Bài 1: Đất nước Tây Ban Nha xinh đẹp với những trận đấu bò rực lửa, với

tiếng ghi ta say lòng đã đi vào trong thơ của Garcia Lorca, nhà thơ nhân dân, người chiến sĩ chống phát xít. Sự hy sinh anh dũng của ông trước họng súng của bọn phát xít Franco đã để lại nhiều tiếc thương cho nhân dân Tây Ban Nha. Sức ám ảnh của những bài thơ đầy chất lãng tử của người nghệ sĩ Tây Ban Nha ấy đã gặp gỡ với hồn thơ Thanh Thảo làm nên bài thơ độc đáo Đàn ghi ta của Lorca trong tập thơ Khối vuông rubic. Trước hết cần phải thấy không phải ngẫu nhiên mà Thanh Thảo lại chọn hình tượng đàn ghi ta gắn với giây phút cuối cùng của F.G.Lorca. Bởi lẽ người chiến sĩ này đã dùng tiếng ghi ta cất lên lời ca tranh đấu chống lại chủ nghĩa phát xít. Đàn ghi ta là tâm hồn Lorca, là khí phách kiên cường của những người chiến sĩ yêu tự do hòa nhịp trái tim mình với quần chúng nhân dân. Bởi vậy, nỗi xúc động của Thanh Thảo làm nên cảm hứng của bài thơ cũng bắt đầu từ câu thơ của Lorca: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi ta”. Viết về một nhà thơ hiện đại, một người con của đất nước Tây Ban Nha, Thanh Thảo đã dựng nên một chân dung bằng thơ sống động. Không gian mở đầu bài thơ là những biểu tượng đặc trưng của văn hóa xứ sở những trận đấu bò, hiện hữu tất cả chất say phóng cuồng nghệ sĩ: những tiếng đàn bọt nước Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt li-la li-la li-la đi lang thang về miền đơn độc với vầng trăng chếnh choáng trên yên ngựa mỏi mòn... Cái độc đáo của bài thơ này chính là ở những thủ pháp hiện đại mà hình ảnh không hề cầu kỳ xa lạ vẫn giúp người đọc hình dung chất Tây Ban Nha không trộn lẫn. Thanh Thảo có lối diễn đạt câu thơ không viết hoa đầu dòng, tạo mạch thơ liên tục, xâu chuỗi với nhau để nối kết các biểu tượng đầy sức ám ảnh : đất nước của những làn điệu ghi ta – Tây Ban cầm, của áo choàng matador - đấu sĩ, của những giấc mơ hiệp sĩ của chàng Đôn Kihôtê đã cuốn hút người đọc bằng chất men saychếnh choáng cả vầng trăng. Không chỉ có thế, ghi ta của chàng nghệ sĩ còn vang những âm điệu rất lạ « li-la li-la li-la » gọi về sắc tím của hoa tử đinh hương, âm thanh và màu sắc hoà quyện, dìu dịu vẻ đẹp của một nỗi buồn trữ tình. Bài thơ cuốn người đọc vào cái âm hưởng li-la ngân mãi không dứt ấy. Đó cũng là những gì đã xuất hiện trong thơ Lorca, ca ngợi một đất nước Tây Ban Nha tươi đẹp và hào hiệp với khát vọng công lý, tự do. Tây Ban Nha của thời Lorca còn là đất nước sôi sục những cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít , ghi ta của Lorca cất lên lời ca tranh đấu : «Ghi ta bần bật khóc – Không thể nào dập tắt » (thơ Lorca). Bởi vậy diễn tả khoảnh khắc người chiến sĩ ấy bị bọn phát xít sát hại, Thanh Thảo cũng đã dựng nên bầu không gian kinh hoàng những ấn tượng chết chóc : Tây Ban Nha hát nghêu ngao - bỗng kinh hoàng –áo choàng bê bết đỏ-Lorca bị điệu về bãi bắn – chàng đi

nỗi đau như xé lòng khi hình dung ra cảnh kẻ thù sát hại người nghệ sĩ tranh đấu cho tự do. âm thầm mà bất tử : không ai chôn cất tiếng đàn tiếng đàn như cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng long lanh trong đáy giếng Đoạn thơ tái hiện khoảnh khắc kẻ thù của Lorca hèn hạ thủ tiêu chàng. Vì lẽ đó. của làn da rám nắng. Có khoảng lặng sau ánh sáng vầng trăng nhưng đủ diễn tả nỗi tiếc thương long lanh trong đáy giếng. nơi kẻ thù tưởng có thể vùi chôn tinh thần tự do bất tử của Lorca. tan chảy hoà cùng dòng sông bất tận: Lorca bơi sang ngang Trên chiếc ghi ta màu bạc Chàng ném lá bùa cô gái di gan . mãnh liệt. những câu thơ Thanh Thảo đã tái hiện sự sống của Lorca thật kỳ diệu và xúc động. con người đã hoá thân vào âm thanh của đàn ghi ta. nhưng qua hình tượng âm thanh tiếng đàn ta nhận ra một sức sống mãnh liệt vẫn tiếp tục. ném xác xuống giếng. màu xanh của lá của bầu trời như tương phản gay gắt và dữ dội với màu đỏ ròng ròng máu chảy. Những câu thơ tiếp theo như đặc tả cho một sự sống khác. Nỗi kinh hoàng trong cảm giác mất mát cũng nhân lên gấp bội. Cảm giác bi tráng hiện hữu qua những liên tưởng về cỏ mọc hoang. giọt nước mắt vầng trăng. Thanh Thảo rất có ý thức khi so sánh tiếng đàn với cỏ mọc hoang để cảm nhận về sức lan toả của sự sống mãnh liệt không gì có thể hủy hoại được. Cảm giác vỡ oà đau đớn uất nghẹn trong tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan.như người mộng du…Những câu thơ tiếp nối diễn tả tột cùng cho cảm giác đau đớn uất nghẹn trước sự tàn bạo của bọn độc tài phát xít : tiếng ghi ta nâu bầu trời cô gái ấy tiếng ghi ta lá xanh biết mấy tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy… Điệp khúc dồn dập qua nhịp thơ Thanh Thảo như đã lột tả được cái bàng hoàng căm phẫn trong bản ghi ta bi tráng! Màu nâu của đất. đáy giếng tạo cảm giác trống vắng sau sự hy sinh anh dũng của Lorca.

