P. 1
Giao an Son-Veni

Giao an Son-Veni

4.0

|Views: 566|Likes:
Được xuất bản bởiapi-3849455

More info:

Published by: api-3849455 on Oct 19, 2008
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

text

original

1

BÀI GIANG MÔN HOC: CÔNG NGHE SON - VECNI
Giáo viên phu trách: DUONG THE HY
Khoa Hóa - DHBK Dà Náng
MUC LUC
Chuong I. MO DAU
Chuong II: DUNG MÔI MÔI -MÔI TRUÒNG PHÂN TÁN
Chuong III CHÁT LÀM KHÔ
Chuong IV. BOT MÀU
Chuong V CHÁT TAO MÀNG
Chuong VI : CÔNG NGHE SAN XUÁT SON
Chuong VII : QUÁ TRÌNH GIA CÔNG MÀNG SON
Chuong VIII: MOT SÓ PHU GIA DÙNG TRONG SON
TÀI LIEU THAM KHAO
Nguyên Ván Lôc - Kÿ thuât son - Nhà xuât ban giáo duc - 1999.
Swaraj Paul - Surface Coatings - John Wiley & Sons - 1997.
Zeno W. wicks, JR. Frank, N. Jones, S. Peter Pappas- Organic Coating - Wiley -
Interscience 1999.
Dieter Stoye, Werner Freitad - Paints, Coatings and Solvents - Wiley - VCH -
1998
Gunter Buxbaum - Industrial Inorganic Pigments - Wiley - VCH - 1998
Henry Fleming Payne - Organic Coating Technology - John Wiley & Sons, INC -
1960.
Chuong I. MO DAU
I/ Vài nét vê lich su phát triên:
Vào thoi ky truoc công nguyên, nguoi Ai Câp dã biêt trang trí tuong, hang hôc
mình o và các vât dung trên co so chât kêt dính là lòng tráng trung, sáp ong, nhua cây
trôn voi bôt màu thiên nhiên.
Vài ngàn nám sau dó nguoi Trung Hoa dã phát hiên và dùng mu cây son làm son phu và
keo. Truoc dây son duoc san xuât tu các loai dâu thao môc, nhu dâu lanh, dâu trâu, dâu gai, dâu
2
dua, dâu huong duong, dâu ngô, dâu cao su...Các loai nhua thiên nhiên nhu cánh kiên, nhua
thông, bi tum thiên nhiên...Các loai bôt nhu cao lanh, oxit sát.
Dên thê ky 20, cùng voi su phát triên chung cua ngành công nghiêp hoá chât, công
nghiêp son tông hop ra doi và phát triên manh, dát biêt là o nhung nuoc có công nghiêp hoá chât
phát triên manh. Toàn thê gioi nám 1965 san xuât khoan 10 triêu tân son, nám 1975 táng lên 16
triêu tân.
Trong công nghiêp son ngày nay nguoi ta su dung khoan 2700 loai nhua làm chât tao
màng, 700 loai dâu, 2000 loai bôt màu, 1000 loai dung môi và khoan 600 chât phu gia.
Truoc dây, son dâu chiêm uu thê trong công nghiêp chê tao son. Nhung trong vòng 10
nám tro lai dây son tông hop dã tiên lên chiêm uu thê hàng dâu trong các loai son.
II/ Son là gì?
Truoc dây môt sô nhà nghiên cuu dã dua ra môt vài khái niêm nhu sau:
- Son là huyên phù cua bôt màu, chât dôn trong dung dich chât tao màng voi dung môi
tuong ung (Liên Xô).
- Son là tô hop long chua bôt màu, khi phu lên nên thành lop mong se tao thành màng
phu không trong suôt (Mÿ).
Hai dinh nghia này bao gôm các loai son màu duc, men (Pigment Paint)
Dang vât liêu son không chua bôt màu goi là vec ni - là dung dich tao màng trong dung
môi thích hop.
Dinh nghia tông quát: Son là hê phân tán gôm nhiêu thành phân (chât tao màng, chât
màu... trong môi truong phân tán). Sau khi phu lên bê mát vât liên nên nó tao thành lop màng
dêu dán, bám chác, bao vê và trang trí bê mát vât liêu cân son.
Nhu vây: chuc náng cua màng son là trang trí và bao vê vât liêu nên.
III/ Phân loai son:
Có rât nhiêu cách phân loai :
- Cán cu vào ban chât cua chât tao màng:
+ Son dâu thuân tuý: Thành phân chât tao màng chi có dâu thao môcnên ít dùngdo không
bên.
+ Son dâu nhua: thành phân chât tao màu gôm dâu thao môc và nhua ( thiên nhiên, nhân
tao). Loai này duoc dùng phô biên trong doi sông háng ngày nhung ít dùng trong các nghành ky
thuât.
+ Son tông hop: Chât tao màng là nhua tông hop (goi tên cán cu vào tên cua loai nhua:
Son epoxy, son alkyd...)
- Cán cu ban chât cua môi truong phân tán:
+ Son dumg môi môi truong phân tán là dung môi huu co
+ Son nuoc môi truong phân tán là nuoc.
+ Son bôt không có môi truong phân tán.
- Cán cu vào ung dung:
+ Son gô.
+ Son kim loai
+ Men tráng gôm, su...
+Son chông hà.
+son cách diên
+ Son chiu nhiêt
+ Son bên hoá chât
+ Son bên khí quyên.
3
- Cán cu vào phuong pháp son:
+ son phun.
+ Son tinh diên
+ tráng, ma kim loai.
- Các dang son dát biêt khác:
+ Son dân diên
+ Son cam quang
+ Son phát sáng
IV/ Thành phân cua son:
Bao gôm các thành phân sau:
- Thành phân chính:
+ Chât tao màng: là thành phân chu yêu quang trong nhât quyêt dinh các tính chât cua
màng son.
Chât tao màng bao gôm: dâu thao môc, nhua thiên nhiên, nhua tông hop.
Dôïi voi dâu thao môc thì chi có loai khô (CI >130) nhu dâu trâu, dâu lanh moi có kha
náng tao màng (do trong phân tu có nhiêu nôi dôi) còn loai bán khô (95 < CI <130) và không
khô ( CI < 95) thì chi dùng dê biên tính nhua tông hop dùng làm chât hoá deo.
Nhua thiên nhiên, nhua tông hop duoc biên tính dê thay dôi tính chât.
+ chât màu ( bôt màu, bôt dôn)
+ Môi truong phân tán
- Thành phân phu:
+ Chât hoá deo
+ Chât làm khô, dóng rán
+ Chât ôn dinh
Ngoài ra còn có nhung hop chât dác biêt nhu: chât diêt khuân, dân nhiêt, dân diên, chât
phát sáng, cam quang...
Chuong II: DUNG MÔI MÔI -MÔI TRUÒNG PHÂN TÁN.
Trong son, dung môi là hop phân chính nó thuong chiêm khôi luong lon hon so voi chât
tao màng. Môt sô loai son, dung môi chiêm dên 80%, chi có 20% là chât tao màng nhu: son
nitro xenlulo, clo cao su...
Dung môi: là chât long dê bay hoi dùng dê hoà tan các chât tao màng, chât hoá
deo...chuyên hê son vào trang thái thuân loi cho viêc chê biên và su dung và së bay hoi hêt trong
quá trình tao thành màng son.
I/ Yêu câu dôi vói dung môi.
1/ Kha náng hoà tan.
- Môi dung môi chi có môt kha náng hoà tan môt sô chât tao màng nhât dinh. Nêu dung
môi và chât tao màng có dô phân cuc càng giông nhau thì càng dê hoà tan.
Ví du: Axetat xenlulo là môt este có dô phân cuc tuong dôi nên tan trong nhung dung
môi có dô phân cuc tuong tu là các este hoác ceton nhu axeton, etyl axetat hoác cao su là hop
chât không phân cuc nên không tan trong nhung dung môi không phân cuc là các hidrocacbon
tháng hoác vòng nhu xáng.
-Ngoài ra kích thuoc phân tu cung có kha náng hoà tan
Ví du: Xenlulo là hoat chât rât phân cuc, lë ra hoà tan trong nuoc nhung do khôi luong
phân tu cua nó quá cao nên nó chi truong trong nuoc chu không tan.
4
- Dua vào kha náng hoà tan nguoi ta chia dung môi làm ba loai:
+ Dung môi thât (dung môi hoat dông)
+ Dung môi ân: ban thân nó không hòa tan chât tao màng nhung hôn hop cua nó voi dung
môi thât làm táng kha náng hòa tan so voi chi dùng dung môi thât.
+ Chât pha loãng.
Dung môi thât dôi voi môt chât tao màng là nhung chât long hoà tan thât su chât tao
màng dó. Còn chât pha loãng tu mình nó không thê hoà tan chât tao màng mà chi góp phân làm
giam dô nhot cua dung dich.
Ti lê chât pha loãng voi dung môi thuong có môt gioi han nhât dinh. Nêu vuot quá gioi
han dó së làm keo kêt chât tao màng, làm dung dich bi duc. Ti lê su dung thuong bé hon hê sô
keo tu K (hay chi sô duc mo) sau:
Luong chât pha loãng
K = Luong dung môi thât
Trong thuc tê K có thê dat dên 0,5 ÷0,8. Chât pha loãng duoc chon phai:
+ Dê bay hoi hon dung môi thât
+Re tiên
Dê dánh giá kha náng hòa tan chât tao màng cua dung môi nguoi ta dùng khái niêm luc
dung môi:
Luc dung môi: Luc dung môi cua môt dung môi dôi voi môt chât tan là kha náng phân tán chât
tan cua dung môi dó. Môt dung môi có luc dung môi cuc dai khi nó có thê phân tán môt chât tan
hoàn toàn trong môt khoang thay dôi nông dô rông.
Nhiêu phuong pháp có thê dùng dê dánh giá luc dung môi cua các dung môi nhu phuong
pháp diêm Kauri - butanol, diêm aniline, phuong pháp dimethyl sulfat dôi voi hydrocacbon,
phuong pháp ty lê pha loãng và háng sô dô nhot dôi voi dung môi lacquer. Mát dù các phuong
pháp này rât huu dung tuy nhiên cân phai nho ráng các phuong pháp này chi cung câp các tiêu
chuân ngâu nhiên (arbitrary criteria) (nghia là dây không phai là tiêu chuân thuc dê dánh giá).
Chúng không cung câp duoc giá tri luc dung môi tuyêt dôi cua môt dung môi nào dó khi su
dung dê hòa tan hôn hop các nguyên liêu son mà loai nguyên liêu có thê thay dôi theo tung loai
son.
Chi sô dung môi là môt tiêu chuân tôt dê dánh giá luc dung môi, có thê áp dung nó dôi
voi bât ky dung môi hoác hê son nào.
Chi sô dung môi báng ty sô giua dô nhot cua son trong dung môi tiêu chuân và dô nhót
cua son trong dung môi dó.
Do nhung dung môi tôt thuong tao ra dung dich có dô nhot thâp nên nêu dung môi dó tôt
hon dung môi chuân thì chi sô dung môi lon hon 1, nguoc lai thì nho hon 1. Phuong pháp này
có uu diêm là có thê do duoc luc dung môi cua môt dung môi nào dó duoc thêm (hoác thay thê)
vào hê son. Nguoi ta có thê tiên hành do voi nhiêu giá tri nông dô khác nhau cua chât hòa tan
sau dó thiêt lâp dô thi.
Giá tri Kauri - butanol (kí hiêu là KB) duoc xác dinh báng cách chuân dô 20 gam dung
dich kauri - butanol 33% báng dung môi hydrocacbon cho dên khi hôn hop tro nên duc dên nôi
không thê doc duoc môt trang in khi nhìn xuyên qua dung dich này. Môt sô gái tri KB cho o
bang 4, 5 trang 258.giá tri KB dùng dê dánh giá luc dung môi cua hydrocacbon rât tôt. Tuy
nhiên kha náng hòa tan cua dung dich nhua kauri trong các dung môi này có thê khác voi kha
náng hòa tan cua các loai chât tao màng khác trong các dung môi hydrocacbon dó.
5
Phuong pháp thu dimetylsunphat chi ra phân trám cua hydrocacbon thom hoác
hydrocacbon béo không no trong dung môi hydrocacbon. Do hôn hop hai chât này có luc
dung môi cao hon hydrocacbon béo no nên thí nghiêm duoc thuc hiên dê dánh giá kha náng
này. Tuy nhiên hiên tai phuong pháp này không dùng nhiêu do dimetylsunphat rât dôc.
Ty lê pha loãng dùng chu yêu dê dánh giá luc dung môi cua các chât pha loãng loai
hydrocacbon duoc dùng trong nitroxenlulo lacquer thinner (các chât bay hoi nhanh). Thí nghiêm
cung có thê chi ra luc dung môi tuong dôi cua các dung môi thât. Ví du môt dung môi có thê
pha loãng nhiêu hon báng toluen së là dung môi tôt hon so voi dung môi cho phép pha loãng
báng toluen ít hon. Nhu dã biêt lacquer là hôn hop cua dung môi thât, chât pha loãng và dung
môi ân. Các hydrocacbon thom có thê dùng làm chât pha loãng voi ty lê cao hon so voi các
hydrocacbon béo. Ty lê pha loãng là ty lê giua chât pha loãng và dung môi thât dê vùa tao ra
su duc trong dung dich nitroxenlulo có nông dô cuôi cùng là 10% (túc là tai diêm tao ra su
duc thì nông dô cua dung dich nitroxenlulo là 10%). Các giá tri tiêu chuân hóa là do o nông dô
này còn thuc tê có thê do o các giá tri nông dô khác. Nhu vây së có nhiêu giá tri vê ty sô pha
loãng phu thuôc vào nông dô dung dich nitroxenlulo. Tu dó có thê thiêt lâp dô thi và có thê
ngoai suy tu dô thi vì dây là quan hê duong tháng. Trong môt sô truong hop cân dung dich
nitroxenlulo có nông dô 8%. Tât nhiên phuong pháp xác dinh chi voi nitroxenlulo là chât tan
duy nhât. Thuc tê lacquer thuong mai có chua chât hóa deo và môt sô loai nhua khác mà loai và
luong có thê thay dôi. Do nhiêu chât pha loãng có thê là dung môi dôi voi các chât này nên ty lê
pha loãng trong thuc tê có thê khác so voi tiêu chuân. Tuy nhiên kinh nghiêm cho thây ráng có
thê su dung ty lê pha loãng dê thiêt lâp don so bô cho các lacquer.
Thông thuong diêm dung cua phép chuân dô rât khó xác dinh, nó phu thuôc vào su phát
triên cua su duc tu su kêt tua ban dâu cua các câu tu rán. Vì vây cân phai hiêu ráng ty lê pha
loãng duoc xác dinh tu diêm cuôi cua phép chuân dô chu không phai dê mâu sau môt thoi gian
moi doc kêt qua (vì khi dê theo thoi gian thì së có môt sô truong hop kêt tua tan ra còn môt sô
truong hop thì kêt tua phát triên manh hon).
Phuong pháp dô nhot không dôi dánh giá hôn hop dung môi thât và chât pha loãng thông
qua thông sô dô nhot cua dung dich nitrocellulose voi các nông dô khác nhau. Có thê thiêt lâp
dô thi quan hê giua dô nhot thay dôi theo nông dô cua nhiêu cáp dung môi - chât pha loãng, tu
dây có thê chon duoc giá thành thâp nhât dê tao ra môt dung dich có môt dô nhot cho truoc. Tuy
nhiên các du liêu này không phù hop khi dùng dê dánh giá luc dung môi.
Trong tât ca các phuong pháp dùng dê do luc dung môi o trên, các kêt qua dua trên giá tri
dô nhot hoác kêt tua cua môt dung môi dã biêt. Khi son duoc ung dung dê son thì ty lê giua các
câu tu thay dôi do tôc dô bay hoi cua các dung môi khác nhau. Phuong pháp dô nhot không dôi
duoc xác dinh dôi voi các hàm luong rán khác nhau gân voi diêu kiên tao màng, dác biêt là tai
giá tri hàm luong rán cao. Tuy nhiên thoi gian cân thiêt dê làm thí nghiêm nhu vây là rât lon nên
giá tri ty sô pha loãng duoc dung rông rãi hon.
2/ Diêm sôi(nhiêt dô sôi):
- Nhiêt dô sôi cua môt dung môi là nhiêt dô o dó áp suât hoi báng áp suât khí quyên. Môi
dung môi có môt diêm sôi xác dinh o môt áp suât xác dinh. Tuy nhiên dôi voi môt chât long
gôm hôn hop các hop chât hoá hoc tuong tu nhau nhu xáng hoác xilen thuong phâm së sôi o
môt khoang nhiêt dô.
- Nhiêt dô sôi không phai là tiêu chuân thuc dê dánh giá tôc dô bay hoi cua dung môi.
Các phân tu có kích thuoc càng nho thì bay hoi càng nhanh. Diêu này chi dúng dôi voi các chât
long không phân cuc nhu các hidrocacbon (các phân tu tôn tai dôc lâp nhau). Còn các chât long
phân cuc thì các phân tu kêt hop chát chë voi nhau do tôn tai các luc hoá tri phu giua chúng. Su
kêt hop này làm táng nhiêu kích thuoc cua chúng. Do vây su bay hoi së bi can tro. Muc dô kêt
6
hop giua các phân tu së bi giam khi nhiêt dô táng và o diêm sôi su kêt hop thuc tê báng 0. Do
vây 2 chât long có thê có diêm sôi nhu nhau nhung nêu môt chât long có su liên kêt manh giua
các phân tu còn môt chât không thì tôc dô bay hoi cua chúng o nhiêt dô thuong rât khác nhau.
Ví du: Cellosolve (tên thuong phâm cua dung môi ete etandiol C2H5OCH2CH2OH) bay
hoi châm hon rât nhiêu so voi Butylacetat (CH3COOC4H9) mác dù khôi luong phân tu cua nó
thâp hon do cellosolve là môt chât long phân cuc và có su liên kêt manh giua các phân tu.
Tuong tu etyl alcol (C2H5OH) là chât long bay hoi châm hon rât nhiêu so voi etyl axetat
hoác benzen mát dù diêm sôi cua nó gân báng voi hai chât này.
Nguoc lai dôi voi chât long huu co không phân cuc (benzen, tuloen...) thì tuân theo quy
luât thông thuong, nghia là nhiêt dô sôi táng thì tôc dô bay hoi o nhiêt dô thuong giam.
3/ Tôc dô bay hoi.
Tôc dô bay hoi dác trung cho kha náng roi khoi bê mát cua môt chât long. Tôc dô bay hoi
cua dung môi nguyên chât và dung dich cua dung môi dó khác nhau do voi cùng môt diên tích
bê mát thì nông dô các phân tu dung môi trên bê mát dung môi lon hon dung dich. Ngoài ra chât
tan còn can tro su bay hoi cua dung môi tuy thuôc vào ái luc cua nó voi các phân tu dung môi.
- Tôc dô bay hoi không chi bi anh huong boi loai và nông dô các phân tu chât rán mà còn
phu thuôc vào dô dày cua màng và su tuân hoàn (luu thông) cua không khí trên bê mát màng.
- Tôc dô bay hoi là môt yêu tô rât quan trong dôi voi quá trình tao màng tu son dung môi.
Nêu dung môi bay hoi quá nhanh thì së có nhung nhuoc diêm:
+ Son nhanh chóng bi dác lai do vây khó gia công.
+ Các phân tu không bay hoi chua kip sáp xêp lai o nhung vi trí thuân loi làm cho tính
náng co lí cua màng bi giam.
+ Lop dung môi trên cùng bay hoi quá nhanh làm cho rán lai som trong khi các phân tu
dung môi o các lop bên duoi chua kip thoát ra hêt gây nên hiên tuong phông rôp, nhán màng.
Voi nhung son chua dung môi bay hoi quá châm thì màng së châm khô, làm giam náng
suât.
Do vây khi dùng dung môi nên dùng dung môi gôm 3 loai: bay hoi nhanh, vua, châm. Bô
3 này giúp màng son có dô chay tôt nhât, bê mát son dêu, bóng và dep.
Ngoài ra trong son còn có môt mát môt trong nhung dung môi thât bay hoi châm hon
nuoc dê tránh cho mát son bi duc mo.
4/ Kha náng dôc hai và cháy nô.
Do dác diêm cua dung môi là dê bay hoi nên khi san xuât và gia công dung môi së vào co
thê con nguoi qua:
+ Hô hâp.
+ Miêng.
+ Da (hâp thu qua da)
Hâu hêt dung môi dêu dôc hai: Môt sô dung môi gây viêm da, cháy da, gây mê hoác trang
thái không nhân thuc duoc, môt sô anh huong manh dên nôi tang nhu máu, thân. Các anh huong
này tuy thuôc vào loai da và ban thân môi nguoi. Do vây trong nhung nhà máy, xí nghiêp cân
thông gió tôt dê ngán ngua su thâm nhâp cua dung môi vào co thê. Nên tránh tiêp xúc truc tiêp
voi dung môi, nhât là rua tay, chân.
- Voi nhung dung môi có hàm luong cho phép tôi da < 100 ppm rât dôc hai, 100÷200
ppm dôc hai bình thuong.
Ví du 1: benzen, CS2, cyclohecxan, dioxan...(rât dôc)
Ví du 2: metyl acol, metyl clorua... (dôc bình thuong)
Ngoài ra dung môi còn có dác diêm dê cháy, hôn hop dung môi và không khí trong gioi
han nào dó có thê gây nô. Do vây khi su dung dung môi cân phai luu ý (Bang 6/260)
7
Dung môi Nhiêt
dô chóp
cháy
(
o
F)
Nhiêt dô
tu cháy
(
o
F)
Giói han nô
(% thê tích
trong không
khí)
Thê tích hoi
(Ft
3
/gallon)
Ty trong
hoi
(không
khí = 1)
Khôi
luong
long
(pound/
gallon)
o 60oF
Duói Trên 80
o
F 212
o
F
Gasoline 0 495 1,3 6 ... ... 3-4 6,15
Benzol 13 1070 1,4 8 38 47 2,77 7,36
Methyl alchol 52 1065 6 36,5 83 107 1,11 6,63
Ethyl alchol (99%) 57 1034 4 14 58 72 1,59 6,61
Isopropyl alchol (99%) 59 1148 ... ... 44 55 2,07 6,57
Ethyl acetate 26 1130 ... ... 34 43 3,04 7,4
Sec-buthyl acetate 60 ... ... ... 25 31 4 7,22
Aceton 6 1340 2,15 13 27 35 2 6,64
Methyl ethyl keton 24 ... ... ... 37 47 2,41 6,75
Hexane 0 450 1.2 6,9 27 34 2,97 5,77
Heptane 22 450 1 6 24 30 3,51 6,07
Octane 45 450 0,9 6 23 28 3,65 6,05
Process naphtha 21 450 1 6 24 30 3,51 6,1
VM & P naphtha 55 450 1,2 6 21 26 4,04 6,11
Varsol # 1 105 450 1,1 6 19 24 4,76 6,53
Varsol # 2 110 450 1,1 6 20 24 4,73 6,67
Varsol B 105 450 1,1 6 18 23 4,9 6,55
Varsol C 105 450 1,1 6 18 23 4,9 6,7
Varsol high-flash 112 450 1,1 6 17 22 5,1 6,46
H.S.D. naphtha 122 500 1,1 6 17 21 5,41 6,55
Solvesso toluol 45 1026 1,3 6,7 31 39 3,17 7,23
Solvesso xylol 81 900 1 5,3 27 34 3,65 7,25
Solvesso 100 110 900 1 6 23 29 4,24 7,25
Solvesso 150 149 900 1 6 21 27 4,8 7,42
High aromatic naphtha 140 ... ... ... 20 25 5,14 7,53
5/ Dô ôn dinh hoá hoc:
- Khi dùng dung môi phai luu ý xem dung môi dó có chua nhung nhóm hoat dông có kha
náng phan ung hoá hoc voi các phân tu khác hay không, nêu có së anh huong rât lon dên tính
náng cua màng son.
- Dung môi duoc dùng không nên chua nhung hop chât sunfua và không duoc có tính
axit vì nó së án mòn kim loai hoác phan ung voi môt sô bôt màu hoác nhua trong son.
+ Tính axit duoc xác dinh báng viêc chuân dô báng dung dich KOH, chât chi thi
phenol Phtalein.
+Sunfua duoc xác dinh báng cách nhúng miêng dông sach vào dung môi, nêu miêng dông
chuyên sang màu tôi có mát sunfua.
6/ Mùi và màu:
- Mùi manh hoác khó chiu trong dung môi có anh huong sinh lí trâm trong dên công nhân
và nguoi su dung son. Mùi dôi lúc do luong nho tap chât không thê tách ra duoc khoi dung môi
gây nên hoác do ban chât cua dung môi dó.
8
Môi nguoi có phan ung khác nhau voi mùi. Ví du butyl alcol không hê gì voi môt sô
nguoi nhung dôi voi môt sô nguoi khác thì nó lai gây nôn mua => Tôt nhât nên chon dung môi
không mùi.
- Màu cung anh huong không tôt dên các loai son tráng và màu sáng nên cung phai luu ý.
7/ Tv trong; Giá thành.
- Trên thi truong, có noi dung môi duoc bán theo khôi luong có noi dung môi duoc bán
theo thê tích và giá ca së khác nhau. Nên dê tiên viêc su dung và theo dõi giá ca thì nên chú ý
dên ty trong cua dung môi. Mát khác dung môi thuong duoc mua theo khôi luong và don phôi
liêu trong san xuât cung tính theo khôi luong, nhung khi bán san phâm son thì thuong bán theo
don vi thê tích. Cho nên ty trong cung là co so dê thânh lâp don và tính giá thành san phâm.
- Dung môi duoc dùng phai dam bao giá ca phai cháng, dê kiêm.
- Viêc su dung chât pha loãng làm giam dáng kê giá thành san phâm.
Ngoài ra dung môi phai không chua nuoc (hút âm) và tap chât co hoc, tap chât màu,
mùi...nhu trên. Nêu dung môi chua nuoc së làm màng son duc mo, kém bám dính.
II/ Môt sô dung môi:
1/ Dung môi terpen: duoc lây tù cây thông.
Là dung môi duoc dùng som nhât trong công nghiêp son.
- Truoc dây nguoi ta tách nhua thông và dâu thông tu cây thông nhung sau dó do nhân
thây hiêu qua kinh tê không nên nguoi ta chi chiêc tu gôc cây thông còn thân thì dùng vào viêc
khác.
- - Môt sô terpen và các dân xuât cua nó:
Terpen và các dân xuât cua nó là các hidro mach vòng, không no.
2/ Dung môi hidro cacbon:
- Tháng
- Thom
- Naphtenic: là các hop chât mach vòng, no hoác không no, có hoác không có mach
nhánh alkyl.
Ví du:
CH
CH
C
3
3
3
_ _
CH
CH
CH
CH
CH
C
3
3
3
CH
CH
CH
C
2
3
3
CH
CH
CH
H C
3
3
3
_
_
C
CH
CH CH =
3
3
2
_
_ Pinen
_Pinen
Di pen ten
( Ter Pinolen )
( P_ xynen )
CH
CH
C C H
OH
3
3
3
_ _
_ Ter pineo l
9
- Dung môi hop hop chât manh tháng:
n- hexan ; 2,2 -dimetyl butan ; 2-metyl pentan.
- Dung môi hop chât thom:
C
6
H
6
; 0- xylen ; p-xylen ; m- xylen ; toluen
- Dung môi naphtenic:
Xiclopentan ; xiclohexan ; etyl xiclohexan.
3/Dung môi có chúa oxi.
Thuong là nhung dung môi phân cuc, giá thành cao nên trong son nguoi ta thuong dùng
kêt hop voi các dung môi khác dê thay dôi tính náng cua màng và giam giá thành.
- Các loai son chua oxi:
Alcol:
CH3OH dôc nên ít dùng ; C3H7OH
C2H5OH phô biên ; C4H9OH
Este: etyl axetat ; butyl axetat
Ceton : axeton ; MEK (metyl, etyl xeton)
Ete:
Ete cua etylen glicol:
CH
3
OCH
2
CH
2
OH metylcellosolve
C
2
H
5
OCH
2
CH
2
OH cellosolve
4/ Dung môi chúa clo:
Có kha náng chông cháy, giá thành cao, thuong là dôc nên han chê su dung.
Môt sô dung môi chua clo thông dung:
Cloroform ; Tricloetylen ; CCl
4
5/ Dung môi Nitro Parafin:
Nitrometal ; Ntroetal ; 1- Nitro Propal ; 2- Nitropropal (4 loai thông dung nhât)
Nó dùng tôt cho các son có chât tao màng là polyvinyl, xenlulo và các dân xuât cua
xenlulo, dát biêt là axetat xenlulo.
Các loai dung môi này thuong không dôc, không có kha náng gây cháy nô tru nitro metal
6/ Dung môi furan và các dân xuât:
O
CH
2
OH
Tetra Hid ro Fu furyl Alcol
O
Fu ran
O
CHO
Fufuryl Alcol
O
CH OH
2
Fufu ra n
O
Tetra h id ro fura n
10
Chuong III CHÁT LÀM KHÔ.
Dê táng nhanh quá trình dóng rán màng son nguoi ta dua vào son môt chât goi là chât
làm khô hoác chât dóng rán.
Chât làm khô giu vai trò làm táng nhanh tôc dô khô cung màng son gôc dâu, dâu nhua,
son gôc tông hop biên tính dâu (son alkyd, epoxi ...)
I/ Thành phân chât làm khô:
Truoc dây chât làm khô chu yêu làm báng xà phòng chì, cobalt, mangan cua axit béo dâu
lanh hoác axit nhua nhu: chât làm khô linoleat, chât làm khô resinat.
Hiên nay còn có xà phòng cua môt sô axit huu co duoc dùng làm chât làm khô.( chât làm
làm khô là xà phòng kim loai náng cua các axit huu co )
Bang sau dây là dác diêm cua môt sô chât làm khô thuong mai:
Loai % rán % kim loai Ty trong riêng Pounds/gallon Dô nhot
Linoleates
Pb
Pb
Co
Co
Mn
Zn
100
100
100
100
100
100
13
26,5
4,26
8,5
4,35
8,2
1,05
1,25
0,97
1,03
0,98
1,03
8,75
10,45
8,05
8,58
8,15
8,58
Heavy liquid
Solid
Heavy liquid
Solid
Heavy liquid
Solid
Resinates (acid nh
Pb
Pb
Co
Mn
Zn
100
100
100
100
100
16
24
3
3,5
1
1,27
1,4
1,11
1,13
1,08
10,63
11,7
9,23
9,4
9,02
Solid
Solid
Solid
Solid
Solid
Naphthenates
Pb
Pb
Pb
Co
Co
Mn
Mn
Zn
Ca
Ca
Fe
42
62
100
56
100
62
100
60
62
58
72
16
24
34
6
10
6
10
8
5
4
6
1
1,15
1,44
0,96
1,15
0,97
1,15
0,98
0,95
0,93
1,01
8.33
9,6
12
8
9,6
8,1
9.6
8,2
7,9
7,76
8,4
0,5
0,5
Paste
0,5
Paste
0,5
Paste
0,5
0,5
0,5
1,4
Octoates ( CH
3
(CH
2
)
3
CHCOOH
11
Pb
Co
Mn
Zn
Ca
54
40
45
41
43
24
6
6
8
4
1,12
0,9
0,9
0,9
0,9
9,33
7,5
7,5
7,5
7,5
0,5
0,5
0,5
1,6
0,65
Tallates (acid béo và acid nhua thông)
Pb
Pb
Co
Co
Mn
Mn
57,6
71,3
45,4
74,6
48,2
72,4
16
24
4
6
4
6
1.04
1,16
0,9
0,98
0,9
0,97
8,7
9,7
7,5
8,15
7,5
8,1
0,5
1,25
0,5
3,7
0,5
2,5
Chât làm khô duoc bán trên thi truong o dang dug dich trong xáng pha son (mineral
spirite ) hàm luong kim loai cu thê và o dang không có dung môi dùng trong muc in và son
không dung môi.
- O bang là dác diêm cua môt vài chât làm khô thuong phâm tuy nhiên chúng có thê thay
dôi tuy thuôc vào môi nhà san xuât khác nhau.
- Trên thi truong chât làm khô linoleat và resinat duoc bán voi tên cua nó nhung nhung
loai khác duoc bán voi tên thuong mai
tên thuong mai cua môt sô chât làm khô:
Loai chât làm khô
Hãng san xuât Naphthenate Octoate Tallate
Advance Solvent and Chem.Corp.
Ferro Chemical Corp.
Fred. A. Stresen - Reuter, Inc.
Nuodex Products Corp.
Harsaw Chemical Corp
Soligen
Naphthenate
Naphthenate
Nuodex
Uversol
Hexogen
Catalox
Octoate
Octoate
Octosol
Advasol
Tallate
...........
Nuolates
Linoresinate
Yêu câu rât quan trong dôi voi chât làm khô là phai duy trì dô hoà tan tôt và ôn dinh trong
dung dich, kêt hop tôt voi chât tao màng.
- Chât làm khô linoleat, resinat và tallat duoc diêu chê tu các axit có kha náng bi oxi hoá
nên có khuynh huong thay dôi theo thoi gian.
