhruva đ biế Chúng là từSri a ặ ể u. lanka.” Không từ t nhà máy ở mộ Nam Bangalore à? Tôi hỏ i. “Không từNam Bangalore,”Rajesh nói, “ cho Bangalore là dù mộ trong các trung tâm xuấ khẩ áo quầ Trong ba hay bố báo t t u n. n giá mũ chúng tôi nhậ đ ợ [mũSri Lanka] này là tố nhấvề mà n ư c, t t mặ chấ lư ng và giá hợ lí, và chúng tôi nghĩ t thúc là tuyệ t t ợ p kế t vờ i.” “Bạ sẽ y tình hình này tiế triể Rajesh kếluậ “ u bạ n thấ n n,” t n. Nế n thấ tấ cảnă lự này toát ra từnhữ ngư i Ấ Đ , đ là vì y t ng c ng ờ n ộ ó chúng tôi đ bị ã thua thiệvà chúng tôi có nghị c đ đ đt đ ợ t lự ó ể ạ ư c phầ nào và đ đt tớ đ Ấ Đ sẽ mộ siêu cư ng và chúng n ể ạ i ó… n ộ là t ờ tôi sẽ ng trị thố .” Thố trị Tôi hỏ ng ai? i. Rajesh cưi sựlự chọ từcủ riêng mình. “Không phảlà thố ờ a n a i ng trị t cứai. Đ là đ u quan trọ Không còn ai đ cai trị a. Nó bấ ó iề ng. ể nữ là về sao bạ có thể o ra mộcơhộlớ cho bả thân mình và làm n tạ t i n n giữchặ lấ nó hoặ tiế tụ tạ ra các cơhộ mớ nơ bạ có thể t y c p c o i i i n phát đt. Tôi nghĩ ạ ngày nay sựthố trị ó là vềhiệ quả là về ng đ u , cộ tác, là về ng tính cạ tranh và là về mộđu thủNó là về n nh là t ấ . vẫ giữcho mình sắ sả và trong cuộ chơ Bây giờthế i là mộ c o c i… giớ t sân bóng đ và bạ phả sắ sả đ ởtrong đi bóng, đi chơ trên á n i c o ể ộ ộ i sân đ Nế bạ không đ giỏ bạ sẽ i ngồ [rìa] và xem trậ ó. u n ủ i, n phả i n đu. Thế ấ thôi.”

192

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

“ZIPPIE” TIẾ TRUNG QUỐC NÓI THẾNÀO? NG hưởBangalore mư i nă trư c đ chỗtố nhấ đ gặ các ờ m ớ ây, t t ể p zippie ở c Kinh ngày nay là ởhàng [ngư i] tạbộ n lãnh Bắ ờ i phậ sựcủ sứquán Hoa Kì. Ở Bắ Kinh mùa hè nă 2004, tôi phát a c m hiệ ra rằ sựtruy lùng củ sinh viên Trung Quố đ kiế visa đ n ng a c ể m i họ hay đ làm ởMĩ că đn mứ nó đ đ ra các Internet chat c i là ng ế c ã ẻ room dành riêng, nơ các sinh viên Trung Quố trao đi các câu i c ổ chuyệ vềnhữ lí lẽ n ng nào có hiệ quả t vớ nhân viên nào củ u nhấ i a lãnh sựsứquán MĩHọthậ chí còn cho các nhà ngoạ giao Hoa . m i Kì các tên như“Nữthầ Amazon,”“ Hói Quá Cao,” và “Gã n Lão Đ p trai.”Các sinh viên Trung Quố xác đ chiế lưc đi vớ ẹ c ị nh n ợ ố i Internet mộ cách că đn thế t ng ế nào đợ bộ lộ các viên chứ sứ ưc c , c quán Hoa Kì cho tôi biế khi mộ hôm mộviên chứ lãnh sựHoa t, t t c Kì, mộ ngư i mớ đ nghe hế sinh viên này đn sinh viên khác t ờ i, ã t ế đn trư c anh vớ cùng cách mà chat room nào đ đ gợ ý là sẽ ế ớ i ó ã i có kế quảđ nhậ đ ợ visa: “ muố sang Mĩ ể thành mộ t ể n ưc Tôi n đ trở t giáo sưnổtiế i ng.” Sau khi nghe thếsuố ngày, viên chứ Hoa Kì thình lình ngạ t c c nhiên thấ mộ sinh viên đn trư c mặanh và nói, “Mẹ có mộ y t ế ớ t em t chân giả em muố sang Mĩ c làm thế đ làm mộ chân giả và n họ nào ể t tố hơ cho mẹ t n em.” Viên chứ khuây khoả ể c đ nghe mộ cách mớ t i đn mứ anh ta bả cậ “ u biế đ là chuyệ hay nhấ tôi đ ế c o u, Cậ t, ây n t ã nghe cả ngày. Tôi thự sựchào mừ cậ Tôi sẽ cậ visa.” c ng u. cho u Và bạ đ xem. n oán Ngày hôm sau, mộ lũsinh viên xuấ hiệ ởsứquán nói rằ t t n ng chúng muố visa đ sang Mĩ c làm thếnào đ làm các chân giả n ể họ ể tố hơ cho mẹ t n chúng. Nói chuyệ vớ các viên chứ sứquán Hoa Kì ởBắ Kinh, họlà n i c c nhữ ngư i giữcổ cho các visa này, mau chóng trởnên hiể ng ờ ng n nhiên vớ tôi rằ họcó cả tư ng pha trộ về trình này. Mộ i ng m ở n quá t mặ họvui là rấ nhiề ngư i Trung Quố muố đn Mĩ ểhọ t, t u ờ c n ế đ c hay làm việ Mặkhác, họmuố cả báo giớ trẻ : Các bạ có c. t n nh i Mĩ n hiể rõ đờ củ các bạ sẽ nào? Nhưmộ viên chứ sứquán u ư ng a n thế t c Hoa Kì ởBắ Kinh bả tôi, “ tôi thấ xả ra [ở c o Cái y y Trung Quố là c] cái đ xả ra trong nhiề thậ niên ở n còn lạcủ Châu Á – các ã y u p phầ i a

N

BA SỰHỘI TỤ

193

cơ sốkĩ t, sinh lự bao la củ ngư i dân. Tôi đ thấ nó ở i n t thuậ c a ờ ã y nơ khác, như bây giờnó xả ra ở ây.” ng y đ Tôi đ đn thă [Đ i họ Yale mùa xuân 2004. Khi tôi đ dạ ã ế m ạ c] ang o qua sân trong trung tâm, gầ tư ng Elihu Yale, hai tua nói tiế n ợ ng Hoa đ qua, vớ các khách du lị Trung Quố thuộ mọ lứ tuổ i i ch c c i a i. Ngưi Trung Quố bắ đu chu du thế i vớ sốlư ng đ ờ c t ầ giớ i ợ ông, và do Trung Quố tiế tụ phát triể đn mộ xã hộ mởhơ rấ có c p c n ế t i n, t khả ng là các khách du lị Trung Quố sẽ nă ch c làm thay đi toàn bộ ổ ngành du lị thế i. ch giớ Như ngư i Trung Quố không đ thă Yale chỉ ể ng ờ c i m đ thán phụ c ivy [nhóm trư ng nổ tiế ởĐ ờ i ng ông Bắ Mĩ Hãy xem thố kê từ c ]. ng vă phòng nhậ họ củ Yale. Khoá họ mùa thu 1985 có 71 sinh n n c a c viên và sinh viên cao họ từTrung Quố và 1 từLiên Xô. Khoá c c mùa thu 2003 có 297 sinh viên và sinh viên cao họ Trung Quố và c c 23 sinh viên Nga. Tổ sốsinh viên quố tếcủ Yale là từ836 ng c a trong khoá mùa thu 1985 lên 1.775 trong khoá 2003. Đ n xin họ ơ c từcác họ sinh trung họ Trung Quố và Nga đ vào Yale vớ tư c c c ể i cách sinh viên đi họ đ tă từtổ 40 ngưi Trung Quố cho ạ c ã ng ng ờ c khoá 2001 lên 276 cho khoá 2008, và 18 họ sinh Nga cho khoá c 2001 lên 30 cho khoá 2008. Nă 1999, Yiting Liu, mộ nữsinh từ m t Chengdu, Trung Quố đ đ ợ chấ nhậ vào Harvard vớ họ c, ã ư c p n i c bổ toàn phầ Bốmẹcô sau đ đ viếmộ cuố cẩ nang tự ng n. ó ã t t n m làm-nên vềhọđ lo liệ chuẩ bị gái họra sao đ đợ chấ ã u n con ể ưc p nhậ vào Harvard. Cuố sách, bằ tiế Hoa, có nhan đ Cô gái n n ng ng ề Harvard Yiting Liu, đa ra “các phư ng pháp đợ chứ minh ư ơ ưc ng mộ cách khoa họ đ đa trẻcon Trung Quố củ bạ vào t c” ể ư c a n Hardvard. Cuố sách trởthành mộ cuố best seller rấ nhanh ở n t n t Trung Quố 3 triệ bả đ đợ bán đn nă 2003 và đ ra hàng c. u n ã ưc ế m ẻ tá sách nhái về thế làm nào đ đa con bạ vào Columbia, Oxforrd, ểư n hay Cambridge. Trong khi nhiề ngưi Trung Quố khát khao vào Harvard và u ờ c Yale, họkhông chỉ ợ vòng quanh đ vào mộ trư ng đi họ Mĩ đi ể t ờ ạ c . Họcũ thửxây dự [các trư ng] riêng củ họởtrong nư c. ng ng ờ a ớ Nă 2004, tôi là mộ diễ giả kỉ m 150 nă củ trư ng Đ i m t n cho niệ m a ờ ạ họ Washington ởSt. Louis, mộ trư ng nổ tiế mạ vềkhoa c t ờ i ng nh họ và kĩ t. Mark Wrighton, hiệ trư ng chín chắ củ trư ng, c thuậ u ở n a ờ và tôi đ tán gẫ trưc lễkỉ m. Ông thoáng nhắ đn rằ ang u ớ niệ c ế ng mùa xuân 2001 ông đ đ ợ mờ (cùng vớ nhiề nhà lãnh đo hàn ã ưc i i u ạ

194

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

lâm nư c ngoài và Mĩđn Đ i họ Thanh Hoa ởBắ Kinh, mộ ớ ) ế ạ c c t trư ng tố nhấởTrung Quố đ dựlễ niệ lầ thứchín mư i ờ t t c, ể kỉ m n ơ củ trư ng. Ông nói thoạ tiên giấ mờ đ khiế ông gãi đu: Vì a ờ t y i ã n ầ sao bấmộ đi họ nào lạkỉ m lầ thứchín mư i- không phả t t ạ c i niệ n ơ i thứmộ tră t m? “Có lẽlà truyề thố Trung hoa?”Wrighton tựhỏ Khi đn n ng i. ế Thanh Hoa, tuy vậ ông đ hiể ra câu trả i. Ngư i Trung Quố y, ã u lờ ờ c đ kéo các nhà hàn lâm từkhắ thế i về ã p giớ Thanh Hoa – hơ mư i n ờ ngàn ngư i đ dựlễ đ đa ra tuyên bố“ ng vào lễ niệ thứ ờ ã - ểư rằ kỉ m mộ tră Đ i họ Thanh Hoa sẽ giữ các trư ng nhấthế i,” t m ạ c ở a ờ t giớ Wrighton sau đ đ giả thích cho tôi trong mộ e-mail. “Sựkiệ ó ã i t n thu hút tấ cảcác nhà lãnh đo củ chính phủTrung Quố từThị t ạ a c, trư ng Bắ Kinh đn chủ ch nư c. Mỗngư i đu bày tỏ m tin ở c ế tị ớ i ờ ề niề chắ rằ mộ khoả đu tưvào trư ng đi họ đ hỗtrợsựphát c ng t n ầ ờ ạ c ể triể củ nó thành mộ trư ng đi họ vĩạcủ thế i trong vòng n a t ờ ạ c đi a giớ mư i nă sẽlà mộ khoả đu tưxứ đ ờ m t n ầ ng áng. Vớ Đ i họ Thanh i ạ c Hoa đ đ ợ coi rồ nhưmộ trong các đi họ dẫ đu ởTrung ã ưc i t ạ c n ầ Quố tậ trung vào khoa họ và kĩ t, hiể nhiên là có ý đ c, p c thuậ n ị nh nghiêm túc đ phấ đu cho mộ vị lãnh đo thế i trong [mọ ể n ấ t trí ạ giớ i lĩ vự liên quan] đn đi mớ công nghệ ang sinh sôi.” nh c ế ổ i đ Và nhưmộ kế quảcủ sựphấ đu củ Trung Quố đ thành t t a n ấ a c ể công, chủtị Microsoft Bill Gates chỉ cho tôi, “xổsốbuồ ch rõ ng * trứ –ovarian lottery” đ thay đi- nhưtoàn bộ i quan hệ a ng ã ổ mố giữ đ lí và tài nă Ba mư i nă trưc, ông nói, nế giả ị a ng. ơ m ớ u nhưbạ có n sựlự chọ giữ đợ sinh ra là mộ thiên tài ởngoạ ô Bombay a n a ưc t i hay Thư ng Hả hoặ đ ợ sinh ra là mộ ngư i trung bình ở ợ i c ưc t ờ Poughkeepsie, bạ sẽ y Poughkeepsie, bở vì các cơhộ củ bạ n lấ i i a n đ phát đt và số cuộ số tử ởđ ngay cả i tài nă trung ể ạ ng c ng tế ó, vớ ng bình, đ là lớ hơ nhiề Như khi thế i trởnên phẳ Gates ã n n u. ng giớ ng, nói, và rấ nhiề ngư i bây giờcó thể t u ờ plug and play từbấ cứđ t âu, tài nă tự ng nhiên đ bắđu ă đ t đ lí. ã t ầ n ứ ị a “Bây giờ ông nói, “ thích là mộ thiên tài sinh ra ởTrung ,” tôi t Quố hơ là mộ gã trung bình sinh ra ở c n t Poughkeepsie.” Đ là cái xả ra khi bứ Tư ng Berlin biế thành phốbuôn bán ó y c ờ n Berlin và 3 tỉ ờ hộ tụ i tấcả công cụ ng tác mớ này. ngư i i vớ t các cộ i
*

Mộ thuậ ngữcủ Warren Buffett, nhà đu tưgiỏ nhấ thếgiớ bạ thân củ t t a ầ i t i, n a Bill Gates, ý nói về may rủdo số n. sự i phậ

BA SỰHỘI TỤ

195

“Chúng ta sẽ khai thác nă lự và tài nă củ nă lầ sốngư i ng c ng a m n ờ mà chúng ta đ khai thác trư c đ Gates nói. ã ớ ây,” VỚI TÌNH YÊU TỪ NGA ôi đ không có cơ i thă nư c Nga và phỏ vấ các zippie ã hộ m ớ ng n Nga cho cuố sách này, như tôi đ làm việ tố thứnhì [thay n ng ã c t cho việ tố nhấđ Tôi hỏbạ tôi Thomas R. Pickering, cự đi c t t ó]. i n u ạ sứHoa Kì ởMoscow và bây giờlà mộ nhà quả trị mố quan t n các i hệ c tếcao nhấ ởBoeing, đ giả thích mộ tiế triể mớ mà quố t ể i t n n i tôi đ nghe nói: rằ Boeing dùng các kĩ ã ng sưvà nhà khoa họ Nga, c nhữ ngư i mộ thờ đ làm việ vớ [các máy bay] MiG, đ giúp ng ờ t i ã c i ể thiếkế hệ p theo củ các máy bay chởkhách. t thế tiế a Pickering đ làm sáng tỏcâu chuyệ cho tôi. Bắ đu vào nă ã n t ầ m 1991, Boeing đ bắđu phân công việ cho các nhà khoa họ Nga ã t ầ c c đ tậ dụ tài chuyên môn củ họvề vấ đ khí đng họ và ể n ng a các n ề ộ c các hợ kim hàng không mớ Nă 1998, Boeing quyế đ đy p i. m t ị ẩ nh việ này lên mộ bư c nữ và mởmộ vă phòng thiế kế thuậ c t ớ a t n t kĩ t hàng không vũtrụởMoscow. Boeing đt vă phòng ởtoà nhà ặ n Moscow cao mư i hai tầ mà McDonald’s đ xây vớ sốrúp mà ờ ng ã i nó đ kiế đợ từbán Big Mac ởMoscow trư c khi chủnghĩ ã m ưc ớ a cộ sả kếthúc - sốtiề mà McDonald’s đ hứ sẽ ng n t n ã a không mang ra khỏ nư c Nga. i ớ Bả nă sau, Pickering nói, ‘ giờ y m bây chúng tôi có tám tră kĩ m sư và nhà khoa họ Nga làm việ cho chúng tôi và con số tă lên ít c c sẽ ng nhấ mộ ngàn và có thểtheo thờ gian, lên mộ ngàn rư i.”Cách t t , i t ở nó hoạ đng, ông giả thích, là Boeing hợ đng vớ các công ti t ộ i p ồ i máy bay Nga khác nhau – các công ti nổ tiế trong Chiế tranh i ng n Lạ vềsả xuấ các máy bay chiế đu, các công ti có tên như nh n t n ấ Ilyushin, Topulev, và Sukhoi – và họcung cấ các kĩ p sưtheo đt ặ hàng cho các dựán khác nhau củ Boeing. Dùng phầ mề thiế a n m t kế máy bay do Pháp chế o, các kĩ tạ sưNga cộ tác vớ các đng ng i ồ nghiệ ởBoeing Mĩcả Seattle và Wichita, Kansas - về t kế p ở thiế máy bay vớ sựtrợgiúp củ máy tính. Boeing đ sắ đt ngày làm i a ã p ặ việ hai mư i bố giờ Nó gồ hai ca ởMoscow và mộ ca ởMĩ c ơ n . m t . Dùng cáp quang, các công nghệ nén tiên tiế và phầ mề work n, n m flow khí đng họ “ đn giả chuyể các bả thiếkế a họ i ộ c, họ ơ n n n t củ tớ

T

196

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

lui từMoscow đn Mĩ Pickering nói. Có các phư ng tiệ hộnghị ế ,” ơ n i video ởmọ tầ củ vă phòng Moscow củ Boeing, đ các kĩ i ng a n a ể sư không phả dự vào e-mail khi họcó mộvấ đ cầ giảquyếvớ i a t n ề n i t i các đng sự củ họHọ thể thả luậ trự diệ ồ Mĩ a . có có o n c n. Boeing bắ đu outsourcing thiế kếmáy bay cho Moscow như t ầ t mộ thí nghiệ mộ việ phụ như bây giờ vớ sựthiế hụ các t m, t c ; ng , i u t kĩ sưhàng không vũtrụởMĩnó là mộ tấ yế Khảnă củ , t t u. ng a Boeing đ pha trộ các kĩ ể n sưNga có chi phí thấ vớ các nhóm p i thiế kếMĩ chi phí cao, tiế tiế hơ cho phép Boeing cạ t có n n n nh tranh đu đi đu vớ đi thủ ầ ố ầ i ố chính củ nó Airbus Industries, đ ợ a ưc bao cấ bở mộconsortium củ các chính phủ Châu và cũ sử p i t a Âu ng dụ tài nă Nga nữ Mộ kĩ ng ng a. t sưhàng không Mĩ n 120 $ mộ tố t giờthiếkếmộkĩ t ; t sưNga tố khoả mộphầ ba ngầ ấ n ng t n n y. Như nhữ ngưi đợ outsource cũ là ngư i đ outsource. ng ng ờ ưc ng ờ i Các kĩ sưNga đ outsource các phầ công việ làm cho Boeing ã n c củ họcho Hindustan Aeronautics ởBangalore, chuyên về hoá a số các thiế kếmáy bay đ khiế cho chúng dễchếtạ hơ Như t ể n o n. ng đ chư phả là mộ nử câu chuyệ Ngày xư Pickering giả ây a i t a n. a, i thích, Boeing đ có thểnói vớ các nhà thầ phụNhậ củ nó, ã i u t a “Chúng tôi sẽ i cho các anh các sơđ cho cánh củ 777. Chúng gử ồ a tôi sẽ ể anh làm mộ sốvà sau đ chúng tôi sẽ vọ các anh đ các t ó hi ng mua toàn bộ máy bay từ chúng tôi. Đ là hai bên cùng thắ ó ng.” Ngày nay Boeing nói cho công ti công nghiệ Nhậ khổ lồ p t ng Mitsubishi, “Đ là các tham sốchung cho các cánh củ 7E7 mớ ây a i. Anh thiế kếsả phẩ hoàn tấ và chếtạ nó.” t n m t o Như các kĩ ng sư Nhậ là rấ mắ Nhưthếcái gì sẽxả ra? Mitshubishi outsource t t c. y các bộphậ củ cánh 7E7 đợ outsource cho cùng các kĩ n a ưc sưNga mà Boeing sửdụ cho các phầ khác củ máy bay. Trong lúc ấ ng n a y, mộ số t trong các kĩ sưvà nhà khoa họ Nga này bỏ công ti máy c các bay lớ củ Nga, lậ ra các hãng củ riêng họvà Boeing đ xem n a p a , ang xét mua cổ n trong mộ số phầ t công ti khở nghiệ này đ có dự i p ể trữ nă lự kĩ t. ng c thuậ Tấ cả c tìm nguồ toàn cầ này là vì mụ đ thiếkế chế t việ n u c ích t và tạ các máy bay nhanh hơ và rẻ n, nhưthế o n hơ Boeing có thể dùng tiề củ mình đ tiế tụ đi mớ cho thế tiế và số sót cuộ n a ể p c ổ i hệ p ng c cạ tranh gây tiề tuỵ Airbus. Nhờba sựhộtụ bây giờBoeing nh u từ i , cầ mư i mộ ngày đ xây dự mộ 737, rút xuố từhai mư i n ờ t ể ng t ng ơ tám ngày mớ chỉ nă trư c đ Boeing sẽ i vài m ớ ây. xây dự các máy ng

BA SỰHỘI TỤ

197

bay thế mớ củ mình trong ba ngày, bở vì tấcả phầ đ ợ hệ i a i t các n ưc thiế kếbằ máy tính cho lắ ráp, và chuỗ cung toàn cầ củ t ng p i u a Boeing sẽ phép nó chuyể các thành phầ từmộ cơsởđn cơ cho n n t ế sở khác đ thờ gian. úng i Đ chắ chắ rằ nó đt đợ dàn xế tố nhấ về bộphậ ể c n ng ạ ưc p t t các n và các hàng cung cấ khác, bây giờBoeing thư ng xuyên vậ hành p ờ n “các cuộ đu giá ngư c”trong đ các công ti chào giá xuố chọ c ấ ợ , ó ng i lạ nhau hơ là chào giá lên. Họđu thầ hợ đng cho mọ thứtừ i n ấ u p ồ i giấ vệsinh cho các nhà máy Boeing đn các chi tiế cầ thiế – y ế t n t các phầ hàng hoá có sẵ cho chuỗ cung củ Boeing. Boeing sẽ n ni a công bốmộ phiên đu giá vào mộ thờ gian đ trưc trên mộ t ấ t i ị nh ớ t Internet site đ ợ thiế kế ặ biệ Nó sẽ t đu đu giá cho mọ ưc t đc t. bắ ầ ấ i khoả cung ởgiá nó coi là giá phảchă Sau đ nó sẽ ngồ và n i ng. ó chỉ i nhìn mỗ nhà cung cấ muố hạ đn đ so vớ ngư i khác đ i p n giá ế âu i ờ ể thắ thầ củ Boeing. Các nhà thầ đ ợ Boeing đ giá trư c là ng u a u ưc ánh ớ đ tưcách, và mỗ ngư i có thểnhìn thấ chào giá củ mọ ngư i ủ i ờ y a i ờ khác khi họ ư ra. đa “Bạ có thể c sựthấ áp lự củ thưng trư ng và họ việ n thự y c a ơ ờ làm c ra sao,” Pickering nói. “Nó giố xem mộcuộ đ ngự ng t c ua a.” BA SỰ HỘ TỤKHÁC I ộlầ tôi đ nghe Bill Bradley kể t câu chuyệ về t phụ t n ã mộ n mộ nữthưng lư từBoston đ sang San Francisco lầ đu tiên. ợ u i n ầ Khi bà về nhà và đợ mộ ngư i bạ hỏ bà thích nó thếnào, bà ưc t ờ n i nói, “Không mấ – nó quá xa đi dư ng.” y ạ ơ Viễ cả và khuynh hưng thiên vềmà bạ mang theo trong n nh ớ n đu mình là rấ quan trọ trong đnh hình cái bạ thấ và cái bạ ầ t ng ị n y n không thấ Đ u đ giúp giảthích vì sao rấnhiề ngư i đ lỡba y. iề ó i t u ờ ã sựhộtụĐ u họhoàn toàn ởđ đ khác – cho dù nó xả ra ngay i . ầ âu ó y trư c mắhọBa thứkhác- sựhộ tụ ớ t . i khác – cùng đn đ tạ ra màn ế ể o khói này. Thứnhấlà sựphá sả dot-com, bắđu vào tháng Ba 2001. Như t n t ầ tôi đ nói ởtrư c, nhiề ngưi đ đ đng cơ số dot-com vớ ã ớ u ờ ã ánh ồ n t i toàn cầ hoá. Nhưthếkhi cơ số dot-com phá sả và rấ nhiề u n t n, t u công ti dot-com (và các hãng hỗtrợchúng) nổtung, cũ nhữ ng ng ngư i này cho rằ toàn cầ hoá cũ đ nổ ờ ng u ng ã tung. Sự c cháy củ bố a

M

198

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

dogfood.com [thứ ă cho chó.com] và mư i Web site khác - chào c n ờ giao mư i poud thứ ă cho chó con đn cử nhà bạ trong vòng ờ c n ế a n ba mưi phút- đợ cho là sựchứ minh rằ toàn cầ hoá và ơ ưc ng ng u cách mạ IT chỉ tiế xèo xèo chứ ng là ng không có thị t bò. Đ là sựxuẩ ngố thuầ tuý. Nhữ ngư i đ nghĩ ng toàn ây n c n ng ờ ã rằ cầ hoá là cùng thứnhưcơ số dot-com và rằ sựphá sả dotu n t ng n com đ dấ sựkế liễ củ toàn cầ hoá đ không thểsai lầ ánh u t u a u ã m hơ Nói lạlầ nữ sựphá sả dot-com thự sựđ thúc đy toàn n. i n a, n c ã ẩ cầ hoá vào siêu phư ng thứ bằ buộ các công ti đ outsource u ơ c ng c i và offshore ngày càng nhiề chứ nă nhằ tiế kiệ đng vố u c ng m t m ồ n hiế hoi. Đ là mộnhân tố m ây t then chốtrong đt nề tả cho Toàn t ặ n ng cầ hoá 3.0. Giữ sựphá sả dot-com và ngày nay, Google đ từxử u a n i lí khoả 150 triệ tìm kiế mộ ngày lên khoả mộ tỉ kiế ng u m t ng t tìm m mộ ngày, vớ chỉ t phầ ba đn từbên trong Hoa Kì. Vì mô t i mộ n ế hình đu giá củ nó nổ tiế khắ thếgiớ eBay đ từmộ ngàn ấ a i ng p i, i t hai tră nhân viên vào đu nă 2000 lên sáu ngàn ba tră vào m ầ m m nă 2004, tấcả ề trong thờ kì khi toàn cầ hoá đợ cho là “đ m t đu i u ưc ã qua” rồ Giữ 2000 và 2004, tổ sửdụ Internet toàn cầ tă i. a ng ng u ng 125 phầ tră bao gồ 186 phầ tră ởChâu Phi, 209 phầ tră n m, m n m n m ởMĩ Latin, 124 phầ tră ởChâu Âu, và 105 phầ tră ở c Mĩ n m n m Bắ , theo Nielsen/NetRatings. Đ úng, toàn cầ hoá chắ chắ đ kế u c n ã t thúc, đợ rồ ư c i. Không chỉ sựphá sả dot-com và tấ cả ng lờ khoác lác là n t nhữ i xung quanh nó là cái đ làm mờtấcả iề này khỏ tầ nhìn. Đ ã t đu i m ã có hai đ mây lớ khác kéo đn. Đ lớ nhấ tấnhiên, là 11/9, ám n ế ám n t, t đ là mộcú số sâu sắ đi vớ phe nhóm chính trị . Că cứvào ã t c c ố i Mĩ n 11/9, và các cuộ xâm lấ Afghanistan và Iraq tiế theo nó, không c n p ngạ nhiên là ba sựhộ tụđ bị t hút trong khói bụ củ chiế c i ã mấ i a n tranh và tiế huyên thuyên củ truyề hình cáp. Cuố cùng, là ng a n i scandal quả trị n công ti Enron, nhanh chóng tiế theo là các biế cố p n ởcác công ti Tyco và WorldCom- khiế cho các CEO và chính n quyề Bush chạ vạ đ yể trợCác CEO, vớ sựbiệ hộnào đ n y y ể m . i n ó, trởthành có tộ cho đn khi đợ chứ minh là vô tộ vềsựlừ i ế ưc ng i a dố củ ban giám đc, và ngay cảchính quyề Bush ủ hộgiớ i a ố n ng i kinh doanh, ủ hộCEO mộ cách nô lệđ thậ trọ về ra – ng t ã n ng tỏ trong con mắ công chúng – quá lo âu vềcác mố quan tâm củ t i a doanh nghiệ lớ Mùa hè 2004, tôi gặ lãnh đo củ mộ trong p n. p ạ a t nhữ công ti công nghệ n nhấcủ Mĩông đ sang Washington ng lớ t a , ã

BA SỰHỘI TỤ

199

đ lobby nhiề tài trợliên bang cho Quỹ ể u Khoa họ Quố gia [NSF] c c đ giúp nuôi dư ng mộ cơsởcông nghiệ mạ hơ cho nề công ể ỡ t p nh n n nghiệ MĩTôi hỏ ông vì sao chính quyề không triệ tậ mộ p . i n u p t cuộ họ thư ng đnh củ các CEO đ nêu bậ vấ đ này, và ông c p ợ ỉ a ể t n ề chỉ c đu và nói có mộ từ “ lắ ầ t : Enron” . Kếquả Chính xác ởthờ đ m khi thế i đ ợ làm phẳ và t : i iể giớ ư c ng, ba sựhộ tụđ đnh hình lạtoàn bộ i ang ị i môi trư ng kinh doanh toàn ờ cầ đ hỏ mộ số iề chỉ rấquan trọ trong xã hộcủ riêng u- òi i t đu nh t ng i a chúng ta và củ nhiề quố gia Phư ng Tây đ phát triể khác- các a u c ơ ã n chính trị Mĩ gia không chỉ ã không giáo dụ công chúng Mĩhọ ã đ c , đ làm việ tích cự đ làm cho nó ngu đn. Trong cuộ vậ đng c c ể ầ c n ộ tranh cử2004 chúng ta đ thấ các Đ ng viên đng Dân chủtranh ã y ả ả luậ liệ NAFTA có là mộ ý tư ng tố và Nhà Trắ củ Bush đ n u t ở t ng a ã gián bă dính lên miệ N. Gregory Mankiw, chủtị Hộ đng ng ng ch i ồ các Cốvấ Kinh tếcủ Nhà trắ và giấ ông vào tầ hầ củ n a ng, u ng m a Dick Cheney, bở vì Mankiw, tác giả a mộ sách giáo khoa kinh i củ t tếhọ nổ tiế đ dám phát biể đng tình vớ outsourcing như c i ng, ã u ồ i chỉ “sựbiể lộmớ nhấcủ các khoả lợ từthư ng mạmà các là u i t a n i ơ i nhà kinh tế ít đ nói đn từthờ Adam Smith.” chí ã ế i Tuyên bốcủ Mankiw đ gây ra mộ cuộ tranh đ về có thể a ã t c ua ai nói thứnự cưi nhấ đ đ lạ Kẻ ng đ là Chủtị Hạ n c ờ t ể áp i. thắ ã ch Việ Dennis Hastert, ông nói rằ “ thuyế củ Mankiw “ ng lí t” a không qua đ ợ mộ trắ nghiệ cơbả củ hoạđng kinh tế c tế Và đ ưc t c m n a t ộ thự .” ó là trắ nghiệ nào, Dennis? Mankiw đ thư ng đ hầ như c m áng ơ ã u không đợ nghe đn nữ ưc ế a. Vì tấcả lí do này, hầ hếmọngư i đ không thấ ba sựhộ t các u t i ờ ã y i tụ Cái gì đ thự sựđ xả ra, và nó đn giả không phả là phầ . ó c ã y ơ n i n củ thả luậ công khai ởMĩ Châu Âu. Trư c khi tôi đ thă a o n hay ớ i m Ấ Đ đu nă 2004, tôi về n ộ ầ m cơbả cũ mù tịvề tuy tôi đ n ng t nó, ã kiế đ ợ vài ám chỉ ng cái gì đ đ lên men. Mộ trong các m ưc rằ ó ang t nhà doanh nghiệ chín chắ nhấ mà tôi đ biế qua nhiề nă là p n t ã t u m Nobuyuki Idei, chủ ch củ Sony. Bấcứkhi nào ông phát biể tôi tị a t u, đu theo dõi kĩTrong nă 2004 chúng tôi gặ nhau hai lầ và cả ề . m p n, hai lầ qua giọ Nhậđc sệ củ mình ông đ nói cái gì đ đng n ng t ặ t a ã ó ọ lạ trong tai tôi. Idei nói rằ mộsựthay đi đ xả ra trong thế i ng t ổ ang y giớ công nghệ i kinh doanh cái sẽ ư c nhớlạ theo thờ gian, như đợ i, i “sao bă va vào trái đt và giếtấcả ng long.” ng ấ t t khủ May thay, các công ti toàn cầ mớ nhấ biếcái gì đ xả ra ở ó, và các công u i t t ang y đ

200

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

ti giỏnhấ đ lặ lẽ i t ã ng thích ứ vớ nó đ chúng không phảlà mộ ng i ể i t trong nhữ khủ long đ ng ng ó. Khi tôi bắ đu tìm kiế tưliệ cho cuố sách này, đ khi tôi t ầ m u n ôi cả thấ nhưđ ởtrong mộ mả Vùng Tranh Tố Tranh Sáng. m y ã t ng i Tôi đ có ý đnh phỏ vấ các CEO và các nhà công nghệ các ã ị ng n từ công ti chính, các công ti cả cơsởMĩ nư c ngoài, và họmô có và ớ tả theo cách riêng củ họ tôi gọlà ba sựhộtụNhư vì tấcả a cái i i . ng, t các lí do tôi đ nhắ tớ ởtrên, hầ hế họđ không nói cho công ã c i u t ã chúng hay các chính trị biế Hoặ họđ quá quẫ trí, quá tậ gia t. c ã n p trung vào việ kinh doanh củ riêng họ hay quá sợ Cứnhưtấ cả c a , . t họđu là “nhữ ngư i vỏ ề ng ờ kén,” ng trong mộ vũtrụ số t song song, nhữ ngư i ởtrong mộ bí mậlớ Đ ng ờ t t n. úng, tấcả đu biế đ u t họ ề t iề bí mậ– như chẳ ai đ muố nói cho lũ . t ng ng ã n trẻ Thôi đ ợ đ là sựthậ mà không ai muố nói cho bạ Thế ư c, ây t n n: giớ đ thành phẳ Nhưkếquả a ba sựhộ tụ sựcộ tác và i ã ng. t củ i , ng cạ tranh toàn cầ - giữ các cá nhân và các cá nhân, các công ti nh u a và các cá nhân, các công ti và các công ti, và các công ti và các khách hàng – đ đ ợ làm cho rẻ n, dễ n, trơ tru hơ và hiệ ã ưc hơ hơ n n, u quả n cho nhiề ngư i hơ từnhiề xó xỉ củ thế i hơ ở hơ u ờ n u nh a giớ n bấcứthờ đ m nào trong lị sử giớ t i iể ch thế i. Bạ biế “ c cách mạ công nghệthông tin”mà báo chí kinh n t cuộ ng doanh đ tung ra trong 20 nă qua? Đ tiế đ chỉ i là khúc ã m áng c ó mớ dạ đu. 20 nă vừ qua mớ chỉ bậ việ rèn, mài sắ và phân o ầ m a i là n c c phố tấ cảcác công cụmớ đ kếnố và cộ tác. Bây giờcuộ i t i ể t i ng c cách mạ thông tin sắ bắđu, khi tấcả ng bổ ng p t ầ t nhữ sung lẫ nhau n giữ các công cụ ng tác đ bắđu thự sựhoạđng vớ nhau đ a cộ ó t ầ c t ộ i ể san phẳ sân chơ Mộ trong nhữ ngư i đ kéo toạ bứ màn ng i. t ng ờ ã c c và gọ giây phút này bằ tên thậ củ nó là Carly Fiorina củ i ng t a a Hewlett–Packard, nă 2004 bà đ bắ đu tuyên bốtrong bài diễ m ã t ầ n thuyếtrư c công chúng củ mình rằ sựbùng nổvà phá sả dott ớ a ng n com đ chỉ là sựkế thúc củ phầ đu” 25 nă vừ qua trong ã “ t a n ầ . m a công nghệFiorina, CEO củ HP lúc đ nói, mớ chỉ “màn khở , a ó, i là i đng” thôi. Bây giờchúng ta đ tiế vào cuộ đu chính, bà ộ mà ang n c ấ nói, “và vớ cuộ đu chính đ tôi muố nói đn mộ kỉ i c ấ ó, n ế t nguyên trong đ công nghệ c sự n đi mọ khía cạ củ kinh doanh, ó thự biế ổ i nh a mọ khía cạ củ cuộ số và mọ khía cạ củ xã hộ i nh a c ng i nh a i.”

BỐ N

SựSắ xế Vĩ ạ p p đi

a sựhộ tụkhông chỉ i sẽtác đng đn các cá nhân chuẩ bị ộ ế n chính mình cho công việ ra sao, các công ti cạ tranh thế c nh nào, các nư c tổchứ hoạ đng kinh tế đa chính trị a họra ớ c t ộ và ị củ sao. Vớ thờ gian, nó sẽđ hình lạ các thự thể i i ị nh i c chính trịphân , lạ vai củ các đng chính trịvà xác đ lạai là mộ ngư i làm i a ả , ị i nh t ờ chính trịTóm lạ theo sau ba sựhộ tụnày mà chúng ta vừ đ m . i, i a iể qua, chúng ta sẽchứ kiế cái tôi gọ là “sựsắ xế vĩ ạ Bở ng n i p p đi.” i vì khi thế i bắ đu chuyể từmộ mô hình tạ giá trị yế giớ t ầ n t o chủ u theo chiề dọ từtrên xuố (chỉ và kiể soát) sang mộ mô u c ng huy m t hình tạ giá trị o ngày càng ngang (kếnố và cộ tác), nó không chỉ t i ng tác đng đn làm kinh doanh thế ộ ế nào. Nó tác đng đn mọ thứ các ộ ế i cộ đng và các công ti xác đ mình thế ng ồ ị nh nào; các công ti và các cộ đng dừ và bắđu ởđ các cá nhân cân đi nhữ bả ng ồ ng t ầ âu; ố ng n sắ khác nhau củ họthếnào vớ tưcách nhữ ngư i tiêu dùng, c a i ng ờ các nhân viên, các cổđ ông, và các công dân; và nhà nư c phả ớ i đ vai trò gì. Tấcả ng thứnày sẽ i đ ợ sắ xế lạ Că óng t nhữ phả ư c p p i. n bệ phổbiế nhấcủ thế i phẳ là rố loạ đ bả sắ đ là nh n t a giớ ng i n a n c, ó vì sao, nế không gì khác, các nhà khoa họ chính trị có mộ u c sẽ t ngày khả sát thự đa vớ thếgiớ phẳ Khoa họ chính trị o c ị i i ng. c có thểhoá ra là ngành công nghiệ tă trư ng lớ nhấ trong tấ cả p ng ở n t t [các khoa họ ởkỉ c] nguyên mớ này. Bở vì khi đ qua sựsắ xế i i i p p lớ này trong thậ niên tớ chúng ta sẽ y mộ sốbạ đng sàng n p i, thấ t n ồ rấlạ sẽ n hành mộ số t đng chính trị t mớ mẻ t kì tiế t hoạ ộ rấ i . Đ u tiên tôi bắ đu nghĩ sựsắ xế vĩ ạ sau mộ cuộ trò ầ t ầ về p p đi t c chuyệ vớ nhà lí thuyế chính trị i tiế củ Đ i họ Hardvard n i t nổ ng a ạ c Michael J. Sandel. Sandel làm tôi hơ giậmình bằ nhậ xét rằ i t ng n ng loạ quá trình làm phẳ mà tôi đ mô tả c sựđ đợ Karl i ng ang thự ã ưc Marx và Friedrich Engels nhậ diệ đu tiên trong Tuyên ngôn n n ầ Cộ sả đ ợ xuấ bả nă 1848. Trong khi sựco lạ và làm ng n, ư c t n m i phẳ thế i mà ta thấ ngày nay tạ thành mộ sựkhác biệ về ng giớ y o t t

B

202

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

mứ đ vớ cái Marx đ thấ xả ra ởthờ ông, Sandel nói, tuy vậ c ộ i ã y y i y nó là phầ củ cùng xu hưng lị sửmà Marx đ nêu bậ trong n a ớ ch ã t các tác phẩ củ ông về m a chủnghĩ tưbả cuộ hành quân không a nc lay chuyể đ ợ củ công nghệ vố [tưbả đ loạbỏmọ rào n ưc a và n n] ể i i cả biên giớ ma sát, và ràng buộ đi vớ thư ng mạtoàn cầ n, i, c ố i ơ i u. “Marx đ là mộ trong nhữ ngư i đu tiên thoáng thấ khả ã t ng ờ ầ y nă củ thế i nhưmộ thị ờ toàn cầ không bị biên ng a giớ t trư ng u, các giớ quố gia làm cho rắ rố Sandel giảthích. “ i c c i,” i Marx là mộ nhà t phê bình mãnh liệnhấ củ chủnghĩ tưbả thế ng ông kính t t a a n, như sợsứ mạ củ nó đ phá sậ các rào cả và tạ ra mộ hệ ng c nh a ể p n o t thố sả xuấvà tiêu thụtoàn cầ Trong Tuyên ngôn Cộ sả ông đ n t u. ng n, ã mô tả chủnghĩtưbả nhưmộ lự lư ng sẽ a n t c ợ làm tan rã tấcả t các thự thể c phong kiế dân tộ và tôn giáo, tạ ra mộ nề vă minh n, c, o t n n phổquát đ ợ chi phố bở các mệ lệ thị ờ Marx đ coi ưc i i nh nh trư ng. ã là không thểtránh khỏ rằ [vố tưbả có cách riêng củ nói ng n] n a không thểtránh khỏ và cũ đ mong mỏ Bở vì mộ khi chủ i ng áng i. i t nghĩtưbả đ phá huỷmọ lòng trung thành dân tộ và tôn giáo, a n ã i c Marx nghĩnó sẽ trầ toàn bộ c đu tranh giữ tưbả và lao , bóc n cuộ ấ a n đng. Buộ phả cạ tranh trong mộ cuộ đ toàn cầ đn đ ộ c i nh t c ua u ế áy, nhữ ngư i lao đng thế i sẽ ng ờ ộ giớ liên hiệ lạtrong mộ cách mạ p i t ng toàn cầ đ chấ dứ áp bứ Bị ớ đ t mấsựan ủnhữ sựrố u ể p t c. tưc oạ t i ng i trí, nhưmấ chủnghĩyêu nư c và tôn giáo, họsẽ y sựbóc lộ t a ớ thấ t họ t cách rõ ràng và đ ng lên đ chấ dứ nó.” mộ ứ ể m t Quả c, đc Tuyên ngôn Cộ sả ngày nay, tôi kính sợMarx thự ọ ng n đ nêu chi tiếsâu sắ đn thế các lự lư ng làm phẳ thế i ã t c ế nào c ợ ng giớ trong sựnổ lên củ Cách mạ Công nghiệ và ông đ báo hiệ i a ng p, ã u trư c nhiề đn thế cách mà cũ các lự lư ng này sẽ p tụ ớ u ế nào ng c ợ tiế c làm phẳ thế i cho đn đ tậ hiệ nay. Trong đ n có lẽ ng giớ ế úng n n oạ là đ n then chố củ Tuyên ngôn Cộ sả Marx và Engels viế oạ t a ng n, t:
Tấcả quan hệ ng đ và hoen rỉvớ cả t các cứ ờ , i tràng các đnh kiế và ị n ý kiế vố đ ợ tôn sùng, đu đ tiêu tan; nhữ quan hệmớ n n ưc ề ang ng i hình thành chư kị cứ lạ thì đ già cỗ ngay. Tấ cảnhữ gì a p ng i ã i t ng vữ chắ đu tan thành mây khói; tấcảnhữ gì thiêng liêng đu ng c ề t ng ề bị uếvà rố cuộ mỗ ngư i đu buộ phảnhìn nhữ đ u kiệ ô , t c, i ờ ề c i ng iề n sinh hoạ củ họvà nhữ quan hệgiữ họvớ nhau bằ con mắ t a ng a i ng t tỉ táo. Vì luôn luôn bị nh thúc đy bở nhu cầ liên tụ mởrộ thị ẩ i u c ng trư ng cho sả phẩ củ nó, giai cấ tưsả xâm lấ khắ toàn cầ ờ n m a p n n p u. Nó phảxâm nhậ vào khắ nơ trụ i ởkhắ nơ và thiếlậ nhữ i p p i, lạ p i t p ng

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

203

mố liên hệ khắ nơ Do khai thác thị ờ thế i, giai cấ tư i ở p i. trư ng giớ p sả đ làm cho sả xuấvà tiêu dùng trong tấcả nư c mang tính n ã n t t các ớ chấthế i. Mặ cho bọ phả đng đ buồ nó đ làm cho công t giớ c n n ộ au n, ã nghiệ mấ cơsởdân tộ Nhữ ngành công nghiệ dân tộ đ bị p t c. ng p c ã tiêu diệ và đ ngày càng bị diệ Nhữ ngành công nghiệ t ang tiêu t. ng p dân tộ bị c thay thế i nhữ ngành công nghiệ mớ tứ là nhữ bở ng p i, c ng ngành công nghiệ mà việ thâu nạ chúng trởthành mộ vấ đ p c p t n ề số còn đi vớ tấ cảcác dân tộ vă minh, nhữ ngành công ng ố i t c n ng nghiệ không dùng nhữ nguyên liệ bả xứ mà dùng nhữ p ng u n ng nguyên liệ đa từnhữ miề xa xôi nhấtrên trái đt đn và sả u ư ng n t ấ ế n phẩ làm ra không nhữ đ ợ tiêu thụngay trong xứmà còn đợ m ng ư c ưc tiêu thụở t cả nơ trên trái đt nữ Thay cho nhữ nhu cầ cũ tấ các i ấ a. ng u đ ợ thoảmãn bằ nhữ sả phẩ trong nư c, thì nả sinh ra ưc ng ng n m ớ y nhữ nhu cầ mớ đ hỏ đợ thoảmãn bằ nhữ sả phẩ ng u i, òi i ư c ng ng n m đ a từnhữ miề và xứxa xôi nhấvềThay cho tình trạ cô lậ ư ng n t . ng p trư c kia củ các đa phưng và các dân tộ vẫ tựcung tựcấ ta ớ a ị ơ c n p, thấ phát triể nhữ quan hệ y n ng phổ n, sựphụthuộ phổ n giữ biế c biế a các dân tộ Mà sả xuấ vậ chấđ nhưthếthì sả xuấtinh thầ c. n t t t ã n t n cũ không kém nhưthếNhữ thành quảcủ hoạđng tinh thầ ng . ng a t ộ n củ mộ dân tộ trởthành tài sả chung củ tấcả dân tộ Tính a t c n a t các c. chấđn phưng và phiế diệ dân tộ ngày càng không thể n tạ t ơ ơ n n c tồ i đ ợ nữ và từnhữ nề vă họ dân tộ và đ phưng, muôn ư c a; ng n n c c ị a ơ hình muôn vẻđ nả nởra mộnề vă họ toàn thế i. , ang y t n n c giớ Nhờcảtiế mau chóng công cụsả xuấ và làm cho các phư ng i n n t ơ tiệ giao thông trởnên vô cùng tiệ lợ giai cấ tưsả lôi cuố tấ n n i, p n n t cả ngay cả dân tộ dã man nhấvào trào lư vă minh. Giá rẻ , các c t u n củ các sả phẩ củ giai cấ ấ là trọ pháo bắ thủ tấcả a n m a p y ng n ng t các vạ lí trư ng thành và buộ nhữ ngư i dã man bài ngoạmộ cách n ờ c ng ờ i t ngoan cư ng nhấ phả hàng phụ Nó buộ tấ cảcác dân tộ phả ờ t i c. c t c i chấ nhậ phưng thứ sả xuấtưsả nế không sẽ tiêu diệ nó p n ơ c n t n, u bị t; buộ tấ cả dân tộ phả du nhậ cái gọ là vă minh, nghĩ là c t các c i p i n a phảtrởthành tưsả Nói tóm lạ nó tạ ra cho nó mộ thế i theo i n. i, o t giớ hình dạ củ nó.* ng a

Khó có thể là Marx đ công bốnó nă 1848. Dẫ chiế đn tin ã m n u ế Tuyên ngôn Cộ sả Sandel bả tôi, “ ng n, o Anh đ lậ luậ cái gì đ ang p n ó tư ng tự Cái anh lậ luậ là sựphát triể về ơ . p n n công nghệ thông tin cho phép các công ti ép tấcả phi hiệ quả ma sát khỏ các thị t sự u và i trư ng và hoạđng kinh doanh củ họ Đ là cái khái niệ ‘ ờ t ộ a . ó m làm
*

dự theo [http://www.marxists.o rg/vietnamese/marx-engels/1840s/tuyen/]. a

203

204

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

phẳ củ anh thự sựmuố nói. Như mộ thế i phẳ phi ng’ a c n ng t giớ ng, ma sát là mộ phúc lành ô hợ Nó có thểnhưanh gợ ý, là tố cho t p. , i t kinh doanh toàn cầ Hay nó có thểnhưMarx đ tin, là đ m báo u. , ã iề trư c cho mộ cuộ cách mạ vô sả Như nó cũ có thể ư ớ t c ng n. ng ng đa ra mộ đ doạ ố vớ các chỗvà các cộ đng đc biệcho chúng t e đi i ng ồ ặ t ta phư ng hư ng, đ vị ơ ớ ị nh chúng ta trên thế i. Từsựkhuấ đng giớ y ộ đu tiên củ chủnghĩ tưbả ngư i ta đ hình dung về ầ a a n, ờ ã khả ng nă củ thế i nhưmộ thị ờ hoàn hả không bị n trở i các a giớ t trư ng ocả bở áp lự bả hộ các hệthố pháp lí khác nhau, các khác biệ vă c o , ng t n hoá và ngôn ngữ hay sựbấ đng ý thứ hệ Như sứ tư ng , t ồ c . ng c ở tư ng này đ luôn va vào thếgiớ nhưnó thự sựlà - đy rẫ ợ ã i c ầ y nhữ nguồ ma sát và phi hiệ quả Mộ sốcả trởcho mộ thị ng n u . t n t trư ng toàn cầ phi ma sát là nhữ nguồ thậ củ sựlãng phí và ờ u ng n t a mấcơ i. Như mộ sốtrong nhữ phi hiệ quả là các đ t hộ ng t ng u này ị nh chế tậ quán, vă hoá, và truyề thố mà ngư i dân yêu mế , p n n ng ờ n chính xác vì chúng phả ánh các giá trị thị ờ nhưsự kế n phi trư ng cố t xã hộ niề tin tôn giáo, và tựhào dân tộ Nế các thị ờ toàn i, m c. u trư ng cầ và các công nghệtruyề thông mớ làm phẳ nhữ sựkhác u n i ng ng biệ này, thì chúng ta có thể t cái gì đ quan trọ Đ là vì sao t mấ ó ng. ó tranh luậ vềchủnghĩ tưbả từngay ban đu, đ là về n a n, ầ ã các ma sát, cả trở và ranh giớ nào chỉ nhữ nguồ lãng phí và phi n , i là ng n hiệ quảvà nhữ cái nào là nguồ củ bả sắ và sựthuộ về u , ng n a n c c mà chúng ta phả cốbả vệTừđ n tín đn Internet, mỗ công nghệ i o . iệ ế i truyề thông mớ đ hứ hẹ làm co khoả cách giữ ngư i dân, n i ã a n ng a ờ đ tă truy cậ đn thông tin, và đ đa chúng ta hếsứ gầ hơ ể ng p ế ểư t c n n đn ư c mơvề t thị ờ toàn cầ hữ hiệ hoàn hả phi ma ế ớ mộ trư ng u u u o, sát. Và mỗ lầ câu hỏ cho xã hộ nổ lên vớ sựcấ bách đ ợ i n, i i i i p ưc làm mớ Ởmứ đ nào chúng ta phảđ ng sang mộbên, ‘bắđu i: c ộ i ứ t t ầ vớ chư ng trình,’ và làm mọ thứchúng ta có thểlàm đ ép bỏ i ơ i ể càng nhiề sựphi hiệ quảvà ở c đ nào chúng ta phảdự vào u u , mứ ộ i a xu hư ng vì các giá trị các thị ờ toàn cầ không thể ớ mà trư ng u cung cấ Mộ số p? t nguồ ma sát là đ bả vệngay cả ố mặvớ mộ n áng o , đi t i t nề kinh tế n toàn cầ đ doạ phẳ chúng.” u e làm ng Nguồ ma sát lớ nhấ tấnhiên, luôn là nhà nư c quố gia, vớ n n t, t ớ c i các biên giớ và luậ pháp đợ xác đnh rõ ràng. Các biên giớ i t ưc ị i quố gia nhưmộ nguồ ma sát chúng ta muố duy trì, hay thậ c t n n m chí có thể trì, trong mộ thế i phẳ Các rào cả pháp lí đi duy t giớ ng? n ố vớ dòng chả thông tin, quyề sởhữ trí tuệvà vố nhưquyề i y n u , nn

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

205

tác giảbả vệngư i lao đng, và lư ng tố thiể thì sao? Theo , o ờ ộ ơ i usau ba sựhộtụcác lự lư ng làm phẳ càng làm giả ma sát và i , c ợ ng m các rào cả các thách thứ càng gắ mà chúng sẽđt ra vớ nhà n, c t ặ i nư c-quố gia và vớ các nề vă hoá, giá trịbả sắ dân tộ ớ c i n n , n c c, truyề thố dân chủ và mố ràng buộ cá biệ mà về t lị sử n ng , i c t mặ ch đ cho sựbả vệ sựlàm nhẹ t nào đ đi vớ ngư i lao đng ã o và bớ ó ố i ờ ộ và các cộ đng. Cái nào chúng ta giữlạvà cái nào đ cho biế ng ồ i ể n thành mây khói đ tấcả ể t chúng ta có thể ng tác dễ cộ dàng hơ n? Đ u này sẽdẫ đn sựsắ xế phân loạ nào đ đ là vì sao iề n ế p p, i ó, ó đ m do Michael Sandel nêu ra là cơbả và chắ chắ ởhàng đu iể n c n ầ củ tranh luậ chính trị ởbên trong và giữ các nhà nư c-quố a n cả a ớ c gia trong thế i phẳ NhưSandel lí lẽcái tôi gọlà cộ tác có giớ ng. , i ng thểđợ nhữ ngư i khác coi chỉ ưc ng ờ nhưmộ cái tên bóng bẩ cho t y khả ng thuê nhân công rẻ Ấ Đ . Bạ không thể nhậ đ u nă ở n ộ n phủ n iề đ khi bạ nhìn nó từviễ cả MĩNhư nó là thế nế bạ ó n n nh . ng chỉ u n nhìn từmộ phía. Từviễ cả củ ngư i lao đng Ấ Đ , cùng t n nh a ờ ộ n ộ hình thứ cộ tác ấ outsourcing, có thểđ ợ coi nhưcái tên c ng y, ưc khác củ trao quyề cho các cá nhân trong thế i đ phát triể a n giớ ang n nhưchư từ có bao giờ cho phép họnuôi dư ng, khai thác, và a ng , ỡ hư ng lợ từtài nă trí tuệ i phú củ họ nhữ tài nă mà ở i ng Trờ a ng ng trư c sựlàm phẳ thế i đ thư ng mụ rữ ởcác cầ cả củ ớ ng giớ ã ờ c a u ng a Bombay và Calcutta. Nhìn nó từgóc Mĩ a thế i phẳ bạ có củ giớ ng, n thể t luậ là ma sát, các rào cả và các giá trị n trởoutsourcing kế n n, cả phảđ ợ duy trì, có lẽ m chí đ ợ tă cưng. Như từquan i ưc thậ ư c ng ờ ng đ m củ nhữ ngư i Ấ Đ , sựkhông thiên vịcông lí, và nhữ iể a ng ờ n ộ , ng khát vọ riêng củ họđ hỏ rằ cùng các rào cả và nguồ ma ng a òi i ng n n sát đ phảđợ dỡbỏTrong thế i phẳ sựgiảphóng kinh tế ó i ưc . giớ ng, i củ mộngư i có thể sự t nghiệ củ ngư i khác. a t ờ là thấ p a ờ

INDIA (Ấ Đ Đ LẠ INDIANA: N Ộ) ỐI I AI BÓC LỘ AI? T ãy xem xét trư ng hợ này về i loạ đ bả sắ Nă 2003, ờ p rố n a n c. m bang Indiana mờ đu thầ mộ hợ đng nâng cấ các hệ i ấ u t p ồ p thố máy tính xửlí các đ hỏ thấ nghiệ củ bang. Thửđ ng òi i t p a oán xem ai trúng? Tata America International, công ti con có trụsởở