nhất là không gian miền quê An-đa-lu-xi-a yêu dấu của Lor-ca đã được gợi lên.chiến sĩ Garcia Lorca một cách trung thực.định mệnh. Phút gặp gỡ của nhà thơ Việt Nam Thanh Thảo với Lorca đã làm nên một bài thơ còn nóng hổi hơi thở cuộc sống hiện đại. tâm hồn Lorca hoà vào với sự sống bất tử của nhân dân. hát lên bài ca tranh đấu..một sự cộng hưởng của những khát vọng sáng tạo. một khả năng nhập cảm sâu sắc vào thế giới nghệ thuật thơ Lor-ca. yêu đời. mà còn khiến người đọc cảm nhận rõ vẻ đẹp tâm hồn. Tiếng đàn ấy. một suy nghiệm thâm trầm về nỗi đau và niềm hạnh phúc của những cuộc đời đã dâng hiến trọn vẹn cho cái đẹp. Hai lần Thanh Thảo dùng động từ ném để diễn tả nhằm làm nổi bật lên vẻ đẹp của con người từ lâu dám coi khinh cái chết.. tiếng ghi ta nâu bầu trời cô gái ấy . ca ngợi người chiến sĩ trong đội ngũ đấu tranh vì tự do công lý..Vào xoáy nước Chàng ném trái tim mình Vào lặng yên bất chợt li-la li-la li-la.. không chỉ đã tạo dựng chân dung người nghệ sĩ . Giữa không gian đó.. hiện hữu giữa cuộc đời. nổi bật hình tượng người nghệ sĩ lãng du có tâm hồn phóng khoáng. Lá bùa . trái tim lặng yên để làm nên một sự sống trường tồn vượt qua và vút lên vang động khắp không gian.. một không gian Tây Ban Nha đặc thù. nhưng nghịch lí thay. Khúc đàn tự do ấy lại vang lên : li-la li-la li-la. Bài 2: Đàn ghi ta của Lor-ca của Thanh Thảo . lại không ngừng đi theo một tiếng gọi huyền bí nào đó hướng về miền đơn độc : những tiếng đàn bọt nước Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt li-la li-la li-la đi lang thang về miền đơn độc với vầng trăng chếnh choáng trên yên ngựa mỏi mòn . quyết không cúi đầu trước các thế lực bạo tàn. sức sống ấy vẫn ngân vang những tiếng li-la li-la li-la để hiện hữu sống động hình ảnh một Lorca với chiếc ghi ta màu bạc. Tiếng đàn mang tên loài hoa theo tiếng Tây Ban Nha như một sự sống lặng lẽ toả hương. Bài thơ giàu nhạc điệu./. ngỡ như chính tác giả đã để lòng mình đồng điệu với sự sống Lorca trong giờ phút đối mặt với họng súng quân thù. tính cách đậm chất Tây Ban Nha của Lorca. Những câu thơ diễn tả một hành trình đối mặt với định mệnh của người nghệ sĩ tài hoa người Tây Ban Nha. bởi cái chết do kẻ thù gây ra cũng không thể ngăn cản tư tưởng. vẫn rong ruổi trên hành trình dân tộc Tây Ban Nha. Trong nửa đầu bài thơ. như một thái độ bình thản trước số phận. Đàn ghi ta của Lorca là một bài thơ hay của Thanh Thảo. tha thiết yêu người. bài ca tình yêu sự sống.

có những cô gái Di-gan nước da nâu gợi tình tràn trề sức sống. mà xét theo "nguồn gốc". khi rạng ngời. Chính nhờ vậy. Nhưng vấn đề không đơn giản chỉ là sự "trích dẫn".Trước hết là nhờ "đàn ghi ta của Lor-ca". phục vụ cho việc làm tường minh các ý thơ có trong đó. ưa chuộng cuộc sống tự do.cái "văn bản" đã kể với chúng ta về sự bạo ngược của bọn phát xít khi chúng bắt đầu ra tay tàn phá nền văn minh nhân loại và nhẫn tâm cắt đứt cuộc đời đang ở độ thanh xuân của nhà thơ được cả châu Âu yêu quý : Tây Ban Nha hát nghêu ngao bỗng kinh hoàng áo choàng bê bết đỏ Lor-ca bị điệu về bãi bắn chàng đi như người mộng du . trên những văn bản thơ trước đây của Lor-ca là một văn bản mới của nhà thơ Việt Nam muốn làm sống dậy hình tượng người con của một đất nước. có những vườn cam. "con sơn ca xứ An-đa-lu-xi-a". Ta cũng thường được ngập mình trong phong vị. Bởi thế. càng trở nên tha thiết hơn giữa tan nát dập vùi và những ám ảnh tưởng phi lí . Đàn ghi ta của Lor-ca có một cấu trúc đầy ngẫu hứng..người mê dân ca. thở than làm vỡ toang cốc rượu bình minh. khi u tối. một dân tộc yêu nghệ thuật. tác giả muốn hợp nhất vào đây một "văn bản" khác của đời sống chính trị Tây Ban Nha mùa thu 1936 . những rặng ô-liu xanh một màu xanh huyền hoặc.. tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy Ở trên. hay nói cách khác. ở đó có những chàng hiệp sĩ đấu bò tót khoác trên mình tấm áo choàng đỏ. đến Thanh Thảo. Đàn ghi ta ở đây chính là thơ Lor-ca. bài thơ của Thanh Thảo đã được (hay bị) trích theo lối cắt tỉa. "chàng hát rong thời trung cổ". với sự xô nhau. trước thời đại. phóng khoáng. là bản mệnh của Lor-ca. dù vẫn biết Lor-ca là nghệ sĩ trình tấu rất xuất sắc ghi ta và dương cầm. tương tác với nhau của các văn bản (đã nói).tiếng ghi ta lá xanh biết mấy tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan Tại sao tác giả lại có thể gợi lên được những điều ấy ? . nó đã trở thành hình tượng "song trùng" với hình tượng Lor-ca. ở đây ta không nói tới một cây đàn cụ thể. Cây đàn cất lên tiếng lòng của Lor-ca trước cuộc sống. Đọc thơ Lor-ca. vô định dưới vầng trăng khi đỏ. Nó là tinh thần thơ Lor-ca. hương sắc riêng không thể nào quên được của miền quê Gra-na-đa thuộc xứ An-đalu-xi-a.