- Nhung chât làm khô naphtenat và octoat duoc diêu chê tu axit huu co no do dó không bi
oxi hoá nên ôn dinh hon
+ Chât làm khô linoleat duoc diêu chê tu axit hôn hop cua dâu lanh.
+ Chât làm khô resinat duoc diêu chê tu axit nhua thiên nhiên.
+ Chât làm khô naphtenat duoc diêìu chê tu nhung axit naphtenic là san phâm cua quá
trình tinh luyên dâu mo voi công thuc tông quát CnH2n-2O2, CnH2n-4O2,
CnH2n-6O2 và chua ca hai dân xuât cyclopentan và xiclohexan.
R: hidro hoác gôc alkyl
COOH
R
R R
R
R
2
2
2 2
COOH
R
R
R
R
R
R
2
2
2
2
2
12
Naphtenic là axit no không nhay vói su oxi hoá nên tao các xà phòng ôn dinh hon.
Tuy nhiên chúng chua môt luong nho tap chât mang màu và phân nào có mùi khó chiu. Loai
chât làm khô octoat khác phuc duoc nhuoc diêm này. Nó duoc diêu chê tu axit octoit.
2-etyl hexoic axit.
Axit này không bi oxi hoá nên dùng làm chât làm khô nhung dát hon axit naphteic.
II/ San xuât chât làm khô:
Chât làm khô duoc tông hop báng cách nâu muôi hoác oxit kim loai trong dâu khô và
nhua rôi pha loãng san phâm voi xáng pha son và goi la “chât làm khô long” chúng có khuynh
huong “tao cán” theo thoi gian do su oxi hoá làm giam dô hoà tan
- Dâu thuong dùng là dâu lanh hoác dâu cá và nhua cây mà chu yêu là nhua thông.
- Trong môt vài chât làm khô nguoi ta cho vào môt luong nho vôi nhám táng dô phân tán
và ôn dinh.
Chì duoc dùng chu yêu là oxit chì PbO. Ngoài ra còn dùng cacbonat và axetat chì
Cobalt duoc dùng o dang acetat cobalt vì oxit cobalt rât khó tan
Mangan duoc dùng o dang oxit mangan hoác Borate (MBO2 ,M3BO3, M2B4O7)
Do oxit Mangan phan ung châm voi dâu và dòi hoi o nhiêt dô cao, san phâm có màu tôi
do dó dùng loai bôt min MnO2 dê phan ung xay ra dê dàng hon nhung dát hon. Nêu yêu câu
màu sáng hon nên dùng Borat mangan.
-Tiên hành:
Dâu và nhua duoc gia nhiêt tu 3500÷5000F phu thuôc vào muôi kim loai duoc cho vào, muôi
này duoc cho vào tu tu và khuây trôn manh. Gia nhiêt tu tu dên khi phan ung xay ra hoàn toàn.
Diêm dung phan ung rât khó xác dinh và hàm luong cuôi cua kim loai không thê dông nhât giua
các më. Làm nguôi dên 4000F, pha loãng trong xáng pha son và bom vào thùng chua.
Ong tháo san phâm phai cách dáy khoang 0,3 m dê cán không vào thùng chua. Cán duoc
lây ra theo dinh ky o duong ông duoi dáy hoác mo náp.
+Chât làm khô thuong phâm tiêu chuân duoc diêu chê báng môt trong hai phuong pháp
nâu chay hoác kêt tua.
• Phuong pháp nau chay:
Luong muôi kim loai dã tính toán duoc gia nhiêt voi axit huu co. Do phan ung voi axit dê
dàng hon voi dâu nên nhiêt dô phan ung thâp hon và màu san phâm dep hon. Muôi kim loai
duoc cho vào tu tu và khuây trôn dêu .Nhiêt dô táng lên tu tu do nhiêt phan ung toa ra. Sau khi
phan ung xay ra hoàn toàn táng nhiêt dô dên 225÷ 3000F dê tách nuoc cua phan ung, phai gia
nhiêt châm dê tránh su tao bot. Nêu chât làm khô duoc bán voi hàm luong rán 100% thì më lúc
dó duoc làm nguôi và dóng gói sau khi diêu chinh hàm luong kim loai. Nêu bán o dang dung
dich thì lúc dó më san phâm duoc bom vào thùng pha loãng chua dung môi khuây trôn manh dê
tao dung dich dôìng nhât. Cho vào môt ít chât tro loc và loc vào thùng trôn. Lây mâu và xác dinh
hàm luong kim loai. Hàm luong kim loai thuong cao hon tiêu chuân và duoc diêu chinh báng
cách cho thêm dung môi vào.
• Phuong pháp kêt tua:
Cho dung dich nuoc cua muôi kim loai náng vào dung dich nuoc xà phòng natri cua axit
béo
( duoc diêu chê báng phuong pháp NaOH + axit béo) dê tao xà phòng trung tính (xà phòng cua
kim loai náng). Xà phòng này càng sach (không chua) cacbonat càng tôt do các kim loai cua
CH CH
CH
C H
COOH
3
2
3
5
2
_ _ _
i
( )
13
chât làm khô tao cacbonat mà các cacbonat này không tan trong dâu. Dung dich xà phòng duoc
loc và thuong cho vào luong du axit dê cai thiên dô ôn dinh cua chât làm khô.
Các muôi kim loai tan trong nuoc nhu axetat chì, nitrat chì, sunfat colt hoác sunfat
mangan duoc cho tu tu vào dung dich xà phòng nóng, khuây dêu dên khi kêt tua hoàn toàn. Tách
lop nuoc kêt tua rua vài lân báng nuoc nóng rôi làm khô báng cách gia nhiêt o nhiêt dô
210÷3000F tuy thuôc vào chât làm khô diêu chê. Nó có thê duoc bán o dang 100% hàm luong
chât rán hoác hoà tan trong xáng pha son bán o dang dung dich.
• Chât làm khô kêt tua thuong có màu sáng hon và hàm luong kim loai dôìng dêu hon chât
làm khô nâu chay .
III/ Su dung chât làm khô:
Luong châït làm khô duoc tính toán dua trên hàm luong kim loai dã biêt.
Luong kim loai duoc tính dua vvào hàm luong dâu. Ví du: voi vecni yêu chât làm khô
dua trên % kim loai so voi hàm luong dâu trong vecni.
Voi các nhua tông hop: alkyl, silicol...thì luong chât làm khô duoc dùng trên co so % kim
loai so voi hàm luong nhua rán.
Ví du 1: 0,6% chì, 0,04 % cobalt, 0,004% mangan so voi dâu.
Ví du 2: 0,3% chì, 0,03% cobalt so voi hàm luong nhua rán.
- Chât làm khô duoc dùng phô biên nhât trong son oxi hoá và dóng rán o nhiêt dô thuong
(có mát oxi không khí). Ngoài ra còn dùng trong son sây nóng.
- Trong moi truong hop nên dùng chât làm khô voi luong tôi thiêu vua du dáp ung yêu
câu làm khô màng.
Nêu dùng du:
• Táng giá thành.
• Táng khuynh huong biên màu cua màng son theo thoi gian hoác khi sây.
• Giam dô mêm deo cua màng theo thoi gian. Nêu dùng du chât làm khô cobalt và mangan có
thê làm nhán màng trong son sây nóng và nguôi, dác biêt nêu màng dày hon bình thuong.
VI/ Co chê tác dung cua chât làm khô:
Màt dù chât làm khô duoc dùng dã lâu nhung co chê tác dung cua nó dên nay vân
chua ro ràng.
Tuy nhiên, qua khao sát nguoi ta cho thây ráng lúc dâu xuât hiên giai doan cam ung tuc giai
doan nay không có gì thay dôi xay ra nhung nêu thay vì dâu thiên nhiên ta dùng este glixerin cua
axit linolenic có dô tinh khiêt cao thì thoi gian cam ung không còn. Do vây nguoi ta cho ráng
trong dâu thiên nhiên có chua chât chông oxi hoá, chât này duoc oxi hoá boi chât làm khô truoc
khi su oxi hoá cua dâu xay ra dê tao thành màng.
Khi có mát chât làm khô thì tôc dô hâp thu oxi cua màng dâu táng do su thay dôi hoá tri
mà chât làm khô lây oxi phân tu tu bên ngoài không khí biên thành oxi nguyên tu hoat dông hon
rôi truyên cho dâu dê thúc dây phan ung tao màng.
Khi có mát chât làm khô, luong oxi tông công duoc hâp thu boi màng trong quá trình khô
bé hon do chât làm khô làm táng quá trình phân huy các peroxit cung nhu hidroperoxit làm táng
tôc dô tao nôi ngang dê tao màng khô.
2(RCOO)
2
Mn O
2
2(RCOO)
2
Mn
+ 4
O
2Mn(RCOO)
2
+ 2 O
+
_ _
14
V/ Các kim loai dùng trong chât làm khô:
Khi khao sát kha náng làm khô màng cua 20 kim loai và môt sô xà phòng cua chúng,
klebsattel kêt luan ráng: Cobalt, Vanadi và Mn hoat dông nhât. Tác dung làm khô cua Ni và Cu
báng không, không có kim loai nào can tro tôc dô khô.
Trong chât làm khô thuong kêt hop 2 hay nhiêu kim loai do môi kim loai có môt tác dung
riêng trong quá trình làm khô.
Ví du: Pb duoc xem là chât làm khô chiêu sâu.
Co là chát làm khô bê mát.
Mn làm khô bê mát nhiêu hon chiêu sâu.
Zn ngán chán khô bê mát nhung thúc dây khô chiêu sâu báng cách giu bê mát
không khô dê Oxy duoc liên tuc xâm nhâp và hâp thu vào.
Chât làm khô Fe thuong có màu rât tôi, dác biêt không có hiêu qua o nhiêt dô thuong
nhung rât có hiêu qua o nhiêt dô cao và duoc dùng rông rãi trong son den sây nóng.
Ca nêu dùng môt mình thì tác dung làm khô không cao nhung khi có mát Co thì rât hiêu
qua.
Pb khi có mát hoi H2S thì së có màu tôi vì vây tránh dùng Pb voi nhung màng son tiêp
xúc voi hoi H2S.
Ca không có tính dôc nhu Pb nên duoc dùng trong son không dôc, không có Pb nhung dô
bên nuoc cua màng son chua chât làm khô Ca không tôt báng Pb. Do vây Ca luôn duoc dùng
voi luong tôi thiêu.
Trong thuc tê viêc dùng kêt hop các loai chât làm khô thuong làm táng nhanh tác dung
làm khô.
Ví du: Gia su màng son không có chât làm khô së khô trong thoi gian 120 dên 125 gio.
Nêu dùng môt mình chât làm khô Mn thì thoi gian khô (t) là 12 gio. Nêu dùng Pb thì t = 26 gio.
Pb + Mn thì t = 7,5 gio. Pb + Mn + Co thì t = 6 gio.
VI. Diêu kiên dôi vói kim loai trong chât làm khô:
Kim loai dùng làm chât làm khô phai o dang hoà tan trong dâu, nhua và các dung môi
dùng voi nó.
Kim loai dùng làm chât làm khô hiêu qua nhât khi nó có thê tôn tai o hon môt tang thái
Oxy hoá. Chúng thuong là nhung kim loai náng. Nhung kim loai này có lop vo diên tu bên trong
chua bao hoà nên hoat dông hon.
Ví du: Ni tuong tu nhu Co vê nhiêu mát (chi nói vê tính chât vât lý) và xà phòng
Naphtenat cua nó cung tan tôt trong dâu, nhua... nhung không duoc dùng làm chât làm khô do
diên tu o lop vo bên trong cua nó dã bão hoà nên ôn dinh voi Oxy o trang thái hoá tri thâp.
Ngày nay nguoi ta dác biêt quan tâm san xuât son không mùi, do vây ngoài viêc chon lua
dung môi không mùi còn phai chú ý dên mùi cua chât làm khô, dác biêt dôi voi son nôi thât.
VII/ Su hât phu chât làm khô:
Môt sô bôt màu (muôi than, TiO2 ) có kha náng hâp phu chât làm khô làm cho chât làm
khô không còn có sán trong dâu dê xúc tiên quá trình khô do vây tôc dô khô bi giam.
Dê khác phuc hiên tuong này có các biên pháp:
+ Xu lý bê mát bôt màu sao cho dô hâp phu cua bôt màu dôi voi chât làm khô là bé nhât.
Tuy nhiên viêc xu lý rât phuc tap nên tôn kém và có thê anh huong không tôt dên môt vài tính
chât cua bôt màu.
+ Dùng du chât làm khô dê sau khi dat duoc dô hâp phu cua bôt màu dôi voi chât làm
khô thì vân còn du chât làm khô dê xúc tác cho qúa trình khô xay ra. Tuy nhiên biên pháp này
15
thuc tê không tôt vì dô hâp phu chât làm khô châm do vây së còn môt luong lon chât làm khô
trong dâu nêu son duoc dùng truoc khi dô hâp phu dã bão hoà.
+ thêm vào môt chât duoc hâp phu chon loc boi bôt màu. Chât này thuong duoc cho vào
trong quá trình nghiên. Dây là biên pháp tôt nhât.
Chuong IV. BOT MÀU
Các vât có màu sát khác nhau vì chúng có kha náng hâp thu và phan xa khác nhau dôi voi
ánh sáng nhìn thây. Ánh sáng nhìn thây là tô hop cua 6 màu co ban có buoc sóng tu 400÷700 A0
Màu Buoc sóng (A0)
Tím 400÷465
Lam 465÷510
Luc 510÷580
Vàng 560÷590
Cam 590÷620
Do 620÷700
Khi chiêu môt chùm ánh sáng tráng lên môt chât nào dó có thê có các truong hop sau:
+ Chât phan xa hoàn toàn ánh sáng tráng chiêu vào se có màu tráng.
+ Chât hâp thu hoàn toàn ánh sáng tráng chiêu vào së có màu den.
+ Chât hâp thu môt vài tia ung voi môt vài buoc sóng và phan xa phân ánh sáng còn lai
thì së mang màu cua nhung buoc sóng phan xa.
Do vây màu cua bê mát là do su hâp thu và phan xa chon lua ánh sáng tráng chiêu vào.
Tai sao các chât hâp thu và phan xa chon loc ánh sáng tráng thì có màu ?
Yêu tô co ban cua su tao màu trong các chât là do su sáp xêp và dao dông dác trung cua
các diên tu trong nguyên tu và phân tu. Nhung yêu tô này thay dôi tuy thuôc vào các yêu tô sau:
dang tinh thê , dang hat, kích thuoc hat, muc dô phân tán trong màng son và môt phân phu thuôc
vào ban chât cua chât tao màng.
Khi các diên tu dao dông voi các tâng sô ï tuong ung buoc sóng nào thì së hâp thu tia
sáng có buoc sóng dó và phan xa phân còn lai tao nên màu cua chât dó.
Ví du: Chât có câu trúc diên tu dao dông voi tâng sô tuong ung voi buoc sóng ánh sáng
màu luc thì nó së hâp thu tia sáng và phan xa các tia còn lai làm cho chât dó có màu do.
Kích thuoc hat cung làm thay dôi màu cua bôt màu.
Ví du: khi thay dôi kích thuoc hat thì Fe2O3 có thê có màu tu cam dên sâm.
Nhu vây môt chât (hay bôt màu) có thê có các màu sác co ban sau: 6 màu, do, cam...,
den, tráng, ghi (xám) là màu tao nên do phôi trôn hai màu tráng và den.
Vê mát quang hoc: Den, tráng, xám không tuong ung voi buoc sóng riêng nên goi là
không màu sác.
Vê mát công nghê thì các mát này vân duoc coi là có màu. Bôt màu ta dùng có thê mang
môt trong 6 màu co ban hoác phôi trôn giua các màu dó và phôi trôn màu tráng voi den, xám.
Nhung chât hâp thu hoác phan xa hoàn toàn ánh sáng tráng là nhung chât duc (không
trong suôt). Nhung chât cho ánh sáng xuyên qua hoàn toàn là nhung chât trong suôt hoàn toàn
(nuoc cât, ruou tinh khiêt, thuy tinh...). Nhung chât trong suôt nhung vân có màu dó là màu cua
nhung tia sáng xuyên qua.
Ví du: Dung dich Fe(CNS)3 có màu do do Fe(CNS)3 hâp thu manh tia màu xanh, xanh lá
cây còn nhung tia khác thì cho xuên qua.
16
Khi pha màu, muôn biêt màu dã dat chua nguoi ta dùng phuong pháp so màu vât liêu son
voi nhung thang màu tiêu chuân. Hiên chua có thang màu tiêu chuân chung mang tính quôc tê
nhung nhiêu nuoc tiên tiên hay nhiêu hãng san xuât lon có nhung thang màu tiêu chuân gân nhu
nhau và luu hành trên thi truong nhung thang màu in sán trên giây nhua hay kim loai.
Viêc chon và pha màu trên thuc tê duoc tiên hành báng thuc nghiêm, dô tin cây phu thuôc
vào kinh nghiêm cua ky thuât viên.
-Co so ky thuât dê pha màu là các gian dô pháng, tam giác, tu giác...nhung phô biên nhât
là so dò câu
I. Bôt màu.
1/ Khái niêm:
Bôt màu là thành phân quan trong tao màu cho màng son. Bôt màu không hoà tan trong
dung môi hoác dâu. Nó duoc nghiên dông dêu voiï chât hoá deo có tác dung che phu bê mát,
chông xuyên thâu cua tia tu ngoai làm cho màng son có màu, chiu nuoc, chiu khí hâu, nâng cao
dô cung dô mài mòn, kéo dài tuôi tho màng son...
-Bôt màu là nhung chât có màu sác, có nhiêu cách phân loai chât màu: Theo màu sác,
theo thành phân, theo tính chât, theo linh vuc su dung,...
Dê có tâm nhìn tông quát ta có thê hê thông duoi dang so dô:
Công nghiêp son su dung phân lon chât màu không tan (bôt màu, Pigment) và môt luong
nho chât màu tan trong dâu dùng dê san xuât vecni.
Nhu vây, bôt màu trong san xuât son là nhung chât màu dang hat min (môt vài µm)có
màu sác khác nhau không hoà tan mà có kha náng phân tán trong nuoc, trong dung môi và chât
tao màng.
• Tác dung cua bôt màu:
khä n g h oaìta n
(bä üt m aìu (Pigm ent ) )
hoa ìt an ph áøm maìu
(thu ä úc n hu ä üm)
 ån ch áút
H åüp c h áút
H æîu cå
Tan t ron g du ng m ä i
Tan t ron g næå ïc
N gu yã n g ä úc
Taïc h kã út
Bä üt
Al
Cu
Zn
Pb
M uä üi t han
Tha n nu n g
Tha n ch ç
Azo
 a voìng
Phæïc ni t rozo
M uä úi kã út
Azo, axi t
-
M u äúi k ãút
phen yl m et al
Tan tron g d áöu Tan t ron g cä ön -
Thu äúc nhuä üm :
xå , så üi, vaíi, len
b ä ng , tå så üi t ä øng
hå üp
-
Mæûc v iã út
-
Chá út m aìu
t hæûc pháøm
Oxit : TiO
2
, Z nO(ZnS)
Fe
2
O
3
, Pb
3
O
4
,Cr
2
O
3
M uä úi : Sunfa t
Fä tfa t, ti tan at
Cro mat , M o lip da t
Phæïc c h áút:
xan h l am (xan hpar i)
xan h b i ãøn ( ul tr a m ar in )
H äøn hå üp:
Lit opon (Zn s
+
BaSO
4
)
Sun f op o n (ZnS
+
CaSO
4
)
CHÁ ÚT MAÌU
17
- Tao vë mÿ quan cho san phâm son ( làm cho bê mát vât liêu son có màu sác dep, nhán)
- Tao dô bên ánh sáng (chông xuyên thâu cua tia tu ngoai), chiu nuoc, chiu khí hâu, táng
dô bên chác, táng kha náng bao vê chông án mòn, mài mòn cho màng son. Chông ghi cho kim
loai nên (bôt chông ghi).
*. Mot so tính chat cua bot màu:
- Kích thuoc hat:
Bôt màu dang bôt, nêu kích thuoc quá lon thì su phân tán trong hê không dông nhât dân
dên màng son kém báng pháng nhung nêu quá bé thì diên tích bê mát riêng lon dân dên dô
hâp phu chât tao màng lon nên phai su dung ty lê giua chât tao màng và bôt màu cao dân dên
tôn kém nhiêu chât tao màng, dông thoi tao nhung tâp hop nho trong son goi là vón cuc cuc
bô.
Thông thuong kích thuoc hat nhu sau.
Son lót: 20 ÷ 40 µm ( tiêu chuân quôc tê)
40 ÷ 50 µm (tiêu chuân Viêt Nam)
Son phu: 5 ÷ 10 µm (tiêu chuân quôc tê)
20 ÷ 40 µm(tiêu chuân Viêt Nam).
Dôi voi son lót trong môt sô truong hop có thê duy trì 60 ÷ 70 µm dê tao cho màng có
dônhám nhât dinh.
- Dô ngâm dâu:
Là luong dâu (Polymer) tính báng gam cân dùng dê ngâm voi 100g bôt màu tao thành bôt
nhão.
Dô ngâm dâu càng bé càng tôt vì tôn ít dâu nhung không duoc bé quá do lúc dó bôt màu
khó bi thâm uot boi chât kêt dính làm màng kém chát chë, do vây màng së kém bên và thâm âm.
Cán cu vào dô ngâm dâu dê xác dinh luong dâu cân dùng khi san xuât son màu.
Thuc tê luong dâu cân dùng gâp dôi dô ngâm dâu.
Dô ngâm dâu phu thuôc vào ban chât bôt màu và chât tao màng.
- Kha náng che phu:
Là luong bôt màu cân thiêt (tính báng gam) dê phu lên 1m2 bê mát son.
Kha náng phu lon thì së cân ít bôt màu. Muôn vây bôt màu không nên min quá.
- Cuong dô màu: là luong màu cân thiêt dê dat dên tông màu.
- Dô bên màu: theo thoi hoác duoi tác dung ánh sáng, các yêu tô môi truong.
*. Mot so bot màu vô co thuong dùng:
Tên goi T.Phân chu yêu Trong luong
riêng g/cm3
Tác dung và
pham vi su dung
1. Bôt màu tráng
- Litopon
- Cacbonat chì
- Oxid këm
- Sulfat Bary
- Oxid Titan
ZnS + BaSO
4
nPbCO
3
.Pb(OH)
2
ZnO
BaSO
4
TiO
2
4,18 - 4,20
6,7 - 6,86
5,66
4,35 - 4,49
3,85 - 3.9
Bôt màu phô biên cho các loai son
gây dùng trong nhà
Dùng cho son bên thoi tiêt
Bôt màu phô biên
Dùng phô biên voi nhiêu loai son
2. Bôt màu xám
- Bôt nhôm
- Bôt këm
Al
Zn
2,64
7,06
3. Bôt màu den
- Muôi than
- Bôt chì
94% C
Pb
1,6 - 2
11,344
Dùng cho nhiêu loai son
Làm son nên chông gi
18
4. Bôt màu vàng
- Cromat chì
- Bôt Cromo këm
PbCrO
4
m.ZnOn.CrO
3
pK
2
Oq.H
2
O
6 - 6,12
........
Dùng cho nhiêu loai son
Làm son nên chóng gi trên nhôm và các
kim loai khác
5. Bôt màu do, da cam
- Quáng sát Mumia
- Xuric sát
- Xuric chì
Quáng Fe2O3
Quáng Oxid sát
Pb
3
O
4
........
..........
8.3
Dùng phô biên. Re, bên và sáng
Dùng phpô biên, re và bên
Bôt màu chông gi tôt nhât
6. Bôt màu nâu
- Oxid mangan Mn
2
O
3
n.H
2
O 4,2 - 4,4 (n=1) Dùng cho son ngoài troi
7. Bôt màu tím
- Phê phâm Pyrite Fe
2
O
3
4,95
II/ Bôt màu tràng.
Bôt màu tráng là hop phân quan trong trong các loai son tráng và son màu sang (kem, ghi
nhat, câm thach...). Duoc dùng rông rãi nhât là oxit titan, oxit këm, litopon, sunpopon, cacbonat
chì.
- Các bôt màu cung khác nhau nhiêu vê tính chât vât lý và hoá hoc. Do vây nguoi lâp don
pha chê cân nám rõ duoc su khác nhau dó.
Bang: Môt sô tính chât vât lý cua các bôt màu tráng tiêu biêu
Bôt màu Gal/100lb Dô hâp phu dâu* Chi sô khúc xa Luc phu**
Basic carbonate white lead
Basic sulfate white lead
Basic silicate white lead
Oxit chì
Sunfit këm
Litopon
TiO
2
(A)
TiO
2
(R)
1,78
1,9
3
2,14
3
2,79
3,08
2,86
8 - 15
10 - 14
15
12 - 25
22
12 - 18
20 - 25
18 - 22
1.94 - 2,09
1,93 - 2,02
......
2,08
2,37
......
2,55
2,76
15 - 25
13 - 16
12
20
58
27
115
147
* sô g dâu dê thâm uot 100g bôt màu
** don vi là feet vuông trên 1 puond bôt màu. Nó chi có giá tri tuong dôi vì luc phu bi anh huong boi nông dô (kích
thuoc) cua bôt màu
1 gallon = 4,55 lit, 1 pound = 450 gam, 1 feet = 0,3048 met.
1/ Titan dioxit (TiO2):
TIO2 có hai dang thù hình: anataz và rutin. Dây là loai bôt màu tráng có cuong dô màu và
luc phu lon nhât, trong dó dang rutin có chi sô khúc xa lon hon, dô hat min hon nên luc phu cao
hon nên nó duoc dùng nhiêu hon.
Trong vùng có ánh sáng nhìn thây ca hai dang dêu có kha náng phan xa cao nên dô tráng
cao. Tuy vây trong vùng sóng ngán (tím và tu ngoai gân) kha náng phan xa giam. O dang rutin
giam nhiêu (nên không chông tia tu ngoai tôt) do dó dang rutin vàng hon.
TIO2 có hoat tính quang hoá cao. Duoi tác dung cua ánh sáng, dác biêt là vùng sóng ngán
bê mát bi tách oxi làm màng son bi hoá phân và có thê làm bac màu các chât huu co khi tiêp xúc
voi chúng. Do vây TIO2 cao câp thuong có các phu gia dê han chê thâp nhât kha náng quang
hoá này.
Tap chât kim loai (Fe, Mn...) làm TIO2 có thê thay dôi màu khi chiu tác dông cua ánh
sáng, nhiêt dô, không khí.... Hiên tuong “vàng hoá “ này o dang rutin nhay hon dang anataz. Phu
gia dê chông lai hiên tuong này là các chât huynh quang hay có kha náng tây tráng quang
hoc(tím mangan, xanh biên).
19
TiO2 bên hoá hoc: Không tan trong nuoc, chiu duoc kiêm loãng, axit dác, chi hoà tan
hoàn toàn trong hôn hop sunfat amon và H2SO4 dâm dác, chiu nhiêt cao (1840 + 100C moi
nóng chay) không bi dôi màu duoi tác dung cua khói công nghiêp.
TiO2 duoc dùng nhiêu trong hâu hêt các loai son màu son men dang dung môi và tan
trong nuoc. TiO2 loai có dô min cao và tinh khiêt duoc dùng trong muc in.
2/ Chì tráng:
Có 3 loai duoc dùng nhiêu nhât hiên nay là:
Basic cacbonat white lead ( B. C. W. L), Basic sunfate white lead ( B. S. W. L) và basic
silicate white lead ( B. S. W. L)
a/ Basic carbonate white lead (carbonate chì tráng):
Có hai dang:
- Dang hôn hop:
+ 4PbCO
3
.2Pb(OH)
2
.PbO
+ 2PbCO
3
.Pb(OH)
2
- Carbonate chì PbCO3:
Carbonate chì có các hoat tính hoá hoc voi axit trong chât tao màng và màng son bé hon
carbonate chì kiêm do dó dô bên màng son khi dùng carbonate chì kiêm bé hon khi dùng du
carbonate chì thuong.
b/ Basic sunfat white lead (sunfat chì tráng):
có 5 dang:
- Tetrabasic chì sunfat (PbSO4.4PbO).
- Tribasic chì sunfat ngâm nuoc (PbSO4.3PbOnH2O)
- Monoobasic chì sunfat (PbSO4.PbO)
- Chì sunfat bình thuong (PbSO4)
Sunfat chì kiêm cho màng son có tính chât tôt hon sunfat chì thuong do oxit chì trong bôt
màu chì có vai trò quan trong quyêt ding tính chât cua màng son.
c/ Basic silicate white lead (silicate chì tráng)
Quá trình tông hop duoc tiên hành nhu sau:
4PbO.SO
3
+ SiO
2
= 2PbO.SO
3
+ 2PbO.SiO
2
Thành phân san phâm thay dôi tuy theo ty lê nguyên liêu dâu. thuong thành phân cua nó
nhu sau:
HO Pb O Pb O O O O O Pb OH
HO Pb O Pb O O O O O Pb O Pb OH
C C C C
_ _
_
_
_
_
_ _
_
_ _ _
_
_
HO Pb O O O
HO Pb O O O
C C Pb
_
_
_
_
4PbO + H
2
SO
4
4PbO.SO
3
H
2
O
+
20
PbO : 47,9%
SiO
2
: 47,9%
SO
3
: 4,2%
3/ Oxit kêm:
Bôt màu oxit këm có loai chua và không chua chì. Nêu oxit këm chua > 5% sunfat chì thì
duoc xem là oxit këm - chì.
Oxit këm có dang bôt màu tráng, câu trúc tinh thê, kích thuoc hat 0,1 ÷ 0,5µm
Kích thuoc hat tôi uu dê luc phu lon nhât tu 0,2 ÷ 0,3µm.
Khi hat càng min thì dô phu càng cao nhung càng nhay voi tác nhân khí quyên, quang
hoá, hoá hoc.
ZnO là bôt màu có tính kiêm yêu phan ung duoc voi axit béo tu do trong dâu hay san
phâm phân huy cua chât tao màng. Khi luong axit tu do này thâp thì hiên tuong này làm tôt tính
thâm uot cua bôt màu, giam sa láng bôt màu trong son, táng chút ít tính chiu âm cua màng. Nêu
luong axit tu do lon së làm keo tu, màng son mo và kém bám dính.
- Nêu dê lâu ngoài không khí së bi carbonat hoá làm táng muôi tan trong nuoc và giam
luc phu.
- So voi TiO2, ZnO kém vê nhiêu mát nhung nho có dô tráng khá cao và giá thành thâp
nên duoc dùng nhiêu trong các loai son, màu, son men chât luong trung bình dùng son trong
nhà.
4/ Litopon (ZnS + BaSO
4
):
Là bôt màu tráng kêt tinh (thu duoc báng cách dông kêt tua ZnS và BaSO4 theo duong
luong) có chi sô khúc xa 2,0
Khi táng Zn thì luc phu táng
Bên kiêm, kém bên axit. ZnS bi axit loãng phân huy dây H2S ra. Tuy vây nó du bên voi
axit béo tu do trong dâu hay chât tao màng, bên voi khí công nghiêp hon ZnO.
- Duoc dùng trong son dác có dung môi và son pha nuoc làm viêc trong nhà, ngoài troi,
noi có khí hâu không khác nghiêt.(Trong son loãng litopon dê bi sa láng)
- Giá thâp hon ZnO.
III/ Bôt màu den:
Tu nguoi dã dùng than xuong và muôi tu các dám cháy có khói dê làm nguyên liêu màu
den. Hiên nay nguoi ta vân dùng than xuong và muôi làm bôt màu den trong son và trong muc
in. Ngoài ra môt sô hop chât khác cung duoc dùng làm bôt màu den.
21
Môt sô loai bôt màu den:
1/ Than muôi:
Muôi ônh dân khói, muôi lò thuôc loai than muôi.
Muôi ông dân khói có màu den dâm.
Muôi lò có màu den xám.
Than muôi duoc dùng rông rãi làm bôt màu den trong công nghiêp son, muc in. Công
nnghiêp cao su dùng khoan 90% san luong than muôi. Nó dóng vai trò là tác nhân gia cuong và
dôn hon là tao màu.
- Kích thuoc càng bé thì càng den và luc phu càng lon. Nguoc lai thì có màu den xám.
- Thành phân C tu 83 ÷ 95 % tap chât là môt luong nho khoáng
- Than muôi có dang hat câu rât nho (bôt cuc min) 0,01 ÷ 0,6µm bê mát riêng lon 5 ÷ 30
m2/g, dô thâm dâu cao 50 ÷ 250g dâu 100g muôi. Ty trong thuc 1,75 ÷ 2 g/cm3, ty trong biêu
kiên 0,1 ÷ 0,4 g/cm3 (do xôp).
- Muôi than hâp phu chât làm khô trong son chua dâu TV làm giam hiêu luc khô.
2/ Muôi dèn:
Màu và kích thuoc hat giông muôi lò nhung mêm hon và dê phân tán trong son hon. Nó
duoc tao thành khi dôt nhiên liêu tu dâu mo voi khôi luong không khí không du dê dôt cháy
hoàn toàn, khi thay dôi luong không khí thì kích thuoc hat cung thay dôi. Nêu luong khí táng thì
san luong bôt màu giam nhung hat min hon và màu den hon.
Kích thuoc hat: 0,06 ÷ 0,1µm
Dô hâp phu dâu: 50 ÷ 150gam dâu / 100gam muôi
Ty trong: 1,75 ÷ 1,83
Cuong dô màu và luc phu lon do kích thuoc hat bé và gân nhu hâp phu hoàn toàn ánh
sáng nhìn thây.