H

205

206

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Mĩ a công ti Tata Consultancy Services củ Ấ Đ . Giá bỏthầ củ a n ộ u củ Tata là 15,2 triệ $ rẻ n giá bỏ u củ đi thủ nhấ củ a u hơ thầ a ố sát t a nó, công ti Deloitte Consulting and Accenture có cơsởởNew York, là 8,1 triệ $. Không công ti Indiana nào tham gia đu thầ u ấ u, vì nó quá lớ đ họ thể i quyế n ể có giả t. Nói cách khác, mộ hãng tưvấ Ấ Đ thắ thầ đ nâng cấ t n n ộ ng u ể p cụ quả lí thấ nghiệ củ bang Indiana! Bạ không thể c n t p a n dàn xế p việ này. Indiana đ outsourcing chính cụ phảlàm cho ngư i dân c ã c i ờ Indiana nhẹ t khỏ các tác đng củ outsourcing. Tata đ dựkiế bớ i ộ a ã n gử khoả sáu mưi lă nhân viên hợ đng đ làm việ tạ i ng ơ m p ồ ể c i Trung tâm Chính phủIndiana, cùng vớ mư i tám nhân viên củ i ờ a bang. Tata cũ nói nó muố thuê các nhà thầ phụđ phư ng và ng n u ị a ơ có tuyể dụ nào đ ởđ phưng, như phầ lớ nhân viên sẽ n ng ó ị a ơ ng n n đn từẤ Đ đ tiế hành đi tu máy tính, hệ ng, mộ khi hoàn ế n ộể n ạ thố t tấ đợ cho là “sẽ ng tố đ xửlí các đ hỏ thấ nghiệ cũ t, ư c tă c ộ òi i t p, ng nhưtiế kiệ bư phí và giả sựphiề nhiễ đi vớ các doanh t m u m n u ố i nghiệ đ thuếthấ nghiệ tờIndianapolis Star tư ng thuậ p óng t p,” ờ t ngày 25-6-2004. Có lẽ n có thể ng đ câu chuyệ kế thúc bạ phỏ oán n t thếnào. “Các trợlí chóp bu củ Frank O’ a Bannon, thố đc bang ng ố khi đ đ kí hợ đng nhạ cả chính trịcó thờ hạ bố nă ó, ã p ồ y m , i n n m trư c khi ông mấ vào ngày 13-9-[2003],” tờ Star tư ng thuậ ớ t ờ t. Như khi tin tứ vềhợ đng đ ợ công bố nhữ ngư i Cộ ng c p ồ ưc , ng ờ ng hoà biế nó thành mộ vấ đ củ cuộ vậ đng. Nó trởthành vấ n t n ề a c n ộ n đ chính trị ề nóng bỏ đn mứ Thố đc Joe Kernan, mộ đng ng ế c ng ố t ả viên Đ ng Dân chủngư i thay thếO’ ả ờ Bannon, đ ra lệ cho cơ ã nh quan củ bang, cụ giúp nhữ cưdân Indiana không có việ làm, a c ng c huỷ hợ đng- và cũ đa ra các rào cả pháp lí và ma sát nhấ bỏ p ồ ng ư n t đ đ ngă nhữ việ nhưvậ xả ra lầ nữ Ông cũ đ ra ị ể n nh ng c y y n a. ng ã lệ rằ hợ đng phả đợ phân thành các miế nhỏmà các nh ng p ồ i ưc ng hãng Indiana có thể ấ thầ tố cho các hãng Indiana như rấ đu u- t ng t đt tiề và phi hiệ quả ố vớ bang. TờIndianapolis Star tư ng ắ n u đi i ờ thuậ rằ mộ tấ séc 993.587 $ đ đợ gử thanh toán cho Tata t ng t m ã ưc i vì tám tuầ công việ trong thờ gian đ nó đ đ tạ bố mư i n c, i ó ã ào o n ơ lă nhà lậ trình củ bang về m p a phát triể và kĩ t phầ mề tiên n thuậ n m tiế “ n: ‘ việ vớ công ti thậtuyệ vờ Alan Degner, uỷviên Làm c i t t i,’ củ Indiana về a phát triể lự lư ng lao đng, nói.” n c ợ ộ Nhưthếbây giờtôi nêu chỉ t câu hỏ đ n giả Ai là ngư i mộ i ơ n: ờ bóc lộ và ai là ngư i bị t ờ bóc lộ trong câu chuyệ India-Indiana t n

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

207

này? Chi nhánh Mĩ a mộ hãng tưvấ Ấ Đ đ xuấ đ tiế củ t n n ộ ề t ể t kiệ cho nhữ ngư i đ thuế m ng ờ óng Indiana 8,1 triệ $ bằ tân trang u ng lạcác máy tính củ họ sửdụ cả nhân viên Ấ Đ và nhữ i a ng các n ộ ng ngư i làm thuê đa phư ng từIndiana. Doanh vụsẽ t làm lợ cho ờ ị ơ rấ i chi nhánh Mĩ a hãng tưvấ Ấ Đ ; nó làm lợ cho mộ số ờ củ n n ộ i t ngư i làm kĩ t củ Indiana; và nó tiếkiệ cho cưdân bang Indiana thuậ a t m nhữ đng tiề thuế báu có thể ư c dùng đ thuê nhiề nhân ng ồ n quý đợ ể u viên nhà nưc hơ ởnơ khác, hay đ xây dự các trư ng họ mớ ớ n i ể ng ờ c i làm giả dài lâu vai củ ngư i thấ nghiệ Thếmà toàn bộhợ m a ờ t p. p đng, đ ợ các đng viên Dân chủ ng hộ ờ lao đng kí, bị ồ ưc ả ủ ngư i ộ xé dư i áp lự củ nhữ ngưi Cộ hoà ủ hộ do-thư ng mạ ớ c a ng ờ ng ng tự ơ i. Hãy sắ xế lạđ u đ p p i iề ó. Trong thế i cũ nơ giá trị yế đợ tạ ra theo chiề dọ giớ , i chủ u ư c o u c, thư ng ởbên trong mộ công ti đ n nhấvà từtrên xuố đ rấdễ ờ t ơ t ng, ã t đ thấ ai ởtrên đ và ai ởdưi đ ai bóc lộ và ai bị lộ ể y ỉ nh ớ áy, t bóc t. Song khi thế i bắđu phẳ ra và giá trị giớ t ầ ng ngày càng đ ợ tạ ra ưc o theo chiề ngang (qua vô số ng cộ tác, trong đ các cá nhân và u dạ ng ó nhữ kẻ có sứ mạ hơ nhiề ai ở ng nhỏ c nh n u), trên đnh ai ởdư i đ ỉ ớ áy, ai bóc lộ và ai bị t bóc lộ trởnên rấ phứ tạ Mộ sốtrong các t, t c p. t phả xạ n chính trị củ chúng ta không còn áp dụ đợ nữ Có cũ a ng ưc a. phảcác kĩ n Đ đ không “bị lộ khi chính phủ a họ ã i sưẤ ộ ã bóc t” củ đ đ tạ họởmộ sốtrong các họ việ kĩ t tố nhấ thế i ở ào o t c n thuậ t t giớ bên trong Ấ Đ , như sau đ cũ chính phủẤ Đ đ đ theo n ộ ng ó ng n ộó ã đ i chính sách kinh tế hộ chủ uổ xã i nghĩkhông thể o công ă việ a tạ n c làm cho các kĩ ó ởẤ Đ , nên nhữ ngư i không thể sưđ n ộ ng ờ thoát khỏ Ấ Đ đ phả lái taxi đ kiế miế ă Cũ các kĩ ó i n ộã i ể m ng n? ng sưđ bây giờcó bị lộkhi họgia nhậ công ti tư n lớ nhấẤ Đ , bóc t p vấ n t n ộ đ ợ trả ơ rấthoả mái theo các đ u kiệ Ấ Đ , và, nhờthế ưc lư ng t i iề n n ộ giớ phẳ bây giờcó thể dụ kĩ ng củ họmộ cách toàn i ng, áp ng nă a t cầ Hay các kĩ u? sưẤ Đ đ bây giờbóc lộ ngư i dân Indiana n ộó t ờ bằ kiế nghị trang lạ hệ ng quả lí thấnghiệ củ bang ng n tân i thố n t p a họvớ ít tiề hơ nhiề so vớ mộ hãng tưvấ MĩHay nhân dân i n n u i t n ? Indiana bóc lộ các kĩ t sưẤ Đ rẻ ó? Ai đ hãy nói cho tôi biế n ộ đ ó t: Ai bóc lộ ai trong câu chuyệ này? Cánh Tả t n truyề thố đ ng về n ng ứ phía ai trong câu chuyệ này? Vớ các công nhân tri thứ từthế n i c giớ đ phát triể đ ợ trảlư ng tửtế thửdùng tài nă khó i ang n, ư c ơ , ng nhọ mớ có đợ củ họtrong thế i đ phát triể Hay vớ các c i ưc a giớ ã n? i chính trị Indiana, nhữ ngư i muố tư c đ t công việ củ gia ng ờ n ớ oạ c a 207

208

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

các kĩ sưẤ Đ này đ các cửtri củ họcó thểlàm vớ giá đt n ộ ể a i ắ hơ Và cánh Hữ truyề thố đ ng vớ ai trong câu chuyệ này? n? u n ng ứ i n Vớ nhữ ngư i muố giữthuếthấ và giả ngân sách Indiana i ng ờ n p m bằ outsourcing mộ sốviệ hay vớ nhữ ngư i nói, “ tă ng t c, i ng ờ Hãy ng thuếđ giữcông việ ởđ và dành chỉ ngư i dân Indiana” ể c ây cho ờ ? Vớ nhữ ngư i muố duy trì ma sát nào đ trong hệthố cho i ng ờ n ó ng, dù đ u đ đ ngư c lạ mọ bả nă Cộ hoà vềtựdo thư ng iề ó i ợ i i n ng ng ơ mạ chỉ ểgiúp nhân dân Indiana? Nế bạ chố toàn cầ hoá i, đ u n ng u bở vì bạ nghĩ làm hạ nhân dân ởcác nư c đ phát triể i n nó i ớ ang n, bạ đ ng về n ứ phía nào trong chuyệ này: India hay Indiana? n Tranh luậ India đi lạ Indiana nêu bậ nhữ khó khă trong n ố i t ng n vạ ra các ranh giớ giữ nhữ lợ ích củ hai cộ đng trư c ch i a ng i a ng ồ ớ kia chẳ bao giờhình dung là họđợ kế nố nói chi đn cộ ng ưc t i, ế ng tác. Như đt nhiên họthứ tỉ và phát hiệ ra rằ trong mộ ng ộ c nh n ng t thế i phẳ nơ công việ ngày càng trởthành sựcộ tác theo giớ ng, i c ng chiề ngang, họkhông chỉ ư c kếnố và cộ tác mà rấcầ đn u đợ t i ng t n ế mộ khế ớ xã hộđ quả lí các mố quan hệ a họ t ưc i ể n i củ . Đ m lớ hơ ở ây là thế iể n n đ này: Bấluậ chúng ta nói về t n khoa họ c quả lí hay khoa họ chính trịchế hay nghiên cứ và phát triể n c , tác u n, rấ rấnhiề ngư i chơ và quy trình sẽ i bắđu giảquyế“ t, t u ờ i phả t ầ i t sự làm ngang hoá.” Và nó sẽ n phảsắ xế lạrấnhiề cầ i p p i t u.

CÁC CÔNG TI DỪNG VÀ BẮ Đ U ỞĐ T Ầ ÂU? ệ nhưmố quan hệ a các nhóm ngưi lao đng khác nhau t i giữ ờ ộ sẽphả đ ợ sắ xế lạ trong mộ thếgiớ phẳ quan hệ i ưc p p i t i ng, giữ các công ti và các cộ đng trong đ chúng hoạđng cũ a ng ồ ó t ộ ng sẽ . Giá trị a ai sẽ phố mộ công ti cá biệvà lợ ích củ ai thế củ chi i t t i a công ti đ sẽtôn trọ và thúc đy? Ngư i ta thư ng nói rằ do ó ng ẩ ờ ờ ng General Motors đ tớ nên Mĩ i tớ Như ngày nay ngư i ta nói, i i, đ i. ng ờ “Do Dell đ tớ nên Maylaysia, Đ loan, Trung Quố Ireland, Ấ i i, ài c, n Đ … đ tớ Ngày nay HP có 142.000 nhân viên ở178 nư c. Nó ộ i i” ớ không chỉ công ti công nghệ là tiêu dùng lớ nhấtrên thế i; nó n t giớ là công ti công nghệ thông tin lớ nhấ Châu Âu, nó là công ti IT n t lớ nhấ ởNga, là công ti IT lớ nhấ ởTrung Đ n t n t ông, và công ti

H

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

209

công nghệ thông tin lớ nhấởNam Phi. HP có là công ti Mĩ u n t nế đ sốnhân viên và các khách hàng củ nó ở a a ngoài nư c Mĩcho dù ớ , tổ hành dinh củ nó ở ng a Palo Alto? Các công ti không thể ng sót số ngày nay nhưmộ thự thể giớ hạ bở bấ cứmộ nhà nư ct c bị i n i t t ớ quố gia duy nhấnào, không ngay cả i nhà nư c-quố gia lớ c t bở ớ c n nhưHoa Kì. Cho nên vấ đ giữ n ề -cho-mình-tỉ nh-táo-vào-ban-đ êm hiệ thờ đi vớ các nhà nư c-quố gia và công dân củ chúng là, n i ố i ớ c a ứ xửthếnào vớ các công ti không còn bị i hạ bở cái thứ ng i giớ n i gọlà nhà nư c-quố gia nữ Chúng trung thành vớai? i ớ c a. i “Tổ công ti Mĩã hoạđng rấtố và không có gì sai vớ việ ng đ t ộ t t, i c đ như nó hoạ đng tố bằ cách liên kế mình vớ thếgiớ ó, ng t ộ t ng t i i phẳ Dinakar Singh, nhà quả lí quỹtựbả hiể [hedge fund], ng,” n o m nói. “Nó làm việ đ bằ outsourcing càng nhiề thành phầ càng c ó ng u n tố cho các nhà cung cấ rẻ t, hiệ quả t. Nế Dell có thể t p nhấ u nhấ u xây dự mỗ linh kiệ củ các máy tính củ nó ởmiề duyên hả ng i n a a n i Trung Quố và bán chúng ởduyên hảMĩ c i , Dell đ ợ lợ và nhữ ư c i, ng ngư i tiêu dùng Mĩ ưc lợ như khó đ chứ tỏ ng lao đng ờ đợ i, ng ể ng rằ ộ Mĩ ư c lợ Cho nên Dell muố mộ thế i càng phẳ càng đợ i.” n t giớ ng tố vớ càng ít ma sát và càng ít rào cả càng tố Hầ hếcác công t, i n t. u t ti khác cũ thế n nay, bở vì đ u này cho phép họ n xuấcác ng hiệ i iề sả t thứởcác thị ờ có chi phí thấ nhấ hiệ quảnhấ và bán trư ng p t, u t chúng ởcác thị ờ sinh lợ nhấ Hầ nhưkhông có gì về trư ng i t. u Toàn cầ hoá 3.0 mà không tố cho vố cảCác nhà tưbả có thểngả u t n . n ngư i trên ghế mua sạ bấ cứđi mớ nào, và sau đ thuê đu ờ , ch t ổ i ó ầ vào lao đng giỏnhấ rẻ t từbấcứđ trên thế i đ nghiên ộ i t, nhấ t âu giớ ể cứ nó, phát triể nó, sả xuấnó, và phân phố nó. Cổ u n n t i phiế Dell u hoạđng tố các cổ ông làm ă tố các khách hàng củ Dell làm t ộ t, đ n t, a ă tố và [sở n t, giao dị Nasdaq làm ă tố Tấcả thứliên quan ch] n t. t các đn vố [tưbả làm ă tố Như chỉ t số ờ lao đng Mĩ ế n n] n t. ng mộ ngư i ộ sẽ ư c lợ và chỉ t sốcộ đng. Nhữ ngưi khác cả thấ đợ i, mộ ng ồ ng ờ m y đ khổ sựlàm phẳ thế i gây ra. au do ng giớ Vì các công ti đ quố gia đu tiên bắ đu tìm nguồ khắ thế a c ầ t ầ n p giớ đ kiế lao đng và các thị ờ các lợ ích củ chúng luôn i ể m ộ trưng, i a vư t quá các nhà nưc-quố gia trong đ chúng có hộ sở Như ợ ớ c ó i . ng cái xả ra ngày nay, trên mộ trái đt phẳ là mộ sựkhác biệvề y t ấ ng, t t mứ đ chẳ khác gì mộsựkhác biệvề i. Các công ti đ chư c ộ ng t t loạ ã a từ bao giờcó nhiề tựdo hơ và ít ma sát hơ trong cách phân ng u n, n, công nghiên cứ chế cấ thấ và chế cấ cao ởbấ cứđ u, tác p p, tác p t âu 209

210

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

trên thế i. Đ u này có nghĩ gì đi vớ mố quan hệ hạ giữ giớ iề a ố i i dài n a các công ti và các nư c mà nó có trụ chính đn giả là không rõ. ớ sở ơ n Hãy xét thí dụsố đng này: Ngày 7-12-2004, IBM công bốlà ng ộ nó bán toàn bộBộphậ Tính toán Cá nhân cho công ti máy tính n Trung Quố Lenovo đ tạ ra mộ công ti PC toàn cầ mớ - lớ c ể o t u i n thứba thế i- vớ gầ 12 tỉ doanh thu hàng nă Đ ng thờ tuy giớ i n $ m. ồ i, vậ IBM nói nó sẽ 18,9 phầ tră cổ n trong Lenovo, tạ ra y, có n m phầ o mộ liên minh chiế lư c giữ IBM và Lenovo về hàng, cấ tài t n ợ a bán p chính, và dị vụtrên toàn cầ Ngư i ta công bốtổ hành dinh ch u. ờ ng toàn cầ củ công ti mớ đợ phố hợ sẽ New York, như các u a i ưc i p ở ng hoạ đng sả xuấ chủyế củ nó sẽ Bắ Kinh và Raleigh, Bắ t ộ n t u a ở c c Carolina; các trung tâm nghiên cứ sẽ Trung Quố Hoa Kì, và u ở c, NhậBả và các vă phòng bán hàng sẽ khắ thế i. Lenovo t n; n ở p giớ mớ sẽ nhà cung cấ PC đợ ư thích cho IBM, và IBM sẽ ng i là p ưc a cũ là nhà cung cấ tài chính và dị vụ ư c ư thích củ Lenovo. p ch đợ a a Bạ vẫ cùng vớ tôi? Khoả mư i ngàn ngư i sẽ chuyể từ n n i ng ờ ờ di n IBM sang Lenovo, công ti đợ thành lậ nă 1984 và là công ti ưc p m đu tiên đa khái niệ máy tính gia đ ởTrung Quố Từ1997, ầ ư m ình c. Lenovo đ là nhãn PC hàng đu ởTrung Quố Phầ tôi ư thích ã ầ c. n a củ thông cáo báo chí nhậ diệ các nhà đ u hành củ công ti mớ a n n iề a i nhưsau. “Yang Yuanqing -Chủtị HĐ ch QT. [Ông là CEO hiệ hành củ n a Lenovo]. Steve Ward – CEO [Tổ đ u hành, Chief Excecutive ng iề Oficer]. [Ông hiệ là phó chủtị cấ cao củ IBM và tổ giám n ch p a ng đc củ Personal System Group củ IBM.] Fran O’ ố a a Sullivan - Tổ ng Đ u hành COO [Chief Operation Officer]. [Bà là tổ giám đc iề ng ố củ Bộphậ PC củ IBM.] Mary Ma - Tổ Quả lí Tài chính a n a ng n CFO [Kế toán trư ng]. [Bà là CFO củ Lenovo.]” ở a Nói về o giá trị tạ theo chiề ngang: Công ti mớ do Trung Quố u i c sởhữ này có trụsởởNew York vớ các nhà máy ởRaleigh và u i Bắ Kinh sẽ mộChủtị Trung Quố mộ CEO Mĩmộ COO c có t ch c, t , t Mĩvà mộ CFO Trung Quố và nó sẽ ư c niêm yế trên sởgiao , t c, đợ t dị chứ khoán Hồ Kông. Bạ sẽ i công ti này là mộ công ch ng ng n gọ t ti Mĩ Mộ công ti Trung Quố Lenovo sẽ m thấ gắ bó nhấ ? t c? cả y n t vớ nư c nào? Hay nó sẽ thấ mình là thứtrôi lề bề trên i ớ chỉ y nh nh trái đt phẳ ấ ng? Câu hỏ này đ đ ợ lư ng trưc trong công bốbáo chí công bố i ã ưc ờ ớ công ti mớ “ sở i: Trụ chính củ Lenovo sẽ đ a ở âu?” hỏ nó i.

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

211

Trảlờ “ i: Nhưmộ doanh nghiệ toàn cầ Lenovo mớ sẽphân t p u, i tán vềmặ đa lí, vớ con ngư i và các tài sả đt trên khắ thế t ị i ờ n ặ p giớ i.” Hãy sắ xế lạđ u đ p p i iề ó. Sựthậlạ lùng, khắ nghiệ là ban quả lí, các cổ ông, và các t nh c t n đ nhà đu tưvềcơbả thờơvớ việ lợ nhuậ củ họđn từđ ầ n i c i n a ế âu hay thậ chí công ă việ làm đợ tạ ra ởđ Như họmuố m n c ưc o âu. ng n các công ti bề vữ Các chính trị tuy vậ buộ phảthúc đy n ng. gia, y, c i ẩ việ tạ ra công ă việ làm ởmộ nơ nhấ đ Và nhữ ngư i c o n c t i t ị nh. ng ờ thư ng trú- bấluậ họlà nhữ ngư i MĩChâu Âu, hay Ấ Đ ờ t n ng ờ , n ộ muố biếrằ công việ làm tốsẽ gầ nhà. n t ng c t ở n CEO củ mộ công ti đ quố gia Âu Châu nói vớ tôi, “Chúng a t a c i tôi là mộ công ti nghiên cứ toàn cầ bây giờ Đ là tin tứ tuyệ t u u .” ó c t vờ cho các cổ ông và các nhà đu tư a ông ta. Ông đ giá các i đ ầ củ ánh bộóc giỏ nhấ trên hành tinh, bấ luậ chúng ởđ và hầ như i t t n âu, u chắ chắ tiế kiệ tiề bằ không làm mọ nghiên cứ ởvư n c n t m n ng i u ờ sau củ mình. “Như cuố cùng,” ông nói riêng vớ tôi, “iề này a ng i i đu sẽ các hệ ởmộ thờ đ m tư ng lai đn công ă việ làm ở có luỵ t i iể ơ ế n c chính nư c chúng tôi- có lẽ ớ không phảnă nay mà trong nă hay i m m mư i lă nă Vớ tưcách mộ CEO và công dân Liên Hiệ Âu ờ m m.” i t p Châu, “bạ có thể đi thoạ vớ chính phủ n có ố i i mình về làm thế nào chúng tôi có thểgiữlạ các nă lự [trong chính nư c mình]i ng c ớ như hàng ngày bạ phảra các quyếđ nhớ ế các cổ ông.” ng n i t ị nh đn đ Dị ra là: Nế tôi có thểmua nă nhà nghiên cứ xuấ sắ ở ch u m u t c Trung Quố và/hoặ Ấ Đ vớ giá củ mộ nhà nghiên cứ ở c c n ộ i a t u Châu Âu hay Mĩtôi sẽ , mua nă ngư i ấ và nế về hạ đ u m ờ y; u, dài n, iề đ có nghĩlà xã hộcủ chính tôi mấmộ phầ cơ kĩ ng củ ó a i a t t n sở nă a nó, thì đ vậ Cách duy nhấđ hộ tụcác lợ ích củ cảhai – ành y. t ể i i a công ti và nư c xuấ xứcủ nó- là có mộ dân cưthậsựnhanh trí ớ t a t t có thể không chỉ òi miế củ mình trong cái bánh toàn cầ lớ đ ng a u n hơ mà cũ sáng chếra các miế riêng củ mình nữ “ n ng ng a a. Chúng tôi đ lớ lên bị ã n nghiệ các khoả lưng cao củ mình, và bây giờ n n ơ a chúng tôi sẽ c sự i kiế chúng,” thự phả m CEO đ nói. ó Như ngay cả n diệ nư c xuấxứcủ mộ công ti hiệ nay ng nhậ n ớ t a t n ngày càng khó hơ Sir John Rose, CEO củ Rolls-Royce, mộ lầ n. a t n nói vớ tôi, “ i Chúng tôi kinh doanh lớ ởĐ c. Chúng tôi là nhà sử n ứ dụ lao đng công nghệcao lớ nhấ trong bang Brandenburg. ng ộ n t Mớ đ tôi ă tố vớ Thủtư ng [Gerhard] Schroder. Và ông bả i ây n i i ớ o 211

212

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tôi, ‘Các anh là mộcông ti Đ c, vì sao lạkhông đ cùng tôi trong t ứ i i chuyế viế thă tiế củ tôi đn Nga’đ thửlôi kéo việ kinh n ng m p a ế - ể c doanh ởđ cho các công ti Đ c.”Thủtư ng Đ c, Rose nói, “ã ó ứ ớ ứ đ nhậ ra rằ tuy trụsởcủ chúng tôi ởLondon, việ kinh doanh n ng a c củ tôi liên quan đn tạ giá trị Đ c, và đ u đ có thểcó tính a ế o ở ứ iề ó xây dự trong quan hệ a ông vớnư c Nga.” ng củ i ớ Ở đ bạ có công ti Anh tinh hoa, Rolls-Royce, tuy vẫ có trụ ây n n sởởAnh, bây giờhoạ đng qua mộ chuỗ cung ngang toàn cầ t ộ t i u, và CEO củ nó, mộ công dân Anh đợ nữhoàng phong tư c hiệ a t ưc ớ p sĩ ư c Thủ ớ Đ c ve vãn đ giúp ông lôi kéo việ kinh doanh , đợ tư ng ứ ể c ởNga, bở vì mộ mắxích trong chuỗ cung củ Rolls-Royce tình i t t i a cờchạ qua Brandenburg. y Hãy sắ xế lạđ u đ p p i iề ó. TỪ CỘ NG MỆ LỆ NH NH VÀ CHỈ HUY Đ CỘNG TÁC VÀ ÉN LỜI NÓI rư c khi Collin Powell từ c bộ ở ngoạgiao, tôi đ vào ớ chứ trư ng i i mộ cuộ phỏ vấ mà hai cố n báo chí củ ông cũ tham t c ng n, vấ a ng gia, ở ng bả củ Bộ tầ y a Ngoạgiao củ ông. Tôi đ không thể ỡ i a ã cư ng lạ đ ợ đ hỏ ông đ ởđ khi ông nhậ ra rằ thế i đ trở i ưc ể i ã âu n ng giớ ã nên phẳ Ông trả i vớ mộ từ “Google.” Powell nói rằ khi ng. lờ i t : ng ông tiế quả vớ tưcách bộtrư ng bộngoạ giao nă 2001, và p n i ở i m ông cầ mộ mẩ thông tin nào đ – thí dụvă bả củ mộ nghị n t u ó n n a t quyế củ Liên Hiệ Quố – ông gọ mộ trợlí và phả đi hàng t a p c i t i ợ phút hay thậ chí hàng giờđ ai đ bớlên cho ông. m ể ó i “Bây giờtôi chỉ vào Google ‘UNSC Resolution 242’ [nghị gõ quyế 242 củ Hộ đng Bả An LHQ] và vă bả hiệ lên,” ông t a i ồ o n n n nói. Powell giả thích rằ vớ mỗ nă trôi qua, ông thấ mình i ng i i m y làm ngày càng nhiề việ tìm kiế củ riêng mình, tạđ m đ mộ u c m a i iể ó t trợlí báo chí củ ông nhậ xét, “ i, bây giờ a n Phả ông không còn đ hỏ i i thông tin nữ Ông đ có thông tin rồ Ông đhỏvề a. ã i. i i hành đng.” ộ Powell, mộ cự thành viên HĐ củ AOL, cũ thư ng xuyên t u QT a ng ờ dùng e-mail đ tiế xúc vớ các bộtrư ng ngoạgiao khác, và theo ể p i ở i mộ trong các trợ củ ông, giữquan hệ n tin ngay lậ tứ liên t lí a nhắ p c tụ vớ bộtrưng bộngoạgiao Anh, Jack Straw, ởcác cuộ gặ c i ở i c p thư ng đnh, cứnhưhọlà mộ cặ sinh viên đi họ Nhờđ n ợ ỉ t p ạ c. iệ

T

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

213

thoạ di đng và công nghệkhông dây, Powell nói, không bộ i ộ trư ng ngoạgiao nào có thể y và ẩ nấ khỏ ông. Ông nói ông ở i chạ n p i đ tìm bộtrư ng bộngoạ giao Nga tuầ trư c. Đ u tiên ông đ ã ở i n ớ ầ ã theo dõi và gọ đợ ông ta trên đ n thoạ di đng củ ông ta ở i ưc iệ i ộ a Moscow, rồsau đ trên đ n thoạdi đng củ ông ta ởIceland, và i ó iệ i ộ a sau đ trên đ n thoạ di đng củ ông ta ởViên Chă Lào. ó iệ i ộ a n, “Chúng tôi có sốđ n thoạ di đng củ mỗ ngưi,” iệ i ộ a i ờ Powell nói về các bộ ở ngoạgiao đng nghiệ củ mình. trư ng i ồ p a Đ m mà tôi lấ ra từtấ cảđ u này là khi thếgiớ trởnên iể y t iề i phẳ các cơcấ thứbậ không chỉ ư c làm phẳ bở nhữ kẻ ng, u c đợ ng i ng nhỏcó khả ng hành đng lớ Chúng cũ đ ợ san phẳ bằ nă ộ n. ng ư c ng ng nhữ ngư i quan trọ có thểhành đc thự sựnhỏ- theo nghĩ ng ờ ng ộ c a rằ họcó khả ng tựmình làm nhiề thứhơ nhiề Nó thự sự ng nă u n u. c trúng tôi khi cố n báo chí trẻ a Powell, mộthiế nữtrẻdẫ tôi vấ củ t u , n xuố từvă phòng củ ông và nhậ xét dọ đờ rằ do có eng n a n c ưng ng mail, Powell có thểnắ chặ cô và thủtrưng cô bấ cứlúc nào m t ở t thông qua BlackBerrys củ họ và ông đ làm thế a ã . “Tôi không thểthoát khỏ gã này,” cô nói đ về chỉ n ei ùa các dẫ mail liên tụ củ ông. Như trong lờ thì thầ tiế cô nói thêm c a ng i m p rằ cuố tuầ trư c, cô đ mua hàng ởphốvớ vài ngư i bạ ng i n ớ ang i ờ n khi cô nhậ mộ tin nhắ tứ thì từPowell yêu cầ cô làm công vụ n t n c u nào đ “Các bạ tôi đu bịn tư ng,” nói. “ đ và tôi đ ó. n ề ấ ợ cô Bé ây, ang nói chuyệ vớbộ ở bộ n i trư ng ngoạgiao!” i Đ y là cái xả ra khi bạ di chuyể từmộ thế i dọ (mệ ấ y n n t giớ c nh lệ và chỉ nh huy) sang mộ thế i phẳ ngang hơ nhiề (kếnố t giớ ng, n u t i và cộ tác). Thủtrư ng củ bạ có thể ng ở a n làm việ củ ông và việ c a c củ bạ Ông ta có thểlà thưkí quố gia [secretary of state: bộ a n. c trư ng ngoạ giao] và là thưkí riêng củ mình. Ông ta có thể ở i a cho bạ các chỉ n ban ngày hay đ Nhưthế n chẳ bao giờở n dẫ êm. bạ ng ngoài cảBạ luôn luôn ởtrong. Vì thế n luôn luôn mởCác sế . n bạ . p, nế họ u thích, có thể ng tác trự tiế hơ vớ nhiề nhân viên củ cộ c p n i u a họhơ từ có trư c đ - bấluậ họlà ai hay họở âu trong bộ n ng ớ ây t n đ máy thứbậ Như các nhân viên sẽcũ phả làm việ cậ lự c. ng ng i c t c hơ nhiề đ am hiể hơ các sế củ họNgày nay có nhiề cuộ n u ể u n p a . u c nói chuyệ giữ các sế và nhân viên bắ đu nhưthếnày: “Tôi n a p t ầ biếrồ Tôi đ tự t i! ã Google lấ Bây giờ làm gì vớ nó?” y. tôi i Hãy sắ xế lạđ u đ p p i iề ó. 213

214

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

NHIỀ RỐ LOẠ BẢ SẮ U I N N C hông chỉ các cộ đng và các công ti là có nhiề bả sắ có ng ồ u n c cầ phả sắ xế lạ trong mộ thếgiớ phẳ Các cá nhân n i p p i t i ng. cũ vậ Trong mộ thế i phẳ nhữ sựcă thẳ giữ các ng y. t giớ ng, ng ng ng a bả sắ củ chúng ta vớ tư n c a i cách nhữ ngư i tiêu dùng, ngư i làm ng ờ ờ công, công dân, ngư i đ thuế và cổđ sẽtrởnên xung đt ờ óng , ông ộ ngày càng gay gắhơ t n. “Ở thếkỉ ờ chín,”nhà tưvấ kinh doanh Michael Hammer mư i n nói, “xung đt lớ đ là giữ lao đng và vố [tưbả Bây giờnó ộ n ã a ộ n n]. là giữ khách hàng và ngư i lao đng, và công ti là gã ởgiữ a ờ ộ a. Ngưi tiêu dùng quay sang công ti và nói, ‘Bán cho tôi nhiề vớ ít ờ u i [tiề hơ Và sau đ các công ti quay sang nhữ ngư i làm công n] n.’ ó ng ờ và nói, ‘Nế chúng ta không bán cho họ u nhiề hơ vớ ít [tiề hơ u n i n] n, chúng ta gặ rắ rố Tôi không thể o đm cho bạ mộ việ làm p c i. bả ả n t c và mộ uỷviên công đ không thểđm bả cho bạ mộ việ t oàn ả o n t c làm, chỉ khách hàng mớ có thể.” có i ’ The New York Times tư ng thuậ(1-11-2004) rằ Wal-Mart chi ờ t ng khoả 1,3 tỉ ng trong số256 tỉ doanh thu củ nó nă 2003 cho $ a m chă sóc sứ khoẻnhân viên, đ bả hiể cho khoả 537.000 m c ể o m ng ngư i, hay khoả 45 phầ tră lự lư ng lao đng củ nó. Đ i ờ ng n m c ợ ộ a ố thủcạ tranh lớ nhấcủ Wal-Mart, Costco Wholesale, tuy vậ nh n t a y, bả hiể 96 phầ tră nhân viên làm việ toàn thờ hay bán thờ o m n m c i i đ tưcách củ nó. Nhân viên Costco có đ tưcách vớ bả hiể y ủ a ủ i o m tế ba tháng làm việ toàn thờ hay sáu tháng làm việ nử thờ sau c i c a i gian. Tạ Wal-Mart, hầ hếngư i làm việ toàn thờ phả đi sáu i u t ờ c i i ợ tháng đ trởthành đ tưcách, còn nhữ ngư i làm việ bán thờ ể ủ ng ờ c i là không đ ủtưcách trong ít nhấ hai nă Theo Times, nhân viên t m. toàn thờ ở i Wal-Mart kiế đ ợ khoả 1.200 $ mộtháng, hay 8$ m ưc ng t mộ giờ Wal-Mart yêu cầ ngư i lao đng góp 33 phầ tră chi t . u ờ ộ n m phí củ các phúc lợ củ họ và nó dựtính giả đ góp đ củ a i a , m óng ó a nhân viên xuố 30 phầ tră Các sơđ chă sóc sứ khoẻ ng n m. ồ m c do Wal-Mart tài trợcó phí bả hiể hàng tháng cho bả hiể gia đ o m o m ình trả ởmứ cao đn 264$ và các chi phí từtiề túi cao đn 13.000$ i c ế n ế trong mộ sốtrư ng hợ và các chi phí y tế t ờ p, nhưvậ làm cho đm y ả bả sứ khoẻ không thểcó đ sứ ngay cả i nhiề nhân viên o c là ủ c vớ u Wal-Mart nhữ ngưi đợ bả hiể tờ ng ờ ưc o m, Times nói. Như cùng bài báo tiế tụ nói thế ng p c này: “Nế có bấcứnơ nào u t i

K

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

215

mà chi phí lao đng củ Wal-Mart đợ ủ hộđ là Wall Street, ộ a ưc ng , ó nơ Cosco bị nhà phân tích cho đ đ khi nói rằ chi phí lao i các òn au ng đng củ nó là quá cao.” Wal-Mart đ bỏđ nhiề mỡvà ma sát ộ a ã i u hơ Cosco, công ti vẫ đ lạ nhiề hơ bở vì nó cả thấ mộ n n ể i u n, i m y t nghĩ vụkhác vớ nhữ ngưi lao đng củ mình. Lãi gộ trư c a i ng ờ ộ a p ớ thuế a Cosco chỉ 2,7 phầ tră doanh thu, ít hơ mộnử củ củ là n m n t a a lãi gộ 5,5 phầ tră củ Wal-Mart. p n m a Ngưi mua hàng Wal-Mart trong tấ cảchúng ta muố giá càng ờ t n thấ càng tố vớ tấcả ng ngư i trung gian, mỡ và ma sát bị p t, i t nhữ ờ , loạ bỏ Và cổ ông Wal-Mart trong chúng ta muố Wal-Mart loạ i . đ n i bỏkhông thư ng tiế mỡvà ma sát trong chuỗ cung củ nó và ơ c i a trong các gói phúc lợ nhân viên củ nó, đ vỗbéo lợ nhuậ củ i a ể i n a công ti. Như ngư i lao đng Wal-Mart trong chúng ta că ghét ng ờ ộ m lư ng và gói phúc lợ nó chào cho các nhân viên mớ làm việ Và ơ i i c. công dân Wal-Mart trong chúng ta biế rằ vì Wal-Mart, công ti t ng lớ nhấởnư c Mĩkhông bả hiể y tế n t ớ , o m cho tấcả t nhân viên củ a nó, mộ sốtrong sốhọsẽchỉ ế khu cấ cứ củ bệ việ đ t đn p u a nh n ị a phư ng và cuố cùng nhữ ngư i đ thuế phả trả ơ i ng ờ óng sẽ i hoá đn. ơ TờTimes tư ng thuậrằ mộ khả sát củ các quan chứ Georgia ờ t ng t o a c thấ rằ “ n 10.000 trẻem củ các nhân viên Wal-Mart trong y ng hơ a chư ng trình sứ khoẻ a bang cho trẻ tố gầ 10 triệ $ tiề ơ c củ em n n u n củ nhữ ngư i đ thuếhàng nă Tư ng tự nó nói, mộ a ng ờ óng m.” ơ , t “bệ việ Bắ Carolina thấ rằ 31 phầ tră củ 1.900 bệ nh n c y ng n m a nh nhân nói họlà nhân viên Wal-Mart nhờcậ đn Medicaid, còn y ế thêm 16 phầ tră nữ không có bả hiể gì cả n m a o m .” Trong cuố sách, Bán non Phụnữ Cuộ Chiế đu Bư c Ngoặ n : c n ấ ớ t vì các Quyề củ Ngư i Lao đng tạ Wal-Mart, nhà báo Liza n a ờ ộ i Featherstone theo đ i vụkiệ phân biệ đi xửphụnữkhổ lồ uổ n t ố ng chố lạ Wal-Mart. Trong mộ phỏ vấ vớ Salon.com về n ng i t ng n i cuố sách (22-11-2004), bà đ a ra đ m quan trọ sau: “ ng ngư i ư iể ng Nhữ ờ đ thuế góp thêm vào đ trảcho nhiề nhân viên Wal-Mart óng Mĩ ể u toàn thờ bở vì họthư ng yêu cầ thêm bả hiể sứ khoẻnhà ở i i ờ u o m c , công, phiế thự phẩ – có rấ nhiề cách theo đ các nhân viên u c m t u ó Wal-Mart không có khả ng tựtúc. Đ thậ rấmỉ mai, bở vì nă ây t t a i Sam Walton đ ợ đ nhậ như u tưng Mĩ tính tự ư c ón n biể ợ về túc. Thự c sựgây lo lắ và bấlư ng rằ Wal-Mart ủ hộ ứ cửviên ng t ơ ng ng các ng Cộ hoà theo cách họlàm: 80 phầ tră củ các khoả đ góp ng n m a n óng củ công ti họcho cuộ vậ đng là cho nhữ ngư i Cộ hoà. a c n ộ ng ờ ng 215

216

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Như nhữ ngư i Cộ hoà có xu hư ng không ủ hộcác loạ ng ng ờ ng ớ ng i chư ng trình hỗtrợcông mà Wal-Mart phụ ơ thuộ vào. Phảchă c i ng, Wal-Mart phảvậ đng cho bả hiể sứ khoẻ c gia. Họ ít i n ộ o m c quố chí phả thừ nhậ rằ bở vì họkhông có khả ng cung cấ nhữ i a n ng i nă p ng thứnày cho nhân viên củ họ chúng ta phảcó mộ nhà nư c phúc a , i t ớ lợ chung hơ i n.” Khi bạ sắ xế và cân nhắ nhiề bả sắ củ bạ ngư i tiêu n p p c u n c a nờ dùng, ngư i làm công, công dân, ngư i đ thuếcổđ - bạ ờ ờ óng , ông n phả quyế đnh: Bạ thích cách tiế cậ Wal-Mart hay Costco? i t ị n p n Đ sẽ mộ vấ đ chính trị ây là t n ề quan trọ trong mộ thế i phẳ ng t giớ ng: Bạ muố các công ti trởnên phẳ chỉ ế thế n n ng đn nào khi bạ tính n hế các bả sắ khác nhau củ bạ Bở vì khi bạ bỏngư i trung t n c a n? i n ờ gian ra khỏ công việ kinh doanh củ bạ khi bạ làm phẳ hoàn i c a n, n ng toàn chuỗ cung củ mình, bạ cũ vứ bỏluôn mộ yế tốnhân i a n ng t t u đo nhấđ khỏ đi số ạ t ị nh i ờ ng. Cùng câu hỏ áp dụ cho chính phủBạ muố chính phủ ng i ng . n n phẳ đn đ Bao nhiêu ma sát bạ muố chính phủ bỏqua phi đ u ế âu? n n dỡ , iề tiế đ cho các công ti cạ tranh dễ n trên Hành tinh Phẳ t, ể nh hơ ng? Nghị Rahm Emanuel, mộ đng viên Dân chủIllinois cự cố sĩ t ả u vấ cấ cao cho Tổ thố Clinton, nói, “ tôi phụ vụởNhà n p ng ng Khi c Trắ chúng tôi đ hợ lí hoá quá trình chấ thuậ thuố củ FDA ng, ã p p n c a đ đ lạcác mốquan tâm về n tính phứ tạ củ nó. Chúng tôi ể áp i i bả c p a đ đ các bư c đ vớ mộ mụ tiêu trong đu: đa thuố ra thư ng ã i ớ ó i t c ầ ư c ơ trư ng nhanh hơ Kế quả tuy vậ đ là mố quan hệcánh hẩ ờ n. t , y, ã i u giữ cơquan thự phẩ và dư c, FDA, và công nghiệ dư c, gây a c m ợ p ợ rủ ro cho sứ khoẻ ng đng. Sựthấbạ củ thuố Vioxx [thuố i c cộ ồ t i a c c chố kích đng bị ng ộ phát hiệ dẫ đn tă rủ ro truỵtim và đ n n ế ng i au tim] cho thấ mứ đ mà sự toàn dư c phẩ đ có mộ bư c lùi y c ộ an ợ m ã t ớ đi vớ chấ nhậ nhanh. Mộđ u trầ ởThư ng Việ mớ đ về ố i p n t iề n ợ n i ây Vioxx đ nhắ đn các thiế sót lớ đợ tiế lộvề ã c ế u n ưc t khả ng củ nă a FDA đ loạbỏ dư c phẩ nguy hiể khỏ thư ng trư ng.” ể i các ợ m m i ơ ờ * Vớ tưcách ngư i tiêu dùng chúng ta muố các dư c phẩ rẻ i ờ n ợ m nhấ mà chuỗ cung toàn cầ có thể t i u chào, như vớ tưcách công ng i dân chúng ta muố và cầ chính phủgiám sát và đ u tiế chuỗ n n iề t i cung, cho dù nó có nghĩlà duy trì hay đ a thêm ma sát. a ư Hãy sắ xế lạđ u đ p p i iề ó.
*

Ngày 19-8 -2005 toà án đ tuyên phạ hãng phả đn bù 253,4 triệ $ cho bà ã t i ề u Carol Ernst, chồ bà bị t do dùng Vioxx. ng chế

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

217 AI SỞHỮU GÌ?

ái gì đ khác chắ chắ sẽ i đ ợ sắ xế lạtrong mộ thế ó c n phả ư c p p i t giớ phẳ Ai sởhữ cái gì? Chúng ta xây dự các rào cả i ng: u ng n pháp lí thế nào đ bả vệ ể o quyề sởhữ trí tuệ a nhà đi mớ đ n u củ ổ i ể anh ta hay cô ta có thể về lợ ích tài chính và tái đu tưlợ thu các i ầ i nhuậ đ vào mộ đi mớ mớ Và từphía bên kia, chúng ta giữ n ó t ổ i i? các bứ tư ng thế c ờ nào cho đ thấ đ khuyế khích chia sẻ ủ p ể n quyề n sởhữ trí tuệđ u ngày càng cầ phảcó đ tiế hành đi mớ sắ u , iề n i ể n ổ i c sả nhấ o t? “Thếgiớ dứ khoát không phẳ khi đ đn xửlí đng đu về i t ng i ế ồ ề quyề sởhữ trí tuệ Craig Mundie, tổ giám đc kĩ t củ n u ,” ng ố thuậ a Microsoft, nói. Thậ tuyệ vờ ông lư ý, đ t t i, u ểcó mộ thếgiớ nơ t i i mộ nhà đi mớ duy nhấ tựbả thân mình có thể n rấ nhiề t ổ i t n dồ t u nguồ lự lậ mộnhóm các đi tác từ p thế i phẳ và làm n c, p t ố khắ giớ ng, mộ đt phá thự sựvớ sả phẩ hay dị vụ t ộ c i n m ch nào đ Như kĩ ó. ng sư đi mớ sáng tạ tuyệvờ đ làm gì, Mundie hỏ “ ai đ khác ổ i o t i ó i, khi ó dùng cùng nề và các công cụthếgiớ phẳ đ đ sao chép và n i ng ó ể phân phố sả phẩ tuyệ vờ củ anh ta?”Đ u này xả ra trong i n m t i a iề y giớ phầ mề âm nhạ và dư c phẩ hàng ngày. Và công nghệ i n m, c, ợ m bây giờ ang đt tớ mộđ m nơ “bạ phảcho rằ chẳ có thứ đ ạ i t iể i n i ng ng gì không thể ư c làm giảmộ cách nhanh chóng”- từMicrosoft đợ t Word đn các cấ kiệ máy bay, ông nói thêm. Thế i càng trở ế u n giớ nên phẳ chúng ta càng cầ mộ hệ ng quả trị ng, n t thố n toàn cầ theo u kịvớ mọhình thứ cộ tác hợ pháp và phi pháp. p i i c ng p Chúng ta cũ có thểthấ đ u này trong trư ng hợ luậ patent ng y iề ờ p t khi nó tiế hoá ởbên trong Hoa Kì. Các công ti có thểlàm mộ n t trong ba thứvớ mộ đi mớ Họ thể i t ổ i. có patent dụ cụ họ ng mà sáng chế và tự ra mình bán nó; họcó thể patent nó và cấ license nó cho p ai đ khác đ sả xuấ và họcó thể ó ể n t; patent nó và cấ license-chéo p vớ nhiề công ti khác sao cho tấcả có quyề tựdo hành đng i u t họ n ộ đ tạ ra mộ sả phẩ nhưmộ PC- đ ợ sinh ra từsựhoà trộ ể o t n mt ưc n nhiề patent khác nhau. Luậpatent Mĩ mặ kĩ t là trung lậ u t về t thuậ p vềđ u này. Như cách mà luậ dự trên án lệđợ xác lậ đ iề ng t a ưc p ã tiế hoá, các chuyên gia bả tôi, nó dứ khoát thiên vị ng lạcấ n o t chố i p license chéo và các dàn xế khác khuyế khích cộ tác hay quyề p n ng n tựdo hành đng cho càng nhiề ngư i chơ càng tố nó tậ trung ộ u ờ i t; p

C

217

218

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

hơ vào bả vệ quyề củ các hãng riêng lẻ ểchế [theo] n o các n a đ tác các patent riêng củ họTrong mộ thế i phẳ các công ti cầ a . t giớ ng, n mộ hệ ng khuyế khích cả t thố n hai. Cơcấ pháp lí củ bạ càng cổ u a n vũcấ license chéo và các tiêu chuẩ bạ càng nhậ đ ợ nhiề p n, n n ưc u đi mớ cộ tác. PC là sả phẩ củ nhiề license chéo giữ công ổ i ng n m a u a ti có patent về trỏ công ti có patent về con và chuộvà màn hình. t Con ngư i phầ mề miễ phí trong tấcả ờ n m n t chúng ta không muố n có luậpatent nào. Như nhà đi mớ trong tấcả t ng ổ i t chúng ta muố n mộ chếđ bả vệ ng lạ sựă cắ quyề sởhữ trí tuệNhà t ộ o chố i n p n u . đi mớ trong chúng ta cũ muố các luậ patent khuyế khích ổ i ng n t n cấ license chéo vớ các công ti sẵ sàng trả n theo quy đnh. “ p i n tiề ị Ai sở u gì?” chắ chắ nổlên nhưmộtrong nhữ vấ đ chính trị hữ c n i t ng n ề và đ chính trị thôi nhấtrong mộ thế i phẳ đc biệnế ị a lôi t t giớ ng- ặ t u ngày càng nhiề công ti Mĩ t đu cả thấ bị u bắ ầ m y ngày càng nhiề u công ti Trung Quố lừ gạ Nế bạ ởtrong nghề c a t. u n bán từngữ âm , nhạ hay dư c phẩ và bạ không lo bả vệ c, ợ m n o quyề sởhữ trí tuệ n u củ mình, thì bạ là ngư i vô tâm. a n ờ Và trong khi bạ đ sắ xế lạđ u đ hãy sắ xế lạcả iề n ang p p i iề ó, p p i đu này nữ Ngày 13-11-2004, Lance Cpl. Justin M. Ellsworth, hai a. mư i tuổ bị ơ i, bom chếbên đờ trong mộ cuộ tuầ tra ởIraq. t ư ng t c n Ngày 21-12-2004, hãng AP tư ng thuậ rằ gia đ anh đ ờ t ng ình òi Yahoo! cho họmậ khẩ đi vớ tài khoả e-mail củ đa con đ t u ố i n a ứ ã chế củ họđ họcó thể t a ể truy cậ đn tấ cả p ế t e-mail củ anh, kểcả a các bứ thưđn và từnhữ ngư i khác. “ muố có thể ở c ế ng ờ Tôi n tư ng nhớđn nó bằ lờ củ nó. Tôi biế nó đ nghĩ làm cái nó phả ế ng i a t ã nó i làm. Tôi muố có cái đ cho tưng lai,” John Ellsworth, bốcủ n ó ơ a Justin, nói vớ AP. “ ó là thứcuố cùng tôi có từcon tôi.” i Đ i Chúng ta chuyể vào mộ thế i nơ ngày càng nhiề truyề thông là ở n t giớ i u n dạ các bit di chuyể trên không gian đ u khiể và đợ lư trữ ng n iề n ưc u trên các máy chủnằ trên khắ thếgiớ Không chính phủnào m p i. kiể soát vưng quố đ u khiể này. Nhưthế m ơ c iề n câu hỏ là: Ai sở i hữ các bit củ bạ khi bạ chế AP tư ng thuậ rằ Yahoo! đ u a n n t? ờ t ng ã từchố mậ khẩ củ con họđi vớ gia đ Ellsworth, trích dẫ i t u a ố i ình n sựthự rằ chính sách củ Yahoo! buộ phả xoá tấ cảcác tài c ng a c i t khoả không hoạđng trong chín mư i ngày và sựthự rằ tấcả n t ộ ơ c ng t ngư i dùng Yahoo! đu đng ý khi đng nhậ rằ các quyề vớ ờ ề ồ ă p ng n i ID hay nộ dung tài khoả củ mộ hộ viên chấ dứ khi chế i n a t i p t t. “Trong khi chúng tôi đng cả vớ bấ cứgia đ đ buồ nào, ồ m i t ình au n

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

219

các tài khoả Yahoo! và bấcứnộ dung nào trong đ là không thể n t i ó chuyể giao đợ ngay cảsau khi chế Karen Mahon, mộ phát n ư c” t, t ngôn viên củ Yahoo! nói vớ AP. Khi chúng ta thoát khỏ ngày a i i càng nhiề giấ tờvà truyề thông qua ngày càng nhiề dạ thứ u y n u ng c đ ợ sốhoá, tố hơ bạ hãy sắ xế trư c khi bạ chế kểcảý ưc t n n p p ớ n t, nguyệ củ bạ bạ muố đ các bit củ mình cho ai, nế có. Tôi n a n, n n ể a u lư trữnhiề chư ng củ cuố sách này trong tài khoả AOL củ u u ơ a n n a tôi, cả thấ nó là an toàn nhấ trong không gian đ u khiể Nế m y t iề n. u giả nhưcó gì xả ra vớ tôi trong khi viế gia đ tôi và nhà xuấ y i t, ình t bả chắ đ phả kiệ AOL đ cốlấ vă bả này. Ai đ hãy sắ n c ã i n ể y n n ó, p xế lạtấcả c này. p i t việ CÁI CHẾ CỦ NHỮNG NGƯỜ BÁN HÀNG T A I ùa thu nă 2004, tôi đ Minneapolis đ thă mẹ và chạ m i ể m tôi m trán vớba cái thế i-là-phẳ liên tiế Thứnhấ trưc khi i giớ ng p. t, ớ tôi dờ khỏ nhà ởWashington, tôi quay số411- sốtrợgiúp chỉ i i dẫ và thửkiế sốđ n thoạ củ mộ ngư i bạ ởMineapolis. nm iệ i a t ờ n Mộ máy tính trả i và mộ giọ nói máy tính hỏ tôi đc tên củ t lờ t ng i ọ a ngư i mà tôi hỏ số iệ thoạ Vì bấluậ lí do gì, tôi đ không thể ờ i đn i. t n ã khiế máy tính nghe tôi mộcách chính xác, và nó cứnói lạvớtôi n t i i bằ giọ máy tính rằ “ phả ông bả là …?” Tôi phả tuân ng ng ng, Có i o i theo đ nói họtên vớ mộ giọ che giấ sựbự tứ củ mình ể i t ng u c c a (khác đ thì máy tính chẳ bao giờhiể đ ợ tôi). “Không, tôi đ i ng u ưc ã không nói đ u đ … Tôi đ nói …” Cuố cùng, tôi đợ kế nố iề ó ã i ưc t i vớ mộ nhân viên, như tôi đ không thích thú sựchạ trán phi i t ng ã m ma sát này vớ thông tin chỉ n. Tôi khao khát ma sát củ mộ con i dẫ a t ngư i khác. Có thểrẻhơ và hiệ quảhơ đ có mộ máy tính ờ n u n ể t phân phát số iệ thoạ như vớtôi nó chỉ thấvọ đn i, ng i gây t ng. Khi tôi đn Mineapolis, tôi ă tố vớ các bạ củ gia đ mộ ế n i i n a ình, t trong nhữ ngư i đ đ số cả ờ vớ tưcách mộnhà bán buôn ng ờ ó ã ng đi i t ởmiề Trung Tây, bán hàng hoá cho các nhà bán lẻ n nhấtrong n lớ t vùng. Ông là mộ ngưi bán hàng bẩ sinh. Khi tôi hỏ ông có gì t ờ m i mớ không, ông thở và bả rằ việ kinh doanh đ đ không i dài o ng c úng ã còn nhưtrư c kia. Bây giờmọ thứđ ợ bán vớ lãi gộ 1 phầ ớ i ưc i p n tră ông giảthích. Không có vấ đ gì. Ông bán chủyế các mặ m, i n ề u t hàng thông dụ cho nên, că cứvào khố lư ng, ông có thể i ng n i ợ giả

M

219

220

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

quyếlãi gộ mỏ tanh này. Như cái làm ông bự bộ ông kể t p ng ng c i, , là sựthự rằ ông không còn có tiế xúc con ngư i vớ vài khách c ng p ờ i hàng lớ nhấcủ ông nữ Ngay cảhàng hoá thông dụ và hàng n t a a. ng giá hạcũ có các yế tốphân biệ nào đ cầ phả đ ợ bán và ng u t ó n i ưc làm nổbậ “ giờmọthứđu bằ e-mail,” ông nói. “Tôi làm i t. Bây i ề ng ă vớ mộ cậ bé ở[mộ trong nhữ nhà bán lẻ n nhấ quố n i t u t ng lớ t c gia], và nó bả ‘ e-mail cho tôi chào hàng củ anh.’ chẳ o, Cứ a Tôi ng bao giờgặ nó. Phân nử thờ gian nó chẳ trả i tôi. Tôi không p a i ng lờ chắ phảgiảquyếvớ nó ra sao …Ngày xư tôi thư ng ghé qua c i i t i a, ờ vă phòng, biế nhữ ngưi mua vài cái vé Vikings. Chúng tôi đ n u ng ờ ã là bạ hữ Tommy, ngày nay tấcả ngư i ta lo là giá.” n u… t cái ờ May thay, bạ tôi là mộ doanh nhân thành công và có mộ loạ n t t t doanh nghiệ Như nhưtôi suy ngẫ muộ hơ vềcái anh ta p. ng m n n nói, tôi bị lùi về t cả trong tác phẩ Death of a Salesman kéo mộ nh m [Cái Chế củ mộ Ngư i Bán hàng] trong đ Willy Loman nói t a t ờ ó rằ không giố đng nghiệ Charley củ anh, anh muố đ ợ ng, ng ồ p a n ưc “ư thích.” Anh bả các con mình rằ trong kinh doanh và trong a o ng cuộ số tính nế nhân cách, và các mố quan hệcon ngư i là c ng, t, i ờ quan trọ hơ sựkhéo léo. Willy nói, “ ờ xuấhiệ trong giớ ng n Ngư i t n i kinh doanh, ngư i tạ ra mố quan tâm cá nhân, là ngư i vư t lên. ờ o i ờ ợ Đ ợ quý mế và bạ chẳ bao giờ u.” ưc n n ng thiế Không khi thế i trởnên phẳ Khó tạ mộ mố quan hệ giớ ng. o t i con ngư i bằ e-mail và Internet tuôn chả Ngày hôm sau, tôi ă tố ờ ng y. n i vớ bạ tôi Ken Greer, anh vậ hành mộ công ti media mà tôi sẽ i n n t thả luậ chi tiế muộ hơ Ken có lờ than vãn tư ng tự Nhữ o n t n n. i ơ : ng ngày này rấnhiề hợ đng đn vớ các hãng quả cáo chỉ số t u p ồ ế i ng bán lư ng, không phảbả nă sáng tạ Rồ Ken nói cái gì đ thự sự ợ i n ng o. i ó c trúng đ vớ tôi: “ nhưhọcắ sạ mỡkhỏ việ kinh doanh” ích i Cứ t ch i c và biế mọ thứthành mộ trò chơ số[lư ng]. “ ng mỡlà cái n i t i ợ Như cho miế thịvị a nó,” ng t củ Ken nói thêm. “Các miế thịnạ nhấ ng t c t không có vị t ngon. Bạ muố nó có vân vớ chí ít mộ chút mỡ rấ n n i t .” Quá trình làm phẳ lóc mộ cách không thư ng tiế mỡra khỏ ng t ơ c i việ kinh doanh và cuộ số như nhưKen lư ý, mỡlà cái cho c c ng, ng u cuộ số hư ng vị texture [kếcấ Mỡ ng giữcho chúng ta c ng ơ và t u]. cũ ấ m. Phả ngư i tiêu dùng trong chúng ta muố giá Wal-Mart, vớ tấ i, ờ n i t cảmỡbị đ Như ngư i làm công trong chúng ta muố mộ lóc i. ng ờ n t chút mỡtrên xưng, theo cách Costco làm, sao cho nó có thể ả ơ đm