âm thanh nức nở... ta thường bắt gặp hình tượng một chàng kị sĩ đi mải miết.. khi buốt lạnh. đan cài nhau. nó đã nhập một với hình tượng Lor-ca. Thanh Thảo quả đã nhập thần vào thế giới thơ Lor-ca để lẩy ra và đưa vào bài thơ của mình những biểu tượng ám ảnh bồn chồn vốn của chính thi hào Tây Ban Nha. tiếng hát yêu đời của Lor-ca được Thanh Thảo gợi lại. Tất nhiên. Hơn thế nữa. là linh hồn. khi nồng nàn. nói về một tình yêu vô bờ và khắc khoải đối với quê hương... không gì có thể bắt nó im tiếng (ý thơ trong bài Đàn ghi ta). nơi ngày xưa từng được xem là "một trong những vương quốc đẹp nhất của châu Phi" do người ả-rập dựng nên. Trên thực tế. Đặc biệt. rộng ra. khi đen. và cao hơn cả là số phận của nhà thơ vĩ đại này. Tất cả những biểu tượng kia đã được tổ chức lại xung quanh biểu tượng trung tâm là cây đàn. vốn cũng là một biểu tượng đặc biệt trong thơ Lor-ca . tựa tiếng hát của một con tim bị tử thương bởi năm đầu kiếm sắc. Cây đàn từ chỗ mang hàm nghĩa nói về một định hướng sáng tạo gắn thơ với dòng nhạc dân gian. ở đó luôn vang vọng tiếng đàn ghi ta .

Cái người ta thấy đáng quan tâm lúc này nằm ở chỗ khác. ngây thơ. Đó là sự tự bộc lộ của chủ thể sáng tạo khi ráo riết suy nghĩ về số phận đầy bất trắc của nghệ thuật và khả năng làm tan hoà những suy nghĩ ấy trong một thứ nhạc thơ tác động vào người tiếp nhận bằng hình thức ám gợi tượng trưng hơn là hình thức giãi bày. phi lí (câu thơ chàng đi như người mộng du có phần thể hiện sự phi lí không thể nào nhận thức nổi này).xã hội bao quanh cuộc đời. bất lực. sẽ bộc lộ một tiềm năng ý nghĩa lớn hơn nhiều so với ý nghĩa dễ nhận thấy gắn liền với việc diễn tả âm thanh tuôn trào. Theo đó. yên ngựa. nhưng độc giả hiểu thơ không vì thế mà cho rằng thiếu. Gồm một chuỗi âm thanh mơ hồ khó giải thích. nhằm biểu hiện tốt nhất cái nhìn nghệ thuật của tác giả và giải phóng bài thơ khỏi sự trói buộc của việc thuật. Quả vậy. Nó là một hiện tượng có tính phổ quát. của cái đẹp trong thời khắc bị đẩy tới chỗ tuyệt diệt. Các từ miền đơn độc. trong trắng. kể những chuyện đã xảy ra trong thực tế. có hình thù (tròn). chúng ta có quyền cắt nghĩa tại sao lại li-la chứ không phải là cái gì khác. phũ phàng. ta hiểu rằng cảm giác đó không chỉ có ở Lor-ca.. tiếng đàn không còn là tiếng đàn cụ thể nữa. đảm nhiệm một phần chức năng liên kết chúng lại thành một chỉnh thể. Rồi màu đỏ gắt của tấm áo choàng. Hoa li-la (tử đinh hương) với màu tím mê hoặc. biểu tượng vốn có trong thơ Lor-ca được làm mới để chuyên chở những cảm nhận về chính thơ Lor-ca và về thân phận các nhà thơ trong thời hoành hành của bạo lực. sôi động của tiếng đàn. vầng trăng đã thực sự được tái sinh lần nữa trong một hình hài mới và gây được những ấn tượng mới. Câu thơ những tiếng đàn bọt nước ở đầu bài nếu được nối kết với các câu thơ khác là tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan và tiếng ghi ta ròng ròng . mỏi mòn gắn với chúng đã tạo ra một trường nghĩa chỉ sự mệt mỏi. là sáng tạo của Thanh Thảo. chỉ được biểu hiện đậm nét và thực sự trở thành "vấn đề" trong thơ của những nhà thơ luôn thắc mắc về ý nghĩa của tồn tại. Nó có khả năng ám gợi một điều kinh rợn sẽ được nói rõ ra trong khổ thơ sau : áo choàng bê bết đỏ tức là tấm áo choàng đẫm máu của Lor-ca. khi bị điệu về bãi bắn một cách tàn nhẫn. tiếng đàn cũng có màu (nâu. tất nhiên. không nghi ngờ gì. hoặc nữa là âm thanh mô phỏng tiếng ngân mê đắm của các nốt đàn ghi ta dưới tay người nghệ sĩ ?.máu chảy. độc giả sẽ thấy những thi liệu của thơ Lor-ca (mà truy nguyên. Không có gì khó hiểu khi dưới ngòi bút Thanh Thảo. Tiếng đàn giống như tiếng kêu cứu của con người. Cùng một cách nhìn như thế. Tất nhiên. kể lể kiểu lãng mạn. Nó không đơn thuần là màu của một trang phục. nó là sự sống muôn màu hiện hình trong thơ Lor-ca và là sinh quyển văn hoá. dù không có sự kiện nào của cuộc đời Lor-ca được kể lại một cách rành mạch. Sáng tạo nghệ thuật của Thanh Thảo được bộc lộ rõ trên các giao điểm này. Những hình ảnh. biểu tượng đã được ném ra