2/ Than chì (graphic):
Là loai bôt màu den xám, có ánh kim.
- Graphic thiên nhiên loai chât luong cao chua 80 ÷ 85 % cacbon còn lai là hop chât silic
và oxit sát. Graphic tông hop dat 98% cacbon.
Loaû i Thaì nh pháö n
-Muäü i tæìäú ng khoïi 83 ÷ 95 % C
-Muäü i l oì 99 ÷ 99,5 % C
-Muäü i âeì n 95 ÷ 99,9 % C
-Graphi c (Natural or syntheti c) 80 ÷ 98 % C
-Than gäø 50 ÷ 70 % C; 30÷50%CaCO
3,
K
2
CO
3
-Than âaï Fe
2
O
3
, Si O
2
, MgSi O
3
-Oxi t sàõ t (tæûnhi ãn) Fe
2
O
3
, Si O
2
, âáú t seï t
-Oxi t sàõ t (täø ng håü p) 99% Fe
3
O
4
-Anti mon (tæûnhi ãn) khoaí n 65% Sb
2
S
3
-Anti mon (täø ng håü p) háö u hãú t l aìSb S
22
- Trong thiên nhiên than chì tôn tai o 3 dang: vãy mong, gân lá và vô dinh hình.
- Câu trúc tinh thê luc giác, các tinh thê này sáp xêp thành lop nguyên tu. Các lop cách
nhau du xa nên dê tách lop.
- Rât bên nhiêt dô, bên hoá chât và nhiêu môi truong xâm thuc, dân nhiêt, nhiêt dô tôt.
4/ Than nung:
Là san phâm dôt không tiêp xúc voi không khí các loai có nguôn gôc tu dông vât, thuc
vât.
Chuong V CHÁT TAO MÀNG.
Là thành phân quan trong quyêt dinh nhung tính chât cua son và màng son.
Dôi voi nhung loai son và quá trình tao màng do hiên tuong vât lý (bay hoi dung môi) thì
chât tao màng duoc goi là “không chuyên hoá”, loai này gôm: các polimer nhiêt deo, nhua thiên
nhiên ...Còn các polimer nhiêt rán, san phâm chua dâu béo thuôc loai chât tao màng “ chuyên
hoá” nho su tham gia các phan ung hoá hoc tao mang không gian làm cho màng bên vung voi
nhung diêu kiên khác nghiêt.
Có thê phân biêt các chât tao màng nhu sau:
+ Chât tao màng thiên nhiên: dâu thuc vât (dâu béo),nhua thiên nhiên, bitum thiên
nhiên...
+ Chât tao màng bán tông hop: các dân xuât hoá hoc cua polimer thiên nhiên (cao su...)
+ chât tao màng tông hop.
§ 1. DAU THUC VAT VÀ DAU CÁ.
Dâu và dâu cá thuôc loai dâu thiên nhiên, nó duoc dùng trong son, vecni, nhua biên tính
và làm chât hoá deo trong son nitro xellulo. Dâu duoc lây tu cây, hat, qua hoác môt sô loài cá.
Nói chung là có thê có nguôn gôc tu dông vât hoác thuc vât. Su dung nhiêu nhât là dâu thuc vât
hay còn goi là dâu thao môc.
I/ Dâu thao môc:
1/ Công thúc chung:
Dâu thao môc là este cua glixeri voi axit béo và thuôc loai triglixeric, có chua thêm luong
rât ít chât không béo.
- Công thuc chung cua dâu:
Vê câu trúc có thê biêu diên nhu sau:
CH OCOR
CH OCOR
CH OCOR
_
_
_
"
'
2
2
C
C
C
1
2
3
23
Các duong 1, 2, 3 tuong trung cho các gôc axit béo.
Nêu 1 nám trên to giây, 2 huong ra xa nguoi doc thì 3 huong vê phía nguoi doc.
- Thành phân cua dâu biên dôi tuy theo phuong pháp san xuât, diêu kiên và thoi thoi gian
bao quan dâu truoc khi su dung.
- Các axit béo chu yêu có trong dâu là nhung axit mach cacbon có câu tao tháng no hoác
không no.
+ Các axit béo no:
a. capric C
10
H
20
O
2
a. Lauric C
12
H
24
O
2
a. Myristic C
14
H
28
O
2
a. Palmitic C
16
H
32
O
2
a. Stearic C
18
H
36
O
2
a. Arachidic C
20
H
40
O
2
a. Behenic C
22
H
44
O
2
+ Axit béo không no:
a. oleic: CH3(CH2)7CH = CH(CH2)7COOH (có nhiêu trong dâu lac)
a. linoleic: CH
3
(CH
2
)
4
CH = CH - CH
2
- CH = CH - (CH
2
)
7
COOH
a. linolenic: C
2
H
5
CH = CH - CH
2
- CH = CH - CH
2
- CH = CH(CH
2
)
7
COOH
a. rixinobic:CH3(CH2)5CH - CH2 - CH = CH(CH2)7COOH (có nhiêu trong dâu ve)
OH
a. oleostearic:
CH3 -(CH2)3- CH = CH -CH = CH -CH = CH - (CH2 )7COOH (có nhiêu o trong dâu
trâu >80%).
Nhìn vào các công thuc câu tao ta thây giua nhóm cacboxyl và các nôi dôi cua axit không
no dêu có 7 nhóm -CH2-. Tâm quan trong cua các nhóm không hoat dông này duoc xem nhu là
hoá dëo nôi.
- Các axit béo phân bô trong dâu theo quy luât phân bô dông dêu:
Nêu dâu có chua % axit béo A Toàn bô triglixeric là sô gôc axit béo A
100 3
> 60 2 ÷ 3
33 ÷ 66 1 ÷ 2
< 33 0 ÷ 1
Tuy nhiên môt sô nhà nghiên cuu khác thì cho ráng su phân bô axit béo trong dâu không
tuân theo quy luât phân bô dông dêu mà nó phân bô môt cách hôn dôn.
- Ngoài axit béo, trong dâu còn có các thành phân không béo ( chiêm khoan 0,1 ÷ 1 %
trong luong ) nhu sáp, photphatic, chât màu.
+ Sáp: là este cua axit béo voi ruou cao phân tu.
Ví du: ruou xerilic C26H53OH.
24
+ Photphatic: là este cua glixerin trong dó ngoài axit béo còn có ca gôc photphatic, trong
gôc này có môt nguyên tu H duoc thay thê báng môt bazo có N.
Ví du: kephalin
2/ Phân loai dâu thao môc:
Nguoi ta phân loai dâu thao môc dua vào kha náng khô cua chúng, kha náng khô do tính
không no cua axit béo trong dâu quyêt dinh. Dô không no duoc dánh giá báng chi sô Iod CI (CI
là sô gam iot phan ung voi 100 g dâu). Dua vào chi sô này nguoi ta phân loai dâu nhu sau:
a/ Dau khô:
Có CI > 130 chua nhiêu axit béo không no có 2 dên 3 nôi dôi nên khô nhanh. Ví du: dâu
trau, dâu lanh.
b/ Dau bán khô: CI = 95 ÷ 130
Màng son châm khô, dê nóng chay, dê hoà tan do dó dùng kêt hop voi dâu khô.
Ví du: Dâu dâu nành, dâu huong duong, dâu ngô...
c/ Dau không khô: CI< 95 , không dùng dê san xuat son duoc.
Ví du: dâu ve, dâu dua
3/ San xuât dâu:
Dâu có thê duoc san xuât báng hai phuong pháp: chiêc duoi áp luc và chiêc báng dung
môi.
Chiêc duoi áp suât:
Ví du: dùng dê tách dâu lanh tu hat cây lanh:
Sau khi hat duoc làm sach khoi tap chât la, vo và thân báng phuong pháp thôi hoác sàng
duoc dua vào nghiên trong máy nghiên dung (3 ÷ 5 truc). Sau dó chuyên sang nôi nâu hình tru
có các dia nám ngang và các dao gat quay quanh truc nám trên dia. Các hat dã nghiên duoc cho
vào giá trên nôi rôi nho dao gat dây chúng xuông các dia thâp hon. Nôi có trang bi vo boc dun
nóng báng hoi nuoc và môt phân hoi nuoc duoc cho vào truc tiêp dê làm âm dên hàm âm yêu
câu, khi di dên lô thoát o dáy nôi nhiêt dô cua “bôt” lanh dat 190 ÷ 2000F.
Trang thái vât lý và hàm âm thích hop là nhung yêu tô rât quan trong quyêt ding hiêu qua
cua quá trình chiêc duoi áp suât. Ra khoi nôi nâu, bôt duoc chuyên sang thiêt bi chiêc loai thuy
luc hoác loai expeller
Voi loai thuy luc, bôt phai duoc tao thành miêng, sau dó boc trong tâm duoc bên báng
lông lac dà truoc khi dác giua các dia cua thiêt bi ép thuy luc (môi thiêt bi trên 20 dia). Khi táng
áp luc, luc nén tác dung lên báng bôt táng, lúc dâu táng châm sau dó dat dên cuc dai (khoang
4000 PSi). Thoi gian ép 1 gio. Dâu chay qua bô phân loc thô rôi vào thùng láng. Bánh bôt duoc
nghiên dê làm thuc án gia súc.
Thiêt bi xpeller khác thiêt bi trên là có vít xoán hoác thiêt bi diêu hoà duoc ép duoi áp luc
dáng kê qua thùng tròn (xi lanh) nho truc vít dâu duoc chay ra qua lô nho duoc loc và chay vào
thùng láng. Bôt chua khoan 4% dâu duoc tháo ra o dang miêng vun.
CH
2
OCOR
CH OCOR
CH O P CH
2
CH
2
NH
2
1
2
_
_
_ _ _ _ _
II
I
O
OH
25
Nhiêt dô cua dâu duoc tách ra báng phuong pháp trên tu 170 ÷ 180oF. khi làm lanh trong
thùng chua, môt vài hop chât duoc tách ra (sterin, photphatic...) o dang kêt tua. Cho thêm vào
chât tro loc rôi tiên hành loc dê tách tap chât, sau dó cho vào thùng chua. Dâu này duoc bán o
dang dâu “thô, loc hai lân” có thê dùng làm son ngoai thât, kho, san xuât linoleum (vai son) và
nhung ung dung khác.
Chiêc báng dung môi:
Uu diêm lon nhât cua phuong pháp này là hiêu suât thu hôi dâu tu hat cao (99 ÷ 99,5%).
Uu diêm nua là công nhân lao dông ít (hiên nay tât ca các nhà máy dêu dùng thiêt bi liên tuc,
diêu khiên tu dông). Dâu dâu nành rât dê chiêc báng phuong pháp này:
Dâu duoc làm sach, cán nut, trôn voi hoi nuoc, tao manh và duoc dua vào hê thông chiêc
dung môi. Nhung mãnh dâu nành duoc cán mong khoan 0,008 ÷ 0,01 inch và vân du bên khi
qua xu lí trong hê thông chiêc. Nhu vây së tách duoc dâu nhiêu mà không tao nhung hat min do
su bê, gãy cua các phiên mong này (su bê, gay này làm can tro tôc dô loc cua dâu).
Voi các loai hat không tao phiên mong bên nhu hat lanh, bông thì kêt hop voi phuong
pháp chiêc báng áp luc dê hiêu suât chiêc cao nhât và loai bo nhung vân dê do hat min gây nên.
Quá trình chiêc duoc thuc hiên theo phuong pháp nguoc dòng voi dung môi nóng, hôn
hop dung môi và dâu sau dó duoc tách báng cách cho bay hoi và chung cât. Dung môi còn lai
trong nhung miêng này duoc tách ra nho nhiêt dô và hoi nuoc truc tiêp.
Dung môi là hexan hoác tricloruaetylen.
Yêu câu cua dung môi:
+ Giá thành thâp.
+ Gioi han sôi hep
+ ân nhiêt hoá hoi bé
+ Không gây dôc hai
+ Không cháy nô
Tricloruaetylen ít cháy nô hon so voi hexan.
4/ Làm sach dâu:
Là quá trình tách các hop chât không béo o dang huyên phù hay o dang hoà tan, các acid
béo tu do, các chât màu.
• Tác hai cua các hop chât cân tách dôi voi màng son:
- Hop chât không béo dang huyên phù: làm màng son kém dông nhât, kém óng ánh, dê
hút nuoc và gây khó khán trong quá trình san xuât nhu làm bân thiêt bi hoá dâu.
- Hop chât không béo dang hoà tan có tính keo nhu photphatic, chât nhon làm màng son
dê hút nuoc do chúng là nhung chât ua nuoc, dê truong trong diêu kiên thuong nên dê làm cho
màng son bi ran nut.
- Các acid béo tu do và san phâm phân huy cua chúng là các acid, andehyd phân tu thâp
làm giam tôc dô khô cua màng son, dê tác dung voi bôt màu ( tao xà phàng) gây ra hiên tuong
keo hoá, làm giam tính chât cua màng son.
- Các chât màu: làm cho dâu có màu thâm, do dó không dùng dê san xuât các loai son có
màu sáng duoc.
Vì vây cân phai làm sach dâu truoc khi su dung
a/ Phuong pháp láng:
Dê láng trong thoi gian nám ngày hoác hon, các tap chât co hoc së láng xuông.
Phuong pháp này don gian nhung tôn kém thoi gian nên ít dùng.Muôn rút ngán thoi gian
có thê:
+ Nâng nhiêt dô lên 35 ÷ 405 C
+ Thêm vào các chât rán hoat dông bê mát nhu dât hoat tính.
+ Loc qua màng loc.
26
b/ Xu lý nhiêt:
Dun nóng dâu lên nhiêt dô 220 ÷ 3000C thât nhanh, các chât keo hoà tan và các chât
nhon së keo tu lai, sau dó láng, loc hoác ly tâm dê tách chúng ra.
Dê láng nhanh có thê thêm vào môt ít dât hoat tính (< 3%)
Do xu lý nhiêt dô cao nên su oxy hoá dê xay ra o các nôi dôi làm anh huong dên tính chât
cua dâu ( chi sô iot giam, chi sô acid táng). Vì vây phai làm nguôi nhanh.
c/ Phuong pháp hydrat hoá:
Làm cho các chât keo tan trong dâu và photphatic tan trong dâu hâp phu nuoc, truong lên
tách ra khoi dâu o dang nhu bông kéo theo các tap chât co hoc và môt phân các chât màu.
Có thê hydrat hoá báng cách dùng nuoc hoác hoi nuoc hoác dùng dung dich chât diên
giai ( môt sô dung dich muôi, HCl dâm dác, H2SO4 ...).
Ví du: cho vào dâu lanh hoác dâu huong duong 5% nuoc dun lên 70 ÷ 800C, khuây hôn
hop 45 phút.
• Chú ý: voi các phuong pháp trên, trong cán dâu có chua khá nhiêu dâu (30÷35%), có thê thu
hôi lai báng 2 cách:
- Trích ly báng dâu xáng.
- Xà phòng hoá dâu trong cán dâu thành xà phòng nôi lên rôi dem dùng.
d/ Tay tráng báng cách hap phu:
Dùng dât hoat tính dê hâp phu các tap chât có lân trong dâu. Dât hoat tính thuong dùng là
loai silicat nhôm ngâm nuoc: mAl(OH)3nSiO2pH2O.
- Muc dô tây tráng ty lê thuân voi thoi gian tây nhung nêu thoi gian quá lâu thì tôc dô tây
giam.
- Hàm luong nuoc trong dât càng nhiêu thì kha náng tây càng giam. Do dó, phai sây dât
thât kÿ truoc khi su dung.
- Phuong pháp này tiêu hao dâu khá nhiêu do dât hâp phu dâu tu 50 ÷100% so voi khôi
luong dât. Do dó phai thu hôi dâu tu dât báng cách:
+ Trích ly báng dâu xáng (là dung môi hoà tan dâu mà không hoà tan các hop chât không
béo bi dât hâp phu).
+ Xu lý báng kìm dê biên dâu thành xà phòng rôi dem dùng.
+ Dùng dât sau khi hâp phu làm mattit, chât gán ...
• Thuc hiên:
Dun nóng dâu lên 100÷1200C, khuây dêu và cho dât hoat tính vào. Sau môt thoi gian
dùng máy loc ép tách các tap chât và dât ra. Nên tiên hành trong môi truong chân không (khoang
0,8 atm) tránh su tiêp xúc cua oxy không khí (së oxy hoá dâu).
Nhuoc diêm cua phuong pháp này là o nhiêt dô 100÷1200C phuong pháp này không tách
hoàn toàn các chât không béo.
e/ Tay sach báng kiêm:
Dùng dung dich kiêm dê trung hoà các acid tu do có mát trong dâu. Xà phòng tao thành
kéo theo các tap chât nhu tap chât co hoc, chât nhon..
Dê các tap chât láng nhanh nguoi ta thuong thêm vào môt ít nuoc nóng hoác dung dich
muôi án. Luong kiêm dùng vua du dê trung hoà các acid béo tu do (cán cu vào chi sô acid: sô
mg KOH/1g mâu).
Dâu xu lý báng kiêm có chi sô acid thâp nhât, tôi da khoang 0,25 duoc xem là dâu tôt
nhât dùng làm vecni và san xuât nhua.
f/ Tay báng acid:
27
Cho acid manh H2SO4 vào dâu thô trong thùng chua. Khuây trôn dêu, nên cho acid chi
vua du dê than hoá các tap chât và làm cho chúng tách ra. Nuoc duoc cho vào dê dung phan
ung, acid duoc tách báng cách rua voi nuoc nóng hoác hoi nuoc.
Sau khi dê qua dêm lop dâu tách ra và duoc làm khô báng cách khuây trôn dê cho nuoc
bay hoi.
Dâu tinh chê báng acid có chi sô acid cao do su tao thành môt vài hop chât sunfat. Chi sô
acid cao thuân loi dôi voi viêc nghiên môt sô bôt màu trong son trong nhà nhung không dùng
trong son có bôt màu có hoat tính cao.
Thuc tê nguoi ta thuong kêt hop môt sô phuong pháp trong viêc xu lý làm sach dâu. Ví du:
phuong pháp hydrat hoá + tây sach báng kiêm + tây tráng báng hâp phu: hydrat hoá báng cách
dùng dung dich HCl 0,25% voi luong 2% so voi dâu o nhiêt dô 30÷500C, thoi gian 30 ÷40 phút.
Trung hoà báng dung dich NaOH(150 bomme) o nhiêt dô 50÷700C trong thoi gian 30 ÷40 phút
voi luong 100÷150%. Rua sach, tách và sây chân không xà phòng tao thành. Tây tráng dâu
trong chân không voi 2% dât hoat tính( dât này dã duoc sây kÿ o nhiêt dô 95÷1000C) trong
khoang môt gio. Sau dó loc lây dâu sach.
5/ Xu lý dâu.
Dê táng chât luong và dáp ung các yêu câu dác biêt nguoi ta tiên hành xu lý dâu sau khi
làm sach báng môt sô phuong pháp sau:
a/ Ðun:
Thuong áp dung dôi voi dâu lanh hoác dâu dâu nành cung có thê dùng phuong pháp này.
- Gia nhiêt dâu dên 4500F cho PbO vào và khuây trôn dêu. Gia nhiêt tiêp dên 5000F rôi
cho binobat cobalt và mangan vào rôi khuây trôn.
Có thê dùng axetat cobalt và manborat thay cho linoleat kim loai. Trong truong hop này
muôi kim loai duoc cho vào tu tu o 4500F và nhiêt dô duoc táng dên 5250F. Më duoc giu o
nhiêt dô này dên khi muôi kim loai chuyên hoá thành xà phòng.
Voi muôi axetat, diêm dung cua phan ung là khi nghe mùi cua CH3COOH trong khói tu
nôi.
Dâu xu lý báng phuong pháp dun duoc dùng phôi hop voi son màu hoác son tráng mà
không có thêm chât làm khô.
b/Trùng hop nhiêt:
Gia nhiêt dâu dã làm sach dên nhiêt dô xác dinh và giu o nhiêt dô này trong thoi gian cân
thiêt dê dô nhot dat dên giá tri xác dinh.
Nhiêt dô xay ra trùng hop nhiêt cua các dâu nhu sau:
- Dâu lanh: 575 ÷ 6000F
- Tía tô: : 575 ÷ 6000F
- Dâu nành: 600 0F
- Cá: 550 ÷ 560 0F
Nhiêt dô càng cao thì tôc dô trùng hop càng lon. Tuy nhiên không duoc cao quá do:
+ Diêm bôc cháy cua dâu vào khoan 6100F nên phai tránh pha náng gây hoa hoan.
+ O nhiêt dô cao dâu bi phân huy tao các axit béo tu do và các hop chât có màu tôi làm
giam chât luong cua dâu khi dùng làm son.
+ O nhiêt dô cao tôc dô oxi hoá dâu lon làm giam sô nôi dôi trong dâu và xuât hiên các
san phâm phân huy làm dâu có màu tôi.
Dê khác phuc các nhuoc diêm trên nên tiên hành trùng hop dâu trong nôi kín có suc khí tro
hoác trong môi truong chân không.
- Khi tiên hành trùng hop, chi sô axit táng theo nhiêt dô. Nhiêt dô càng cao thì chi sô axit
càng cao do các axit tu do duoc tao nên boi su phân huy nhiêt dô và phân huy oxi hoá. Nêu tiên
28
hành trùng hop trong môi truong chân không thì chi sô axit bé hon do trong hê phan ung có mát
ít không khí hon và môt vài axit bay hoi duoc tách ra nho chân không.
- Thoi gian trùng hop nhiêt dô dôi voi da sô loai dâu thuong dài nên dê rút ngán nguoi ta
dùng các xúc tác nhu: PbO, ZnO...Nguoc lai có môt sô loai dâu có chua nhiêu nôi dôi liên hop
(dâu trau) thì phan ung xay ra quá nhanh nên dê bi gel hoá. Vì vây dôi voi các loai dâu này thì
nhiêt dô trùng hop thâp hoác tiên hành trùng hop o các nhiêt dô riêng biêt hoác có thê phôi hop
voi các loai dâu khác có chua các nôi dôi không liên hop (Ví du: dâu trau/ dâu lanh = 1/1÷1/2 ).
• Co chê phan ung nhiêt trùng hop:
+ Dâu có nôi dôi liên hop thì së xay ra phan ung công hop dien - ander tao các san phâm
công hop dien, dien - trien, trien.
Ví du:
San phâm công hop dien
San phâm công hop dien - trien
'
R
CH
CH
CH
CH
R
R
CH
CH
CH
CH
R
'
CH
CH
CH
CH
CH
CH CH R
R
+
I
I I
I
I
I
II
II
II
II
II
= CH
__
__
__
I
'
I
R
,
R
I
R
CH
CH
CH
CH
R
,
R
CH
CH
CH
CH
CH
CH
R
,
CH
CH
CH
CH
CH
CH CH
CH
R
CH CH R
R
R
,
,
+
29
San phâm công hop trien.
+ Dâu chua nôi dôi không liên kêt thì có 2 kha náng:
• Trong quá trình phan ung dâu chua nôi dôi không liên hop së chuyên sang liên hop và xay ra
nhu trên.
• Trùng hop mach truc tiêp:
Các nhóm CH2 nám kê các nôi dôi trong các phân tu dâu së bi kích hoat và phan ung voi
nhau (trong dâu có các nôi dôi liên hop cung có các phan ung này nhung ít)
- Quá trìng trùng hop mach truc tiêp có xay ra các phan ung phu nhu sau:
R
CH
CH
CH
CH
CH
CH
R
R
CH
CH
CH
CH
CH
CH
R
+
CH
CH
CH
CH
CH
R
R
I
I
II
I
I
I
I
I
II
II
II
II
II
II
I
__
'
'
R
I
II
CH
CH
I
'
CH CH CH CH CH R
I
__ __ __
= = '
R
CH
2
CH
CH
CH
CH
CH
2
R
R
CH
2
CH
CH CH
CH
CH CH
2
R
R CH
2
CH
CH CH CH
CH CH
R
I
I
I
I
I
I
II
II
=
=
=
__
__
__ __
__
__
__
__
'
'
=
__
__
__
__
'
2
R
CH
2
CH
CH
CH
2
CH
CH
CH
2
R
I
I
I
I
I
I
II
II
'
2
CH
*
30
* Phan ung phân huy tao axit tu do:
* Phan ung làm dut liên kêt C- C.
Các san phâm phu së bôc hoi lên (nguoi ta goi sai là hoi dâu) các san phâm này làm màu sác
cua dâu bi thâm lai.
- Trong quá trình trùng hop nhiêt dô các chi sô cua dâu së bi thay dôi: Chi sô iot giam, chi sô
axit táng, chi sô nhot táng , khôi luong riêng táng...
c/ Xu lý báng vôi:
Trên thi truong có bán dâu dã vôi hoá có dô nhot cao (Ngay ca hàm luong 35% trong
dung môi vân còn nhot cao). Dâu này duoc dùng chu yêu trong son vôi “ CanxiCoater”. Môt
luong nho dùng trong son men kiên trúc re tiên .
Dâu xu lý vôi thuong là dâu lanh, dâu cá hoác hôn hop các dâu này.
- Dâu dã trùng hop nhiêt duoc vôi hoá báng cách cho vôi tôi vào o nhiêt dô 300oF rôi tiêp
tuc nâng nhiêt dô lên 400-450oF .
Ví du : Vôi hoá dâu lanh :
Dâu lanh trùng hop nhiêt : (148Poize) 90gal
Dâu lanh trùng hop nhiêt : 10gal
Vôi tôi : 30lb (Pound)
White spirit 230gal
Gia nhiêt 90gal dâu lên 600oF sau dó làm nguôi xuông 300oF. Cho qua hôn hop vôi tôi
và 10gal dâu còn lai vào tu tu và khây trôn manh. Táng nhiêt dô dên 450ò F sau dó làm nguôi
xuông 400oF truoc khi pha loãng voi White spirit .
d / Oxi hoá :
Thôi luông không khí hoác oxi qua dâu o nhiêt dô 160 - 250oF gây nên su oxi hoá dâu
khá nhanh làm táng dô nhot . Không duoc gia nhiêt dâu lên quá 410oF vì quá trình trùng hop
oxi hoá toa nhiêt dê làm dâu bôc cháy .
Voi phuong pháp này tao dâu có dô nhot cao voi giá thâp hon trùng hop nhiêt. Nhung
tính chât hai loai này së khác nhau :
* San phâm trùng hop oxi hoá có màu vàng hon , kém bên lao hoá hon .
* Do trùng hop oxi hoá nên së tao ra các nhóm -COOH làm cho dâu có thê phan ung voi
bôt màu có tính kiêm làm keo kêt son vì vây loai dâu trùng hop oxi hoá không dùng làm son
màu .
* Trong thành phân dâu trùng hop oxi hoá hàm luong oxi lon hon nhiêu so voi trùng hop
nhiêt .
Tuy nhiên dâu lanh và dâu dâu nành oxi hoá có dô bóng và tính chât chay tôt duoc dùng
trong son men , son
e/ Tách dung báng môi :
Phuong pháp này dua trên nguyên tác thay dôi dô hoà tan theo nhiêt .
CH
2
OCOR
1
CH OCOR
2
CH
2
OCOR
3
C
CH
2
CH
2 OCOR
3
+
RCOOH
I
I
I
II
__
__
__
__
__
OCOR
2
R CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
R
R CH
2
CH
3
R CH CH
R CH
2
CH
2
R CH
2
CH
3
__ __ __ __
__
__
__
__
__
__
=
+
+
__
=
2
'
'
'
31
Dê tách môt câu tu trong hôn hop các câu tu có tính chât gân giông nhau có thê dùng
dung môi hoà tan câu tu dó mà không hoà tan các câu tu khác. Sau dó thay dôi nhiêt dô thì câu
tu dó tro nên không tan. Dê thu duoc môt câu tu tinh khiêt có thê tách nhiêu lân.
Ví du : Tách dâu lanh báng phuong pháp hai giai doan :
* Giai doan 1:
- Khu màu tu 11 xuông 1 trong phân tinh
- Tách acid béo tu do .
* Giai doan 2:
Tách dâu tinh chê thành hai phân : phân có chi sô iot cao và phân có chi sô iot thâp tuong
ung voi tính chât khô tôt hon và kém hon. (Phân có chi sô axit bé hon dùng làm nhua alkyd).
Giai doan 1
Giai doan 2
(chi sô Iôt)
Nguyên
liêu dâu
Phân
Tinh chê
Phân tách Cao Trung bình
Màu
Chi sô Iôt
Acid béo (%)
% dâu
11
185
0,8
100
1
185
0,05
98,5
Den
170
1,8
1,5
1
210
0,03
48,5
1
160
0,07
50
f/ Thuv phân dau và este hoa laiï:
Voi phuong pháp tách o trên có thê tách dâu thành hai phân tuong ung voi tính chât khô
tôt hon và kém hon. Tuy nhiên triglycerid cua hâu hêt các loai dâu là glycerid hôn hop có nghia
là trong hâu hêt các phân tu dâu ba gôc acid béo là khác nhau.
Ví du: Trong môt phân tu dâu lanh gôm:
Môt dên hai gôc linolenic
Môt dên hai gôc linoleic
Môt gôc oleic
Vài phân tu thì có môt gôc stearic
Do vây mác dù tách duoc phân khô tôt hon nhung dâu dó chua phai là tôt nhât do môt vài
phân tu chua tôi thiêu là môt gôc acid béo có dô không no thâp.
Voi phuong pháp này dâu duoc tách ra thành acid béo và glycerin. Các acid béo duoc
tách ra riêng lë báng chung cât hoác kêt tinh rôi este hoá lai voi glycerin tao môt loat dâu tu khô
tôt nhât dên kém nhât.
Cung có thê làm táng dô khô hon nua báng cách este hoá các acid béo báng các alcol
không phai là glycerin. Thuong là các alcol có dô chuc cao hon glycerin.
Ví du
Pentaerithrytol
C
HO H
2
C
HO H
2
C
CH
2
OH
CH
2
OH
HOH
2
C
HOH
2
C
HOH
2
C
C
CH
2
O CH
2 C
CH
2
OH
CH
2
OH
CH
2
OH
32
dipentaerithrytol
Sorbitol
2,2,6,6 tetrametylol cyclohexanol
- Phuong pháp tách dâu: Dâu có thê duoc tách hoác thuy phân báng nhiêu cách:
+ Xà phòng hoá dâu voi NaOH sau dó xu lý báng acid vô co thu lai acid béo.
+ Cho dâu và luong nho nuoc vào nôi chiu áp suât cao dê thuy phân dâu thành acid béo
và glycerin.
Nhung phuong pháp này nêu tiên hành gián doan thì không kinh tê báng phuong pháp
liên tuc. Phuong pháp liên tuc giá thành san phâm thâp và san phâm thu duoc có dô tinh khiêt
cao hon. Voi phuong pháp này, nuoc và dâu chay nguoc chiêu qua môt côt duoc gia nhiêt và áp
suât, không có xúc tác. Dâu di ra bên trên côt và “ nuoc ngot” (là nuoc có chua glycerin) di ra o
dáy côt.Vùng giua côt duoc thiêt kê sao cho nuoc roi xuông tung giot nho qua dâu o nhiêt dô
khoang 5000F. Hiêu suât toàn phân khoang 98÷99%.
Hoi nuoc
Nuoc
Dâu
- Tách acid béo: Dùng phuong pháp chung và kêt tinh.
H
2
C CH CH CH CH CH
2
OH
OH
OH
OH
OH OH
ÄHO H
2
C
OH
ÄHO H
2
C
CH
2 OH
CH
2
OH
A
c
i
d

b
e
ïo
Næåï c ngoü t
33
Viêc tách hôn hop thành tung phân riêng lë không phai là don gian do tính chât vât lý cua
các acid béo tuong dôi gân nhau.
- Este hoá báng các acid béo:
Các acid béo thu duoc có thê dem este hoá voi các alcol o nhiêt dô thâp hon diêm sôi cua
alcol môt tí trong nôi kín có sinh hàn ngung tu. Có thê dùng xúc PbO hoác Naphtanatcanci.
Ví du: Este hoá dâu lanh voi Pentaerythritol.
Acid béo dâu lanh: 2130g
Pentaerythritol: 255g.
Gia nhiêt acid dâu lanh lên 3200F trong 30 phút và cho Pentaerythritol vào. Táng nhiêt dô
toi 4660F trong 45 phút và duy trì o nhiêt dô này dên khi dat chi sô acid yêu câu (khoang 8 dên
10).
Pentaerythritol duoc lây du 10,5% dê dat muc dô este hoá gân nhu hoàn toàn.
Dâu sau khi tông hop duoc trùng hop nhiêt dô báng cách táng nhiêt dô lên 5500F và giu o
nhiêt dô này dên khi dat dô nhot cân thiêt.
g/ Ðong phân hoá:
Muc dích dông phân hoá là cai thiên dô khô cua dâu báng cách thay dôi vi trí nôi dôi
trong phân tu mà không thay dôi sô nôi dôi.
Ví du: Dông phân hoá nôi dôi không liên hop
thành nôi dôi liên hop:
Nôi dôi liên hop này làm cho dác tính khô tôt hon và trùng hop nhanh hon.