SỰSẮ XẾ VĨ Ạ P P Đ I

221

bả chă sóc sứ khoẻ o m c cho hầ hếnhân viên củ nó, hơ là chỉ u t a n ít hơ mộ nử nhưWal-Mart làm. Như cổđ trong chúng ta n t a, ng ông muố lãi gộ củ Wal-Mart, không phảcủ Costco. Như công n p a i a ng dân trong chúng ta muố phúc lợ củ Costco, hơ là củ Waln i a n a Mart, vì sựchênh lệ cuố cùng xã hộ có thể i trảNgư i tiêu ch i i phả . ờ dùng trong tôi muố hoá đn đ n thoạthấ hơ như con ngư i n ơ iệ i p n, ng ờ trong tôi cũ muố nói chuyệ vớ mộ nhân viên khi tôi gọ 411. ng n n i t i Phả bạ đc trong tôi thích lư t Net và đc các blogger, như i, n ọ ớ ọ ng công dân trong tôi cũ muố mộ vài trong sốcác blogger đ có ng n t ó mộ biên tậ viên, hay mộ ngư i trung gian, đ bả họhãy kiể t p t ờ ể o m tra mộ sốsựthự mà họviế mộ lầ nữ trư c khi họbấ nút t c t t n a ớ m Send và nói vớtoàn thế i cái gì đ sai hay không ngay thẳ i giớ ó ng. Că cứvào các tình cả và áp lự mâu thuẫ nhau này, có khả n m c n nă ở ây cho hoạđng chính trị xố lạhoàn toàn- vớ ngư i ng đ t ộ Mĩ c i i ờ lao đng và các lợ ích công ti tổchứ lạmình vào các phái khác ộ i c i nhau. Hãy nghĩ : Nhữ ngưi bả thủxã hộ từcánh hữ củ về ng ờ o i u a Đ ng Cộ hoà, nhữ ngưi không thích toàn cầ hoá hay hộ ả ng ng ờ u i nhậ sát hơ vớ thế i bở vì nó mang lạ quá nhiề ngư i nư c p n i giớ i i u ờ ớ ngoài và tậ quán vă hoá nư c ngoài vào Mĩcó thể ứ cùng p n ớ , đ ng vớ các nghiệ đ từcánh tảcủ Đ ng Dân chủ nhữ ngư i i p oàn a ả , ng ờ không thích toàn cầ hoá vì cách nó tạ thuậ tiệ cho outsourcing u o n n và offshoring công ă việ làm. Họcó thể ư c gọlà Đ ng Tư ng n c đợ i ả ờ và chiế đu cho nhiề ma sát và mỡhơ ởmọ nơ Hãy đi mặ n ấ u n i i. ố t vớ nó: Các nhà bả thủvă hoá thuộ đng Cộ hoà có nhiề i o n c ả ng u đ m chung hơ nhiề vớ các công nhân thép ởYoungstown, iể n u i Ohio, các nông dân ởnông thôn Trung Quố và các giáo sĩ i c, hồ giáo ởtrung tâm Saudi Arabia, nhữ ngư i cũ thích nhiề ng ờ ng u tư ng hơ so vớ các nhà ngân hàng đu tưởWall Street hay các ờ n, i ầ công nhân dị vụgắ vớ nề kinh tế ch n i n toàn cầ ở u Palo Alto, nhữ ng ngư i đ trở giàu có bở sự phẳ thế i. ờ ã nên i làm ng giớ Trong khi đ cánh kinh doanh củ Đ ng Cộ hoà, tin vào ó, a ả ng thư ng mạ tựdo, phi đ u tiế hộ nhậ hơ và thuế p - tấ cả ơ i iề t, i p n, thấ t mọ thứcó thể i làm phẳ thếgiớ thậ chí còn nhiề hơ có thể ng i m u nđ đn đ ng cùng vớ nhữ ngư i tựdo xã hộ củ Đ ng Dân chủ i ế ứ i ng ờ i a ả , nhiề trong sốhọlà nhữ ngư i lao đng trong ngành dị vụ u ng ờ ộ ch toàn cầ ởBờĐ u ông hay BờTây. Tham gia vớ họcũ có thểlà i ng nhữ ngư i lao đng ởHollywood và ngành giả trí. Tấcả là ng ờ ộ i t họ nhữ ngư i đợ lợ to lớ từthế i phẳ Họ thể ư c gọ ng ờ ưc i n giớ ng. có đợ i 221

222

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

là Đ ng Web, mà nề tả chính củ họlà thúc đy hơ sựhộ ả n ng a ẩ n i nhậ toàn cầ Nhiề cưdân ởManhattan và Palo Alto có nhiề lợ p u. u u i ích chung vớ ngư i dân Thư ng Hả hay Bangalore hơ là họcó i ờ ợ i n vớ dân cưYoungstown hay Topeka. Tóm lạ trong mộ thếgiớ i i, t i phẳ chúng ta chắ sẽ y nhiề nhà tựdo xã hộ các công nhân ng, c thấ u i, cổtrắ ngành dị vụtoàn cầ và loạ Wall Street tụhợ vớ ng ch u, i p i nhau, và nhiề nhà bả thủxã hộ công nhân cổtrắ ởnghành u o i, ng dị vụ ịphư ng và các nghiệ đ lao đng tụ p vớ nhau. ch đ a ơ p oàn ộ hợ i Đ c giả a Passion of the Christ [Nỗkhổ ộ củ i hình củ chúa Christ] a sẽ trong cùng [chiế hào vớ các Teamster và AFL-CIO [Phong ở n] i trào nghiệ đ Mĩ trong khi nhữ ngư i tựdo Hollywood và p oàn ], ng ờ Wall Street và cánh You’ve Got Mail [Bạ có Mail] sẽ trong cùng n ở [chiế hào vớ các công nhân công nghệ củ Silicon Valley và n] i cao a các nhà cung cấ dị vụ p ch toàn cầ ởManhattan và San Fransisco. u Nó sẽ Mel Gibson và Jimmy Hoffa Jr. đi lạ vớ Bill Gates và là ố i i Meg Ryan. Trong thế i phẳ hoạđng chính trị giớ ng t ộ ngày càng gồ việ hỏ m c i các giá trị nào, ma sát nào, và mỡnào đ đ ợ duy trì – cái nào, áng ư c dùng từngữcủ Marx, phả đợ giữvữ chắ – vài nhữ cái a i ưc ng c ng nào phảđ cho tan thành mây khói. Các nưc, các công ti, và các i ể ớ cá nhân sẽ khả ng cho các câu trả i thông minh đi vớ các có nă lờ ố i câu hỏ này chỉ u họhiể bả chấ thự và kếcấ (texture) củ i nế u n t c t u a sân chơ toàn cầ và nó khác sân chơ đ tồ tạ trong kỉ i u i ã n i nguyên Chiế Tranh Lạ và trư c đ Và các nư c, các công ti, và các cá n nh ớ ó. ớ nhân sẽ khả ng đa ra nhữ lự chọ chính trị úng đn chỉ có nă ư ng a n đ ắ nế họ n thứ đy đ sân chơ đợ san phẳ và hiể tấcả u nhậ c ầ ủ i ưc ng u t các công cụmớ sẵ có bây giờđi vớ họđ cộ tác và cạ tranh i n ố i ể ng nh trên đ Tôi hi vọ cuố sách này sẽtạ mộ khung khổcó sắ ó. ng n o t c thái cho cuộ tranh luậ chính trị cùng quan trọ này và cho sự c n vô ng sắ xế vĩ ạvừ mớquanh đ p p đi a i ây. Cho mụ đ đ ba mụ tiế theo xem xét sự c ích ó, c p làm phẳ thế i ng giớ và ba sựhộ tụsẽ nh hư ng ra sao đn nhữ ngư i Mĩcác nư c i ả ở ế ng ờ , ớ đ phát triể và các công ti. ang n, Hãy chuẩ bị thầ Bây giờbạ sắ bư c vào thế i phẳ n tinh n: n p ớ giớ ng.

Mĩ Thế i Phẳ và giớ ng

NĂ M

Mĩ Tựdo Thư ng mạ và ơ i
Ricardo Vẫ còn Đ n úng?

ớ tưcách mộ ngư i Mĩ i t ờ luôn tin vào các giá trị a tựdo củ thưng mạ tôi đ có mộ câu hỏ quan trọ đ trả i sau ơ i, ã t i ng ể lờ chuyế đ Ấ Đ củ tôi: Tôi vẫ phả tin vào tựdo thư ng mạ n i n ộ a n i ơ i trong mộ thếgiớ phẳ Đ đ là mộ vấ đ cầ sắ xế lạ t i ng? ây ã t n ề n p p i ngay lậ tứ – không chỉ i vì nó trởhành vấ đ nóng bỏ trong p c bở n ề ng cuộ vậ đng bầ cửtổ thố nă 2004 mà cũ bở vì toàn bộ c n ộ u ng ng m ng i quan đ m củ tôi về giớ phẳ sẽ iể a thế i ng phụ thuộ vào cách nhìn củ c a tôi về do thư ng mạ Tôi biếrằ tựdo thưng mạkhông nhấ tự ơ i. t ng ơ i t thiếcó lợ cho mọ ngưi Mĩ rằ xã hộ chúng ta sẽ i giúp t i i ờ , và ng i phả nhữ ngưi bị gây thiệhạ Như vớtôi câu hỏthen chố đ ng ờ nó t i. ng i i t ã là: Tựdo thư ng mạ sẽcó lợ cho nư c Mĩ ơ i i ớ nhưmộ tổ thể t ng khi thế i trởnên phẳ đn mứ rấnhiề ngư i có thể ng tác, và giớ ng ế c t u ờ cộ cạ tranh vớ các con tôi? Có vẻ rấnhiề việ làm sẽ đ cho nh i là t u c có ủ mọ ngư i. Phả chă cá nhân nhữ ngư i Mĩ khấ khá hơ i ờ i ng ng ờ sẽ m n nế chính phủcủ chúng ta dự mộ số c tư ng và cấ mộsố u a ng t bứ ờ m t outsourcing và offshoring? Lầ đu tiên tôi vậ lộ vớ vấ đ này khi làm film thờ sự n ầ t n i n ề i Discovery Times ởBangalore. Mộ hôm chúng tôi đn khu Infosys t ế khoả 5 giờchiề đ khi các công nhân call center củ Infosys ng u- úng a tràn vào khu đ làm ca đ bằ đ bộ minibus, và xe máy, trong ể êm ng i , khi nhiề kĩ u sưcao cấ hơ đ đ ra vào cuố ca ban ngày. Nhóm p n ang i i làm film và tôi đng ởcổ và ngắ dòng sông ngư i đ ợ đ ứ ng m ờ ư c ào tạ này chả vào và chả ra, nhiề ngư i trò chuyệ sinh đng. Tấ o y y u ờ n ộ t cảđu có vẻ nhưhọđt 1.600 đ m ởcác [kì thi] SAT củ họ ề cứ ạ iể a , và tôi cả thấ sự t mởóc tư ng tưng bấthình lình đn vớtôi. m y bậ ở ợ t ế i Đ u tôi đn giả liên tụ bả tôi, “ ầ ơ n c o Ricardo đ úng, Ricardo đ úng, Ricardo đ úng.” David Ricardo (1772-1823) là kinh tếgia Anh đ ã phát triể lí thuyế tựdo thưng mạ vềư thếso sánh, lí thuyế n t ơ i u t cho rằ nế mỗquố gia chuyên sả xuấ các hàng hoá mà nó có ng u i c n t ư thế sánh về phí và sau đ trao đi vớ các quố gia khác u so chi ó ổ i c

V

226

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ lấ các mặ hàng mà họchuyên sả xuấ thì sẽcó lợ toàn bộ ể y t n t, i trong thư ng mạ và mứ thu nhậ toàn bộsẽ i tă trong mỗ ơ i, c p phả ng i quố gia buôn bán. Nhưthế u tấcả c nế t dân kĩ t Ấ Đ này làm thuậ n ộ cái mà họcó ư thế sánh củ họvà sau đ quay sang và dùng u so a ó thu nhậ củ họđ mua tấcả sả phẩ từMĩ chúng ta có p a ể t các n m mà ư thế sánh - từKính Corning đn Microsoft Windows - cả u so ế hai nư c chúng ta sẽ ư c lợ cho dù mộ số nhân ngư i Ấ Đ hay ớ đợ i, t cá ờ n ộ Mĩ thểphả chuyể việ làm trong quá đ. Và ta có thểthấ có i n c ộ y bằ chứ về i ích chung này trong sựgia tă đt ngộ về t ng ng lợ ng ộ t xuấ khẩ và nhậ khẩ giữ Hoa Kì và Ấ Đ trong các nă vừ qua. u p u a n ộ m a Như mắtôi tiế tụ nhìn tấcả zippie Ấ Đ này và bả ng t p c t các n ộ o tôi cái gì đ khác: “Ôi, Trờ ơ họrấđ ó i i, t ông, và tấcả có vẻrấ t họ t nghiêm túc, rấ háo hứ làm việ Và họcứtiế tụ đn, hế làn t c c. p c ế t sóng này đn làn sóng khác. Làm thế ế quái nào lạ có thể tố cho i là t các con gái tôi và hàng triệ thanh niên Mĩ u khác khi nhữ ngư i ng ờ Ấ Đ này có thể n ộ làm cùng công việ nhưchúng có thể vì mộ c làm t phầ nhỏ a lư ng?” n củ ơ Khi Ricardo viế hàng hoá đ có thểtrao đi đ ợ như phầ t, ã ổ ư c, ng n lớ công việ trí tuệvà các dị vụthì không. Đ không có cáp n c ch ã quang dư i đ biể đ khiế việ làm trí tuệ thể ớ áy n ể n c có trao đi đ ợ ổ ưc giữ Mĩ Ấ Đ vào khi đ Đ khi tôi bị i lo kích đng, nữ a và n ộ ó. úng nỗ ộ phát ngôn viên củ Infosys tháp tùng tôi tình cờkể ng nă ngoái a rằ m Infosys Ấ Đ đ nhậ đ ợ “ t triệ đn xin việ từnhữ n ộ ã n ư c mộ u ơ c” ng ngư i Ấ Đ trẻ chín ngàn chỗ ờ n ộ cho làm việ kĩ t. c thuậ Chúc mộngày tố lành. t t

ôi gắ sứ hiể cả này là thế ng c u nh nào. Tôi không muố thấ bấ n y t cứngư i Mĩ mấ việ làm củ mình do cạ tranh nư c ờ nào t c a nh ớ ngoài hay do đi mớ công nghệ Tôi chắ chắ không muố mấ ổ i . c n n t việ làm củ mình. Khi bạ mấviệ làm, tỉ thấnghiệ không là c a n t c lệ t p 5,2 phầ tră nó là 100 phầ tră Không cuố sách nào vềthế n m; n m. n giớ phẳ có thể chân thậ nế không thừ nhậ nhữ lo ngạ i ng là t u a n ng i nhưvậ hay thừ nhậ rằ có tranh luậ nào đ giữ các nhà kinh y, a n ng n ó a tế liệ Ricardo có còn đ không. về u úng

T

MỸVÀ TỰDO THƯONG MẠ I

227

Sau khi nghe các lí lẽ hai bên, tuy vậ tôi đ đn nơ mà tuyệ cả y, i ế i t đi đ số nhà kinh tế i đn – Ricardo vẫ đ và nhiề ngư i ạ a các đ ế n úng u ờ dân Mĩ khấ khá hơ nế chúng ta không dự các rào cả đi sẽ m n u ng n ố vớ outsourcing, xâu chuỗ cung, và offshoring so vớ nế chúng ta i i i u dự Thông đ p đ n giả củ chư ng này là ngay cả thế i ng. iệ ơ n a ơ khi giớ trởnên phẳ nư c Mĩ ng, ớ nhưmộ tổ thểsẽđ ợ lợ nhiề hơ t ng ưc i u n bằ bám vào các nguyên lí tựdo thưng mạ nhưnó đ luôn bám ng ơ i, ã vào, hơ là thử ng các bứ tưng. n dự c ờ Lí lẽchính củ trư ng phái chố a ờ ng-outsourcing là, trong mộ thế t giớ phẳ không chỉ i ng, hàng hoá có thể trao đi đợ mà nhiề dị ổ ư c, u ch vụcũ đ trởnên có thể ng ã trao đi đợ Bở vì sự ổ ư c. i thay đi này, Mĩ ổ và các nưc đ phát triể khác có thểphảđ ơ đu vớ mộ sự ớ ã n i ư ng ầ i t suy sụ tuyệ đi, chứkhông chỉ sụ tư ng đi, vềsứ mạ p t ố suy p ơ ố c nh kinh tế mứ số trừphi họđ đn chính thứ bả vệ việ và c ng i ế c o các c làm nhấđ khỏ sựcạ tranh nưc ngoài. Nhưthế t ị nh i nh ớ nhiề ngư i u ờ chơ mớ không thểgia nhậ nề kinh tế i i p n toàn cầ trong các lĩ unh vự dị vụvà trí tuệ bây giờdo nhữ ngư i Mĩ Châu, và c ch mà ng ờ , Âu NhậBả chế - mà lư ng không đ ợ dàn xế ởmộ cân bằ t n ngự ơ ưc p t ng mớ thấ hơ trưng phái này lậ luậ i, p n, ờ p n. Lí lẽ n bác chủyế từnhữ ngư i chủtrư ng tựdo-thư ng phả u ng ờ ơ ơ mạ i/outsourcing là, trong khi có thểcó pha quá đ trong các lĩ ộ nh vự nhấ đnh, trong đ lư ng bị m, không có lí do nào đ tin c t ị ó ơ giả ể rằ sựxuố dố này sẽlà vĩ cử hay toàn bộ chừ nào cái ng ng c nh u , ng bánh toàn cầ vẫ tiế tụ tă Đ gợ ý rằ sẽ , là đ việ dẫ u n p c ng. ể i ng thế i n n đn cái gọ là lí thuyếdưthừ lao đng- khái niệ rằ có mộ cụ ế i t a ộ m ng t c công việ cốđ trên thếgiớ và rằ mộ khi tổ sốcông việ c ị nh i ng t ng c đ đ ợ hoặ nhữ ngư i Mĩ Ấ Đ hay Nhậngoạ mấ thì ó ưc c ng ờ hay n ộ t m t, sẽ không còn việ làm nào nữ đ đ cho mỗ ngư i. Nế bây giờ c a ểủ i ờ u chúng ta có miế lớ nhấvề c làm, và rồ nhữ ngư i Ấ Đ ng n t việ i ng ờ n ộ kiế nghị cùng việ đ vớ ít tiề hơ họsẽ miế to hơ n làm c ó i n n, có ng n, và chúng ta sẽ ít hơ lí lẽ tiế diễ đi loạnhưthế có n, này p n ạ i . Lí do chủ u mà lí thuyếdưthừ lao đng là sai, là nó dự trên yế t a ộ a giảthiế rằ tấ cả i thứcầ đ ợ đu tưđ đ ợ đu tư và t ng t mọ n ưc ầ ã ưc ầ , rằ vì thếcạ tranh kinh tếlà mộ trò chơ có tổ bằ zero, ng nh t i ng ng mộ cuộ đu tranh trên mộ cụ cốđnh. Giả t này bỏqua sự t c ấ t c ị thiế thự rằ tuy việ làm nhiề khi bị t vớ sốlư ng lớ – do c ng c u mấ i ợ n outsourcing hay offshoring - bở các công ti lớ riêng lẻvà sựmấ i n , t mát này thưng tạ thành các tin hàng đu, nă mư i, và hai mư i ờ o ầ m, ờ ơ

228

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

việ làm mớ cũ đợ tạ ra bở các công ti nhỏmà bạ không c i ng ưc o i n thểthấ Thư ng cầ đn mộ bư c nhả vọ vềniề tin đ tin y. ờ n ế t ớ y t m ể rằ đ u đ xả ra. Như nó đ xả ra. Nế giả ng iề ó y ng ang y u nhưkhông, tỉ lệthấ nghiệ củ Mĩ cao hơ mứ 5 phầ tră hiệ nay rấ t p a sẽ n c n m n t nhiề Lí do nó đ xả ra là khi việ làm dị vụ p thấ và chế u. ang y c ch cấ p tác di chuyể khỏ Châu Âu, Mĩ NhậBả sang Ấ Đ , Trung n i và t n n ộ Quố và Đ chế c ế Soviet trưc đ cái bánh toàn cầ không chỉ ng ớ ây, u tă lên lớ hơ bở vì nhiề ngư i hơ có nhiề thu nhậ hơ đ chi n n- i u ờ n u p n ể tiêu- nó cũ trởnên phứ tạ hơ do nhiề việ làm mớ và ng c p n, u c i, nhiề chuyên ngành mớ đ ợ tạ ra. u i ưc o Hãy đ tôi minh hoạđ u này bằ mộ thí dụđn giả Hãy ể iề ng t ơ n. tư ng tư ng rằ chỉ hai nư c trên thế i- Mĩ Trung Quố ở ợ ng có ớ giớ và c. Và hãy tư ng tưng rằ nề kinh tế chỉ 100 ngư i. Trong ở ợ ng n Mĩ có ờ 100 ngư i đ có 80 công nhân tri thứ đợ đ tạ tốvà 20 công ờ ó, c ư c ào o t nhân có kĩ ng thấ ít đợ đ tạ Bây giờtư ng tư ng rằ thế nă p ư c ào o. ở ợ ng giớ trở phẳ và Mĩ i nên ng tham gia thoả n tựdo thư ng mạvớ thuậ ơ i i Trung Quố nư c có 1.000 ngư i như là mộ nư c kém phát c, ớ ờ ng t ớ triể Nhưthếngày nay Trung Quố chỉ 80 ngư i lao đng tri n. c có ờ ộ thứ đợ đ tạ tố trong số1.000 đ và có 920 ngư i lao đng c ư c ào o t ó, ờ ộ có kĩ ng thấ Trư c khi Mĩ nă p. ớ tham gia thoả ớ thư ng mạtựdo ưc ơ i vớ Trung Quố đ chỉ 80 công nhân tri thứ trên thếgiớ củ i c, ã có c i a nó. Bây giờcó 160 trên thếgiớ hai nư c. Các công nhân tri thứ i ớ c Mĩ m thấ nhưhọcó nhiề cạ tranh hơ và đ thế Song cả y u nh n, úng . nế bạ nhìn vào phầ thưng mà họtheo đ i, bây giờlà mộ thị u n n ở uổ t trư ng mởrộ hơ nhiề và phứ tạ hơ nhiề Nó đ từ t thị ờ ng n u c p n u. i mộ trư ng gồ 100 ngưi thành mộ thị ờ gồ 1100 ngư i, vớ ờ m ờ t trư ng m ờ i nhiề nhu cầ và đ hỏ hơ Nhưthếsẽ tình thế ng-thắ u u òi i n. là thắ ng cho cả công nhân tri thứ Mĩ Trung Quố các c và c. Chắ chắ mộsốcông nhân tri thứ ởMĩ thể i di chuyể c n, t c có phả n theo chiề ngang sang các việ làm trí tuệ u c khác, bở vì cạ tranh i nh từTrung Quố Như vớ mộ thị ờ lớ và phứ tạ thếbạ c. ng i t trư ng n c p , n có thể c chắ rằ các việ làm tri thứ mớ sẽ ra vớ đng chắ n ng c c i mở i ồ lư ng tửtế bấcứai giữđợ kĩ ng củ mình. Cho nên đng ơ cho t ư c nă a ừ lo vềcác công nhân tri thứ củ chúng ta hay công nhân tri thứ c a c Trung Quố Họ hai đu làm ă tốvớ thị ờ lớ hơ này. c. cả ề n t i trư ng n n “Anh muố nói gì vớ đ ng lo?” n hỏ “ n i ừ bạ i. Làm sao chúng ta giả i quyếsựthự rằ tám mư i công nhân tri thứ đ từTrung Quố t c ng ơ c ó c

MỸVÀ TỰDO THƯONG MẠ I

229

sẽ n lòng làm việ vớ ít đn vậ so vớ tám mư i công nhân tri sẵ c i ế y i ơ thứ từ ? Sựkhác biệnày đ ợ giảquyếra sao?” c Mĩ t ưc i t Nó không xả ra mộ sớ mộ chiề nhưthế t sốcông nhân y t m t u, mộ tri thứ Mĩ thể ả hư ng trong quá đ, như ả hư ng sẽ c có bị nh ở ộ ng nh ở không dài lâu. Paul Romer chuyên gia về kinh tế i củ Stanford mớ a lậ luậ đ là cái bạ cầ hiể Lưng củ các công nhân tri thứ p n, ây n n u: ơ a c Trung Quố đ rấthấ tuy kĩ ng củ họ ã có thể đ ợ mộ c ã t p, nă a đ bán ư c t cách toàn cầ nhưkĩ ng củ các đng nghiệ Mĩbở vì họ ã bị u nă a ồ p , i đ mắ kẹ ởbên trong mộ nề kinh tế đ nén. Hãy tư ng tư ng c t t n bị è ở ợ mộ chuyên gia máy tính hay nhà phẫ thuậ não Bắ Triề Tiên t u t c u đ ợ trảít đn thếnào ởbên trong nhà tù khổ lồđ củ mộ ưc ế ng ó a t quố gia! Như khi nề kinh tế c ng n Trung Quố mởra vớ thế i và c i giớ đ ợ cả cách, lư ng củ các công nhân tri thứ Trung Quố sẽ ưc i ơ a c c tă lên mứ lư ng Mĩ giớ Lư ng củ chúng ta sẽ ng c ơ /thế i. ơ a không tụ t xuố mứ củ mộnề kinh tế đ nén, bị ờ bao. Bạ có thể ng c a t n bị è tư ng n thấ đ u này xả ra rồ ở y iề y i Bangalore, nơ cạ tranh vì các nhà viế i nh t phầ mề Ấ Đ đ nhanh chóng đy lư ng củ họtiế đn mứ n m n ộã ẩ ơ a n ế c Mĩ Châu- sau các thậ niên tiề tuỵ nề kinh tế n Đ bị /Âu p u khi n Ấ ộ đ óng. Đ là vì sao nhữ ngư i Mĩ i làm tấcả họ thể ể ó ng ờ phả t cái có đ thúc đy cảcách nhiề hơ và nhanh hơ ởẤ Đ và Trung Quố ẩ i u n n n ộ c. Phả lo, tuy vậ về ngưi Mĩ kĩ ng thấ nhữ ngư i i y, 20 ờ có nă p, ng ờ bây giờ i cạ tranh trự tiế hơ vớ 920 ngư i Trung Quố có phả nh c p n i ờ c kĩ ng thấ Mộ lí do cho 20 ngư i Mĩ kĩ ng thấ đ đ ợ nă p. t ờ có nă p ã ưc trảlư ng tửtếtrư c kia là, so vớ 80 ngư i Mĩ kĩ ng, họđ ơ ớ i ờ có nă ã không nhiề đn thế Mỗ nề kinh tếcầ lao đng chân tay kĩ u ế . i n n ộ nă thấ nào đ Như bây giờ ng p ó. ng Trung Quố và Mĩã kí hiệ ư c c đ p ớ thư ng mạtựdo, tổ cộ có 940 công nhân kĩ ng thấ và 160 ơ i ng ng nă p công nhân tri thứ trong thếgiớ hai nư c củ chúng ta. Nhữ c i ớ a ng công nhân Mĩ kĩ ng thấ đ nhữ ngư i làm các công việ có nă p ó ng ờ c có thểthay thếđợ – các công việ dễdi chuyể sang Trung ưc c n Quố sẽ vấ đ. Không có sựphủ n đ u này. Lư ng củ họ c- có n ề nhậ iề ơ a chắ chắ bị m. Đ duy trì hay cảthiệ mứ số củ họ họ c n giả ể i n c ng a , sẽ phả di chuyể dọ chứkhông phả theo chiề ngang. Họsẽphả i n c i u i cậ nhậ sựđ tạ củ họvà cậ nhậcác kĩ ng trí tuệcủ họ p t ào o a p t nă a sao cho họcó thể m mộ trong nhữ việ làm mớ chắ chắ chiế t ng c i c n đ ợ tạ ra trong thị ờ Hoa Kì-Trung Quố đ ợ mởrộ ưc o trưng c ưc ng nhiề (Trong chư ng 8 tôi sẽ về u. ơ nói nghĩvụcủ xã hộ chúng ta a a i đ đm bả rằ mỗngư i có cơ i đ kiế các kĩ ng đ ể ả o ng i ờ hộ ể m nă ó.)

230

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

NhưRomer lư ý, ta biếtừlị sửcủ chính nư c mình là, mộ u t ch a ớ t sựgia tă về ng công nhân tri thứ không nhấthiếdẫ đn mộ sự c t t n ế t giả lưng củ họtheo cách xả ra vớ công nhân kĩ ng thấ Từ m ơ a y i nă p. các nă 1960 đn các nă 1980, cung về m ế m công nhân có đ tạ đi ào o ạ họ đ tă đt ngộ thế ng lư ng củ họcòn tă nhanh hơ c ã ng ộ t, như ơ a ng n. Bở vì khi chiế bánh lớ lên về i c n kích thư c và đ phứ tạ nhu cầ ớ ộ c p, u củ ngư i dân cũ vậ và đ u này làm tă cầ về ng ngư i a ờ ng y, iề ng u nhữ ờ có khả ng làm công việ phứ tạ và nhiệ vụ nă c c p m chuyên môn hoá. Romer giả thích đ u này mộ phầ bằ sựthự là “có mộ sự i iề t n ng c t khác biệ giữ hàng hoá dự vào ý tư ng và hàng hoá vậlí.” u t a a ở t Nế bạ là mộ công nhân tri thứ làm và bán loạsả phẩ nào đ dự n t c i n m ó a vào ý tưng – tưvấ hay các dị vụtài chính hay âm nhạ hay ở n ch c marketing hay thiếkếhay dư c phẩ mớ – thị ờ càng lớ t ợ m i trư ng n, ởđ càng có nhiề ngư i mà bạ có thểbán sả phẩ củ mình. ó u ờ n n m a Và thị ờ càng lớ nó sẽ trư ng n, càng tạ ra nhiề chuyên ngành mớ o u i và các [sả phẩ đc đ [niche]. Nế bạ nghĩ Windows hay n m] ộ áo u n ra Viagra tiế sau, bạ có thể khả ng bán cho mỗ ngư i trên thế p n có nă i ờ giớ Nhưthế công nhân dự vào ý tư ng làm ă tố trong toàn i. các a ở n t cầ hoá, và may thay nư c Mĩ u ớ nhưmộ tổ thểcó nhiề công t ng u nhân đ ợ ý tưng thúc đy hơ bấcứnưc nào trên thế i. ưc ở ẩ n t ớ giớ Như nế bán lao đng chân tay- hay mộ miế gỗhay mộ ng u ộ t ng t tấ thép- giá trị a cái bạ phảbán không nhấthiếtă khi thị m củ n i t t ng trư ng mở ng, và nó có thể m, Romer lậ luậ Chỉ ngầ ấ ờ rộ giả p n. có n y nhà máy sẽ mua lao đng chân tay củ bạ và có nhiề ngư i bán ộ a n, u ờ nó. Cái mà ngư i lao đng chân tay phảbán có thể ư c mua chỉ ờ ộ i đợ bở mộ nhà máy hay mộ ngư i tiêu dùng duy nhấ tạ mộ thờ i t t ờ t i t i đ m, Romer giả thích, trong khi cái nhà viế phầ mề hay nhà iể i t n m đi mớ tân dưc phảbán – các sả phẩ dự vào ý tư ng- có thể ổ i ợ i n m a ở đ ợ bán cho mọ ngư i trên thị ờ toàn cầ cùng mộlúc. ưc i ờ trư ng u t Đ là vì sao Mĩnhưmộ tổ thể sẽlàm ă tố trong mộ thế ó , t ng , n t t giớ phẳ vớ thư ng mạtựdo- vớ đ u kiệ nó tiế tụ cho ra lò i ng i ơ i i iề n p c các công nhân tri thứ nhữ ngư i có khảnă tạ ra các hàng c ng ờ ng o hoá dự vào ý tưng có thểđợ bán trên toàn cầ và là nhữ a ở ưc u ng ngư i có khả ng lấ kín các chỗlàm việ trí tuệ đợ tạ ra ờ nă p c sẽ ư c o khi chúng ta không chỉ rộ nề kinh tếtoàn cầ mà còn kế mở ng n u t nố tấ cả quỹtrí tuệ i t các trên thế i. Có thểcó mộ giớ hạ đi giớ t i n ố vớ sốcác việ làm tố ởnhà máy trên thếgiớ như không có i c t i, ng giớ hạ đi vớ số c làm do ý tư ng tạ ra trên thế i. i n ố i việ ở o giớ

MỸVÀ TỰDO THƯONG MẠ I

231

Nế chúng ta đ từmộ thếgiớ có mư i lă công ti dư c và u i t i ờ m ợ mư i lă công ti phầ mề ởMĩ ng cộ ba mư i) và hai công ờ m n m (tổ ng ơ ti dưc và hai công ti phầ mề ởTrung Quố (tổ cộ bố ợ n m c ng ng n) sang mộ thế i có ba mư i công ti dư c và phầ mề ởMĩ t giớ ơ ợ n m và ba mưi công ti dư c và phầ mề ởTrung Quố nó sẽ nghĩ ơ ợ n m c, có a là có nhiề đi mớ nhiề việ đ u trị u ổ i, u c iề , nhiề sả phẩ mớ nhiề u n m i, u sả phẩ đc đ hơ đ chuyên môn hoá, và nhiề ngư i hơ n m ộ áo n ể u ờ n nhiề vớthu nhậ cao hơ đ mua sác sả phẩ đ u i p n ể n m ó. “Cái bánh tiế tụ tă bở vì cái có vẻ ham muố hôm nay sẽ p c ng i là n là nhu cầ ngày mai,” Marc Andressen, đng sáng lậ Netscape, u ồ p ngư i đ giúp làm bừ lên mộ ngành hoàn toàn mớ thư ng mạ ờ ã ng t i, ơ i đ n tử bây giờsửdụ hàng triệ chuyên gia khắ thế i, các iệ , ng u p giớ chuyên gia mà việ làm củ họđ thậ chí không hình dung nổ c a ã m i khi Bill Clinton trởthành tổ thố Tôi đ khi thích đ các cử ng ng. ôi i a hàng cà phê, như bây giờStarbucks ởđ tôi cầ cà phê củ tôi, ng ây, n a và nhu cầ mớđ đ sinh ra mộ ngành hoàn toàn mớ Tôi đ luôn u i ó ã t i. ã muố có khả ng tìm kiế các thứ như mộ khi Google đ ợ n nă m , ng t ưc tạ ra, tôi phả có công cụtìm kiế củ tôi. Nhưthếmộ ngành o i m a t hoàn toàn mớ đ đ ợ xây dự quanh việ tìm kiế và Google i ã ưc ng c m, thuê hàng đng tiế sĩ ố n toán - trư c khi Yahoo! hay Microsoft thuê ớ họNgư i ta luôn giả rằ bấcứthứgì cầ đ ợ sáng chế đ . ờ sử ng t n ưc ra ã đ ợ sáng chế rồ Như nó chư đợ ưc ra i. ng a ư c. Andreessen nói, “Nế bạ tin ham muố và nhu cầ con ngư i là u n n u ờ vô tậ thì có vô sốngành phảđ ợ tạ ra, vô số n, i ưc o doanh nghiệ đ p ể khở đng, và vô sốviệ làm phả đợ làm, và nhân tốhạ chế i ộ c i ưc n duy nhấlà sứ tưng tư ng củ con ngư i. Thế i trở phẳ t c ở ợ a ờ giớ nên ng và tă lên đng thờ Và tôi nghĩ ng chứ là cự kì rõ ràng: ng ồ i. bằ ng c Nế bạ ngó qua tầ lị sử mỗ khi chúng ta có thư ng mạ u n m ch , i ơ i nhiề hơ nhiề truyề thông hơ chúng ta đu có sựthă tiế u n, u n n, ề ng n lớ về t đng kinh tế mứ số n hoạ ộ và c ng.” Mĩ ã hoà nhậ Châu Âu và NhậBả bị ổvỡvào nề kinh tế đ p t n đ n toàn cầ sau Chiế tranh Thế i II, vớ cả u n giớ i Châu Âu và NhậBả t n cậ nhậ mỗ nă kĩ ng chếtác, tri thứ và dị vụcủ họ p t i m nă c, ch a , thư ng nhậ khẩ và đ khi ă cắ các ý tư ng và thiếbị Hoa ờ p u ôi n p ở t từ Kì, hệ nhưMĩ ã làm vớ Anh vào cuố các nă 1770. Thếmà t đ i i m trong sáu mư i nă từ Chiế tranh Thếgiớ II, mứ số củ ơ m n i c ng a chúng ta đ tă mỗthậ kỉ tỉ thấnghiệ củ chúng ta- ngay ã ng i p , và lệ t p a

232

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

cả i tấcả la ó về vớ t sự outsourcing- chỉ mứ hơ 5 phầ tră mộ ở c n n m t chút, khoả nử tỉ củ các nư c phát triể nhấTây Âu. ng a lệ a ớ n t “Chúng tôi vừ khở đng mộ công ti tạ ra 180 việ làm mớ ở a i ộ t o c i giữ suy thoái,” a Andreessen nói, công ti củ anh, Opsware, dùng tự a đng hoá và phầ mề đ thay con ngư i trong vậ hành trang trạ ộ n m ể ờ n i máy chủkhổ lồởcác nơ hẻ lánh. Bằ tựđng hoá các việ ng i o ng ộ c làm này, Opsware cho phép các công ti tiếkiệ tiề và giảphóng t m n i nă lự trí óc có tài khỏ các nhiệ vụtư ng đi vô vị ể i ng c i m ơ ố đ khở đng việ kinh doanh mớ trong các lĩ vự khác. Bạ phảsợ ộ c i nh c n i các thị ờ tựdo, Andreessen lậ luậ chỉ u bạ tin rằ bạ sẽ trư ng p n, nế n ng n không bao giờcầ tân dư c, các phầ mề work flow mớ các n ợ n m i, ngành mớ các hình thứ giảtrí mớ các nhà hàng cà phê mớ i, c i i, i. “Đ úng,” anh kế luậ “ n đn mộ nhả vọ vềniề tin, dự t n, cầ ế t y t m a vào kinh tế c, đ nói rằ sẽ các thứmớ đ làm.” Như đ họ ể ng có i ể ng ã luôn có công việ mớ đ làm, và không có lí do cơbả nào đ tin c i ể n ể tư ng lai sẽ ơ khác đ Khoả 150 nă trư c, 90 phầ tră ngư i i. ng m ớ n m ờ Mĩã làm việ trong các lĩ vự liên quan đn nông nghiệ Ngày đ c nh c ế p. nay chỉ 3 hay 4 phầ tră Nế giả là n m. u nhưchính phủ ã quyếđ đ t ị nh bả vệ bao cấ tấcả c làm nông nghiệ đ và không nắ lấ o và p t việ p ó m y công nghiệ hoá và sau đ máy tính hoá thì sao? Liệ Mĩ p ó u nhưmộ t tổ thể c sự m khá hơ ngày nay? Hầ như ng thự khấ n u không. Nhưđ nhắ tớ đ là khi nhữ ngưi Ấ Đ và Trung Quố ã c i, úng ng ờ n ộ c di chuyể lên chuỗgiá trị bắđu tạ ra nhiề mặhàng có hàm n i và t ầ o u t lư ng trí tuệ n – các loạ mà ngư i Mĩ ã chuyên về ư thế ợ hơ i ờ đ - u so sánh củ chúng ta trong mộ sốlĩ vự này sẽgiả đ Jagdish a t nh c m i, Bhagwati, chuyên gia về ơ mạ tựdo củ Đ i họ Columbia, thưng i a ạ c giảthích. Sẽ áp lự giả lư ng ởcác lĩ vự nhấđ và mộ i có c m ơ nh c t ị nh, t số c làm trong các lĩ vự đ có thể nh viễ di ra nư c ngoài. việ nh c ó vĩ n ớ Đ là vì sao các công nhân tri thứ phả di chuyể theo chiề ó c i n u ngang. Như cái bánh to lên sẽ c chắ tạ ra các chuyên ngành ng chắ n o mớ cho họ ể m mà ngay bây giờ i đ chiế không thể tiên đ trư c. oán ớ Thí dụ đ có lúc khi công nghiệ bán dẫ Mĩ ngựthế i, , ã p n chế giớ như sau đ các công ti từcác nư c khác xuấhiệ và ngoạ mấ ng ó ớ t n m t phầ thấ cấ củ thị ờ Mộ sốthậ chí chuyể sang cấ n p p a trư ng. t m n p cao. Các công ti Mĩ đ buộ phả tìm các chuyên ngành mớ khi ó c i i hơ sâu hơ trong thị ờ đ ợ mởrộ Nế giả n, n trư ng ư c ng. u nhưđ u đ iề ó không xả ra, ngày nay Intel sẽbị i ra khỏ việ kinh doanh. y loạ i c Thay vào đ nó đ phát đt. Paul Otellini, chủ ch Intel, nói vớ ó, ang ạ tị i

MỸVÀ TỰDO THƯONG MẠ I

233

The Economist (8-5-2003) rằ khi các chip trởnên đ tố cho các ng ủ t ứ dụ nhấ đnh, các ứ dụ mớ bấ ngờxuấ hiệ đ hỏ ng ng t ị ng ng i t t n òi i các chip mạ hơ và phứ tạ hơ đ là chuyên sâu củ Intel. nh n c p n, ó a Mộkhi Google bắđu, thí dụchào tìm kiế video, sẽ cầ về t t ầ , m có u các máy mớ và các chip cấ lự cho chúng, mà chẳ ai thậ chí i p c ng m đ mơưc nă nă trư c. Quá trình này cầ thờ gian đ diễ ra. ã ớ m m ớ n i ể n Như nó sẽ Bhagwati lí lẽ bở vì cái xả ra trong các dị vụ ng , , i y ch ngày nay là cùng thứnhưcái đ xả ra trong chế khi các rào ã y tác cả thư ng mạđợ hạ p. Trong chế Bhagwati nói, khi thị n ơ i ưc thấ tác, trư ng toàn cầ mởrộ và ngày càng nhiề ngư i chơ vào sân, ờ u ng u ờ i bạ đ thấ “ ơ mạ nộ ngành, vớ chuyên môn hoá nhiề n ã y thư ng i i i u hơ ngày càng lớ và khi chúng ta chuyể vào nề kinh tếtri n” n, n n thứ bây giờbạ đ thấ ngày càng nhiề trao đi nộ dị vụ c, n ang y u ổ i ch , vớ ngày càng nhiề chuyên môn hoá. i u Đ ng ngạ nhiên nế con bạ tố nghiệ đi họ và gọ bạ mộ ừ c u n t p ạ c i n t ngày và nói nó sẽ mộ“ tốư hoá công cụ kiế là t nhà i u tìm m.” Mộcái gì? t Mộ đng hãng đ bắ đu quanh Google, Yahoo!, và Microsoft t ố ã t ầ đ giúp các nhà bán lẻ p chiế lưc làm sao đ cảthiệ xế hạ ể lậ n ợ ể i n p ng củ họ và tă sốclick qua các Web site củ họ trên các công cụ a , ng a , tìm kiế chủyế này. Nó có thể nghĩ là hàng triệ dollar lợ m u có a u i nhuậ thêm nế khi ai đ tìm kiế “ n u, ó m video camera,” sả phẩ và n m củ công ti bạ hiệ lên đu tiên, vì nhữ ngư i click qua Web a n n ầ ng ờ site củ bạ là nhữ ngư i rấ có khả ng mua củ bạ Cái các a n ng ờ t nă a n. nhà tố ư công cụ kiế (search engine optimizer, SEO nhưhọ i u tìm m đ ợ gọ trong thư ng mạ làm là, liên tụ nghiên cứ các thuậ ưc i ơ i) c u t toán đợ các công cụtìm kiế chính sửdụ và sau đ thiế kế ưc m ng ó t các chiế lư c marketing và Web đ đy xế hạ củ bạ lên. n ợ ể ẩ p ng a n Công việ dính đn sựkế hợ toán và marketing- mộ chuyên c ế t p t ngành hoàn toàn mớ đợ tạ ra hoàn toàn bở sựlàm phẳ thế i ưc o i ng giớ i. Và luôn ghi nhớ Nhữ ngư i Ấ Đ và Trung Quố không chạ : ng ờ n ộ c y đ vớ chúng ta đn đ Họ y đ vớ chúng ta đn đ – và ua i ế áy. chạ ua i ế ỉ nh đ là mộviệ tố Họmuố mứ số cao hơ không phảcác nơ ó t c t! n c ng n, i i làm việ cùng cự họ c c; muố các tên nhãn, chứkhông phảhàng tạ n i p nham; họmuố đi xe máy củ họ y ô tô và bút và bút chì củ họ n ổ a lấ a lấ máy tính. Và họcàng làm nhiề việ đ họ càng cao, càng y u c ó, leo nhiề chỗđợ tạ ra ở u ưc o trên đ bở vì họ ỉ nh- i càng có nhiề họcàng u,

234

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tiêu nhiề các thị ờ trởnên đ dạ hơ và càng nhiề niche u, trưng a ng n, u [sả phẩ đc đ cho chuyên môn hoá cũ đợ tạ ra nữ n m ộ áo] ng ư c o a. Hãy ngó đn cái đ xả ra rồ Khi các công ti Mĩ i công ế ang y i: gử việ trí tuệ c sang Ấ Đ , các công ti Ấ Đ xoay hưng và dùng thu n ộ n ộ ớ nhậ và sựthấ hiể củ họđ bắđu sáng chế các sả phẩ p u u a ể t ầ ra n m mớ mà nhữ ngư i Ấ Đ nghèo hơ có thể i ng ờ n ộ n dùng đ nhấ bả ể c n thân họ đ nghèo lên tầ lớ trung lư nơ họchắ chắ sẽ từ ói ng p u, i c n trở thành nhữ ngưi tiêu dùng các sả phẩ MĩTờBusinessWeek ng ờ n m . nêu gưng nhà máy Tata Motors, gầ Pune, nam Mumbai, “ i ơ n nơ mộ nhóm các nhà thiế kếkĩ t viên, và nhữ ngư i mua bán t t , thuậ ng ờ hàng trẻ ă đm nhìn vào các bả vẽ khả sát các mẫ thép và đm ă n và o u nhự composite. Vào đu nă sau, họdựđ thiế kếmộ mẫ a ầ m ị nh t t u cho dựán tham vọ nhấcủ Tata: mộ xe hơ chắ gọ mà họ ng t a t i c n sẽ bán vớ giá 2.200 $. Công ti hi vọ rằ chiế xe sẽ ánh bạ xe i ng ng c đ i chắ gọ Maruti 5.000$ củ Suzuki đ trởthành xe rẻ t Ấ Đ c n a ể nhấ n ộ và mộmẫ xuấkhẩ cho phầ còn lạcủ thế i đ phát triể t u t u n i a giớ ang n. ‘Đ là nhu cầ hôm nay ởẤ Đ - mộ chiế xe củ nhân dân,’ ây u n ộ t c a Ratan Tata, chủtị củ Tậ đ Tata 12,5 tỉ nói. Nhữ ngư i ch a p oàn $, ng ờ Ấ Đ ngày càng yêu cầ các sả phẩ và dị vụtố hơ vớ giá n ộ u n m ch t n i phảchă Tă trư ng kinh tế nh nă nay sẽ mởrộ nhu i ng. ng ở mạ m chỉ ng cầ đ Cụ từ Made in India’ thể ạdiệ cho đi mớ chi phí u ó. m ‘ có đi n ổ i thấ trong nề kinh tế p n toàn cầ mớ (11-10-2004). u i” Raghuram Rajan, giám đc nghiên cứ cho QuỹTiề tệ ố u n Quố tế c , IMF, ngồ trong HĐ củ mộ công ti đ a các sinh viên Ấ Đ i QT a t ư n ộ đ dạ kèm họ sinh ởSingapore. Các sinh viên, từHọ việ Công ể y c c n nghệ n Đ ởMadras, lên online đ giúp họ sinh ở Ấ ộ ể c Singapore, từ lớ sáu đn lớ mư i hai, về bài làm toán ở củ chúng. Họ p ế p ờ các nhà a cũ giúp các giáo viên Singapore phát triể các đ án bài giả và ng n ồ ng chuẩ bị trình diễ PowerPoint hay nhữ cách vui nhộ khác n các n ng n cho họđ dạ toán. Công ti, đợ gọ là Heymath.com, đợ các ể y ưc i ưc trư ng ở ờ Singapore trả n. Đ i họ Cambridge ởAnh cũ là mộ tiề ạ c ng t phầ trong phư ng trình này, cung cấ kiể soát chấ lưng toàn n ơ p m t ợ bộ chứ nhậ các đ án bài giả và phư ng pháp giả dạ và ng n ồ ng ơ ng y. “Tấcả i ngư i đu thắ Rajan nói. “ t mọ ờ ề ng,” Công ti đ ợ vậ hành ưc n bở hai ngưi Ấ Đ đ làm việ cho Citibank và CSFB ởLondon i ờ n ộã c và quay vềẤ Đ đ khở đng doanh nghiệ này… Đ i họ n ộ ể i ộ p ạ c Cambridge kiế tiề từmộ công ti đ tạ ra mộ niche mớ hoàn m n t ã o t i toàn. Các sinh viên Ấ Đ kiế đ ợ tiề tiêu vặ Và họ sinh n ộ m ưc n t. c

MỸVÀ TỰDO THƯONG MẠ I

235

Singapore họ tố hơ Trong lúc đ phầ mề cơsởcó lẽdo c t n.” ó, n m Microsoft cung cấ và các chip do Intel, và các sinh viên Ấ Đ p n ộ giàu thêm có lẽmua các máy tính cá nhân rẻtừApple, Dell, hay HP. Như bạ không thểthấ đ u này chút nào. “Cái bánh lớ ng n y iề n lên, như không ai thấ nó,” ng y Rajan nói. Mộ tiể luậ trong McKinsey Quarterly, “Beyond Cheap Labor: t u n Lessons for Developing Economies – Ngoài Lao đng Rẻ Các Bài ộ : họ cho các Nề Kinh tế ang Phát triể (tháng 1-2005), cho mộ c n đ n” t thí dụthú vị việ này: “Ngành dệmay và y phụ ởmiề bắ Ý về c t c n c … phầ lớ sả xuấquầ áo đ di chuyể sang các đ phư ng có n n n t n ã n ị a ơ chi phí thấ như việ làm vẫ ổ đ bở vì các công ti đ đ a p, ng c n n ị nh i ã ư nhiề nguồ lự hơ vào các công việ nhưthiế kếquầ áo và u n c n c t n đ u phốcác mạ lư i sả xuấtoàn cầ iề i ng ớ n t u.” Rấ dễ ể n các thị ờ tựdo- và quyề tựdo đ outsource t đ biế trư ng n ể và offshore- thành quỷdữbở vì nhìn thấ nhữ ngư i bị thả i y ng ờ sa i dễ n rấnhiề nhữ ngư i đợ thuê. Như đ khi mộtờbáo hơ t u ng ờ ưc ng ôi t thửđ sâu vào vấ đ. Tờbáo quê tôi, Minneapolis Star Tribune, ào n ề vừ làm việ đ Nó xem chính xác nề kinh tế a c ó. n Minnesota bịnh ả hư ng thếnào bở sựlàm phẳ thếgiớ trên thự tếdám chạ ở i ng i, c y mộ bài báo vớ hàng tít “Công việ ởHảngoạ Mang lợ ởNhà” t i c i i i trong số5-9-2004. Bài báo, giớ thiệ ngày và nơ bài báo đ ợ i u i ưc soạ là Wuxi, Trung Quố bắđu nhưthế n c, t ầ này: “Bên ngoài không khí ẩ ư t, bụ bậ và nóng nhưsốnhiệđi. Bên trong, mộmôi m ớ i m t t ớ t trư ng khô, sạ sẽ mát, hàng tră lao công nguyên là nông dân ờ ch và m mặ áo trùm từđu đn chân trông giố nhưcái gì đ từNASA c ầ ế ng ó đ ang làm việ cho công ti Donaldson Co. Inc. có trụ sở ở c Bloomington … Trong trư ng hợ củ Donaldson, công ti có gấ ờ p a p đ sốcông nhân ởTrung Quố - 2.500- so vớ 1.100 công nhân ở ôi c i Bloomington. Hoạ đng ởTrung Quố đ không chỉ t ộ c ã cho phép Donaldson tiế tụ sả xuấcác sả phẩ nó không còn có thể n p c n t n m sả xuấ vớ lợ nhuậ ởHoa Kì, nó cũ đ giúp làm tă việ làm t i i n ng ã ng c củ công ti ở a Minnesota, thêm 400 ngư i kể 1990. Các kĩ , các ờ từ sư nhà hoá họ và nhữ ngưi thiếkế lưng cao củ Donaldson ở c ng ờ t có ơ a Minnesota sửdụ thờ gian củ họthiếkế bộlọ hiệ đi mà ng i a t các c n ạ nhà máy Trung Quố sẽ n xuấ đ dùng trong các máy tính, các c sả t ể máy chơ MP3 và các digital video recorder. Sả xuấ ởTrung i n t Quố làm cho giá ổđ giả đ đy cầ củ đ dùng lên. ‘Nế c ĩ m ã ẩ u a ồ a u chúng tôi không theo [xu thế chúng tôi đ bị i khỏngành kinh ], ã loạ i

236

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

doanh,’ David Timm, tổ quả lí củ bộphậ ổđ và vi đ n tử ng n a n ĩ a iệ củ Donaldson, nói. Ở Minnesota, Global Insight ư c lư ng rằ a ớ ợ ng 1.854 việ làm đợ tạ ra như t quả a outsourcing nư c ngoài c ưc o kế củ ớ trong nă 2003. Đ n 2008, hãng kì vọ 6.700 việ làm mớ ở m ế ng c i Minnesota như quả a xu thế hệ củ .” Các nhà kinh tế ờ so sánh sựgia nhậ củ Trung Quố và thư ng p a c củ Ấ Đ vào nề kinh tếtoàn cầ vớ thờ đ m khi các đ ờ a n ộ n u i i iể ư ng sắ chạ ngang qua nư c Mĩ i cùng đ nố New Mexico vớ t y ớ cuố ã i i California, vớ dân cưđ hơ nhiề củ nó. “ đ ờ sắ về i ông n u a Khi ư ng t đn thị n,” ế trấ Vivek Paul, chủ ch Wipro, lư ý, “thứđu tiên bạ tị u ầ n thấ là nă lự thêm, và tấ cảnhữ ngư i ởNew Mexico nói y ng c t ng ờ nhữ ngư i đ nhữ ngư i California- sẽquét sạ tấ cảcác ng ờ óng ờ ch t nhà máy dọ đờ Đ u đ sẽxả ra ởmộ vài vùng, và mộ số c ư ng. iề ó y t t công ti dọ đờ sẽ n mấ Như sau đ vố sẽ ư c tái phân c ư ng biế t. ng ó n đợ bổ Cuố cùng, mọ ngưi dọ theo đ ờ sẽ ưc lợ Chắ chắ . i i ờ c ư ng đợ i. c n, có sựsợhãi, và nỗ sợđ là tốbở vì nó kích thích mộsựvui lòng i ó t i t thay đi và khai thác và tìm nhiề thứ n đ làm tố hơ ổ u hơ ể t n.” Nó đ xả ra khi chúng ta kế nố New York, New Mexico, và ã y t i California. Nó đ xả ra khi chúng ta kếnố Tây Âu, Mĩ Nhậ ã y t i và t Bả Và nó sẽ y ra khi chúng ta kế nố Ấ Đ và Trung Quố n. xả t i n ộ c vớ MĩChâu Âu, và NhậBả Cách đ thành công không phả là i , t n. ể i bằ chặ đ ờ sắ khỏ kế nố bạ mà bằ nâng cấ các kĩ ng n ư ng t i t i n, ng p nă củ bạ và đu tưvào các tậ quán sẽ phép bạ và xã hộ ng a n ầ p cho n i bạ đ phầ củ bạ trong chiế bánh lớ hơ và phứ tạ hơ n òi n a n c n n c p n.