chừng như lộn xộn. mặt khác. của bao con người vốn chỉ biết hát nghêu ngao niềm yêu cuộc đời với trái tim hồn nhiên. Với kiểu tạo điểm nhấn ngôn từ của Thanh Thảo. bởi tiếng đàn ở đây chính là sự cảm nhận của nhà thơ nay về tiếng đàn xưa. không của riêng ai. sinh quyển chính trị . nghệ thuật phương Tây chăng ? Hay đó là âm thanh lời đệm (phần nhiều mang tính sáng tạo đột xuất) của phần diễn tấu một ca khúc. chếnh choáng. thắc thỏm không yên của con người khi đối diện thực sự với cái bản chất phong phú vô tận của cuộc sống. có sinh mệnh (ròng ròng máu chảy). Tất cả những liên hệ ấy .luôn dày vò nhà thơ Tây Ban Nha bỗng trở thành sự tiên tri sáng suốt. bồn chồn. xanh). sự nghiệp Lor-ca. nao lòng. từng là đối tượng thể hiện quen thuộc của nhiều thi phẩm và hoạ phẩm kiệt xuất trong văn học. một phần không nhỏ vốn là thi liệu của những bài dân ca An-đa-lu-xi-a) như hình ảnh người kị sĩ đi lang thang. không của riêng thời nào. chi tiết. dòng thơ li-la li-la li-la xuất hiện hai lần trong thi phẩm một mặt có tác dụng làm nhoè đường viền ý nghĩa của từng hình ảnh..

tiết tấu của thi phẩm không còn gấp gáp và dồn bức nữa. Điều này tuân theo đúng lô gích tái hiện và suy ngẫm (tạm quy về phạm trù "nội dung") mà tác giả chọn lựa. Không phải ngẫu nhiên mà trong ít nhất hai phương án ngôn từ có thể dùng. một giá trị tinh thần. Trong muôn nghìn điều mà con người phải nghĩ lại khi đã "khôn dần lên". sự hiện diện của nghệ thuật trong đời sống là một trong những điều khiến ta trăn trở nhiều nhất. ngay khi người nghệ sĩ sáng tạo ra nó đã chết.đều có cái lí của chúng ! ở nửa sau của bài thơ.. côi cút. Dù thật sự thấm thía chân lí nói trên. những liên tưởng dồn tới và ta bỗng vỡ ra một chân lí : không ai chôn cất tiếng đàn và dù muốn chôn cũng không được ! Đây là tiếng đàn. như cảm giác của ta khi thấy cỏ mọc hoang đang ngao hát bài ca vắng người giữa mang mang thiên địa..lời thỉnh cầu đã được dùng làm đề từ cho bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca. Nhưng quan trọng hơn. Việc quy tội. khủng hoảng (của xã hội loài người) là sự khôn ngoan.đã không được thực hiện. một sự hoá . nói lên sự gắn bó vô cùng sâu nặng của ông đối với nguồn mạch dân ca xứ sở . nối theo sự mù loà. Nó vẫn không ngừng vươn lên.. Tiếng đàn ấy trường cửu cùng tự nhiên và hơn thế. Hãy lắng lòng để chiêm ngưỡng một sự siêu thoát. nó tuân theo lô gích tồn tại của chính cuộc đời : tiếp liền cái chết là sự sinh thành. nhằm làm nổi bật những tứ thơ "mới" mang tính chất "ăn theo". sau bộc phát. sôi trào là tĩnh lặng. Câu thơ không ai chôn cất tiếng đàn có lẽ đã được bật ra trong tâm thức sáng tạo của Thanh Thảo khi ông nghĩ tới lời thỉnh cầu của Lor-ca trong bài Ghi nhớ . Từ câu đường chỉ tay đã đứt đến cuối bài. nó lại càng long lanh hơn bao giờ hết. lan toả. và hình như càng im lặng trong thăm thẳm đáy giếng.một ý nguyện thể hiện chất nghệ sĩ bẩm sinh hoàn hảo của nhà thơ. tác giả suy tưởng về sức sống kì diệu của thơ Lor-ca nói riêng và về sự trường tồn của nghệ thuật chân chính nói chung. chín chắn. thấm đượm một cảm giác xa vắng. giọt nước mắt vầng trăng cứ mãi làm ta thao thức. tác giả vẫn không ngăn nổi lòng mình khi viết ra những câu thơ đau xót hết mực. Chỉ có sự đau đớn trước cái chết thảm khốc của một thi tài mãnh liệt. trầm tư. mà xác bị quăng xuống một giếng sâu (hay vực ?) gần Gra-na-đa.. bản thân nó chính là tự nhiên. Dĩ nhiên. Thanh Thảo đã lựa chọn cách diễn đạt không ai chôn cất chứ không phải là không ai chôn được ! Đến lượt độc giả. bơ vơ. ở đây không có thao tác đối lập sắc lẻm của lí trí mà nhiều thi sĩ ưa dùng trong các bài thơ "chân dung" hay "ai điệu". vốn được sáng tạo bằng chính trái tim nặng trĩu tình yêu cuộc sống của các nghệ sĩ : không ai chôn cất tiếng đàn tiếng đàn như cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng long lanh đáy giếng đường chỉ tay đã đứt dòng sông rộng vô cùng Lor-ca bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc chàng ném lá bùa cô gái Di-gan vào xoáy nước chàng ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt li-la li-la li-la. kết tội cho một đối tượng cụ thể nào đó đã đối xử thô bạo với nghệ thuật không còn là chuyện thiết yếu nữa.. ý nguyện của Lor-ca . nhịp điệu. Không. Nhưng nghĩ về điều đó. chứ không phải là một cây đàn vật thể. dù nó long lanh trong im lặng. Nó chậm rãi và lắng sâu.