Tuy nhiên cung có nhung truong hop dông phân hoá dâu không táng dô khô, bên nuoc và
kiêm cua màng do dông thoi xay ra su dông phân hoá theo huong khác:
Ví du:
Cis trans
Dang trans kém khô hon và có câu hình ôn dinh hon.
h/ Khu nuoc trong dau ve (dau thau dau):
Thành phân acid béo chu yêu trong dâu ve là acid ricinoleic có môt nôi dôi nên nó thuôc
loai dâu không khô nhung sau khi khu H2O së chuyên thành dâu khô. Phan ung xay ra o nhiêt
dô cao nên có thê dùng xúc tác dê ha nhiêt dô phan ung. Xúc tác có thê là H2SO4 dác hoác
loãng, Dietylsulfat.
H2SO4 dác có hoat tính xúc tác manh hon nhung làm màu dâu tôi hon.
Co chê
R CH CH
2 R
,
CH
= CH =CH
R CH CH = CH CH = CH
CH
2
R
,
R C
H
=C
H
R
,
R C
H
C
H
R
,
=
R CH CH = CH CH = CH
CH
2
R
,
H C H
R
C
H OH
H C H
H
C H
13
12
11
10
9
+
H
2
SO
4
- H
2
O
R
C
C
C
C
H
H
H
O
H
S
O
OH
=O
R
H
H
H
H
H
C
C
C
C
C 13
12
11
10
9
H
-
H
2
SO
4
Nhi ãû t phán
34
Dâu tiên xúc tác acid phan ung voi nhóm OH cua acid ricinoleic tao este, sau dó o nhiêt dô cao
su nhiêt phân xãy ra và acid duoc tách ra.
Quá trình phan ung không chi tao san phâm khu nuoc 9,11 mà còn tao san phâm 9,12.
Dông thoi voi hiên tuong khu nuoc, hiên tuong dông phân hoá cung xãy ra tao 50% dông phân
cis và 50% dông phân trans.
Cis 9,11 cis 9,12 trans 9,11 trans 9,12
Quá trình khu nuoc nêu tiên hành trong môi truong chân không thì êm diu hon duoi áp
suât thuong.
Do trong trong ung có nuoc tách ra nên së gay ra hiên tuong thuy phân môt phân dâu,
tiêp dó là phan ung este hoá giua nhóm OH trên C12 cua dâu và acid béo tu do. Hiên tuong este
hoá này làm can tro phan ung tách nuoc do nhóm OH duoc bao vê.
Phan ung khu nuoc là thuân nghich nên chi xãy ra dên môt muc dô nào dó (ngay ca trong
môi truong chân không nuoc duoc tách ra).
Nói chhung quá trình phan ung khu nuoc xãy ra rât phuc tap do có xãy ra các phan ung
phu.
Ví du: Su trùng hop môt phân dâu dã khu nuoc o nhiêt dô cao.
Kha náng trùng hop cua dông phân 9, 11 cao hon 9,12 do dó dâu ve khu nuoc thuong
phâm chi chua 25% acid linoleic liên hop 9,11 (sau khi khu nuoc acid linoleic liên hop 9,11 và
không liên hop 9,12 môi loai chiêm 40 dên 42%).
Ngoài ra nguoi ta có thê chuyên dâu có môt nôi dôi thành dâu có 2 nôi dôi báng phuong
pháp kêt hop Oxy sau dó khu nuoc.
Ví du:
H
H
H
H
R
R
,
C
C
C
C
H
H
O
2
R
C
C
C
C
R
H
H
H
H
H
H
,
OH
OH
H
H C
C
R
,
H
H
R
C
C
- 2H
2
O
H
H
H
H
H H
H
H
C
C
C
C
C
C
R
,
R
H
H
H
H
H
R
C
C
C
C
C
R
,
H
H
H
H
H
R
R
,
C
C
C
C
R
C
C
C
C
C
R
H H
H
H
H
H
,
35
Có thê xay ra phan ung tách 1 phân tu nuoc rôi sáp xêp lai tao ceton. Dây là phan ung
không mong muôn:
i/ Maleic hoá:
Thuong dùng Anhydricmaleic voi hàm luong 2 dén 10% nhám táng tôc do trùng hop cua
các loai dâu chua acid béo không no. san phâm duoc tao thành goi là dâu maleic hoá hay còn goi
là Adúc. San phâm này có thê este hoá báng Glycerin hoác Pentaerythritol hoác trung hoà báng
kiêm, NH3, amin... tao san phâm tan trong nuoc dùng làm son nuoc hoác son nhu tuong.
- Co chê tao Adúc nhu sau:
+ Dâu có chua nôi dôi liên hop:
+ Dâu có chua nôi dôi không liên hop:
Dâu maleic hoá so voi ban thân nó có nhung uu diêm sau : dê dàng bi nhiêt trùng hop
hon, màu san phâm sau khi nhiêt trùng hop sáng hon, màng son khô, chiu nuoc và bên khí
quyên hon.
Do maleic án mòn các loai thép ghinhu dông, sát nên nôi phan ung phai làm báng thép
không ghi nhu nhôm. Quá trình xu lý duoc tiên hành nhu sau:
Dâu và anhydric maleic duoc gia nhiêt trong nôi kín có ông thông hoi và khuây trôn
manh. Nhiêt dô phan ung thay dôi tu 200 dên 2800C tùy thuôc vào loai dâu duoc xu lý. San
phâm duoc rua báng nuoc và xác dinh chi sô acid.
H
H
H
H
R
R
,
C
C
C
C
H
H
O
2
R
C
C
C
C
R
H
H
H
H
H
H
,
OH
OH - 2 H
2
O
H
O
H H
H C
C
R
,
H
H
R
C
C
H
H C
C
R
,
H
H
R
C
C OH
H
R CH
CH CH CH R
,
O
O
O
R R
O
O O
,
+
R CH CH CH
2
CH CH R
O
O O
O
O O
R CH CH CH CH CH R
O O
O
,
,
+
O
O
O
O
O O
R R CH
,
+
36
k/ Ðong trùng hop voi Styren:
O môt vài khía canh, dâu dông trùng hop giông voi dâu maleic hoá do chúng duoc tao
nên báng cách công hop các câu tu khác voi phân không no cua các phân tu dâu. Tuy nhiên
trong dâu dông trùng hop, cáu tu duoc cho vào phai có kha náng trùng hop. Ví du: Stiren, (-
metyl stiren, cyclopentadien là nhung monomer duoc dùng nhiêu nhât hiên nay:
- Khi tiên hành dông trùng hop dâu và styren có thê báng hai phuong pháp, dung môi
hoác khôi:
* Phuong pháp dung môi: Phan ung dê diêu khiên, xãy ra châm hon, nêu san phâm dòi
hoi không chua dung môi thì phai tách dung môi.
* Phuong pháp khôi: xãy ra nhanh hon nhung có khuynh huong don trùng hop cua styren
tao san phâm không trôn lân do san phâm không tuong hop voi dâu. Dê han chê nguoi ta dùng
hôn hop 25(35% (- metyl styren và 65( 75% styren thay vì 100% styren së cho san phâm dông
nhât voi các loai dâu.
Dê táng tôc dô phan ung thuong dùng xúc tác peroxit nhu peroxit benzoyl...phan ung
duoc tiên hành trong nôi kín có thiêt bi hôi luu.
- San phâm có dô bên kiêm, nuoc tôt và khá bên lâu (tuôi tho), nhay voi dung môi thom
(do có PS). Có thê duoc dùng trong son kiên trúc và công nghiêp.
• Co chê: rât phuc tap.
Trong quá trình trùng hop giua styren voi dâu khô së xãy ra môt sô phan ung dông thoi.
Phan ung nào xay ra voi tôc dô nhanh nhât së là phan ung chiêm uu thê và quyêt dinh san phâm
tao thành.
Mach PS có thê phát triên theo hai huong:
Mach PS së kêt hop voi phân tu dâu:
Nôi dôi càng nhiêu thì xu huong này càng cao, dô nhot càng lon và dê bi gel hoá.
Ngoài ra còn có phan ung trùng hop giua styren và dâu:
C =
CH
2
CH
3
CH = CH
2
CH
2
CH CH
2
CH CH
2
CH
__ __
__
__ __ __
( ) [ ]
n
R
__
+
__
__
R
R
a)
b)
__
+
__
__ __
__
__
R
2
R
R
c)
__
+ 2
__
__
__
...
(C
6
H
5
COOH)
2
2C
6
H
6
COO 2C
6
H
5
2CO
2
+
C
6
H
5
[ ]
__ __ __ __
CH
2
CH CH
2
CH
R
__
( )
n
....
37
II/ Su tao màng:
Trong quá trình khô không khí, màng tiêp nhân 10 ( 12% oxi, tao câu trúc peroxit dông
thoi tao nên các san phâm phân huy oxi hoá. Liên kêt ngang giua các phân tu dâu duoc hình
thành tao san phâm polimer khâu manh.
- Co chê tao màng:
(Tao ra hidro peroxit dê chuyên các nôi dôi tu không liên hop dên liên hop, tao thuân loi cho
quá trình khâu mach).
Voi phan ung dâu: Chi sô iot giam.
Voi phan ung sau: Chi sô iot không dôi.
Trong quá trình tao màng, chi sô peroxit, hidro peroxit táng.
+ Tiêp tuc xãy ra phan ung phân huy các peroxit, hidro peroxit tao mang luoi không gian và
tao san phâm phu. Chuyên màng dâu tu dang long sang rán.
. San phâm phu có kha náng bay hoi: H2o, H2O2, HCOOH, CH3COOH .. .
. San phâm phu không bay hoi: Axit béo mach ngán, andehyd, xeton.. .
.
.
.
CH
2
= CH +
R
CH
CH
CH
CH
R
__
CH
2
CH
CH
CH
CH
CH
HC CH
2
R
R
'
__
__
__
__ __
'
R CH CH R'
O
2
R CH CH
O O
R
__ __
__ __
__
__ __ __
=
+
R CH CH R '
=
R CH CH R
O O
R R CH CH ' '
'
__ __
__ __ __
__
R
CH
2
CH
CH
CH
2
CH
CH
CH
2
R
'
R
CH
2
CH
CH
CH
CH
CH
CH
2
R
'
O
2
+
+OOH
CH
CH
CH
CH
CH
CH
2
CH
2
R
R
'
'
+ OOH
CH
CH
CH
CH
CH
CH
2
CH
2
R
R
' '
OOH
or
CH
CH
CH
CH
CH
2
R
R
CH
+ OOH
R
CH
CH
CH
CH
CH
CH
2
CH
2
R
'
OOH
*
*
CH
2
R R
O O
CH CH ' R CH= CH R
'
R
CH
CH
R
O
R
CH
CH
R
'
'
__
__
__ __ __ __
__ __
__ __ __
__
+ O
'
R
R
'
CH
OOH
CH =
CH
R
'
R
__
__
__ __
R R CH
O
O
R
CH CH
2
R
'
+
__ __
__ __
__
'
38
Khi sây nóng còn có các phan ung xay ra nhu sau:
( Trùng hop nhiêt dô).
Nêu dâu không có nôi dôi liên hop thì duoi tác dung cua nhiêt thì së xãy ra hiên
tuong dông phân hoá tao nôi dôi liên hop rôi xãy ra phan ung trùng hop nhu trên hoác
có thê trùng hop mach truc tiêp giua các nhóm metylen:
R R CH
OOH
R CH=CH CH
2
R
'
__ __ __ __ __
+ '
R CH
R
'
O
R
CH CH
CH
= R'
__
__
__
__
__
__
__
__ __ __
+ H
2
O
R
CH
R
R CH= CH
CH
H
2
O
2
'
'
R
+
R
R R
R
CH
CH
CH
CH
CH
CH
CH
CH
'
'
R
R
R
R
CH CH =
__ __
__
+
'
'
dien dien
_
R
R
CH
CH
CH
CH ' '
'
,
R
CH
CH
CH
CH
R' ' ' ' '
,
CH
CH
+
R
R
R
,
,
CH CH CH CH R
(di en tri en) -
R
R
CH
CH
CH
CH
' '
'
,
R
CH
CH
CH
CH
R' ' ' ' '
,
CH
CH
+
R
R
R
,
,
CH CH CH CH R
CH
CH
CH
CH
- (trien tri en)
R
CH
CH
CH
2
CH
CH
R
, ,
R
CH
CH
CH
2
CH
CH
R
,
R
CH
CH
CH
2
CH
CH
R
,
CH
CH
CH
CH
CH
R
,
CH
CH
CH
CH
CH
R
,
CH
CH
CH
CH
CH
R
,
CH
CH
CH
CH
CH
R
+
+
. .
39
III/ Su phân huy và lão hoá màng:
Duoi tác dung cua ánh sáng, dát biêt là tia tu ngoai, các tác nhân hoá hoc (dung
môi huu co, nuoc,...) së gây ra hiên tuong phân huy và lão hoá màng.
Quá trình phân huy cung xay ra dông thoi trong quá trình khô màng nhung voi
muc dô nho hon, Khi quá trình tao màng kêt thúc thì su phân huÿ xãy ra dáng kê.
* Co chê:
-
-
-
-
-
Ngoài ra do màng khô vân còn chua các liên kêt dôi và môt vài Hydroperoxid có
kha náng hâp thu Oxy, nuoc, ánh sáng. Duoi tác dung cua các yêu tô này, liên kêt dôi có
thê bi Oxy hoá tao 2 nhóm Hydroxy hoác tán công vào nhóm Metylen hoat dông tao
Hydroperoxid. Nhóm Hydroperoxid có thê biên dôi tao Ceton hoác Hydroxy.
Ví du: a/
b/
O H +
+
OOH
R R
R R
1 2
CH
CH
O
3 4
R R
R R
1 2
CH
O
3 4
C
O
2 HOH
OOH
OH
R R
1 2
R R
3
4
CH
OH
C
R R C
O
1 2 2 2
R
R
R
R
O
O
CH
CH
R
R
R
R
CH
C
OH
O
,
,
,,
,,
CH CH
O O
R R
RCHO R CHO +
, ,
O
O
CHO
HOC
O
O
CHO
HOC +
(Al d ehyd m ach n gan )
R CH
2
CH CH CH
2
CH CH CH
2
CH CH CH
2
R
+ O
2
,
,
R CH
2
CH CH CH CH CH CH CH CH CH
2
R
OOH H
2
O 2 -
OOH
,
R CH
2
CH CH C CH CH C CH CH CH
2
R
O O
R CH
2
CH CH CH
2
CH CH CH
2
CH CH CH
2
R
+ O
2
R CH
2
CH CH CH CH CH CH CH CH CH
2
R
OOH
H
2
O 2 -
OOH
,
,
40
(2 NHUA DÙNG TRONG SON
Dôi voi nhua thât khó có môt khái niêm cu thê boi vì nó có thành phân hoá hoc
và tính chât vât lý thay dôi trong môt gioi han rông. Tuy nhiên nêu nhìn chung thì môt
nhua có thê có nhung trang thái sau:
+ Có thê thay dôi trang thái vât lý tu rán, cung, dòn sang long, nhot, không bay
hoi.
+ Mêm khi gia nhiêt, không có diêm nóng chay xác dinh (chung to không kêt
tinh 100%).
+ Là hop chât huu co nên phân lon hoà tan trong dung môi huu co, tru môt vài
truong hop ngoai lê.
+ Tao màng liên tuc khi làm lanh dung dich nhua nóng chay hoác khi bay hoi
dung môi tu môt dung dich nhua.
+ Môt hôn hop gôm nhung chât hoà tan lân nhau thì trong suôt (nhua - nhua hoác
nhua - dung môi) còn nêu không tan thì së duc.
Voi nhung diêu kiên trên thì có rât nhiêu chât huu co duoc xem là nhua. Tuy
nhiên chi có môt sô nhua duoc dùng trong công nghiêp son vì ngoài các yêu câu kÿ
thuât nó còn phai dáp ung yêu câu vê kinh tê.
- Nhua dùng trong son duoc chia làm 2 loai:
+ Nhua thiên nhiên
+ Nhua tông hop
I/ Nhua thiên nhiên:
Có nguôn gôc tu dông vât hoác thuc vât.
1/ Nhua có nguôn gôc tù thuc vât:
thu duoc tu:
- Nhua ri tu cây.
- Chiêc báng dung môi
- Khóng vât.
a/ Nhua thông: Ðuoc chia làm 2 loai
- Gôm: là mu ri ra tu cây thông. Dê táng tôc dô ri cua nhua thì sau khi xë
rãnh phêt lên rãnh dung dich H2SO4 50 ( 60%.
Thành phân gôm:
Náng: Nhua thông 68%
Nhe: Turpentin 20% (dâu thông)
Nuoc 12%
Hôn hop thu duoc dem chung cât dê tách H2O và Turpentin. Nha thông thu
duoc o trang thái nóng chay cho qua bô phân loc rôi vào thùng chua. Nó có màu vàng
dên den phu thuôc vào phuong pháp xu lý và loai thiêt bi dùng chung cât.
- Nhua thông gô: Gô và rê dem nghiên nho rôi chiêc báng dung môi Naphta
nóng.
+ Thành phân: Trong quá trình chiêc có thê xãy ra môt vài phan ung hoá hoc nên
thành phân nhua thông sau khi chiêc là:
Nhua thông
41
Turpentin
Dipenten
San phâm thu duoc dem loc, chung cât phân doan dê tách phân bay hoi và
nhua thông thô. Nhua thông thô có màu sâm vì có môt ít chât mang màu. Có thê tách
chât mang màu báng môt trong các phuong pháp sau:
• Xu lý dung dich nhua trong Naphta nóng báng Fufurol, sau dó làm nguôi,
dê láng së tách thành 2 lop: nhua trong Naphta và màu trong Fufurol.
• Dua dung dich nhua trong Naphta nóng qua các côt hâp phu (dât hoat tính,
giai hâp báng Alcol - Naphta) dê giu lai các chât màu.
Nhua thông gô có khuynh huong kêt tinh nhiêu hon nhua thông gôm.
• Dác diêm cua nhua thông:
- Vê thành phân:
Chua 90% Acid nhua và 10% hop chât trung tính.
Trong Acid nhua chu yêu là Acid abietic và có thê bi dông phân hoá tao Acid
levopimaric:
- Có kha náng xà phòng hoá:
+ Nhóm -COOH duoc trung hoà boi kiêm, Oxit këm tao nhua thông kiêm hoá và
Resinat këm dùng làm chât hoat dông bê mát.
+ Tao Resinat Mangan, cobalt, chì dùng làm chât làm khô cho dâu và son.
- Tác dung voi các Alcol dê tao ra các ester có thê phôi trôn voi các loai
nhua khác và voi dâu dê làm son hoác Vecni.
Ví du:nhua thông cho tác dung voi Glycerin dùng trong keo (chât táng dính, bát
dính), muc in, son phân tán trong nuoc và muc:
- Diêm chay mêm thâp, dô Acid cao nên thuong duoc biên tính báng các
phuong pháp hoá hoc truoc khi dùng làm son và vecni.
• Các phuong pháp hoá hoc dê biên tính nhua thông:
+ Maleic hoá:
San phâm duoc tao thành báng cách ester hoá Aduc abietic maleic báng Glycerin
hoác Maleic hoá ester cua Glycerin voi nhua thông:
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3 CH
3
CH
3
COOH COOH
CH
CH
a. abi eti c
a.l evopi maric
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
C
O
O
H
2
C
CH
CH
2
O
O
O
O
C
C
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
CH
COOH
Ä COOH
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
COOH
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
O
O
O
CH
3
CH
3
O
O
+
O
42
San phâm tao thành là ester.
+ Phan ung tao nhua da tu:
nhua thông có kha náng phan ung voi Phenol, Andehit... San phâm phan ung
giua nhua thông và PF goi là nhua Copal nhân tao:
San phâm tao thành còn nhiêu nhóm -COOH nên nguoi ta cho tác dung voi
glycerin (ester hoá) rôi trôn voi dâu thuc vât làm son dê son hôp dung thuc phâm
b/ Nhua mo:
Duoc lây tu dât và có nguôn gôc tu thuc vât. Loai nhua này có nhiêu o các vùng
nhiêt doi và có 2 loai: Nhua Copal và nhua Anta.
• Nhua Copal:
Có thành phân chua xác dinh rõ, nhiêt dô nóng chay cao hon so voi các loai nhua
thiên nhiên khác.
Sau khi xu lý nhiêt o 280 ( 300oC và chung tách các chât bôc thì Copal dê hoà
tan trong nhiêu dung môi hon và kêt hop hoàn toàn voi dâu thuc vât.
• Nhua Anta:
Thành phân hoá hoc gôm 70% Polyester cua Acid succinic
(HOOC-(CH2)2COOH) nen tính chât cua nó gân giông voi nhua Polyester tông hop.
Nhiêt dô chay mêm xâp xi 175oC, nhiêt dô nóng chay 300oC, tan tôt trong hydrocacbon
thom, dâu thông. Hiên nay nó duoc dùng dê chê tao son dâu.
c/ Bitum:
Có 3 loai: bitum thiên nhiên, bitum nhân tao và PEC.
• Bitum thiên nhiên: Có 2 loai chu yêu:
COOH
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
2
CH
2
OH
OH
...
.
.
.
+
HO
CH
2
O
CH
2
HO
CH
2
CH
2
CH
2
.
.
.
O
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
COOH
O
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
COOH
43
- Asphaltit: Là loai bitum tôt nhât, chua ít tap chât, có nhiêt dô nóng chay
khá cao (( 980C).
- Asphan:
Chua nhiêu tap chât hon do dó nhiêt dô nóng chay thâp hon Asphaltit, kém bóng
hon. Loai này duoc lây tu quáng asphan ( tôn tai 30% bitum, 70% tap chât).
Dê lây bitum tu quáng thì phai dùng dung môi dê chiêc bitum ra.
• Bitum nhân tao:
Là san oxi hoá cán dâu mo hay ban thân dâu mo, cracking san phâm dâu mo hoác
biên tính hoá hoc dâu mo,í nó khác voi bitum thiên nhiên là chua ít tap chât hon và
trong thành phân có CaSO4, tan nhiêu trong dâu khoáng hon, chua ít luu huynh hon và
luu huynh kêt hop không chát chë nên khi dun nóng dên 2000C thì H2S thoát ra. Chua
axit asphaltogenic.
• PEC:
PEC là san phâm chung khô, cracking hoác nhiêt phân các loai dá dâu, gô, acid
béo,...Do vây ta có các loai PEC tuong ung nhu: PEC nhua gô, PEC stearin, PEC than
dá, PEC dá dâu...
- PEC than dá:
Là cán cua quá trình chung cât nhua than dá, không tan trong côn, este, tan môt
phân trong white spirit, dâu thông, dâu xáng, tan hoàn toàn trong CS2, CHCl3, xylen,
benzen... không kêt hop duoc voi dâu do dó không thê dùng làm son dâu.
- PEC dá dâu:
Là cán cua quá trình chung cât dá dâu, tan trong CS2, CHCl3, benzen,...bên voi
kiêm và acid, dùng chê tao son dâu gây (hàm luong dâu ít).
- PEC nhua gô: là san phâm chung cât nhiêu loai gô. Trong thành phân cua
nó có chua nhua, các oxi acid, alhidric, phenol,... tan trong các hop chât thom, dâu
khoáng, ít tan trong hop chât mach tháng.
- PEC stearin:
Là san phâm cua quá trình chung cât acid béo báng hoi nuoc quá nhiêt. San phâm
này có dô nhot lon, tan trong C6H6, xylen, dâu thông, CS2, CHCl3. Thuong duoc dùng
dê làm son cách diên, chiêu nhiêt loai sây nóng.
+ thành phân cua bitum:
- Dâu khoáng: là các hop chât mach tháng loai paraphin, naphten,
polinaphten, không bi hâp thu boi dât sét, tan trong tât ca các loai huu co, làm táng kha
náng hoà tan cua bitum nhung làm châm quá trình khô cua màng son.
- Nhua trung tính: là san phâm trunh gian cua quá trình trùng hop các
cacbua hidro, có khi bi hâp phu boi dât sét, làm màng son trên co so bitum co gian, dàn
hôi.
- Asphalten: là san phâm oxi hoá, trùng hop, luu hoá nhua. Làm màng son
trên co so bitum cung, dòn, nhiêt nóng chay cao, tan trong benzen nhung không tan
trong côn, dâu xáng. Trong bitum thì nhua trung tính và asphalten là hai thành phân
quan trong nhât.
Voi bitum chua càng nhiêu nhua thì càng dê kêt hop voi dâu thuc vât nên dê
dàng dùng dê san xuât son, màng trên co so bitum có tác dung chiu nhiêt, hóa chât,
nuoc, chông gi nhung kém bên duoi ánh náng vì vây thuong dùng dê quét lên kim loai,
bê tông,... su dung trong môi truong chiu hóa chât, nhiêt dô. Nêu dùng ngoài troi thì
thêm vào môt ít bôt nhôm dê han chê ran nut.
2/ Nhua có nguôn gôc tù dông vât.
• Nhua cánh kiên do:
44
Nhua cánh kiên do do sâu cánh kiên nha ra. Lúc dâu cánh kiên do o dang thanh
hay dang hat goi là gomme lác. Nguoi ta dun gôm lác voi nuoc sôi dê chuyên hóa chât
màu có trong gôm lác rôi cán thành tâm rât mong, có màu vàng goi là shel lác. Nhu vây
shel lác là nhua cánh kiên do dã qua chê biên.
- Thành phân:
Thành phân chu yêu cua shel lác là ester cua Acid béo mà chu yêu là Acid
aleiritiric:
Ngoài ra shel lác cung có chua khoang 5% sáp.
- Shel lác nóng chay o 110 ( 1150C, hoà tan trong C2H5OH, kiêm, amoniac
và muôi cua axit leoric.
- Shel lác duoc dùng dê chê tao nhiêu loai son, dác biêt là son cách diên. Dác
diêm cua màng son có shel lác là có dô bên co hoc cao, không hút nuoc.
II/ Nhua tông hop.
Nhua tông hop dùng chê tao son không nhung chi có tác dung thay thê cho phân
lon các loai nhua thiên nhiên mà chu yêu coön là dê san xuât các loai son dát biêt (son
chiu nhiêt, son chiu hoá chât, thoi tiêt ...). Viêc su dung nhua tông hop còn cho phép tiêt
kiêm bot môt luong dâu thuc vât dùng làm thuc phâm.
- Khi xét dên tính chât cua nhua tông hop dùng dêí chê tao son cân chu ý dên
nhung tính chât sau:
+ Kha náng hoà tan vào dung môi và kha náng kêt hop voi các thành phân khác
trong son (dâu, nhua thiên nhiên ...).
+ Kha náng bám dính, co dan, bên khí quyên.
+ Kha náng cách diên, ôn dinh hoá hoc ...
• Các tính chât cua nhua liên quan dên viêc dùng chê tao son:
- Trong luong phân tu: Trong luong trung bình táng do dó tính chât co lý táng
nhung kha náng hoà tan giam.
- Dô da phân tán: giam dô bên nhung táng kha náng hoà tan.
- Câu trúc: Chi có câu trúc mach tháng và mach nhánh moi có kha náng hoà tan
còn câu trúc R3 không nóng chay, không hoà tan. Do dó nhua dùng chê tao son chi có
thê là P mach tháng hay P dang o giai doan chuyên biên dân sang R3 (ví du: PF rezolic).
Quá trình chuyên tu câu tao mach tháng sang R3 là quá trình dóng rán màng son.
Có thê thuc hiên báng 2 cách:
+ Dùng xúc tác (chât làm khô) hoác sây nóng màng son.
+ Dùng chât dóng rán.
- Thành phân hoá hoc và dô phân cuc: cung có tác dung quyêt dinh dên tính
chât
cua P.
Ví du: Muôn màng son không cháy, bên voi axit, kiêm thì nên dùng monomer có
tôn tai halogen. Ví du: VC, vinylten clorua.
1/ Nhua alkyd:
Là nhua poli ester có câu trúc R3 duoc chê tao tu alhidric cua axit luõng chuc mà
chu yêu là alhdric phlalic và ruou da chuc mà chu yêu là glycerin và penta ery thrytric.
CH
3
CH
2
CH CH
2
CH COOH
OH OH
2
7
(
) ( )
CO
CO
O
CH
2
OH
CH OH
CH
2
OH
C
CH
2
OH
CH
2
OH
CH
2
OH
CH
2
OH
(AP)
45
Nhua alkyl di tu AP + glycerin goi là glyphtal,
AP + penta ery thrytric - penta phtal
- Màng son trên co so nhua alkyd không biên tính có dác diêm: bám dính tôt voi
nhiêu vât liêu, dàn hôi, bóng, bên duoi tác dung cua ánh sáng nhung lai có nhuot diêm
là dòn, dê nut, hút nuoc, khó hoà tan trong dung môi do câu trúc chát chë. Do dó trong
thuc tê rât ít dùng nhua alkyl không biên tính dê làm son
- Nguoi ta thuong biên tính alkyl báng acid béo hoác dâu thuc vât.
a/ Biên tính alkyl báng acid béo.
Nguyên liêu: glycerin, AP, acid béo có thê cho vào môt lúc hoác tông hop
monoglyceric cua acid béo truoc
Mônoglyceric + AP tao ra câu trúc nhánh:
Tuy nhiên, viêc tách Acid béo tu dâu thuc vât rât phuc tap và giá thành cao nên
phuong pháp này ít su dung.
b/ Biên tính alkyd báng dau thuc vat:
Thành phân: Triglyceric
Glycerin
AP
Dôi voi phuong pháp này không thê dua nguyên liêu vào cùng môt lúc vì nAP +
Glycerin tao san phâm không tan trong dâu.
Câu tao cua nhua Alkyd biên tính báng dâu thuc vât có thê biêu diên nhu sau:
Trong thuc tê nguoi ta thuong dùng ca dâu bán khô và dâu khô. Các gôc R này
còn có các nôi dôi có kha náng kêt hop voi nhau báng nhung câu nôi Oxy -O- (trong quá
trình dóng rán) làm cho Polymer có câu tao mang luoi rât thích hop dê làm son:
CH
2
OH
CH OH
CH
2
OH
+ RCOOH
CH
2
OCOR
CH OH
CH
2
OH
R
CO
O
CH
2
CH CH
2
O
CO
CO
O
CO
CO
O
CO
O
R
CH
2
CH CH
2
...
...
HOOC COO C
3
H
5
OH
OOC
COO C
3
H
5
OCOR
OOC
COO
...
HOOC
COO C
3
H
5
C
3
H
5
OOC
CO O OOC
O
CO
O
CO
COO C
3
H
5
OH
O
46
- Nhua Alkyd biên tính báng dâu thuc vât có thê pha thêm môt ít nhua
thông (hàm luong nhua thông không nên vuot quá 10%) dê giam dô nhot nhung làm
cho màng son dòn.
- Tính chât cua nhua Alkyd biên tính báng dâu thuc vât phu thuôc chu yêu
vào các yêu tô: luong dâu, dô không no cua dâu.
+ Hàm luong nhua trong dâu duoc dánh giá báng % trong luong dâu (hay Acid
béo) trong nhua. Nó thuong dao dông trong khoang 30 ( 70%. Cán cu vào hàm luong
dâu trong nhua Alkyd biên tính có thê phân làm 4 loai nhua:
loai nhua hàm luong dâu (%)
béo > 60%
béo trung bình 45 ( 59%
gây 35 ( 44%
rât gây < 35%
Hàm luong dâu (dô béo) càng cao thì dung dich nhua càng ít nhot, kha náng hoà
tan vào dung môi cacbuahydro mach tháng càng dê dàng, son càng dê ngâm bôt màu và
có kha náng dùng chôi quét dê gia công, màng son co gian tôt, bên voi thoi tiêt nhung
kém rán, ít bám dính, kém bên voi dung môi dâu nhon và châm khô.
+ Dô không no (dô khô) cua dâu:
Dâu càng khô thì màng son càng khô nhanh nhung nó làm dung dich nhua có dô
nhot cao, dê bi keo hoá, màng son chóng bi lão hoá. Do dó thuong dùng kêt hop dâu
khô và bán khô dê màng son châm lão hoá và có tác dung hoá deo.
Nhua Alkyd biên tính báng dâu thuc vât có dô bóng cao, cung, bên voi nuoc, ánh
sáng và thoi tiêt, bám dính tôt voi kim loai và tuong dôi co dãn. Ngoài ra nó còn có kha
náng phôi hop voi nhiêu loai nhua khác nên pham vi su dung khá rông.
2/ Nhua Polyester mach tháng:
có 2 loai: no và không no
a/Nhua Polyester no:
Duoc tao thành tu ruou 2 chuc no và Acid 2 chuc no.
Nhua này chu duoc dùng dê hoá deo cho các loai nhua khác nhu: PVC, UF,
Melamin-formandehit ...
b/ Nhua Polyester không no:
Ruou 2 chuc và acid 2chuc không no có thê dùng thêm môt ít glycerin,
pentaerythric,acid thom,no...
Nhua da tu xong cho hoà tan vào môt loai monomer (thuong là styren).Monomer
vua là dung môi vua là chât có kha náng tham gia phan ung dông trùng hop voi nhua dê
tao thành câu trâu không gian .Câu tao cua nhua sau khi dã dông trùng hop voi styren
nhu sau:
47
Vì dung môi tham gia vào thành phân cua màng son nên có thê goi son polyster
không no là son không có dung môi (có thê dùng không quá 10% dung môi thuc su nhu
:acetin metanol ..)