SÁU

Nhữ Tiệ dân ng n

hưthế u sựlàm phẳ thế i phầ lớ (như không hoàn nế ng giớ n n ng toàn) là không thể n chặ đợ và đa ra khả ng ích lợ ngă n ưc, ư nă i cho xã hộ Mĩ chung nhưnhữ tiế triể thị ờ quá khứđ i nói ng n n trư ng ã là, làm thế nào mộ cá nhân nhậ đ ợ cái hay nhấtừnó? Chúng t n ưc t ta nói gì cho con cái chúng ta? Chỉ mộthông đ p: Bạ phảliên tụ cậ nhậcác kĩ ng củ có t iệ n i c p t nă a mình. Sẽcó rấ nhiề việ làm tố ởđ trong thế i phẳ cho t u c t ó giớ ng ngư i dân vớ tri thứ và các ý tư ng đ nắ lấ ờ i c ở ể m y. Tôi không gợ ý rằ việ này sẽđn giả Không. Sẽ nhiề i ng c ơ n. có u ngư i khác ởđ cũ cốđ trởnên khôn khéo hơ Đ chẳ bao ờ ó ng ể n. ã ng giờhay đ là ngư i xoàng trong công việ củ mình, như trong ể ờ c a ng mộ thế i củ các bứ tư ng, sự t giớ a c ờ xoàng xĩ vẫ có thể m cho nh n kiế bạ mộ đng lư ng tửtếTrong mộ thế i phẳ bạ thự sự n t ồ ơ . t giớ ng, n c không muố là mộ ngư i xoàng. Bạ không muố thấ mình ở n t ờ n n y vào tình cả củ Willy Lorman trong Death of a Salesman [Cái nh a Chế củ mộ Ngư i bán hàng], khi Biff con trai ông xua đ i ý t a t ờ uổ tư ng rằ nhà Lorman là đc biệbằ tuyên bố“ ! Con là loạ ở ng ặ t ng , Bố i rẻ n, và bốcũ thế Willy giậ dữđ lạ “ không là loạ tiề ng !” n áp i, Tao i xoàng! Tao là Willy Lorman, và mày là Biff Lorman!” Tôi không quan tâm đ có đi thoạđ vớ các con gái tôi, vì thế ể ố i ó i lờ khuyên củ tôi vớ chúng trong thếgiớ phẳ này là rấ ngắ i a i i ng t n và rấthẳ thừ “ con, khi bốlớ lên, ông bà thư ng bả bố t ng ng: Các n ờ o , ‘Tom, ă hếđ con- ngưi dân ởTrung Quố và Ấ Đ đ đ n t i ờ c n ộ ang ói khát.’ Lờ khuyên củ bốcho các con là: Các con, hãy làm xong i a bài tậ ởnhà củ các con đ ngưi dân ởTrung Quố và Ấ Đ p a iờ c n ộ đ khát khao công việ củ các con đy.” ang c a ấ Cách tôi thích nghĩ đ u này cho xã hộ chúng ta nói chung là về iề i mỗ ngư i phảhình dung ra làm thế biế mình thành mộ tiệ i ờ i nào n t n * dân . Đ vậ Khi thế i trở phẳ hệ ng đng cấ hoá úng y. giớ nên ng, thố ẳ p ra lộ đu đ TạẤ Đ các tiệ dân có thể tầ lớ hạ ẳ n ầ uôi. i n ộ n là ng p đng

N

*

untouchable: tiệ dân, ngư i thuộ đng cấ thấ nhấ ởẤ Đ ; nghĩ đ n ờ c ẳ p p t n ộ a en tiế Anh là không thể m đn, đng đn đợ Tác giả ng chạ ế ụ ế ư c. dùng theo nghĩđ a ó.

238

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

nhấ như trong mộ thế i phẳ mọ ngư i phảmuố là mộ t, ng t giớ ng i ờ i n t tiệ dân. Các tiệ dân, trong từvự củ tôi, là nhữ ngư i mà n n ng a ng ờ việ làm củ họ c a không thể outsource. bị Nhưthếai là các tiệ nhân, và làm thếnào đ bạ hay con cái n ể n bạ trởthành mộ tiệ dân? Các tiệ dân gồ bố loạ chính: n t n n m n i nhữ ngư i “ặ biệ - special”, nhữ ngư i “ ng ờ đc t ng ờ chuyên dụ ngspecialized,” nhữ ngư i “ưc cắ neo- anchored,” và các nhân ng ờ đợ m viên “thự sự thể c có thích nghi- really adaptable.” Ngưi lao đng đc biệlà nhữ ngư i nhưMichael Jordan, Bill ờ ộ ặ t ng ờ Gates và Barbra Streisand. Họ mộ thị ờ toàn cầ cho hàng có t trư ng u hoá và dị vụcủ họvà có thể áng đợ các món tiề công cỡ ch a đ ưc n toàn cầ Việ làm củ họ ng bao giờcó thể u. c a chẳ outsource đ ợ ư c. Nế bạ không thểlà đc biệ và chỉ t ít ngư i có thể- bạ u n ặ tmộ ờ n muố là ngư i chuyên dụ nhưthếcông việ củ bạ không thể n ờ ng, c a n outsource đ ợ Đ u này áp dụ cho mọ loạcông nhân tri thứ ư c. iề ng i i ctừcác luậ sưchuyên dụ các kếtoán viên chuyên dụ và các t ng, ng nhà phẫ thuậ não, đn các nhà kiế trúc máy tính và các kĩ u t ế n sư phầ mề mớ nhấ đn nhữ ngư i vậ hành máy công cụvà n m i t, ế ng ờ n robot tiên tiế Đ y là nhữ kĩ ng luôn có nhu cầ cao và không n. ấ ng nă u thểthay thếđợ (“ ư c. Fungible-thay thế ư c”là mộ từquan trọ đợ t ng đ nhớ NhưCEO củ Infosys Nandan Nilekani thích nói, trong ể . a mộ thế i phẳ có “ t giớ ng công việ có thể c thay thế ư c và không thể đợ thay thế ư c.” đợ Công việ có thể ưc số c đợ hoá mộ cách dễ t dàng và chuyể đn các nơ có lư ng thấ là công việ có thểthay thế n ế i ơ p c đ ợ Công việ không thểsốhoá đợ và không thểthay thếlà ư c. c ưc nonfungible. Cú nhả sút bóng củ Michael Jordan là nonfungible. y a Kĩ t rẽ thuậ máu củ nhà phẫ thuậ là nonfungible. Công việ củ a u t c a mộ công nhân lắ ráp TV bây giờlà có thể t p thay thế ư c. Làm kế đợ toán cơ n và chuẩ bị sơ bả n hồ thuế giờ có thể bây là thay thế ưc.) đợ Nế bạ không thể đc biệ hay chuyên dụ bạ muố đ ợ u n là ặ t ng, n n ưc cắ neo. Đa vị ó áp dụ cho hầ hế ngư i Mĩmọ ngư i từ m ị đ ng u t ờ , i ờ thợcắtóc củ tôi, đn nữbồ bàn ă đn bế trư ng, đn thợố t a ế i n, ế p ở ế ng nư c, đn y tá, đn nhiề bác sĩnhiề luậsư nhữ ngư i làm trò ớ ế ế u , u t , ng ờ mua vui, các thợđ n, và các bà dọ dẹ Công việ củ họđn iệ n p. c a ơ giả đ ợ cắ neo và sẽ n ưc m luôn luôn có, bở vì chúng phả đợ làm i i ưc ởmộ đa đ m cụthể dính đn tiế xúc mặ đi mặ vớ khách t ị iể , ế p t ố t i hàng, thân chủbệ nhân, hay khán giảNhữ công việ này nói , nh . ng c chung không thể hoá đ ợ và không thay thế ư c, và lư ng thị số ưc đợ ơ

NHỮ TIỆ DÂN NG N

239

trư ng đợ đnh theo các đ u kiệ thị ờ đ phư ng. Như ờ ưc ị iề n trưng ị a ơ ng hãy thậ trọ Có các phầ có thểthay thế ư c củ ngay cả n ng: n đợ a các công việ đợ cắ neo, và chúng có thểvà sẽđợ outsourcec ưc m ưc hoặ cho Ấ Đ hay cho quá khứ vì hiệ quả n hơ (Đ c n ộ u lớ n. úng, như David Rothkopf lư ý, nhiề công việ thự sựđ ợ “ u u c c ư c outsource cho quá khứ nhờcác đi mớ mớ hơ là đ ợ outsource cho Ấ ,” ổ i i, n ưc n Đ .) Thí dụbạ sẽ ộ , n không đ sang Bangalore đ tìm mộ bác sĩ i i ể t nộ khoa hay mộluậsưli hôn, như luậsưli hôn củ bạ mộngày t t ng t a n t nào đ có thể dụ trợgiúp pháp lí ởBangalore về kiế cơ ó sử ng tìm m bả hay đ viế các tài liệ vanilla, và bác sĩ i khoa củ bạ có n ể t u nộ a n thể dụ mộ radiologist cú ă đ đ đc phim CAT củ bạ sử ng t n êm ể ọ a n. Đ y là vì sao nế bạ không thể đc biệhay chuyên dụ bạ ấ u n là ặ t ng, n không muố hi vọ cắ neo đ bạ sẽ n ng m ể n không bị outsource. Trên thự tếbạ muố trởthành thự sựcó thểthích nghi. Bạ muố c n n c n n liên tụ kiế đợ kĩ ng mớ tri thứ và tài chuyên môn cho c m ưc nă i, c, phép bạ liên tụ có khả ng tạ giá trịcái gì đ nhiề hơ kem n c nă o ó u n vanilla. Bạ muố họ làm sao đ làm sauce chocolate mớ nhấ n n c ể i t, kem đ tư i, hay quả ánh ơ anh đ đ trên đ hay đ giao [li kem] ào ể ỉ nh, ể vớ tưcách mộ ngư i múa bụ trong bấ cứlĩ vự nỗ c nào i t ờ ngt nh c lự củ bạ Khi các phầ công việ củ bạ trởthành hàng hoá hoá và a n. n c a n có thểthay thếđ ợ hay trởthành vanilla, nhữ ngư i có thể ư c, ng ờ thích nghi luôn họ đ làm cho phầ khác nào đ trởthành kem c ể n ó nư c quả Là có thể ớ . thích nghi trong mộ thế i phẳ biếlàm t giớ ng, t thếnào đ “ c cách đ họ sẽlà mộ trong nhữ tài sả quan ể họ ể c,” t ng n trọ nhấ bấ cứcông nhân nào có thể bở vì sựkhuấ đng ng t t có, i y ộ việ làm trởnên nhanh hơ bởvì sựđi mớsẽ y ra nhanh hơ c n, i ổ i xả n. Atul Vashistha, CEO củ NeoIT, mộ hãng tưvấ California a t n chuyên vềgiúp các hãng Mĩ làm outsourcing, có mộ cả nhậ t m n khéo về c này: “Cái bạ có thể việ n làm và bạ có thể n thích nghi thế nào và bạ có thể i dụ sứ bẩ thế n lợ ng c y nào củ tấcả a t kinh nghiệ m và tri thứ mà bạ có khi thế i trởnên phẳ đ là thành tốcơ c n giớ ng- ó bả [cho sựsố còn]. Khi bạ thay đi việ làm nhiề và khi môi n ng n ổ c u, trư ng công việ củ bạ thay đi nhiề có thể ờ c a n ổ u, thích nghi là thứ số mộ Nhữ ngư i thua thiệ là nhữ ngư i vớ các kĩ ng kĩ t. ng ờ t ng ờ i nă thuậvữ [như không phát triể nhữ kĩ ng đ Bạ phảcó t ng ng] n ng nă ó. n i thể thích nghi khéo léo và thích nghi về t xã hộ mặ i.” Chúng ta càng đy các biên giớ củ tri thứ và công nghệ các ẩ i a c ra, nhiệ vụcàng phứ tạ mà máy có thể m c p làm, càng nhiề ngưi vớ u ờ i

240

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đ tạ chuyên, hay vớ khảnă họ cách đ họ sẽđ ợ yêu ào o i ng c ể c, ưc cầ và có lư ng tố hơ Và nhữ ngưi càng không có khả ng u, ơ t n. ng ờ nă đ thì sẽcàng ít đợ đn bù mộ cách hào phóng. Cái bạ không ó ưc ề t n muố là ngư i không rấ đc biệ không rấ chuyên dụ không n ờ t ặ t, t ng, rấcắ neo, hay không rấcó thể t m t thích nghi trong mộ công việ có t c thểbị thay thế Nế bạ ởphía lãi gộ thấ có thể ư c thay thế . u n p p, đợ củ chuỗ công việ nơ các doanh nghiệ có khuyế khích đ a i c, i p n ể outsource cho các nhà sả xuấ có chi phí thấ hiệ quảngang n t p, u nhau, thì có khảnă lớ hơ nhiề là công việ củ bạ sẽ ư c ng n n u c a n đợ outsource hay lư ng củ bạ bị m. ơ a n giả “Nế bạ là mộ nhà lậ trình Web vẫ chỉ u n t p n dùng HTML và không mởrộ kĩ ng củ mình đ gồ các công nghệ i hơ ng nă a ể m mớ n và sáng tạ nhưXML và multimedia, giá trị a bạ vớ tổchứ o, củ n i c giả đ mỗ nă Vashistha nói thêm. Công nghệ i đ ợ đ a m i i m,” mớ ư c ư vào làm tă tính phứ tạ như cảthiệ kế quảvà chừ nào ng c p ng i n t , ng mộ lậ trình viên nắ đ ợ các thứ và theo kị cái khách hàng t p m ưc này p kiế thì công việ củ ngư i đ khó đ outsource. Trong khi sự m, c a ờ ó ể tiế bộcông nghệ n công việ nă ngoái thành mộ hàng hoá,” n biế c m t Vashistha nói, “tạ lạkĩ ng, đ tạ nghề tụ và sựmậthiế o i nă ào o liên c t t vớ khách hàng đ phát triể các quan hệmớ giữcho ngư i đ i ể n i ờ ó vư t trưc đờ hàng hoá và xa khỏviệ offshore tiề tàng.” ợ ớ ư ng i c m Bạ thờ ấ thơcủ tôi Bill Greer là mộ thí dụtố về t ngư i n i u a t t mộ ờ đi mặvớ thách thứ này và có đ ợ mộ chiế lư c cá nhân đ ố t i c ưc t n ợ ể đ ơ đu vớ nó. Greer bố mưi tám tuổ và kiế số vớ tư ư ng ầ i n ơ i m ng i cách mộ hoạ tựdo và nhà thiế kế ồhoạtrong hai mư i sáu t sĩ t đ ơ nă Từcuố các nă 1970 đn khoả nă 2000, cách Bill làm m. i m ế ng m việ và phụ vụ khách hàng củ anh hầ nhưkhông đi. c c các a u ổ “Các khách hàng, nhưThe New York Times, muố mộbứ minh n t c hoạhoàn tấ Bill giả thích cho tôi. Nhưthếnế anh làm mộ t,” i u t minh hoạ cho mộ tờbáo hay mộ tạ chí, hay đ xuấ mộ logo t t p ề t t mớ cho mộ sả phẩ anh sẽ c sựtạ ra mộ bứ hoạ- phác i t n m, thự o t c thả nó, tô màu nó, gắ nó lên mộtấ bìa minh hoạphủ ng vả o n t m , bằ i mỏ đt nó vào mộ hộ đợ mởra vớ hai cánh gậ [flap], và ng, ặ t p ưc i p nhờngư i đ a tin hay FedEx chuyể giao nó. Anh gọ nó là “flap ờ ư n i art.” Trong ngành nó đ ợ biếđn như“camera ready art- mĩ t ưc t ế thuậ sẵ sàng cho máy ả bở vì nó cầ đợ chụ ả in ra bố lớ n nh,” i n ưc p nh, n p film màu khác nhau, hay “tách ả và chuẩ bị xuấbả “ nh,” n cho t n. Nó là mộ sả phẩ hoàn tấ và có tính quý giá nhấđnh vớ nó,” t n m t, t ị i Bill

NHỮ TIỆ DÂN NG N

241

nói. “Nó là mộ bứ hoạ t sự và đ khi ngư i ta treo chúng trên t c thậ , ôi ờ tư ng. Thự ra, The New York Times đ trư bày các tác phẩ do ờ c ã ng m các hoạ minh hoạ o ra cho các xuấbả phẩ củ nó.” sĩ tạ t n m a Song vài nă qua “đ u đ đ bắđu thay đi,” m iề ó ã t ầ ổ Bill bả tôi, khi o các xuấbả phẩ và các hãng quả cáo chuyể sang chế n số t n m ng n bả , dự vào phầ mề mớ ấ là, Quark, Photoshop, và Illustrator, mà a n m i- y các hoạsĩ ồhoạnhắ đn như“bộba” làm cho phác hoạ đ c ế – máy tính số hơ rấnhiề Bấcứai đ qua trư ng mĩ t đu đ ợ dễ n t u. t ã ờ thuậ ề ư c đ tạ về chư ng trình này. Thự ra, Bill giảthích, thiếkế ồ ào o các ơ c i t đ hoạ nên dễ ế mứ nó trở trở đn c thành mộ hàng hoá. Nó đ trởthành t ã kem vanilla. “Về t đ hoạ anh nói, “công nghệ mặ ồ ,” cho mọ ngư i i ờ cùng công cụ nên mỗ ngư i có thể các đ ờ gọ gàng và mỗ , i ờ vẽ ư ng n i ngư i có thể o ra tác phẩ tửtế a chừ Bạ thư ng cầ con ờ tạ m nử ng. n ờ n mắ đ nhậ ra nế cái gì đ cân đi và có kiể chữđ t ể n u ó ố u úng, như ng đt nhiên bấcứai có thể ra cái gì đ có thể p nhậ đợ ộ t vẽ ó chấ n ưc.” Vì thế Greer đy mình lên thang tri thứ Khi các xuấ bả phẩ ẩ c. t n m yêu cầ tấcả sả phẩ cuốcùng phảđ ợ trình bày nhưcác u t các n m i i ưc file sốcó thể ư c tả lên, và không còn cầ về đợ i u flap-art quý giá đ ó nữ anh biế mình thành mộ nhà tưvấ ý tư ng. “ tư ng” ã là a, n t n ở Ý ở đ cái các khách hàng củ anh, gồ cảMcDonald’ và Unilever, a m s muố Anh thôi không dùng bút và mự và chỉ các phác thả n. c làm o bút chì, quét chúng vào máy tính củ anh, dùng chuộ máy tính đ a t ể tô màu chúng, và sau đ e-mail chúng cho khách hàng, họsai các ó hoạ ít lành nghề n hoàn tấchúng. sĩ hơ t “Vô tình,” Greer nói, “tôi phả kiế công việ mà không phả i m c i mọ ngư i khác có thểlàm, và các hoạsĩ không thểtạ ra vớ i ờ trẻ o i công nghệ mộ phầ nhỏtiề công mà tôi đợ trảNhưthế vì t n n ưc . tôi bắ đu nhậ các chào hàng nơ ngư i ta bả tôi, ‘ có thể t ầ n i ờ o Anh làm việ này và chỉ c cho chúng tôi ý tưng lớ Họsẽcho tôi quan ở n?’ niệ và họchỉ n các phác thả các ý tưng, chứkhông phả m, muố o, ở i mộ bứ hoạ t c hoàn tấ Tôi vẫ dùng các kĩ ng vẽ t. n nă cơbả như n, ng chỉ ểtruyề đt mộ ý tư ng- mộ phác thả nhanh, không phả đ n ạ t ở t o i mộ bứ hoạ t c hoàn tấ Và cho các ý tư ng này họvẫ trả n khá t. ở n tiề thoảmái. Thự tế đ a tôi đn mộmứ khác. Nó giố mộ nhà i c nó ư ế t c ng t tưvấ hơ là mộJAFA (Just Another Fucking Artist- mộ tay hoạ n n t t sĩ a). Có rấ nhiề JAFA. Nhưthếbây giờtôi là mộ ngưi ý nữ t u t ờ tư ng, và tôi đ đ vai trò đ Các khách hàng củ tôi chỉ ở ã óng ó. a mua các khái niệ Rồ các JAFA hoàn tấ bứ vẽtạ hãng hay đ m.” i t c i i

242

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

outsource nó. Họcó thểlấ các phác hoạthô củ tôi và hoàn tấ y a t chúng và làm rõ chúng bằ sửdụ các chưng trình máy tính, và ng ng ơ nó sẽ không giố giả ng như đ làm, như khá tố Greer nói. tôi ã ng t,” Như rồ thứkhác xả ra. Trong khi tiế hoá công nghệbiế ng i y n n việ kinh doanh đu cấ thấ củ Greer thành mộ hàng hoá, nó mở c ầ p p a t ra mộ thị ờ hoàn toàn mớ ở ầ cấ cao: Các khách hàng tạ t trư ng i đu p p chí củ Greer. Mộ hôm, mộ trong các khách hàng thư ng xuyên a t t ờ củ anh đn anh và hỏ nế anh có thể a ế i u làm morph [biế hình]. Các n morph là các cộ tranh biế hoạtrong đ mộ nhân vậ tiế hoá t m ó t t n thành nhân vậ khác. NhưthếMartha Stewart ởtrong khung mở t đu biế hình thành Courney Love ở khung kế thúc. Drew ầ n t Barrymore biế hình thành Britney Spears. Khi lầ đu đợ tiế n n ầ ưc p cậ đ làm các thứnày, Greer đ chẳ có ý tư ng nào đ xuấ n ể ã ng ở ể t phát. Vì thếanh vào Amazon.com và đ vị n mề chuyên ị nh phầ m dụ nào đ mua nó, thửnó vài ngày, và tạ ra morph đu tiên củ ng ó, o ầ a mình. Kể đ anh đ phát triể mộ đc sả trong quá trình, và thị từ ó ã n t ặ n trư ng cho chúng đ mởrộ ra bao gồ tạ chí Maxim, More, và ờ ã ng m p Nickelodeon - mộ là tạ chí củ đ ông, mộ là tạ chí cho các cô t p a àn t p trung niên, và mộtạ chí trẻ t p em. Nói cách khác, ai đ đ sáng chế mộ loạsauce hoàn toàn mớ ó ã ra t i i hợ vớ vanilla, và Greer đ nhả lên nó. Đ y chính xác là cái xả p i ã y ấ y ra trong nề kinh tế n toàn cầ nói chung. “ đ đ kinh nghiệ đ u Tôi ã ủ m ể nắ đ ợ nhữ cái [morph] này khá nhanh,” Greer nói. “Bây giờ m ưc ng tôi thự hiệ chúng trên máy Mac laptop củ tôi, bấ cứtôi ởđ c n a t âu, từSanta Barbara đn Minneapolis đn că hộ a tôi ởNew York. ế ế n củ Đ khi các khách hàng cho tôi mộchủ ềvà đ khi tôi đn giả ôi t đ, ôi ơ n tóm đ ợ chúng. Biế hình thư ng là mộ trong nhữ thứcao cấ ưc n ờ t ng p bạ thấ trên TV, và rồ chúng xuấ hiệ vớ chưng trình [phầ n y i t n i ơ n mề tiêu dùng này và ngư i ta có thể mình làm, và tôi đ đo m] ờ tự ã ẽ gọ chúng đ các tạ chí có thể t ể p dùng. Tôi chỉ i lên như t chuỗ tả mộ i các file JPEG … Biế hình đ là mộ việ kinh doanh hay cho các n ã t c tạ chí khác nhau. Tôi thậ chí nhậ đợ các fan mail từ con!” p m n ưc trẻ Greer đ chẳ bao giờlàm biế hình cho đn khi công nghệ n ã ng n ế tiế hoá và tạ ra mộ đc sả mớ chuyên dụ đ khi mộ sựthay o t ặ n i, ng, úng t đi công việ củ anh khiế anh háo hứ họ các kĩ ng mớ “ ổ c a n c c nă i. Tôi ư c có thể là tấcả ã có chủ anh thú nhậ “ ơ giả là tôi ớ nói t đ ý,” n. Đ n n sẵ đ cho công việ và chỉ n ó c may mắ là họ ã cho tôi mộcơhộđ n đ t i ể làm các thứnày. Tôi biếrấnhiề hoạ bị t bạhoàn toàn. Mộ t t u sĩ thấ i t

NHỮ TIỆ DÂN NG N

243

gã hoạ minh hoạ ã trởthành nhà thiế kế sĩ đ t bao bì, mộ sốhoàn t toàn rờ khỏ lĩ vự mộ trong nhữ hoạ trình bày giỏ nhấ i i nh c; t ng sĩ i t mà tôi biếđ trở t ã thành mộ kiế trúc sư t n phong cả Cô vẫ là mộ nh. n t nhà thiế kếnhư đ thay đi hoàn toàn môi trư ng củ cô. Dân t ng ã ổ ờ a hộhoạ giác] có thể i [thị thích nghi, như tôi vẫ lo cho tư ng lai.” ng n ơ Tôi bả Greer, câu chuyệ củ anh khá khớ vớ mộ sốthuậ o n a p i t t ngữmà tôi sửdụ trong cuố sách này. Anh đ bắđu nhưmộ ng n ã t ầ t [loạ sauce chocolate (mộ hoạ minh hoạ đ n), trởthành mộ i] t sĩ cổ iể t mặ hàng vanilla (hoạ minh hoạ đ n trong thờ đi máy tính), t sĩ cổ iể i ạ cậ nhậ nhữ kĩ ng củ anh đ lạ trởthành sauce chocolate p t ng nă a ể i đc biệ (mộ nhà tưvấ design), sau đ đ họ làm sao đ trở ặ t t n ó ã c ể thành quảanh đ trên đ [li kem] (mộ hoạ biế hình) bằ ào ỉ nh t sĩ n ng cách thoảmãn mộ nhu cầ mớ do mộ thị ờ ngày càng t u i t trư ng chuyên biệtạ ra. t o Greer trầ ngâm thư ng ngoạ lờ khen củ tôi mộlát và sau đ m ở n i a t ó anh nói, “Và ở ây tấcả tôi thửlàm là đ số còn – và tôi vẫ đ t cái ể ng n còn.” Khi anh đ ng dậ đ ra về tuy vậ anh bả tôi là anh ra ứ y ể , y, o ngoài gặ mộ ngư i bạ “ểcùng tung hứ p t ờ n đ ng.”Họlà bạ tung n hứ nhiề nă chỉ mộ chút công việ phụđ khi họlàm ở ng u m, là t c ôi góc phố cho các buổgặ mặriêng. Greer có phốhợ tay-mắ hay i p t i p t rấkhéo. “ ng ngay cả tung hứ cũ bị t Như trò ng ng hàng hoá hoá,” anh than phiề “ ờ nế bạ có thểtung hứ nă quả bạ đ n. Thưng u n ng m , n ã thậ sựlà đc biệ Bây giờtung hứ nă quả giố nhưđ t ặ t. ng m chỉ ng ánh cư c. Bạ tôi và tôi thưng biể diễ chung, và anh ta là quán quân ợ n ờ u n bả bóng khi tôi gặ anh ta. Bây giờnhữ đ a trẻ ờ bố tuổ y p ng ứ mư i n i có thể tung hứ bả bóng, chẳ có vấ đ gì. Bây giờchúng có ng y ng n ề các sách này, nhưJuggling for Dummies [Tung hứ cho Nhữ ng ng ngư i Đ n], và các đ lề dạ bạ tung hứ thế ờ ầ ồ sẽ y n ng nào. Nhưthế chúng đ n giả tă chuẩ mự ơ n ng n c.” Như tung hứ tiế triể thế i cũ vậ trò ng n n, giớ ng y.

Đ

ấ là nhữ lự chọ thự sự thửdự các bứ tư ng bả hộ y ng a n c : ng c ờ o lên hay tiế tụ tiế lên phía trư c vớ niề tin rằ xã hộMĩ p c n ớ i m ng i vẫ có chấ liệ tố ngay cả n t u t, trong mộ thế i phẳ Tôi nói tiế t giớ ng. n lên phía trư c. Chừ nào chúng ta tiế tụ giữ các bí quyếvề ớ ng p c gìn t sauce [nư c số củ mình, chúng ta sẽ ớ t] a làm ă tố Có rấnhiề thứ n t. t u

244

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

về thố Mĩ hợ lí tư ng vớ việ nuôi dư ng các cá nhân hệ ng phù p ở i c ỡ có thể nh tranh và phát đt trong mộ thế i phẳ cạ ạ t giớ ng. Thếlà sao? Nó bắ đu vớ các đi họ nghiên cứ củ Mĩsinh t ầ i ạ c u a , ra mộ dòng đu đn các thí nghiệ cạ tranh, các đi mớ và các t ề ặ m nh ổ i, đt phá khoa họ từtoán họ đn sinh họ đn vậlí họ đn hoá ộ cc ế c ế t c ế họ Thậquá rõ ràng, bạ càng có giáo dụ bạ càng có nhiề lự c. t n c, n u a chọ trong mộ thế i phẳ “ thố đi họ củ chúng ta là n t giớ ng. Hệ ng ạ c a tố nhấ Bill Gates nói. “ t t,” Chúng ta thấ các đi họ củ chúng ta y ạ c a tiế hành rấnhiề nghiên cứ và đ là mộviệ kinh ngạ Nhữ n t u u ó t c c. ng ngư i có chỉ IQ cao đn đ và chúng ta đ cho họđi mớ và ờ số ế ây, ể ổ i biế [các đi mớ củ họ thành các sả phẩ Chúng ta thư ng n ổ i a ] n m. ở công sựchấ nhậ mạ hiể Hệthố đi họ củ chúng ta có p n o m. ng ạ c a tính cạ tranh và thự nghiệ Họcó thểthửcác cách tiế cậ nh c m. p n khác nhau. Có mộ tră đi họ có đ góp cho robotics. Và mỗ t m ạ c óng i [trưng] bả rằ [trư ng] khác làm hoàn toàn sai, hay mẩ củ tôi ờ o ng ờ u a thự sựkhớ vớ củ họNó là mộ hệ ng hỗ loạ như nó là c p i a . t thố n n, ng mộ đng cơvĩ ạ củ đi mớ trên thế i, và vớ tiề thuế t ộ đi a ổ i giớ i n liên bang, vớ tiề từthiệ nào đ thêm vào đ [nó sẽtiế tụ hư i n n ó ó, p c ng thị … Chúng ta sẽ t sựphảvít chặcác thứ i đ sựgiàu có nh] thậ i t lạ ể tuyệ đi củ chúng ta không tă lên. Nế chúng ta khéo léo, t ố a ng u chúng ta có thể tă nó nhanh hơ bằ nắ lấ cái này.” làm ng n ng m y Web browser, MRI (magmetic resonance imaging- [chụ hình p] cộ hưng từ các máy tính siêu nhanh, công nghệ ị vị ng ở ), đnh toàn cầ các dụ cụkhám phá vũtrụ và quang họ cáp quang chỉ u, ng , c là vài trong nhiề đi mớ đợ khở đng qua các dựán nghiên cứ u ổ i ưc i ộ u cơbả ởđi họ Phòng Kinh tế c củ BankBoston đ làm mộ n ạ c. họ a ã t nghiên cứ có nhan đ “ u ề MIT: The Impact of Innovation – Tác đng ộ củ Đ i mớ Giữ các kế luậ củ nó là nhữ ngư i tố nghiệ a ổ i.” a t n a ng ờ t p MIT đ lậ ra 4.000 công ti, tạ ra ít nhấ1,1 triệ việ làm khắ ã p o t u c p thế i và tạ ra doanh thu 232 tỉ giớ o $. Cái làm cho Mĩ ộ nhấ vô nhị đc t không phả là nó đ xây dự i ã ng MIT, hay nhữ ngư i tố nghiệ đi họ củ nó tạ ra tă trư ng ng ờ t p ạ c a o ng ở kinh tế đi mớ mà là mọ bang trong đt nư c này đu có các và ổ i, i ấ ớ ề đi họ cốlàm cùng việ đ “ có 4.000 trư ng đi họ và cao ạ c c ó. Mĩ ờ ạ c đng,”Allan E. Goodman, chủtị củ Việ Giáo dụ Quố tế ẳ ch a n c c , nói. Phầ còn lạ củ thếgiớ cộ lạ có 7.768 tổchứ giáo dụ n i a i ng i c c bậ cao. Riêng ởbang California, có khoả 130 trư ng cao đng c ng ờ ẳ và đi họ Chỉ 14 nư c trên thế i có nhiề hơ số ó.” ạ c. có ớ giớ u n đ

NHỮ TIỆ DÂN NG N

245

Hãy lấ mộ bang mà bình thư ng bạ không nghĩ i vềmặ y t ờ n tớ t này: Oklahoma. Nó có Trung Tâm Oklahoma Thúc đy Khoa họ ẩ c và Công nghệ (OCAST) củ riêng nó, Web site củ nó trình bày sứ a a mệ nhưsau: “Đ cạ tranh hữ hiệ trong nề kinh tếmớ nh ể nh u u n i, Oklahoma phả tiế tụ phát triể mộ dân cưđợ giáo dụ tố i p c n t ưc c t; mộ cơsởnghiên cứ đi họ và công nghệ ng tác, tậ trung; và t u ạ c cộ p mộ môi trư ng nuôi dưng cho các doanh nghiệ mũ nhọ từ t ờ ỡ p i n, công ti khở nghiệ bé nhấ đn các hộ sởquố tếlớ nhấ i p t ế i c n t… [OCAST thúc đy] các trung tâm công nghệ Đ i họ ẩ ạ c-Doanh nghiệ có thể m nhiề trưng và doanh nghiệ tạ ra các doanh p, gồ u ờ p, o nghiệ mớ sinh, các sả phẩ mớ đợ chế o, và các công nghệ p i n m i ưc tạ mớ đợ áp dụ i ưc ng.”Không ngạ nhiên là nă 2003, các đi họ c m ạ c Mĩã thu về tỉ từ patent, theo Hộ nhà Quả lí Công nghệ đ 1,3 $ các i n ở ạhọ [Association of University Technology Managers]. Đi c Kếđ vớ bộ t ôi i máy tạ đi mớ vô song củ Mĩcác đi họ các o ổ i a ạ c, phòng thí nghiệ nghiên cứ công và tư và các nhà bán lẻ chúng m u , ta có các thị ờ vố đ ợ đ u tiếtốnhấvà hiệ quả t trên trư ng n ư c iề t t t u nhấ thếgiớ cho việ thự hiệ các ý tư ng mớ và biế chúng thành i c c n ở i n các sả phẩ và dị vụ Dick Foster, giám đc McKinsey&Co. và n m ch . ố tác giả a hai cuố sách về ổ mớ nói vớ tôi, “ củ n đi i, i Chúng ta có mộ t ‘chính sách công nghiệ ởHoa Kì – nó đ ợ gọ là thị ờ p’ ưc i trư ng chứ khoán, bấ luậ là NYSE [SởGiao dị Chứ khoán New ng t n ch ng York] hay Nasdaq.” Đ là nơ vố mạ hiể đ ợ góp nhặ và ó i n o m ưc t phân cho các ý tư ng nổ lên hay các công ti đ tă trư ng, ở i ang ng ở Foster nói, và không thị ờ vố nào trên thếgiớ làm việ đ trưng n i c ó tố hơ và hiệ quả n thị ờ vố Mĩ t n u hơ trư ng n . Cái làm cho sựcung cấ vố hoạđng tố đn vậ ởđ là sựan p n t ộ t ế y ây toàn và đ u tiế củ các thị ờ vố củ chúng ta, nơ các cổ iề t a trư ng n a i đ thiể số ư c bả vệTrờ biế có mư đ bấlư ng, sựthái ông u đợ o . i t, u ồ t ơ quá, và tham nhũ trong các thị ờ vố củ chúng ta. Đ u đ ng trưng n a iề ó luôn xả ra khi rấnhiề tiề bị e doạCái phân biệcác thị ờ y t u n đ . t trư ng vố củ chúng ta không phảlà các [công ti như Enron không xuấ n a i ] t hiệ ởMĩ chúng chắ chắ xuấhiệ Mà là khi chúng xuấ hiệ n c n t n. t n, chúng thư ng bị ch trầ hoặ bở Uỷ ờ vạ n, c i Ban Chứ Khoán và Giao ng dị hay bở báo chí kinh doanh, và đợ hiệ chỉ Cái làm cho ch i ưc u nh. Mĩ song không phảlà Enron mà là Eliot Splitzer, viên chư ng vô i ở lí củ Bang New York, ngư i rấ kiên trì theo đ i đ làm sạ a ờ t uổ ể ch ngành chứ khoán và các phòng HĐ công ti. Loạ thị ờ ng QT i trư ng

246

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

vố này đ tỏra rấ rấ khó đ sao chép bên ngoài New York, n ã t t ể London, Frankfurt, và Tokyo. Foster nói, “Trung Quố và Ấ Đ c n ộ và các nư c Á châu khác sẽ ớ không thành công về ổ mớ cho đn đi i ế khi họcó các thị ờ vố thành công, và họsẽ trưng n không có các thị trư ng vố thành công trưc khi họcó pháp trị o vệcác lợ ích ờ n ớ bả i thiể sốdưi các đ u kiệ rủ ro. Ở Hoa Kì chúng ta là nhữ u ớ iề n i ng ngư i hư ng lợ may mắ củ hàng thế thửnghiệ kinh tếvà ờ ở i n a kỉ m , chúng ta là cuộ thửnghiệ cuộ thử c m, c nghiệ đ có kếquả m ã t .” Trong khi đy là các bí quyế cố lõi củ sauce Mĩcó các bí ấ t t a , quyế khác cầ đ ợ duy trì và nuôi dư ng. Đ khi bạ phả nói t n ưc ỡ ôi n i chuyệ vớ nhữ ngư i ngoài đ đ giá đ chúng, nhưVivek n i ng ờ ể ánh úng Paul củ Wipro sinh ra ởẤ Đ . “ thêm ba thứvào danh mụ a n ộ Tôi c củ anh,” a ông nói vớ tôi. “ t là tính cở mởhoàn toàn củ xã hộ i Mộ i a i Mĩ Nhữ ngư i Mĩ .” ng ờ chúng ta thư ng quên Hoa Kì là mộ xã hộ ờ t i mởkhó tin nổ thế i nào, nói bấcứgì-làm bấ cứgì-khở đng bấ t t i ộ t cứgì-phá sả làm lạbấcứ Không có nơ nào giố thế n-và i t gì. i ng trên thế i, và tính cở mởcủ chúng ta là mộ tài sả khổ lồ hấ giớ i a t n ng và p dẫ đi vớ nhữ ngưi nưc ngoài, nhiề trong số đn từcác n ố i ng ờ ớ u họ ế nư c nơ bầ trờkhông phảlà giớhạ ớ i u i i i n. Thứkhác, Paul nói, là “chấ lư ng củ bả vệ t ợ a o quyề sởhữ trí n u tuệMĩ cái làm tă hơ nữ và khuyế khích ngư i dân tìm ra ,” ng n a n ờ các ý tư ng mớ Trong mộ thế i phẳ có khuyế khích lớ đ ở i. t giớ ng, n n ể phát triể mộsả phẩ hay quy trình mớ bở vì nó có thể ạquy n t n m i, i đt mô toàn cầ trong nháy mắ Như nế bạ là ngư i tìm ra ý u t. ng u n ờ tư ng đ bạ muố quyề sởhữ trí tuệcủ mình đợ bả vệ ở ó, n n n u a ưc o . “Không nưc nào tôn trọ và bả vệ ớ ng o quyề sởhữ trí tuệ t hơ n u tố n Mĩ Paul nói, và kếquảlà, rấnhiề nhà đi mớ muố đn đ ,” t t u ổ i n ế ây và làm việ và gử sở u trí tuệ a họ c i hữ củ . Hoa kĩ ng là mộ trong nhữ nư c có luậ lao đng uyể cũ t ng ớ t ộ n chuyể nhấ thếgiớ Càng dễ thả ai đ trong mộ ngành hấ n t i. sa i ó t p hố càng dễthuê ai đ trong mộ ngành đ lên mà nă nă i, ó t ang m m trư c chẳ ai biế nó sẽtồ tạ Đ y là mộ tài sả lớ đc biệ ớ ng t n i. ấ t n n, ặ t nế bạ so sánh tình hình ởMĩ i các thị ờ lao đng không u n vớ trưng ộ uyể chuyể đ ợ đ u tiế cứ nhắ nhưcủ Đ c, đy rẫ các n n, ư c iề t ng c a ứ ầ y hạ chếcủ chính phủđi vớ thuê và sa thả Tính linh hoạ đ n a ố i i. t ể triể khai lao đng và vố nhanh ởnơ có cơhộ lớ nhấ và khả n ộ n i i n t, nă tái triể khai nó nhanh chóng nế việ triể khai trư c đ ng n u c n ớ ó không còn sinh lợnữ là cốyế trong mộthế i phẳ i a, t u t giớ ng.

NHỮ TIỆ DÂN NG N

247

Mộ bí quyếnữ củ sauce Mĩ nó có thị ờ tiêu dùng nộ t t a a là trư ng i đ lớ nhấ thế i, vớ hầ hếnhữ ngư i chấ thuậ đu tiên, ị n a t giớ i u t ng ờ p n ầ đ u đ có nghĩlà nế bạ đ a ra mộ sả phẩ công nghệhay iề ó a u n ư t n m, , dị vụmớ bạ phả có sựhiệ diệ ởMĩTấ cảđ u này có ch i, n i n n . t iề nghĩlà mộdòng việ làm đu đn cho nhữ ngư i Mĩ a t c ề ặ ng ờ . Cũ có mộ thuộ tính Mĩ đ ợ thả luậ là sựổ đ chính ng t c ít ư c o n n ị nh trịĐ . úng, Trung Quố đ có mộ sựphát triể tố trong hai mư i c ã t n t ơ lă nă qua, và nó có thể m m chuyể từchủnghĩ cộ sả sang mộ n a ng n t hệ ng đ nguyên hơ mà các bánh xe không bị i ra. Như nó thố a n rờ ng có thể không. Ai muố đ tấcả ng củ mình vào cái rổ ó? n ể t trứ a đ Cuố cùng, Hoa Kì đ trởthành mộ trong các đ m gặ gỡlớ i ã t iể p n trên thế i, mộ nơ rấnhiề dân tộ khác nhau gắ kếvà họ đ giớ t i t u c n t c ể tin lẫ nhau. Mộ sinh viên Ấ Đ ngưi đợ đ tạ ởĐ i họ n t n ộ ờ ư c ào o ạ c Oklahoma và sau đ có việ làm đu tiên ởmộhãng phầ mề tạ ó c ầ t n m i Oklahoma City rèn các mố liên kếvề i t lòng tin và hiể biếthự sự u t c quan trọ cho cộ tác trong tư ng lai, cho dù anh ta quyế đ ng ng ơ t ị nh quay vềẤ Đ . Không có gì minh hoạđ m này tố hơ là việ n ộ iể t n c outsourcing nghiên cứ củ Đ i họ Yale sang Trung Quố Hiệ u a ạ c c. u trư ng trư ng Yale Richard C. Levin giả thích cho tôi rằ Yale ở ờ i ng có hai cơsởnghiên cứ lớ hoạđng ởTrung Quố hiệ nay, mộ u n t ộ c n t ởĐ i họ Peking ở c Kinh [Beijing] và mộ tạĐ i họ Fudan ở ạ c Bắ t i ạ c Thư ng Hả “ u hế nhữ cộ tác mang tính tổchứ này phát ợ i. Hầ t ng ng c sinh không phả từcác chỉ củ các nhà quả lí đi họ từtrên i thị a n ạ c xuố mà đ hơ từ i quan hệ nhân từlâu giữ các họ giả ng, úng n mố cá a c và các nhà khoa họ Levin nói. c,” Sựcộ tác Yale-Fudan phát sinh thếnào? Đ u tiên là, Levin ng ầ nói, Giáo sưTian Xu củ Yale, giám đc trung tâm, đ có móc nố a ố ã i sâu vớ cả trư ng. Ông họ và tốnghiệ ởFudan và nhậ bằ i hai ờ c t p n ng tiế sĩ Yale. “ m trong sốcác cộ tác viên củ Giáo sưXu, n ở Nă ng a hiệ nay là các giáo sưởFudan, cũ đợ đ tạ tạ Yale,” n ng ư c ào o i Levin giả thích. Mộ ngư i là bạ củ Giáo sưXu khi cảhai là i t ờ n a sinh viên cao họ tạYale; mộ ngưi khác đ là mộ họ giả c i t ờ ã t c trong phòng thí nghiệ củ mộ đng nghiệ Yale; mộ ngư i đ là mộ m a t ồ p t ờ ã t sinh viên trao đi đn Yale từFudan và quay về y bằ tiế sĩ ổ ế lấ ng n ở Trung Quố và hai ngưi khác đ là nghiên cứ sinh sau tiế sĩ c; ờ ã u n ở phòng thí nghiệ củ Giáo sưXu ở m a Yale. Mộcâu chuyệ tư ng tự t n ơ là cơsởcho sự hình thành Trung tâm Chung Peking-Yale về Genetics Phân TửThự vậvà Công nghệ c t Nông Sinh họ c.

248

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Giáo sưXu là mộ chuyên gia hàng đu về t ầ genetics và đ đ ợ ã ưc các khoả trợcấ từNational Institutes of Health và QuỹHoward n p Hughes đ nghiên cứ mốquan hệ a genetics và ung thưvà các ể u i giữ bệ suy thoái thầ kinh nào đ Loạ nghiên cứ này cầ sự nh n ó. i u n nghiên cứ về lưng lớ các đt biế gen trong các đng vậthí u số ợ n ộ n ộ t nghiệ “ bạ muố test nhiề gen và lầ dấ vếcủ mộ gen m. Khi n n u n u t a t cho trư c có thể u trách nhiệ về că bệ nào đ bạ phả ớ chị m các n nh ó, n i chạ rấ nhiề test. Có sốnhân viên nhiề hơ là mộ ư thếto y t u u n t u lớ Levin giả thích. Nhưthếcái Yale đ làm vềbả chấ là n,” i ã n t outsource công việ phòng thí nghiệ cho Fudan bằ lậ ra Trung c m ng p tâm Nghiên cứ Sinh Y họ Fudan-Yale. Mỗ đi họ trả nhân u c i ạ c cho viên và nghiên cứ củ riêng mình, nhưthế u a không có tiề đi chủ n ổ , như phía Trung Quố tiế hành công việ kĩ t sửdụ rấ ng c n c thuậ ng t nhiề kĩ u thuậ viên và đng vậ thí nghiệ tố ít hơ nhiề ở t ộ t m, n n u Trung Quố và Yale tiế hành phân tích cấ cao về liệ Nhân c, n p dữ u. viên, sinh viên và các kĩ t viên Fudan đ ợ tiế xúc vớ nghiên thuậ ưc p i cứ cấ cao, và Yale nhậ đ ợ phư ng tiệ trắ nghiệ quy mô u p n ưc ơ n c m lớ vô cùng đt đ nế Yale thửnhân đ nó ởNew Haven. Mộ n ắ ỏ u ôi t phòng thí nghiệ hỗtrợởMĩ mộ dự nhưthế có thể m cho t án này có 30 kĩ t viên, như phòng thí nghiệ ở thuậ ng m Fudan có 150. “Lợ ích rấ nhiề cho cảhai bên,” Levin nói. “Các nhà nghiên i t u cứ củ chúng tôi có đ ợ nă suấ nâng cao rấnhiề và ngư i u a ư c ng t t u, ờ Trung Quố có đ ợ các sinh viên củ mình đợ đ tạ các c ưc a ư c ào o, giả viên trẻcủ họtrởthành các cộ tác viên vớ các giáo sư ng a ng i củ chúng tôi, nhữ ngư i đng đu trong lĩ vự củ họ Nó a ng ờ ứ ầ nh c a . xây dự vố con ngư i cho Trung Quố và đi mớ cho Yale.” ng n ờ c ổ i Các sinh viên cao họ từcảhai trư ng qua lạ lẫ nhau, rèn mộ c ờ i n t mố quan hệ không nghi ngờgì sẽ o ra nhiề sựcộ tác hơ i mà tạ u ng n trong tư ng lai. Đ ng thờ ông nói thêm, rấnhiề công việ chuẩ ơ ồ i, t u c n bị pháp lí đ đợ làm trong việ cộ tác này đ đm bả rằ ã ưc c ng ểả o ng Yale sẽ khả ng thu hoạ quyề sở u trí tuệ nó tạ ra. có nă ch n hữ mà o “Có mộ thếgiớ khoa họ ởđ Levin nói, “ loạ phân công t i c ó,” và i lao đng quố tếnày có rấ nhiề ý nghĩ Yale, ông nói, cũ ộ c t u a,” ng nhấ quyế đ đ u kiệ làm việ ởcác phòng thí nghiệ Trung t t òi iề n c m Quố có đng cấ thếgiớ và kế quảlà, nó cũ giúp nâng cao c ẳ p i, t ng chấ lưng củ các cơsởTrung Quố “ iề kiệ số củ các t ợ a c. Đ u n ng a đng vậ thí nghiệ hoàn toàn hợ vớ các tiêu chuẩ Mĩ Levin ộ t m p i n ,” nhậ xét. “ ấ không phảlà các xí nghiệ bóc lộchuộ tàn tệ n Đy i p t t .”

NHỮ TIỆ DÂN NG N

249

ọ qui luậkinh tế c nói vớ chúng ta rằ nế chúng ta kế i t họ i ng u t nố tấ cảcác quỹtri thứ trên thếgiớ lạ và thúc đy i t c i i, ẩ thư ng mạvà hộ nhậ ngày càng nhiề thì cái bánh toàn cầ sẽ ơ i i p u, u lớ lên rộ hơ và phứ tạ hơ Và nế Mĩhay bấcứ ớ nào n ng n c p n. u , t nư c khác, nuôi dư ng mộ lự lư ng lao đng gồ nhữ ngư i đ ỡ t c ợ ộ m ng ờ àn ông và đ bà ngày càng đc biệ chuyên dụ hay liên tụ thích àn ặ t, ng, c nghi vớ các việ làm có giá trị tă cao, thì nó sẽ i c gia ng ngoạ đ ợ m ưc miế củ nó trong chiế bánh to lên đ Như chúng ta phả cố ng a c ó. ng i gắ làm việ đ Bở vì nế xu hư ng hiệ thờ thắ thế các ng c ó. i u ớ n i ng , nư c nhưẤ Đ và Trung Quố và toàn bộ khu vự nhưĐ ớ n ộ c các c ông Âu chắ chắ sẽ hẹ khoả cách vớ Mĩ t nhưHàn Quố và c n thu p ng i , hệ c NhậBả và Đ Loan đ làm trong Chiế tranh Lạ Họsẽ p t n ài ã n nh. tiế tụ nâng cao tiêu chuẩ củ họ c n a . Thế n vẫ cố ng làm việ đ chứ Chúng ta có hư ng về bạ n gắ c ó ? ớ các bí quyếcủ sauce củ chúng ta không? Trông Mĩ n còn tuyệvờ t a a vẫ t i trên giấ đc biệnế chúng ta nhìn lạ hay so sánh nó chỉ i Ấ y, ặ t u i, vớ n Đ và Trung Quố củ ngày hôm nay chứkhông phả củ ngày ộ c a i a mai. Như chúng ta có thự sựđu tưvào tưng lai củ mình và ng c ầ ơ a chuẩ bị n con em chúng ta theo cách chúng ta phả làm cho cuộ i c đ trưc mặ không? Xem chư ng tiế Như đ là lờ gợ ý ua ớ t ơ p. ng ây i i nhanh: Câu trả i là không. lờ

M

BẢ Y

Cuộ Khủ hoả Thầ lặ c ng ng m ng

Các cuộ thi đu ngang sứ cho nhữ ngư i Mĩ hiế trong các Olympic c ấ c ng ờ là m trư c, như bây giờcó vẻ có cái gì mà nhữ ngư i Mĩ i làm quen. ớ ng là ng ờ phả - Từmộ bài ngày 17-8-2004 củ AP từOlympic Athens có nhan đ t a ề “Đ i Bóng rổ ộ Nam củ Mĩ ng Sát nút Hy Lạ a Thắ p”

ạ không thể thấ ẩ dụnào cho các phầ còn lạcủ thế n tìm y n n i a giớ bây giờcó thể nh tranh đu đi đu hiệ quả n bao i cạ ầ ố ầ u hơ giờvớ Mĩ t hơ là cuộ vậ lộ củ đi bóng rổOlympic củ i tố n c t n a ộ a Hoa Kì trong nă 2004. Đ i Mĩbao gồ các ngôi sao NBA, ủ m ộ , m rũ về ớ vớ huy chư ng đng sau khi thua Puerto Rico, Lithuania, nư c i ơ ồ và Argentina. Trư c kia, đi bóng rổOlympic Mĩ ã chỉ ớ ộ đ thua mộ t trậ trong lị sửOlympic hiệ đi. Có nhớkhi Mĩ gử các ngôi n ch n ạ chỉ i sao NCAA* đn các sự n bóng rổOlympic? Trong mộthờ gian ế kiệ t i dài các đi này đ hoàn toàn thố trị p mọ nơ Rồhọ t đu ộ ã ng khắ i i. i bắ ầ bị thách thứ Cho nên chúng ta đ gử các cẩ thủchuyên nghiệ c. ã i u p củ mình. Và họ t đu bị a bắ ầ thách thứ Bở vì thế i liên tụ họ c. i giớ c c, sựtruyề bá tri thứ xả ra nhanh hơ bây giờ huấ luyệ viên n c y n; các n n ởcác nư c khác tả các phư ng pháp huấ luyệ Mĩ ng từ ớ i ơ n n xuố Internet và xem các trậ đu NBA ởphòng khách nhà họtrên TV n ấ vệtinh. Nhiề ngư i trong sốhọcó thểbắ đ ợ ngay cảkênh u ờ t ưc ESPN và xem các pha gây cấ nhấ Và nhờba sựhộ tụ có rấ n t. i , t nhiề tài nă non mớ bư c vào các sân NBA khắ thế i- gồ u ng i ớ p giớ m nhiề ngôi sao từTrung Quố Mĩ u c, Latin, và Đ Âu. Họ ông quay về nhà và chơ cho các đi quố gia trong Olympic, sửdụ các kĩ i ộ c ng nă họ ã mài dũ ởMĩNhưthế giờtính ư việMĩ đng ng đ a . bây u t tự ộ củ hai mư i nă trưc đ qua rồ trong bóng rổOlympic. Tiêu a ơ m ớ ã i

B

*

National Collegiate Athletic Association - Hộ Đ n kinh Sinh viên Quố gia. i iề c NBA, National Basketball Association, HộBóng rổ c gia (chuyên nghiệ i Quố p).