mà ở đó.. của thời gian vĩnh cửu mà trong khoảnh khắc bừng tỉnh thoát khỏi mê lầm. cũng là cho một nhu cầu tinh thần vĩnh cửu của loài người. ta tưởng thấy nó hiện hình cụ thể và dăng chiếu ngang trời. Dù ai tiếc thương mặc lòng. nhờ được "tắm" trong một "dung môi" cảm xúc có cường độ mạnh cùng sự suy tư có chiều sâu triết học. Nó khơi dậy khát khao hướng về cái đẹp. "lời" vẫn thường gây vướng víu. anh minh. Điều này hiển nhiên là một sự lựa chọn có ý thức. Trong đoạn thơ cuối bài vừa phân tích. xoáy nước và cả lặng yên nữa. Chàng. có ánh bạc biêng biếc. Là sản phẩm tinh tuý của những cuộc đời như thế. sang ngang).để thấu nhập bề sâu. "nhẹ nhõm" và "mênh mang" (ta hãy chú ý tới điểm rơi cuối dòng thơ của các từ. Vậy mà. cái lặng yên sâu thẳm. Chàng đang bận tâm đuổi theo những ý nghĩ xa vời. Nó thanh lọc tâm hồn để ta có được tâm thế sống an nhiên giữa cuộc đời không thôi xáo động. thơ ca làm sao có thể chết ? Nó tồn tại như là hơi thở xao xuyến của đất trời. Còn nuối làm chi lá bùa hộ mệnh được xem là vật tàng trữ những sức mạnh thần diệu mà cô gái Di-gan trao cho. Từ lâu. Trên dòng sông của cuộc đời. Chàng đâu thèm chú ý tới máu lửa quanh mình lúc đó. Nhưng nhìn suốt chiều dài lịch sử.. chàng đã dứt khoát được giải thoát. vô cùng. ở bài thơ của Thanh Thảo. có một cái gì gợi ta nhớ tới sự tuẫn nạn của Chúa Giê-su trên núi Sọ. cái chết. Để nói về nỗi cô đơn.cái phương thức ám thị. Chàng đang vẫy chào nhân loại để đi vào cõi bất tử. Bị lôi đến chỗ hành hình. Thanh Thảo không phải đang làm nhạc mà là làm thơ. trong trường hợp này. ta hiểu rằng trong cuộc tương tranh không ngừng và hết sức thú vị giữa những cách diễn tả đặc hữu của văn học và cách diễn tả mang tính chất ám gợi huyền hồ của âm nhạc. khi đường chỉ tay đã đứt (đường chỉ tay như dấu ấn của số mệnh đóng lên cơ thể con người). sự lặng yên.. đối với người nghệ sĩ như Lor-ca. có bóng chàng nghệ sĩ Lor-ca đang bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc. hư ảo một màu huyền thoại. ta bỗng thấy câu thơ chàng đi như người mộng du ở phần trên có thêm tầng nghĩa mới. cụm từ như đã đứt. ta thấy Lor-ca không phải là trường hợp nghệ sĩ đầu tiên hay cuối cùng chịu kết cục bi thương bởi các thế lực thù địch với cái đẹp. vĩnh viễn xáo động. Tưởng không có gì chung giữa đường chỉ tay. các nhà . Trên thực tế.cái lặng yên của sự "đốn ngộ". tất cả chúng trở nên ăn ý với nhau lạ lùng để cùng cất tiếng khẳng định ý nghĩa của những cuộc đời dâng hiến hoàn toàn cho nghệ thuật. Lor-ca vẫn sống như người trong cõi khác. khước từ mô tả trực quan . Nói nhạc ở đây không có gì khác là nói tới cách thơ vận dụng phương thức của nhạc . Nó gieo niềm tin và hi vọng. người đọc càng nhìn thấy rõ hơn sự vững vàng của tác giả trong việc phối trí các hình ảnh. cuối cùng. ném nó "chìm lỉm" (chữ của Hàn Mặc Tử) vào xoáy nước hư vô. cách diễn tả của âm nhạc đã chiếm ưu thế. Chiếc ghi ta. Chàng đã thắng không chỉ lũ ác nhân mà còn thắng cả chính định mệnh và hư vô nữa. Vậy phải chăng có thể xem những khổ nạn liên tục là một phần tất yếu trong định mệnh của họ ? Hẳn Thanh Thảo đã nghĩ vậy khi viết tiếp những câu thơ thật gọn nghẽ. Để lòng mình ngân theo chuỗi âm thanh ấy. Chàng đã đoạt lấy thế chủ động trước cái chết của mình. như Thanh Thảo.. cái chết của Lor-ca là cái chết tức tưởi do bọn phát xít Frăng-cô gây nên. lời nói đã tan đi trong chính nó. sau một thoáng mặc tưởng. Từ điểm này nhìn lại.. dứt khoát và mạnh mẽ. bật thốt lên : li-la li-la li-la. Lại thêm một "văn bản" nữa ẩn hiện tỏ mờ dưới văn bản thơ của Thanh Thảo[1] !. biểu tượng lấy từ nhiều "văn bản" khác nhau vào một tổng thể hài hoà. nhưng kẻ bất lực lại chính là lũ giết người ! ở đây. Muốn mô tả nó ư ? Chỉ có thể. như ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt . Tất nhiên. cũng là con thuyền thơ chở chàng. Chàng chết. là phương tiện thích hợp. Chàng đã không chấp nhận sự tồn tại của bạo lực. Chỉ có nhạc với khả năng thoát khỏi dấu ấn vật chất của sự vật khi phản ánh nó. "bề xa" của sự vật. lá bùa..thân. gây nhiễu.