Quá trình hình thành màng son có xay ra phan ung dông trùng hop nhua voi
monomen duoi tác dung cua chât khoi dù .Do vây các loai bôt màu và chât dôn dùng
trong son UPE phai thoa mãn các yêu câu sau :
+Không bi phân huy boi proxit
+Không tham gia phan ung voi nhua
+Khônganh huong dên tôc dô trùng hop
Bôt màu thuong dùng là :TiO2, litopon ...chât dôn :bôt
Màng son trên co so UPE ccó dô bóng rât cao, cung, bên voi mài mòn,bên voi
nhêt dô, ánh sáng,nuoc, dâu xáng ... nhung có khuyêt diêm là dô bám dính vói kim loai
thâp
3/ Nhua phenol-formandehyd
Có hai loai :
-Novolác tao thành khi lây du phenol và xúc tác là môi truong acid:
Trong môi truong acid các nhóm metylol tao thành nhanh chóng tác dung voi
nhau hoác voi phenol:
Tu hai phan ung trên cho thây câu tao cua nhua tuong dôi phuc tap nhung có thê
giai thích câu tao cua nhua nomolác nhu sau :
- Nhua rezolic: tao thành khi lây du fomandehy và xúc tác kiêm
- Môi truong kiêm o giai doan dâu së tao ra các mono,tridimetyol, phenol
Nêu tiêp tuc da tu së duoc san phâm nhua có câu tao tháng và có môt ít nhánh
chua khá nhiêu nhóm metylol tu do:
OH
CH
2
O
OH
CH
2
OH
+
OH
CH
2
OH
ÄHO CH
2
OH
H
2
O
OH
CH
2
O CH
2
OH
+
-
OH OH
ÄOH
OH
CH
2
OH
CH
2
+
OH OH
OH
nCH
2
O
(m ) 1 +
n
nH
2
O
+
+
CH
2
OH
CH
2
CH
2
OH
OH
CH
2
OH
CH
2
CH
2
OH
...
...
OH
CH
2
OC CH CH OOC CH CH COO CH
2
CH
2
... ...
.
.
.
CH
CH
2
.
...
OC CH CH OOC CH CH COO CH CH
...
.
.
n
48
Nho các nhóm metylol tu do nên khi dun nóng dên 1700C hoác cho thêm xúc tác
acid thì nhua së dóng rán và có câu trúc không gian .
Novolac rezolic rât ít dùng dê làm son vì chúng khó hoà tan vào cacbuahydro và
không trôn hop duoc voi dâu thuc vât. Dê khác phuc duoc hai nhuoc diêm trên nguoi ta
tiên hành biên tính nhua phenol formandehyd hoác chê tao nhua phênol có nhóm thê o
vi para goi là nhua phenol có nhóm thê hoác nhua phenol 100%.
a/ Nhua phenol 100%:
Dây là nhua không có biên biên tính nhung có kha náng hoà tan trong các
cacbuahydro và trôn hop duoc voi dâu .Các dác diêm này phu thuôc vào ban chât hoá
hoc, kích thuoc nhóm thê.
+ Nêu là nhóm thê alkyl thì nhua dë dàng kêt hop vooi dâu; tan trong cacbuahydro
tháng và thom. Nêu nhóm thê alkyl thì khó trôn hop voi dâu và chi tan trongcác
cacbuahydro thom do dó thuong dùng phenol có nhóm thê alkyl
+ Kích thuoc nhóm thê càng lon càng dê trôn hop voi dâu nhung dô cung cua
nhua giam .
- Dê tông hop nhua truoc tiên phai chê tao alkyl phenol , thuong là para
butylphenol bât 3 tu ruou izobutylic voi phenol có xúc tác H2SO4, co chê:
Sau dó tiên hành da tu alkyl phenol voi formalin. Nhua alkyl phenol duoc dùng
dê chê tai son nên dùng cho các dung cu, thiêt bi su dung o vùng nhiêt doi và dô âm khá
cao.
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
C
C OH
H
2
SO
4
OSO
2
OH
H
2
O
+
+
CH
3 CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
OSO
2
OH OH
OH C
C
H
2
SO
4
+
+
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2 OH ÄOH
OH OH
...
...
...
...
49
b/ Nhua PF biên tính:
Có thê biên tính PF báng môt sô chât sau:
- Acid nhua thông.
- Ruou (thuong dùng butanol).
- Dâu thuc vât.
• Biên tính báng nhua thông:
Loai nhua này dùng trong san xuât son dâu thay cho nhua copal thiên nhiên nên
thuong có tên là nhua copal tông hop. Khi pha trôn voi dâu dê chê tao son thì thuong
goi là son albertol.
- Co chê tác dung cua nhua thông voi PF (xem phân nhua thông).
- San xuât nhua copal nhân tao, có hai phuong pháp:
+ Da tu ca hôn hop gôm phenol, formalin, nhua thông. Sây nhua dê tách hêt nuoc
rôi cho glycerin vào dê ester hoá nhóm -COOH cua nhua thông o 2500C. Sau cùng nâng
nhiêt dô lên 280 - 3000C dê tách hêt glycerin không phan ung rôi dê nguôi nghiên.
+ Dun nóng chay nhua novolac voi nhua thông theo ty lê:
Oí nhiêt dôü 280 - 3000C trong thoi gian 10 - 12 gio.
Có rât nhiêu loai nhua copal nhân tao, diêu dó phu thuôc vào loai phenol, ty lê
giua phenol voi formondehyd, ty lê giua PF voi nhua thông, loai ruou da chuc dùng dê
ester hoá và muc dô ester hoá (san phâm sau khi biên tính phai ester hoá dê ha chi sô
acid do acid có trong nhua thông gây ra).
- Ung dung: chu yêu dê phôi trôn voi dâu trau dê san xuât son, dâu rây nóng
dùng dê son dô hôp.
• Biên tính báng ruou:
Dùng ruou dê ete hoá các nhóm metylol vua tao thành trong quá trình da tu phenol
voi formondehyd. Muc dích là giam dô phân cuc cua nhua làm cho nó kêt hop duoc voi
dâu và tan trong cacbua hidro.
- Thuong dùng ruou butylic (vì ruou có ít cacbon hon thì ít có tác dung còn
ruou có nhiêu cacbon hon thì nhua së bi mêm.
- Các phan ung:
- Trong quá trình sây nóng. Së xãy ra phan ung o các nhóm metylol chua bi ete
hoá hoác bi ete hoá (dây C4H9OH ra) tao san phâm có câu trúc R3.
• Biên tính báng dâu thuc vât:
Dê táng kha náng hoà tan cua nhua PF vào dâu nguoi ta tiên hành da tu so bô PF
tao PF phân tu thâp sau dó cho tác dung voi butanol rôi moi biên tính báng dâu thuc vât.
Nhua tao thành có câu tao nhu sau:
- Co chê:
N o v o l a c
n h u a th o n g
.
1
2
OH
OH
CH
2
OH CH
2
OH
CH
2
OH
C
4
H
9
OH
CH
2
O C
4
H
9
+
OH OH
CH
2
CH
2
OH
CH
2
OC
4
H
9
CH
2
OC
4
H
9
n
50
Nhua PF biên tính báng dâu thuc vât cho màng son tuong dôi co gian, bên nuoc,
dung môi, thoi tiêt nên thuong dùng dê san xuât son men bên voi xáng dâu, son dô nhôp
chiu acid.
4/ Nhua ure formondehyd:
UF dòn, bám dính kém, tan trong môt sô dung môi han chê nên muôn dùng san
xuât son phai biên tính nó báng ruou (thuong dùng butanol). Sau khi biên tính nhua có
thê tan trong rât nhiêu dung môi tru dâu xáng và dâu thông và có kha náng tao thành
màng son tôt. Tuy nhiên ít khi dùng nguyên nhua UF biên tính mà dùng phôi hop voi
các loai nhua khác nhu glyphtal dê làm táng tính dàn hôi và dô bám dính kim loai ...
• Biên tính UF:
Tao monometylol ure và dimetylol ure (nhiêt dô < 400C, môi truong kiêm yêu
PH = 7 ÷ 8,5).
Cho butanol vào và tiên hành ete hoá trong môi truong acid yêu (cho alhydric
photphoric hoác acid khác). Dimetylol ure ete hoá không hoàn toàn tao butaxymetyl ure.
San phâm này tiêp tuc da tu tao nhua.
- Trong quá trình biên tính chú ý:
+ Nên dùng ruou izobutylic vì butanol bâc 2 và bât 3 phan ung rât châm. Có thê
thay môt phân butanol báng xylen (rë tiên).
+ Dùng ty lê phân tu gam giua F/U = 2,5/1. (Dê tao dimetylo ure tao kha náng
ete hoá cao hon).
5/ Nhua epoxy:
Nhua epoxy là san phâm da tu tu hop chât có chua nhóm epoxy hay
tu hop chât có kha náng tao thành nhóm epoxy.
- Có 3 loai nhua epoxy phô biên:
CH
2
...
(metyl en quynon)
OH
CH
2
OH
H
2
O
O
...
O
CH
2
O
CH
2
O
CH
2
O
CH
2
+ +
... ...
...
...
.
.
.
CH
2
O
.
.
.
.
.
.
NH
2
NH
2
NH
2
CO CO
CO
CH
2
O
NH
NH
NH
CH
2
CH
2
CH
2
OH
OH
OH
+
+
NH
NH
NH
NH
CO
CO
CH
2
CH
2
CH
2
OH OH
CH
2
OH
C
4
H
9
OH
+
OH
CO CO CO
NH CH
2
OC
4
H
9
N CH
2
OH
NH CH
2
OC
4
H
9
N CH
2
NH CH
2
OC
4
H
9
NH CH
2
n
CH CH
2
O
51
+ Nhua epoxy di tu epiclohydrin và diphenylolpropan (bic phenol- A), (epoxy
dian).
Duoi tác dung cua kiêm diclo ridrin chuyên thành diepoxy.
Các nhóm epoxy nlai tiêp tuc tác dung voi diphenylolpropan tao nhua epoxy.
Các phan ung phu:
+ Thuy phân epiclohidrin tao glycerin (do kiêm du).
+ Thuy phân nhóm epoxy cuôi mach tao mhóm hidroxyl.
+ Trùng hop mhóm epoxy tao ra câu trúc không gian (phan ung trùng hop còn
có thê xãy ra giua nhóm epoxy và nhóm OH.
CH
3
CH
3
HO C OH CH
2
CH CH
2
Cl
O
+
Cl CH
2
CH CH
2
O C ÄO CH
2
CH CH
2
Cl
CH
3
CH
3
OH OH
(di cl o ri dri n)
Cl CH
2
CH CH
2
O O CH
2
CH CH
2
Cl
OH
OH
CH
3
CH
3
C
CH
2
CH CH
2
O ÄO CH
2
CH CH
2
O O
CH
3
CH
3
NaCl H
2
O 2 2 +
+
C
NaOH 2
O
n CH
2
CH CH
2
O
O
C
CH
3
CH
3
O CH
2
CH CH
2
O
(n ) (Bi c phenol A ) 1 - +
CH
2
CH CH
2
O O Ä O CH
2
CH CH
2
C
CH
3
CH
3
2n -1 ( )
O CH
2
CH CH
2
O
CH
3
CH
3
C
H
CH
2
CH
O
...
CH
2
CH
O CH
2
CH
O CH
2
CH
O CH
2
CH
...
... ... ...
...
.
.
.
CH
2
CH CH
2
CH CH
2
+
O
OH
... ... ...
... ...
...
CH
2
CH
O CH
2
CH CH
2
OH
52
+ Nhua epoxy di tu PF và epiclohydrin (polyepoxy).
+ Nhua epoxy di tu san phâm epoxy hoá các hop chât không no.
Phan ung epoxy hoá tiên hành o nhiêt dô 25 ( 600C trong dung môi huu co
(benzen, toluen, clorofrom).
+ Dâu tiên cho peroxit hidro tác dung voi acid huu co (xúc tác là acid) tao
peraxit:
+ Cho peroxit tác dung voi hop chât không no tao mhóm epoxy.
+ Phan ung phu dáng chú ý là phan ung mo vòng.
1/ Dóng rán nhua epoxy:
Nhua epoxy là nhua nhiêt dëo nên không thê chuyên sang trang thái nóng chay,
không hoà tan. Do dó muôn cho nhua có tính chât co lý tôt ta phai thêm vào các chât
dóng rán. Thuong dùng 3 loai chât dóng rán: Chât dóng rán loai amin, chât dóng rán loai
axit và các chât dóng rán khác.
a/ Ðóng rán báng amin và poliamid (dóng rán nguoi):
*/ Dóng rán báng amin mach tháng:
(ví du hexametylen diamin NH2- (CH2)6- NH2 ).
- Quá trình dóng rán xãy ra rât nhanh ngay o nhiêt dô thuong và toa nhiêt . thoi
gian dóng rán 1 ( 2 gio. Nêu pha thêm môt ít dung môi loai ceton thì thoi gian su
dung lâu hon (24 ( 48) gio.
- Luong amin cho vào phai tính toán chính xác sao cho môt nguyên tu hidrô hoat
dông cua nhóm amin tuong ung voi môt nhóm epoxy vì nêu du amin thì các nhóm
CH
2 CH
2
CH
2
OH OH
OH OH
... +
CH
2
CH CH
2
Cl
O
CH CH
2
CH CH
2
CH CH
2
O CH
2
O CH
2
O CH
2
CH
2
CH
2
O
...
O
O
H
2
O
2
RCOOH RCOOOH H
2
O
H
+
+
+
RCOOOH R CH CH R R CH CH R RCOOH
O
+ +
, , ,, ,,
OH OCOR
O
+ R CH CH R RCOOH R CH CH R
, ,, , ,,
r ch ch
2
r nh
2
ch ch
2
nhr ch ch
2
r
ch ch
2
r
ch ch
2
oh
oh
oh
o
o
_
_
_ _ _ _ _ _
_
_
I
I
I
I
I
n
' ' + +
_
53
epoxy së kêt hop voi các amin và han chê kha náng tao thành câu trúc không gian
(tuc là các nguyên tu hidrô hoat dông trong môt phân tu amin không phan ung
hêt). Còn nêu thiêu amin thì câu tao mang luoi thua thot, kém chát chë.
- Do các amin thâp phân tu dôc (bay hoi) án mòn kim loai. Dê khác phuc nguoi ta
thuong dùng loai adúc là san phâm ngung tu giua nhua epoxy và amin.
Ví du hexametylen diamin có câu tao:
Khi dùng loai này (còn goi là amin biên tính) thì phan ung xãy ra vua phai, ít toa
nhiêt và luong chât dóng rán ít anh huong dên phâm chât san phâm (vì trong luong
phân tu lon nên ít sai sô khi chon ty lê và do trong luong phân tu lon nên ít anh
huong dên tính chât co lý cua nhua).
* Chât dóng rán là amin thom (ví du : phenylen di amin).
Quá trình dóng rán xãy ra châm hon và chi xãy ra o nhiêt dô cao, màng son chiu
nhiêt, bên co hoc , cách diên tôt hon so voi màng son dóng rán báng amin mach
tháng o nhiêt dô thuong.
* Chât dóng rán là nhua polyamid phân tu thâp (ví du san phâm da tu cua amin
thom hoác tháng voi dimer, trimer cua axit béo dâu khô (- NH- CO-).
- Có thê dóng rán o nhiêt dô thuong hoác nhiêt dô cao. Luong polyamid thêm vào
tu 40 ( 100% luong nhua epoxy. Hàm luong này có anh huong dên tôc dô dóng
rán và tính chât cua màng son. Nhua polyamid làm cho màng son co dãn, bên va
dâp, nhua epoxy làm màng son cung, rán, bám dính tôt.
b/ Ðóng rán báng axit.
Thuong dùng axit luõng chuc dê dóng rán. Quá trình này xãy ra nhu sau: Dâu tiên
di axit tác dung voi nhóm epoxy. Sau dó diaxit së phan ung voi các nhóm hydrôxyl
trong mach epoxy và các nhóm hidrôxyl moi tao thành tao môt sô câu nôi và giãi
phóng nuoc.
h
2
n (ch
2
)
6
nh
ch
2
ch ch
2
o
oh
c
ch
3
ch
3
o ch
2
ch ch
2
nh
2
(ch
2
)
6
nh
_
_
_ _ _
_
_ _ _
_
_
_
_ _
I
I I
I I
I
oh
nh
2
nh
2
I
I
ch
2
ch o r o ch
2
ch ch
2
o r ch
2
ch ch
2
_ _ _ _ _ _
_
_ _ _ _ _
I
o oh
o
+
r
'
hooc r
'
cooh
r :
ch
3
ch
3
c
_
_
_
_ _
I
I
_ _
ch
2
ch ch
2
o r o ch
2
ch c h
2
o r o ch
2
ch ch
2
_ _ _
_
_ _ _ _ _ _ _
_ _ _
o o oh
oh
oh
oh
co
co
r
'
I I
I
I
I
I
I I I
ch
2
ch ch
2
o r o ch
2
ch c h
2
o r o ch
2
c h ch
2
o
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
o
+
r (c ooh)
2
ch
2
ch ch
2
o r o ch
2
ch ch
2
o r o ch
2
ch ch
2
_
_
_
_
_ _ _ _ _ _ _
_ _ _ _ _ _
o
o
co
r
r
ch
oh oco
oco
I
I
I
I
I
ch
2
ch ch
2
o r o ch
2
ch ch
2
o r o ch
2
ch oco
_ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _ _
'
'
54
Phan ung xãy ra o 200oC. Giai doan dâu nhanh hon giai doan sau và có khuyêt
diêm là tích nuoc. Dê khác phuc ta dùng anhidic cua axit.
Co chê:
(Phan ung này xãy ra do anhidric hoác axit không tham gia phan ung làm xúc tác)
- Dóng rán anhidric cung xãy ra o nhiêt dô ( 200oC. Trong ca hai truong hop dê
xãy ra quá trình dóng rán nhanh hon nguoi ta dùng xúc tác 1 ( 3% amin bâc 3.
Thuong dùng 0,6 (0,8 mol anhydric cho môt nhóm epoxy. Khi dó nhiêt dô dóng
rán còn 120oC.
c/ Các loai chat dóng rán khác:
Ngoài hai loai chât dóng rán phô biên là amin và axit nguoi ta còn dùng môt sô
chât sau:
- Nhua PF hàm luong 50 ( 70% luong epoxy (nhua PF o dang dung dich 10%
trong butanol). Phan ung dóng rán o 175oC (phan ung dóng rán do nhóm epoxy +
hidrôxyl cua phenol).
- Nhua UF, melamin formandehyd. Dóng rán o 150 ( 200oC.
2/ Biên tính nhua epoxy.
Thuong biên tính nhua diepoxy MP cao (2900 ( 3800) hay polyepoxy
và dùng axit béo dâu khô, bán khô hoác không khô. Luong axit béo dùng 1 (1,5
phân tu voi môt nhóm epoxy.
Quá trình biên tính qua hai giai doan:
+ Giai doan 1: axit nbéo + nhóm epoxy o nhiêt dô 130 (160oC.
r
co
co
o '
r
'
co
co
o ch oh
oco r cooh
+
_ _
_
_
I
I I
I
ch '
ch oco r cooh ch
2
ch
o
_ _ _ _
I
I
+
ch oco r coo ch
2
ch
oh
_ _ _
_ _
I I
I
'
'
ch oh ch
2
ch ch o ch
2
ch
_ _ _ _ _
I
I
I
I I
o
oh
+
+
r cooh ch ch
2 r coo ch
2
ch +
... _ _ _ _ _ _...
I
o oh
55
+ Giai doan 2: axit béo + nhóm hidrôxyl o 200 ( 220oC:
Nhua biên tính có dác diêm:
- Có kha náng dóng rán mà không cân chât dóng rán.
- Nhua dính tôt và co dãn nhung kém bên hoá hoc và kém chiu nuoc do có tôn tai
các liên kêt este.
3/ Phôi hop nhua epoxy vói các nhua khác
Thông thuong có các truong hop trôn lân sau:
- Epoxy - Alkyd:
Các nhóm cacboxyl cua nhua alkyd biên tính tác dung voi nhóm epoxy và hidrôxyl
cua epoxy tao câu trúc không gian mà không cân dùng chât dóng rán.
Thông thuong hay trôn epoxy phân tu thâp voi gliphtal biên tính báng dâu khô còn
tính axit.
- Epoxy - PF loai nhiêt rán: chiu nhiêt tôt có thê trôn voi UF.
- Epoxy dông trùng hop voi styren và nhiêu hop chât vinyl khác: VC, VAX làm
son, keo, ngâm vai, giây...
- Epoxy trôn voi cao su butadien - nitril co dãn o nhiêt dô khá rông.
Chuong VI : CÔNG NGHE SAN XUÁT SON.
Dê san xuât môt loai son nào dó thì phai qua các công doan san xuât sau:
Phu gia. Kiêm tra
Chât làm khô.
Bôt màu.
Dung môi.
Chât tao màng.
1/ Chuân bi và phân tích nguyên liêu:
Truoc khi dua các nguyên liêu vào su dung phai kiêm tra lai chât luong.
Ví du : Dôi voi chât tao màng phai kiêm tra lai các chi sô nhu: TLPT, dô nhot, dô
hoà tan...
2/ Phôi trôn.
* Nguyên tác:
- Khi phôi trôn chât long và chât rán nguoi ta cho chât rán vào chât long kèm theo
khuây trôn.
Chuáøn bëvaì
phán têch
nguyãn l i ãûu
Phäú i
träü n
Nghi ãö n
mën
Loü c Pha
träü n
Sån Âoïng
goïi
r cooh r coo ch
2
ch
r coo ch
2
ch
oh
ocor
+
I I
_
_
_ _
_
_
_
h
2
o
... ...
56
- Nêu phai dua môt luong nho câu tu nào dó (khôi luong ( 1% so voi tông khôi
luong các câu tu) thuong nguoi ta không dua truc tiêp vào mà lây môt phân hôn
hop các câu tu dó trôn dêu voi câu tu này tao hôn hop trung gian, sau dó phôi trôn
lai thành môt khôi lon.
- Dôi voi các câu tu có kha náng bi bôc hoi, bi biên dôi hoá hoc o công doan sau
thì duoc hoà tan hoác phân tán so bô trong môt phân dung môi và chi dua phân
này vào công doan son bán thành phâm (son truoc khi dóng hôp).
* Cách phôi trôn: dùng thiêt bi có cánh khuây hoác dùng phuong pháp khuây tay:
- Trong thuc tê không dua hoàn toàn chât tao màng vào o giai doan phôi trôn mà
chi dua môt phân dê dat dên dô dác thích hop voi tung phuong pháp nghiên (3
truc, bi) (sau khi nghiên 3 truc, diêu chinh dô dác rôi nghiên bi).
3/ Nghiên:
dê tao dô phân tán dông nhât trong toàn bô thê tích son.
- Máy nghiên: Dùng máy nghiên 3 truc hoác nghiên bi:
+ Máy nghiên 3 truc:
V
3
= 3V
2
= 9V
1
Khoang cách 2 ( 3 ( 2 ( 1.
* Các yêu tô anh huong dên hiêu qua nghiên:
( Khoang cách giua 2 truc.
( Vân tôc và ti tôc cua các truc.
Cháú t taû o
maì ng
Pha l oaîng
Âaïnh paste
Nghi ãön
Phäú i träü n
Loü c
Ki ãøm tra
Âoïng goïi
Dung dëch cháú t taû o
maì ng
- Dung mäi .
- Phuûgi a.
- Bäü t
maì u.
- Bäü t
V
1
V
2
V
3
57
( Dô nhot cua past (past quá dác hoác quá long cho hiêu qua kém).
* Dác diêm cua máy nghiên 3 truc:
( Ô nhiêm môi truong , dôc hai.
( Thao tác náng nhoc.
( Khoang cách giua 2 truc dê bi thay dôi trong quá trình làm viêc. Do dó dô min
cua son thay dôi.
( Náng suât cao hon máy nghiên bi.
+ Máy nghiên bi:
Khi su dung máy nghiên bi thì phai chú ý toi vân tôc quay toi han.
Vân tôc quay toi han (Vth): Là vân tôc mà trong dó luc li tâm báng luc huong tâm
(có nghia là bi së bi dính lên thành thiêt bi).
c (vòng/ phút) D: duong kính thiêt bi
Vân tôc cua máy nghiên bi báng = 50 ( 60% Vth së cho hiêu qua nghiên cao
nhât.
-Hiêu qua nghiên phu thuôc vào:
( Vân tôc quay.
( Dô nhot: Lon, bé: Mòn bi.
( Ty trong cua mt nghiên : Bi thép d = 1,6 cm. Bi su d = 3,7 cm.
( Thê tích bi: Bi thép: 45 ( 50% Vt/bi. Bi su: 50 ( 50% Vt/bi.
Uu diêm cua thiêt bi này là không cân theo doi.
4/ Loc:
Giu lai nhung phân tu có kích thuoc lon nhu các hat bôt màu chua bi nghiên nho,
nhung mãnh vo cua bi, các chât rán la có thê roi vào. Dê táng náng suât, thuong
loc duoi áp suât. Luoi loc có thê là vai hoác luoi kim loai.
5/ Pha trôn:
Môt sô phân dê lai nhu dung môi, chât tao màng duoc dua vào o công doan này.
Viêc pha trôn nhung hop phân còn lai vào hôn hop duoc thuc hiên chu yêu nho
khuây trôn,
6/ Kiêm tra chât luong:
Tiên hành kiêm tra lân cuôi các thông sô kÿ thuât cân thiêt truoc khi dóng gói san
phâm nhám dam bao dô an toàn vê chât luong cho san phâm khi dua ra thi truong
58
Chuong VII : QUÁ TRÌNH GIA CÔNG MÀNG SON.
XU LÝ BE MAT
Trong phân truoc dã chi ra ráng các phuong pháp duoc su dung dê thành lâp don và san xuât
son së tao ra nhung tính chât cân thiêt phù hop voi su da dang cua các thiêt bi duoc su dung.
Tuy nhiên cho dù viêc lâp don và san xuât có cân thân dên dâu di nua nhung màng son cung së
không dat duoc nung tính chât mong doi nêu bê mát vât liêu cân son không duoc chuân bi tôt và
son duoc duoc chon dê su dung không dúng. Ví du màng son không thê bám dính tôt nêu trên
bê mát vât liêu nên bi nhiêm bân boi dât, mo (grease: mo dông vât), hoác các loai vât liêu la
khác. Mo không nhung làm anh huong dên dô bám dính mà còn có thê bi hâp thu vào trong son
làm giam dô cung và giam dô chông chiu mài mòn và hoá hoc. Su quan trong cua viêc loai bo su
nhiêm bân bê mát dã duoc thua nhân trong công nghiêp son, nhung thât không may nhiêu loai
son kiên trúc lai duoc su dung dê phu lên các bê mát bi nhiêm bân và xâu xí.
Môi loai son khi su dung së có môt chiêu dày màng thích hop nhât. nêu son mong hon
hoác dày hon dêu gây ra hu hong. Su không dông nhât vê bê dày cung cân phai tránh vì nó có
thê là nguyên nhân gây ra su phá huy som màng son hoác làm giam kha náng chiu môi truong.
Các loai son duoc gia công báng chôi quét phai loai bo su chay ("flowed out") và nêu gia công
báng phuong pháp phun phai duoc nghiên nho và không duoc quá uot (wet) hoác quá khô. Các
biên pháp phòng ngua voi các ung dung khác nhau duoc trình bày o phân tiêp theo.
Môi loai vât liêu nên cân có nhung phuong pháp chuân bi khác nhau. Trong da sô
truong hop nêu vât liêu nên duoc làm càng báng pháng truoc khi su dung thì càng kinh
tê và không cân phai lâp dây các lô hông báng son rôi dánh bóng son khô dê có duoc bê
mát báng pháng. Hai truong hop ngoai lê dó là gô có tho mo và kim loai dúc (metal
casting and open grain wood). Môt lop son náng dê lót bê mát hoác dôn có thê duoc
dùng dê lâp dây các lô hông trên bê mát và chât gán có thê su dung dê làm dây các vêt
lõm sâu hon. Tuy nhiên viêc su dung các loai son này cung không thê làm pháng bê mát
hoàn toàn.
Có su liên quan giua gô su dung và loai dôn dùng cho gô có tho mo nhu Sôi, óc
chó, dào hoa. Trong truong hop này thì dôn gô là thích hop do câu trúc tu nhiên cua nó
có các lô xôp sâu cân phai duoc làm dây truoc khi son. Viêc loai bo bui gô cung là cân
59
thiêt vì nó làm giam luc liên kêt giua gô và son. Bui này có thê loai bo báng chân
không hoác thôi khí.
Su bám dính cua son nên voi bê tông có thê duoc cai thiên nho su án mòn báng
dung dich acid loãng nhu HCl, 3% phôtphoric hoác 2% ZnCl2 trong nuoc.
Bê mát cua bê tông và vua Stucco (loai vua nhu thach cao nhán trát vào tuong
ngoài hoác mát tiên cua toà nhà) có dô xôp thay dôi trong pham vi rông thì cân phai có
môt lop son làm kín. Các loai son duoc su dung dôi voi các loai vât liêu này trong các
kiên trúc ngoài troi có thê bi hoá phân hoác bi biên chât nghiêm trong truoc khi son lai.
Nêu su hoá phân nhe thì có thê duoc gia cô hoác duoc liên kêt boi môt lop son phu kín
(cách ly), nhung da sô truong hop cân loai bo bui phân báng cách thôi.
Bê mát cua nhiêu loai giây duocü chuân bi dê son boi các nhà san xuât giây. Ho
su dung các loai co hoá hoc (chemical :"sizes") dê diêu chinh dô xôp cua giây hoác kha
náng tiêp nhân son và muc. Giây cung có thê duoc làm pháng báng phuong pháp hoá
hoc nhu cán.
Dôi voi kim loai viêc xu lý không nhung làm sach kim loai mà còn loai bo gi và
xi dông thoi thu dông hoá bê mát dê chông su án mòn. Trong môt sô truong hop các
kim loai khác nhau cân các phuong pháp xu lý khác nhau nhu thép, nhôm, magiê và các
loai hop kim. Môt sô phuong pháp xu lý kim loai nhu sau:
- Tây báng dung môi
- Khu dâu mo báng hoi
- Làm sach báng kiêm
- Làm sach báng nhu tuong
- Làm sach báng hoá chât và thu dông hoá
- Khu mo báng hông ngoai o khoang 5500F
- Dôt báng ngon lua truc tiêp hoác trong lò o khoang 6000F
- Làm sach báng ngon lua Oxy - Acetylen
- Làm sach vãy thép cuôn nóng
- Làm sach co hoc báng tay hoác dung cu diên
- Phun cát hoác soi
- Tách màng son cu
I. Tây bàng dung môi:
Trong quá trình san xuât các san phâm kim loai nhu thân ô tô, các bô phân cua tu
lanh, san phâm gia dung và nhung chi tiêt nho nhu bulông, dai ôc kim loai duoc bôi tron
dê thuân tiên cho viêc tao mâu, thành hình và các vân hành co khí. Các loai dâu bôi tron
duoc su dung nhu: dâu, mo, các stearat. Các loai chât bôi tron này cùng voi bui và cán
cân phai duoc loai bo khoi kim loai truoc khi son. Phuong pháp don gian nhât và cung ít
hiêu qua nhât là tây báng dung môi.
Trong phuong pháp này nguoi thuc hiên dung môt miêng de thâm uot dung môi
thuong là Naphta hoác Stoddard solvent (san phâm naphta dâu mo có khoang sôi tuong
dôi hep dùng chu yêu dê làm sach khô (không nuoc)) dê tây nhung chât bân sau dó tây
kim loai voi môt tâm de khô. Các tâm de và naphta së som bão hoà chât bân và phai
thay thê thuong xuyên, diêu này ít xãy ra trong thuc tê và các xo vai thuong mác lai trên
bê mát kim loai. Vì vây phuong pháp này không thê tao ra bê mát sach duoc dông thoi
dân dên nguy co cháy nô. Môt sô dung môi khác và hôn hop dung môi cung duoc su
dung dê loai bo các chât bân dác biêt, nhung nhìn chung phuong pháp này không thích
hop dê tao ra nhung bê mát kim loai hoàn toàn sach.
Dê nâng cao hiêu qua và náng suât tây, nguoi ta dùng nhiêu biên pháp khác nhau
nhu:
60
Khu mo báng hoi:
Theo phuong pháp này các chi tiêt kim loai duoc dát trong hoi dung môi nhu
tricloetylen, hoi dung môi ngung tu và chay khoi bê mát kim loai kéo theo mo. Phuong
pháp don gian này rât hiêu qua dê loai bo các loai dâu và mo hoà tan trong dung môi,
nhung nó có thê không loai bo uoc các loai dât không hoà tan. Vì vây phuong pháp này
thuong duoc cai tiên. Ví du kim loai có thê duoc cho qua Zôn hoi sau dó duoc phun
dung môi long và tiêp theo qua Zôn hoi khác. Nhung cai tiên khác bao gôm nhúng kim
loai trong dung môi âm sau dó qua zôn hoi hoác nhúng trong chât long sôi sau dó qua
chât long âm và hoi. Viêc sáp xêp thu tu nhám kích dông kim loai khi duoc nhúng trong
chât long dê thuân loi cho viêc loai bo các chât bân rán. Các phuong pháp này có thê
vân hành báng tay hoác tu dông môt phân.