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

251

chuẩ NBA ngày càng trởthành mộ hàng hoá toàn cầ thuầ tuý n t un vanilla. Nế Hoa Kì muố tiế tụ thố trị bóng rổOlympic, u n p c ng về chúng ta phả theo lờ nói sáo củ môn thể i, i a thao lớ đ đy nó lên n ó, ẩ mộ nấ Tiêu chuẩ cũ không còn hoạ đng nữ NhưJoel t c. n t ộ a. Cawley củ IBM nhậ xét vớ tôi, “ a n i Ngôi sao vì ngôi sao, các đi ộ bóng rổ các nơ nhưLithuania hay Puerto Rico vẫ chư có thứ từ i n a hạ tố đi lạ nhữ ngư i Mĩnhư khi họchơ nhưmộ đing t ố i ng ờ , ng i t ộ khi họ ng tác tốhơ chúng ta - họ cùng cạ tranh.” cộ t n vô nh Nhà báo thểthao John Feinstein có thểđ việ dẫ đn các kĩ ã n n ế nă kĩ t Mĩ các kĩ ng bóng rổ khi ông viếmộ tiể ng thuậ hay nă Mĩ t t u luậ AOL, ngày 26-8-2004, vềbóng rổOlympic rằ thành tích n ng củ đi bóng rổMĩ kế quả a “ vưn lên củ cầ thủquố a ộ là t củ sự ơ a u c tế và “sựtàn tạ suy sụ củ trò chơ Mĩ Và sựtàn tạvà suy ” và p a i .” sụ củ trò chơ MĩFeinstein lậ luậ là kếquả a hai xu hư ng p a i , p n, t củ ớ dài hạ Thứ t là mộ sựgiả đu đn “ các kĩ ng bóng rổ n. nhấ t m ề ặ về nă ,” vớ trẻcon Mĩchỉ i muố ném các cú ném ba-đ m hay úp rổ n iể [dunk]- loạ đn vớ bạ trên các pha gây cấ nhấ SportsCenter i ế i n n t củ ESPN- thay cho họ làm thếnào đ chuyề bóng chính xác, a c ể n hay đ vào làn và ném mộ cú nhả vọ lên, hay trư n qua nhữ i t y t ờ ng ngư i to con đ tớ rổNhữ kĩ ng đ cầ rấnhiề công sứ và ờ ể i . ng nă ó n t u c khổ luyệ đ họ Ngày nay, Feinstein nói, bạ có mộ thế ngư i n ể c. n t hệ ờ Mĩ u nhưhoàn toàn dự vào sứ lự và hầ nhưkhông hềvào hầ a c c u các kĩ ng bóng rổVà cũ có vấ đ nhỏ áng sợ khát vọ nă . ng n ề đ về ng. Trong khi phầ còn lạcủ thế i đ trởnên khá hơ về n i a giớ ã n bóng rổ , “ngày càng nhiề cầ thủNBA ngáp dài khi nói về niệ chơ ở u u ý m i Olympic,” Feinstein lư ý. “Chúng ta đ có nhiề tiế bộtừ1984, u ã u n khi Bob Knight bả Charles Barkley có mặ ởtrạ huấ luyệ o t i n n Olympic thứhai vớ 265 pound nế không. Barkley có mặ vớ i u t i trọ lư ng 280 pound. Knight cắ anh ta hôm đ Trong thế i ng ợ t ó. giớ ngày nay, huấ luyệ viên Olympic thậ chí trư c hế sẽkhông n n m ớ t kiể tra trọ lư ng củ Barkley. Ông sẽ mộ xe limousine đn m ng ợ a cử t ế sân bay đ anh ta và dừ lạởquán Dunkin’ ón ng i Donuts trên đ ờ ư ng đn khách sạ nế cầ thủđ nghị Thếgiớ thay đi. Trong ế n u u ề … i ổ trư ng hợ củ bóng rổ , nó đ không thay đi đ tố hơ ờ p a Mĩ ã ổ ể t n.” Có cái gì về ớ Mĩ u Chiế tranh Thế i II nhắ nhởtôi về nư c hậ n giớ c gia đ giàu có cổđ n mà ởthế thứba bắ đu hoang phí củ ình iể hệ t ầ a cả củ nó. Các thành viên củ thế thứnhấlà các nhà canh tân i a a hệ t cậ lự thế thứhai vẫ cùng nhau giữvữ rồ con cái họđn t c; hệ n ng; i ế

252

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

và trởnên béo, ngu ngố và lư i biế và dầ dầ hoang phí sạ c, ờ ng n n ch. Tôi biế đ cả quá nhẫ tâm lẫ là mộ khái quát hoá thô thiể t ó là n n t n, như tuy vậ có mộít sự t trong đ Xã hộMĩ t đu xuố ng, y, t thậ ó. i bắ ầ ng dố trong các nă 1990, khi thế hậ chiế thứba củ chúng ta c m hệ u n a đn tuổ thành niên. Cơ sốdot-come đ khiế quá nhiề ngư i có ế i n t ã n u ờ ấ tưng rằ họcó thểtrởnên giàu mà không phả đu tưvào n ợ ng i ầ công việ vấ vả Tấ cả cầ là mộ [bằ MBA và mộ IPO c t . t cái n t ng] t [bán cổphầ lầ đu cho công chúng] nhanh, hay mộ hợ đng n n ầ t p ồ NBA, và bạ sẵ sàng suố đ i. Như trong khi chúng ta say mê n n t ờ ng thếgiớ phẳ mà chúng ta đ tạ ra, rấ nhiề ngư i ởẤ Đ , i ng ã o t u ờ n ộ Trung Quố và Đ c, ông Âu bậ rộ tính toán làm thế đ lợ dụ n n nào ể i ng nó. May cho chúng ta, chúng ta đ là nề kinh tếduy nhấ đng ã n t ứ vữ sau Chiế Tranh Thế i II, và chúng ta đ không có cạ ng n giớ ã nh tranh nghiêm túc nào trong bố mư i nă Đ u đ cho chúng ta n ơ m. iề ó nghị c khổ lồ ng cả t cả giác về lự ng như mộ m quyề và tính tựmãn n nữ – không kểđn mộ khuynh hư ng nào đ trong các nă vừ a ế t ớ ó m a qua đ ca tụ tiêu dùng hơ là lao đng cầ cù, đu tư và tưduy ể ng n ộ n ầ , dài hạ Khi chúng ta bị n. trúng đ 11/9, đ là mộ cơhộ có-mộ òn ó t i tlầ n-trong-mộ -hệđ hiệ triệ quố gia đ hi sinh, đ đ cậ t-thế ể u u c ể ểề p đn mộ sốthiế sót cấ bách về chính, nă lư ng, khoa họ ế t u p tài ng ợ c, và giáo dụ củ quố gia- tấ cảcác thứmà chúng ta đ đ trư t. c a c t ã ể ợ Như tổ thố củ chúng ta đ không kêu gọ chúng ta hi sinh. ng ng ng a ã i Ông đ kêu gọchúng ta đ mua sắ ã i i m. Trong các chư ng trư c, tôi đ cho thấ vì sao cả thuyếkinh tế ơ ớ ã y lí t cổđ n lẫ các sứ mạ vố có củ nề kinh tế đ thuyếphụ iể n c nh n a n Mĩã t c tôi rằ các cá nhân ngư i Mĩ ng có gì phả lo từmộ thế i ng ờ chẳ i t giớ phẳ miễ là chúng ta xắ tay áo củ mình lên, sẵ sàng cạ ngn n a n nh tranh, khiế mọ cá nhân nghĩ mình cậ nhậ các kĩ ng giáo n i về p t nă dụ củ mình ra sao, và tiế tụ đu tưvào các bí quyếcủ sauce c a p c ầ t a Mĩ . Các chư ng đ tấcả về ơ ó t là chúng ta phảvà có thể gì. i làm Chư ng này là về ơ chúng ta nhữ ngư i Mĩcá thể tậ thểđ ng ờ , và p , ã không làm tấ cả thứnày ra sao mà lẽ chúng ta phảlàm và t các ra i cái gì sẽ y ra trên đ ờ nế chúng ta không thay đi hư ng đ xả ư ng u ổ ớ i. ựthậ là, bây giờchúng ta đ ởtrong mộ khủ hoả t ang t ng ng, như nó là mộ khủ hoả diễ ra rấ chậ và rấ thầ ng t ng ng n t m t m lặ Nó là “mộ khủ hoả thầ lặ ng. t ng ng m ng,”Shirley Ann Jackson,

S

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

253

chủtị 2004 củ Hộ Thúc đy Khoa họ Mĩ ch a i ẩ c (AAAS) và chủ ch tị củ Họ việ Bách Khoa Rensselaer từ1999, giảthích. (Thành lậ a c n i p nă 1824 Rensselaer là trư ng kĩ t cổ t nư c Mĩ Và cuộ m ờ thuậ nhấ ớ .) c khủ hoả trầ lặ này kéo theo sự mòn đu đn củ cơsở ng ng m ng xói ề ặ a khoa họ và kĩ t củ Mĩcái đ luôn luôn là nguồ củ sựđi c thuậ a , ã n a ổ mớ củ Mĩ củ mứ số tă lên củ chúng ta. i a và a c ng ng a “Bầ trờ không sụ xuố không có gì khủ khiế sắ xả ra u i t ng, ng p p y hôm nay,” Jackson nói, theo đ tạ bà là mộ nhà vậ lí và bà lự ào o t t a chọ từ n ngữthậ trọ “ Kì vẫ là đng cơ n đu về ổmớ n ng. Hoa n ộ dẫ ầ đi i trên thế i. Nó có các chư ng trình cao họ tố nhấ có cơsởhạ giớ ơ c t t, tầ khoa họ tố nhấ và có các thị ờ vố đ khai thác nó. ng c t t, trư ng n ể Như có mộ cuộ khủ hoả trầ lặ trong khoa họ và công ng t c ng ng m ng c nghệ mà chúng ta phả nhậ ra. Hoa Kì ngày nay ởtrong mộ Mĩ i n t môi trư ng thự sựtoàn cầ và các nư c cạ tranh đ không chỉ ờ c u, ớ nh ó đ thứ tỉ hoàn toàn, họđ chạ marathon trong khi chúng ta ã c nh ang y chạ nư c rút. Nế đ không đợ kiể tra, đ u này có thể y ớ u ể ưc m iề thách thứ sự ợ trộvà nă lự củ chúng ta đ canh tân.” c vư t i ng c a ể Và chính khảnă củ chúng ta đ liên tụ đi mớ các sả ng a ể c ổ i n phẩ các dị vụ và các công ti mớ cái đ là nguồ củ sựgiàu m, ch , i, ã n a có và mộgiai cấ trung lư mởrộ đu đn củ nư c Mĩ t hai t p u ng ề ặ a ớ suố thế qua. Chính các nhà canh tân Mĩ ã khở đng Google, Intel, kỉ đ i ộ HP, Dell, Microsoft, và Cisco, và quan trọ là đi mớ xả ra ở ng ổ i y đ Sựthự rằ tấ cả âu. c ng t các công ti này có trụsởởMĩ nghĩ có a rằ hầ hếviệ làm có lưng cao là ởđ cho dù các công ti này ng u t c ơ ây, có outsource hay offshore mộ sốnhiệ vụCác nhà đ u hành, các t m . iề trư ng phòng, lự lư ng bán hàng, và các nhà nghiên cứ cấ cao ở c ợ u p tấ cả ề ởcác thành phốnơ đi mớ xả ra. Và việ làm củ họ t đu i ổ i y c a tạ ra nhiề việ làm hơ Sựco lạ củ quỹnhữ ngư i trẻ i o u c n. i a ng ờ vớ các kĩ ng tri thứ củ họđ canh tân sẽkhông làm co lạ mứ nă c a ể i c số củ chúng ta mộ sớ mộ chiề Nó sẽđợ cả thấ chỉ ng a t m t u. ưc m y trong mưi lă hay hai mư i nă khi chúng ta khám phá ra rằ ờ m ơ m, ng chúng ta có sựthiế hụ trầ trọ về nhà khoa họ và các kĩ u t m ng các c sưcó khảnă tiế hành đi mớ hay ngay chỉ ng n ổ i công trình công nghệ giá trị tă cao. Khi đ nó sẽ có gia ng ó không còn là mộ khủ t ng hoả trầ lặ nữ Jackson nói, “ sẽ đ thự ng m ng a, nó là ích c.” Shirley Ann Jackson biế về bà nói, bở vì sựnghiệ củ bà t cái i p a minh hoạ ng thí dụtố nhưcủ bấ cứai, vì sao Mĩ ã phát đt bằ t, a t đ ạ nhiề đn vậ trong nă mư i nă qua và vì sao nó sẽ u ế y m ơ m không tự

254

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đng làm nhưthếtrong nă mư i nă tiế Mộ phụnữMĩ c ộ m ơ m p. t gố Phi, Jackson sinh nă 1946 ởWashington D.C. Bà bắ đu lớ m t ầ p mẫ giáo ở t trư ng công bị u mộ ờ phân biệnhư là mộtrong nhữ t ng t ng họ sinh trư ng công hưng lợ từsự bỏ c ờ ở i xoá phân biệ như t quả t, kế củ quyếđ củ Toà án Tốcao trong vụ a t ị nh a i Brown đi lạBộ ố i Giáo dụ Đ c. úng khi bà bắđu có cơhộ vào mộ trư ng tố hơ nhữ t ầ i t ờ t n ng ngư i Nga đ phóng Sputnik nă 1957, và chính phủ ờ ã m Hoa Kì bị ám ả vớ việ đ tạ các thanh niên đ trởthành các nhà khoa họ nh i c ào o ể c và kĩ , mộ xu hư ng đ ợ sựcam kếcủ John F. Kennedy đi sư t ớ ưc t a ố vớ chư ng trình vũ có ngư i lái làm tă lên. Khi Kennedy nói i ơ trụ ờ ng về ư ngư i lên mặtră Shirley Ann Jackson là mộ trong hàng đa ờ t ng, t triệ thanh niên Mĩ ã lắ nghe. Lờ nói củ ông, bà nhớlạ “ã u đ ng i a i, đ truyề cả hứ giúp đ , và phóng nhiề ngư i thế chúng tôi n m ng, ỡ u ờ hệ vào khoa họ kĩ t và toán họ và nhữ đt phá và sáng chế c, thuậ c,” ng ộ mà họđ ra vưt xa chưng trình vũtrụ “ c chạ đ vũtrụ ẻ ợ ơ . Cuộ y ua thự sự mộ cuộ chạ đ khoa họ bà nói. c là t c y ua c,” Mộ phầ nhờsựxoá bỏphân biệ cả m hứ và trí nă củ t n t, cả ng ng a Jackson đ ợ nhậ ra từsớ và cuố cùng bà đ trởthành ngư i ưc n m, i ã ờ phụnữMĩ c Phi đu tiên nhậ bằ tiế sĩ t lí từMIT (bằ gố ầ n ng n vậ ng cấ củ bà về t lí lí thuyếhạ cơbả Từđ bà làm việ nhiề p a vậ t t n). ó, c u nă cho AT&T Bell Laboratories, và nă 1995 đợ Tổ thố m m ư c ng ng Clinton bổ nhiệ làm chủ ch Uỷ Đ u tiếHạnhân Mĩ m tị ban iề t t . Khi các nă trôi qua, tuy vậ Jackson bắ đu đ ý rằ ngày m y, t ầ ể ng càng ít thanh niêm Mĩ quyế rũ i các thách thứ nhưchạ đ bị n bở c y ua lên mặ tră hay cả thấ bị cuố bở toán, khoa họ và kĩ t ng, m y lôi n i c, thuậ Ở các đi họ bà lư ý, việ tuyể cao họ vềcác chư ng t. ạ c, u c n c ơ trình khoa họ và kĩ t, sau khi đ tă hàng thậ niên, đt đ c thuậ ã ng p ạ ỉ nh đ m nă 1993, và bấ chấ sựtiế bộnào đ mớ đ ngày nay iể m t p n ó i ây, vẫ dư i mứ củ mộ thậ niên trư c. Nhưthế n ớ c a t p ớ các thếhệkhoa họ và kĩ t tiế sau Jackson ngày càng nhỏđ so vớ nhu cầ c thuậ p i i u củ chúng ta. Vào thờ gian Jackson nhậ việ vớ tưcách hiệ a i n c i u trư ng Bách khoa Rensselaer đ bỏtoàn bộtâm sứ vào việ tiế ở ể c c p lạ sinh lự cho khoa họ và kĩ t Mĩbà nói, bà nhậ ra rằ i c c thuậ , n ng mộ “ n bão hoàn chỉ đ kéo đn- mộ cơ bão đt ra mộ t cơ nh” ang ế t n ặ t nguy cơdài hạ thự sựđi vớ sứ khoẻ n c ố i c kinh tế a nư c Mĩvà củ ớ bà bắđu nói về bấcứ nào bà có thể t ầ nó t khi . “Cụ từ‘ n bão hoàn chỉ liên tưng đn các sựkiệ thờ tiế m cơ nh’ ở ế n i t tháng 10-1991,” Jackson nói trong mộ bài nói chuyệ tháng 5t n

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

255

2004, khi “mộ hệ ng khí tư ng mạ tậ trung lự tàn phá Đ i t thố ợ nh p c, ạ Tây dưng suố nhiề ngày, [và] gây ra hàng tỉ ơ t u dollar thiệ hạ và t i làm chế nhiề ngưdân ởMassachusetts. Sựkiệ đ ợ viế thành t u n ưc t sách, và sau đ đợ làm phim. Các nhà khí tư ng quan sát sựkiệ ó ưc ợ n đ nhấ mạ …sựtụhợ hiế có khảnă xả ra củ các đ u ã n nh p m ng y a iề kiệ trong đ nhiề nhân tốhộ tụlạ đ gây ra mộ sựkiệ có n… ó u i i ể t n cư ng đ tàn phá. [Mộ kị bả xấ nhấtư ng tự thể n sự ờ ộ t] ch n u t ơ có chặ tiế bộ ng lự khoa họ và kĩ t quố gia củ chúng ta lạ Có n nă c c thuậ c a i. nhiề lự hoạđng và chúng là phứ tạ Chúng mang tính dân số u c t ộ c p. , chính trịkinh tếvă hoá, thậ chí xã hộ Từ cái mộ các lự , , n m i.” ng t, c này có thể vấ đ, Jackson nói thêm. Kếhợ lạ chúng có thể có n ề t p i, tàn phá. “Lầ đu tiên trong hơ mộ thếkỉHoa Kì có thểthấ n ầ n t , y mình rớ xa sau các nưc khác về ng lự phát minh khoa họ đi t ớ nă c c, ổ mớ và phát triể kinh tế i n .” Cách đ tránh bị ể dính vào mộcơ bão nhưvậ là nhậ diệ sựtụ t n y n n hợ củ các nhân tốvà đ thay đi hư ng đ cho dù ngay bây giờ p a ể ổ ớ ibầ trờ vẫ trong xanh, gió vẫ nhẹvà mặ nư c có vẻyên tĩ u i n n , t ớ nh. Như đ không phảlà cái đ xả ra ởMĩ ng ó i ã y trong các nă vừ qua. m a Chúng ta đ vô tình că buồ về ang ng m phía trư c, hư ng thẳ vào ớ ớ ng cơ bão, vớ cảcác chính trị lẫ bốmẹ ng khă rằ bây n i gia n khă ng ng giờkhông cầ đn nhữ thay đi đt ngộ hay hi sinh nào. Rố n ế ng ổ ộ t t cuộ hãy nhìn ngoài kia yên tĩ và nắ tư i thếnào, họbả c, nh ng ơ o chúng ta. Trong ngân sách nă tài chính 2005 đ ợ Quố hộ do m ưc c i Đ ng Cộ hoà dẫ đu thông qua vào tháng 11-2004, ngân sách ả ng n ầ cho QuỹKhoa họ Quố gia (NSF), cơquan liên bang chị trách c c u nhiệ chính vềthúc đy nghiên cứ và tài trợgiáo dụ khoa họ m ẩ u c c nhiề hơ và tố hơ thự tế cắ1,9 phầ tră hay 105 triệ $. u n t n, c bị t n m, u Lị sửsẽ ch cho thấ rằ khi Mĩ i tă gấ đ tài trợNSF, thì y ng phả ng p ôi Quố Hộ thông qua mộngân sách nặ tính tiề chùa* mà thự sự c i t ng n c là cắhỗ cho khoa họ và kĩ t. t trợ c thuậ Đ ng đ sựyên lặ lừ phỉ Đ luôn luôn là lúc đ thay đi ừ ể ng a nh. ó ể ổ hư ng đ không phả đ vào khi bạ sắ gặ bão lớ Chúng ta ớ ii úng n p p n. không có thờ gian đ lãng phí khi đ cậ đn “ bí mậnhỏ i ể ề p ế các t khó chị củ hệ ng giáo dụ củ chúng ta. u” a thố c a

*

pork - tiề ngân sách chi thiên vị các dựán đ lấ lòng cửtri n cho ể y

256

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 1: LỖ HỔNG SỐLƯ NG T U Ợ rong Chiế tranh Lạ mộ trong các nguyên nhân sâu nhấ n nh, t t củ các nỗ lo củ Mĩ ã là cái gọ là lỗhổ tên lử giữ a i a đ i ng a a chúng ta và Liên Xô. Cơ bão hoàn chỉ mà Shirley Ann Jackson n nh cả báo có thể ư c diễ tả t nhấnhưsựtụ p củ ba lỗ ng nh đợ n tố t hợ a hổ mớ đ nổ lên chậ chạ đ hút mấnhự số củ nă lự về i ã i m p ể t a ng a ng c khoa họ toán họ và kĩ t củ MĩChúng là các lỗhổ số c, c, thuậ a . ng lư ng, lỗ ng khát vọ và lỗ ng giáo dụ Trong Thờ đi Chủ ợ hổ ng, hổ c. i ạ nghĩ Phẳ [Flatism], các lỗhổ này là cái đ doạnhiề nhấ a ng ng e u t mứ số củ chúng ta. c ng a Bí mậ nhỏkhó chị sốmộ là, thế các nhà khoa họ và kĩ t u t hệ c sư đ ợ thúc đy đvào khoa họ bở thách thứ Sputnik nă 1957 và ưc ẩ i c i c m khát vọ củ JFK đ đn tuổ về u và không đ ợ thay thế ng a ang ế i hư ưc về số ợ cầ phảcó nế mộ nề kinh tế lư ng n i u t n tiên tiế nhưcủ Hoa Kì n a vẫ muố đng đu đ Theo NSF, nử số nhà khoa họ và kĩ n n ứ ầ àn. a các c sư có tuổbố mư i hay hơ và tuổtrung bình tă đu đn. Mĩ i n ơ n, i ng ề ặ Hãy chỉ mộ thí dụ-NASA. Mộ phân tích các hồsơNASA xét t t do tờFlorida Today (7-3-2004), tờbáo theo dõi Trung Tâm Vũtrụ Kennedy, tiế hành, cho thấ nhưsau: Gầ 40 phầ tră củ n y n n m a 18.146 ngư i ởNASA có tuổ 50 hay cao hơ Nhữ ngư i đ ờ i n. ng ờ ã phụ vụhai mưi nă đ tưcách đ nghỉ u non. Hai mư i hai c ơ m ủ ể hư ơ phầ tră ngư i lao đng NASA có tuổ55 hay cao hơ Các nhân n m ờ ộ i n. viên NASA trên sáu mư i tuổ đ hơ sốdư i ba mư i tuổ ơ i ông n ớ ơ i khoả ba lầ Chỉ phầ tră ngư i lao đng NASA là dư i ba ng n. 4 n m ờ ộ ớ mư i tuổ Nghiên cứ củ Vă phòng Kế ơ i. u a n toán Chính phủ t luậ kế n rằ NASA đ có khó khă thuê ngư i có đ kĩ ng khoa họ kĩ ng ã n ờ ủ nă c, thuậ và công nghệ t, thông tin cầ thiếcho hoạđng củ nó. Nhiề n t t ộ a u trong các việ làm này đ ợ dành cho các công dân Mĩvì các lí do c ưc , an ninh quố gia. Nhà quả lí NASA lúc đ Sean O’ c n ó Keefe xác nhậ trư c Quố hộ nă 2002: “ mệ củ chúng ta đ hiể và n ớ c i m Sứ nh a ể u bả vệ o hành tinh quê hư ng củ chúng ta và khai phá vũtrụ tìm ơ a và sựsố sẽkhông đợ thự hiệ nế chúng ta không có ngư i đ ng ưc c n u ờ ể làm việ đ Uỷ c ó.” ban Quố gia về y Toán và Khoa họ cho Thế c Dạ c kỉ mư i mố do nhà du hành vũ nghị John Glenn làm chủ Hai ơ t, trụ sĩ tị đ thấ rằ hai phầ ba lự lư ng dạ toán và khoa họ sẽ ch, ã y ng n c ợ y c về hư vào 2010. u

T

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

257

Về truyề thố chúng ta đ bù đp cho bấcứthiếhụ nào về n ng, ã ắ t t t kĩ và cán bộ ng dạ khoa họ bằ đ tạ nhiề hơ ởtrong sư giả y c ng ào o u n nư c và nhậ khẩ nhiề hơ từnư c ngoài. Như cả phư ng ớ p u u n ớ ng hai ơ cách đ đ bị n trởvì muộ ó ã cả n. Cứmỗ hai nă Uỷ i m ban Khoa họ Quố gia (NSB) giám sát việ c c c thu thậ mộtậ rấrộ các dữ u xu hưng về p t p t ng liệ ớ khoa họ và công c nghệởHoa Kì, mà nó công bố nhưScience and Engineering Indicators [Các Chỉ Khoa họ và Kĩ t]. Chuẩ bị số c thuậ n Indicators 2004, NSB nói, “Chúng tôi quan sát thấ mộsựsa sút đ lo ngạ y t áng i vềsốcác công dân Hoa Kì đ đợ đ tạ đ thành các nhà ang ư c ào o ể khoa họ và kĩ , trong khi số c làm cầ đn đ tạ khoa họ c sư việ n ế ào o c và kĩ t (S&E) tiế tụ tă lên.” Các xu hư ng này đ doạ thuậ p c ng ớ e phúc lợ kinh tế an ninh củ nư c chúng ta, nó nói thêm rằ nế các i và a ớ ng u xu hư ng đợ nhậ diệ trong Indicators 2004 tiế tụ không ớ ưc n n p c đ ợ ngă chặ ba thứsẽ y ra: “Sốviệ làm trong nề kinh tế ưc n n, xả c n Hoa Kì cầ đn đ tạ khoa họ và kĩ t sẽ ng lên; sốcông n ế ào o c thuậ tă dân Mĩ ư c chuẩ bị các việ làm đ sẽgiỏ nhấ là ngang; đợ n cho c ó , i t, và sựsẵ có củ nhữ ngư i từcác nư c khác đợ đ tạ về n a ng ờ ớ ư c ào o khoa họ và kĩ t sẽ m đ hoặ vì các giớ hạ nhậ cả do c thuậ giả i, c i n p nh các hạ chế ninh quố gia Mĩ đt hay vì sựcạ tranh mạ n an c áp ặ nh nh toàn cầ vì nhữ ngư i có các kĩ ng này.” u ng ờ nă Báo cáo NSB thấ là sốnhữ ngư i Mĩ a mư i tám đn hai y ng ờ giữ ờ ế mư i tưtuổ có bằ khoa họ đ rớ xuố hàng thứbả thế i, ơ i ng c ã t ng y giớ trong khi ba thậ niên trư c chúng ta xế thứba. Nó nói rằ trong p ớ p ng số triệ bằ đi họ lầ đu (chúng ta gọ là cửnhân) về 2,8 u ng ạ c n ầ i khoa họ và kĩ t đợ cấ khắ thế i nă 2003, 1,2 triệ đ ợ c thuậ ư c p p giớ m u ưc cấ cho các sinh viên Á Châu ởcác đi họ Á Châu, 830.000 đ ợ p ạ c ưc cấ ởChâu ÂU, và 400.000 ởHoa Kì. Đ c biệvề thuậ các đi p ặ t kĩ t, ạ họ ởcác nư c Châu Á hiệ nay tạ ra sốbằ cửnhân gấ tám c ớ n o ng p lầ ở . n Mĩ Hơ nữ “ nhấ mạ tỉ về n a, sự n nh lệ khoa họ và kĩ t là lớ hơ c thuậ n n ởcác quố gia khác,”Shirley Ann Jackson lư ý. Các bằ khoa c u ng họ và kĩ t hiệ nay đi diệ cho 60 phầ tră củ tấ cả c thuậ n ạ n n m a t các bằ cửnhân nhậ đ ợ ở ng n ư c Trung Quố 33 phầ tră ởHàn Quố c, n m c, và 41 phầ tră ởĐ Loan. Ngưc lạ tỉ củ nhữ ngư i lấ n m ài ợ i, lệ a ng ờ y bằ cửnhân về ng khoa họ và kĩ t ởHoa Kì vẫ ởkhoả 31 c thuậ n ng phầ tră Phân tích các bằ cấ khoa họ sốnhữ ngư i Mĩ t n m. ng p c, ng ờ tố nghiệ vớ chỉ bằ cấ kĩ t là 5 phầ tră so vớ 25 phầ p i các ng p thuậ n m, i n

258

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tră ở m Nga và 46 phầ tră ởTrung Quố theo mộ báo cáo 2004 n m c, t củ Trilogy Publications, đi diệ cho hiệ hộ kĩ t chuyên a ạ n p i thuậ nghiệ quố gia Mĩ p c . Hoa Kì đ luôn luôn phụthuộ vào óc sáng tạ củ nhân dân ã c o a mình đ cạ tranh trên thư ng trư ng thếgiớ NSB nói. “ ể nh ơ ờ i, Sự chuẩ bị a lự lư ng lao đng khoa họ và kĩ t là mộ vũđ n củ c ợ ộ c thuậ t ài số còn đi vớ tính cạ tranh quố gia. [Như cho dù hôm ng ố i nh c ng] nay có hành đng đ thay đi các xu hư ng này, thì sựđo chiề ộ ể ổ ớ ả u vẫ xa 10 đn 20 nă nữ Các sinh viên gia nhậ lự lư ng lao n ế m a.” p c ợ đng khoa họ kĩ t vớ bằ cao cấ nă 2004 đ quyế đ ộ c thuậ i ng p m ã t ị nh họ các cua toán cầ thiế đ cho phép con đờ sựnghiệ này c n t ể ư ng p khi họ trư ng trung họ từ ờ bố nă trư c, NSB lư ý. Các ở ờ c, mư i n m ớ u họ sinh đ a ra cùng các quyếđ ở ờ trung họ hôm nay sẽ c ư t ị trưng nh c chư hoàn tấ việ đ tạ cao cấ cho việ làm khoa họ kĩ t a t c ào o p c c thuậ cho đn 2018 hay 2020. “Nế không hành đng bây giờđ thay đi ế u ộ ể ổ các xu hư ng này, chúng ta có thể ế 2020 và thấ rằ khả ng ớ đn y ng nă phụ hồ củ các tổchứ nghiên cứ và giáo dụ Mĩ tổ hạ và c i a c u c bị n i tính vư t trộ củ chúng đ bị t cho các khu vự củ thế i,” ợ i a ã mấ c a giớ uỷ khoa họ nói. ban c Sựthiế hụ này không thể y ra vào lúc tồ tệ t – đ khi u t xả i nhấ úng thế i trở phẳ “ việ làm đ hỏkĩ ng khoa họ và kĩ giớ nên ng. Số c òi i nă c thuậ trong lự lưng lao đng Mĩ NSB nói, “ ng gầ 5 phầ t c ợ ộ ,” tă n n tră mộ nă Đ so sánh, phầ còn lạ củ lự lưng lao đng m t m. ể n i a c ợ ộ tă chỉ n 1 phầ tră Trư c 11-9-2001, Vă phòng Thố kê ng hơ n m. ớ n ng Lao đng (BLS) dựđ rằ tố đ tă việ làm khoa họ kĩ ộ oán ng c ộ ng c c thuậ sẽ hơ tố đ tă củ tấcả việ làm ba lầ Đ t cao n c ộ ng a t các c n.” áng tiế NSB thuậ lạ tuổ trung bình củ lự lưng lao đng khoa c, t i, i a c ợ ộ họ kĩ t đ tă lên. c thuậ ang ng “Nhiề trong sốnhữ ngư i đ tham gia vào lự lư ng lao đng u ng ờ ã c ợ ộ khoa họ kĩ t mởrộ ra ởcác nă 1960 và 1970 (thế baby c thuậ ng m hệ boom [cơ số đ con sau Thế n II]) dựkiế sẽ n t ẻ chiế n nghỉ u trong hư hai mư i nă tớ và con cái họ i không chọ sựnghiệ khoa họ ơ m i, lạ n p c và kĩ t vớ cùng số ợ nhưcha mẹ thuậ i lư ng chúng,” cáo củ NSB báo a nói. “Thí dụ tỉ phầ tră phụnữchọ nghềtoán và khoa họ , lệ n m n c máy tính đ giả 4 đ m phầ tră giữ 1993 và 1999.” Các chỉ ã m iể n m a số NSB nă 2002 cho thấ rằ sốbằ tiế sĩ m y ng ng n khoa họ và kĩ t c thuậ đ ợ cấ ởHoa Kì giả từ29.000 nă 1998 xuố 27.000 nă ưc p m m ng m

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

259

1999. Tổ sốsinh viên đi họ cao đng kĩ ng ạ c ẳ thuậ ởMĩ m t giả khoả 12 phầ tră giữ giữ các nă 1980 và 1998. ng n m a a m Tuy nhiên, lự lư ng lao đng khoa họ kĩ t củ Mĩ ng vớ c ợ ộ c thuậ a tă i tố đ hơ nhiề tố đ mà Mĩ ào tạ ra, bở vì sốđ nhữ c ộ n u c ộ đ o i ông ng ngư i nư c ngoài tố nghiệ về ờ ớ t p khoa họ kĩ t đ nhậ cưvào c thuậ ã p Hoa Kì. Tỉ củ các sinh viên sinh ởnư c ngoài trong lĩ vự lệ a ớ nh c khoa họ kĩ t và ngưi lao đng trong nhềkhoa họ kĩ t c thuậ ờ ộ c thuậ tiế tụ tă đu đn ởcác nă 1990. NSB nói rằ nhữ ngư i p c ng ề ặ m ng ng ờ sinh ra ở ngoài nư c Mĩ m đn 14 phầ tră củ tấcả việ ớ chiế ế n m a t các c làm khoa họ kĩ t nă 1990. Giữ 1990 và 2000, tỉ củ c thuậ m a lệ a nhữ ngư i sinh ởnư c ngoài có bằ cửnhân trong sốviệ làm ng ờ ớ ng c khoa họ kĩ t đ tă từ11 lên 17 phầ tră tỉ nhữ ngư i c thuậ ã ng n m; lệ ng ờ sinh ởnư c ngoài có bằ thạ sĩ ng từ lên 29 phầ tră và tỉ ớ ng c tă 19 n m; lệ ờ sinh ở ớ ngoài có bằ tiế sĩ ngư i nư c ng n trong lự lư ng lao đng c ợ ộ khoa họ kĩ t tă từ24 phầ tră lên 38 phầ tră Bằ c thuậ ng n m n m. ng cách thu hút các nhà khoa họ và các kĩ c sưsinh ra và đ ợ đ tạ ư c ào o ởcác nư c khác, chúng ta đ duy trì sựtă trưng củ lự lư ng ớ ã ng ở a c ợ lao đng khoa họ kĩ t mà không có sựtă lên tư ng xứ về ộ c thuậ ng ơ ng hỗtrợcác chi phí dài hạ củ việ đ tạ và thu hút các công dân n a c ào o Mĩ n xứ các lĩ vự này, NSB nói. bả vào nh c Như bây giờ sựlàm phẳ và nố dây thế i đ làm cho dễ ng , ng i giớ ã hơ nhiề đi vớ nhữ ngư i nư c ngoài đ đi mớ mà không n u ố i ng ờ ớ ểổ i phả di cư Bây giờhọcó thểlàm công việ cỡthếgiớ cho các i . c i công ti cỡthế i vớ đng lư ng rấ tửtế không phả ra khỏ giớ i ồ ơ t mà i i nhà. NhưAllan E. Goodman, chủ ch Việ Giáo dụ Quố tếdiễ tị n c c , n đt, “ thế i còn tròn, họ ã không thể quê, bở vì không có ạ Khi giớ đ về i phòng thí nghiệ nào đ mà vềvà không có Internet đ kế nố m ể ể t i. Như bây giờcó tấ cảcác thứđ nên họquay về Bây giờhọ ng t ó, . nói, ‘vềquê tôi cả thấ thoảmái hơ Tôi số ởquê thoảmái m y i n. ng i hơ ởNew York City và tôi có thể n làm công việ lí thú, nhưthế c sao lạkhông về Xu hư ng này bắđu ngay trư c nhữ rắ rố i ?” ớ t ầ ớ ng c i vềvisa do 11/9 gây ra, Goodman nói. “ i chấ xám bắ đu Lợ t t ầ chuyể thành chả máu chấxám vào khoả nă 2000.” n y t ng m Nhưnghiên cứ củ NSB lư ý, “Từcác nă 1980 các nư c u a u m ớ khác đ tă đu tư giáo dụ khoa họ và kĩ t và lự lư ng ã ng ầ vào c c thuậ c ợ lao đng khoa họ kĩ t vớ tố đ cao hơ Hoa Kì đ đu tư ộ c thuậ i c ộ n ã ầ . Giữ 1993 và 1997, các nư c OECD [Tổchứ Hợ tác và Phát a ớ c p triể Kinh tếmộnhóm gồ 40 quố gia có nề kinh tế trư ng n , t m c n thị ờ

260

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

phát triể cao] đ tă số c làm nghiên cứ khoa họ kĩ t 23 n ã ng việ u c thuậ phầ tră hơ hai lầ tố đ tă 11 phầ tră về c làm nghiên n m, n n c ộ ng n m việ cứ ở u Hoa Kì.” Ngoài ra, nó nói, visa cho các sinh viên và nhữ ngư i lao đng ng ờ ộ khoa họ kĩ t đ đợ cấ chậ hơ kể 11/9, do cả hạ c thuậ ã ư c p m n từ các n chế ninh tă lên lẫ giả số ơ xin. Bộ an ng n m đn Ngoạgiao Hoa Kì đ i ã cấ visa cho các sinh viên nă 2001 ít hơ nă 2000 là 20 phầ p m n m n tră và còn giả nữ trong các nă tiế theo. Trong khi nă m, m a m p m 2004 các hiệ trư ng đi họ bả tôi rằ tình hình đ tố hơ và u ở ạ c o ng ã t n, rằ BộAn ninh Nộ đ đ thửtă tố và đ n giả hoá các thủ ng i ị ã a ng c ơ n tụ visa củ nó cho các sinh viên và nhà khoa họ nư c ngoài, đ c a c ớ ã có rấ nhiề thiệhạ và tình hình cho các sinh viên hay nhà khoa t u t i, họ nưc ngoài muố làm việ ở t cứlĩ vự nào đ ợ coi là có c ớ n c bấ nh c ưc dính đn an ninh quố gia đ trởthành mộ vấ đ thự sự ế c ang t n ề c . Không ngạ nhiên nhà báo chuyên về c giáo dụ củ New York Times c a Sam Dillon tư ng thuậngày 21-12-2004, rằ “ đ n xin nư c ờ t ng các ơ ớ ngoài đ vào các trư ng cao họ [sau đi họ đ giả 28 phầ ể ờ c ạ c] ã m n tră nă nay. Số m m sinh viên cao họ nư c ngoài đợ nhậ thự tế c ớ ưc n c giả 6 phầ tră Tấcả sinh viên nư c ngoài đợ nhậ trong m n m. t số ớ ưc n, các chưng trình đi họ cao họ và sau tiế sĩđ giả lầ đu ơ ạ c, c n , ã m n ầ tiên trong ba thậ niên theo mộ thông báo đ u tra dân sốhàng p t iề nă vào mùa thu này. Trong khi đ sốsinh viên vào họ đi họ m ó, c ạ c đ tă lên ở ã ng Anh, Đ c và các nư c khác … Các đn xin củ ngư i ứ ớ ơ a ờ Trung Quố vào các trưng cao họ Mĩ ã giả 45 phầ tră nă c ờ c đ m n m m nay, trong khi nhiề nư c châu Âu công bốsốsinh viên Trung u ớ Quố nhậ họ tă lên.” c p c ng BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 2: LỖ HỔNG HOÀI BÃO T U í mậnhỏ t khó chịthứhai, mà nhiề CEO Mĩ i tiế chỉ u u nổ ng nói thì thầ vớ tôi, là nhưthếnày: Khi họchuyể việ làm ra m i n c nư c ngoài, họ ớ không chỉ t kiệ 75 phầ tră về ơ họ n tiế m n m lư ng, nhậ đ ợ 100 phầ tră tă nă suấ Mộ phầ củ đ u đ là có thể ưc n m ng ng t. t n a iề ó hiể đ ợ Khi bạ lấ mộ việ làm lư ng thấ uy tín thấ ởMĩ u ư c. n y t c ơ p, p , nhưmộ nhân viên call center, và đ a nó sang Ấ Đ , nơ nó trở t ư n ộ i thành mộ việ làm lư ng cao, uy tín cao, bạ kế thúc bằ các t c ơ n t ng công nhân đ ợ trả hơ như đ ợ thúc đy nhiề hơ “Bí mậ ưc ít n ng ư c ẩ u n. t

B

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

261

nhỏkhó chị không chỉ [outsourcing] rẻ n và hiệ quả CEO u là hơ u ,” Mĩ a mộ công ti đ quố gia có trụsởởLondon bả tôi, “ là củ t a c o mà [sựtă chấlư ng và nă suấ là khổ lồ Ngoài sựgiả bớ ng] t ợ ng t ng .” m t lư ng, ông nói, mộ ngư i Ấ Đ ởBangalore đ ợ đ tạ lạsẽ ơ t ờ n ộ ư c ào o i làm công việ củ hai hay ba ngư i Châu Âu, và các nhân viên c a ờ Bangalore không lấ sáu tuầ nghỉ y n phép. “ bạ nghĩ về Khi n chỉ lư ng,” ông nói thêm, “bạ vẫ còn giữđ ợ phẩ giá củ mình, ơ n n ưc m a như khi sự c là họ việ giỏhơ thì thậkhủ khiế ng thự làm c i n t ng p.” Mộ thờ gian ngắ sau khi từẤ Đ vềtạmộ sân bay tôi đ ợ t i n n ộ , i t ưc mộ thanh niên tìm gặ anh ta muố nói chuyệ về cộ báo mà t p, n n vài t tôi đ viế từđ Chúng tôi trò chuyệ vui vẻ tôi hỏ anh ta cho ã t ó. n , i danh thiế và chúng tôi giữquan hệ n bè e-mail. Tên củ anh ta p, bạ a là Mike Arguello, và anh ta là mộnhà kiế trúc hệ ng IT số ở t n thố ng San Antonio. Anh làm việ thiế kếcác hệthố IT cấ cao và c t ng p không cả thấ bị nh tranh nư c ngoài đ doạ Anh cũ dạ m y cạ ớ e . ng y khoa họ máy tính. Khi tôi hỏanh ở chúng ta cầ làm gì đ lấ c i Mĩ n ể y lạthế nh củ chúng ta, anh gử cho tôi e-mail này: i mạ a i Tôi dạ ởmộ đi họ đ phư ng. Thậ nả lòng đ thấ đo y t ạ c ị a ơ t n ể y ạ đ c làm việ tồ tệ a nhiề sinh viên củ tôi. Trong sốcác ứ c i củ u a sinh viên mà tôi đ dạ hơ sáu họ kì, tôi chỉ ã y n c xem xét thuê hai ngư i. Sốcòn lạthiế sáng tạ thiế các khả ng giảvấ đ ờ i u o, u nă i n ề và nhiệtình họ tậ Nhưanh biế rõ, lợ thế n nhấcủ Ấ t c p. t i lớ t a n Đ hơ ngư i Trung Quố và Nga là họnói tiế Anh. Như ộ n ờ c ng ng sẽ sai đ cho rằ các nhà phát triể chóp bu Ấ Đ là giỏ là i ng n n ộ i hơ các đng nghiệ Mĩ a họ Lợ thế a họ số ờ mà n ồ p củ . i củ là ngư i họcó thểquă vào mộ vấ đ. Nhữ ngư i Ấ Đ mà tôi ng t n ề ng ờ n ộ làm việ vớ là tinh hoa củ vụgặ Họđ ợ đ tạ ởcác c i a t. ư c ào o trư ng tư ng đ ơ vớ MIT tạ Ấ Đ và họrấ đ ờ ơ ư ng i i n ộ t ông. Nế u giảnhưanh theo tôi trong các cuộ gặ hàng ngày thì sẽrấ c p t hiể nhiên là khá nhiề thờ gian củ tôi đợ dùng đ làm việ n u i a ưc ể c vớ nhữ ngư i Ấ Đ . Hầ hếcác nhà quả lí có lẽ n có i ng ờ n ộ u t n vẫ ấ tư ng rằ tấ cảcái nhữ ngưi Ấ Đ làm là phát triể n ợ ng t ng ờ n ộ n phầ mề cấ thấ – “lắ ráp phầ mề Như các công n m p p p n m.” ng nghệ nhưLinux, đ cho phép họbắ đu lấ các việ làm , ang t ầ y c thiếkế thố đợ trả ơ cao mà trư c kia đ là lãnh đa t hệ ng ư c lư ng ớ ã ị riêng củ nhữ ngư i lao đng Mĩ đ cung cấ cho họ a ng ờ ộ . Nó ã p các phư ng tiệ đ di chuyể lên trong chuỗ thứ ă công nghệ ơ n ể n i c n ,

262

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

đt họngang hàng vớ nhữ ngư i lao đng nộ đ Đ là ặ i ng ờ ộ i ị ó a. nă lự trí óc chọlạnă lự trí óc, và trong lĩ vự này họ ng c i i ng c nh c thậ ghê gớ Nhìn từviễ cả công nghệthế i là phẳ t m. n nh , giớ ng và trởnên phẳ hơ (nế đ u đ là có thể Chỉ hai lĩ ng n u iề ó ). có nh vự mà tôi chư thấ lao đng Ấ Đ là, kiế trúc mạ và c a y ộ n ộ n ng kiế trúc hệ ng, như chỉ là vấ đ thờ gian. Nhữ n thố ng còn n ề i ng ngư i Ấ Đ rấthông minh và từsựtư ng tác củ họ i các ờ n ộ t ơ a vớ nhà kiế trúc hệ ng họđ họ nhanh chóng đn giả tấ n thố ang c ơ n t cảcác miế củ câu đ IT khớ vớ nhau thế ng a ố p i nào… Giả như Quố hộ thông qua quy chế n dòng chả lao đng Ấ Đ , c i ngă y ộ n ộ bạ sẽ y các hệ ng phầ mề lớ sẽ n thấ thố n m n không có ai biếcái t gì đ xả ra. Đ tiế là nhiề vị quả lí về lạdo các ang y áng c u trí n IT i nhà quả lí không biếkĩ t nắ nhữ ngư i có thể n t thuậ m, ng ờ không ý thứ đy đ về rủ ro củ họ Tôi là mộ chuyên gia về c ầ ủ sự i a … t các hệ ng thông tin, không phả nhà kinh tếnhư tôi biế thố i , ng t công việ có lưng cao cầ mộ ngư i có thể o ra cái gì đ có c ơ n t ờ tạ ó giá trị cao. Nề kinh tếtạ ra các việ làm cả p cao lẫ cấ n o c cấ n p thấ như việ làm cấ cao ngày càng ngoài tầ vớ củ p, ng c p m i a nhiề ngưi. Giáo dụ thấ có nghĩ là các việ làm có lư ng u ờ c p a c ơ thấ rõ ràng và đ n giả và đy là nơ ngày càng nhiề ngư i p, ơ n, ấ i u ờ Mĩ y mình ởtrong đ Nhiề ngưi Mĩ thấ ó. u ờ không thể rằ tin ng họkhông đ tưcách cho các việ làm có lưng cao. Tôi gọ ủ c ơ i đ u này là “vấ đ thầ tư ng Mĩ Nế bạ có bao giờthấ iề n ề n ợ ”. u n y phả ứ củ nhữ ngư i tranh luậ khi Simon Cowell bả n ng a ng ờ n o họrằ họkhông có tài nă gì, họnhìn ông hoàn toàn hoài ng ng nghi. Tôi chỉ vọ ngày nào đ tôi không phả đ a ra sự hi ng ó i ư khám phá thô đn vậ ế y. Vào mùa đ 2004 ở ông Tokyo tôi có uố trà vớ Richard C. Koo, ng i kinh tếgia trư ng củ Việ Nghiên cứ Nomura. Tôi đ kiể ở a n u ã m nghiệ trên Richard “hệsốphẳ củ tôi: khái niệ rằ nư c m ng” a m ng ớ củ ai đ càng phẳ tứ là, nó có càng ít tài nguyên tựnhiên- họ a ó ng- c càng khấ khá hơ đ ởtrong mộ thếgiớ phẳ Nư c lí tư ng m n ể t i ng. ớ ở trong mộ thế i phẳ là nư c không có tài nguyên thiên nhiên t giớ ng ớ nào, bở vì các nư c không có tài nguyên thiên nhiên thư ng phả i ớ ờ i đ sâu vào chính mình. Họcốđ rút nă lư ng, tinh thầ doanh ào ể ng ợ n nghiệ tính sáng tạ và trí thông minh từchính nhân dân họ p, o, nhữ ngư i đ ông và đ bà – hơ là khoan mộgiế dầ Đ ng ờ àn àn n t ng u. ài

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

263

Loan là mộ hòn đo sỏ đ cằ cỗ trên biể đy bão tố hầ như t ả i á n i n ầ , u không có tài nguyên tự nhiên nào- không gì cả ngoài nă lự khát ng c, vọ và tài nă củ chính nhân dân họ và ngày nay nó có dựtrữ ng, ng a tài chính lớ thứba thếgiớ Thành công củ Hồ Kông, Nhậ n i. a ng t Bả Hàn Quố và duyên hả Trung Quố đu có thểđ ợ truy n, c, i c ề ưc nguyên về t sự ng tưng tự mộ phẳ ơ . “Tôi là mộ ngư i Mĩ c Đ Loan, bố Đ Loan và mẹ t t ờ gố ài từ ài Nhậ Bả Koo bả tôi. “ sinh ra ởNhậ Bả và đ họ trư ng tiể n,” o Tôi t n i c ờ u họ Nhậ và sau đ sang MĩCó mộ ngạ ngữTrung Quố rằ c t ó . t n c ng bấ cứthứgì bạ đ trong đu bạ và trong lòng bạ không ai có t n ể ầ n n, thể y mấcủ bạ Trong khu vự này, đ u đ ởtrong DNA. Bạ lấ t a n. c iề ó n chỉ n họ hành chă chỉ thă tiế Các thầ giáo tôi bả tôi cầ c m và ng n. y o từtư ng đi sớ “ ơ ố m, Chúng ta chẳ bao giờcó thể ng nhưnhữ ng số ng ngư i Mĩ Canada. Chúng ta không có tài nguyên. Chúng ta phả ờ và i họ cầ cù, làm việ siêng nă và cố ng xuấkhẩ c n c ng, gắ t u.” Vài tuầ sau tôi ă sáng ởWashington vớ P. V. Kannan, CEO n n i củ 24/7 Customer. Khi đn chuyệ thế i phẳ P.V. nói, anh a ế n giớ ng, chỉ mộ câu hỏ “ đ sẵ sàng? Không … Các anh hơ toạ có t i: Mĩ ã n i i nguyệ và chậ và nhữ ngưi đ vào lĩ vự vớ [ba sựhộ tụ n m, ng ờ i nh c i i ] thự sựthấ đ Nhữ ngư i di cưluôn luôn đ và họ c y ói. ng ờ óikhông có mộ kế ch dự t hoạ phòng.” Mộ thờ gian ngắ sau đ tôi đc mộ cộcủ Steven Pearlstein, t i n ó ọ t t a nhà bình luậ n/phóng viên củ Washington Post, dư i nhan đ a ớ ề “Europe’s Capitalism Curtain- Bứ màn Tưbả Chủnghĩ củ c n a a Châu Âu”. TừWroclaw, Ba Lan (23-7-2004), Pearlstein viế “Mộ t: t bứ màn buông ngang Châu Âu. Ởmộ bên là hi vọ sựlạ quan, c t ng, c quyề tựdo và triể vọ cho mộ cuộ số tố đp hơ Ở bên n n ng t c ng t ẹ n. kia, là sự hãi, sự quan, nghẹthởvì các quy chế a chính phủ sợ bi t củ và mộ cả giác thờ hoàng kim đ qua.” Bứ màn mớ này, t m i ã c i Pearlstein lậ luậ phân ranh giớ Đ p n, i ông Âu đ theo chủnghĩ tư i a bả và Tây Âu muố mộ cách vô vọ rằ nó đ ra đ n, n t ng ng ã i. “Thờ này, tuy vậ chính Đ i y, ông [Âu] chắ là thắ thế ông tiế c ng ,” p tụ “ ng lự và cả giác trách nghiệ hầ nhưcó thểsờmó c. Nă c m m u đ ợ ở ây… Tiề và các công ti trút vào nhưnư c- không chỉ ưc đ n ớ các tấ nhãn uy tín nhưBombardier, Simens, Whirlpool, Toyota và m Volvo, mà cảmạ lư i củ các nhà cung cấ chắ hẳ theo sau ng ớ a p c n họ Đ u tiên, hầ hế việ làm mớ là đ loạnử . ầ u t c i ủ i a-lành nghềBây . giờtiế sau là công việ thiếkế kĩ t nhằ khai thác sựtậ p c t và thuậ m p

264

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

trung lớ nhấ củ các sinh viên đi họ ởĐ n t a ạ c ông Âu… Bí quyế t không chỉ lưng thấ Nó cũ là thái đ củ nhữ ngư i lao là ơ p. ng ộ a ng ờ đng tựhào và sẵ sàng làm cái cầ thiếđ thành công, cho dù nó ộ n n t ể có nghĩ là outsourcing các phầ sả xuấ hay làm việ cuố tuầ a n n t c i n hay thay đi kếhoạ nghỉ ổ ch phép- nhữ việ hầ nhưchắ chắ ng c u c n gây ra hàng tháng că thẳ và đ u đ ởTây Âu. ‘ ng ng ng iề ình Nhữ ngư i ởquê nhà, họkhông có bấ cứý tư ng nào về phả thay ờ t ở họ i đi nhiề thế ổ u nào nế họmuố duy trì cái họcó,’ Ugarte [mộ u n Joe t ngư i xứBasque đ ng đu hoạ đng sả xuấ đ gia dụ củ ờ ứ ầ t ộ n t ồ ng a Mondragon, hợ tác xã công nghiệ Tây Ban Nha khổ lồ nói. p p ng ], “Mố hiể nguy đi vớ họ khổ lồHọ i m ố i là ng . không nhậ ra đ u này n iề xả ra nhanh thếnào…’ Không phả ư c mơgiàu có là cái làm y i ớ nhữ ngư i dân Wroclaw phấ chấ nhiề bằ quyế tâm làm ng ờ n n u ng t việ cầ cù, hi sinh cái phảhi sinh và thay đi cái cầ thay đi đ c n i ổ n ổ ể thu hẹ khoả cách vớ Phư ng Tây. Chính sựtựhào và quyế p ng i ơ t tâm đ Rafal Dukiewicz, thị ở Wroclaw nói, giảthích vì sao ó, trư ng i họlà mộ thách thứ nhưvậ đi vớ ‘ hộ thưnhàn” ởbên kia t c y ố i xã i bứ màn.” c Khi tôi hỏBill Gates về đợ cho là ư thế i cái ưc u giáo dụ Mĩmộ c t nề giáo dụ nhấ mạ đn tính sáng tạ chứ n c n nh ế o, không phảđn họ i ế c vẹ ông hoàn toàn bác bỏ Theo cách nhìn củ ông, nhữ ngư i t. a ng ờ nghĩ ng các hệ ng họ vẹ hơ củ Trung Quố và Nhậ Bả rằ thố c t n a c t n không thể o ra các nhà đi mớ nhữ ngư i có thể nh tranh vớ tạ ổ i ng ờ cạ i nhữ ngư i Mĩlà sai lầ mộ cách đ buồ Gates nói, “ ng ờ , m t áng n. Tôi chư bao giờgặ các gã không biế làm phép nhân thế a p t nào lạ có i thể o ra phầ mề … Ai có các trò chơ video sáng tạ nhấ trên tạ n m i o t thế i? Ngư i Nhậ Tôi chư bao giờ p nhữ ngư i ‘ c vẹ giớ ờ t! a gặ ng ờ họ t’ này… Mộ sốtrong nhữ nhà phát triể phầ mề giỏ nhấ là t ng n n m i t nhữ ngư i Nhậ Bạ cầ phảhiể các thứđ sáng chế ợ xa ng ờ t. n n i u ể vư t chúng.” Ngưi ta không thể n mạ đ: Các thanh niên Trung Quố ờ nhấ nh ủ c, Ấ Đ , và Ba Lan không chạ đ vớ chúng ta đn đ Họchạ n ộ y ua i ế áy. y đ vớ chúng ta đn đ Họkhông muố làm việ cho chúng ta; ua i ế ỉ nh. n c thậ chí họkhông muố là chúng ta. Họmuố thố trị m n n ng chúng tatheo nghĩrằ họmuố tạ ra các công ti củ tư ng lai mà ngư i a ng n o a ơ ờ dân khắ thếgiớ sẽngư ng mộvà la hét đ đợ làm việ cho p i ỡ òi ư c c [các công ti đ ó].

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

265

Họ tuyệnhiên không hề t thoả mãn vớ nơ họ ã đn cho tớ nay. i i đ ế i Tôi đ trò chuyệ vớ mộ ngư i Mĩ c Hoa ngưi làm việ cho ã n i t ờ gố ờ c Microsoft và đ hộtố Bill Gates trong các cuộ viế thă ã ng c ng m Trung Quố Anh nói rằ Gates đ ợ biếđn ởmọnơ ông đ ở c. ng ưc t ế i i i Trung Quố Thanh niên ởđ leo lên nóc nhà và mua vé đ ợ mua c. ó ưc đ bán lạ [vé phe] chỉ ểđ ợ nghe ông nói. Cũ thếvớ Jery i i đ ưc ng i Yang, sáng lậ viên củ Yahoo! p a ỞTrung Quố ngày nay, Bill Gates là Britney Spears. ỞMĩ c ngày nay, Britney Spears là Britney Spears – và đ là vấ đ củ chúng ó n ề a ta.