Xoáy nước là tai hoạ định mệnh trên dòng sông của số phận. chôn cất tiếng đàn. Đường chỉ tay đã đứt tượng trưng cho cú giáng phũ phàng trái ngang của số mệnh. con ngựa đen. cái chết còn là một giải thoát. Nhờ đó. khiến chúng có dạng một hình thể chứa nhiều hình ảnh. mô phỏng cả lối diễn tấu vẫn thường đệm cho người hát khi diễn nữa. Bài 3 Là một nhà thơ lớn của Tây Ban Nha hiện đại. Thanh Thảo còn mô phỏng những âm thanh từa tựa các nốt đàn ghita. Và thế là thi phẩm đã tự chọn cho nó một hình hài : vừa là thơ viếng vừa như một bi ca. Thanh Thảo đã chọn thời điểm bi phẫn nhất của cuộc đời Lorca cho cảm hứng của thi phẩm : lúc ông bị bắn chết. giữa thực tại và hư vô. Nhiều thi ảnh được tượng trưng hoá. Hàn Mặc Tử. hoa tử đinh hương ( hoa lila ). Chiếc ghita màu bạc là biến ảnh của chiếc ghi-ta nâu khi đã sang cõi khác. nó đã được Thanh Thảo dùng nhuần nhị và hài hòa để tạo ra cho thơ mình một cách nói hàm súc. Bởi vậy. Chiếc ghi-ta tượng trưng cho âm nhạc và thơ ca. Vì ông bị phatxit giết hại khi mới 37 tuổi. Riêng cái câu giọt nước mắt vầng trăng trong đoạn bày tỏ nỗi đau xót và tiếc thương trước cái chết hết sức thương tâm của Lorca mà lời thơ kết hợp cả trượng trưng thơ Đường với tượng trưng Thơ Mới: không ai chôn cất tiếng đàn tiếng đàn như cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng long lanh trong đáy giếng . Cái chết của Lorca càng ngang trái bội phần. Nhưng. Thanh Thảo muốn thể hiện mối đồng cảm sâu sắc đối với Lor-ca -. lá bùa hộ mệnh. để tiếng nói của thơ mình thêm phong phú. Lại thạo dân nhạc.thơ tượng trưng chủ nghĩa đã hướng tới điều này. Và. Bích Khê. vầng trăng chếnh choáng. Chẳng có gì lạ khi với bài thơ này. tiếng ghi-ta tròn. Đúng hơn. Dù không nhất thiết phải quy Đàn ghi ta của Lor-ca vào loại hình thơ nào. đường chỉ tay. chàng kĩ sĩ đơn độc. cô gái Di gan. ông thường thích đi khắp xứ như một gã Digan đơn độc mà hát lên những bài thơ của mình như những khúc romance. Nó là cây đàn lia của chàng nghệ sĩ tài hoa. Mất mát kinh hoàng là thế. Thậm chí... Chế Lan Viên hay nhóm Xuân Thu nhã tập hồi Thơ Mới. tất nhiên. vầng trăng đỏ. cây đàn thơ lạ lùng trong nền thi ca nhân loại ở nửa đầu của thế kỉ XX đầy bi kịch. Hành động ném lá bùa và ném trái tim đều giàu hàm ý tượng trưng về sự giã từ.. Đối với lòng tiếc thương. áo choàng đấu sĩ. Lorca như một nghệ sĩ kép : thi si kiêm nhạc sĩ. xác ông còn bị chúng quẳng xuống một cái giếng để phi tang. mọi cái chết đều ngang trái. Đường chỉ tay là hiện thân của thiên mệnh. Lối viết này không còn xa lạ đối với người đọc thơ Xuân Diệu. sự giải thoát của Lorca. tiếng ghi-ta nâu. ballad. Nhưng ông cũng không thể ngờ cái chết phũ phàng nhất đã ập xuống thân phận mình. sắc máu đấu trường. Lorca đã đem được chất dân gian Anđaluxia cùng sức sống của xứ sở bò tót vào thơ mình. làm sao có thể thiếu được dòng sông cùng với cỏ mọc hoang vốn là những hình ảnh biểu tượng từ lâu vẫn miên man với ngòi thơ Thanh Thảo . hình tượng thơ đã cùng cấu trúc nhạc bay đôi... dòng sông rộng. ta vẫn thấy nó đậm nét tượng trưng. Hẳn suy tư Thanh Thảo đã bị vây ám giữa những phản trái kia của cái chết. Trong bài thơ. là chiếc ghi-ta đã sang cõi siêu sinh. Thi sĩ bơi trên chiếc ghi-ta chính là bơi trên con thuyền của thi ca đang vượt qua bến bờ sinh tử. tiếng ghi-ta lá xanh. mà sau những lãng quên chúng vẫn không thôi đeo bám Thanh Thảo : đàn ghi-ta. Lá bùa cô gái di-gan là cái đẹp huyền bí. Nhất là lúc anh đọc được cái câu như một lời nguyện cuối.. tiếng ghita ròng ròng máu chảy. bài ca mộng du. Giải thoát bất đắc dĩ nhưng hoàn toàn. nhưng oái oăm thay. Ta gặp những Tiếng đàn bọt nước.Áo choàng đỏ gắt Thanh Thảo chọn viết về Lorca toàn là những thi ảnh rất siêu thực trong thế giới nghệ thuật của chính Lorca. Tây Ban Nha . cũng là cái dòng sông ranh giới giữa cõi sống và cõi chết. một di chúc viết sớm của Lorca : Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn ghi-ta. Đàn ghi-ta của Lorca chính là một lối thơ mà ở đó lời thơ đã hòa vào nét nhạc. về miền đơn độc. hình tượng Lorca và suy cảm Thanh Thảo đã nói chung một thứ tiếng là dòng thi liệu đã trộn vào nhau đó. Thanh Thảo có dùng những lối kết hợp khá phổ biến ở thơ tượng trưng. Lorca luôn dự cảm và bị ám ảnh khôn nguôi bởi cái chết.