Hai loai dung môi duoc su dung rông rãi nhât là tricloetylen và percloetylen. Ca
hai loai dung môi dêu không có kha náng gây cháy trong diêu kiên su dung dê khu mo, nhung
diêm sôi cua chúng khác nhau và nhu vây nhiêt dô vân hành khu mo cua chúng khác nhau. Vì
vây tricloetylen duoc dùng nhiêu hon percloetylen vì diêm sôi cua tricloetylen là 1880F, cua
percloetylen là 2500F
Su mât mát dung môi cân phai duoc han chê vì nhung lý do sau:
- các dung môi này có giá thành cao
- các dung môi hydrocacbon clo hoá thuong dôc
- hoi dung môi náng së tâp trung o duoi sàn và có thê bi hút boi các dòng dôi
luu dên các dèn khí cua lò nung gân dó. Dung môi có thê bi phân huy boi nhiêt và vì
vây tao ra HCl, HCl có thê di vào lò nung. Nêu son o trong lò có chua nhua amino thì
acid së thúc dây su dóng rán cua chúng o bê mátû và tao ra nêp nhán trên bê mát.
Nêu vân hành dúng thì khu mo báng dung môi së tao ra bê mát kim loai rât sach,
ngoài ra kim loai cung rât khô vì không su dung nuoc trong quá trình dông thoi nhiêt dô
và thoi gian ttrong thiêt bi duoc kiêm soát dê dam bao su bay hoi hoàn toàn cua dung
môi tu kim loai nóng.
Quá trình làm sach và son liên tuc:
Môt cai tiên có nhiêu uu diêm cua phuong pháp khu mo bàng hoi dung môi
là quá trình làm sach và son liên tuc. Quá trình này dòi hoi son phai duoc làm loãng voi
tricloetylen nhu là dung môi bay hoi duy nhât. Thiêt bi bao gôm môt trong sô các thiêt
bi cai tiên cua quá trình làm sach báng dung môi và di theo sau là quá trình son lên kim
loai dã làm sach báng phuong pháp nhúng, phun hoác flow-coating. Toàn bô quá trình là
hê thông kín vì vây tricloetylen duoc thu hôi dê su dung trong công doan làm sach. Su
váng mát cua không khí trong hê thông ngán ngua su tao màng trên bê mát (skinning)
cua son và luong son bi phun ra ngoài (overspray paint) duoc thu hôi dê su dung lai.
Khi tricloetylen duoc su dung, nhiêt dô trong thiêt bi thay dôi tu 190 dên 2100F. Vì vây
các loai son khô không khí së khô hoàn toàn và sán sàng cho viêc dóng gói các san
phâm duoc son sau khi ra khoi thiêt bi. Lop son nên sây nóng (baking primers) së sach
dung môi (solvent-free) và có thê bi dóng rán hoàn toàn (set) khi chúng roi khoi thiêt bi
dê tao diêu kiên cho viêc son và dóng rán các lop son tiêp theo trong dây chuyên.
Nêu son cân nhiêt dô vân hành thâp trong thiêt bi thì metylen clorua voi diêm sôi
1040F có thê duoc su dung. Khi tricloetylen không dáp ung duoc yêu câu hoà tan son
thì có thê thay báng Percloetylen nhung nhiêt dô vân hành cao hon.
Các hê thông 2 pha:
Các chi tiêt kim loai có thê duoc làm sach, cung nhu các chi tiêt kim loai dã duoc
son hoác phai son lai vì mát các lôi trong quá trình son có thê duoc tách lop son ra báng
các hê thông 2 pha: môt pha có chua nuoc và môt pha chua dung môi huu co. Các
hydrocacbon clo hoá thuong duoc su dung rât tôt trong các hê thông nhu vây do chúng
61
không cháy, náng hon nuoc và không trôn lân voi nuoc vì vây chúng hình thành môt lop
thâp hon trong hê thông. Hê thông 2 pha loai duoc các chât bân hoà tan trong nuoc (chât
bân này không thê loai bo báng dung môi huu co. Do da sô các hê thông 2 pha vân hành
o nhiêt dô phòng nên kim loai khi ra khoi thiêt bi së dính nuoc và cân phai loai bo báng
cách gia nhiêt và thuong dùng không khí nóng.
Metyl clorua hoác tricloetylen có thê duoc su dung trong pha huu co vì chúng có
hoat tính tách tôt dôi voi nhiêu loai son. Khi dung môi bi nhiêm bân chúng duoc thu hôi
báng chung cât trong nôi chung cât. Tricloetylen ngung tu o các giá tri nhiêt dô bình
thuong cua nuoc lanh nhung Metyl clorua nhiêt dô cua nuoc làm lanh phai nho hon
700F. nguoc lai các thiêt bi dùng tricloetylen cân nhiêt dô vân hành o 1440F dê thuân
loi cho quá trình tách trong khi dó các thiêt bi dùng Metyl clorua thuong duoc vân hành
o nhiêt dô phòng dê tránh sôi hôn hop dung môi - nuoc.
Dê làm sach và tách màng son cu, các chi tiêt kim loai dâu tiên dua dua sâu
xuông duoi dê nhúng vào lop dung môi nám duoi lop nuoc, sau dó duoc nâng lên dê
nhúng trong nuoc. Các chi tiêt có thê duoc khuây dao dê thúc dây viêc tách các chât
nhiêm bân. Chi tiêt kim loai dã sach duoc treo phía trên lop nuoc và duoc phun nuoc dê
loai bo các giot dung môi và các hat rán có thê dính theo. Sau dó các chi tiêt này duoc
sây khô, thuong báng không khí nóng. Hê thông này có thê vân hành báng tay hoác liên
tuc.
Cân phai chú ý tránh không dê nhiêm bân thiêt bi boi các hóa chât nhu NaOH.
NaOH phan ung voi tricloetylen dê tao thành san phâm có kha náng gây cháy.
II. Làm sach bàng hóa hoc:
Các kim loai bi nhiêm bân có thê duoc làm sach báng dung dich kiêm nóng chua
các chât nhu kiêm, xô da khan (Na2CO3), Na3PO4, natri tripolyphosphate, tetranatri
pyrophosphate, borax, natri metasilicate, và natri orthosilicate. Hiêu qua tây sach së
duoc nâng cao khi dùng thêm tác nhân thâm uot. Nêu nuoc su dung là nuoc cung thì tác
nhân càng hóa (sequestering agents) hoác tác nhân tao chelat (hop chât huu co tao voi
ion kim loai hon 1 liên kêt phôi trí) (chelating agents) dê giam su tao thành xà phòng
không tan.
Dung dich kiêm loai bo dâu và mo báng su xà phòng hóa và nhu hóa chu không
phai báng su hòa tan nhu dung môi. Vì vây các dung môi dâu mo duoc nhu hóa có thê
duoc thêm vào dung dich này hoác kim loai bi nhiêm bân có thê duoc rua báng các
dung dich nhu tuong truoc khi dùng dung dich hóa chât trên. Do da sô các dung môi và
chât làm sach kiêm không loai bo duoc gi và vãy thép nên có thê thêm công doan xu lý
acid dê loai bo các chât bân này. Môt sô dung dich làm sach báng kiêm chua các tác
nhân chelating có thê loai bo gi và vãy kim loai o muc dô thâp nên có thê không cân xu
lý acid. Cân chú ý là các dung dich làm sach có tính kiêm manh không nên su dung dê
làm sach các kim loai nhu nhôm.
H2SO4 loãng thuong hay su dung nhât dê tây gi và vãy nhung các acid khác nhu
aicd muriatic, phosphric, hydrofluoric, và nitric cung duoc su dung. Acid sulfamic duoc
su dung rât hiêu qua và an toàn hon các acid khác dê xu lý thép không gi austenitic. Các
chât uc chê duoc dua vào dê ngán chán su hòa tan kim loai sau khi dã loai bo vãy. Sau
khi khu vãy, kim loai duoc rua trong nuoc sach và sau dó duoc rua trong kiêm loãng dê
dê trung hòa acid còn lai.
III. Thu dông hoá hoàc xu lý photphat
Viêc xu lý báng photphat këm hoác photphat sát dê thu dông hoá bê mát thép là
môt thành công lon vê mát kinh tê. Hàng triêu dôla duoc tiêt kiêm môi nám tu viêc su
62
dung màng photphat trên các vât liêu kim loai. Thép duoc nhúng trong dung dich
H3PO4 chua këm photphat bão hoà. Môt vài acid duoc dùng dê tân công thép sau dó
muôi këm photphat kêt tinh lên bê mát cua thép tao thành môt lop phu tuong dôi dác
khít. Tính chât cua lop phu duoc quyêt dinh boi thoi gian và nhiêt dô cua quá trình và
boi viêc thêm các chât xúc tác và các chât cai biên khác.
Màng photphat sát duoc tao ra báng cách xu lý thép trong bê H3PO4 có chua các
muôi nhu amoni và nitrat acid photphat. Nguoi ta cho ráng do photphat sát duoc tao ra
boi su tân công cua các muôi acid lên thép tao ra muôi không tan trong bê dung dich, tu
dó tao thành màng phu trên bê mát thép. Màng phu hình thành nhu vây së ngán can su
tân công tiêp theo cua dung dich, vì vây màng phu photphat sát thuong mong hon màng
phu photphat këm.
Viêc su dung màng phu som nhât vào nám 1869 nhung dên nám 1908 moi dua ra
thuong mai voi phát minh cua Thomas Coslett. Sau dó vào nám 1929 Tanner và Darsey
phát hiên ráng thêm môt luong nho dông vào bê gia công së giam thoi gian gia công tu
1 gio xuông còn 10 phút. thoi gian gia công duoc rút ngán hon nua khi nám 1931 nguoi
ta thêm tác nhân Oxy hoá dê oxy hoá hidro duoc giai phóng thành nuoc, vì vây loai bo
duoc hidro trên mát phân chia giua kim loai và dung dich photphat. Sau dó nguoi ta dã
rút ngán thoi gian gia công còn 2 phút báng cách táng ty lê hoá chât phu trên hàm luong
photphat chua trong dung dich xu lý. Giam thoi gian cho viêc photphat hoá dã cho phép
viêc su dung nó trong hê thông báng chuyên và màng phu duoc tao ra boi phuong pháp
phun hoác nhúng. Kim loai phai duoc làm sach báng môt trong các phuong pháp dã nêu,
trong vân hành quy mô lon thì công doan làm sach và công doan sây khô cuôi cùng
duoc sát nhâp vào công doan photphat hoá (tao ra môt môdun). Nhung công doan này
thay dôi trong môt khoang rông phu thuôc vào yêu câu xu lý. Các hoá chât dác biêt
duoc su dung dê xu ký sát, thép nhôm, këm, cadimi cùng nhu các dung dich xu lý don
lë dê photphat hoá thép, këm nhôm và các hop kim cua chúng. Màng vi tinh thê
photphat han chê su án mòn vât kiêu và tao ra môt bê mát mà son dính bám tôt hon là bê
mát kim loai. Màng phu photphat cung ngán can su án mòn lan toa cua son nêu son bi
phá huy boi phan ung hoá hoc.
Kêt qua tuong tu cung có thê dat duoc báng cách làm sach và xu lý kim loai voi
dung dich H3PO4 nhu dã mô ta o trên nhung kêt qua không tôt nhu xu lý photphat. Khi
làm sach báng dung dich H3PO4 cân dung dich có nông dô tu 15 dên 20% và voi nông
dô nhu vây không thê tao màng phu photphat vung chác trên kim loai. Voi phuong pháp
này chi tao ra 5 dên 10 mg màng phu trên 1 ft2 trong khi dó phuong pháp xu lý photphat
tao ra 50 dên 3000 mg/ft2 bê mát kim loai.
I.4 Làm sach bàng co hoc:
Viêc làm sach báng tay dùng búa, bàn chai, chôi thép nhanh chóng tro nên lac
hâu và không hiêu qua dôi voi các bê mát lon khi xuât hiên các dung cu diên, khí nén.
Viêc làm sach báng tay chi thích hop dôi voi các vât liêu có kích thuoc nho và trong bao
trì (sua chua các chô hong nho). Vãy và gi có thê duoc loai bo báng bàn chai và chôi
thép và sau dó thôi báng khí nén. Tuy nhiên viêc làm sach báng tay khó loai bo hêt cácc
vãy bàm dính chát.
Loai thiêt bi diên su dung rông rãi nhât là chôi quét quay (giông nhu chôi quét
duong). Nó có nhiêu hình dang và kích co voi các loai lông cung khác nhau. Thép voi
chât luong cao có thê o dang tháng, xêp gâp hay dang no. Chôi diên loai bo gi và vãy
không bên (loose scale) dê dàng nhung phai có thiêt bi diên khác dê loai bo nhung vãy
bám chác. Nêu bê mát bi nhiêm bân dâu hoác mo nhiêu thì cân phai loai bo chúng báng
dung môi truoc khi sùng chôi thép vì chôi có xu huong phân phôi các vât liêu này nhiêu
63
hon là loai bo chúng. Các chôi quét không nên vân hành voi tôc dô quay quá cao hoác
giu cô dinh tai môt chô trên bê mát nên voi thoi gian lon vì nó có thê dánh bóng bê mát
và vì thê làm giam su bám dính cua son. Các dia mài cung có thê thay thê cho chôi thép
khi cân thiêt.
Các dung cu tao ra va dâp báng diên cung duoc su dung, môt vài dung cu có su
kêt hop giua và dâp và quét. Búa diên dùng rât tôt dê loai bo các vãy bám chác và các
lop son cu dày. Tuy nhiên phuong pháp này tôn thoi gian và không kinh tê báng
phuong pháp phun cát, kim loai (dang hat) hoác các chât chiu mài mòn khác Blasting
cleaning).
IV. Làm sach bàng phun cát:
Gi và vãy thép hoác màng son cu có thê duoc loai bo khoi bê mát thép báng
phuong pháp phun cát, soi kim loai hoác các loai vât liêu chiu mài mòn tông hop khác
dê tao ra bè mát hoàn toàn sach các tap chât này (white metal). Trong các loai vât liêu
dùng dê phun thì cát duoc dùng rông rãi khi phun ngoài troi vì các loai vât liêu khác
phai thu hôi sau khi phun còn cát thì có thê không cân. Bên canh dó giá thành cua cát
cung re hon. Có 3 muc dô làm sach khi phun cát: white metal finish, comercial finish và
brush-off finish. White metal finish là làm sach hoàn toàn gi, vãy gi, vãy thép, son và
các chât nhiêm bân khác và là diêu kiên tôt nhât dê son. Comercial finish thì bê mát vân
còn màu do các vêt gi và môt ít vãy thép chua bi loai bo. Brush-off finish có muc dô
sach kém hon Comercial finish.
Cát su dung phai chua hàm luong silic oxit lon và phai duoc rua sach và sàng dê
có kích thuoc dông dêu. Loai qua sàng 12 mesh duoc xem là có kích thuoc lon, qua
sàng 18 mesh là trung bình, qua sàng 40 mesh là loai nho, và 80 mesh là rât nho. Dô
mêm bê mát hoác dang bê mát (profile pattern) (khi phun thì vi trí bê màt nào chiu tác
dong cua hat cát se lún vào, vi trí còn lai se nhô ra) cua thép duoc làm sach anh huong
lon toi viêc chon kích thuoc cát và áp suât khí nén. Liebman dã dua ra chiêu cao tôi da
cua profile duoc tao ra ung voi các kích thuoc cua cát: 1,5 mil ung voi 80 mesh, 1,9 mil
ung voi 40 mesh, 2,5 mil ung voi 18 mesh, 2,8 mil ung voi 12 mesh (1 mil = 1/1000
inch). Nêu profile quá thô thì së hình thành các peak trên lop son nên và hiên tuong gi
së xãy ra (vì nêu bê mát có dô lôi lõm lon thì lop son nên së không che phu hêt bê màt.
Nhùng cho loi lên cao se trong ra và bi gi (su no hoa ri: gi xuat hiên tai nhùng vi trí
dinh và phát triên (rust bloom)). Nhìn chung, chiêu cao cua các profile không lon hon
1/3 chiêu dày tông công cua màng son. Tuy nhiên, Bigos lai kêt luân ráng quy luât
chung trên không có cán cu. Tu công trình nghien cuu anh huong cua profile lên tính
chât cua son ông dê nghi táng thêm chiêu dày màng son 1 mil trên các bê mát có profile
bình thuong so voi bê mát hoàn toàn pháng, tuc là nêu bê mát thép báng pháng cân lop
son dày 5 mil thì bê mát thép duoc làm sach báng phuong pháp thôi cân bê dày màng
son là 6 mil. Bigos chi ra ráng các profile cao duoi 4 mil không có anh huong lon dên
tính chât cua màng son trong diêu kiên bình thuong.
Cát tu bãi biên có chua muôi trên bê mát, nên nêu nó duoc su dung thì muôi së
bám trên bê mát thép làm thúc dây su tao gi bên duoi lop son. Vì vây cát phai duoc
chon lua cân thân dê tránh nhung su nhiêm bân nhu vây và phai duoc rua.
Thiêt bi phun gôm thùng chua cát có lô o dáy dê cát di qua lô này vào duong ông
duoc nôi voi khí nén. Aïp suât khí nén ít nhât là 90 psi dê dây cát qua vòi phun toi bê
mát cân làm sach. Thuong vòi phun duoc dát cách bê mát 6 inch và vuông góc voi bê
mát. Dây là góc dê cát tao ra luc va dâp lon nhât. Tuy nhiên trong vài truong hop kêt
qua làm sach tôt hon khi nghiêng môt góc 450. Chât luong cua quá trình làm sach báng
phuong pháp này phu thuôc nhiêu vào kÿ náng và kinh nghiêm cua nguoi vân hành.
64
Bê mát thép sau khi làm sach báng phuong pháp phun rât dê bi án mòn nên cân
phai tiên hành son ngay. Nêu không làm duoc nhu vây thì phai dùng các chât phu uc
chê, thuong nguoi ta dùng dung dich acid cromic 2% trong nuoc. Có thê thay thê acid
báng natri cromat, dicromat hoác kali dicromat. Dung dich gôm 1,28% amoni phosphat
và 0,32 % natri nitric cung duoc su dung.
Dung dich uc chê có thê duoc su dung trong khi thôi và nguy co vê bui tu cát khô
duoc loai bo báng cách su dung môt vòi phun cho phép dung dich nuoc duoc trôn voi
cát khhi nó thoát ra khoi vòi hoác su dung môt loai vòi khác trong dó dung dich bao phu
bên ngoài dòng cát khi phun ra. Môt loai thiêt bi khác su dung nuoc o áp luc cao và
nhiêt dô cao (khoang 2000F) thay vì không khí nén, diêu này së loai bo duoc bui và các
tia lua diên do tinh diên, nhiêt dô cao làm cho bê mát mau khô.
1/ các phuong pháp tây màng son cû: Có 3 phuong pháp:
a/ Phuong pháp co hoc:
- Dùng cào báng thép, chôi hay môt sô vât liêu mài mòn dê tây các màng son
không bám chát vào bê mát.
- Dôi voi các màng son bám chác có thê dùng máy phun cát dê tây.
b/ Phuong pháp nhiêt:
Dùng nhiêt làm cho màng son hoá mêm, sau dó dùng dung môi hay chôi cào tây
di. Nhiêt có thê dùng dèn hàn hoác dèn dác biêt.
c/ Phuong pháp hoá hoc:
Dùng các hoá chât: ví du dung dich kiêm, dung môi huu co...làm cho màng son
bi phân huÿ truong,...mêm nhun sau dó dùng chôi sát dê cao sach, rua hêt vêt hoá
chât còn lai trên bê mát vât liêu son, dê thât khô rôi moi son.
Ví du: Muôn tây sach bê mát thép và gang có thê dùng dung dich gôm:
75 ÷ 100 g/l H
2
SO
4
(d =1,84).
110 ÷ 150 g/l HCl (d = 1,19)
200 ÷ 250 g/l NaCl
3 ( 5 chât làm châm.
Cho tây o nhiêt dô 20 ( 60oC trong 5 ( 50 phút hoác dùng dung dich sau:
H
2
SO
4
÷ 15 20%
NaCl 7 ÷ 10%
Nuoc dêm 1 ( 3%
Nuoc 77 ( 67%.
Tây o 50oC trong 5 ( 45 phút.
Trong truong nhop tây gi nhe chi cân dùng dung dich loãng 3 5% HCl hay
H2SO4 hoác dùng hôn hop sau vua có tác dung tây gi vua có kha ,náng tao màng
phôt phát hoá.
H
3
PO
4
74%
C
2
H
5
OH 20%
C
4
H
9
OH 50%
Hidrôquynol 1%
Hôn hop dung môi dùng dê tách màng son trên gô:
Thành phân Hàm luong
Metylene chloride PRG
Methanol
Paraffin wax (122 - 124
0
F ASTM)
90 gal
10 gal
16,5 lb
65
Methocel PRG - 4000 cp 11 lb
Methocel: Methyl cellulose
Cách phôi trôn: cho paraffin nóng chay vào methylene chloride trong khi khuây
trôn manh. Cho methocel vào trong khi khuây trôn. Cho methanol vào trong khi khuây
trôn. Tiêp tuc khuây dên khi dông nhât.
Hôn hop dung môi dùng dê tách màng son trên bê mát thép:
Thành phân Hàm luong
Metylene chloride (tech.)
Toluene
Methanol
Di - triisopropanolamine PRG
Nuoc
Methocel PRG - 4000 cp
Areskap 100
Oleate kali
Paraffin (122 - 124
0
F ASTM)
Triethyl amoni phosphat (40% trong etylic -
monsanto)
71 gal
3 gal
12 gal
9,5 gal
1,5 gal
13 lb
33 lb
22 lb
16,5 lb
0,5 lb
Cách phôi trôn:
Cho Paraffin nóng chay vào hôn hop cua Metylene chloride và dung môi paraffin
trong khi khuây trôn manh, khuây cho dên khi dông nhât.
Cho methocel trong khi khuây
Cho methanol trong khi khuây
Cho lân luot các phân còn lai trong khi khuây
Khuây cho dên khi dông nhât
Trong thuc tê, dê táng hiêu qua kinh tê thì phai chon hôn hop các chât tây phù
hop.
Khu dâu mo : Dùng dung dich kiêm loãng hoác dung dich muôi.
Dung môi: Dâu thông, xáng, dicloetan...
Phuong pháp súng hoi nuoc rât hiêu qua và duoc su dung dôi voi các chi tiêt quá
lon không thê dùng phuong pháp ngâm. Dung dich chât tách duoc cho vào duong hoi
nuoc nho môt vale và môt ông dân nôi voi thùng chua tác nhân tách. Sau khi quá trình
tách kêt thúc, chi tiêt có thê duoc rua báng nuoc nóng báng cách khhóa vale dân tác
nhân tách vào súng.
CÁC PHUONG PHÁP SON
Chon son và ky thuât son rât quan trong. Nêu chon loai son không thích hop së
gây lãng phí hay màng son së kém phâm chât.
Ví du: Son gây dùng dê son các dô dùng trong nhà, có dác diêm chóng khô bóng.
Son béo son các dung cu, vât dung ngoài troi có dác diêm: chiu thoi tiêt, không
bóng, lâu khô, dát tiên hon. Do dó không thê dem son gây son ngoài troi (do kém
co gian) và son béo son trong nhà (dát, lãng phí).
* Son:
Khi son truoc tiên phai khuây dêu son, diêu chinh dô nhot cho thích hop voi tung
phuong pháp son (thêm dung môi). Dôi voi các loai son 2 thành phân phai trôn
chât dóng rán ngay truoc kho su dung voi ty lê dã duoc huong dân khi mua son.
66
Luong son duoc trôn chât dóng rán phai duoc gia công hêt truoc khi các chi tiêu
kÿ thuât bi thay dôi dáng kê.
- Tiên hành gia công màng so theo thu tu các lop nhu sau:
+ Son nên: là lop son dâu tiên, tiêp xúc truc tiêp voi bê mát vât liêu son do dó nó
phai dat các yêu câu sau:
( Bám dính tôt voi vât liêu son và lop son bên ngoài.
( Có kha náng chông gi (nêu son kim loai).
( Dô bên co hoc cao.
+ Son lót:
Nhám muc dích làm pháng bê mát có lop son truoc khi so phu chu không làm
táng tác dung bao vê cua màng son. (Do vây nêu bê mát báng pháng thì không cân
son lót).
+ Son phu:
Dây là lop son hoàn thiên nên thuong dòi hoi phai có dô bóng tôt. Do dó viêc gia
công lop son này phai duo tiên hành cân thân dê vua dam bao tính náng kÿ thuât vua tao
duoc vë mÿ quan tôt.
Môt sô phuong pháp duoc su dung dê gia công màng son nhu sau:
Brushing Preesure curtain coating
Spraying Knife coating
Flow - coating Roller coating
Dipping Calender coating
Fluidized bed coating Silk screen coating
Sluch coating Tumbling barrel
Centrifugal coating
Môt sô phuong pháp trên dã duoc cai biên dê ung dung son tu dông trên dây chuyên
công nghiêp.
Các dác tính cua môt sô phuong pháp duoc tóm tát trong bang duoi dây:
Loai Dác tính thiêt bi Dác tính son Chiêu dày
màng ((m)
Tôc dô ung
dung (lít/phút)
Dùng trong luc
hoác hút
- phân tán
không khí
- Dê su dung
- dô nhot thâp
- long pot - life
10 - 65 0,5 - 0,8
Cung câp báng
áp luc
- áp luc +
không khí
- dê su dung
- dô nhot môi
truong thâp
- long pot - life
45 - 100 0,7 - 1,5
1 câu tu, không
dùng khí nén
- áp suât thuy
luc
- nguoi vân
hành phai có kÿ
náng
- dô nhot môi
truong cao
- long pot - life
80 - 100 1,5 - 2,0
2 câu tu, không
dùng khí nén
- cung câp dông
thoi 2 câu tu
(twin feed)
- Nguoi vân
hành phai có kÿ
náng
- Dát
- Dô nhot cao
- short pot - life
150 - 200 3,0 - 8,0
67
I. Phuong pháp dùng chôi quét và con làn:
Phuong pháp này su dung chu yêu dôi voi son kiên trúc. Viêc su dung chôi quét
së cho chât luong và vë mÿ quan phu thuôc rât nhiêu vào yêu tô tay nghê nguoi tho son.
Vât liêu làm chôi quét cung anh huong không nho dên màng son hình thành.
Lông lon thiên là tôt nhât nhung sô luong ít do dó nguoi ta thay nó báng tóc ngua
hoác soi tông hop nhung loai này không tôt báng lông lon thiên. Trong môt vài loai chôi
có ca lông và soi tông hop (thuong là nylon). Môi ung dung së có môt loai chôi voi kích
thuoc và hình dáng phù hop.
Su ra doi cua con lán ung dung cho diên tích lon có bê mát báng pháng làm rút
ngán thoi gian son, nhiêu cai tiên dã ra trong thiêt kê và kiêu cua lop bao bên ngoài con
lán. Da cuu (lambskin) duoc dùng rông rãi dê làm lop bao, nhung vât liêu tông hop tro
nên phô biên hon. Chiêu sâu cua lop lông min trên vo boc rât quan trong trong viêc giu
son trên dó và su báng pháng cua lop son tao thành. Vo boc báng nhung cho dô báng
pháng cao nhât. Vo boc có thê lây ra dê làm sach.
II. Phuong pháp phun:
Su phát triên úng dung phun là tù dây chuyên san xuât ô tô tô hop. úng
dung quét quá châm voi hê thông báng chuyên và nhiêu công doan dánh bóng cuôi
cùng là quá nhanh không thê su dung chôi quét. Nguyên tác co ban cua phun son là
phân tán son thành các dòng phun bui nho và phun tháng vào vât cân son. Thiêt bi phun
son nguyên thuy su dung không khí nén nhu là môi truong phân tán. Hiên nay nó vân
còn su dung rông rãi nhung môt sô phuong pháp khác và các cai tiên vân ra doi, ví du
các loai phun son:
Compressed air spraying Two - component spraying
Electrostatic spraying Aerosol application
Hot - spraying techniques Airless spraying
Steam - spraying
Có 2 phuong pháp chung cho son phun voi không khí nén: phuong pháp côc hút
và phuong pháp thùng áp suât. Côc hút duoc su dung cho quy mô nho. Môt côc kim loai
chua son duoc ván vào súng phun và son duoc hút vào súng phun boi không khí chay
qua môt lô trên môt ông thông voi côc.
Trong phuong pháp thùng áp suât son duoc cho vào thùng và không khí duoc
nén vào thùng. Son duoc dây qua vòi bên trong súng phun. Son roi súng phun thông qua
môt van diêu chinh, sô luong son duoc kiêm soát boi môt cò súng (nút bâm) trên súng
và áp suât trong thùng. Các dòng son nho roi súng duoc phân tán boi dòng khí nén thôi
qua dâu súng. Dòng phun có thê duoc diêu chinh dê tao ra dang phun pháng duoc su
dung rông rãi hoác tao dang hình tròn hoác hình nón cho các ung dung dác biêt. Loai
súng này bao gôm trôn bên trong và trôn bên ngoài. Da sô các loai súng duoc thiêt kê dê
có thê tách riêng dâu, dây cáp, vòi. Diêu này cho phép dùng các loai san phâm son khác
nhau. Tuy vây vân có môt sô loai son phai thay dôi toàn bô súng. Ví du các súng dác
biêt dùng dê phun các loai son rât nhot hoác các loai son náng tu nhua cây nhu huong.
Môt loai súng dác biêt khác duoc su dung dê phun các chât rán nhu bôt thuy tinh cho
các màng son bóng và dùng cho các soi dêt chát khúc nhu len. Khi hoi nuoc quá nhiêt
duoc dùng nhu là môi truong phân tán thì môt loai súng có dòng hoi vào dâu súng duoc
su dung vì vây nhiêt chi cung câp cho phân này cua súng.
Dê phun son thì thê tích khí nén cung cân phai du. Aïp suât tai súng phun thay
dôi tu 30 dên 70 Psi và o thùng áp suât tu 10 dên 35 Psi. thê tích khí cân thiêt o các áp
suât khác nhau và voi các súng phun tiêu chuân duoc cung câp boi nhà san xuât.
68
Dê phun lop son dông nhât vê chiêu dày thì phai gôi dâu dòng phun môi khi súng
phun di chuyên lui toi trên vât liêu cân son. Diêu này nghia là dê bao phu hoàn toàn thì
dòng phun phai vuot xa hon thành cua vat cân son. Vì vây môt phân son së bi mât mát,
do dó phai loai luong son này ra khoi môi truong hoác thu hôi nó thông qua hê thông
thu hôi.Vì lý do này nên phun son công nghiêp duoc tiên hành trong các buông phun.
Buông phun có nhêu hình dang và kích thuoc khác nhau và nó có thê là môt phân cua hê
thông dây chuyên. Dôi voi quy mô nho buông phun có thê là môt mu trùm nôi voi quat
hút dê loai son du. Nhung loai buông son nhu vây thì son thua së tích tu lai trên tuong
(bat) và o các chi tiêt gây nên nguy co cháy. Dê han chê su bám dính trên các thiêt bi
nguoi ta dùng mo dê bôi lên tuong, quat hút và ông dân hoác son lên chúng môt lop son
có kha náng bong ra.
Dê khác phuc nhuoc diêm dê gây hoa hoan ngoi ta dua ra buông phun rua nuoc
(Water wash spray booth). Voi loai buông phun này thì dòng khí hút ra duoc cho qua
môt màng nuoc duoc tao ra tu vòi phun. Dòng nuoc này së dua luong son thua vào môt
thùng thu hôi. Các giot nuoc trong không khí ra bi giu lai (loai bo) boi các vách ngán.
Do dó dòng khì ra së không còn son và nuoc.
Nhung nguoi son phun có kinh nghiêm có thê tao ra môt màng son có chiêu dây
rât dêu dán. Nhung do ho là con nguoi và phai mêt moi nên chiêu dày màng son phai
duoc kiêm tra dinh ky. Son phun tu dông rât hiêu qua và kinh tê dôi voi quy mô san
xuât lon. Môt hoác nhiêu súng phun duoc bô trí dê phun son. Môt thiêt bi khoi dông tu
dông cho súng khi vât cân son di vào vi trí sán sàng cho viêc phun son và tát súng khi
vât dó di ra khoi vùng son.
Làm sach và son trong lòng ông dân së làm dòng vât liêu di chuyên tôt hon và
giam giá thành bao trì. Môt loai máy duoc trang bi dê di xuyên qua lông ông, nó có
nhiêm vu tây ri, cán bân trên thành, thôi sach các vât liêu roi ra và sau dó phun son lên
trên bê mát ông khi nó di nguoc tro lai. Dâu quay cua máy duoc trang bi chôi quét cung,
búa làm tróc vay, vòi khí và các súng phun. Son có thê khô trong không khí hoác gia
nhiêt báng lò, kích thuoc cua môt lò dài 70 Ft, rông 37 Ft, cao 19 Ft. Nhiêt dô ügia nhiêt
khoang 250 dên 4500F và không thay dôi trên duoi 20F.
Nguoc lai có nhung súng phun tu dông rât nho cho phép dua vào trong lon bia dê
phun nhua vinyl hoác son nhung vât rât nho.