BÍ MẬ NHỎKHÓ CHỊ # 3: LỖ HỔNG GIÁO DỤ T U C ấcảđ u này giúp giảthích bí mậnhỏkhó chị thứba: Rấ t iề i t u t nhiề việ làm bắ đu đ ra nưc ngoài ngày nay là việ làm u c t ầ i ớ c nghiên cứ cấ rấcao, bở vì không chỉ nă ở ớ ngoài là rẻ u p t i tài ng nư c hơ nhiề mà rấnhiề trong số ó đợ đ tạ như ng ngư i n u, t u đ ư c ào o nhữ ờ lao đng Mĩhoặ thậ chí hơ thếỞ Trung Quố nơ có 1,3 tỉ ộ c m n . c, i dân và các đi họ vừ mớ bắ đu phá vỡđi ngũhàng đu, sự ạ c a i t ầ ộ ầ cạ tranh vì các vị cao nhấlà dữtợ Cá hồ toán/khoa họ bơ nh trí t n. i c i ngư c dòng ởTrung Quố và khiế mình đ ợ nhậ vào mộ ợ c n ưc n t trư ng hàng đu Trung Quố hay đ ợ mộ công ti nưc ngoài thuê ờ ầ c ưc t ớ là mộ con cá thông minh. Nhữ ngư i ởMicrosoft đ có mộ t ng ờ ã t châm ngôn vềtrung tâm nghiên cứ củ họởBắ Kinh, mà, đi u a c ố vớ các nhà khoa họ và kĩ , là mộ trong nhữ nơ đợ tìm i c sư t ng i ưc kiế nhấ đ làm việ ởkhắ Trung Quố “ m t ể c p c. Hãy nhớ ởTrung , Quố nế bạ là mộ trong mộ triệ – thì có 1.300 ngư i khác hệ c u n t t u ờ t nhưbạ n.” Nă lự trí óc có thểđ ứ cho trung tâm nghiên cứ củ ng c áp ng u a Microsoft ởBắ Kinh là mộ trong mộ triệ rồ c t t u i. Hãy xem Hộ chợKhoa họ và Kĩ t Quố tếIntel toàn thế i c thuậ c giớ hàng nă Khoả bố mư i nư c tham gia bằ giớ thiệ tài i m. ng n ơ ớ ng i u nă qua các hộ chợđa phư ng liên kế Nă 2004, theo Intel ng i ị ơ t. m Hộ chợIntel thu hút khoả sáu mư i lă ngàn trẻ MĩThế i ng ơ m em . ở Trung Quố thì sao? Tôi hỏ Wee Theng Tan, chủtị Intel Trung c i ch

T

266

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Quố trong mộ cuộ viế thă Bắ Kinh. Ở Trung Quố ông c, t c ng m c c, bả tôi, có mộ hộ chợkhoa họ quố gia liên kế hoạđng như o t i c c t, t ộ mộ hệthố cung cấ đ lự chọ trẻem cho hộ chợIntel toàn t ng p ể a n i cầ “ u nhưmỗ tỉ đ n lẻ các họ sinh tham gia mộ trong u. Hầ i nh ơ có c t các hộ chợliên kế này,” Tan nói. “Chúng tôi có sáu triệ trẻem i t u tranh đ tuy không phả tấ cảtranh đ vì các mứ hàng đu… ua, i t ua c ầ [Như anh biế họ việ đ nghiêm túc thế ng] t coi c ó nào. Nhữ ngư i ng ờ đ a trẻ ư c chọ đ tham gia hộ chợ[Intel] quố tếđợ miễ ứ đợ n ể i c ưc n ngay khỏ thi tuyể vào đi họ và về bả đợ chọ bấcứđi i n ạ c” cơ n ư c n t ạ họ hàng đu nào ởTrung Quố Trong Hộ chợKhoa họ Intel c ầ c. i c nă 2004, Trung Quố mang về mư i lă giả hơ bấcứnư c m c ba ơ m i, n t ớ nào khác ở Châu Á, kể mộ trong ba giảcao nhấ cả t i t. Microsoft có ba trung tâm nghiên cứ trên thế i: ởCambridge, u giớ nư c Anh; ởRedmond, bang Washington, trụ củ nó; và ởBắ ớ sở a c Kinh. Bill Gates bả tôi rằ trong vòng chỉ nă từkhi nó mở o ng vài m cử nă 1998, Microsoft Research Asia, nhưtrung tâm ởBắ Kinh a m c đ ợ biếđn, đ trởthành nhánh nghiên cứ hiệ quả t trong ưc t ế ã u u nhấ hệ ng Microsoft “ mặchấlư ng củ các ý tư ng mà họ ư thố về t t ợ a ở đa ra. Nó làm cho mê mẩ sữ sờ n ng .” Kai-Fu Li là ngư i đ u hành Microsoft ngư i đ ợ Gates chỉ ờ iề ờ ưc đ đ mởtrung tâm nghiên cứ Microsoft ởBắ Kinh. Câu hỏ ị ể nh u c i đu tiên củ tôi cho ông là, “Ông tiế hàng tuyể nhân viên thế ầ a n n nào?” Li nói nhóm củ ông đ đn các đi họ khắ Trung Quố và a i ế ạ c p c đn giả quả lí các trắ nghiệ toán, IQ, và lậ trình cho các sinh ơ n n c m p viên mứ tiế sĩ các nhà khoa họ c n hay c. “Trong nă đu tiên, chúng tôi làm khoả 2.000 sát hạ từ m ầ ng ch khắ nơ Từ2.000, họ a ra nhóm còn 400 vớ nhiề trắ nghiệ p i. lự i u c m hơ sau đ là 150, “và rồ chúng tôi thuê 20.” Họ hợ đng hai n, ó i có p ồ nă và đ ợ bả rằ vào cuố hai nă phụthuộ vào chấlư ng m ư c o ng i m, c t ợ công việ củ họhọsẽ c đ ợ cho mộ hợ đng dài hạ hoặ c a , hoặ ư c t p ồ n c đ ợ Microsoft Research Asia cấ mộ bằ sau tiế sĩPhả anh ưc p t ng n . i, hiể đ u úng đ u đ Chính phủTrung Quố cho phép Microsoft iề ó. c quyề cấ bằ sau tiế sĩ n p ng n . Trong sốhai mư i ngư i chúng tôi thuê ơ ờ ban đu, mưi hai số sót sự t bớ Nă tiế theo, gầ bố ngàn ầ ờ ng cắ t. m p n n ngư i đợ trắ nghiệ Sau đ Li nói, “ ờ ưc c m. ó, chúng tôi dừ tiế hành ng n trắ nghiệ Vào lúc đ chúng tôi đ đ ợ biế đn nhưđa đ m c m. ó ã ưc t ế ị iể số t đ làm việ nơ tấ cả ng ngư i tinh nhanh về mộ ể c, i t nhữ ờ máy tính và toán muố làm việ Chúng tôi đ biếtấcả n c… ã t t sinh viên và các

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

267

giáo sư Các giáo sưgử các sinh viên giỏ nhấcủ họ ế đ biế . i i t a đn ó, t rằ nế nhữ ngư i này không làm đợ thì đ là sựtín nhiệ ng u ng ờ ư c, ó m củ họ[bị a lung lay]. Bây giờchúng tôi có các giáo sưhàng đu ở ầ các trư ng hàng đu tiế cửcác sinh viên hàng đu củ họ Rấ ờ ầ n ầ a . t nhiề sinh viên muố sang Standford hay MIT, như họmuố u n ng n trư c hếdùng hai nă ởMicrosoft, vớ tưcách thự tậ sinh, đ ớ t m i c p ể họcó thểnhậ đợ mộ thưgiớ thiệ tố nói rằ đy là chấ n ưc t i u t ng ấ t lư ng MIT.” ợ Ngày nay Microsoft có hơ hai tră nhà nghiên cứ ở n m u phòng thí nghiệ Trung Quố củ nó và khoả bố tră sinh viên m c a ng n m nhữ ngư i lui tớ tham gia vào các dựán và trởthành dựtrữ ng ờ i tuyể dụ cho Microsoft. n ng “Họcoi việ này nhưcơhộ thu nhậ có mộ lầ trong đi,”Li c i p t n ờ nói về nhóm ởMicrosoft Research Asia. “ đ thấ bố họ i Họ ã y mẹ trả qua Cách mạ Vă hoá. Cái tốnhấhọđ có thể ng n t t ã làm là trởthành mộ giáo sưlàm mộdựán nhỏ t , t nhưviệ làm phụ lư ng giáo sư c vì ơ là kinh khủ và có thể mộ bài báo đợ đng. Bây giờhọcó ng, có t ưc ă đ đ m này nơ tấcả họlàm là nghiên cứ vớ các máy tính ị iể a i t cái u, i tuyệvờ và rấnhiề tài nguyên. Họ ngư i quả lí hành chính – t i t u có ờ n chúng tôi thuê ngư i làm công việ ít ngư i ư Họ ơ giả không ờ c ờ a. đn n thể Họ nguyệ làm mư i lă đn mư i tám giờmộ ngày và tin. tự n ờ m ế ờ t vào làm cuố tuầ Họlàm việ cả ng ngày lễ bở vì ư c mơ i n. c nhữ , i ớ củ họlà đợ vào Microsoft.” Li, ngư i đ làm việ cho các hãng a ưc ờ ã c công nghệcao Mĩ ớ khi vào Microsoft, nói rằ cho đn khi trưc ng ế khở đng Microsoft Research Asia, anh đ chư bao giờthấ mộ i ộ ã a y t phòng thí nghiệ vớnhiệtình củ mộcông ti khở nghiệ m i t a t i p. “Nế bạ đn vào hai giờ u n ế sáng nó đy ngư i, và vào tám giờ ầ ờ sáng nó đy ngư i,” nói. ầ ờ anh Microsoft là mộ công ti Mĩ nh hơ đ có thể hút tấcả t mạ n ể thu t tài nă này, Li nói. “Bây giờchúng tôi có hai tră ngư i xuấ sắ ng m ờ t c hơ tạ dự [tài sả trí trí tuệ và các patent. Hai tră ngư i này n o ng n ] m ờ không thay thếnhữ ngư i ởRedmon. Họtiế hành nghiên cứ ng ờ n u mớ trong nhữ lĩ vự có thể dụ đ ợ khắ thế i.” i ng nh c áp ng ư c p giớ Microsoft Research Asia đ có mộ danh tiế khắ thếgiớ rồ ã t ng p i i về o ra các bài báo mớ nhấcho các tạ chí và hộ nghị tạ i t p i khoa họ c quan trọ nhấ “ ấ là nề vă hoá đ xây dự Vạ lí Trư ng ng t. Đ y n n ã ng n ờ thành,” anh nói thêm, “bở vì nó là mộ nề vă hoá hiế dâng và i t n n n theo hư ng dẫ Ngư i dân Trung Quố Li giả thích, đng thờ ớ n.” ờ c, i ồ i có mộphứ cả tự và mộ phứ cả tựti, nó giúp giảthích vì t c m tôn t c m i

268

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

sao họ y đ vớ Mĩế đnh, không phảđn đ Có mộquan chạ ua i đn ỉ i ế áy. t đ m sâu sắ và đợ chia sẻrộ rãi rằ Trung Quố đ vĩ ạ iể c ưc ng ng c ã đi mộ thờ nó đ thành công trong quá khứnhư hiệ nay tụ hậ t i, ã ng n t u xa và phảđ i kị lạ “ i uổ p i. Nhưthế mộ khát vọ yêu nư c,” anh có t ng ớ nói. “Nế phòng thí nghiệ củ chúng tôi có thể tố như u m a làm t phòng thí nghiệ Redmon, đ u đ có thể c sự m iề ó thự làm say mê.” Loạlãnh đo đợ truyề cả hứ đ trong giáo dụ khoa họ i ạ ưc n m ng ó c c và kĩ t bây giờ thuậ hoàn toàn thiế vắ ởHoa Kì. u ng Chủtị Intel Craig Barett nói, “Vai trò lãnh đo công nghệcủ ch ạ a Hoa Kì, sựđi mớ và việ làm củ tưng lai đ hỏ mộ cam kế ổ i, c a ơ òi i t t đi vớ tài trợnghiên cứ cơbả ngày nay.” Theo mộ nghiên cứ ố i u n t u nă 2004 củ Task Force on the Future of American Innovation m a [Lự lư ng Đ c nhiệ vềTưng lai củ Đ i mớ Mĩ mộ liên c ợ ặ m ơ a ổ i ], t minh công nghiệ p-hàn lâm, nghiên cứ cơbả đợ thự hiệ ở u n ưc c n các đi họ dẫ đu củ Hoa Kì – nghiên cứ vềhoá họ vậ lí ạ c n ầ a u c, t họ công nghệnano, genomics, và chế bán dẫ đ tạ ra bố c, tác n- ã o n ngàn công ti spin-off [phụ thuê 1,1 triệ nhân viên và có doanh thu ] u hàng nă trên thếgiớ là 232 tỉ Như đ tiế tụ tiế lên, m i $. ng ể p c n nghiên cứ nói, phảcó mộ sựgia tă 10 đn 12 phầ tră mỗ u i t ng ế n m i nă cho nă đn bả nă tiế theo về m m ế y m p ngân sách củ các cơquan a tài trợ chủchố Việ Quố gia vềKhoa họ và Công nghệ t: n c c [National Institute for Science and Technology], QuỹKhoa họ c Quố gia [NSF], Vă phòng Khoa họ củ BộNă lư ng, và các c n c a ng ợ tài khoả nghiên cứ củ Bộ n u a Quố phòng. c Đ tiế tài trợliên bang cho nghiên cứ về khoa họ vậlí áng c, u các c t và toán và kĩ t, nhưmộ phầ củ GDP, thự tếđ giả 37 thuậ t n a c ã m phầ tră giữ 1970 và 2004, nhóm đc nhiệ thấ Tạthờ đ m n m a ặ m y. i i iể khi chúng ta cầ tă gấ đ các khoả đu tưcủ chúng ta vào n ng p ôi n ầ a nghiên cứ cơbả đ khắ phụ các lỗ ng hoài bão và giáo dụ u n ể c c hổ c, thự sự c chúng ta lạcắkhoả tài trợ ó. i t n đ Theo sau quyế đ củ chính quyề Bush và Quố hộ Cộ t ị nh a n c i ng hoà đ cắ tài trợcủ QuỹKhoa họ Quố gia nă 2005, nghị ể t a c c m sĩ Cộ hoà Vern Ehlers bang Missouri, mộ tiế nói bị mờtrên ng t ng lu chính trưng, đ đ a ra tuyên bốsau: “ ờ ã ư Trong khi tôi hiể sựcầ u n thiếđ đa ra các lự chọ khó khă đi mặvớ ràng buộ ngân t ểư a n n ố t i c sách, tôi không thấ sựkhôn ngoan trong việ đt tài trợkhoa họ y c ặ c sau các ư tiên khác. Chúng ta đ cắ NSF bấ chấ sựthự rằ u ã t t p c ng bả dựluậ này tă chi tiêu cho nă tài chính 2005, nhưthế n t ng m rõ

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

269

ràng chúng ta có thể khả ng đ tă nghiên cứ cơ n trong tìm nă ể ng u bả khi vẫ duy trì ràng buộ tài chính. Như không chỉ chúng ta n c ng là không theo kị sựtă lạ phát, mà thự sựchúng ta cắphầ mà p ng m c t n nghiên cứ cơbả nhậ đ ợ trong toàn bộngân sách. Quyếđ u n n ưc t ị nh này cho thấ sựcoi thư ng nguy hiể đi vớ tư ng lai củ quố y ờ m ố i ơ a c gia chúng ta, và tôi cả ngạ lẫ ngạ nhiên rằ chúng ta có thể lo i n c ng đ a ra quyế đ này vào lúc khi các quố gia khác tiế tụ vư t ư t ị nh c p c ợ trộ hơ các sinh viên củ chúng ta về i n a toán và khoa họ và tă tài c ng trợnghiên cứ cơbả củ họmộ cách nhấquán. Chúng ta không u n a t t thểhi vọ đu tranh vớ mấviệ làm cho cạ tranh quố tế ng ấ i t c nh c mà không có mộlự lư ng lao đng đợ đ tạ tốvà có giáo dụ t c ợ ộ ư c ào o t c.” Không, chúng ta không thể và các kế quảbắ đu xuấ hiệ , t t ầ t n. Theo Uỷ ban Khoa họ Quố gia, tỉ phầ tră củ các bài báo c c lệ n m a khoa họ do ngư i Mĩ t đ giả 10 phầ tră kể 1992. Tỉ c ờ viế ã m n m từ lệ các bài báo Mĩ ă trên tạ chí vậlí hàng đu, Physical Review, đng p t ầ đ giả từ61 phầ tră xuố 29 phầ tră kể 1983. Và bây ã m n m ng n m từ giờchúng ta bắđu thấ mộ sựtràn dâng về patent đợ cấ t ầ y t các ưc p cho các nư c Á Châu. Từ1980 đn 2003, phầ củ NhậBả trong ớ ế n a t n thế i patent công nghiệ tă từ12 phầ tră lên 21 phầ tră giớ p ng n m n m, củ Đ Loan từ0 phầ tră lên 3 phầ tră Ngư c lạ phầ củ a ài n m n m. ợ i, n a Hoa Kì về patent đ giả từ60 xuố 52 phầ tră kể 1980. ã m ng n m từ Bấ cứphân tích trung thự nào vềvấ đ này phả nhậ ra có t c n ề i n mộ sốkẻ t hoài nghi nhữ ngư i nghĩ ng bầ trờ không sụ đ ng ờ rằ u i p ổ và các nhà khoa họ và công nghiệ công nghệ thể i phồ c p có thổ ng mộ số liệ này, chỉ ể m nhiề tài trợhơ Mộbài báo ngày t dữ u đ kiế u n. t 10-5-2004, San Fransisco Chronicle, đ trích Daniel S. Greeberg, ã cự biên tậ tin báo Science và tác giảcủ cuố Science, Money u p a n and Politics [Khoa họ Tiề và Chính trị ngư i lí lẽ ng “ c, n ], ờ rằ bên trong Vành đ khoa họ (vậ đng hành lang) đ luôn tham lam vô ai c n ộ ã đ. Nế anh tă gấ đ ngân sách HIH (Việ Sứ khoẻ c gia) ộ u ng p ôi n c Quố trong 5 nă (nhưđ xả ra mớ đ m ã y i ây), họ(vẫ hét toáng lên: n) ‘Chúng tôi cầ nhiề tiề hơ Greenberg cũ trích sựdiễ giả n u n n’.” ng n i củ nhữ kẻ n đng hành lang khoa họ về liệ thố kê. a ng vậ ộ c số u ng Trích dẫ Greenberg, tờChronicle nói, “Đ đt các xu hư ng n ểặ ớ xuấ bả vào bố cả t n i nh… quan trọ đ nhìn không chỉ ng ể vào các [bách] phân vị [percentile] toàn bộ cũ nhìn vào sốthự tế a mà ng c củ các bài báo đợ đng. Thoạ đu, nghe có vẻsử số là Trung ưc ă t ầ ng t Quố đ tă gấ bố tố đ công bốkhoa họ củ nó giữ 1986 c ã ng p n c ộ c a a

270

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

và 1999. Như có vẻ cái gì đ ít ngạ nhiên hơ nế ta nhậ ra ng là ó c n u n rằ sốbài báo Trung Quố thự sựđợ đng tă từ2.911 lên ng c c ưc ă ng 11.675 bài. Khi so sánh, gầ mộ phầ ba củ tấ cảcác bài báo n t n a t khoa họ đ đ ợ nhữ ngư i Mĩ c ã ưc ng ờ công bố- 163.526 trong số 528.643 bài. Nói cách khác, Trung Quố mộ quố gia có dân số c, t c gầ bố lầ Hoa Kì, (nă 1999) đ công bốsốbài báo chỉ ng n n n m ã bằ mộ phầ mư i bố số báo khoa họ củ Hoa Kì.” t n ờ n bài c a Trong khi tôi nghĩ t liề lư ng nghi ngờluôn luôn hợ lệtôi mộ u ợ p , cũ nghĩ ng ngư i hoài nghi sẽkhôn ngoan đ chú ý nhiề ng nhữ ờ ể u hơ đn sựlàm phẳ thế i và mộ số hư ng này có thể n ế ng giớ t xu ớ thay đi nhanh đn thế ổ ế nào. Đ là vì sao tôi ủ hộcách tiế cậ củ ó ng p n a Shirley Ann Jackson: Bầ trờ không sụ hôm nay, như nó có thể u i p ng trong mưi lă hay hai mư i nă nế chúng ta không thay đi ờ m ơ m u ổ phư ng cách củ chúng ta, và mọ dấ hiệ cho thấ chúng ta ơ a i u u y không thay đi, đc biệ trong các trư ng công củ chúng ta. Sự ổ ặ t ờ a giúp đ không phảởdọ đ ờ Hệ ng giáo dụ Mĩ nhà trẻ ỡ i c ư ng. thố c từ đn lớ mư i hai đn giả không đ kích thích trẻ muố đ vào ế p ờ ơ n ủ em n i khoa họ toán họ và kĩ t. Vợtôi dạ đc lớ mộ trong mộ c, c, thuậ y ọ p t t trư ng công đ phư ng, nhưthếcô có tờEducation Week [Tuầ ờ ị a ơ n Giáo dụ , đ ợ các nhà giáo khắ nưc Mĩ ọ Mộ hôm cô chỉ c] ư c p ớ đc. t ra mộ bài (28-7-2004) có nhan đ, “ em Nhữ ngư i Nhậ cư t ề Con ng ờ p Chiế các Thứhạ Đ u củ các Cuộ Thi Toán, Khoa họ m ng ầ a c c.” Nó tiế tụ “ p c, Nghiên cứ do QuỹTài trợQuố gia cho Chính u c sách Mĩ [National Foundation for American Policy] tiế hành cho n thấ rằ 60 phầ tră họ sinh khoa họ hàng đu và 65 phầ y ng n m c c ầ n tră họ sinh toán hàng đu củ quố gia là con củ nhữ ngư i m c ầ a c a ng ờ nhậ cưmớ đ theo mộ phân tích vềnhữ ngư i đ ợ giả p i ây, t ng ờ ưc i trong ba cuộ thi trung họ c c…Tìm kiế Nhân tài Khoa họ củ m c a Intel, Đ i thi Olympic Toán Quố tế a Mĩ Đ i Vậlí củ Mĩ ộ c củ , và ộ t a .” Tác giả a nghiên cứ quy thành công củ họ sinh nhậ cư“mộ củ u a c p t phầ cho sựnhấ mạ củ bốmẹchúng rằ họcai quả thờ n n nh a ng n i gian họ mộ cách khôn ngoan,” c t Education Week nói. “Nhiề bậ u c cha mẹ p cưcũ khuyế khích con cái họtheo đ i toán họ nhậ ng n uổ c và các mố quan tâm khoa họ tin nhữ kĩ ng đ sẽ n đn các i c, ng nă ó dẫ ế cơhộ nghề i nghiệ mạ hơ và cách li chúng khỏ sựthiên vị p nh n i và thiế mố quan hệ nơ làm việ Mộ tỉ lớ củ các họ sinh u i ở i c… t lệ n a c đ ợ đ u tra có bốmẹđn Mĩ i visa H-1B, dành cho nhữ ư c iề ế vớ ng ngư i lao đng chuyên nghiệ Các nhà hoạ đnh chính sách Hoa ờ ộ p. ch ị

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

271

Kì nhữ ngư i ủ hộcác chính sách hạ chế ng ờ ng n quá đ áng nhậ cư p làm vậ có thểmang tiế là cắ mấ sựtruyề đu đu kĩ ng y ng t t n ề ề nă công nghệ khoa họ tác giảcủ nghiên cứ Stuart Anderson, và c,” a u, giám đc đ u hành củ quỹtài trợ nói. Bài báo trích Andrei ố iề a , Munteanu, mư i tám tuổ vào chung kếcuộ thi Intel 2004, bốmẹ ờ i, t c em đ chuyể từRomania sang Mĩ m nă trư c. Munteanu bắ ã n nă m ớ t đu họ trư ng Mĩởlớ bả mà nó thấ nhẹso vớ trư ng ầ c ờ p y, y i ờ Romania củ nó. “ giờtoán và khoa họ [có cùng nộ dung] tôi a Các c i đ họ ở ã c Romania … khi tôi ởlớ bố nó nói. p n,” Hiệ nay, Hoa Kì vẫ trộ hơ về y khoa họ và kĩ t ởmứ n n i n dạ c thuậ c cao họ và cả c, trong nghiên cứ ở ạ họ Như khi ngư i Trung u đi c. ng ờ Quố có đ ợ nguồ cung cấ nhiề hơ đt đợ qua cả thiệ c ưc n p u n, ạ ưc i n các trưng trung họ và đi họ “ sẽ ạcùng mứ nhưchúng ta ờ c ạ c, họ đt c sau mộ thậ niên,” chủtị Intel Barett nói. “ t p ch Chúng ta không cấ p bằ tố nghiệ sốlư ng lớ chúng ta không có cái khoá trên hạ ng t p ợ n, tầ cơsở chúng ta không có cái khoá trên các ý tư ng mớ và ng , ở i, chúng ta hoặ yên lặ [flatlining]*, hay cắ các khoả đu tưcủ c ng t n ầ a chúng ta vào khoa họ vậlí tính bằ đng dollar thự tế c t ng ồ c .” Cứmỗ bố nă Hoa Kì tham gia vào Các Xu hư ng Quố tế i n m ớ c trong Họ Toán và Khoa họ đ giá họ sinh sau lớ bố và lớ c c, ánh c p n p tám. Cả y, nghiên cứ mớ nhấ dính đn khoả nử triệ họ thả u i t ế ng a u c sinh từbố mư i mố nư c và dùng ba mư i lă ngôn ngữ biế n ơ t ớ ơ m , n nó thành nghiên cứ quố tế n nhấvà toàn diệ nhấvề u c lớ t n t giáo dụ c đ từ đ ợ tiế hành. ã ng ư c n Các kếquả2004 (cho các trắ nghiệ làm nă 2003) cho thấ t c m m y họ sinh Mĩ có cả thiệ không đ kểtrên 2.000 kế quả c chỉ i n áng t , chứ tỏrằ lự lưng lao đng Mĩ khoa họ là yế hơ củ ng ng c ợ ộ về c u n a các nư c ngang hàng. Hãng AP tư ng thuậ (4-12-2004) rằ các ớ ờ t ng họ sinh lớ tám đ cảthiệ đ m về c p ã i n iể khoa họ và toán kể 1995, c từ khi trắ nghiệ lầ đu đ ợ đ a ra, như sựcả thiệ toán củ c m n ầ ưc ư ng i n a chúng chủyế là giữ 1995 và 1999, chứkhông phảcác nă mớ u a i m i đ Đ m tă củ các họ sinh lớ tám Mĩ khoa họ là sựcả ây. iể ng a c p về c i thiệ nă 1999, và nó đy Hoa Kì lên hạ cao hơ so vớ các n m ẩ ng n i nư c khác. Tuy vậ tin đ lo ngạ là đ m củ các họ sinh lớ ớ y, áng i, iể a c p bố Mĩ trệ chẳ cả thiệ cũ không giả về n trì , ng i n ng m khoa họ hay c toán từ1995. Kế quả chúng bị t trong xế hạ quố tế t là, tuộ p ng c khi các nư c khác có sự ng lên. “Các nư c Á Châu dẫ nhị đ trong ớ tă ớ n p ộ
*

đờ máy đ tim (hay não) không náo đng thành nằ ngang, chỉ chế ư ng o ộ m cái t.

272

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

khoa họ tiên tiế và toán,” Ina Mullis, đng giám đc củ Trung c n ồ ố a Tâm Nghiên cứ Quố tế trư ng Boston College, cơ u c ở ờ quan quả lí n nghiên cứ nói vớ AP. “ u, i Nhưmộ thí dụ 44 phầ tră họ sinh t , n m c lớ tám ở p Singapore đợ đ m mứ cao nhấvề ư c iể c t toán, cũ như38 ng phầ tră ởĐ Loan. Chỉ phầ tră ởHoa Kì đt.” n m ài 7 n m ạ Các kếquả t từcác trắ nghiệ giáo dụ quố tế c m c c khác cũ đ ợ đ a ra tháng ng ư c ư 12-2004, từChư ng trình Đ giá Họ sinh Quố tếNó cho thấ ơ ánh c c . y các họ sinh Mĩ ờ lă tuổ ởdư i trung bình quố tếkhi áp c mư i m i ớ c dụ các kĩ ng toán vào công việ đ i số thự tế ng nă c ờ ng c . Không ngạ nhiên là hiệ trư ng Đ i họ Johns Hopkins Bill c u ở ạ c Brody làm tôi chú ý, “Hơ 60 phầ tră sinh viên cao họ củ n n m c a chúng ta vềkhoa họ là các sinh viên nư c ngoài, và chủyế từ c ớ u Châu Á. Tạmộ thờ đ m bố nă về ớ tấcả i t i iể n m trư c t sinh viên cao họ về c toán họ là từCộ Hoà Nhân dân Trung Hoa [Trung Hoa c ng Cộ sả Tôi chỉ ng n]. phát hiệ ra việ ấ bở vì chúng tôi thư ng n c y i ờ dùng họ [nhưcác phụ ng] và mộsốkhông nói giỏ tiế Anh.” giả t i ng Mộ phụhuynh Johns Hopkins đ viế cho Brody phàn nàn rằ t ã t ng con trai ông ta không thểhiể giáo viên toán củ nó bở vì giọ u a i ng Trung Hoa nặ và tiế Anh tồcủ anh ta. ng ng i a Không ngạ nhiên là không có công ti lớ nào mà tôi đ phỏ c n ã ng vấ cho cuố sách này lạkhông đu tưđ kể nghiên cứ và n n i ầ áng vào u phát triể ở ớ ngoài. Nó không “theo tiề . Nó “ đu óc.” n nư c n” theo ầ “Khoa họ và toán là ngôn ngữvạ nă củ công nghệ Tracy c n ng a ,” Koon nói, bà là giám đc sựvụcông ti củ Intel giám sát các nỗ ố a lự củ công ti đ cả thiệ giáo dụ khoa họ “ c a ể i n c c. Chúng đ u khiể iề n công nghệ mứ số củ chúng ta. Trừkhi con em chúng ta lớ và c ng a n lên và biế ngôn ngữphổquát đ chúng sẽkhông có khảnă t ó, ng cạ tranh. Chúng ta không trong nghềkinh doanh chế ởnơ nh tác i nào khác. Đ y là mộ công ti thành lậ ởđ như chúng ta phả ấ t p ây, ng i có hai nguyên liệ –cát, mà chúng ta có đ nguồ cung, và tài u ủ n nă cái chúng ta không [có]. (Silicon làm ra từ ng, cát.) “Chúng ta nhìn vào hai thứ bà tiế tụ “ ,” p c. Chúng ta nhìn vào sự thự rằ trong các môn quan trọ đi vớ công nghiệ củ chúng c ng ng ố i p a ta, sốsinh viên Mĩ t nghiệ ởmứ thạ sĩ tiế sĩ ã giả về tố p c c và n đ m con sốtuyệ đi và tư ng đi so vớ các nư c khác. Từvư n trẻ t ố ơ ố i ớ ờ đn lớ mưi hai chúng ta đ khá ởmứ lớ bố chúng ta ởloạ ế p ờ ã c p n, i giữ về p tám, và ởlớ mư i hai chúng ta lở vở gầ đ trong a lớ p ờ n n n áy các trắ nghiệ quố tế toán. Nhưthế em càng ởtrư ng lâu c m c về trẻ ờ

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

273

hơ chúng trởnên càng ngố hơ Anh có các thầ giáo tắ trẻ n, c n… y t con đ [nhưtắ đ bở vì họkhông đ ợ đ tạ Anh biếcách i t èn] i ư c ào o. t ngôn cổvềhuấ luyệ viên bóng đ dạ khoa họ nhữ ngư i n n á y cng ờ không có khảnă làm cho trẻ ng con có thểtiế cậ đ ợ và nắ p n ưc m đ ợ đ u này.” ư c iề Mộ trong các vấ đ nhằ cứ chữ tình hình, Koon nói, là sự t n ề m u a thự rằ giáo dụ ởMĩ tư ng đi phi tậ trung và manh mún. c ng c là ơ ố p Nế Intel sang Ấ Đ hay Trung Quố hay Jordan và đ a ra mộ u n ộ c ư t chư ng trình giáo dụ giáo viên đ làm cho khoa họ lí thú hơ nó ơ c ể c n, có thểđ vào các trư ng khắ đt nư c cùng mộ lúc. Ở Mĩcác i ờ p ấ ớ t , trư ng công đợ nă mư i chính phủbang khác nhau cai quả ờ ưc m ơ n. Trong khi Intel có tài trợnghiên cứ ởmứ đi họ việ sẽ lợ u c ạ c, c có i cho sựphát triể sả phẩ củ riêng nó, nó ngày càng lo vềhệ n n m a thố cung cấ nguồ cho các đi họ đ và thị ờ lao đng. ng p n ạ c ó trư ng ộ “Chúng ta đ thấ bấcứsựthay đi nào ởđ Không, thậ sự ã y t ổ ây? t không,” Koon nói. Vì thế Intel đ lobby INS cho mộ sự tă số ã t gia ng các kĩ sưcấ cao nư c ngoài đợ phép vào Mĩ i visa làm việ p ớ ưc vớ c tạ thờ “ chúng tôi ngó tớ nhữ loạngư i mà chúng tôi cố m i. Khi i ng i ờ đ thuê ởđ ởmứ thạ sĩ tiế sĩ photonics và kĩ t ể âyc c và n về thuậ quang họ và cấ trúc máy tính quy mô rấ lớ cái chúng tôi thấ c u t ny là khi bạ đ lên phía trên chuỗ dinh dư ng từcửnhân đn thạ sĩ n i i ỡ ế c đn tiế sĩsốnhữ ngư i tố nghiệ từcác đi họ hàng đu ế n , ng ờ t p ạ c ầ trong các lĩ vự đ ngày càng là nhữ ngưi sinh ra ởnư c nh c ó ng ờ ớ ngoài. Thế i làm gì? Nhiề nă [Mĩcó thểtính đn sựthự phả u m ] ế c rằ chúng ta vẫ có hệ ng giáo dụ bậ cao tố nhấthế i. ng n thố c c t t giớ Và chúng ta bù vào các thiế sót củ chúng ta ởvư n trẻ ế lớ u a ờ đn p mư i hai bằ có khảnă kiế tấ cảcác sinh viên giỏ này từ ờ ng ng m t i nư c ngoài. Như bây giờngày càng ít ngư i đn và ngày càng ít ớ ng ờ ế ngư i ởlạ Chúng ta không có quyề Trờ ờ i… n i-cho nào đ có khả ể nă thuê tấcả ng ngưi này, và dầ dầ chúng ta sẽ ng t nhữ ờ n n không có nhữ lự chọ tuyể vòng đu nữ Nhữ ngư i tố nghiệ các ng a n n ầ a. ng ờ t p lĩ vự rấ kĩ t này, mà là quyế đ đi vớ các ngành công nh c t thuậ t ị ố i nh nghiệ củ chúng ta, phảcó thẻ p a i xanh đợ kẹ vào bằ củ họ ưc p ng a .” Có vẻ các thanh niên muố trởthành luậsưđ bắđu lấ át là n t ã t ầ n nhữ ngư i muố là kĩ ng ờ n sưvà nhà khoa họ ởcác nă 1970 và đu c m ầ các nă 1980. Rồ vớ cơ số dot-com, nhữ ngưi muố vào m i, i n t ng ờ n trư ng kinh doanh và có đợ bằ MBA lấ át các sinh viên kĩ ờ ưc ng n thuậ và luậ sưtrong các nă 1990. Ngư i ta có thể ng hi vọ t t m ờ cũ ng

274

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

rằ thư ng trư ng sẽ ề p đn sựthiế hụ các kĩ ng ơ ờ đ cậ ế u t sưvà các nhà khoa họ bằ thay đi nhữ khuyế khích. c ng ổ ng n “Intel phảđ đn nơ có IQ,” Koon nói. Hãy nhớ bà lặ lạ các i i ế i , p i, chip củ Intel đợ làm bằ chỉ thứ- cát và trí óc, “và ngay a ưc ng hai bây giờcác bộóc là vấ đ… Chúng ta sẽ n mộ hệ ng nhậ n ề cầ t thố p cưmạ hơ và ủ hộ n nế chúng ta muố thuê nhữ ngư i nh n ng hơ u n ng ờ muố ởlạ đ Khác đ thì chúng tôi sẽđ đn chỗhọ Các lự n i ây. i, i ế . a chọ khả khác là gì? Tôi không nói về lậ trình viên dữliệ n dĩ các p u hay [nhữ ngưi vớ bằ cửnhân về ng ờ i] ng khoa họ máy tính. Chúng c ta nói về thuậ chuyên sâu cấ cao. Chúng tôi vừ bắ đu mộ kĩ t p a t ầ t hoạ đng hoàn toàn kĩ t ởNga, nơ các kĩ t ộ thuậ i sưđợ đ tạ ư c ào o tuyệvờ – và nói về t i không sửdụ hếnhân công! Chúng tôi tă ng t ng thêm sứ mạ cho việ đ Vì sao anh lạkhông?” c nh c ó. i Đ i mộ chút: Chẳ phảchúng ta đ thắ Chiế tranh Lạ ợ t ng i ã ng n nh? Nế mộtrong nhữ công ti công nghệ ứ đu củ Mĩ m thấ u t ng đ ng ầ a cả y buộ phả thoả c i mãn các nhu cầ kĩ t củ nó bằ đ sang Liên u thuậ a ng i Xô trư c đ đ đ vỡ nơ thứduy nhấcó vẻ t đng là sựgiáo ớ ây, ã ổ , i t hoạ ộ dụ toán và khoa họ trư ng phái cũ thì chúng ta có mộ khủ c c ờ , t ng hoả nho nhỏ m lặ trong tay chúng ta. Ngư i ta không nhấ ng thầ ng ờ n mạ đ sựthự rằ trong thế i phẳ lĩ vự tri thứ đ ợ nh ủ c ng giớ ng nh c c ưc đy ra xa hơ và xa hơ nữ nhanh hơ và nhanh hơ nữ Vì thế ẩ n n a, n n a. , các công ti cầ nă lự trí óc không chỉ ạ tớ các lĩ vự mớ n ng c đt i nh c i mà còn đy chúng xa hơ nữ Đ là nơ sẽthấ các tân dư c và ẩ n a. ó i y ợ các sả phẩ phầ mề và phầ cứ đt phá. Và Mĩ c bả n m n m n ng ộ hoặ n thân nó cầ phảđ tạ nă lự trí óc đ hoặ nhậ khẩ nó từ n i ào o ng c ó c p u đ đ khác- hay lí tư ng là làm cả âu ó ở hai- nế nó muố chế u n ngựthế kỉ mư i mố theo cách nó đ chế hai ơ t ã ngựthế hai mưi- và đ u kỉ ơ iề đ đn giả đ không xả ra. ó ơ n ang y “Có hai thứlàm tôi lo lắ ngay bây giờ Richard A. Rashid, ng ,” giám đc nghiên cứ củ Microsoft, nói. “ t là sựthự rằ ố u a Mộ c ng chúng ta đ thậ sựđt ngộ đ đờ ố củ nhữ ngưi rấ ã t ộ t óng ưng ng a ng ờ t thông minh đn Hoa Kì. Nế bạ tin rằ chúng ta có các đi họ ế u n ng ạ c và nhữ cơhộ nghiên cứ lớ nhấ nó tấcả i đợ IQ dẫ ng i u n t, t phả ư c n dắ Nhằ tạ ra các quy trình bả vệ ấnư c khỏ nhữ ngư i t. m o o đt ớ i ng ờ không mong muố [chính phủ đ làm tốhơ nhiề mộcông việ n, ] ã t n u t c là không cho nhữ ngư i đ mong mỏ vào. Mộ phầ thậ sự ng ờ áng i t n t đ kể a nhữ ngư i hàng đu đ tốnghiệ từcác đi họ củ áng củ ng ờ ầ ã t p ạ c a chúng ta [vềkhoa họ và kĩ t] đ không sinh ra ởđ như c thuậ ã ây, ng

CUỘ KHỦ HOẢ THẦ LẶ C NG NG M NG

275

đ ở i đ và tạ ra các doanh nghiệ và trở ã lạ ây o p, thành các giáo sưlà , các đu máy cho sựtă trư ng kinh tếcủ chúng ta. Chúng ta ầ ng ở a muố nhữ ngưi này. Trong mộ thếgiớ nơ IQ là mộ trong n ng ờ t i i t nhữ hàng hoá quan trọ nhấ bạ muố có đ ợ càng nhiề ng ng t, n n ưc u ngư i thông minh càng tố ờ t.” Thứhai, Rashid nói, “ Chúng ta đ làm mộ việ rấ tồ về ã t c t i truyề n đt cho trẻ giá trị a khoa họ và công nghệ ạ con củ c nhưmộ lự chọ t a n nghề nghiệ sẽ n thế i thành mộnơ tốđp hơ Kĩ t và p biế giớ t i t ẹ n. thuậ khoa họ là cái đ dẫ đn biế bao nhiêu cảthiệ trong đi số c ã n ế t i n ờ ng chúng ta. Như bạ nói vớ trẻ từvư n trẻ ế lớ mư i hai ng n i em ờ đn p ơ vềthay đi thế i và chúng không nhìn vào khoa họ máy tính ổ giớ c nhưmộ nghềmộnghề là mộ thứvĩạ Đ u gây kinh ngạ là t , t sẽ t đi. iề c bây giờ khó đ khiế phụnữ vào khoa họ máy tính, và trở tồ ể n a c nên i hơ Ngư i ta nói vớ các thiế nữởcác lớ dư i rằ đy thự sự n. ờ i u p ớ ng ấ c là mộ lố số tồ tệ Kế quả chúng ta không có đ sinh viên t i ng i . t là, ủ qua các hệ ng củ chúng ta nhữ ngưi muố trở thố a ng ờ n thành các nhà khoa họ máy tính và kĩ , và nế chúng ta cắdòng chả từnư c c sư u t y ớ ngoài, sựtụhợ củ hai thứđ có thể đt chúng ta vào mộ vị p a ó sẽ ặ t thế t khó khă mưi hay mư i lă nă kể nay. Nó là mộ quá rấ n ờ ờ m m từ t trình đờ ố Nó không tác đng ngay tứ thì, song mư i lă ư ng ng. ộ c ờ m hay hai mư i nă kể bây giờbạ sẽ y mình không có nhữ ơ m từ , n thấ ng con ngư i và nă lự trong các lĩ vự này nơ bạ cầ họ ờ ng c nh c i n n .” TừRichard Rashid củ Microsoft ởTây Bắ đn Tracy Koon củ a c ế a Intel ởThung lũ Silicon đn Shirley Ann Jackson ở ng ế Renssler bên BờĐ ông, nhữ ngư i hiể các vấ đ này giỏ nhấ và sát nhấ ng ờ u n ề i t t đi vớ họhọ cùng thông đ p: Bở vì cầ mư i lă nă đ tạ ố i , có iệ i n ờ m m ể o ra mộ nhà khoa họ hay kĩ t c sưcao cấ bắ đu từkhi ngư i thanh p, t ầ ờ niên hay thanh nữđ đu tiên bị ó ầ nghiệ khoa họ và toán ởtrư ng n c ờ tiể họ chúng ta ngay lậ tứ phả bắ tay vào mộ chư ng trình u c, p c i t t ơ cấ tố tấ -mọ p c t-cả i-ngư i-lên-tàu, không-có-chắ ờ n-ngang, không-cóngân-sách-quá-lớ cho giáo dụ khoa họ và kĩ t. Sựthự rằ n c c thuậ c ng chúng ta không làm thế chính là cuộ khủ hoả thầ lặ củ c ng ng m ng a chúng ta. Các nhà khoa họ và kĩ c sưkhông mọ trên cây. Họphả c i đ ợ giáo dụ qua mộ quá trình dài, bở vì, thư các quý bà quý ưc c t i a ông, đ thự sự khoa họ tên lử ây c là c a.

TÁM

Đ Không phả là mộ Thửnghiệ ây i t m

Chúng ta có sứ mạ đ tạ hình nề vă minh mà chúng ta muố Như c nh ể o n n n. ng chúng ta cầ ý chí củ các bạ lao đng củ các bạ nhiệtâm củ các bạ nế n a n, ộ a n, t a n, u chúng ta muố xây d ự loạxã hộ đ Nhữ ngư i đ đn mả đt này tìm n ng i i ó. ng ờ ã ế nh ấ kiế đ xây dự nhiề hơ chỉ t nư c mớ Họđ tìm mộthế i mớ Cho m ể ng u n mộ ớ i. ã t giớ i. nên tôi đn đ đn trư ng các bạ hôm nay đ nói rằ các bạ có thể n tầ ế ây, ế ờ n ể ng n biế m nhìn củ họthành sựthự củ chúng ta. Cho nên từthờ đ m này hãy bắ đu a c a i iể t ầ công việ củ chúng ta sao cho trong tưng lai con ngưi sẽ c a ơ ờ nhìn lạvà nói: khi i ấ sau mộ con đ ờ dài và mệmỏ con ngư i đ đ biế nhữ kì công chói y, t ư ng t i, ờ ó ã n ng lọcủ thiên tài củ ông thành sựlàm phong phú đy đ củ cuộ số củ ông. i a a ầ ủ a c ng a - “Xã hộ Vĩạ diễ vă Lyndon B. Johnson, 1964 i đi” n n,

ớ tưcách là mộ ngư i trư ng thành trong thờ Chiế tranh i t ờ ở i n Lạ tôi sẽ nh, luôn nhớlái xe trên đờ cao tố và nghe radio, ư ng c khi tiế nhạ vụ tắ và trên làn sóng xuấ hiệ mộ phát thanh ng c t t t n t viên có giọ nói nghiêm khắ và nói: “Đ là mộ thửnghiệ hệ ng c ây t m thố truyề báo đng khẩ cấ , và sau đ là ba mư i giây còi ng n ộ n p” ó ơ báo đng chói tai. Thậmay, chúng ta đ không bao giờphả trả ộ t ã i i qua dù mộ giây trong chiế tranh lạ khi phát thanh viên thông t n nh báo, “Đ không phả là mộ thửnghiệ . Đ tuy vậ chính xác ây i t m” ó, y, là cái tôi muố nói ở ây: Đ không phảlà mộ thửnghiệ n đ ây i t m. Nhữ cơ i và thách thứ dài hạ mà sựlàm phẳ thế i đt ng hộ c n ng giớ ặ ra trư c nư c Mĩ sâu sắ Do vậ khả ng củ chúng ta đ vư t ớ ớ là c. y, nă a ể ợ qua bằ làm việ theo cách chúng ta đ làm - tứ là không luôn ng c ã c luôn giữgìn bí quyế sauce [nư c số củ chúng ta và làm giàu t ớ t] a thêm nó- sẽ không còn đ nữ “ ố vớ mộ quố gia giàu có như ủ a. Đ i i t c chúng ta, thậđ kinh ngạ khi chúng ta hành đng ít đn thế t áng c ộ ế nào đ tă cư ng khảnă cạ tranh vố có củ mình,” Dinakar ể ng ờ ng nh n a Singh, vị giám đc hedge-fund [quỹtựbả hiể ngư i Mĩ c ố o m] ờ gố Ấ nói. “ n, Chúng ta ởtrong mộ thế i có mộ hệ ng hiệ nay t giớ t thố n cho phép sựhộ tụgiữ nhiề tỉ ờ và tố hơ chúng ta nên lùi i a u ngưi, t n

V

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

277

lạ đ hình dung ra nó có nghĩ gì. Sẽ mộ sựtrùng hợ thú vị i ể a là t p nế nhưtấcả i thứđ từ đ trư c đ bây giờvẫ đ u t mọ ã ng úng ớ ây n úng, như có hơ nhiề thứbạ thự sự i làm khác đ Cầ phảcó ng i u n c phả i… n i mộ cuộ thả luậ quố gia sâu sắ hơ rấ nhiề . Thếgiớ t c o n c c n t u” i phẳ Singh lí lẽbây giờlà con voi trong phòng, và câu hỏlà, Nó ng, , i sắ làm gì vớ chúng ta, và chúng ta sắ làm gì vớ nó? p i p i Nế thờ đ m này có bấcứsựtư ng tự trong lị sửMĩ ó u i iể t ơ nào ch ,đ chính là đnh đ m củ chiế tranh lạ khoả 1957, khi Liên Xô ỉ iể a n nh, ng vư t qua Mĩ ợ trong cuộ đ không gian bằ việ phóng thành c ua ng c công vệ tinh Spunik. Đ úng, có nhiề sựkhác nhau giữ thờ kì đ u a i ó và thờ kì củ riêng chúng ta. Thách thứ chủyế khi đ đn từ i a c u ó ế nhữ nư c muố xây các bứ tư ng ngă thách thứ chính đi ng ớ n c ờ n; c ố vớ Mĩ i ngày nay đn từsựthự là tấcả bứ tư ng đ bị đ, ế c t các c ờ ã hạ ổ và các nư c khác hiệ nay có thể nh tranh vớ chúng ta mộcách ớ n cạ i t trự tiế hơ nhiề Thách thứ chính trong thế i đ đ là từ c p n u. c giớ ó ã các nư c thự hành chủ ớ c nghĩCộ sả cự đ a ng n c oan, cụ là Nga, Trung thể Quố và Bắ Triề Tiên. Thách thứ chính đi vớ nư c Mĩ c c u c ố i ớ ngày nay là từcác nư c thự hành chủnghĩTưbả cự đ ớ c a n c oan, cụ là thể Trung Quố Ấ Đ và Nam Triề Tiên. Mụ tiêu chính trong thờ c, n ộ u c i kỳtrư c là xây dự mộ quố gia hùng mạ mụ tiêu chính ớ ng t c nh, c trong thờkỳ là xây dự nhữ cá nhân hùng mạ i này ng ng nh. Cái thờ này có chung vớ thờ Chiế tranh Lạ tuy vậ là, đ i i i n nh, y, ể đ ơ đu vớ các thách thứ củ sựlàm phẳ đ hỏ mộsựđ ư ng ầ i c a ng òi i t áp lạ toàn diệ mạ mẽ tậ trung nhưđ ứ đ đơ đu vớ i n, nh và p áp ng ã ư ng ầ i chủnghĩcộ sả Nó đ hỏ phiên bả củ Biên giớ Mớ và Xã a ng n. òi i n a i i hộ Vĩ ạ củ riêng chúng ta đ ợ thích ứ vớ thờ đi phẳ i đi a ưc ng i i ạ ng. Nó đ hỏ mộ vị ng thố có thể u triệ quố gia đ trởnên òi i t tổ ng hiệ u c ể thông minh hơ và họ toán, khoa họ và kĩ t siêng nă hơ n c c thuậ ng n nhằ đt các biên giớ tri thứ mớ mà thế i phẳ đ mởra m ạ i c i giớ ng ang và đy ra nhanh chóng. Và nó đ hỏ mộ Xã hộ Vĩ ạgiao phó ẩ òi i t i đi cho chính phủchúng ta đ xây dự hạ ng cơsở các mạ lư i ể ng tầ , ng ớ an sinh, và các đnh chếsẽ ị giúp mọ công dân Mĩ nên có thể i trở dùng đ ợ hơ trong mộ thờ đi khi không ai có thểđ ợ đm ưc n t i ạ ưc ả bả công ă việ làm suố đ i. Tôi gọ phiên bả riêng củ tôi về o n c t ờ i n a cách tiế cậ này là chủ p n nghĩ phẳ nhân ái. a ng Khiế ngư i Mĩ p hợ xung quanh chủnghĩphẳ nhân ái là n ờ tậ p a ng khó hơ nhiề đ khiế họ p hợ lạquanh chủ n u ể n tậ p i nghĩchố cộ a ng ng. Hiể hoạquố gia dễtruyề đt hơ nhiề hiể hoạcá nhân,” m c n ạ n u m 277

278

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Michael Mandelbaum chuyên gia chính sách đi ngoạcủ Đ i họ ố i a ạ c Johns Hopkins lư ý. Hoạ đng kinh tế nhưđ ợ biế không u t ộ , ưc t, giố chiế tranh, bở vì hoạ đng kinh tếcó thể ng n i t ộ luôn là mộ trò t chơ thắ i ng-thắ Như đ khi tôi muố giả ng. ng ôi n nhưhoạđng kinh t ộ tế ng chiế tranh hơ Trong Chiế tranh Lạ chúng ta thự sự giố n n. n nh, c thấ ngưi Soviet phô trư ng các tên lử củ họ y ờ ơ a a trên Quả trư ng ng ờ Đ . Chúng ta tấ cảđu sợhãi, từđu này củ đt nư c đn đu ỏ t ề ầ a ấ ớ ế ầ kia, và tấ cảcác chính trị củ chúng ta đ phả tậ trung và t gia a ã i p nghiêm túc về p đt các nguồ lự và các chư ng trình giáo dụ sắ ặ n c ơ c đ đm bả rằ ngư i Mĩ thể ể ả o ng ờ có theo kịLiên Xô. p Như ngày nay, ôi, không có đ doạ lử từẤ Đ . “ ư ng ng e tên a n ộ Đờ dây nóng”, thư ng dùng đ nố Kremlin vớ Nhà Trắ đ ợ thay ờ ể i i ng, ư c thếbằ “ư ng dây trợgiúp” nố mọ ngưi ởMĩ i các trung ng đ ờ , i i ờ vớ tâm trợgiúp ởBangalore. Trong khi đu bên kia đ ờ dây nóng ầ ư ng đ có thểlà Leonid Breznhev vớ các lờ đ dọ chiế tranh hạ ã i i e a n t nhân, ởđu kia đờ dây trợ ầ ưng giúp chỉ mộ giọ nói nhẹ là t ng nhàng và sẵ lòng giúp sắ xế hoá đn thanh toán AOL củ bạ hay hợ n p p ơ a n p tác vớ bạ về t mẩ phầ mề mớ Không, lờ nói đ không i n mộ u n m i. i ó hề chút đ doạnào củ Nikita Khrushchev đp giày lên bàn tạ có e a ậ i Liên Hợ Quố và không hề chút hằ hè sát khí củ các tên bấ p c, có m a t lư ng trong bă TừNga vớ tình yêu. Không có Boris hay Natasha ơ ng i nào nói “Chúng tao sẽchôn chúng mày” vớ dọ Nga đc sệ i ng ặ t. Không, giọ nói đ trên đ ờ dây trợgiúp chỉ lờ Ấ Đ du ng ó ư ng là i n ộ dư ng và thân thiệ che lấ bấcứcả giác đ doạ thách thứ ơ n p t m e hay c nào. Nó đn giả nói: “ chào, tôi là Rajiv. Tôi có thể ơ n Xin giúp bạ n?” Không, Rajiv, thự sự bạ không thể c , n . Khi đn phả ứ vớ các thách thứ củ thế i phẳ không ế n ng i c a giớ ng, có đờ dây trợgiúp nào ta có thể i. Chúng ta phảđ sâu vào ư ng gọ i ào chính mình. Chúng ta ở ớ Mĩ đ tấcả công cụ nư c có ủ t các kinh tế và giáo dụ cơbả đ làm việ đ nhưtôi đ lậ luậ ởChư ng 6. c n ể c ó, ã p n ơ Song, nhưtôi đ lí lẽ Chư ng 7, chúng ta đ không chă sóc các ã ở ơ ã m công cụđ nhưchúng ta phả Vì thế chúng ta có khủ hoả ó i. , ng ng thầ lặ Cho rằ vì nề kinh tế đ chế m ng. ng n Mĩ ã ngựthế i hơ mộ giớ n t thếkỉnó sẽ phả theo cách đ là ả tư ng ngày nay cũ nguy , và i ó o ở ng hiể nhưả tư ng nă 1950 rằ Mĩ m o ở m ng luôn chế ngựvề khoa họ và c công nghệNhư việ này sẽ . ng c không dễKhiế xã hộ chúng ta có . n i đ tố đ cho mộ thế i phẳ sẽ c kì khó nhọ Chúng ta sẽ ủ c ộ t giớ ng cự c. phả bắ đu làm rấ nhiề thứkhác đ Sẽ n loạ tậ trung và ý i t ầ t u i. cầ i p

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

279

chí quố gia mà Tổ thố J. F. Kennedy đ kêu gọ ởbài diễ c ng ng ã i n vă nổtiế 25-5-1961 vớQuố hộvề các nhu cầ quố gia cấ n i ng i c i “ u c p bách.” Khi đ nưc Mĩ ang tỉ lạ từhai cú số về ó, ớ đ nh i c Sputnik và việ Liên Xô phóng tàu vũtrụvớ mộ nhà du hành vũtrụ Yuri c i t , Gagarin, ít hơ hai tháng trư c diễ vă củ Kennedy. Kennedy đ n ớ n n a ã biế là trong khi Mĩ ã có các tài sả con ngư i và thể khổ t đ n ờ chế ng lồ hơ Liên Xô nhiề chúng đ không đ ợ sử ng hoàn toàn. - n uã ư c dụ “Tôi tin chúng ta có mọ nguồ lự và tài nă cầ thiế Tổ i n c ng n t,” ng thố Kennedy nói. “ ng sựthậcủ vấ đ là chúng ta đ chư ng Như t a n ề ã a bao giờđ a ra các quyế đ quố gia hay sắ đt các nguồ lự ư t ị nh c p ặ n c cho sựlãnh đo nhưvậ Chúng ta đ chư bao giờđ rõ các ạ y. ã a ị nh mụ tiêu dài hạ vớ mộ lị trình thờ gian khẩ cấ hay cai quả c n i t ch i n p, n các nguồ lự và thờ gian củ chúng ta đ đm bả sựthự hiệ n c i a ểả o c n chúng.” Và sau đ trình bày toàn bộchư ng trình củ ông đ đ a ó ơ a ểư ngư i lên mặ tră trong vòng mư i nă Tổ thố Kennedy ờ t ng ờ m, ng ng nói thêm, “Hãy làm thậ rõ là, tôi yêu cầ Quố hộ và đt nư c t u c i ấ ớ chấ nhậ mộ cam kế kiên quyế đi vớ mộ đờ lố hành p n t t t ố i t ư ng i đng mớ mộ đờ lố sẽ dài nhiề nă và kéo theo các chi ộ i, t ưng i kéo u m phí rấnặ t ng… Quyếđ này đ hỏ mộ cam kếquố gia lớ về t ị nh òi i t t c n nhân lự khoa họ và kĩ t, trang thiếbị phư ng tiệ và khả c c thuậ t và ơ n, nă củ sựđi hư ng củ chúng từcác hoạđng quan trọ khác ng a ổ ớ a t ộ ng mơ chúng đ trảra mỏ manh rồ Nó có nghĩlà mộ mứ đ i ã i ng i. a t c ộ hiế dâng, tổchứ và kỉ t, nhữ cái đ không luôn tiêu biể n c luậ ng ã u cho các nỗ c nghiên cứ và phát triể củ chúng ta.” lự u n a Trong diễ vă đ Kennedy đ đ a ra mộ lờ tuyên bốtrị n n ó, ã ư t i nh trọ có sựcộ hư ng gây sử số ngày nay: “vì thế chuyể ng ng ở ng t tôi n cho Quố hộmộ chư ng trình Phát triể và Đ tạ Nguồ Nhân c i t ơ n ào o n lự đ đ tạ hay đ tạ lạhàng tră ngàn ngư i lao đng, đc c, ể ào o ào o i m ờ ộ ặ biệ trong các lĩ vự nơ chúng ta đ thấ thấ nghiệ kinh niên t nh c i ã y t p nhưhậ quảcủ các nhân tốcông nghệ vềnhữ kĩ ng nghề u a , ng nă nghiệ mớ trong mộ giai đ n bố nă nhằ thay thếcác kĩ p i t oạ n mm nă bị đng hoá và thay đi công nghiệ làm cho lỗthờ bằ ng tự ộ ổ p i i ng các kĩ ng mớ mà các quy trình mớđ hỏ nă i i òi i.” Amen. Chúng ta cũ phả làm các thứtheo cách khác. Chúng ta ng i phảsắ xế lạcái cầ giữ cái phảbỏ cái cầ thích nghi, cái cầ i p p i n , i , n n chấ nhậ nơ nào cầ tă gấ đ nỗlự củ chúng ta, và nơ p n, i n ng p ôi c a i nào đ tă cư ng sựtậ trung củ chúng ta. Đ là cái chư ng này ể ng ờ p a ó ơ nói vềĐ chỉ mộtrự giác, như sựlàm phẳ thế i sẽ . ây là t c ng ng giớ có 279

280

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tính tàn phá to lớ vớ các các xã hộtruyề thố và phát triể Kẻ n i i n ng n. yế sẽ t lạ sau xa hơ nhanh hơ [Xã hộ truyề thố sẽ m u rớ i n n. i] n ng cả thấ lự hiệ đi hoá sâu rộ hơ nhiề Cái mớ sẽ biế thành y c n ạ ng n u. i bị n cũmau hơ Xã hộ đ phát triể sẽ xã hộchư phát triể thách n. i ã n bị i a n thứ sâu rộ hơ nhiề Tôi lo, bở vì sựổ đnh chính trị a rấ c ng n u. i n ị dự t nhiề vào sựổ đ kinh tế và ổ đ kinh tếsẽkhông là mộ u n ị nh , n ị nh t đc đ m củ thế i phẳ Tính tấcả i và bạ có thể y rằ ặ iể a giớ ng. t lạ n thấ ng nhữ sựphá vỡsẽ ế nhanh hơ và khắ nghiệ hơ Hãy nghĩ ng đn n c t n. về Microsoft cố hình dung ra làm sao đ đi phó vớ đi quân toàn ểố i ộ cầ củ nhữ ngưi viếphầ mề miễ phí! Chúng ta bư c vào u a ng ờ t n m n ớ mộ thờ kì sáng tạ huỷ t dự vào các steroid. Cho dù nưc bạ t i o diệ a ớ n có mộ chiế lư c toàn diệ đ đi phó vớ chủ t n ợ n ểố i nghĩphẳ nó sẽ a ng, là mộ thách thứ có mộ chiề kích hoàn toàn mớ Như nế bạ t c t u i. ng u n không hề mộchiế lưc nào…ừbạ đ đợ cả báo. có t n ợ , n ã ư c nh Đ không phảlà mộ thử ây i t nghiệ m. à mộ ngư i Mĩtôi tậ trung nhấ vào nư c mình. Làm sao t ờ , p t ớ chúng ta bắtay đ tố đ hoá các lợ ích và cơ i củ thế i t ể i a i hộ a giớ phẳ và cung cấ sựbả vệcho nhữ ngưi có khó khă vớ ng, p o ng ờ n i quá đ, mà không việ dẫ đn chủ ộ n n ế nghĩbả hộhay chủ a o nghĩtư a bả bỏtrố Mộ sốsẽ ư ra các câu trả i bả thủtruyề thố n n? t đa lờ o n ng; mộ sốsẽđa ra câu trảlờ tựdo truyề thố Tôi đ a ra chủ t ư i n ng. ư nghĩphẳ nhân ái, mộhỗ hợ chính sách đợ xây dự quanh a ng t n p ưc ng nă loạhành đng lớ cho thờ đi phẳ sựlãnh đo, rèn luyệ m i ộ n i ạ ng: ạ n cơbắ che chởchủ p, , nghĩtích cự xã hộ và nuôi dạ con cái. a c i, y

L

SỰ LÃNH Đ O Ạ ông việ củ chính trị ởMĩbấ luậ ởmứ đa phư ng, c a gia , t n c ị ơ bang, hay quố gia, phầ lớ phả là giúp giáo dụ và giả c n n, i c i thích cho ngư i dân, họsố trong thếgiớ nào và họcầ làm gì ờ ng i n nế họmuố phát đt bên trong nó. Chúng ta có mộ vấ đ ngày u n ạ t n ề nay, tuy vậ là rấnhiề chính trị Mĩ vẻ y, t u gia có không biếgì về t thế giớ phẳ Nhưnhà tưbả mạ hiể John Doerr mộ lầ làm tôi i ng. n o m t n chú ý, “Bạ nói vớ giớ lãnh đo ởTrung Quố và họtoàn là các n i i ạ c, kĩ , và họhiể ngay cái gì đ xả ra. Giớ lãnh đo Mĩ sư u ang y i ạ thì