Nhưng. tạo ra nhiều làn nghĩa : 1) quan hệ đẳng lập : giọt nước mắt (và) vầng trăng .nha áo choàng đỏ gắt / li-la li-la li-la / đi lang thang về miền đơn độc / với vầng trăng chếnh choáng / trên yên ngựa mỏi mòn.thực tại tàn khốc.. Ngẫu hứng mà đầy xao xuyến. Thanh Thảo hiểu rõ điều đó. Khi âm thanh gây niềm xao xuyến thì tự nó cũng chất chứa thi vị! Song.tức hoa tử đinh hương. Người đọc có một thoáng phân vân : vậy ý thực của câu thơ sẽ theo nghĩa nào ? Nhưng thoáng ấy sẽ qua nhanh bởi chỉ có câu trả lời duy nhất : nó phải là sự giao thoa và lung linh của tất cả các làn nghĩa ấy. Nhưng đọc kĩ hơn thì thấy hình như có một nghĩa lý nào đó hay hay. bằng cả vốn sống. Rồi ngay sau hai câu mào đầu đó là chuỗi âm thanh li-la li-la li-la. Và cuối cùng. niềm hân hoan . thể hiện sức sống bất diệt của những giá trị chân chính trên cõi đời này ? Mỗi nghệ phẩm là một sản phẩm không lặp lại. Thú thực.sự ngạo nghễ. Và thi phẩm cũng kết thúc bằng sự trở lại của chuỗi âm thanh ấy. 3) quan hệ so sánh : giọt nước mắt (như) vầng trăng . và không biết cái nào bắt đầu trước : thể .áo choàng đấu sĩ. Sự kiện Lorca bị hành hình vào bài thơ này đã dàn thành bốn phần nội dung với những khúc có dụng ý hẳn hoi về độ dài và tiết nhịp. vốn văn hoá cùng kinh nghiệm nghệ thuật.thi sĩ sáng tạo với toàn bộ thể chất và tâm linh mình. với hình ảnh Lorca lìa bỏ tất cả và giải thoát : đường chỉ tay đã đứt / dòng sông rộng vô cùng / Lorca bơi sang ngang / trên chiếc ghi-ta màu bạc // chàng ném lá bùa cô gái di-gan / vào xoáy nước / chàng ném trái tim mình / vào lặng yên bất chợt / li-la li-la li-la. phải thế mới là nghệ thuật. Kế đó.sắc màu chói gắt. dù chỉ là chấm phá. về nghĩa. lắm khi.cũng thấy được vẻ súc tích của nó. Vì giờ đây. người thơ thầm kính viếng hương hồn Lorca hay chính là ngàn muôn đoá hoa của sự sống đang nảy nở từ cái chết đau thương của nhà thi sĩ. Không chỉ nội dung. Tiếp nối.. tiếng đàn thảo dân . Nhưng thực hư ra sao. Đầu tiên. Cụ thể là giao thoa giữa thanh âm và thi ảnh. là hình ảnh Lorca theo lối ấn tượng : những tiếng đàn bọt nước / Tây . lila lại chính là một loài hoa có màu tím ngát rất được người phương Tây ưa chuộng : hoa lila . phần phát triển. nghệ thuật ..nha / hát nghêu ngao / bỗng kinh hoàng / áo choàng bê bết đỏ / Lorca bị điệu về bãi bắn / chàng đi như người mộng du. Chuỗi âm thanh kế tiếp gợi hình ảnh những tràng hoa chuỗi hoa bật tím liên tiếp.nỗi kinh hoàng.. Sự có mặt của hai chuỗi li-la li-la li-la ở phần đầu và phần kết là thế. phần kết. Việc tái hiện sự kiện Lorca bị hành hình với những diễn biến phũ phàng. thì cũng kể được đôi chút. phần cao trào.vầng trăng thế thôi ? Giữa chúng chẳng có một quan hệ từ nào. 2) quan hệ song song : giọt nước mắt (với) vầng trăng . Mãi sau.ban . 5) quan hệ đồng nhất : giọt nước mắt (là) vầng trăng. Nó như một chuỗi nốt đàn buông do người đệm đàn (ghi ta) lướt qua hàng dây để kết thúc phần dạo. Nó tựa những tiếng đàn đệm cuối cùng nhằm tạo những dư âm sau khi lời hát đã ngừng. cũng đã ít nhiều đem lại một cái "cốt" cho thi phẩm. đau đớn và tiếc thương cho một con người vô tội. Mở đầu là hai câu : Những tiếng đàn bọt nước / Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt. phần giới thiệu. Nội dung chủ đạo mà thi phẩm triển khai sẽ là phận người trong một hiện thực đầy tranh chấp đối chọi như thế. Muốn kể. thân phận bọt bèo . Cặp hình ảnh cứ ngỡ tương phùng nào ngờ lại tương tranh.. một bậc tài hoa oan khuất. Chúng là những tương phản kín đáo mà gay gắt : âm thanh hồn nhiên . Lorca bị giết : Tây . đọc kĩ hơn vào cấu trúc mới vỡ lẽ : té ra đây lại là sự giao duyên kì thú của thơ và nhạc.ban .. khi mới đọc bài thơ này trong tập Khối vuông Rubic. đánh dấu khoảng ngắt cho người hát chính thức bắt lời trình diễn ca khúc. chứ không hẳn chỉ là những con âm rỗng nghĩa. 4) quan hệ sở hữu : giọt nước mắt (của) vầng trăng .bạo lực. dường như cái mạch kia còn tuân theo các bước phát triển thuộc về cấu trúc của một ca khúc nữa. là nỗi tiếc thương trước sự thực phũ phàng : tiếng ghi-ta nâu / bầu trời cô gái ấy / tiếng ghi-ta lá xanh biết mấy / tiếng ghi-ta tròn bọt nước vỡ tan / tiếng ghi-ta ròng ròng / máu chảy // không ai chôn cất tiếng đàn / tiếng đàn như cỏ mọc hoang / giọt nước mắt vầng trăng / long lanh trong đáy giếng. vẻ khiêm nhường . Thanh Thảo chọn hai hình ảnh này khởi đầu một thi phẩm giống như kiểu tạo những âm chủ cho một nhạc phẩm. Tâm tư người đọc bị cuốn ngay vào mạch kể qua các diễn biến ấy với những kinh hoàng. Thì ra. mà cứ đơn giản y như đặt hai hình ảnh bên nhau : giọt nước mắt . Là người ham tìm tòi cách tân. tôi thấy cái chuỗi kia là một nét lạ. mà ngay cả hình thức. Có phải câu ấy được viết theo lối "nghệ thuật sắp đặt" không. việc tước bỏ quan hệ từ lại là cách gia tăng nghĩa cho hình ảnh và lời thơ. Đó là những đoá hoa người đời. giữa chúng lại có thể phát sinh nhiều kiểu quan hệ. "Với những bài thơ hay . Năng lượng sáng tạo có thể tích tụ lâu dài trong cả ý thức và tiềm thức. Sáng tạo nghệ thuật là thế ..