Son tinh diên: Phuong pháp son này do công ty Ransburg Electro-coating
Coporation dua ra. Voi phuong pháp này hon 99% vât liêu duoc phun ra bám vào vât
duoc son. Phuong pháp này loai bo gân nhu hoàn toàn luong son thua (over spray) và
tiêt kiêm son dáng kê. Hâu hêt các vât liêu kim loai và phi kim dêu có thê duoc son voi
nhiêu loai son khác nhau báng phuong pháp này.
Quá trình cân môt tu diên áp nôi voi thiêt bi phun son dê tao môt truong tinh diên
giua thiêt bi phun và vât cân son. Có nhiêu loai thiêt bi phun hoác thiêt bi phân tán duoc
su dung nhung có hai loai duoc su dung nhiêu nhât là loai hình qua chuông và loai hình
dia. Son duoc cung câp cho thiêt bi phân tán thông qua môt truc dinh huong rông. Su
quay cua thiêt bi phân tán làm son phân bô dêu trên thành ngoài cua thiêt bi phân tán.
Khi son roi khoi thiêt bi phun nó duoc phân tán boi truong tinh diên và các hat son bi
hút lên vât cân son do tác dung cua truong.
Các thiêt bi phun tinh diên kiêu chuông và kiêu dia rât thích hop cho viêc son các
chi tiêt trên dây chuyên tô hop. môt nhóm các thiêt bi phun kiêu qua chuông có thê duoc
dùng dê phun các chi tiêt lon hoác có hình dang phuc tap, và môt chi tiêt có thê quay
tròn trên báng chuyên khi nó di qua thiêt bi phun
69
Viêc su dung son tinh diên tiêt kiêm duoc môt luong son rât lon khi son
các chi tiêt bên ngoài. Buông son nhu khung, gâm xe, các chi tiêt trang trí nôi thât báng
kim loai. Nêu son tinh diên thì së son duoc nhiêu hon tu 50 dên 100% vât phâm/ gallon
so voi son phun không khí.
Phun không có không khí :
Trong quá trình phun không khí nén, môt ít son së di vào không khí do không khí
trong dòng phun ra. Diêu này su góp phân làm táng thêm luong son phun thua
(overspay) và gây mât mát son. Phuong pháp phun không có không khí không cân
không khí nén cho su phân tán nhung nó phu thuôc vào áp luc tác dông lên son hoác bô
phân gia nhiêt và áp suât dôi voi các thiêt bi duoc cai tiên.
Thiêt bi cua công ty Nordson bao gôm môt bom, môt bô gia nhiêt, môt súng, môt
bô phân diêu chinh nhiêt dô và áp suât. Dòng son vào duoc tuân hoàn liên tuc trong hê
thông thâm chí khi son không duoc phun. Tôc dô tuân hoàn duoc kiêm soát boi môt van
kim, van này cho phép môt luong son cân thiêt di nguoc tu súng phun vê lai công hút
cua bom. Khi súng duoc khoi dông dê phun son thì bom tu dông táng tôc vì vây duy trì
duoc áp suât không dôi trong hê thông. Son duoc gia nhiêt dê giam dô dác và thúc dây
su phân tán. Nhiêt dô duoc kiêm soát tu dông. Hê thông có thê duoc làm sach báng cách
lây que xiphông tu bô phân cung câp son và dác nó vào thùng dung môi (ông hút son
duoc nhúng vào thùng dung môi), dung môi së thay thê son trong hê thông và son có thê
duoc loai bo nho van tháo.
Su phân tán cua son duoc tao ra boi áp luc và nhiêt. Aïp luc cao së tao luc dây
son long qua vòi súng voi tôc dô cao hon tôc dô toi han cua chât long vì vây nó së bi vo
thành nhung giot nho. Thông thuong vân tôc không du lon so voi dô nhot cua chât long
dê tao ra các giot nho cân thiêt nhám tao bê mát báng pháng nên nhiêt së hô tro vân dê
này theo 2 cách: giam dô dác và táng áp suât hoi cua dung môi.
Súng phun có thê vân hành báng tay hoác tu dông.
Hãng Gray dã dua ra thiêt bi cho son phun áp luc cao không cân nhiêt dô cao vì
áp suât long duoc tao ra rât cao và dâu vòi phun nho. Aïp suât cao duoc tao ra boi môt
bom dác biêt, có thê tao ra áp suât lon gâp 20 lân so voi áp suât thuong, nó cân không
khí cung câp o áp luc lên dên 100 psi. su dung không khí o áp luc 80 psi, bom së tao ra
áp luc 1600 psi tai vòi phun dê phân tán son.
Công ty Cleanola cung dua ra máy phun son dua trên nguyên tác hoat dông
không có không khí dê son mát ngoài cua ông. Máy duoc trang bi môt bom nap liêu, bô
gia nhiêt và môt bô thu hôi hoi dê thu hôi các phân bay hoi duoc ngung tu tu son (dung
môi). Môt bô pin o pin o dâu vòi phun së khoi dông tu dông khi ông duoc sán sàng o vi
trí phun. Máy có thê su dung dê phun tât ca các loai ông thông thuong voi tôc dô son
nhanh. Máy duoc trang bi dê di chuyên trên môt duong ray dê son các ông dang hoat
dông trên dây chuyên hoác dã duoc thoá ra.
Phun nóng (hot spraying application)
Quá trình phun nóng hiên nay duoc su dung cho nhiêu vât liêu phun khác nhau.
Các thiêt bi cua các hãng san xuât chi khác nhau vê phuong pháp gia nhiêt dô cho son.
Tât ca các các loai thiêt bi dêu duoc trang bi máy diêu nhiêt dê tránh hiên tuong quá
nhiêt. Trong da sô truong hop nhiêt dô cua vât lie son o súng phun 140 - 160oF nhung
môt sô nguoi vân hành thì thích phun o nhiêt dô 100 - 1200F. Nhiêt dô cao hon thuong
su dung dê phun các loai son có hàm luong rán cao nhung nó cung gây ra nguy co
"phun khô" làm tính chât chay không tôt ( do nhiêt dô cao quá thì trên duong dân dên bê
mát vât liêu phân lon dung môi bay hoi)
70
Quá trình phun nóng së cho kêt qua tôt dôi voi các son có chua chât tao màng có
trong luong phân tu cao (coating based on high polymer film former). Nhung loai son
nhu vây thuong chua hàm luong rán thâp và cân các dung môi tuong dôi dát. Gia nhiêt
son làm giam dô dát cua nó vì vây có thê phun voi hàm luong rán cao hon. Nhu vây có
thê tiêt kiêm duoc duoc môt nua dung môi.
Phun 2 câu tu
Các loai son chua các nhua nhu Epoxy thì cân phai thêm chât xúc tác ngay truoc
khi su dung. Do dó nguoi ta thiêt kê thiêt bi trôn son và chât xúc tác bi dông.
Nói chung sau khi các thông sô áp suât và tôc dô dòng duoc thiêt lâp thì thiêt bi
này hoat dông giông nhu súng phun bình thuong.
Thiêt bi phun 2 câu tu không dùng khí cua hãng A Gusmer nhu sau:
Hai câu tu duoc bom qua hai ông mêm riêng biêt dê sóng phun. Chúng duoc trôn
so bô trong súng truoc khi duoc phân tán boi áp luc. Không khí nén không duoc su
dung cho quá trình phân tán do vây có rât ít overspray. Súng duoc thiêt kê có thiêt bi
làm sach dê tránh hiên tuong dóng rán trong súng
Thiêt bi có thê phun dung dich hoác chât long 100% không bay hoi. Dô dát cua
vât liêu duoc phun phu thuôc không nhiêu vào dô nhot cuâ chúng hoác kha náng tao
thixotropy. Nêu dó là dô nhot thât thì nó có thê duoc phun o dô nhot 50s (do trên côc
ford, sô 4) tai nhiêt dô phun. Nhiêt dô phun có thê thay dô tu nhiêt dô phòng dên 2500F,
áp suât thay dôi tu 100 - 500 Psi. Thiêt bi rât tích hop dê phun Epoxy, UPE, Uretan và
làm giam manh overspray và dôc hai.
III. Uïng dung Aerosol:
Vât liêu son duoc chua trong các thùng áp suât goi là Aerosol. Trong da sô các
truong hop áp suât duoc tao ra do florua cacbon nhu CFCl3 ( tru Cloflometan) và
CCl2F2 . Hôn 2 hop câu tu này là khí o diêu kiên nhiêt dô và áp suât thuong nhung có
thê bi hoá long và dùng o dang long voi son trong các thùng áp suât dê dây và phân tán
son. Khi hôn hop son và tác nhân dây roi khoi thùng chua thì su bay hoi nhanh chóng
cua tác nhân dây së phân tán son.
Uu diêm duy nhât cua son aerosol là tiên loi, nhuoc diêm nôi bât cua nó là giá thành trên
môt don vi diên tích cao. Son có thê dùng don gian báng cách ân nút trên thùng chua mà không
cân chôi quét hay các thiêt bi khác dê làm sach sau khi su dung. Tuy nhiên trong nhiêu truong
hop tác nhân dây và son chiêm thê tích gân báng nhau trong thùng chua, do dó diên tích
duocphu rât ít so voi thê tích cua thiêt bi chua. Mát dù không có loi vê kinh tê nhung son
Aerosol thích hop cho nhiêu truong hop : ví du dùng dê son nhung chô bi phá hong trên gô hoác
kim loai trong khi su dung hoác vân chuyên nhu các máy bán thuc phâm tu dông, các thiêt bi
ván phòng. Son aerosol có thê thay thê cho các can (thùng) son nho bán trong các cua hàng. Su
thay thê này dua trên quan niêm dê su dung quan trong hon giá thành ( vì sô luong nho nên
không dáng kê).
IV. Phuong pháp nhúng:
Phuong pháp nhúng là phuong pháp don gian nhât trong gia công màng son. Phuong
pháp này duoc su dung rông rãi dôi voi son lót (lop son lót) vì dôi voi son này dô dày và tính
chât không quan trong. Nó dác biêt huu dung dôi voi vât liêu thép nhu thân ô tô và các dung cu
trang trí nôi thât báng kim laoi mà các dung cu này cân chông án mòn ca bê mát bên trong lân
bên ngoài. Nhung truong hop nhu vây thì bê mát bên trong không cân lop son hoàn thiên.
Trong truong hop vân hành quy mô nho các chi tiêt có thê duoc nhúng báng tay
và treo lên giá dê son thua nho di và khô. Nêu quy mô lon có thê thuc hiên nhúng và lây
ra trên hê thông báng chuyên.
71
Tôc dô rút vât liêu nên ra khoi thùng son duoc xác dinh boi tôc dô cua báng
chuyên và góc nghiêng cua phuong rút ra so voi phuong tháng dung. Voi tôc dô bình
thuong thì chiêu dày cua lop son kông dông nhât vì tôc dô này nhanh hon tôc dô mà tai
dó son dông cung hoác ngung chay. Dê màng son dat duoc dô dông nhât thì tôc dô rút
ra khoang 2 ( 4 inch/ phút nhung tôc dô này lai rât châm so voi da sô các báng chuyên
và nêu góc nghiêng cua thùng du lon thì thùng phai dài hon rât nhiêu so voi luong son
cân dê son vât liêu
Môt trong nhung nhuoc diêm cua son nhúng các vât liêu lon là su du thua môt
luong lon son dê làm dây thùng. Các thùng son lon cung gây nguy co cháy lon. Vì vây
son nhu thuong trong nuoc và son nuoc thuong duoc su dung theo phuong pháp này.
Do các loai son nhúng thuong là loai Oxy hoá (khô nho Oxy hoá) nên chúng có
xu huong táng dô dác do quá trình Oxy hoá xãy ra o diên tích tiêp xúc voi không khí và
o vùng nhúng và ruút ra cua vat liêu khi son. Vì vây, dô ôn dinh cua son trong khi su
dung là môt vân dê cân chú ý, tham chí khhi không dat tiêu chuân thì toàn bô luong son
có thê bi loai bo.
Tôc dô chay cua son có thê duoc kiêm soát báng môt sô dung môi bay hoi và dô
nhot cua son. Do dô nhot càng thâp thì hiên tuong chay càng manh nên dung môi phai
có dô bay hoi du lon dê dam bao dô dày cua lop son. Thuong, luôn có su chay xay ra
sau khi rút vât liêu cân son ra và dòng chay này tao thành các giot hoác chô hông (tear)
o phân duoi cua thanh vât liêu, diêu này làm anh huong dên san phâm. Các lô hông có
thê duoc loai bo báng tinh diên giông nhu trong son tinh diên. Viêc loai bo các lô này
cân cân thân voi các loai son sây nóng vì nêu các lô duoc loai bo truoc khi vât liêu
nhúng di vào vùng nhiêt thì các lô có thê duoc tao ra tro lai vì su chay xay ra do nhiêt dô
cua son táng lên nhung chua kip dóng rán.
Môt phuong pháp son nhúng su dung hê thông kín dung môi Tricloroethylene dã
duoc mô ta o phân dâu cua chuong này. Vât cânon duoc gia nhiêt tu công doan làm
sach, son cung nóng; vì vây tôc dô bay hoi cua dung môi hâu nhu báng voi tôc dô rút
vât ra nên màng son dông nhât hon và ít xuât hiên tears.
Môt phuong pháp son nhúng khác cai tiên duoc su dung voi môt sô loai son
Vinyl. Các dung dich nhua này thay dôi tu giai doan chay tu do sang dang gel không
chay rât nhanh do nhiêt dô thay dôi và do su bay hoi cua môt luong dung môi tuong dôi
nho. Nêu vât duoc gia nhiêt truoc khi nhúng, môt ít dung môi së bay hoi nhanh chóng
khi rút ra và màng son chuyên sang trang thái gel không chay. Voi cách này có thê su
dung dê nhúng son náng mà không có su lún (sag) hoác tear trong vân hành nhúng don
(nhúng môt lân).
Son nhúng các nhua Vinyl có thê duoc hô tro báng cách gia nhiêt vât liêu nên
dên môt nhiêt dô nào dô phu thuôc vào khôi luong cua kim loai trong vât liêu nên và
72
chiêu dày cua màng son cân son. Vât liêu nên duoc nhúng và rút ra voi môt tôc dô mà
tai dó nhua bi gel hoá lâp tuc sau khi rút ra và su chay bi dung. Nhua sau dó duoc gia
nhiêt dê làm nóng chay các hat nhua toa màng liên tuc.
Môt phuong pháp cai tiên khác cua son nhúng là ung dung tâng sôi. Phuong pháp
này duoc ung dung rông rãi o châu Âu và duoc phát triên boi các công ty nhu Polymer
Processes, Incorporated. Quá trình cân vât liêu son o dang bôt có kích thuoc nho. Không
khí nén hoác khí nén bên trong duoc thôi xuyên qua lop vât liêu bôt dê chuyên chúng
sang diêu kiên tâng sôi. Vât liêu nên duoc gia nhiêt dên nhiêt dô xác dinh và nhúng vào
vùng tâng sôi. Vât liêu son së dính lên kim loai nóng và sau khi rút ra son së khô do làm
lanh hoác có thê duoc dóng rán boi các phuong pháp thông thuong khác.
Chiêu dày cua màng son duoc quiyêt dinh boi nhiêt dô cua vât liêu nên và ty lê
giua khôi luong và bê mát cua kim loai và cung boi thoi gian nhùng trong vùng tâng sôi.
Phuong pháp này dác biêt huu dung dôi voi các nhua nhiêt deo nhu các nhua vinyl, PE,
nylon và các Polymer khác. Neúu không chê diêu kiên son tôt së không có su chay xay
ra sau khi rút ra và màng son có thê khô ngay sau khi làm lanh dên nhiêt dô thuong.
V. các khuyêt tât trên màng son:
Vai trò cua màng son là : bao vê vât liêu nên và tao vë mÿ quan. Dê có duoc hiêu
qua tôi da cân phai loai bo các khuyêt tât có thê anh huong xâu. Bang duoi dây nêu ra
môt sô khuyêt tât có thê xuât hiên khi su dung son. Trong da sô truong hop nhung
khuyêt tât này có thê bi loai bo nêu chon duoc dung môi thích hop.
Khuyêt tât Dinh nghia
Air entrapment Không khí có thê bi giu lai trong màng son
khi dung môi bi mât nhanh, dóng rán nhanh
hoác dô nhot ban dâu cua son cao. Vân dê
này có thê giai quyêt báng cách thêm ít
dung môi bay hoi hoác chât phá bot
Bénard cells (ô becna) Là các ôn 6 canh duoc hình thành do
nhung kiêu xoáy tuân hoàn các kiêu tuân
hoàn này duoc tao ra do dung môi bay hoi.
Su cân báng dung môi kém (khi dung môi
bay hoi voi tôc dô khác nhau có thê së tách
pha), su khác nhau vê ty trong, nhiêt dô và
suc cáng bê mát là các nguyên nhân.
Blistering (phông rôp) Các bong bóng do các giot nuoc bi hâp phu
boi màng son hoác lân trong son duoc hình
thành trong quá trình phoi hoác nhúng
Blooming (su phai màu) Su hình thành môt lop mong, mo trên bê
mát màng son giông nhu dâu hoác wax.
Diêu này làm giam dô bóng và bê mát
màng son xuât hiên các châm lôm dôm.
Blushing (su duc màng son) Su hình thành môt lop tráng mo duc trên
hoác trong màng do su hâp thu âm trong
quá trình khô hoác dóng rán. Hiên tuong
này có thê loai bo báng cách giam dô âm
tuong dôi cua môi truong và (hoác) giam
tôc dô bay hoi cua dung môi
Chalking (hoá phân) Su xói mòn oxy hoá cua lop son khi chiu
tác dông truc tiêp cua ánh náng mát troi.
73
Tao thành bê mát màu tráng có thê duoc
washed off
Cissing ( Xuât hiên nhung diên tích nho cua bê mát
vât liêu nên không bi phu son
Craters (Các hô) Nhung chô bi lún xuông dang hình giêng
trong màng son. Có thê do các hat gel, chât
bân, các soi, silicon không hoà tan, các giot
dâu.
Crawling and dewetting (su bò và su không
thâm uot)
Môt thoi gian hoác ngay sau khi son xuât
hiên su co cua màng son trên bê mát vât
liêu nên. Phân diên tích bê mát bi trông ra
do màng son co lai goi là crawling.
Fat edges (mâp rìa) Son tích tu o rìa cua bê mát duoc son
Fish eyes (mát cá) Các Crater mà o tâm cua nó chua vùng son
dông nhát duoc bao quanh boi phân lún
xuông duoc theo sau boi môt dinh. Nguyên
nhân là do su thay dôi suc cáng bê mát
xung quanh hat bui và (hoác) su nhiêm bân
Floating (su nôi) Su thay dôi màu sác hoác xuât hiên các vêt
mo trên bê mát son sau khi màng son hình
thành, kêt qua là màng son không dông
nhât vê màu sác, xuât hiên các soc hoác các
vùng tròn trên bê mát. Thông thuong
nguyên nhân này là do su tách riêng cua
các loai bôt màu làm xuât hiên các vùng
màu khác nhau có danûg ô bec na tròn
Flooding (Su láng) Là su thay dôi dông nhât vê màu sác trên
bê mát cua màng son sau khi duoc son. Su
khác nhau vê kích thuoc, ty trong, hình
dang bôt màu hoác su keo tu tao ra các tôc
dô láng khác nhau. Su láng xay ra manh
trong các hê thông có dô nhot thâp, các hê
thông khô châm và màng dày hon bình
thuong.
Haze (suong mù) Xuât hiên môt lop trên bê mát làm giam dô
bóng biêu kiên cua màng son. Suong mù có
thê do: các phu gia chua du hiêu luc
(sightly incompatible additives), các chât
này làm thay dôi suc cáng bê mát (ví du
chát chông tao bot, chât cai thiên chay),
làm cho bê mát tro nên xù xì do su dông tu,
các ô bec na li ti...
Orange peel (vo cam) Bê mát cua màng son bi nhô lên và tao
sóng giông nhu vo qua cam. Diêu này có
thê do dô nhot cua màng cao ngán can viêc
tao su báng pháng cua màng hoác do suc
cáng bê mát làm giam su chay. Thêm tác
nhân kiêm soát chay, hoác dung môi có tôc
74
dô bay hoi thâp hoác trung bình có thê
tránh duoc hiên tuong này.
Peeling (bong, tróc) Mât dô kêt dính do su tách và cuôn lai cua
màng son
Popping (su nut ne) Các khuyêt tât xuât hiên khi dung môi bi
giu thoát ra manh tu màng lúc màng dã bi
gel. Hiên tuong này có thê tao thành các
hô, crater, lúm dông tiên. Su nut ne do
dung môi có thê loai bo báng cách táng thoi
gian khô bê mát, chon dung môi có dô bay
hoi châm hon, tô chuc lai viêc gia nhiêt,
hoác làm giam tôc dô dóng rán cua son
Sagging (chay xuông hoác chay lêch sang
môt bên)
Son bi chay xuông vi trí thâp hon do trong
luc. Diêu này có thê xay ra khi son và su
dung son có dô nhot thâp
Telegraphing ( Là su xuât hiên các khuyêt tât trên bê mát
và khuyêt tât vê câu trúc cua vât liêu nên
bên trong màng son dã dóng rán. Nguyên
nhân thông thuong là do gradient suc cáng
bê mát táng lên do gradient nhiêt dô hoác
nông dô trên vât liêu nên. Có thê làm giam
hiên tuong này báng cách su dung silicon.
Water spotting Là su thay dôi ngoai quan bê mát (surface
apprence) do su u dong nuoc trên màng
son hoác vât liêu nên. Các khuyêt tât là do
son nhay cam voi nuoc nhung cung có thê
do su láng cua các vât liêu hoà tan khi nuoc
bay hoi
Wrinkling Là khuyêt tât khi dóng rán bê mát (tao môt
lop màng mong trên bê mát) và tro thành
quá dác so voi dô linh dông cân thiêt cho
su chay trong quá trình dung môi thoát ra.
Lop dác trên bê mát hâp thu dung môi hoác
chât long bi giu bên trong màng son làm
xuât hiên bê mát gon sóng xù xì.
75
Chuong VIII: MOT SO PHU GIA DÙNG TRONG SON
Phu gia duoc su dung trong don pha chê son vì môt sô lý do nhu sau: dê san xuât,
cai thiên tính luu biên và viêc su dung son, giúp cho quá trình tao màng. Chúng còn cai
thiên dô bên lâu cua son. Vì vây phu gia có vai trò nhât dinh trong màng uot hoác trong
màng khô. Duoi dây là môt sô phu gia duoc su dung trong quá trình chuân bi son, quá
trình tao màng và cai thiên tính chât cua màng khô cung nhu dô ôn dinh cua son khi bao
quan.
• San xuât son:
- chông tao bot: các chât cai thiên suc cáng bê mát dê ngán ngua su tao bot
trong khi gia công son
- tác nhân phân tán: cai thiên su phân tán và su ôn dinh cua các hat bôt màu
trong son.
- Tác nhân thâm uot: các chât cai thiên suc cáng bê mát nhám cai thiên tính
thâm uot chât tao màng cua các hat bôt màu và vì vây cai thiên duoc tính ôn
dinh cua hê phân tán.
- Tác nhân thixotropy: các chât cai thiên luu biên nhám muc dích tao ra duoc
màng son có dô dày lon mà không cân táng dô nhot quá cao. Diêu này dam
bao su nghiên bôt màu tôt trong quá trình san xuât son
• ôn dinh son và duy trì chât luong:
- tác nhân chông sa láng: các chât cai thiên luu biên nhám ngán chân su sa láng
cua các hat bôt màu náng khi bao quan trong thùng.
- Các chât chông vi khuân và nâm môc: chông su phân huy son trong thùng
chua boi vi khuân và nâm môc.
- Tác nhân chông tao khí: các chât uc chê hoác chât hút âm dùng dê uc chê dô
nhay cua këm hoác hút âm dê tránh phan ung giua këm voi nuoc và acid làm
sinh khí H2 trong các son có hàm luong këm cao.
• Uïng dung son, tao màng và các tính chât cua màng uot:
- tác nhân chay và tao dô báng pháng: các chât cai thiên suc cáng bê mát dê loai
bo dâu cua chôi quét, vo cam (orange peel) và các hiên tuong không bình
thuong khácc cua màng.
- Tác nhân dông tu: các chât hoá deo nhám làm giam Tg cua Polymer dê cho
phép các hat phân tán liên kêt (kêt dính) và tao màng trong son phân tán.
(nghia là làm cho Polymer o trang thái chay o nhiêt dô thâp dê liên kêt các hat
phân tán lai voi nhau).
- Chât khu bot (defoamers): các chât cai thiên suc cáng bê mát có tác dung phá
huy các bot khí xuât hiên trong màng son uot.
- Chât uc chê tao gi (Flash rusting inhibitors): duoc thêm vào các loai son
water - borne dê ngán chán su án mòn vât liêu nên.
• các tính chât cua màng son khô:
- các chât hâp thu UV (UV absorbers): là các chât ôn dinh ánh sáng và chât
chông Oxy hoá hâp thu náng luong cuc tím và chuyên nó sang dang nhiêt
hoác các gôc kém hoat dông dê ngán chán su phá huy chât kêt dính.
76
- Phu gia chông nôi và chông láng (floating and flooding additives): là các chât
thixotropy nhám làm giam dô linh dông cua các câu tu trong màng son uot và
ngán chán su nôi cua bôt màu và su tách màu.
- Chât làm châm cháy (fire retardants): các phu gia làm cho son no ra khi tiêp
xúc voi nguôn nhiêt (flame), chuyên tu dang màng sang dang bot cung, dày.
- Tácc nhân làm mêm deo (toughening agents): làm giam dô cung cua son khi
nhua hoá chúng.
Các phu gia duoc su dung voi hàm luong thâp, có loai chi su dung voi hàm
luong nho hon 1% tông khôi luong theo don.
I. Chât khu bot:
1. Giói thiêu: trong nhiêu quá trình gia công, các chât hoat dông bê màt rât
cân thiêt dê tao ra các hiêu qua dác biêt. Ví du su nhu hoá các hat nhua ua nuoc dê tao
son aqua cân phai có các tác nhân bê mát và tác nhân thâm uot. Son aqua cung phai
chua bôt màu thâm uot và các phu gia phân tán cung nhu các tác nhân kiêm soát chay.
Môt dác trung cua tác nhân bê mát là chúng có xu huong tâp trung tai bê mát phân
chia nhu không khí/ nuoc, tai dó chúng tu dinh huong và viêc tu dinh huong này phu
thuôc vào kha náng hoà tan và câu trúc hoá hoc cua chúng. Môt uu diêm vê su có mát
cua tác nhân bê mát trong son nuoc là chúng có kha náng làm giam suc cáng bê mát cua
hê thông. Tuy nhiên lai có anh huong phu không mong muôn là các tác nhân này cung
giu không khí và trôn lân vào son trong quá trình san xuât và su dung o dang ôn dinh.
II. Bot là gì?:
Bot có thê dinh nghia là khí ôn dinh trong môi truong long. Nêu môt dòng khí
duoc dua vào môt chât long, các bong bóng duoc tao ra có dang hình câu. Nêu chât long
là tinh khiêt, tuc là không có tác nhân bê mát thì các bong bóng së di chuyên ra bê mát
và võ ra. Khí tu bong bóng së bi tiêu tan và chât long bao boc bong bóng së chay lai voi
nhau.
Trong các chât long có chua tác nhân bê mát, các bong bóng hình câu tao bot ôn
dinh. Mác dù cácc bong bóng di dên bê mát tiêp xúc voi không khí nhung chúng dã
duoc bao boc boi tác nhân bê mát và tao thành lop màng bê mát goi là lop mong
(lamella). Bê mát phân chia voi không khí cung chua màng bê mát, màng này tao thành
môt mang luoi ôn dinh khi các bong bóng tâp trung dày dác trên bê mát.
Trong son các bot dang câu có chiêu dày các phiên lên dên nhiêu (m. các phiên
bao quang các bong bóng hình thành môt dám bot. Su ôn dinh cua bot do nhiêu yêu tô
nhu: chiêu dày cua các phiên ôn dinh, chât long không thê chay ra và mât di nhanh
chóng. Su phá huy bot cung bi ngán chán do luc dây tinh diên giua các phân tu tác nhân
bê mát bi ion hoá nám trong các phiên. Môt lý do nua góp phân làm cho bot ôn dinh là
tính dàn hôi Gibbs cua các phiên. Hiên tuong này xay ra do su kéo cáng màng mong
trong dó có hoà tan các chât hoat dông bê mát.
Khi hiên tuong này xay ra, bê mát cua phiên bi gian rông ra làm cho nông dô tác
nhân bê mát bi giam cuc bô, diêu này lai làm táng suc cáng bê mát. Do dó dê dat duoc
suc cáng bê mát nho nhât có thê có các màng dã bi kéo cáng së kéo lân nhau (pulls
together) giông nhu môt lop da dàn hôi.
Bot duoc tao ra trong khi san xuât hoác ung dung các loai son aqua và muc. Dám
bot tao ra trong giai doan trôn và phân tán cúa quá trình san xuât hoác khi dóng thùng có
thê kéo dài thoi gian san xuât và làm giam thê tích hiêu dung cua hê thông (do bot tao ra
làm táng thê tích). Trong quá trình su dung bot ôn dinh tâp trung o bê mát phân chia voi
không khí së tao ra các khuyêt tât thuong gáp khi màng son khô.
77
Lý thyêt moi vê bot nêu lên su khác nhau giua su khu màng bot và su khu màng
khí. Các chât khu bot phá huy truc tiêp các bot có kích thuoc lon tai bê mát phân chia
voi không khí, còn chuc náng cua các chât khu khí trong khi và sau khi son thành màng
là làm táng vân tôc nôi lên bê mát cua các bot có kích thuoc nho (microfoam).
2. chât khu bot hoat dông nhu thê nào:
Dê khu bot có hiêu qua thì chât khu bot phai có hàm luong cân thiêt nào dó trong
hê son (tuc là phai dat nông dô toi han). Lúc dó nó moi có thê tháng duoc co chê ôn
dinh bot o trên. Dê làm duoc diêu này chât khu bot phai hoà tan gioi han trong son và di
chuyên toi bê mát phân chia voi không khí. Tât nhiên phai không có hiêu ung phu
không mong muôn nghiêm trong nào xay ra nhu tao thành các crater khi su dung chât
khu bot.
Dê phá huy bot, chât khu bot dã duoc nhu hoá thành các giot nho trong son phai
liên kêt voi các lop bê mát ôn dinh và thâm vào bên trong phiên bot. Tiêp theo chât khu
bot phai dàn trai ra (phu) nhanh chóng trên toàn bô lop tác nhân bê mát bi phá vo. Kêt
qua làm cho tính dàn hôi cua màng bi yêu di và các phiên bi phá.
Hoat tính phu cao và suc cáng bê mát thâp là 2 yêu tô quan trong dê dánh giá
chât luong cua chât khu bot.
Hoat tính khu bot có thê duoc táng cuong khi dua thêm vào hê các chât ky nuoc
o dang phân tán voi muc dô phân tán thành các hat có kích thuoc rât nho nhu silica.
Hiêu ung này có thê giai thích nhu là quá trình khu thâm uot do các hat rán ky nuoc
thâm vào màng tác nhân bê mát ôn dinh cua phiên làm tao ra các vùng không ôn dinh
cuc bô, tu dó làm cho phiên bi rách ra.
3. các loai chât khu bot trong son aqua và muc:
Có 2 loai chât khu bot duoc su dung rông rai dó là trên co so hydrocácbon dâu
mo và silicon. Các dân xuât dâu mo béo và thom duoc su dung nhu là chât phu trong
don pha chê chât khu bot. Truoc dây các dâu thom duoc su dung rông rai tuy nhiên hiên
tai do muc dô dôc hai cua chúng lon nên ít su dung. Các dâu béo ít dôc hon nhung do
chúng ít tuong thích voi môi truong aqua nên làm giam dô bóng cua các loai son có dô
bóng trung bình và cao.
Trong nhiêu linh vuc công nghiêp, dâu silicon nguyên chât có hiêu qua cao,
nhung viêc su dung chúng trong son thuong dem dên nhiêu khuyêt tât trên bê mát nhu
crawling và cratering (su bò và các hô). Dê táng dô tuong thích, nguoi ta tiên hành biên
tính polysilosan báng các polyether ky nuoc. Phuong pháp này tao ra chât khu bot có
hoat tính phu rât cao trong khi vân thê hiên duoc tính tuong thích voi nhiêu hê thông
mang (dung môi). Ngoài ra loai chât khu bot này không gây anh huong xâu dên dô bóng
hoác viêc xác dinh dô bóng.
Dê cai thiên khuyêt diêm nguoi ta tiên hành dua các doan polyether ky nuoc vào
polysilosan (báng phuong pháp ghép)
Khôi silosan cai thiên hoat tính bê mát trong khi dó dô tuong thích duoc
quyêt dinh boi khôi Polyether. Hoá tính cua môi truong duoc khu bot quyêt dinh hoá
tính cua chât khu bot (tuc là tuy thuôc vào hoá tính cua môi truong mà chon chât khu
bot thích hop). rât khó dê giai thích ro ràng môi quan hê giua câu trúc cua chât khu bot
và su thay dôi anh huong cua chúng do su phuc tap cua hôn hop aqua (công thuc pha
chê aqua). Do có su khác nhau rât lon vê yêu câu dôi voi các don khác nhau cho nên
không thê có giai pháp chung cho vân dê bot.