C

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

281

không, vì họtoàn là luậ sư Bill Gates nói thêm, “Ngư i Trung t .” ờ Quố đ hạ i ro xuố công việ nặ nhọ xuố giáo dụ và c ã rủ ng, c ng c ng, c, khi bạ gặ các chính trị Trung Quố tấcả đu là nhà khoa n p gia c, t họ ề họ hay kĩ . Bạ có thể o luậ bằ số i họ bạ không bao c sư n thả n ng vớ - n giờthả luậ ‘ tôi mộ câu nói đ đ làm [các đi thủchính trị o n cho t ùa ể ố củ tôi] bố rố Bạ gặ mộbộ a i i.’ n p t máy quan liêu thông minh.” Tôi không nói phảđ tấ cả chính trị có bằ kĩ t, i òi t các gia ng thuậ như có ích nế họcó sựhiể biếcơbả về lự làm phẳ ng u u t n các c ng thế i, có khả ng giáo dụ các cửtri về giớ nă c chúng và kích đng mộ ộ t sựđ lạ Chúng ta có quá nhiề chính trị ởMĩ áp i. u gia ngày nay nhữ ngư i có vẻ ng ờ làm đ u ngư c lạ Họcó vẻ u khó thự sự iề ợ i. chị c đ làm cho các cửtri củ họngu đn- khuyế khích họđ tin rằ ể a ầ n i ng các việ làm nhấđ là “các việ làm Mĩvà có thể ưc bả vệ c t ị nh c ” đợ o khỏ cạ tranh nư c ngoài, hay vì Mĩ ã luôn thố trị mặ i nh ớ đ ng về t kinh tế trong suố cuộ đi chúng ta nó luôn sẽhay rằ lòng trắ t c ờ , ng c ẩ phảđợ làm ngang bằ vớchủ n i ưc ng i nghĩbả hộ Khó đ có mộ a o . ể t chiế lư c quố gia Mĩ ể ố phó vớ chủnghĩphẳ nế ngư i n ợ c đ đi i a ng u ờ dân thậ chí không nhậ ra rằ có mộ lỗhổ giáo dụ đ nổ m n ng t ng c ang i lên và rằ có mộ lỗhổ hoài bão đ nổ lên và rằ chúng ta ng t ng ang i ng trong mộ khủ hoả thầ lặ Thí dụtrong tấcả lự chọ t ng ng m ng. , t các a n chính sách mà Quố hộ do phe Cộ hoà dẫ đu có thể ã đa ra c i ng n ầ đ ư đ lậ ngân sách nă tài chính 2005, thếquái nào nó lạ có thể ể p m i quyếđnh cắtài trợ a Quỹ t ị t củ Khoa họ Quố gia hơ 100 triệ $? c c n u Chúng ta cầ các chính trị nhữ ngư i có khả ng và sẵ n gia ng ờ nă n sàng đ cảgiả thích lẫ truyề cả hứ Và cái họcầ nhấ đ ể i n n m ng. n t ể giả thích cho ngư i Mĩ khá giố nhưcái Lou Gerstner đ giả i ờ là ng ã i thích cho lự lưng lao đng IBM khi ông nhậ chứ chủ ch nă c ợ ộ m c tị m 1993, khi công ti thua lỗhàng tỉ dollar. Lúc đ IBM đi mặvớ ó, ố t i mộ kinh nghiệ gầ chếdo nó đ không thích nghi và tư n hoá t m n t ã bả trên thị ờ tính toán kinh doanh mà nó đ tạ ra. IBM trởnên trư ng ã o ngạ mạ Nó đ xây dự toàn bộ ặ quyề kinh tiêu [franchise] o n. ã ng đc n củ nó khắ nơ giúp các khách hàng giảquyếcác vấ đ. Như a p i i t n ề ng sau mộ thờ gian nó ngừ lắ nghe khách hàng. Nó đ nghĩ t i ng ng ã nó không phả [nghe]. Và khi IBM ngừ lắ nghe các khách hàng, i ng ng nó ngừ tạ giá trị ý nghĩcho các khách hàng củ nó, và đ ng o có a a ó đ là toàn bộsứ mạ củ công việ kinh doanh củ nó. Mộ bạ ã c nh a c a t n tôi đ làm việ ởIBM khi đ bả tôi rằ khi anh ởcông ti nă ã c ó o ng m đu và tham dựmộ cua nộ bộ giáo viên IBM củ anh khoe rằ ầ t i , a ng 281

282

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

IBM là mộ công ti vĩ ạ đn mứ nó có thểlàm “nhữ thứlạ t đi ế c, ng thư ng vớ chỉ ng ngư i trung bình.” Khi thếgiớ bắ đu ờ i nhữ ờ i t ầ phẳ ra, tuy vậ IBM thấ rằ nó không thể p tụ phát đt vớ ng y, y ng tiế c ạ i mộ sựthừ mứ nhữ ngư i trung bình làm việ cho mộ công ti t a a ng ờ c t đ ngừ là mộngư i chă chú lắ nghe. ã ng t ờ m ng Song khi mộ công ti là nhà tiên phong, kẻđ đu, gã chóp bu, t i ầ châu báu, nó khó nhìn vào gư ng và bả chính mình: nó ởtrong ơ o mộ khủ hoả không rấyên tĩ và tố hơ hếlà bắđu làm t ng ng t nh t n t t ầ mộ lị sửmớ hay trởthành lị sử Gerstner đ quyế đ ông t ch i ch . ã t ị nh sẽ cái gư ng đ Ông bả IBM là xấ xa và rằ mộchiế lư c là ơ ó. o u ng t n ợ chủyế xoay quanh việ thiếkế bán các máy tính – hơ là các u c t và n dị vụvà chiế lư c đ lấ ra nhiề nhấtừcác máy tính đ cho ch n ợ ể y u t ó mỗ khách hàng – là không có nghĩ Chẳ cầ nói, đ là mộ cú i a. ng n ây t số cho nhữ ngưi IBM. c ng ờ “Cả biế mộ doanh nghiệ bắ đu vớ mộ cả giác khủ i n t p t ầ i t m ng hoả hay cấ bách,”Gerstner nói vớ các sinh viên Trư ng Kinh ng p i ờ doanh Hardvard, trong mộ bài nói chuyệ 9-12-2002. “Không tổ t n chứ nào sẽ i qua thay đi că bả trừphi nó tin là nó gặ rắ rố c trả ổ n n p c i sâu sắ và cầ làm cái gì đ khác đ số sót.” c n ó ể ng Không thể qua bỏ sự ơ tự i Mĩ chung vào đu thế hai mư i mố tưng vớ nói ầ kỉ ơ t. Khi Lou Gerstner đn, mộ trong nhữ việ đu tiên ông làm là ế t ng c ầ thay thếkhái niệ việ làm suố đ i bằ khái niệ có thể ư c m c t ờ ng m đợ thuê suố đi. Mộ bạ tôi, Alex Attal, mộ kĩ t ờ t n t sưphầ mề Pháp n m ngư i đ làm việ cho IBM khi đ đ mô tả thay đi theo cách ờ ã c ó, ã sự ổ này: “Thay cho IBM đm bả cho bạ rằ bạ sẽ ư c dùng, bạ ả o n ng n đợ n phảđm bả rằ bạ có thể lạđ có thể i ả o ng n ở i ể dùng đ ợ Công ti sẽ ư c. cho bạ khung khổnhư bạ phảtạ lậ chính mình. Tấcả về n ng n i o p t là thích nghi. Tôi đng đu việ bán hàng cho IBM Pháp khi đ Lúc ứ ầ c ó. đ là giữ các nă 1990. Tôi bả nhân viên củ tôi là, [quan niệ ó a m o a m về việ làm suố đi ngày xư chỉ trách nhiệ công ti, không ] c t ờ a là m phảtrách nhiệ cá nhân. Như mộ khi chúng ta chuyể sang mô i m ng t n hình khả ng có thể ư c dùng, việ đ trở nă đợ c ó thành mộ trách nhiệ t m chung. Công ti sẽ ể n tiế cậ đn tri thứ như bạ phả tậ đ bạ p n ế c, ng n i n dụ nó… Bạ phảtạ lậ các kĩ ng bở vì chính bạ sẽ ố chọ ng n i o p nă i n đi i vớ rấnhiề ngư i khác.” i t u ờ Khi Gerstner bắđu thay đi khung mẫ [paradigm] ởIBM, ông t ầ ổ u tiế tụ nhấ mạ vấ đ trao quyề cá nhân. Attal nói, “ hiể p c n nh n ề n Ông u

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

283

rằ mộ công ti phi thư ng chỉ thểđ ợ xây dự trên mộ ng t ờ có ưc ng t khốlư ng tớ hạ củ nhữ ngư i phi thưng.” i ợ i n a ng ờ ờ Nhưở IBM, cũ thế MĩJoe trung bình phảtrở ng ở . i thành Joe đc ặ biệ chuyên dụ hay có thể t, ng, thích nghi. Công việ củ chính phủ c a và doanh nghiệ là không đ đm bả cho bấ cứai mộ việ làm p i ả o t t c suố đi- nhữ ngày đ đ qua rồ Khếưc xã hộ đ đ bị t ờ ng ó ã i. ớ i ó ã xé toạ vớ sựlàm phẳ thếgiớ Cái chính phủcó thểvà phả đm c i ng i. i ả bả cho nhân dân là cơhộ đ làm cho họcó thểdùng đợ hơ o i ể ưc n. Chúng ta không muố Mĩ thành cái mà IBM đ trởthành đi n trở ã ố vớ công nghiệ máy tính trong các nă 1980: nhữ ngư i mởra i p m ng ờ lĩ vự và sau đ trởnên quá rụ rè, kiêu că và tầ thư ng đ nh c ó t ng, m ờ ể chơ tiế trên đ Chúng ta muố Mĩ IBM đợ tái sinh. i p ó. n là ưc Các chính trị không chỉ n giảthích thế i phẳ cho nhân gia cầ i giớ ng dân, họcầ truyề cả hứ cho họđ có thể ố phó vớ thách n n m ng ể đi i thứ củ nó. Có nhiề đi vớ sựlãnh đo chính trị n là mộ sự c a u ố i ạ hơ t cạ tranh về có thể ư ra các mạ lưi an sinh rộ rãi nhấ nh ai đa ng ớ ng t. Phả chúng ta phả đ cậ đn sựsợhãi củ nhân dân, như i, i ề p ế a ng chúng ta cũ phả nuôi dư ng trí tư ng tưng củ họ Các chính ng i ỡ ở ợ a . trị có thể cho chúng ta sợhãi hơ và do đ là ngư i làm bấ gia làm n ó ờ t lự [disabler], hoặ họcó thể c c truyề cả hứ cho chúng ta và do n m ng đ là nhữ ngư i làm cho có thể ó ng ờ [enabler]. Thự ra, không dễ c khiế ngưi dân thiế tha vớ thế i phẳ n ờ t i giớ ng. Cầ sứ tư ng tư ng nào đ Tổ thố Kennedy hiể rằ cạ n c ở ợ ó. ng ng u ng nh tranh vớ Liên Xô không phả là cuộ chạ đ vũtrụmà là chạ i i c y ua y đ khoa họ mà thự chấ là mộ cuộ chạ đ giáo dụ Thế ua c, c t t c y ua c. như cách ông chọ đ kích đng ngư i Mĩ hi sinh và bắ tay ng n ể ộ ờ về t vào làm cái cầ đ thắ Chiế tranh Lạ - việ đ hỏ mộ cú n ể ng n nh c òi i t đy quy mô lớ về ẩ n khoa họ và kĩ t- là bằ cách đa ra mộ c thuậ ng ư t tầ nhìn đa ngư i lên mặtră chứkhông phảbắ tên lử vào m ư ờ t ng, i n a Moscow. Nế Tổ thố Bush tìm mộ đ án di sả tưng tự u ng ng t ề n ơ , đ có mộ đ án đ thét vang- mộ sáng kiế khoa họ quố úng t ề ang t n c c gia có thể cú sút mặtră củ thế chúng ta: mộchưng trình là t ng a hệ t ơ cấ tố cho nă lư ng thay thế bả tồ đ làm cho nưc Mĩ p c ng ợ và o n ể ớ đc lậ về ng lư ng trong mư i nă Nế Tổ thố Bush biế ộ p nă ợ ờ m. u ng ng n đc lậ về ng lư ng làm cú sút mặtră củ ông, vớ mộcú đt ộ p nă ợ t ng a i t ộ kích huỷdiệ ông có thể t làm cạ nguồ thu củ chủnghĩ khủ n n a a ng bố buộ Iran, Nga, Venezuela, và Saudi Arabia vào con đ ờ cả , c ư ng i cách – mà họsẽ ng bao giờlàm vớ 50$ mộ thùng dầ làm chẳ i t u283

284

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

mạ đng dollar, và cả thiệ đa vị a chính ông ởChâu Âu nh ồ i n ị củ bằ làm cái gì đ to lớ đ giả sựnóng lên toàn cầ Ông cũ ng ó n ể m u. ng có thể o ra mộ nam châm thự đ truyề cả cho nhữ ngư i tạ t c ể n m ng ờ trẻtuổ đ đ góp cho cả n tranh chố khủ bốlẫ tư ng i ể óng chiế ng ng n ơ lai củ nư c Mĩ ng lạtrởthành các nhà khoa họ kĩ , và nhà a ớ bằ i c, sư toán họ “ ây không chỉ thắ c. Đ là ng-thắ ng,”Michael Mandelbaum nói. “Đ là mộ tình thế ng-thắ ây t thắ ng-thắ ng-thắ ng-thắ ng.” Tôi bị n tư ng nhấ quán rằ các cộ báo củ tôi, các cộ đ ấ ợ t ng t a t ã nhậ đợ phả hồ tích cự hơ hẳ qua nhiề nă đc biệ từ n ưc n i c n n u m, ặ t thanh niên, đ là các cộ báo thúc giụ tổ thố hiệ triệ quố ã t c ng ng u u c gia cho nhiệ vụnày. Kêu gọ mọ nă lự và kĩ ng củ chúng m i i ng c nă a ta đ tạ ra mộnhiên liệ thế hai mư i mốlà cơ i củ George ể o t u kỉ ơ t hộ a W. Bush đ là cả ể Nixon vớ Trung Quố lẫ JFK đi vớ mặtră i c n ố i t ng bằ mộ nư c đ Đ tiế cho nư c Mĩcó vẻ ờ nhưlà tôi ng t ớ i. áng c ớ , dư ng sẽ mặtră trưc khi Tổ thố Bush đxuố đ ờ này. lên t ng ớ ng ng i ng ư ng CƠBẮ P ì việ làm suốđ i là mộ dạ mỡmà mộ thế i phẳ đn c t ờ t ng t giớ ng ơ giả không thểduy trì lâu hơ đ ợ nữ chủnghĩ phẳ n n ư c a, a ng nhân ái cốtìm đ tậ trung nă lự củ nó vào việ làm thế ể p ng c a c nào chính phủvà doanh nghiệ có thể p nâng cao khảnă có thể ng dùng đ ợ suố đi củ mỗngư i lao đng. Việ làm suố đi phụ ưc t ờ a i ờ ộ c t ờ thuộ c vào bả quả rấ nhiề mỡ Khảnă có thể o n t u . ng dùng đợ suố đ i ưc t ờ đ hỏ thay mỡđ bằ cơbắ Khế ớ xã hộ tỏ tiế bộphả òi i ó ng p. ưc i ra n i cốcó hiệ lự giữ chính phủvà nhữ ngư i lao đng, và các u c a ng ờ ộ công ti và nhữ ngư i lao đng, là mộ khếư c trong đ chính ng ờ ộ t ớ ó phủvà các công ti nói, “Chúng tôi không thể ả bả cho bạ bấ đm o n t cứviệ làm suố đi nào. Như chúng tôi có thểđm bả rằ c t ờ ng ả o ng chính phủvà các công ti sẽ p trung đ cho bạ các công cụkhiế tậ ể n n bạ có thểđợ dùng suố đi hơ Toàn bộtâm trí củ mộ thế n ưc t ờ n.” a t giớ phẳ là nế nghĩ i ng p trong đ cá nhân ngư i lao đng sẽ ó ờ ộ ngày càng chị trách nhiệ hơ về quả sựnghiệ rủro, và an toàn u m n cai n p, i kinh tế a chính mình, và công việ củ chính phủvà các công ti củ c a là đ giúp ngư i lao đng luyệ cơbắ cầ thiếđ làm việ đ ể ờ ộ n p n t ể c ó. “Cơbắ nhữ ngư i lao đng cầ nhấ là các khoả phúc lợ p” ng ờ ộ n t n i có thể mang đ và các cơhộ cho việ họ suố đi. Vì sao hai thứ i i c c t ờ

V

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

285

đ Bở vì chúng là các tài sả quan trọ nhấđ khiế công nhân ó? i n ng t ể n di đng và thích nghi. Nhưkinh tếgia Đ i họ Hardvard Robert ộ ạ c Lawrence lư ý, tài sả lớ nhấ duy nhấ mà nề kinh tếMĩ u n n t t n có luôn đ là tính linh hoạvà tính di đng củ lự lư ng lao đng và ã t ộ a c ợ ộ luậlao đng củ nó. Tài sả đ sẽ nên thậ chí mộlợ thế n t ộ a n ó trở m t i hơ trong thế i phẳ và cả c tạ lẫ huỷ c làm đu tă tố giớ ng, việ o n việ ề ng c. Că cứvào thự tế ó, Lawrence lí lẽngày càng quan trọ cho n c đ , ng xã hộ ở c có thểđ làm cho phúc lợ và giáo dụ hai thành tố i, mứ , ể i cthen chốcủ khả ng có thể ư c dùng – càng linh hoạcàng tố t a nă đợ t t. Bạ không muố ngưi dân cả thấ họ i ởlạmộ công ti mãi n n ờ m y phả i t mãi đn giả đ giữtrợcấ và phúc lợ y tế a họ Lự lư ng lao ơ n ể p i củ . c ợ đng càng cả thấ di đng - vềmặ chă sóc y tế phúc lợ trợ ộ m y ộ t m , i cấ và khả ng họ suố đi- nó sẽ p, nă c t ờ càng sẵ sàng và có khả ng n nă nhả vào các ngành mớ và việ làm đc sắ mớ do thế i phẳ y i c ặ c i giớ ng sinh ra và chuyể từcác công ti hấ hốsang các công ti phát đt. n p i ạ Tạ ra khung khổpháp lí cho tính có thểmang theo củ lư ng o a ơ hư và chă sóc sứ khoẻ thêm vào Trợcấ Xã hộ Medicare, và u m c p i, Medicaid- sẽ giúp ngư i dân tă cơbắ nhưvậ Ngày nay xấ xỉ ờ ng p y. p 50 phầ tră ngư i Mĩ n m ờ không có sơđ hư trí dự vào việ làm ồ u a c nào, khác Trợcấ Xã hộ Ngư i đ may đ có mộ sơđ không p i. ờ ủ ể t ồ thể dàng mang nó vớ mình từviệ làm này sang việ làm khác. dễ i c c Cái cầ là mộ sơđ hư trí có thể n t ồ u mang theo, phổquát, đn giả ơ n, theo đ ờ lố do Progressive Policy Institute [PPI - Việ Chính ư ng i n sách Tiế bộ đ xuấ có thể i thoát mớlẫ lộ củ mư i sáu sự n ] ề t, giả n n a ờ lự chọ thuếnộ sau khác nhau đợ chính phủđ nghị giờ a n p ưc ề bây và hợ nhấtấ cả p t t chúng vào mộ phư ng tiệ duy nhấ Sơđ phổ t ơ n t. ồ quát này, mà bạ có thể vớ việ làm đu tiên củ bạ sẽ ộ n mở i c ầ a n, đng viên ngư i lao đng lậ các chư ng trình tiế kiệ thuếtrảsau ờ ộ p ơ t m 401(k). Mỗ ngưi lao đng và nhà sửdụ lao đng củ mình có i ờ ộ ng ộ a thểđ góp bằ tiề mặ tiề thư ng, chia sẻ i nhuậ hay cổ óng ng n t, n ở lợ n, phiế phụthuộ vào loạphúc lợ mà nhà sửdụ lao đng cụthể u, c i i ng ộ kiế nghịCác tài sả này có thể ư c tích lạ miễ thuế n . n đợ i n trong bấ t cứcác lự chọ tiếkiệ hay danh mụ đu tưnào mà ngư i lao a n t m c ầ ờ đng chọ Song nế có khi nào phả đi việ làm, ngư i lao đng ộ n. u i ổ c ờ ộ có thể mang toàn bộ danh mụ đu tư i mình và không phảhoặ c ầ vớ i c rút tiề ra hay đ nó dư i cái ô củ ngư i sửdụ lao đng trư c. n ể ớ a ờ ng ộ ớ Đ u khoả chuyể khoả có tồ tạ ngày nay, như chúng phứ iề n n n n i ng c tạ và nhiề ngưi lao đng không tậ dụ chúng vì đ u đ p u ờ ộ n ng iề ó. 285

286

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Sơđ hư chung phổquát sẽlàm cho việ chuyể khoả đn ồ u c n n ơ giả dễ n, dàng, và mong đ i, nhưthế ợ nhà giam lưng hư tựnó sẽ ơ u không bao giờgiữai đ khỏ di chuyể từviệ làm này sang việ ó i n c c làm kia. Mỗnhà sửdụ lao đng vẫ có thể ư ra sơđ phúc lợ i ng ộ n đa ồ i 401(k) cụthểcủ riêng mình, nhưmộ khuyế khích đ thu hút a t n ể ngư i làm. Như mộ khi ngư i lao đng chuyể sang việ làm ờ ng t ờ ộ n c khác, các khoả đu tư n ầ trong sơđ 401(k) cá biệđ sẽ ơ giả tự ồ t ó đn n đng đ vào tài khoả hư phổquát củ anh hay cô ta. Vớ mỗ ộ ổ n u a i i việ làm mớ có thể t đu mộ 401(k) mớ và vớ mỗ di chuyể c i, bắ ầ t i, i i n, các khoả phúc lợ đợ gửvào cùng tài khoả phổ n i ưc i n quát đ ó. Thêm vào chưng trình hư đ n giả có thể ơ u ơ n, mang theo, và phổ quát này, Will Marshall, chủtị PPI, đ xuấ quy chế thể ch ề t có làm cho dễdàng hơ nhiề và có khảnă hơ cho nhữ ngư i lao n u ng n ng ờ đng đ nhậ quyề chọ cổphiế trong các công ti họlàm việ ộ ể n n n u c. Quy chế nhưvậ sẽcho khuyế khích thuế ố vớ các công ti đ y n đi i ể cho ngư i lao đng nhiề quyề chọ hơ sớ hơ và phạ các ờ ộ u n n n, m n t công ti không cho. Mộ phầ việ khiế nhữ ngư i lao đng di t n c n ng ờ ộ đng hơ là tạ ra nhiề cách hơ đ ngư i lao đng là chủsởhữ ộ n, o u n ể ờ ộ u các tài sả tài chính, không chỉ đng củ chính họ “ n lao ộ a . Chúng ta muố mộ công chúng thấ mình vớ tưcách nhữ ngư i trong n t y i ng ờ cuộ chia sẻởbên tạ tưbả củ thế i phẳ không chỉ nh c, o n a giớ ng, cạ tranh trên thị ờ lao đng toàn cầ Marshall lí lẽ“ trư ng ộ u,” . Chúng ta tấ cả i là các chủ t phả nhân cũ nhưnhữ ngư i ă lư ng. Đ là ng ng ờ n ơ ó nơ chính sách công phả tậ trung vào- đ chắ chắ là nhân dân i i p ể c n có các tài sả tạ củ cảkhi họ ớ vào thế hai mư i mố theo n o a i bư c kỉ ơ t, cách sở u nhà đ thự hiệ đ u đ trong thế hai mưi.” hữ ã c n iề ó kỉ ơ Vì sao? Bở vì có mộ khố ngày càng tă các tài liệ khoa họ i t i ng u c nói, nhữ ngưi là nhữ ngưi trong cuộ nhữ ngư i có mộ ng ờ ng ờ c, ng ờ t miế trong chiế bánh, “ư c đu tưsâu hơ vào hệthố chủ ng c đợ ầ n ng nghĩtưbả dân chủ các chính sách củ chúng ta đ giữ nă a n và a ể nó ng đng,” ộ Marshall nói. Nó là mộcách khác, bên cạ sởhữ nhà, đ t nh u ể làm cơsởcho tính chính đ củ chủnghĩtưbả dân chủCũ áng a a n . ng là cách khác đ tiế sinh lự cho nó, vì nhữ ngư i lao đng cũ ể p c ng ờ ộ ng là các ông chủ là nhữ ngư i có nă suấhơ trong công việ thì ng ờ ng t n c. Hơ nữ trong mộ thế i phẳ nơ mọ công nhân sẽđi mặ n a, t giớ ng i i ố t vớ cạ tranh hà khắ hơ mỗ ngư i càng có nhiề cơhộ đ tạ i nh c n, i ờ u i ể o củ cả qua nă lự củ các thị ờ và lãi kép, anh hay cô ta sẽ a i ng c a trư ng càng có khả ng tựlự Cầ cho nhữ ngư i lao đng mọ bộ n nă c. n ng ờ ộ i ổ

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

287

đ chúng ta có thểvà làm cho họcó đợ quyề chọ cổphiế ị nh ưc n n u dễnhưcác nhà tài phiệ Thay cho chỉ p trung bả vệnhữ t. tậ o ng ngư i có vố hiệ tạ nhưnhữ ngư i bả thủcó vẻ t thư ng ờ n n i, ng ờ o rấ ờ thếthay vào đ hãy tậ trung đ mở ng giớ chủ hữ tưbả , ó p ể rộ i sở u n. Về t chă sóc sứ khoẻmà tôi sẽ mặ m c , không đ bớ rấchi tiế ào i t t, vì việ đ bả thân nó sẽ mộ cuố sách, cố yế là chúng ta phát c ó n là t n t u triể mộ sơđ cho bả hiể y tế thể n t ồ o m có mang theo làm giả gánh m nặ nào đ lên các nhà sửdụ lao đng đ cung cấ và quả lí ng ó ng ộ ể p n phạ vi bả hiể Hầ nhưmọ doanh nhân mà tôi nói chuyệ vớ m o m. u i n i cho cuố sách này đu việ dẫ đn các chi phí chă sóc sứ khoẻ n ề n n ế m c rấ cao và không kiể soát đợ ởMĩ t m ưc nhưmộ lí do đ di chuyể t ể n các nhà máy ra nưc ngoài đn các nưc nơ phúc lợ là hạ chế ớ ế ớ i i n hơ hay không tồ tạ hay nơ có bả hiể sứ khoẻ c gia. Lạ n, n i, i o m c quố i lầ nữ tôi thích loạchư ng trình chă sóc sứ khoẻ thể n a, i ơ m c có mang theo do PPI đ xuấ Ý tư ng là thiếlậ các quỹmua tậ thể ng ề t. ở t p p từ bang mộ theo cách các nhân viên Quố hộ và liên bang hiệ nay t, c i n bả hiể mình. Các quỹ đ ra các quy tắ và tạ ra mộthư ng o m này ề c o t ơ trư ng trong đ các công ti bả hiể có thể ờ ó o m chào mộ thự đn các t c ơ quyề chọ Mỗ nhà sửdụ lao đng khi đ sẽ u trách nhiệ n n. i ng ộ ó chị m vềchào thự đn vềcác quyề chọ này cho mỗ nhân viên mớ c ơ n n i i. Nhữ ngư i lao đng có thể n đ bao phủ ng ờ ộ chọ ộ cao, trung bình, hay thấ Mỗ ngư i, tuy vậ phả đợ bả hiể Phụthuộ vào p. i ờ y, i ưc o m. c ngư i sửdụ lao đng, có thể ờ ng ộ bao hàm mộ phầ hay toàn bộphí t n bả hiể và nhân viên [trả phầ còn lạ Như các nhà sửdụ o m ] n i. ng ng lao đng sẽkhông chị trách nhiệ đ phán các sơđ vớ các ộ u m àm ồ i công ti bả hiể nơ họ ít ả hư ng cá nhân. o m, i có nh ở Các quỹ bang hay liên bang sẽ làm việ đ Theo cách này ngư i c ó. ờ lao đng sẽ ộ hoàn toàn di đng và có thể y bả hiể y tế a mình ộ lấ o m củ bấcứđ họ i. Loạsơ ồnày hoạđng giố mộ bùa hộmạ t âu đ i đ t ộ ng t ng cho các thành viên Quố hộ nhưthếvì sao không chào nó cho c i, công chúng rộ rãi? Nhữ ngư i lao đng nghèo và có thu nhậ ng ng ờ ộ p thấ không đ sứ đ tham gia mộ sơđ sẽ n mộ ít trợcấ p ủ c ể t ồ nhậ t p chính phủ ể vậ Song ý tư ng chính là lậ mộthị ờ bả đ làm y. ở p t trư ng o hiể tưnhân do chính phủgiám sát, đ u tiế và trợcấ trong đ m iề t, p ó chính phủđ ra các quy tắ chính sao cho không có việ hái-anh ề c c đ củ nhữ ngư i lao đng giàu có hay sựtuỳ n từchố đ u ào a ng ờ ộ tiệ i iề trịBả thân chă sóc sứ khoẻ ư c quả lí tưnhân, và công việ . n m c đợ n c củ các nhà sử ng lao đng là tạ thuậ lợ cho nhân viên củ họ a dụ ộ o n i a 287

288

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

tham gia vào mộ trong các quỹbang này và, lí tư ng ra, giúp họ t ở trảmộ phầ hay toàn bộphí bả hiể như bả thân họkhông t n o m, ng n chị trách nhiệ về m sóc sứ khoẻVề đ, tuy vậ nhữ u m chă c . quá ộ y, ng ngư i sửdụ lao đng có thể p tụ chào các sơđ chă sóc sứ ờ ng ộ tiế c ồ m c khoẻnhưmộ khuyế khích, và các công nhân sẽcó quyề chọ t n n n theo hoặ sơđ do ngư i sửdụ lao đng chào hay thự đ n các c ồ ờ ng ộ c ơ quyề chọ sẵ có qua các quỹmua [purchasing pool] củ bang. n n n a (Về tiế xem ở chi t, ppionline.org). Ngưi ta có thể ờ phê phán lặ vặvềchi tiếcủ bấ cứtrong các t t t a t đ xuấ này, như tôi nghĩ m hứ cơbả đng sau chúng là ề t ng cả ng n ằ hoàn toàn đ úng: Trong mộ thếgiớ phẳ nơ sựan toàn củ t i ng, i a ngư i lao đng không còn có thểđợ bả đm bở các công ti ờ ộ ưc o ả i Fortune 500 vớ các sơ ồ u trí và sứ khoẻ trên xuố chúng i đ hư c từ ng, ta cầ các giả pháp cộ tác hơ - giữ chính phủ lao đng, và n i ng n a , ộ doanh nghiệ – các giả pháp sẽkhuyế khích nhữ ngư i lao p i n ng ờ đng tựlự như không chỉ ể tựxoay xở y. ộ c ng đ họ lấ hi đn việ bồ bổcơbắ củ khảnă có thểđ ợ dùng, ế c i p a ng ưc chính phủcó mộ vai trò quyế đnh khác. Mỗ thếkỉkhi t t ị i , chúng ta đy các biên giớ tri thứ con ngư i ra, công việ ởmọ ẩ i c ờ c i mứ trởnên phứ tạ hơ đ hỏ nhiề nhậ dạ và giả quyế c c p n, òi i u n ng i t vấ đ hơ Trong thờ đi tiề công nghiệ sứ lự con ngư i đ n ề n. i ạ n p, c c ờ ã thự sựquan trọ Sứ lự đ là mộ dị vụthự mà rấ nhiề c ng. c c ã t ch c t u ngư i đ có thể ở ờ ã bán trang trạhay trong xư ng. Vớ việ sáng chế i ở i c ra đng cơđ n và đu máy hơ nư c, tuy vậ sứ lự cơthể ộ iệ ầ i ớ y, c c trở nên ít quan trọ hơ Mộ phụnữnhỏcó thểlái mộ xe tả to. ng n. t t i Không còn mấ phầ thư ng cho sứ lự nữ Như có mộ phầ y n ở c c a. ng t n thư ng tă lên cho nhậ dạ và giảquyế các vấ đ phứ tạ ở ng n ng i t n ề c p, ngay cả trang trạ Làm ruộ trởthành mộ hoạđng cầ nhiề ở i. ng t t ộ n u tri thứ hơ vớ các máy kéo do các vệtinh GPS hư ng dẫ đ c n i ớ n ể chắ chắ rằ các hàng đợ gieo thẳ thắ Sựhiệ đi hoá đ c n ng ưc ng n. n ạ ó, cộ vớ phân hoá họ đ làm cho rấ nhiề ngư i không có việ ng i c, ã t u ờ c làm vớ lư ng trư c kia họ ã kiế đ ợ trong nông nghiệ i ơ ớ đ m ưc p. Xã hộ nói chung nhìn vào quá đ này từnông nghiệ truyề i ộ p n thố sang công nghiệ hoá và nói, “Thậ tuyệ Chúng ta sẽcó ng p t t! nhiề thự phẩ hơ và thự phẩ tố hơ vớ giá hạ n, cộ u c m n c m t n i hơ ng vớ nhiề ngư i hơ làm việ ởcác nhà máy.” Tuy vậ nhữ i u ờ n c y, ng

K

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

289

nông dân bị bắ bó buộ và gia đ củ họ cơ p c ình a nói, “ ây là tai hoạ Đ . Làm sao tôi có mộviệ làm trong nề kinh tế t c n công nghiệ vớ chỉ p i cơbắ và trình đ lớ sáu? Tôi sẽkhông có khảnă ă bấ cứ p ộ p ng n t thự phẩ tố hơ rẻ n, và dồ dào nào đợ làm ra từ trang c m t n, hơ i ưc các trạ Chúng ta phảngừ sựdi chuyể này sang công nghiệ hoá.” i. i ng n p Bằ cách nào đ chúng ta đ đ qua quá đ này từmộ xã hộ ng ó ã i ộ t i dự vào nông nghiệ mộ tră nă trư c sang mộ xã hộ dự vào a p t m m ớ t i a công nghiệ – và vẫ kếthúc vớ mộmứ số cao hơ cho tuyệ p n t i t c ng n t đi đ số ờ MĩChúng ta đ làm việ đ thế ạ a ngưi . ã c ó nào? “Chúng ta đ nói mọ ngư i sẽ i có giáo dụ trung họ kinh ã i ờ phả c c,” tếgia Đ i họ Stanford Paul Romer nói. “ ó là tấ cảcái phong ạ c Đ t trào trư ng trung họ dự ị ở n đu thế hai mư i.” Như ờ c đnh phầ ầ kỉ ơ các sửgia kinh tếđ cho thấ trong đ loạ nghiên cứ (xem thí dụ ã y ủ i u công trình củ các kinh tếgia Harvard Claudia Goldin và Larry a Katz), cả công nghệ thư ng mạlàm cho cái bánh lớ hơ song và ơ i n n, chúng cũ chuyể phầ củ chiế bánh đ rờ xa lao đng kĩ ng ng n n a c ó i ộ nă thấ sang lao đng kĩ ng cao. Khi xã hộ Mĩ ã tạ ra nhiề hơ p ộ nă i đ o u n nhữ ngưi có kĩ ng cao hơ bằ biế trung họ thành bắ ng ờ nă n ng n c t buộ nó trao quyề cho nhiề ngư i hơ đ kiế đ ợ mộ miế c, n u ờ n ể m ưc t ng to hơ củ chiế bánh kinh tế n hơ phứ tạ hơ Khi thế đ n a c lớ n, c p n. kỉ ó diễ tiế chúng ta đ đa thêm, trên đ phong trào trung họ n n, ã ư ỉ nh c, LuậLính Mĩ Bill] và hệ ng đi họ hiệ đi. t [GI thố ạ c n ạ “Đ y đ là các ý tưng lớ Romer lư ý, “và cái thiế lúc này ấ ã ở n,” u u là mộ sứ tư ng tư ng chính trị làm thế chúng ta làm cái gì t c ở ợ về nào đ thậ đ to lớ và thậđ quan trọ cho quá đ vào thế ó t úng n t úng ng ộ kỉ hai mư i mố nhưchúng ta đ làm cho thếkỉ ờ chín và hai ơ t ã mư i mư i.” Thách thứ hiể nhiên, Romer nói thêm, là đ biế giáo dụ ơ c n ể n c bậ ba, nế không là bắbuộ thì chính phủtrợcấ cho ít nhấhai c u t c, p t nă bấ luậ ởmộ đi họ nhà nư c, mộ cao đng khu vự hay m, t n t ạ c ớ t ẳ c, mộ trư ng kĩ t. Giáo dụ bậ ba càng cố yế hơ khi thế i t ờ thuậ c c t u n giớ trởnên phẳ hơ vì công nghệ khuấ tung các việ làm cũvà ng n, sẽ y c sinh ra các việ làm mớ phứ tạ hơ nhanh hơ nhiề so vớ c i, c p n, n u i trong quá đ từ n kinh tế ộ nề nông nghiệ sang công nghiệ p p. Giáo dụ nhiề ngư i hơ ởmứ thứba có hai tác đng. Mộ là c u ờ n c ộ t tạ ra nhiề ngư i hơ vớ các kĩ ng đ đ công việ có giá trị o u ờ n i nă ể òi c gia tă cao hơ trong các niche mớ Và hai là, làm cho quỹ ờ ng n i. ngư i có khảnă làm công việ kĩ ng thấ từbả dư ng đ ờ sá ng c nă p, o ỡ ư ng đn sử chữ nhà đn Starbuck, co lạ Bằ làm co lạquỹnhữ ế a a ế i. ng i ng 289

290

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

ngư i lao đng kĩ ng thấ chúng ta giúp ổ đ lư ng củ họ ờ ộ nă p, n ị ơ nh a (vớ đ u kiệ kiể soát nhậ cư vì có sẵ ít ngư i làm các việ i iề n m p ), n ờ c đ hơ Không tình cờlà các thợố nư c có thể òi 75$ mộ giờ ó n. ng ớ đ t ở khu đ thị n hay khó tìm đợ các quả gia hay đu bế tố các ô lớ ưc n ầ p t. Khả ng củ nư c Mĩ giữ thế mư i chín đn nử thếkỉ nă a ớ từ a kỉ ờ ế a hai mư i đ đ tạ ngưi dân, hạ chế p cư và làm cho công ơ ể ào o ờ n nhậ , việ kĩ ng thấ đ khan hiế đ kiế đ ợ đng lư ng tửtếlà c nă p ủ m ể m ưc ồ ơ cách chúng ta đ tạ ra mộ giai cấ trung lư mà không có mộ ã o t p u t khoả cách thu nhậ quá khác nhau. “ c ra,” ng p Thự Romer lư ý, “từ u cuố thế mư i chín đn giữ thế hai mưi, chúng ta đ thu hẹ i kỉ ờ ế a kỉ ơ ã p khoả cách thu nhậ Bây giờchúng ta thấ mộ sựtă lên củ ng p. y t ng a khoả cách đ trong hai mư i hay ba mư i nă vừ qua. Đ u đ ng ó ơ ơ m a iề ó nói cho chúng ta là bạ phảchạ nhanh hơ đ ởlạ cùng đa vị n i y n ể i ị .” Vớ mỗtiế bộ công nghệ sự ng lên về ộ c tạ củ các i i n về và tă đ phứ p a dị vụ bạ cầ mộ mứ kĩ ng thậ chí cao hơ đ làm các ch , n n t c nă m n ể công việ mớ Chuyể từlà mộ nông dân thành mộ nhân viên c i. n t t trự đ n thoạ nói tiế Anh thích hợ và có thểlị sựlà mộ c iệ i ng p ch t chuyệ Như chuyể từlà mộ nhân viên đ n thoạsau khi công n. ng n t iệ i việ đợ outsource sang Ấ Đ , thành ngư i có khả ng cài đt c ưc n ộ ờ nă ặ hay sử chữ các hệthố thưthoạ – hay viế phầ mề củ a a ng i t n m a chúng- đ hỏmộ sựnhả vọhoàn toàn mớ lên phía trư c. òi i t y t i ớ Trong khi mởrộ các đi họ nghiên cứ ởphía cao cấ củ ng ạ c u p a phổ quan trọ việ mởrộ tính sẵ có củ các trưng kĩ t là ng, c ng n a ờ thuậ và cao đng khu vự cũ thế Mọ ngư i phả có mộ cơhộ đ ẳ c ng . i ờ i t i ể đ ợ đ tạ sau trư ng trung họ Khác đ thì trẻ [củ các gia ư c ào o ờ c. i em a đ có thu nhậ cao sẽ các kĩ ng đ và miế củ chúng, và ình] p có nă ó ng a trẻem có thu nhậ thấ sẽ ng bao giờcó mộ cơhộ Chúng ta p p chẳ t i. phảtă trợcấ chính phủ i ng p làm cho có thể cho ngày càng nhiề trẻ u em đ vào họ các trưng cao đng khu vự và ngày càng nhiề ể c ờ ẳ c u ngư i lao đng có kĩ ng thấ đ ợ đ tạ lạ ờ ộ nă p ư c ào o i. JFK đ muố đ a ngư i lên mặ tră Tầ nhìn củ tôi là đ a ã n ư ờ t ng. m a ư mọ đ ông hay đ bà Mĩ khuôn viên mộtrư ng đi họ i àn àn vào t ờ ạ c. hữ ngư i sửdụ lao đng có mộ đ góp cơbả đ làm ng ờ ng ộ t óng n ể cho việ họ suố đi và cổvũkhảnă có thể c c t ờ ng dùng đợ ư c, ngư c vớ việ làm đợ đm bả Thí dụ hãy lấ CapitalOne, ợ i c ưc ả o. , y công ti thẻ dụ toàn cầ bắđu outsourcing các phầ việ củ tín ng u, t ầ n c a

N

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

291

hoạ đng hậ trư ng củ nó cho Wipro và Infosys ởẤ Đ trong t ộ u ờ a n ộ vài nă vừ qua. Cạ tranh trong thị ờ các dị vụ chính m a nh trư ng ch tài toàn cầ công ti cả thấ nó phảlợ dụ mọcơhộtiếkiệ chi u, m y i i ng i i t m phí mà các đi thủcạ tranh củ nó có. CapitalOne bắ đu, tuy ố nh a t ầ vậ bằ thửgiáo dụ nhữ ngư i lao đng củ nó qua các hộ y, ng c ng ờ ộ a i thả về o tình hình cạ tranh khó khă củ công ti. Nó làm rõ rằ nh n a ng không có nơ trú an toàn nữ nơ việ làm suố đi là có thể bên i a i c t ờ trong hay bên ngoài CapitalOne. Rồ nó mởmộ chư ng trình đ i t ơ ào tạ chéo các lậ trình viên máy tính, nhữ ngư i bị o p ng ờ outsourcing ả hư ng nhấ Công ti lấ mộ lậ trình viên chuyên về nh ở t. y t p máy tính lớ và dạ anh hay cô ta làm mộ lậ trình viên hệ ng phân tán n y t p thố nữ CapitalOne tiế hành đ tạ chéo tư ng tựvềphía kinh a. n ào o ơ doanh củ nó, vềmọ thứtừcho vay mua ôtô đn quả lí rủ ro. a i ế n i Kế quảlà, các nhân viên cuố cùng phả ra đ vì outsourcing ở t i i i trong mộ vị tố hơ nhiề đ kiế việ làm mớ vì họ ã đ ợ t thế t n u ể m c i, đ ưc đ tạ chéo và vì thế thể ào o có dùng đợ hơ Và nhữ ngư i đ ợ ưc n. ng ờ ưc đ tạ chéo như đợ giữlạ thì đ tài hơ và vì thế giá trị ào o ng ư c i a n có hơ cho CapitalOne, vì họ thể nhiề việ n có làm u c. Cái CapitalOne đ làm, ngoài cả i ích riêng củ nó và cả thấ ã lợ a m y có nghĩ vụđi vớ các nhân viên nó sa thả đ là thửlàm cho a ố i i, ã ngày càng nhiề nhân viên củ nó thành đ tài. Từ“ ờ đ tàiu a a ngưi a versatilist” đ ợ tạ ra bở Gartner Inc., công ti tưvấ công nghệ ưc o i n , đ mô tả hư ng trong giớ công nghệ ể xu ớ i thông tin xa khỏ chuyên i môn hoá và tớ gầ các nhân viên có thểthích nghi và đ tài hơ i n a n. Xây dự tính đ tài củ nhân viên và tìm các nhân viên ngư i đ ng a a ờ ã là hay sẵ sàng trởthành ngưi đ tài “sẽ khẩ lệ mớ cho lậ n ờ a là u nh i p kếhoạ nghềnghiệ theo mộ nghiên cứ củ Gartner do ch p,” t u a Techrepublic.com trích dẫ “ doanh nghiệ tậ trung vào riêng n. Các p p nă lự kĩ t sẽ t bạđ liên kếthành tích củ lự lưng lao ng c thuậ thấ i ể t a c ợ đng vớ giá trị ộ i kinh doanh,”nghiên cứ củ Gartner nói. “ u a Thay vào đ họcầ xây dự mộ nhóm nhữ ngư i đ tài nhữ ó, n ng t ng ờ a ng ngư i lậ mộ danh mụ phong phú về thứ và nă lự đ kích ờ p t c tri c ng c ể thích [nhiề mụ tiêu kinh doanh.” Nghiên cứ củ Gartner lư ý u] c u a u rằ “ chuyên gia nói chung có các kĩ ng sâu và phạ vi hẹ ng các nă m p, cho họsựtinh thông đợ các đng nghiệ công nhậ như hiế ưc ồ p n ng m khi có giá trị ngoài lĩ vự trự tiế củ họNhữ ngư i đ bên nh c c p a . ng ờ a nă [generalist] có phạ vi rộ và kĩ ng không sâu, cho phép ng m ng nă họđ ứ hay hành đng khá nhanh như không có đợ hay áp ng ộ ng ưc 291

292

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

chứ tỏđợ sựtin cậ củ các đi tác hay khách hàng củ họ ng ưc y a ố a . Nhữ ngư i đ tài, ngư c lạ áp dụ sâu kĩ ng cho mộ phạ ng ờ a ợ i, ng nă t m vi ngày càng rộ củ các tình huố và kinh nghiệ có đợ các ng a ng m, ưc nă lự mớ xây dự các mốquan hệvà đm đơ các vai trò ng c i, ng i , ả ư ng mớ TechRepublic trích Joe Santana, giám đc đ tạ ở i.” ố ào o Siemens Business Services: “Vớ mộ ngân sách phẳ hay thậ chí nhỏ i t ng m hơ và ít ngư i hơ các nhà quả lí cầ rút đợ nhiề nhấ từ n ờ n, n n ưc u t nhữ ngưi họcó… Họkhông còn có thểnhìn ngưi nhưcác ng ờ ờ công cụđc biệ nữ Và ngư i củ họphả ít giố các công cụ ặ t a. ờ a i ng đc biệ hơ và giố các dao nhíp [củ Quân đi ThuỵSĩhơ ặ t n ng a ộ ] n. Nhữ ‘ dao nhíp” ó là nhữ ngư i đ tài.” ng con đ ng ờ a Ngoài lợ ích riêng củ họ ể n nhân viên củ họthành ngư i i a đ biế a ờ đ tài ra, các công ti phả đ ợ đng viên, vớ trợcấ chính phủ a i ưc ộ i p hay khuyế khích thuếđ đa ra mộ loạ cơhộ họ tậ ởtrong n , ểư t t i c p công ti càng rộ càng tố Thự đn về chư ng trình đ tạ ng t. c ơ các ơ ào o công nhân dự trên Internet ngày nay là to lớ từcác chư ng trình a nơ họ lấ bằ trự tuyế đn đ tạ hưng dẫ nộ bộcho các c y ng c n ế ào o ớ n i chuyên môn khác nhau. Không chỉ có thự đn khổ lồ mà chi là c ơ ng , phí đi vớ công ti đ đ a ra các lự chọ giáo dụ này là rấ thấ ố i ểư a n c t p. Công ti cung cấ càng nhiề cơhộ họ suố đi, họ p u i c t ờ càng mởrộ ng cơsởkĩ ng củ lự lư ng lao đng củ riêng họvà càng hoàn nă a c ợ ộ a thành nghĩ vụđo đ c đi vớ ngư i lao đng mà công việ củ a ạ ứ ố i ờ ộ c a họđợ outsource đ thấ rằ khi ra đ họcó thể ưc ể y ng i dùng đợ hơ ưc n khi họđn. Nế có mộ khế ớ xã hộ mớ ngầ giữ ngư i sử ế u t ưc i i m a ờ dụ lao đng và các nhân viên ngày nay, nó phả là thế ng ộ i này: Bạ n cho tôi lao đng củ bạ và tôi sẽ ả bả rằ chừ nào bạ còn ộ a n, đm o ng ng n làm ởđ tôi sẽcho bạ mọ cơhộ qua hoặ thă tiế nghề ây, n i ic ng n nghiệ hay đ tạ đ trở có thể p ào o- ể nên dùng đ ợ hơ đ tài hơ ư c n, a n. Trong khi chúng ta cầ tă gấ đ các nỗ c đ bồ bổcơbắ n ng p ôi lự ể i p củ mỗ cá nhân ngư i Mĩchúng ta cũ phảtiế tụ nhậ khẩ a i ờ , ng i p c p u cơbắ từ ớ ngoài. Hầ hếcác kĩ , nhà vậlí, và nhà khoa họ p nư c u t sư t c Ấ Đ , Trung Quố Nga, Nhậ Hàn Quố Iran, Arab, và Israel n ộ c, t, c, nhữ ngư i đn đ làm việ hay họ ởHoa Kì trởthành các công ng ờ ế ể c c dân tuyệvờ Họcó đnh hư ng gia đ có họ chă chỉ hầ t i. ị ớ ình, c, m , và u hếsẽ p lấ cơhộ đ trởthành ngư i MĩHọ t chộ y i ể ờ . chính xác là loạ i ngư i mà đt nư c này cầ và chúng ta không thể ể ờ ấ ớ n, đ FBI, CIA, và BộAn ninh Nộ đa, trong sựsố sắ củ họđ không cho mộ i ị t ng a ể t Mohammed Atta nữ vào, cũ không cho Sergey Brin tiế theo a ng p

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

293

vào, mộ đng sáng lậ củ Google, ngư i sinh ra ởNga. Nhưmộ t ồ p a ờ t nhà kiế trúc máy tính bạ tôi nói, “ u mộ ngày nào đ mộ n n Nế t ó t ngư i sinh ởnư c ngoài sẽ y mấviệ làm củ tôi, tôi thích họlà ờ ớ lấ t c a các công dân Mĩ giúp trả phúc lợhư trí củ tôi.” các i u a Tôi ư mộ chính sách nhậ cưcấ visa làm việ 5 nă cho bấ a t p p c m t cứsinh viên nư c ngoài nào hoàn thành bằ tiế sĩ mộ đi họ ớ ng n ở t ạ c Mĩ ư c thừ nhậ về t cứđ tài nào. Tôi không quan tâm nế đợ a n bấ ề u đ là thầ thoạHy Lạ hay toán họ Nế chúng ta có thể n lấ ó n i p c. u gạ y phầ tố nhấcủ các lự chọ đu quân trí tuệ ợ đu từkhắ thế n t t a a n ầ đt ầ p giớ nó sẽ i, luôn kếthúc vớ mộ ư thế c cho nư c Mĩ u thế t i t u thự ớ . Nế giớ phẳ là vềkếnố tấcả quỹtri thứ lạ vớ nhau, chúng i ng t i t các c i i ta muố quỹtri thứ củ mình lớ nhấ Bill Brody, hiệ trư ng n c a n t. u ở Johns Hopkins, nói, “Chúng ta trong mộ cuộ tìm kiế tài nă t c m ng toàn cầ vì thế t cứthứgì có thể u, bấ làm ởMĩ ể đ ợ các tinh đ có ư c hoa hàng đu đ thì chúng ta phảlàm, bở vì mộtrong sốhọ là ầ ó i i t sẽ Babe Ruth, và vì sao chúng ta lạđ anh hay cô ta đnơ khác? i ể i i MỠTỐT GIỮ LẠ NHỮNG CÁI Đ I ÁNG GIỮ rong khi nhiề mạ lư i an sinh công ti và chính phủcũsẽ u ng ớ mấđ dư i cạ tranh toàn cầ trong thếgiớ phẳ vẫ cầ t i ớ nh u i ng, n n duy trì mộ ít mỡ và thậ chí thêm vào. Nhưbấ cứai lo cho sứ t , m t c khoẻ a mình đu biế có “ tố và “mỡxấ - song mỗ ngư i củ ề t, mỡ t” u” i ờ đu cầ mộ ít mỡ Đ u đ cũ đ vớ mỗ nư c trong thế i ề n t . iề ó ng úng i i ớ giớ phẳ An sinh Xã hộlà mỡ t. Ta cầ giữnó. Mộhệ ng phúc ng. i tố n t thố lợ không cổ nhân dân làm việ chă chỉ mỡxấ Loạmỡ t i vũ c m là u. i tố thự sự n thêm vào mộthế i phẳ là bả hiể lư ng. c cầ t giớ ng o m ơ Theo mộnghiên cứ củ Lori Kletzer, mộ kinh tế ở ạhọ t u a t gia Đ i c California, Santa Cruz, trong các nă 1980 và 1990, hai phầ ba m n công nhân mấ việ làm ởcác ngành chếtác bị nh tranh nư c t c cạ ớ ngoài làm tổ thư ng đ kiế đ ợ ít hơ ởviệ làm tiế theo. n ơ ã m ưc n c p Mộ phầ tưsốcông nhân mấ việ làm và đ ợ sửdụ lạ thấ t n t c ưc ng i y thu nhậ củ họsụ 30 phầ tră hay hơ Mấmộ việ làm vì bấ p a t n m n. t t c t cứlí do gì là mộ tổ thưng- đi vớngư i lao đng và gia đ họ t n ơ ố i ờ ộ ình - như đc biệ đi vớ các công nhân già hơ nhữ ngư i ít có ng ặ t ố i n ng ờ khả ng hơ đ thích nghi vớ các kĩ t sả xuấmớ hay thiế nă n ể i thuậ n t i u giáo dụ đ chuyể lên các việ làm dị vụ kĩ ng hơ c ể n c ch có nă n.