4. Dua các chât khu bot vào hê son nhu thê nào:
78
Cân phai hiêu ráng hàm luong và hiêu qua cua chât khu bot trong son nhu tuong
phu thuôc vào công thuc san xuât (don), dác bioêt là loai Polymer, khoang pH, dô màu
cung nhu câu trúc hoá hoc cua phu gia duoc su dung. Quy trình san xuât và ung dung
cung anh huong dên loai và luong chât khu bot cân thiêt.
Khi dua chât khu bot vào hê son cân phai phân biêt nhu tuong cua chât khu bot
(chuân bi o dang nhu tuong) và chât khu bot 100%. Oí dang nhu tuong khi dua vào hê
së ít gáp rác rôi hon (don gian hon) do kích thuoc lý tuong dê các hat chât khu bot có
tác dung tôi uu dã có sán trong nhu tuong rôi.
Nêu cân dô tinh khiêt có thê dùng nhu tuong không có các hat ky nuoc (các hat
này dua vào së làm táng hiêu qua khu bot nhu silica dã dê câp o trên)
Voi hôn hop chât khu bot 100% thì hiêu ung khu bot bi anh huong manh boi luc
truoc trong công doan nghiên (shear force) hoác son, cân thiêt phai dam bao kích thuoc
hat khu bot duoc tao ra phai tôt. Nêu luc truot quá lon có thê làm giam hiêu qua khu bot
do tao ra các giot chât khu bot có kích thuoc quá nho không thê dam bao chuc náng.
Su nhu hoá chât khu bot không triêt dê có thê gây ra su tôn hai. Nêu trong quá
trình dua chât khu bot vào ta su dung ung suât truot tuong dôi thâp thì thì chi tao ra kêt
qua tôt nhât thoi, trong quá trình bao quan, su hâp phu tung phân (tung phân: partial)
chât khu bot lên bê mát chât rán có thê xay ra và táng lên làm táng xu huong tao bot cua
son và các khuyêt tât bê mát.
5. môt sô phuong pháp thí nghiêm dôi vói chât khu bot:
Hiêu qua khu bot truoc tiên duoc xác dinh trong phòng thí nghiêm. Thông
thuong không thê lây kêt qua trong phòng thí nghiêm dê áp dung trong thuc tê mà
không có hiêu chinh. Do vây nguoi ta luôn cô gáng tìm các phuong pháp sao cho có thê
dánh giá duoc hiêu qua cua chât khu bot trong san xuât và ung dung.
Môt trong nhung phuong pháp sàng don gian nhât là khuây. Không khí duoc dua
vào nhu tuong duoi nhung diêu kiên nhât dinh, cánh khuây su dung là cánh khuây tua
bin (turbine blade). Tiên hành cân nhu tuong truoc khi và ngay lâp tuc sau khi dua
không khí vào së xác dinh duoc chính xác luong không khí duoc dua vào và tu dó do
duoc hiêu qua cua chât khu bot. Phuong pháp này cung duoc su dung dê xác dinh thùng
trôn tôi uu cho công doan san xuât cuôi cùng.
Môt sô chât khu bot cung có thê gây ra các khuyêt tât trên bê mát nhu các vân dê
vê thâm uot, cratering và không khí lân vào son. Viêc do dòng chay (flowout test) cho
phép dánh giá hiêu qua cua chât khu bot. Mâu duoc su dung trong thu khuây dem tráng
lên màng Polyester (Hostaphan film, hoác in North America Hecules Polyester film)
ngay sau khi trôn. Màng duoc dát ngiêng 250 so voi phuong tháng dung.
Ngoài ra hiêu qua tách khí cua chât khu bot có thê duoc dánh giá sau khi màng
khô.
Bê mát cua các vât liêu nên không phâi bao gio cung báng pháng (bê tông, gô,
kim loai). Muc dô tao bot thay dôi tùy theo dô xôp và câu trúc cua vât liêu nên. Trong
nhung truong hop cu thê, sô luong chât khu bot duoc tôi uu hóa trong diêu kiên thu
79
khuây và thu dòng chay không thê áp dung duoc, nhât là voi các bê mát vât liêu nên có
chua không khí (có dô xôp lon). Vì vây luong chât khu bot tôi uu phai duoc xác dinh
trong diêu kiên ung dung cu thê (do dó nó liên quan dén kinh nghiêm).
Phân lon các loai son nhu tuong duoc son báng phuong pháp lán. Trong phuong
pháp thí nghiêm báng con lán, nguoi ta su dung con lán có lop lót xôp dê trai 40 gam
son lên bê mát không có tính hâp phu (card test) có diên tích tông công là 500 cm2. Con
lán duoc làm âm báng nuoc truoc khi su dung dê dam bao luong son bám lên trong khi
nhúng và thoi gian khô. Màng uot tao thành có ty lê khoang 300 gam/m2. Các tâm card
duoc dem so sánh sau khi khô. Trong khi son dang khô, thoi gian huu dung duoc tính
báng giây cho dên khi tât ca các bong bóng bi vo hêt, trong các diêu kiên dô âm thâp
hoác nhiêt dô cao, thoi gian vo hêt bong bóng phai ngán.
Các thí nghiêm o trên giúp ta có thê xác dinh chât khu bot tôt nhât và ty lê tôi uu
cho môt loai son cu thê, vât liêu nên và diêu kiên su dung.
II. phu gia kiêm soát bê màt
Da sô các loai son, dâu bóng và muc in duoc ung dung duoi dang lop mong trên
nhiêu loai vât liêu nên. Các màng này có diên tích bê mát tuong dôi lon so vou thê tích
cua nó, và môt diên tích tiêp xúc voi vat liêu nên lon.
Trong khi tao màng có nhiêu vân dê có thê xãy ra nhu su thâm uot không dam
bao cua bê mát duoc son, tính chât chay kem, tao thành các crater và bôt màu bi nôi lên.
Ngoài ra, bê mát màng có thê bi mo hon so voi du kiên và nhay cam voi tác nhân án
mòn.
*. Thê nào là ban chât cua hoat dông bê mát ?:
các hiên tuong xuât hiên tai bê mát cua màng dóng vai trò qan trong trong viêc
tao thành các khuyêt tât, và có thê anh huong dên tính chât màng. Nhung hiên tuong này
có thê bi anh huong lon khi thêm môt luong nho các chât hoat dông bê mát, khác phuc
nhiêu vân dê và cai thiên bê mát son.
Các chât duoc xem là hoat dông bê mát nêu chúng làm giam suc cáng bê mát cua
môt chât long, ví du, boi su tâp trung tai bê mát phân chia voi không khí. Nhiêu chât là
chât hoat dông bê mát trong nuoc (Nuoc có suc cáng bê mát rât lon: 73 mN/m). môt
phân tu tác nhân hoat dông bê mát chua ca phân phân cuc và không phân cuc. Phân tu
có kha náng huong phân không phân cuc vào không khí và phân phân cuc vào chât long
tai bê mát phân chia pha. Do dác diêm cua các loai son dung môi là suc cáng bê mát
thâp nên vê nguyên tác, chi có các fluorocarbon, các dâu silicon và các siloxan biên tính
là các chât hoat dông bê mát dôi voi chúng.
1. Siloxan biên tính là gì ?:
Siloxan biên tính là môt nhóm thê dác biêt cua các compound, và duoc tìm thây o
nhiêu dang khác nhau.
80
Siloxan biên tính huu co có các dác diêm rât khác so voi polymer gôc cua nó là
polydimetylsiloxan. Loai này có liên quan dên su tao thành các crater do silicon và các
khuyêt tât bê mát khác do silicon. Các compound là các dân xuât tu polydimetylsiloxan
trong luong phân tu thâp (PDMS hoác các dâu silicon). Trong dó các nhóm metyl duoc
thay thê boi các gôc huu co khác nhau dê tao dô tuong hop tôt voi son và muc in. các
phân huu co cuac phân tu có thê là polyether, polyester hoác môt gôc alkyl dài.
Dân xuât quan trong nhât là polyether. Thuong Etylen và (hoác) Propylen oxit
nhân duoc tu Polyether duoc su dung, dô tuong hop voi nuoc táng lên do có chua nhóm
etylen oxit. Các yêu tô anh huong dên tính chât cua Siloxan biên tính là hàm luong
silicon, loai và vi trí cua các nhóm huu co trong phân tu.
2. Các phu gia bê màt có tác dung gì ?:
da sô các phu gia bè mát có anh huong toi hon môt trong các dác diêm sau dây:
- Cai thiên dô chay (làm giam vo cam, không có crater, cai thiên dô bóng)
- Kiêm soát su tao thành hiêu ung sóng (rât huu dung trong ung dung dê son ô
tô).
- Chông lai su nôi cua bôt màu (các ô bénard)
- Giam hê sô ma sát (cai thiên su truot bê mát)
- Cai thiên su chông xé rách.
- Cai thiên su thâm uot vât liêu nên (ngán chán crater, fisheyes, lô dinh)
Phu gia truot và chay duoc san xuât tu siloxan biên tính hoàn toàn giông nhau, và
hiêu qua cua chúng cung giông nhau. Thuong, trong luong phân tu cua nhung phu gia
này thay dôi tu 1.000 dên 15.000. dê có hiêu qua voi môt hê thông cho sán, phu gia phai
tuong thích voi các dung môi, bao gôm ca nuoc. Các phu gia cun phai tuong thích tôt
voi chât tao màng dê su chay rôi rám hoác su chay kém không xay ra trong son long
hoác màng khô.
3. Su chay duoc cai thiên nhu thê nào?:
su chay lý tuong trong màng son có thê duoc xem nhu là su tao thành môt bê mát
dông nhât, báng pháng, bù lâp cho các khiêm khuyêt do các ung dung dác biêt nhu dâu
chôi hoác gon sóng do con lán. Có thê tuong tuong ráng suc cáng bê mát lon là nguyên
nhân cua các hiên tuong trên.
Su chay tôt hay xâu không chi chi phu thuôc vào suc cáng bê mát cua son mà
quan trong hon là su dông nhât vê suc cáng bê mát trên toàn bô diên tích bê mát. Phu
gia chay hoat dông bê mát giúp tao duoc gradient suc cáng bê mát này.
Su bay hoi cua dung môi tu màng son là nguyên nhân gây ra su khác nhau vê suc
cáng bê mát, do su thay dôi nông dô cua dung môi theo huong vuông góc voi bê mát
phân chia pha voi không khí. Su di chuyên riêng lë cua các phân tu (khuêch tán) cung
nhu su di chuyên cua môt diên tích lon lop son xay ra nhám bù vào su khác nhau này.
81
Do suc cáng bê mát doc theo chiêu dày màng son thay dôi nên tôc dô chay cung thay
dôi tao ra bê mát không bình thuong.
Viêc dua các compound siloxan biên tính vào hê son së làm cho suc cáng bê mát
cua màng son thâp và dông nhât dông thoi ít thay dôi trong khi dung môi bay hoi. Do
loai bo duoc su thay dôi suc cáng bê mát nên su khô và su chay dat duoc dô dông nhât.
` viêc tao ra suc cáng bê mát thâp khi dùng phu gia trên co so siloxan biên tính còn
làm táng tính thâm uot vât liêu nên và tao su chay tôt, dác biêt dôi voi các loai son aqua.
Ngoài ra các phu gia trên co so siloxan biên tính cung có thê tao cho bê mát
báng pháng trong khi chúng không hoat dông bê mát. Trong truong hop này chúng có
thê là chât hóa deo cho Polymer. Vì vây viêc su dung phu gia này có thê cho phép su
dung chât tao màng có trong luong phân tu cao.
4. Chông su nôi cua bôt màu nhu thê nào?:
dòng chay xuât hiên trong quá trình khô có thê tao ra su xoáy có các bo riêng
biêt. Khi các vùng xoáy này có hình dang là luc giác dêu, nó duoc goi là ô Bénard. Tai
tâm ô này, nông dô dung môi cao trong khi dó phân có nông dô dung môi thâp di
chuyên xuông tu bo cua ô. Do vây suc cáng bê mát tai tâm cua vùng xoáy thâp hon tai
bo. Su chay cua vât liêu tu noi có suc cáng bê mát thâp dên noi có suc cáng bê mát cao
xay ra làm tao thành các thung lung (vùng trung) tai tâm cua vùng xoáy và các vùng nhô
cao (núi) tai bo.
Ô Bénard có thê anh huong rât manh dôi voi các loai son có chua hôn hop bôt
màu. Khi 2 loai bôt màu trong son có dô linh dông khác nhau, chúng duoc vân chuyên
trong vùng xoáy voi muc dô khác nhau, bôt màu linh dông hon së di lên và bi láng dong
trên dinh (núi) hoác bo cua ô. Diêu này dân dên su tách riêng các bôt màu, và thuong là
nguyên nhân tao các câu trúc tô ong trên màng son khô. Trong son có chua bôt màu làm
giam dô bóng, các hat bôt màu có kích thuoc lon hon bi dây khoi khu vuc chay cao hon
dên tâm cua ô. Nêu bê mát duoc son duoc treo tháng dung thì su phá huy các ô tao nên
các vêt dài. Hiên tuong này goi là hiên tuong tao vêt hay tao soi to.
Ô Bénard có thê duoc ngán chán báng phu gia chay trên co so Siloxan biên tính.
Dòng chay xoáy duoc ngán chán theo co chê tuong tu nhu su ngán chán dòng chay bê
mát do phu gia chay và truot. Môt sô phu gia phân tán có thê tao ra hiêu qua này (nhung
phu gia phân tán nhung có dua thêm vào các nhóm có chuc náng ngán chán ô Bénard)
5. Su ma sát duoc làm giam nhu thê nào?:
Phu gia trên co so Siloxan biên tính có thê làm giam ma sát báng cách:
- thông qua tác dung lên su chay, bê mát cua màng tro nên báng pháng hon, sô và
chiêu cao cua các vi trí không dông dêu trên bê mát duoc giam tôi thiêu.
- Trong khi khô, nông dô phu gia tai bê mát táng lên. Môt màng ngán chán duoc
tao thành tao ra su bôi tron thuy dông hoc tôt khi vât rán truot trên bê mát.
6. Tai sao hiêu qua cua phu gia truot lai phu thuôc vào thành phân son?:
82
Các phu gia truot dác biêt có hiêu qua trong cac hê thông son dung môi. Các phu
gia duoc vân chuyên nhanh chóng dên bê mát phân chia voi không khí trong quá trình
khô, tai dây chúng tao thành môt màng bôi tron. Trong các hê thông không dung môi,
phu gia tro nên không hòa tan trong quá trình tao liên kêt ngang và di chuyên lên bê
mát. Co chê này dác biêt hiêu qua trong các loai son dóng rán báng tia UV. Yêu câu (vê
luong) cua phu gia trong hê thông không dung môi cao hon trong hê thông dung môi.
Trong son water - borne, hiêu qua cua phu gia truot phu thuôc manh vào chât tao
màng. Cung nhu trong hê thông không dung môi, yêu câu cua phu gia dê dat duoc hiêu
qua tuong duong cao hon so voi hê thông dung môi. Môt lý do làm táng luong phu gia
trong hê thông water - borne là do chât nhu hóa còn lai trong màng son khô co kha náng
hòa tan (tuong thích) phu gia truot.
7. Hiêu qua chông Crater:
Crater duoc dinh nghia là các chô lún nho, nhe trên màng son, nghuyên nhân
xuât hiên là do tính thâm uot cua màng bi xáo dông. Crater thuong xuât hiên khi son
tiêp xúc voi các bê mát có suc cáng bê mát nho hon suc cáng bê mát cua son. Son
không thê thâm uot bê mát này và bi dây kùi boi phân này. Các bê mát kim loai không
duoc khu mo hoàn toàn, các vât liêu nên bi bân, bê tông có chua dâu rât dê xuât hiên
crater khi son.
Su ô nhiêm không khí cung là nguyên nhân tao crater. Các hat bui hoác cát có thê
bám vào các bê mát dã duoc chuân bi sach dê son, khi son không thê thâm uot các hat
này, diên tích tiêp xúc bi giam tao thành crater.
Môt nguyên nhân khác làm xuât hiên crater là su có mát cua các vât chât khó
thâm uot, không hòa tan trong don san xuât son. Ví du nhu các giot dâu, các hat gel,
silica.
Nêu son có thê duoc ung dung voi suc cáng bê mát du thâp thì thâm chí khi có
các tác nhân là nguyên nhân (thúcc dây) tao crater ta cung thu duoc môt màng son hoàn
hao. Phu thuôc vào ban chât cua crater, các phu gia thâm uot bê mát (các hydrocacbon
flo hóa, hoác hôn hop các silicon dác biêt nhu TEGO( Flow ATF) dác biêt có hiêu qua.
Trong truong hop các crater tao ra do su lua chon các phu gia silicon không thích hop
thì phai su dung polydimetlsiloxan trong luong phân tu thâp voi hàm luong tuong dôi
cao.
8. Các chú ý khi thuc hành (thao tác):
dê dam bao chính xác liêu luong và dô dông nhât cua phu gia chay và truot khi
dua vào hê thông son thì thích hop nhât là pha loãng phu gia trong dung môi, nuoc,
hoác các chât pha loãng hoat dông manh. Dôi voi hê son không dung môi, nêu su pha
loãng so bô là không thê thì phai tiên hành khuây trôn du lâu dê dam bao ráng su phân
tán các phu gia là hoàn toàn. Môt sô loai son water - borne, không dung môi, và son
dóng rán báng buc xa cân thoi gian phân tán phu gia rât lon.
Khi môt màng son duoc ung dung có chua phu gia kiêm soát bê mát thì tính bám
dính cua lop son phu phai duoc kiêm tra xác dinh. Có thê phai dua phu gia vào son phu
dam bao duoc tính thâm uot voi nên.
83
III. phu gia phân tán
Các phu gia thâm uot và phân tán tao thuân loi cho viêc phôi trôn bôt màu và bôt
dôn vào son. Su màu hóa (pigmentation) thành công quyêt dinh các tính chât quang hoc,
luc phu cua màng. Su phân tán bôt màu tôi uu së tao ra su phân bô bôt màu trong son
dông nhât không chi khi moi san xuât mà ca trong thoi gian bao quan và ung dung. Môt
sô vân dê liên quan dên su phôi trôn bôt màu:
- phôi trôn các hat khó thâm uot.
- Dô nhot cua hôn hop nghiên cao.
- Sa láng bôt màu
- Su dinh huong bôt màu không dat
- Sagging (su chay xuông do trong luc (khhi dô nhot thâp)
- Flôding (su sa láng voi các tôc dô khác nhau).
- Floating (ô Bénard)
- Dô bóng không dông dêu
- Luc phu kém
- Chinh màu khhó
Phân lon các vân dê này có thê bi loai bo khi su dung các phu gia phân tán và
thâm uot thích hop.
1. Câu trúc bên ngoài cua Bôt màu và dôn:
các nghiên cuu dã chi ra ráng cuong dô màu tôi uu, dô bóng, luc phu và kha náng
chiu thoi tiêt có thê duoc cai thiên khi khi su dung các hat bôt màu có kích thuoc thay
dôi tu 0,05 - 0,5(m. Da sô các bôt màu thuong mai có kích thuoc nám trong khoang này.
Hình dang bôt màu rât da dang, tu da diên (titan di oxit), pháng (mica), dang câu không
hoàn hao (nodular: ôxit këm) hoác vô dinh hình (than den). Ngoài su khác nhau vê loai
bôt màu, còn có su khác nhau vê kích thuoc, thâm chí trong cùng loai bôt màu. Su khác
nhau vê kích thuoc cung do bôt màu o dang hat don, kêt hop (agglomerate) và tô hop
(aggregate).
Các hat nho nhât tao ra trong san xuât bôt màu là hat don. Các hat don tao ra o
dang các tinh thê riêng biêt hoác trong các chùm tinh thê, các chùm tinh thê này lon lên
cùng nhau. Các hat bôt màu tiêp xúc bê mát voi nhau tao nên môt nhóm duoc goi là tô
hop. các nhóm hat bôt màu có kích thuoc lon nhât là môt tâp hop cua các hat bôt màu
don và các tô hop, chúng liên kêt voi nhau boi các luc yêu (luc vandecval), nhóm này
duoc goi là kêt hop (agglomerate).
Khi bê mát cua các hat bôt màu don, tô hop, kêt hop bi bao boc boi chât tao
màng hoác phu gia phân tán thì su keo tu có thê xay ra. Nêu các phân tu bi hâp phu
84
tuong tác voi môt phân tu khác thì các hat bôt màu liên kêt lai voi nhau trong môt diêu
kiên duoc biêt nhu là su keo tu.
Kích thuoc và dang cua các hat bôt màu, các tô hop duoc quyêt dinh boi nhà san
xuât. Các kêt hop tao thành trong tât ca các loai bôt màu nhung chúng là cân thiêt trong
khi san xuât son vì kích thuoc cua chúng lon. Thât ngac nhiên, su keo tu lai là môt hiêu
ung tôt dôi voi màng son, tuc là nó duy trì su dông dêu vê màu sác. Trong quá trình san
xuât son, các kêt hop bi phá võ. Su kêt hop tro lai phai duoc loai bo, và nêu cân, viêc
keo tu có kiêm soát phai duoc tiên hành.
Viêc phân tán bôt màu, tách các hat bôt màu và tao su pohân bô dông nhât cua nó
trong pha long duoc goi là su phân tán.
2. Các quá trình xay ra trong khi phân tán:
quá trình phân tán là môt trong nhung công doan phuc tap trong san xuât son. Các bôt
màu thuong duoc phân tán trong công doan nghiên hôn hop dác cua bôt màu, môt ít
chât tao màng, dung môi, phu gia phân tán và thâm uot. Ty lê bôt màu và chât tao màng
cao thúc dây su thâm uot tôt và tao thuân loi cho su láng dong cua phu gia phân tán và
thâm uot trên bê mát bôt màu. Su phân tán xay ra theo 3 buoc kê tiêp:
Buóc 1: Thâm uót:
Trong khhi thâm uot, không khí tu bê mát cua bôt màu duoc thay thê báng chât
long trong hôn hop nghiên. Diêu này thuong xay ra khi dô phân cuc cua bôt amù và son
nhu nhau, ví du trong truong hop bôt màu huu co ky nuoc trong son dung môi hay bê
mát bôt màu ua nuoc trong son nuoc, nêu bôt màu voi bê mát không phân cuc duoc dua
vào son nuoc thì phai dùng phu gia thâm uot.
Buóc 2: phá vo các kêt hop, thâm uót các bê màt mói tao ra:
Dê phá vo các kêt hop cân tao ra các luc truot. Trong thuc tê, diêu này xay ra
trong các thiêt bi dác biêt (thiêt bi hòa tan, ngiên cát, nghiên bi...). trong các thiêt bi này
hat bôt màu bi anh huong boi luc truot không dáng kê do viêc su dung phu gia. Dê tránh
du tao các kêt hop tro lai, các bê mát moi duoc tao ra cân phai duopuc thâm uot.
Buóc 3: ôn dinh phân tán:
Môt khi bôt màu rán dã duoc phân tán tôt nhât, các diêu kiên phai duoc ôn dinh.
Tôt nhât là duy trì thông qua su keo tu có kiêm soát. Báng cách lien kêt phu gia phân tán
lên trên bê mát bôt màu, các luc hâp dân giua các hat bôt màu có thê bi trung hòa. Có 2
co chê ôn dinh khác nhau:
- ôn dinh tinh diên, dác biêt quan trong trong các hê thông aqua.
- Ôøn dinh không gian, phuong pháp chuân dôi voi son dung môi.
Ôøn dinh tinh diên xay ra khi các hat rán mang cùng diên tích. Các hat dây lân
nhau do dó ngán chán su tao thành các kêt hop. ôn dinh tinh diên rât hiêu qua và luong
phu gia când dùng ít. Su bât loi chính cua ôn dinh tinh diên là nó nhay voi su phá huy.
85
Viêc thêm chât tao màng, su có mát cua cation, su thay dôi giá tri pH có thê dân dên su
keo tu tro lai.
Trong ôn dinh không gian, môt phân cua phân tu phu gia thâm uot và phân tán
liên kêt voi bê mát bôt màu, phân còn lai cua phân tu nám trong môi truong long xung
quanh phân này phai hòa tan rât tôt trong hê thông dung môi/ chât tao màng. Khi 2 hat
bôt màu bi thâm uot tiêp cân nhau, doan polymer lôi (phân du ra này) së ép lân nhau,
làm chuyên doi các phân cua lop solvat (tuc là duoi tác dung cua luc ép, môt sô phân du
ra bi solvat hóa së bi doi chô). Dô linh dông cua các phân tu polymer bi hâp thu së bi
han chê boi su tiêp cân và các hat dây lân nhau, su keo tu không xat ra và su phân tán
duoc ôn dinh.
Dê có duoc hiêu qua ôn dinh không gian cân môt lop solvat ôn dinh du dày (0.01
- 0.1(m) và nông dô cua các nhóm liên kêt trên bê mát bôt màu du lon. Dôi voi môt sô
bôt màu có thê cân môt luong phu gia có khôi luong dên 30% so voi khôi luong bôt
màu.
3. Thành phân cua phân tu phu gia phân tán:
Phân này chi gioi han trong pham vi son dug môi, trong dó các phu gia liên kêt
ôn dinh lâu dài voi bê mát bôt màu dê tao su phân tán ôn dinh. Cung có thê không khí
trên bê mát bôt màu duoc thay thê báng dung môi nhung hiên tuong này không toa ra
duoc su phân tán ôn dinh. Dê có duoc su phân tán ôn dinh, các phu gia phân tán và
thâm uot phai chua các nhóm anionic và các nhóm này không thê thay thê boi dung
môi. Các phu gia chua các nhóm acid liên kêt tôt voi các bôt màu và bôt dôn vô co nho
luc phân cuc, trong khi dó các phu gia chua các nhóm amino liên kêt voi bê mát bôt
màu huu co nho luc vandecval. Các chât có chua hon môt nhóm liên kêt trên môt phân
tu dác biêt có hiêu qua vì viêc tách môt nhóm liên kêt trên bê mát bôt mâu không dân
dên su thay thê toàn bô phân tu phu gia trên bê mát (tuc là vân còn nhóm liên kêt khác
giu phân tu này lai trên bê mát bôt màu).
Dê viêc ôn dinh không gian dat hiêu qua, môt phân tu phu gia phai chua môt sô
luong du lon các gôc huu co tuong thích voi dung môi. Các gôc này thuong là các nhóm
alkyl mach dài. Polyester, Polyacrylat, Polyether voi khôi luong phân tu ít nhât là 1000/
môt nhóm liên kêt cung duoc su dung. Môt phân tu phu gia có thê chua nhiêu nhóm liên
kêt gân nhau trên phân tu.
Các loai phu phu duoc su dung rông rãi và có hiêu qua là:
- Loai acid, thuong chua các nhóm acid liên kêt voi khung ky nuoc.
- Các muôi (các muôi trung hòa vê diên) cua các acid cacboxylic hoác acid
polycacboxylic duoc trung hòa boi các amin mach dài.
- Các polymer không diên ly có nhiêu nhóm thê amin (tòn ten), phân còn lai
cua phân tu là các dãy dài có thê hòa tan trong dung môi.
*. Uïng dung:
86
Viêc phân loai phu gia thâm uot và phân tán dua vào câu trúc cua nó chi gioi han
chi nêu lên duoc các hiêu qua dác biêt cua nó. Môt cách phân loai khác tôt hon là dua
vào chuc náng cua chúng. Theo cách phân loai này thì phu gia thâm uot và phân tán
duoc chia thành 2 loai: dó là tác nhân chông keo tu và tác nhân dông keo tu có kiêm soát
(coflocculatant).
IV. Phu gia chông keo tu:
su chông keo tu dat tôi uu khi các hat bôt màu don lë và các tô hop bi tách ra
riêng lë. Diêu này së dân dên:
- tính chât chay tôt.
- Dô bóng cao.
- Luc phu dat cuc dai.
- Cuong dô màu tôi uu.
- Dô trong suôt cao (nêu cân dô trong suôt).
Nhuoc diêm cua trang thái chông keo tu là bôt màu có xu huong bi láng (settl
out).
TEGO( Dispers 700 và TEGO( Dispers 705 dác biêt thích hop dôi voi viêc phân
tán bôy màu và bôt dôn vô co. Ngoài ung dung trong son, các gel bentonic và past bôt
màu cung có thê su dung phu gia này.
1. Phu gia cho dông keo tu có kiêm soát:
kiêm soát dôn keo tu giúp cho nguoi thành lâp don có thê phát huy duoc tôi da
màu sác và diêu chinh duoc dô linh dông cua bôt màu cho thích hop. Tôc dô sa láng bôt
màu là môt hàm cua su khác nhau vê ty trong và kích thuoc hat. Các hat có kích thuoc
lon së sa láng nhanh hon các hat có kích thuoc nho.
Các dòng chay xay ra trong màng son dang khô có thê vân chuyên các hat vât
chât (trong hê thông có chua dung môi) lên bê mát. Các hat bôt màu nho hon, ít linh
dông hon bi vân chuyên boi dung môi do kha náng chông lai su chay cua chúng tuong
dôi lon. Kêt qua là các hat bôt màu có kích thuoc nho hon së tâp trung trên bê mát và
nhu vây së làm thay dôi màu sác. Hiên tuong này duoc xem nhu là su tách bôt màu theo
huong ngang hay còn goi là flooding. Su khác nhau vê khôi luong riêng së thúc dây
hiên tuong flooing. Báng cách kiêm soát su dông tu cua các hat bôt màu có kích thuoc
nho, hiên tuong flooding có thê duoc ngán chán.
Su tao thành các ô Bénard cung có thê gây ra su tách bôt màu khi dô linh dông
cua các hat bôt màu khác nhau. Các hat bôt màu nho hon có thê tâp trung tia bo cua ô
Bénard - noi có dòng chay manh nhât. Các hat bôt màu có kích thuoc lon hon thì tâp
trung tai tâm ô - noi có dòng chay yêu. Hiên tuong này goi là su tách bôt màu theo
huong tháng dung hay còn goi là floating.
87
Khi son trên bê mát tháng dung, các ô Bénard có thê bi phá huy, tao thành các
duong chi hoác soi to. Các chât hoat dông bê mát nhu silicon biên tính có thê ngán chán
su tao thành các ô Bénard, chuyên hiên tuong floating sang flooding. Chi khi su klhác
nhau vê kích thuóc trung bình cua các hat bôt màu duoc kiêm soát báng su dông
dông tu (coflocculation) thì hiên tuong floating và flooding moi duoc loai bo.
Chuc náng cua phu gia kiêm soát dông keo tu thông qua su diêu chinh tuong tác
giua các hat bôt màu. Diêu này duoc thuc hiên thông qua các nhóm chuc trên phân tu
tác nhân phân tán, các nhóm chuc này së gioi han kha náng hòa tan cua tác nhân phân
tán trong hê thông dung môi/chât tao màng o môt muc dô nào dó. Do dó các bôt màu dã
duoc thâm uot së tiêp xúc voi các hat khác nho luc hâp dân cua các doan polymer cua
phu gia phân tán. Tuy nhiên các tuong tác này du yêu hon so voi tuong tác giua các bê
mát tu do cua bôt màu trong các kêt hop. su dông tu tuong dôi yêu duoc tao ra boi các
phu gia dác biêt có thê bi phá vo boi môt luc truot thâp. Trong các son không phân cuc,
các nhóm phân cuc cua phu gia phân tán có thê tuong tác manh voi nhau làm cho son có
tính thixotropy, voi tính chât này hiên tuong chay xuông cua các màng son dày trên bê
mát tháng dung có thê duoc kiêm soát.
IV. Dánh giá hiêu qua cua phu gia thâm uót và phân tán nhu thê nào?:
nhìn chung, phu gia phân tná và thâm uot duoc dánh giá dua trên co so:
- Muc dô rút ngán thoi gian cân thiêt cho su phân tán.
- Dô bóng duoc cai thiên.
- Sô luong phu gia cân thiêt.
- Muc dô keo tu.
- Kha náng kiêm soát floating và flooding.
Phu gia phân tán phai không làm táng dô mo hoác giam dô bóng. Kha náng hòa
tan cua phu gia trong dung dich dâm dác chât tao màng thuong duoc xem là tiêu chuân
dê lua chon. Tính hoi duc cua phu gia trong chât tao màng có thê là do các nhóm liên
kêt trên phân tu phu gia. Diêu này không có nghia là màng son khô së giam dô bóng.
Hiên tuong settling cua bôt màu không phai luôn luôn duoc loai tru khi su dung
phu gia phân tán và thâm uot. Tuy nhiên cân phai phân biêt settling cung và settling
mêm. Settling cung là do su hâp phu phu gia không du dân dên su hình thành tro lai các
kêt hop do tuong tác bê mát bôt màu. Cac bôt màu dã bio settling cung có thê duoc phân
tán tro lai báng quá trình trôn voi ung suât truot cao. Settling cung có thê tránh duoc khi
su dung môt luong du lon phu gia phân tán hoác su dung phu gia khác thích hop hon.
Nguoc lai, settlinng mêm xay ra có thê do su keo tu cac hat bôt màu bi thâm uot hoàn
toàn xay ra yêu. Nhu dã nói o trên, các thê keo tu này có thê bi phá vo trong diêu kiên
khuây bình thuong, và bôt màu có thê dê dàng tâp hop tro lai.
88

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->