T

293

294

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Ý tư ng bả hiể lư ng này đ ợ Robert Lawrence và Robert E. ở o m ơ ưc Litan củ Brooking Institution ởHarvard đ xuấlầ đu nă 1986 a ề t n ầ m ởmộ cuố sách có tên Saving Free Trade [Cứ Thư ng mạ Tự t n u ơ i do]. Ý tư ng phai nhạ mộ thờ gian trư c khi nó lạ bắ đu bắ ở t t i ớ i t ầ t lử vớ mộ phân tích cậ nhậnă 2001 củ Kletzer và Litan. Nó a i t p t m a có đợ ả hưng chính trị n nữ từUỷ ư c nh ở hơ a ban Thâm hụ Thư ng t ơ mạ Hoa Kì củ hai đng nă 2001. Uỷban này đ không thể i a ả m ã thố nhấvề t cứgì - kể các nguyên nhân củ hay phảlàm gì ng t bấ cả a i vớ thâm hụthưng mạ ngoài sựsáng suố củ bả hiể lư ng. i t ơ it a o m ơ “Thư ng mạtạ ra nhữ ngư i thắ và kẻ ơ i o ng ờ ng thua, và cái chúng ta suy nghĩ là mộ cơchế về t theo đ nhữ ngư i thắ có thể ó ng ờ ng bù cho kẻthua, và đc biệcác kẻ ặ t thua nhữ ngư i đ hư ng lư ng ng ờ ã ở ơ cao trong mộ việ làm cá biệvà đt nhiên thấ việ làm mớ củ t c t ộ y c i a mình có lưng thấ hơ nhiề Lawrence nói. Cách đ nghĩ ơ p n u,” ể về việ này, ông giả thích, là mỗ ngư i lao đng có “ kĩ ng c i i ờ ộ các nă chung và các kĩ ng đc thù” mà họ ư c trảvà khi bạ thay đi nă ặ đợ , n ổ việ làm bạ mau chóng phát hiệ ra cái nào là cái nào. Nhưthế c n n bạ có thể mộ bằ cao đng và kiể toán viên có công chứ n có t ng ẳ m ng [CPA], hay bạ có thểcó bằ trung họ và khảnă vậ hành n ng c ng n máy tiệ Cả kĩ ng đ đợ phả ánh trong lư ng củ bạ n. hai nă ã ư c n ơ a n. Như giảsửmộ ngày nào đ việ làm máy tiệ củ bạ chuyể ng t ó c n a n n sang Trung Quố hay công việ kếtoán cơsởcủ bạ đ ợ c c a n ưc outsource sang Ấ Đ và bạ phảra đ và kiế việ làm mớ Ông n ộ n i i m c i. chủmớ chắ sẽ i c không bù mấ cho bạ vì các kĩ ng đc thù củ y n nă ặ a bạ bở vì hiể biế củ bạ nhưmộ ngư i vậ hành máy công cụ n, i u t a n t ờ n hay mộ kếtoán viên nói chung có lẽít có giá trị t cho ngư i chủ ờ . Bạ đợ trả n lớ vì các kĩ ng chung củ bạ giáo dụ trung n ưc phầ n nă a n, c họ củ bạ hay bằ cao đng củ bạ Bả hiể lư ng sẽ các c a n ng ẳ a n. o m ơ bù kĩ ng đc thù cũcho bạ trong mộ thờ kì đ sẵ trong khi nă ặ n, t i ị n, nh bạ có mộviệ làm mớvà họ các kĩ ng đc thù mớ n t c i c nă ặ i. Chư ng trình bả hiể thấ nghiệ chuẩ do nhà nư c vậ hành ơ o m t p n ớ n làm nhẹbớ sựđ khổnày mộ chút đi vớ nhữ ngư i lao t au t ố i ng ờ đng, như nó không giả quyế mố lo lắ lớ hơ củ họvề ộ ng i t i ng n n a giả lư ng trong mộviệ làm mớ và sựbấlự đ trả o hiể y m ơ t c i t c ể bả m tế họthấnghiệ và tìm kiế [việ mớ Đ có đ tưcách cho khi t p m c i]. ể ủ bả hiể lư ng, nhữ ngư i lao đng kiế đn bù cho mấviệ o m ơ ng ờ ộ m ề t c sẽ i thoả phả mãn ba tiêu chuẩ Thứnhấ việ làm họ t phả là n. t, c mấ i do dạ di dờ nào đ – offshoring, outsourcing, thu hẹ hay đ ng i ó p, óng

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

295

cử nhà máy. Thứhai, họđ giữviệ làm này ít nhấhai nă Và a ã c t m. thứba, bả hiể lưng sẽkhông đợ trảcho đn khi ngư i lao o m ơ ưc ế ờ đng tìm đợ việ làm mớ việ này sẽcho mộ khuyế khích ộ ưc c i, c t n mạ đ kiế việ nhanh và tă cơhộ họ đợ đ tạ lạtạ nh ể m c ng i sẽ ư c ào o i i chỗ Đ tạ tạchỗ . ào o i luôn là cách tố nhấ đ họ các kĩ ng mớ t t ể c nă ithay cho phả đng kí vào chư ng trình đ tạ chung nào đ củ i ă ơ ào o ó a chính phủ mà không có hứ hẹ gì cho mộ việ làm, và qua đ , a n t c ào tạ đ trong khi vẫ thấnhiệ o ó n t p. Nhữ ngư i lao đng thoả ng ờ ộ mãn ba đ u kiệ đ sẽ ư c chi trả iề n ó đợ trong hai nă bù cho mộ nử khoả sụ thu nhậ từviệ làm m, t a n t p c trư c (không quá 10.000 $ mộ nă Kletzer và Litan cũ kiế ớ t m). ng n nghị chính phủtrảnử phí bả hiể sứ khoẻcho tấ cảnhữ a o m c t ng ngư i lao đng “ di chuyể trong sáu tháng. Bả hiể lư ng đi ờ ộ bị n” o m ơ ố vớ tôi có vẻ ý tư ng tố hơ nhiề việ dự chỉ bả hiể i là ở t n u c a vào o m thấ nghiệ truyề thố do nhà nư c cung cấ mà thư ng chỉ t p n ng ớ p, ờ bù khoả 50 phầ tră lư ng trư c đ củ hầ hếngư i lao đng, ng n m ơ ớ ó a u t ờ ộ đ ợ giớ hạ cho sáu tháng, và không giúp nhữ ngư i lao đng ưc i n ng ờ ộ bị t thu nhậ sau khi họ ã có việ làm mớ mấ p đ c i. Hơ nữ nhưKletzer và Litan lư ý, tuy tấcả ờ lao đng bị n a, u t ngư i ộ sa thả bây giờcó quyề mua bả hiể sứ khoẻkhông đ ợ trợ i n o m c ưc cấ từngư i sửdụ lao đng trư c nế bả hiể ý tế ư c chào p ờ ng ộ ớ u o m đợ khi họđ làm việ nhiề công nhân thấnghiệ không có tiề đ ã c, u t p n ể tậ dụ sựđm bả này. Cũ thế trong khi các công nhân thấ n ng ả o ng , t nghiệ có thểhư ng thêm 52 tuầ bả hiể thấ nghiệ nế họ p ở n o m t p u theo mộ chư ng trình tái đ tạ đợ chuẩ y, ngư i lao đng t ơ ào o ư c n ờ ộ không có đm bả nào rằ khi họ c xong họ có việ làm. ả o ng họ sẽ c Vì tấcả lí do này, đ xuấKletzer-Litan có rấnhiề ý nghĩ t các ề t t u a đi vớ tôi nhưphúc lợ thích hợ đ làm đm cho ngư i lao đng ố i i p ể ệ ờ ộ trong mộ thế i phẳ Hơ nữ mộchư ng trình nhưvậ sẽ t giớ ng. n a, t ơ y rõ ràng có chi phí thấ Litan ưc lư ng rằ ởmộ tỉ thấnghiệ 5 p. ớ ợ ng t lệ t p phầ tră bả hiể lư ng và trợcấ chă sóc sứ khoẻ n nay n m, o m ơ p m c hiệ sẽ n khoả 8 tỉ mộ nă là rấnhỏ vớ tác đng tích cự nó tố ng $ t m, t so i ộ c có thể vớ ngư i lao đng. Chư ng trình này sẽ có i ờ ộ ơ không thay thế bả hiể thấnghiệ cổ iể do nhà nư c vậ hành đi vớ nhữ o m t p đn ớ n ố i ng ngư i lao đng chọ nó, như nế nó hoạđng nhưdựkiế nó ờ ộ n ng u t ộ n, thự sựcó thể c làm giả chi phí củ các chư ng trình nhưvậ bằ m a ơ y ng đ a ngư i dân đ làm trở i nhanh hơ ư ờ i lạ n. 295

296

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Mộ sốngư i có thểhỏ Vì sao phả từbi, nhân ái? Tạ sao lạ t ờ i, i i i giữmỡ ma sát, hay các rào cả Hãy đ tôi diễ đt thẳ thừ , n? ể n ạ ng ng nhưtôi có thể Nế bạ không là ngư i theo chủ : u n ờ nghĩphẳ nhân a ng ái - nế bạ chỉ ngư i theo chủnghĩphẳ thị ờ tựdo vô u n là ờ a ng trư ng đ - bạ không chỉ nhẫ bạ là mộ ngưi ngu. Bạ chuố lấ ộ n tàn n, n t ờ n c y sựphả ứ chính trị dộ củ nhữ ngưi có thểvà sẽbị n ng dữ i a ng ờ quá trình làm phẳ này khuấ tung lên, và phả ứ dữdộ đ có thể ng y n ng i ó trởnên tàn bạ nế chúng ta bị t cứloạsuy thoái kéo dài nào. o u bấ i Quá đ sang mộ thế i phẳ sẽ ộ t giớ ng làm nhiề ngư i că thẳ u ờ ng ng. ☼ NhưJoshua S. Levin, tổ giám đc công nghệcủ E Trade, nói ng ố a cho tôi, “ Bạ biếđ khi bạ trảqua mộtrảnghiệ đ lòng thế n t ôi n i t i m au nào và bạ cầ mộ sựnghỉ i, như sựnghỉ i có vẻ ng n n t ngơ ng ngơ chẳ bao giờxả ra. Hãy ngó nhữ ngư i làm hàng không. Họ i qua y ng ờ trả sựkiệ [kinh khủ như11/9, và ban quả lí và các công đ n ng] n oàn hàng không tấcả àm phán bố tháng và ban quả lí nói, ‘ u các t đ n n Nế nghiệ đ không cắ2 tỉ lư ng và phúc lợ thì họsẽ i đ p oàn t $ ơ i phả óng cử hãng hàng không.’ Và sau các cuộ đ phán đ đn các a c àm au ớ nghiệ đ đng ý. Tôi đn giả phả cư i, bở vì bạ biế rằ p oàn ồ ơ n i ờ i n t ng trong vài tháng ban quả lí sẽtrởlạ đ vậ Không có kế n i úng y… t thúc. Không ai phảhỏ tôi đ cắ ngân sách củ tôi mỗ nă Tấ i i ể t a i m. t cả chúng ta chỉ t rằ mỗ nă chúng ta sẽ ư c mong đi làm biế ng i m đợ ợ nhiề hơ vớ ít hơ Nế bạ là mộ ngư i tạ thu nhậ ngư i ta u n i n. u n t ờ o p, ờ mong bạ mang lạnhiề thu nhậ hơ mỗ nă và nế bạ là mộ n i u p n i m, u n t ngư i tiế kiệ chi phí, bạ đ ợ mong tiế kiệ nhiề hơ mỗ ờ t m n ưc t m u n i nă Bạ chẳ bao giờ mộkì nghỉ i.” m. n ng có t ngơ Nế các xã hộ không có khả ng quả lí nhữ că thẳ do u i nă n ng ng ng sựlàm phẳ này gây ra, sẽcó mộ phả ứ dữdộ và các lự ng t n ng i, c lư ng chính trị toan cài lạmộ sốma sát và các rào cả bả hộ ợ sẽ i t n o mà các lự làm phẳ đ loạbỏnhư họ làm việ đ mộcách c ng ã i , ng sẽ c ó t thô bạ mà, dư i danh nghĩ bả vệkẻyế sẽkế thúc bằ hạ o ớ a o u, t ng thấ mứ số củ mọ ngư i. Cự tổ thố Mexico Ernesto p c ng a i ờ u ng ng Zedillo rấnhạ cả vớ vấ đ này, sau khi đ dàn xế quá đ củ t y m i n ề ã p ộ a Mexico vào NAFTA, vớ tấ cảcă thẳ đt lên xã hộ Mexic. i t ng ng ặ i Nói vềquá trình làm phẳ ông bả tôi, “ rấkhó chặ như ng, o Sẽ t n, ng có thể ng nó mộlúc. Có thể n không thể ng nó hoàn toàn, ngừ t bạ dừ như bạ có thể ng n làm chậ nó. Và có sựkhác biệliệ bạ đn đ m t u n ế ó trong hai mư i lă nă hay nă mư i nă Ởgiữ hai hay ba thế ơ m m m ơ m. a,

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

297

hệ nhữ ngư i có thể ư c lợ rấnhiề từ ng ờ đợ i t u nhiề thư ng mạhơ u ơ i n và toàn cầ hoá- sẽ t thúc vớ nhữ miế vụ u kế i ng ng n.” Hãy luôn nhớ Zedillo nói, đng sau tấcảcông nghệ là mộ , ằ t này t hạtầ cơsởchính trị phép nó diễ ra. “ ã có mộ loạ các ng cho n Đ t t quyếđnh chính trị thểđợ đa ra trong nă mưi nă qua, t ị cụ , ư c ư m ơ m đ đ a thế i đn nơ nó là chính lúc này,” ông nói. “Vì thếcó ã ư giớ ế i , các quyếđnh chính trị thể rốtung toàn bộ trình nữ t ị có làm i quá a.” Nhưchâm ngôn nói: Nế bạ muố số nhưmộ ngưi Cộ u n n ng t ờ ng hoà, hãy bỏphiế giố mộ ngư i Dân chủ chă sóc tửtếcho u ng t ờ m nhữ kẻ ng thua và bị lạsau. Cách duy nhấđ là mộngư i theo bỏ i t ể t ờ chủ nghĩphẳ là trở a ng thành ngư i theo chủ ờ nghĩphẳ nhân ái. a ng CHỦNGHĨ TÍCH CỰC XÃ HỘI A ộ lĩ vự mớ sẽcầ sắ xế lạ là mố quan hệ a các t nh c i n p p i i giữ công ti toàn cầ và lư ng tâm đo đc củ chính họMộ vài u ơ ạ ứ a . t ngư i có thểcư i ý niệ rằ mộ công ti toàn cầ thậ chí có ờ ờ m ng t u m lư ng tâm đo đc, hay có bao giờ ư c trông đi đ phát triể mộ ơ ạ ứ đợ ợ ể n t lư ng tâm đo đ c. Như mộ sốcó và các công ti khác sẽphả ơ ạ ứ ng t i phát triể lư ng tâm, vì mộ lí do đn giả Trong thế i phẳ n ơ t ơ n: giớ ng, vớ các chuỗcung toàn cầ dài, cán cân quyề lự giữ các công ti i i u n c a toàn cầ và các cộ đng riêng trong đ chúng hoạ đng ngày u ng ồ ó t ộ càng nghiêng về phía các công ti, nhiề trong sốchúng có trụ ở u sở MĩVớ tưcách ấ các công ti này sẽ nhiề quyề lự không . i y, có u n c, chỉ ể o giá trị cả đ tạ mà truyề đt các giá trịhơ bấcứcác tổ c n ạ , n t chứ xuyên quố gia nào trên hành tinh. Các nhà hoạ đng xã hộ và c t ộ i môi trư ng và các công ti tiế bộbây giờcó thể ng tác theo các ờ n cộ cách có thể cho cả công ti sinh lợ hơ lẫ trái đt phẳ có làm các i n n ấ ng thểsố đợ hơ Chủnghĩ phẳ nhân ái theo đ i nhiề lắ ng ưc n. a ng uổ u m đ thúc đy loạcộ tác này. ể ẩ i ng Hãy đ tôi minh hoạ niệ này bằ vài thí dụ Nế bạ nghĩ ể ý m ng . u n về các lự đ ngấ nghiế đ dạ sinh họ khắ hành tinh, không c ang u n a ng c p gì có tác đng mạ hơ các nông dân. Không phảlà họ ý đ ộ nh n i có ị nh làm hạ nó chính là ởbả chấcủ cái họ i, n t a làm. Nhưthế canh tác và đ cá ra sao và ởđ là rấ quan quan trọ đi vớ chúng ta có ánh âu t ng ố i bả tồ môi trư ng số tựnhiên và các loài không. Conservation o n ờ ng International [CI-Bả tồ Quố tế mộ trong các NGO [tổchứ o n c ], t c

M

297

298

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

phi chính phủ lớ nhấ trên thế i, có sứmạ chính là bả tồ ] n t giớ ng o n đ dạ sinh họ Nó cũ là mộ ngư i tin lớ vào thửkhi có thể a ng c. ng t ờ n , , đ cộ tác vớ các công ti lớ vì khi bạ đa mộđu thủ ể ng i n, n ư t ấ toàn cầ u lớ đn, nó có thể mộ tác đng khổ lồlên môi trư ng. Nă n ế có t ộ ng ờ m 2002, McDonald’s và Conservation International đ lậ mộ hợ ã p t p doanh đ dùng chuỗ cung toàn cầ củ McDonald’ mộ con vậ ể i u a s,t t khổ lồhút bò, cá, gà, lợ bánh mì, rau diế dư góp, cà chua, và ng n, p, a khoai tây từ p bố phư ng trên thế i - đ tạ ra không chỉ khắ n ơ giớ ể o giá trịmà cảcác giá trị khác nhau vềmôi trưng. “ ờ Chúng tôi và McDonald’s xem xét mộ tậ các vấ đ môi trư ng và nói, ‘Đ là t p n ề ờ ây các thứmà các nhà cung cấ thự phẩ có thểlàm đ giả tác p c m ể m đng môi trưng vớ ít hay không thêm chi phí’,” Glenn Prickett, ộ ờ i phó chủ ch cấ cao củ Conservation International, giảthích. tị p a i McDonald’s sau đ gặ các nhà cung cấ chủchố củ nó và đ ó p p t a ề ra, vớ họvà CI, mộ tậ các hư ng dẫ mà McDonald’s gọ là i t p ớ n i “cung cấ thự phẩ có trách nhiệ xã hộ “ ố vớ nhữ nhà p c m m i.” Đ i i ng hoạđng bả tồ thách thứ là làm thế bạ có thể ư bàn tay t ộ o n, c nào n đa mình đn hàng tră triệ quyếđ và nhữ ngưi ra quyếđ ế m u t ị nh ng ờ t ị nh dính dáng đn nông nghiệ và ngưnghiệ nhữ ngư i không ế p p, ng ờ đ ợ đ u phố theo bấ cứcách nào trừbở thị ờ ư c iề i t i trư ng,”Prickett nói. “Cho nên cái chúng tôi tìm là các đi tác, nhữ ngưi có thể ố ng ờ đt quyề lự mua củ họ ằ sau mộtậ các tậ quán thân thiệ ặ n c a đng t p p n vớ môi trư ng theo cách tố cho họ hoạ đng cho các nhà sả i ờ t , t ộ n xuấ và tố cho đ dạ sinh họ Bằ cách đ bạ có thể t đu t, t a ng c. ng ó, n bắ ầ thu hút đợ nhiề hơ rấ nhiề nhữ ngư i ra quyế đ … ưc u n t u ng ờ t ị nh Không có quyề lự chính phủ n c toàn cầ nào đ bả vệ a dạ sinh u ể o đ ng họ Bạ phảcộ tác vớ nhữ ngư i chơ nhữ ngư i có thể c. n i ng i ng ờ i, ng ờ tạ ra mộ sựkhác biệ và mộtrong số là McDonald’s.” o t t, t họ Conservation International đ thấ nhữ cả thiệ rồ vềbả ang y ng i n i o tồ nư c, nă lư ng, và rác thả cũ nhưcác bưc đ cổ việ n ớ ng ợ i, ng ớ ể vũ c quả lí nghềcá tố hơ giữ các nhà cung cấ củ McDonald’ n t n, a p a s. Như vẫ còn sớ và sẽ i đ giá trong mộ giai đ n nhiề ng n m, phả ánh t oạ u nă vớ sựthu thậ dữliệ toàn diệ liệ việ này thự sự tác m, i p u n, u c c có đng tích cự đn môi trư ng không. Dạ cộ tác này không thể ộ c ế ờ ng ng và không bao giờđ ợ là mộ dạ thay thế ưc t ng cho các quy tắ và c giám sát củ chính phủ Như nế hoạ đng, nó có thểlà mộ a . ng u t ộ t phư ng tiệ đ thự sựkhiế các quy tắ củ chính phủ ư c thự ơ n ể c n c a đợ c thi. Các nhà hoạ đng môi trư ng, nhữ ngư i ư quy chế t ộ ờ ng ờ a chính

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

299

phủđi vớ các nỗlự cộ tác hơ này, thư ng bỏqua sựthự ố i c ng n ờ c rằ các quy tắ mạ đ ợ áp đt ngư c vớ ý muố củ nông dân ng c nh ư c ặ ợ i n a kếthúc là đ ợ thự thi kém- hay không hề ư c thự thi. t ưc c đợ c Trong việ này McDonald’s đợ gì? Nó là mộ cơhộ to lớ đ c ưc t i n ể cảthiệ nhãn toàn cầ bằ hành đng nhưmộ công dân toàn cầ i n u ng ộ t u tố Phả ởgố , đ là mộ cơhộ kinh doanh cho McDonald’ t. i, c ây t i s. Đ khi cách tố nhấ đ làm thay đi thế i là bằ khiế nhữ ôi t t ể ổ giớ ng n ng ngư i chơ lớ làm nhữ việ đ vì các lí do sai, bở vì chờ ợ ờ i n ng c úng i đi họ làm các việ đ vì các lí do đ có thể nghĩlà chờmuôn c úng úng có a đi. Conservation International đ đ đn nhữ cộ tác tư ng tự ờ ã i ế ng ng ơ vớ Starbuck, đ ra các quy tắ cho chuỗ cung củ nó gồ các chủ i ề c i a m trạ cà phê, và vớ Office Depot, vớ chuỗ cung củ nó gồ các i i i i a m nhà cung cấ sả phẩ giấ p n m y. Cái nhữ cộ tác này làm là bắ đu “ sụ các bứ tư ng ng ng t ầ phá p c ờ giữ các nhóm lợ ích khác nhau,” a i Prickett nói. Bình thưng bạ có ờ n các nhà hoạđng môi trư ng ởmộ bên và các nông dân ởbên kia t ộ ờ t và mỗ bên cốkhiế chính phủđa ra các quy đnh theo cách có lợ i n ư ị i cho mình. Chính phủra các quy tắ phầ lớ có lợ cho doanh c n n i nghiệ “ giờ thay vào đ chúng ta có mộ thự thểtưnhân p. Bây , ó, t c nói, ‘Chúng tôi muố dùng chuỗ cung toàn cầ củ mình đ làm n i u a ể việ tố nào đ như chúng tôi hiể rằ đ có hiệ quả phả c t ó,’ ng u ng ể u nó i là mộ sựcộ tác vớ nhữ ngư i nông dân và các nhà hoạđng t ng i ng ờ t ộ môi trư ng nế muố nó có bấcứ đng nào,” Prickett nói. ờ u n t tác ộ Theo cùng lố này, vớ tưcách mộ ngư i theo chủnghĩ phẳ i i t ờ a ng nhân ái, tôi muố thấ nhãn củ mọ mặ hàng đ n tửnói rõ liệ n y a i t iệ u chuỗ cung sả xuấra nó có tuân thủcác tiêu chuẩ do liên minh i n t n mớ HP-Dell-IBM đa ra hay không. Tháng 10-2004, ba ngư i i ư ờ khổ lồ đ chung sứ trong mộ nỗ c cộ tác vớ các thành ng này ã c t lự ng i viên chủ t củ các chuỗ cung máy tính và máy in củ họđ đ chố a i a ểề xư ng mộ quy tắ thố nhấ vềcác tậ quán chếtác có trách ớ t c ng t p nhiệ xã hộ khắ thếgiớ Quy tắ Ứng xửmớ củ Ngành Đ n m i p i. c i a iệ tửbao gồ cấ đ lót, lao đng trẻ m m út ộ em, tham ô và tố tiề và vi ng n, phạ quyề sởhữ trí tuệ các quy tắ đ u chỉ sửdụ nư c m n u , c iề nh ng ớ thả các chấ nguy hiể gây ô nhiễ và các quy chế báo cáo i, t m, m, về các tổ thư ng nghề n ơ nghiệ Nhiề nhà chế đ n tửlớ phụ vụ p. u tác iệ n c các chuỗ cung IBM, Dell, và HP đ cộ tác đ thả ra quy tắ i ã ng ể o c, bao gồ Celestica, Flextronics, Jabil, Sanmina-SCI, và Solectron. m 299

300

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

Tấ cả nhà cung cấ [củ HP, thí dụ sẽ ư c yêu cầ tuân t các p a] , đợ u thủquy tắ tuy có sựmề dẻ trong đ thờ gian và làm thế c, n o ị nh i nào họđt sựtuân theo. “ ạ Chúng tôi hoàn toàn sẵ sàng và đ chấ dứ n ã m t các mố quan hệ i các nhà cung cấ chúng tôi thấ là không đ i vớ p y áp ứ lặ đ lặ lạ nhiề lầ nữphát ngôn viên củ HP Monica ng p i p i u n,” a Sarkar nói. Kể 10-2004, HP đ đ giá hơ 150 trong 350 nhà từ ã ánh n cung cấ củ nó, kể các nhà máy ởTrung Quố Mexico, Đ p a cả c, ông Nam Á, và Đ Âu. Nó đ lậ mộ ban chỉ ạ vớ IBM và Dell ông ã p t đo i đ hình dung chính xác làm sao họcó thể ể xem xét tậ thểsựtuân p thủvà trừ phạ nhữ ngưi vi phạ liên tụ Sựtuân thủlà ng t ng ờ m c. quan trọ nhấ và nhưthếlầ nữ vẫ còn phảxem các công ti ng t, , n a, n i sẽ nh giác đ thế vớ các nhà cung cấ củ họTuy nhiên, cả úng nào i p a . việ dùng các chuỗ cung này đ tạ giá trịkhông chỉ trịcó c i ể o giá thể mộlàn sóng củ tư ng lai. là t a ơ “Khi chúng ta bắđu tính đn các nhà cung cấ [hảngoạ khác t ầ ế p i i] đ tiế hành hầ hế việ chếtác củ chúng ta, trởnên rõ ràng là ể n u t c a chúng ta phả có trách nhiệ nào đ vềhọlàm công việ đ ra i m ó c ó sao,” Debra Dunn, phó chủ ch cao cấ về vụ tị p sự công ti và tư cách công dân toàn cầ củ HP, nói. Đ u tiên và trên hế đ là cái nhiề u a ầ t, ó u khách hàng củ HP muố “ khách hàng quan tâm,” Dunn nói, a n. Các “và các khách hàng Châu Âu dẫ đ ờ về m sóc. Và các nhóm n ư ng chă nhân quyề và các NGO, nhữ ngưi ngày càng có ả hư ng khi n ng ờ nh ở niề tin vào các công ti suy giả vềcơbả nói, ‘ cậ có m m, n Các u quyề lự ởđ Các cậ là các công ti toàn cầ có thể ư ra các n c ây. u u, đa kì vọ sẽtác đng đn các tậ quán môi trư ng và các tậ quán ng ộ ế p ờ p quyề con ngư i trong các thị ờ đ nổ lên’.” n ờ trư ng ang i Các tiế nói đ là đ ng ó úng, và hơ nữ họcó thể n a, dùng Internet đ ể tă ả hư ng, nế họ ng nh ở u muố đ làm cho các công ti toàn cầ bậ n, ể u n tâm đn việ tuân thủ ế c . “Khi bạ có số n dollar mua sắ mà HP và McDonald’s có,” Dunn m nói, “ngư i ta thự sựmuố kinh doanh vớ bạ nhưthếbạ có ờ c n i n, n sứ đ bẩ và ởvị đ đt ra các tiêu chuẩ và [vì thế bạ có c òn y thế ể ặ n ] n trách nhiệ đ a ra các tiêu chuẩ Vai trò củ các công ti toàn cầ m ư n.” a u vềđt ra các tiêu chuẩ trong các thị ờ đ nổ lên là quan ặ n trư ng ang i trọ gấ đ bở vì đ khi các chính phủđ phư ng thự sự ng p ôi, i ôi ị a ơ c muố cả thiệ các tiêu chuẩ môi trư ng củ họ Họbiế nó là n i n n ờ a . t quan trọ vềdài hạ như áp lự tạ việ làm và ởbên trong ng n, ng c o c giớ hạ ngân sách là át hẳ và vì thế lự đ hư ng về i n n áp c ể ớ cách khác

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

301

là át hẳ Các nư c nhưTrung Quố Dunn lư ý, thư ng thự sự n. ớ c, u ờ c muố mộ lự lư ng bên ngoài, nhưmộ liên minh doanh nghiệ n t c ợ t p toàn cầ gây áp lự đ tạ ra các giá trị tiêu chuẩ mớ ởtrong u, c ể o và n i nư c mà họlà quá yế đ áp đt lên chính mình và bộmáy quan ớ u ể ặ liêu củ chính họTrong Xe Lexus và Cây Ô liu tôi đ gọ dạ tạ a . ã i ng o giá trị là “globalution,” hay cách mạ từ kia. này ng bên Dunn nói, “Chúng ta quen nói rằ chừ nào chúng ta tuân theo ng ng luậ đa phư ng, đ là tấ cảcái chúng ta đợ mong đi đ làm. t ị ơ ó t ưc ợ ể Như bây giờsựbấcân bằ về ng t ng quyề lự là hếsứ lớ không n c t c n, thự tiễ đ nói rằ Wal-Mart hay HP có thểlàm bấ cứgì họ c n ể ng t muố chừ nào mộ chính phủcủ bang hay củ nư c đ không n ng t a a ớ ó chặ họlạ Lự đ bẩ HP đ lạtrên bàn sẽlà trái đo đc că n i. c òn y ể i ạ ứ n cứvào quyề lự cao củ nó… Chúng tôi có nă lự đ truyề sự n c a ng c ể n cai quả toàn cầ cho vũ củ các nhà cung cấ và nhân viên và n u trụ a p khách hàng củ chúng tôi, đ là mộ vũ khá rộ a ó t trụ ng.” Dunn lư ý rằ ởmộ nư c nhưTrung Quố có sựcạ tranh u ng t ớ c nh mãnh liệ giữ các công ti đ phư ng đ trởthành mộ phầ củ t a ị a ơ ể t n a chuỗ cung củ HP hay Dell hay Wal-Mart. Cho dù là áp lự cao, i a c nó có nghĩ là mộ khố lư ng đu đu giao dị đ kể loạ có a t i ợ ề ề ch áng i thểlàm ra hay làm vỡmộ công ti. Kếquả HP có mộ lự đ t t là, t c òn bẩ khổ lồtrên các nhà cung cấ Trung Quố củ nó, và họ c y ng p c a thự sựrấcở mởđ có các tiêu chuẩ nhà máy củ họđ ợ nâng lên, t i ể n a ưc bở vì họbiếrằ nế họ ạđ ợ các tiêu chuẩ củ HP họ thể i t ng u đt ư c n a có dùng tác dụ đ bẩ đ đ có đ ợ công việ từ ng òn y ó ể ư c c Dell hay Sony. Nhữ ngư i ủ hộ ng ờ ng chủnghĩphẳ nhân ái cầ giáo dụ ngư i a ng n c ờ tiêu dùng vềsựthự là các quyế đ mua củ họvà quyề lự c t ị nh a n c mua là có tính chính trị i dị bạ vớ tưcách ngư i tiêu dùng, . Mỗ p, n, i ờ ra mộ quyế đnh, bạ đ ủ hộmộ tậ giá trị n vẹ Bạ t t ị n ang ng t p trọ n. n đ bỏphiế về rào cả và ma sát mà bạ muố duy trì hay ang u các n n n loạbỏ Nhữ ngư i tiế bộcầ làm cho ngư i tiêu dùng có thông i . ng ờ n n ờ tin này dễhơ nhưthếnhiề ngư i hơ trong sốhọcó thểbỏ n, u ờ n phiế theo cách đ và ủ hộ i ứ xử u úng ng loạ ng công ti toàn cầ đ u úng. Marc Gunther, mộ ngưi viếcao niên cho tạ chí Fortune và tác t ờ t p giảcủ cuố Faith and Fortune: The Quiet Revolution to Reform a n American Business [Niề tin và sựMay mắ Cách mạ thầ m n: ng m lặ đ Cả cách việ Kinh doanh Mĩ là mộ trong vài ngư i viế ng ể i c ], t ờ t về kinh doanh đ nhậ ra làm thế hoạđng chính trị n bộ ã n nào t ộ tiế có thểả hư ng đn các công ti toàn cầ “ c ra,” nh ở ế u. Thự Gunther viế t 301

302

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

trong mộ tiể luậ trên The Washington Post (14-11-2004), “có t u n đy rẫ kẻ lạởđ thờ ầ y vô i ó, ơvớ cái đ và cái sai về ng xửcông i úng ứ ti. Và mộ sốnhà đ u hành nói vềcác vấ đ xã hộ có thể là t iề n ề i chỉ lờ nói đ bôi. Như đ m cơbả là mộ sốngày càng tă các i ãi ng iể n t ng công ti đ đ đn tin rằ các giá trịạ đ c, đ ợ đ nghĩrộ ã i ế ng đo ứ ư c ị nh a ng hay theo nghĩđ có thể a en, giúp thúc đy các giá trị đ ẩ cổ ông. Và đ ó là mộnghiên cứ tình huố mà từđ mọ ngư i có thể c.” t u ng ó i ờ họ Sựnghiêng tiế bộnày củ doanh nghiệ lớ đ không tạ ra n a p n ã o nhiề chú ý củ báo chí, Gunther lư ý. “Mộ phầ bở vì các câu u a u t n i chuyệ bê bố là lí thú hơ Chủ u là bở vì nhữ thay đi về p n i n. yế i ng ổ tậ quán công ti đ tă thêm dầ và bở vì các phóng viên có khuynh ã ng ni hư ng gạ bỏbài nói vềtrách nhiệ xã hộ củ công ti chỉ ơ ớ t m i a đn thuầ nhưcác quan hệ i công chúng. Như các tổ giám đc n vớ ng ng ố củ các hãng đ ợ theo dõi sát nhưGeneral Electric không hứ hẹ a ưc a n đ trởthành các công dân toàn cầ tố hơ trừphi họđnh theo ể u t n ị suố ‘ u bạ muố là mộ công ti vĩ ạ ngày nay,’ Jeff Immelt, t. Nế n n t đi CEO củ GE, thích nói, ‘ n phả là mộ công ti tố Khi tôi hỏ a bạ i t t.’ i ông vì sao GE đ bắđu nói công khai hơ vềtưcách công dân ã t ầ n củ công ti, ông nói: ‘ do vì sao ngư i ta đn làm việ cho GE là a Lí ờ ế c họmuố là cái gì đ lớ hơ bả thân họ NhưImmelt gợ ý, thúc n ó n n n .’ i đy lớ nhấcủ cảcách công ti là mong muố củ các công ti đ ẩ n t a i n a ể thu hút nhữ ngư i tìm ý nghĩ cũ nhưtiề từ ng ờ a ng n công việ củ họ c a . Ít trong sốchúng ta đ làm hàng ngày đ nâng cao giá trị đ i ể cổ ông. Nhữ ngư i trẻ n, đc biệ muố làm việ cho các công ti vớ ng ờ hơ ặ t n c i mộ sứ ng vưt quá lợ nhuậ t mạ ợ i n.” Tóm lạ bây giờchúng ta ởtrong mộ quá đ khổ lồkhi các i, t ộ ng công ti đ đn hiể không chỉ i ế u quyề lự củ họtrong mộ thế i n c a t giớ phẳ mà cảcác trách nhiệ củ họnữ Nhữ ngư i theo chủ ng m a a. ng ờ nghĩ phẳ nhân ái tin rằ đ không phả là thờ gian đ ngồ a ng ng ây i i ể i khoanh tay, nghĩ về t tả u, ngư i tiêu dùng-đi lạ chỉ mặ -hữ ờ ố i-công ti. Thay vào đ chúng ta phả nghĩ làm thếnào sựcộ tác giữ ó i về ng a nhữ ngư i tiêu dùng và các công ti có thểcung cấ mộ lư ng ng ờ p t ợ bả hộ lớ chố lạ các đc tính xấ nhấcủ sựlàm phẳ thế o to n ng i ặ u t a ng giớ mà không phảchọ đn chủ i, i n ế nghĩbả hộ đ n. a o cổ iể “Chủnghĩ tưbả nhân ái. Nghĩ nghe có vẻnhưmộ sự a n nó t nghị hợ Nghĩ i đ Gunther nói. “ ch p? lạ i,” Ngay cả nư c Mĩ ư c khi ớ đợ cho là trởnên bả thủvề vấ đ xã hộ doanh nghiệ lớ di o các n ề i, p n chuyể theo hư ng khác.” n ớ

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

303

NUÔI DẠ CON CÁI Y hông thả luậ nào vềchủnghĩ phẳ nhân ái sẽ đy đ o n a ng là ầ ủ mà không thả luậ cả cầ thiếvề i thiệ việ nuôi dạ o n sự n t cả n c y con cái. Giúp các cá nhân thích nghi vớ mộ thế i phẳ không i t giớ ng chỉ công việ củ các chính phủ các công ti. Nó cũ là công là c a và ng việ củ các bậ cha mẹHọ ng cầ phảbiế con cái họlớ lên c a c . cũ n i t n trong thếgiớ nào và chúng cầ cái gì đ phát đt. Nói đn giả i n ể ạ ơ n, chúng ta cầ mộthế mớ củ các bậ cha mẹ n sàng thự hiệ n t hệ i a c sẵ c n tình thư ng yêu cứ rắ Đ đn lúc khi bạ phảbỏGame Boys, ơ ng n: ã ế n i tắTV, bỏ t iPod đ và bả con bạ ngồ xuố làm việ i, o n i ng c. Cả giác vềquyề [đợ hưng], cả giác rằ vì mộ thờ m n ưc ở m ng t i chúng ta đ chế ã ngựthư ng mạvà đa chính trị ơ i ị toàn cầ và bóng urổOlympic – chúng ta sẽluôn chếngự cả giác rằ sựban , m ng thư ng chậ là mộsự ng phạtồ hơ mộcái phát vào đ cả ở m t trừ t i n t ít, m giác rằ con cái chúng ta phảđ ợ nuông chiề quấ trong bông, ng i ưc u n len ấ áp sao cho không thứgì xấ hoặ gây thấ vọ hay că m u c t ng ng thẳ xả ra vớ chúng ởtrư ng họ đn giả là mộ că bệ ung ng y i ờ c, ơ n t n nh thưđ lớ lên trên xã hộ MĩVà nế chúng ta không bắđu đo ang n i . u t ầ ả ngư c nó, con cái chúng ta sẽ mộcú số khổ lồ tàn phá về ợ bị t c ng và mặ xã hộ từthế i phẳ Trong khi mộ cách tiế cậ khác bở t i giớ ng. t p n i các chính trị là cầ như không đ. gia n, ng ủ David Baltimore, hiệ trư ng đ ợ giả Nobel củ Caltech, biế u ở ưc i a t cầ có gì đ khiế con bạ sẵ sàng cạ tranh chọ lạtinh hoa củ n ể n n n nh i i a vụgặ toàn cầ Ông bả tôi rằ ông bịn tưng bở sựthự rằ t u. o ng ấ ợ i c ng hầ nhưtấcả u t sinh viên vào đợ Caltech, mộ trong các đi họ ưc t ạ c khoa họ tố nhấ thếgiớ đn từcác trưng công, không phảtừ c t t i, ế ờ i các trư ng tưmà đ khi nuôi dư ng cả giác rằ chính bở vì ờ ôi ỡ m ng i bạ ởđ bạ là đc biệ và có quyề [đ ợ “ xem xét nhữ n ó, n ặ t n ư c]. Tôi ng đ a trẻđn Caltech, và chúng lớ lên trong các gia đ cổvũ ứ ế n ình chúng làm việ chă chỉ hoãn mộ chút phầ thư ng cho tư ng c m và t n ở ơ lai và hiể rằ chúng cầ rèn dũ các kĩ ng củ chúng đ đ u ng n a nă a ể óng mộ vai trò quan trọ trên thế i,”Baltimore nói. “ cho các t ng giớ Tôi bậ cha mẹ c công trạ to lớ vì việ này, bở vì nhữ đa trẻ ng n c i ng ứ này tấ cảđu đn từcác trư ng công mà ngư i ta gọ là không thành t ề ế ờ ờ i công. Giáo dụ công tạ ra các sinh viên xuấsắ này- nhưthế c o t c có thể làm đợ Cha mẹ ư c. chúng đ nuôi dưng chúng đ đm bả rằ ã ỡ ể ả o ng

K

303

304

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

chúng thự hiệ tiề nă củ chúng. Tôi nghĩ c n m ng a chúng ta cầ mộ n t cuộ cách mạ ởđt nư c này khi đn chuyệ nuôi dạ con cái c ng ấ ớ ế n y xung quanh giáo dụ c.” Rõ ràng, các bậ cha mẹ c sinh ở ớ ngoài có vẻ việ này tố nư c làm c t hơ “Khoả mộ phầ ba sinh viên củ chúng tôi có xuấthân Á n. ng t n a t châu hay là nhữ ngư i nhậ cưmớ đ ng ờ p i ây,”ông nói. Mộ đ số t a đ kể sinh viên đn Caltech trong các môn kĩ t là ngư i áng các ế thuậ ờ sinh ởnưc ngoài, và mộ phầ lớ cán bộgiả dạ hiệ tạ là ớ t n n ng y n i ngư i sinh ởnư c ngoài. “Trong sinh họ ởmứ sau tiế sĩđ vị ờ ớ c, c n , ị a củ các sinh viên Trung Quố là áp đo,”Baltimore nói. Không a c ả ngạ nhiên rằ ởcác hộ nghị c ng i khoa họ lớ ngày nay, phầ lớ c n n n các bài báo nghiên cứ đ cậ đn khoa họ sinh họ mớ nhấcó ít u ề p ế c c i t nhấmộcái tên Trung Quố trên chúng. t t c Các bạ tôi Judy Estrin và Bill Carrico đ khở đng nhiề công n ã i ộ u ti mạ ởThung lũ Silicon. Mộthờ gian, Judy đ là tổ giám ng ng t i ã ng đc công nghệ Cisco. Tôi đ ngồvớ họmộ buổchiề và nói ố cho ã i i t i u chuyệ vềvấ đ này. “Khi tôi mư i mộ tuổ Bill nói, “ đ n n ề ờ t i,” tôi ã biế rằ tôi sẽ mộ kĩ . Tôi thách anh tìm thấ mộ đ a mư i t ng là t sư y t ứ ờ mộ tuổ ởMĩ n trởthành mộ kĩ t i muố t sưhôm nay. Chúng ta đ hạ ã mứ hoài bão.” c Judy nói thêm, “Nhiề vấ đ [có thểđợ giả bằ nuôi dạ u n ề ưc i ng] y con cái [khéo] hơ là có thể ư c giảbằ biệ pháp đ u tiếhay n đ ợ i ng n iề t tài trợ Mọ ngư i muố tài trợnhiề hơ cho việ này việ nọ . i ờ n u n c c , như nơ bắđu là vớ các bậ cha mẹKhát vọ đn từcha mẹ ng i t ầ i c . ng ế . Ngưi ta phảkiế lấ nó. Có lẽ n có mộ khủ hoả [đ buộ ờ i m y cầ t ng ng ể c chúng ta chỉ lạtiêu đ m].” nh i iể Tháng 7-2004, diễ viên hài [gố Phi] Bill Cosby đ lợ dụ sự n c ã i ng hiệ diệ tạ hộ nghị n n i i hàng nă củ Liên minh Cầ vồ m a u ng/PUSH củ Jesse Jackson & QuỹGiáo dụ Tưcách Công dân đ trách a c ể mắ nhữ ngư i Mĩ c Phi vì không dạ con cái họngữpháp ng ng ờ gố y đ và vì nhữ đ a trẻda đ không cốgắ đ tựhọ nhiề úng ng ứ en ng ể c u hơ Cosby đ tuyên bốrồ “ i ngưi đu biế là quan trọ đ n. ã i, Mọ ờ ề t ng ể nói tiế Anh trừbọ ngu đn này. Mày không thể mộ bác sĩ ng n ầ là t vớ loạ cứ phọ ra từmồ mày.” Nhắ đn nhữ ngư i Mĩ c i i t t m c ế ng ờ gố Phi nhữ ngư i phí phạ các cơ i củ mình cho mộ cuộ số ng ờ m hộ a t c ng tố hơ Cosby nói vớ Liên minh Cầ vồ “ n mày phả thôi t n, i u ng, Bọ i đ vợbở vì bọ mày không thểtìm đợ mộ việ làm, bở vì ánh i n ưc t c i bọ mày đ không muố có giáo dụ và bây giờ n mày [có] đng n ã n c bọ ồ

Đ KHÔNG PHẢI LÀ MỘ THỬ NGHIỆ ÂY T M

305

lư ng tố thiể Bọ mày phả nghĩ u hơ vềchính mình khi ơ i u. n i nhiề n còn ởtrung họ khi chúng mày có mộcơhộ c, t i.” Khi các nhậ xét củ Cosby bị t nhiề phê phán, Đ c Cha n a rấ u ứ Jackson đ bả vệ ã o ông, lí lẽ ng, “ nói, hãy chiế đu cho cuộ rằ Bill n ấ c đu tranh đ ấ úng. Hãy làm phẳ sân chơ Ngưi say rư u không ng i. ờ ợ thể việ đ Nhữ ngưi mù chữkhông thể việ đ làm c ó. ng ờ làm c ó.” Đ úng vậ Nhữ ngư i Mĩ nhữ ngưi ngày càng cầ làm y. ng ờ là ng ờ n phẳ sân chơ không phả kéo nhữ ngư i khác xuố không ng ii ng ờ ng, phả bằ cả thấ hố tiế cho bả thân chúng ta, mà bằ nâng i ng m y i c n ng chúng ta lên. Như khi đn làm việ đ thế ng ế c ó nào, Cosby đ nói cái ã gì đ quan trọ cho nhữ ngư i Mĩ đ và da trắ giàu và ó ng ng ờ da en ng, nghèo. Giáo dụ bấ luậ từcha mẹhay nhà trư ng, phả là về c, t n ờ i nhiề hơ chỉ kĩ ng nhậ thứ Nó cũ phảbao gồ cả u n các nă n c. ng i m sự xây dự tính cách. Sựthự là, các bậ cha mẹvà các trư ng và ng c c ờ vă hoá có thể có nhào nặ đnh hư ng con ngư i. Ả hư ng n và n, ị ớ ờ nh ở quan trọ nhấtrong đi tôi, ngoài gia đ tôi, là cô giáo dạ viế ng t ờ ình y t báo củ tôi, Hattie M. Steinberg- không đn giả làm thếnào đ a ơ n ể viế mộ tin chính hay chép lạ chính xác mộ trích dẫ mà, quan t t i t n trọ hơ làm thế ng n, nào đ xửsựmộ cách chuyên nghiệ Bà gầ ể t p. n sáu mư i tuổ khi bà là cô giáo củ tôi và cốvấ báo trưng trung ơ i a n ờ họ vào cuố các nă 1960. Bà là thái cự hoàn toàn trái ngư c củ c i m c ợ a “lãnh đm,” ng chúng tôi la cà ởlớ họ củ bà nhưnó là mộ ạ như p c a t cử hàng mạ nha và bà là Wolfman Jack. Chẳ ai trong chúng a ch ng tôi đ có thểdiễ tảnó mộ cách rõ ràng khi đ như bở vì ã n t ó, ng i chúng tôi thích nghe bà diễ thuyế đ ợ bà rèn luyệ đ ợ bà n t, ư c n, ư c dạ dỗBà là mộ phụnữmạ lạ và nguyên tắ ởtuổ bấ bênh. y . t ch c c i p Tôi ngồ dậ thẳ chỉ i y ng nghĩ i về Con em chúng ta sẽ ngợ bà! ngày càng cạ tranh đu đi đu vớ trẻ nh ầ ố ầ i con Trung Quố Ấ Đ , và Á c, n ộ châu, mà cha mẹchúng có cách tiế cậ xây dự tính cách củ p n ng a Hattie nhiề hơ bốmẹ rấnhiề Tôi không gợ ý rằ chúng u n Mĩ t u. i ng ta quân sựhoá giáo dụ mà tôi gợ ý rằ chúng ta làm nhiề hơ c, i ng u n đ đy thanh niên củ chúng ta vư t quá vùng an nhàn củ chúng, ểẩ a ợ a đ làm các thứđ ể úng, và đ sẵ sàng chị đ đn ngắ hạ vì lợ ể n u au ớ n n i ích dài hơ n. Tôi sợ tuy vậ rằ các thứsẽ i trởnên tồ tệ n trư c khi , y, ng phả i hơ ớ chúng trởnên tốhơ NhưJudy Estrin nói, có lẽ cầ mộkhủ t n. sẽ n t ng hoả Tôi đn giả nói thêm: Khủ hoả ởđ rồ Nó chỉ n ng. ơ n ng ng ây i. diễ ra trong chuyể đng chậ Sựlàm phẳ thếgiớ đ tiế lên n ộ m. ng i ang n 305

306

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

phía trư c mau lẹvà chiế tranh ngă cả hay sự n khủ bố ớ , n n n kiệ ng tai hoạ nào đ chẳ gì sẽ n đợ nó. Như cái có thể y ra là ó, ng chặ ưc ng xả mộ sựsụ giả vềmứ số củ chúng ta, nế nhiề ngư i Mĩ t t m c ng a u u ờ hơ không đợ trao quyề và đ ợ giáo dụ đ tham gia vào mộ n ưc n ưc c ể t thế i nơ tấcả trung tâm tri thứ đ ợ kếnố Chúng ta có giớ i t các c ư c t i. tấ cảcác thành tốởbên trong xã hộ Mĩ các cá nhân Mĩ ể t i cho đ phát đt trong thếgiớ này, như nế chúng ta hoang phí các ạ i ng u thành tố ó, chúng ta sẽ ình trệ đ đ . Tôi nhắ lạ Đ không phảlà mộ cuộ thửnghiệ Đ là mộ c i: ây i t c m. ây t khủ hoả và nhưPaul Romer đ cả báo rấsáng suố “ t ng ng, ã nh t t, Mộ cuộ khủ hoả mà bỏ nó là đ u thậkinh khủ c ng ng phí iề t ng.”

Các Nư c đ Phát triể ớ ang n và Thế i Phẳ giớ ng

CHÍN

Đ c Mẹ ồ Trinh Guadalupe ứ Đ ng

Không phảchúng ta ngày càng trởnên Anglo-Saxon hơ mà là chúng ta đ i n, ang phảđi mặvớ thự tế i ố t i c . - Frank Schirrmacher, chủnhậbáo Đ c t ứ Frankfurter Allgemeine Zeitung, bình luậ n cho tờ New York Times về c nhân công việ ngưi Đ c cầ đợ trang bị ờ ứ n ưc thêm công cụ làm việ nhiề hơ và c u n Tìm kiế kiế thứ dù có phảđn tậ Trung Hoa. m n c i ế n - Lờ củ Tiên tri Muhammad i a

rong khi viếcuố sách này, càng ngày tôi càng hay hỏ nhữ t n i ng ngư i tôi gặ ở p mọ nơ trên thế i họ đ khi lầ đu ờ p khắ i i giớ ở âu n ầ tiên phát hiệ thế i này phẳ n giớ ng. Trong vòng hai tuầ tôi có đ ợ hai câu trả i, mộ từMexico, n, ưc lờ t mộ từAi Cậ Mùa xuân 2004 tôi ởMexico City, ă trư vớ vài t p. n a i đng nghiệ nhà báo Mexico và đt câu hỏ đ cho họ Mộ trong ồ p ặ i ó . t sốhọnói nhậ ra mình đ số trong mộ thếgiớ mớ khi đc n ang ng t i i ọ tin trên báo chí Mexico và mạ Internet nói rằ mộ số ợ vị ng ng t tư ng thánh bả trợcủ Mexico, Đ c mẹĐ ng trinh Guadalupe, đ ợ o a ứ ồ ưc nhậ khẩ vào Mexico từ p u Trung Quố có thể thông qua các cả c, là ng biể ởCalifornia. Khi bạ là đt nư c Mexico và vẫ đ ợ tiế là n n ấ ớ n ư c ng nư c có giá nhân công rẻ mộsố ờ dân củ bạ nhậ tư ng ớ mà t ngư i a n p ợ vị thánh bả trợcủ bạ từTrung Quố bở Trung Quố có thể o a n c, i c làm ra chúng và chuyể chúng qua Thái Bình Dư ng đn đ rẻ n ơ ế ây, hơ bạ có thể n n làm, thì bạ đ số trong mộthế i phẳ n ang ng t giớ ng. Bạ cũ gặ phả mộ vấ đ. Ở Ngân hàng Trung ư ng n ng p i t n ề ơ Mexico, tôi hỏ vị ng đc, Guillermo Ortiz, rằ liệ ông có i thố ố ng u

T

310

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

quan tâm đn chuyệ này không. Ông như ng mắbả tôi rằ đ ế n ớ t o ng ã bấ lâu nay ông cả nhậ đợ sựcạ tranh – trong đ Mexico y m n ưc nh ó đ mấ khá nhiề lợ thếđ lí tựnhiên trong quan hệvớ thị ánh t u i ị a i trư ng Mĩ chỉ n thông qua nhữ con sốtrên màn hình máy ờ – cầ ng tính củ ông. “ a Chúng tôi bắđu nhìn vào sốliệ nă 2001 – đ là t ầ u m ó nă đu tiên trong vòng hai thậ niên xuấkhẩ [củ Mexico] vào m ầ p t u a Mĩ m sút,” giả Ortiz nói. “ ó là mộ cú số thậsự Mớ đu tiề Đ t c t . i ầ n thu đợ củ chúng tôi trên thị n đ giả xuố rồ sau đ mấ ưc a phầ ó m ng, i ó t luôn. Chúng tôi nói vớ nhau rằ ởđ có mộ thay đi thậsự i ng ây t ổ t … Và nguyên nhân là Trung Quố c.” Trung Quố quả mộ nơ có giá nhân công rẻđn mứ ngay cả c là t i , ế c khi hiệ đnh NAFTA dành lợ thế n cho Mexico trong quan hệ p ị i lớ vớ Mĩngay cảkhi Mexico nằ ngay sát chúng ta, nă 2003 i , m m Trung Quố vẫ thay thế ưc Mexico đ trở c n đợ ể thành nư c xuấkhẩ ớ t u lớ thứhai vào Mĩ(Canada vẫ đng vị thứnhấ Cho dù n . n ứ trí t). Mexico vẫ có đợ vị đy sứ mạ trong xuấ khẩ các mặ n ư c thế ầ c nh t u t hàng lớ chi phí chuyể hàng cao nhưôtô, phụ n, n tùng xe hơ hay tủ i lạ Trung Quố đ lớ mạ và đ thay thếMexico trong các nh, c ã n nh ã lĩ vự nhưlinh kiệ máy tính, thiếbị iệ đ chơ đ may mặ nh c n t đ n, ồ i, ồ c, dụ cụ thao, và giày tennis. Như đ u còn nghiêm trọ hơ ng thể ng iề ng n vớ Mexico là Trung Quố đ đ bạ mộ sốcông ti Mexico i c ang ánh i t ngay tạ Mexico, nơ quầ áo và đ chơ sả xuấ tạ Trung Quố i i n ồ i n t i c đ xuấhiệ trên các quầ hàng ở p mọ nơ Không có gì ngạ ã t n y khắ i i. c nhiên khi mộ nhà báo Mexico kể tôi nghe ngày anh phỏ vấ t cho ng n mộ quan chứ ngân hàng trung ư ng Trung Quố câu trảlờ củ t c ơ c, i a vị quan chứ vềmố quan hệgiữ Trung Quố và Mĩ ã làm anh c i a c đ kinh ngạ thậ sự “ c t : Thoạ tiên chúng tôi sợsói, rồ chúng tôi muố t i n nhả vớ sói, và bây giờchúng tôi muố trởthành sói.” y i n Vài ngày sau khi từMexico trởvề tôi ă sáng ởWashington , n cùng mộ ngư i bạ đn từAi Cậ Lamees El-Hadidy, mộ phóng t ờ n ế p, t viên kinh tế nă ởCairo. Dĩ lâu m nhiên tôi hỏchị đ khi lầ đu i ở âu n ầ tiên chị phát hiệ thế i này phẳ Chị lờ là mớ vài tuầ n giớ ng. trả i i n trư c, trong tháng Ramadan linh thiêng củ ngưi Hồ giáo. Chị ớ a ờ i viế mộ kị bả cho Đ truyề hình CNBC Arabiya Television t t ch n ài n về ng chiế đ lồ sặ sỡtên là fawanis đt nế ởbên trong, nhữ c èn ng c ố n mà họ sinh Ai Cậ theo truyề thố thư ng cầ trong kì lễ c p n ng ờ m Ramadan, mộ truyề thố lâu đi hàng thế , từthờ Fatimid ở t n ng ờ kỉ i Ai Cậ Trẻcon vung vẩ đ lồ và hát, còn ngư i lớ cho p. y èn ng ờ n

Đ MẸĐ NG TRINH GUADALUPE ỨC Ồ

311

chúng kẹ hoặ quà, giố nhưở vào lễ o c ng Mĩ Halloween. Hàng thế kỉ nay, các xư ng thủcông nhỏ nhân công rẻ các vùng ngoạô cổ ở , ở i xư củ Cairo vẫ sả xuấnhữ chiế đ lồ đ – cho đn vài a a n n t ng c èn ng ó ế nă trư c đ m ớ ây. Đ là khi nhữ chiế đ lồ Ramadan bằ nhự sả xuấ ở ó ng c èn ng ng a n t Trung Quố đ ợ gắ đ chạ bằ pin bên trong thay cho nế c, ư c n èn y ng n, tràn ngậ thị ờ làm tê liệ các xư ng sả xuấ củ Ai Cậ p trư ng, t ở n t a p. Lamees nói, “Chúng đ tấ công vào truyề thố củ chúng tôi – ã n n ng a theo mộ cách thứ đi mớ – và chúng tôi không thểlàm gì t c ổ i đ ợ Nhữ chiế đ lồ đ thoát thai từtruyề thố củ ư c… ng c èn ng ó n ng a chúng tôi, tâm hồ củ chúng tôi, như [nhữ chiế đ lồ củ n a ng ng c èn ng a Trung Quố mang tính sáng tạ cao hơ và tiên tiế hơ đ lồ c] o n n n èn ng Ai Cậ Lamees nói rằ khi chị i ngư i Ai Cậ “ p.” ng hỏ ờ p, Anh có biế t chúng đ ợ làm ởđ không?” tấ cả lờ là không. Sau đ họ ưc âu , t trả i ó lậchiế đ lên và phát hiệ chúng đn từ t c èn n ế Trung Quố c. Dù vậ rấ nhiề bà mẹgiố nhưLamees, đ giá cao sựan y, t u , ng ánh toàn củ đ lồ Trung Quố so vớ đ truyề thố Ai Cậ a èn ng c i èn n ng p, đ ợ làm bằ kim loạcó cạ sắ và thủ tinh, và thư ng xuyên ưc ng i nh c y ờ sửdụ nế đ thắ Đ Trung Quố làm bằ nhự gắ đ nhấ ng n ể p. èn c ng a n èn p nháy và gắ microchip chơ nhữ bả nhạ truyề thố củ kì lễ n i ng n c n ng a Ramadan Ai Cậ thậ chí có cảbài hát củ chư ng trình phim p, m a ơ hoạhình Ramadan nổ tiế Bakkar. Theo số t i ng, tháng Mư i hai nă ờ m 2001 củ tờBusiness Monthly, do Phòng Thư ng mạHoa kì ởAi a ơ i Cậ xuấ bả các nhà nhậ khẩ Trung Quố “ p t n, p u c không chỉ ấ đ đu á vớ nhau mà còn đu lạ ngành công nghiệ Ai Cậ có đn bả i ấ i p p ế y tră nă tuổ Như các mẫ mã củ Trung Quố đ chiế ư m m i. ng u a c ã m u thế theo lờ [mộ nhà nhậ khẩ nổ tiế Taha Zayat. ‘ , i t] p u i ng, Hàng nhậ khẩ đ làm sụ giả nghiêm trọ doanh sốbán ra củ đ p u ã t m ng a èn fawanis truyề thố ông nói. ‘ n ng,’ Trên tổ sốđ fawanis có trên ng èn thị ờ tôi không nghĩ giờ ây có đn 5% đợ sả xuấở trưng, là đ ế ưc n t Ai Cậ Nhữ ngư i hiể biế vềngành sả xuấ [fawanis] củ Ai p.’ ng ờ u t n t a Cậ tin là Trung Quố đ chiế ư thế n nhiề so vớ Ai Cậ p c ã m u hơ u i p. Họnói rằ vớ công nghệ ng i cao hơ hẳ củ mình, Trung Quố có n n a c thểsả xuấ sốlư ng lớ đ u này cho phép giữđợ giá thấ n t ợ n, iề ưc p. Ngành công nghiệ [fawanis] truyề thố củ Ai Cậ ngư c lạ p n ng a p, ợ i, đ ợ đc trư bở mộ loạ các xư ng sả xuấ chuyên môn hóa ư c ặ ng i t t ở n t cho nhiề bư c khác nhau củ quá trình sả xuấ Thợlàm kính, u ớ a n t. thợvẽ thợhàn và thợthủcông đu có vai trò củ mình. ‘Vẫ sẽ , ề a n

312

THẾGIỚ LÀ PHẲ I NG

luôn có đ fawanis vào dị lễ èn p Ramadan, như trong tư ng lai tôi ng ơ nghĩ èn do Ai Cậ sả xuấ sẽbiế mấ hoàn toàn’, Zayat nói. đ p n t n t ‘Chúng không có cơmay nào đ cạ tranh vớ đ Trung Quố ” ể nh i èn c.’ Hãy thửnghĩ tình hình đ đ rồđn m