văn hóa Tây Ban Nha mà quan trọng hơn là gợi lên một cách khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Phê-đê-ri-cô Gar-xi-a Lorca — nhà thơ lớn nhất Tây ban Nha thế kỉ XX và cũng là một chiến sĩ dũng cảm trong cuộc chiến chống phát xít. “Áo choàng đỏ gắt” kích thích sự hung hăng của những con bò tót. người hiệp sĩ Lorca bước ra đấu trường với một quyết tâm cao dù là trong cuộc chiến không cân sức với bọn phát xít Phrang-cô. Ông được nhiều người biết đến qua câu thơ nổi tiếng: “khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn” (Câu mở đầu bài thơ “Ghi nhớ”). ta thấy như hiện lên những cuộc đấu khác: Cũng tấm áo choàng ấy. Nhưng sao lại là “những tiếng đàn bọt nước”? Ta thấy ở đây “bọt nước” đã không được dùng với chức năng vốn dĩ là danh từ nữa mà trở thành một tính từ để bổ nghĩa cho “những tiếng đàn”. “Những tiếng đàn bọt nước” trở thành âm vang của trái tim khát khao giao hòa với cuộc sống rộng lớn hay khát khao sự đồng điệu chăng? Mượn hình ảnh bọt nước để nói về tiếng đàn Lorca quả là sáng tạo độc đáo của Thanh Thảo. Câu thơ đọc lên nghe mà xót xa! Cả sự hẫng hụt nữa! Thế thì. Đó là những trận đấu bò tót mà ở đó luôn hiển hiện tấm “áo choàng đỏ gắt” của người hiệp sĩ đấu bò. Lorca. còn trên đấu trường nghệ thuật thì đó là cuộc chiến giữa nhà cách tân vĩ đại Lorca với nền nghệ thuật cũ kĩ. dễ vỡ thật. câu thơ “tiếng đàn xưa đứt ngang dây” của Tố Hữu viết về Nguyễn Du vốn đã tội nghiệp thì đến đây. rất vĩ đại. Bài 4 Thanh Thảo là một nhà thơ có mối quan tâm đặc biệt đối với những con người có nhân cách và nghĩa khí dù số phận có thể ngang trái. là mong manh. Trong không gian văn hóa Tây Ban Nha ấy. dễ vỡ… cứ như cuộc đời Lorca vậy. Cũng có lẽ vì sứ mệnh cao cả ấy mà nhân cách Lorca càng ngời sáng và tiếng đàn Lorca càng ám ảnh hơn: . Có lẽ vì vậy mà Thanh Thảo đã chọn ngay tiếng đàn để mở đầu cho bài thơ viết về Lorca: “những tiếng đàn bọt nước” Câu thơ nghe thật lạ lùng nhưng đầy sức gợi. Khoảnh khắc ấy xảy ra càng đột ngột bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu". sao mà ngắn ngủi quá! Nếu như trước đây. nghĩa là tăng thêm phần kịch tính. mong manh. Hình ảnh “bọt nước” gây cho ta ấn tượng mạnh về sự nhỏ bé. Sáng tạo này còn được thể hiện ở câu thơ tiếp: “Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt” Câu thơ này thì rõ là mang đậm không khí Tây Ban Nha khi nhắc đến một nét văn hóa đặc sắc của đất nước này. già nua. Cả hai cuộc chiến đều rất cao cả. “Những tiếng đàn” hay chính là sự nghiệp sáng tác mà cũng là cuộc đời của nghệ sĩ Lorca. in trong tập “Khối vuông ru-bích” (1985). Đó là cả một quá trình nhưng sáng tạo là khoảnh khắc.xác hay tâm linh . rằng “bọt nước” đúng là nhỏ bé. Trong mạch cảm hứng ấy. lạc hậu. Nếu như câu thơ đầu nói lên sinh mệnh ngắn ngủi của Lorca thì câu thơ này là sự lí giải cho sinh mệnh ấy bằng sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ _ chiến sĩ Ph. chính vì thế mà cần phải tan hòa vào đại dương mênh mông. là khi bước vào đấu trường. người hiệp sĩ đã chuẩn bị tinh thần cho cái chết có thể xảy đến bất cứ lúc nào. “những tiếng đàn bọt nước” của Thanh Thảo viết về Lorca lại càng tội nghiệp hơn. lạc quan hơn. cũng tinh thần ấy. Đây được xem là thành công nhiều mặt của Thanh Thảo mà ngay đoạn đầu của bài thơ cũng đã rất đặc sắc: “Những tiếng đàn bọt nước Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt li-la li-la li-la đi lang thang về miền đơn độc với vầng trăng chếnh choáng trên yên ngựa mỏi mòn” (trích “Đàn ghi-ta của Lorca” — Thanh Thảo) Đoạn thơ gợi lên khung cảnh chính trị. nhà văn đã viết “Đàn ghi-ta của Lorca”. khiến ta không khỏi cảm phục và thương mến. ta đánh hướng nhìn qua một góc độ khác. G.

trên hành trình của mình. đang khai phá những miền đất mới. nhưng hình như không chủ định nên mới… “đi lang thang”. chỉ với sáu câu thơ đầu. nơi ngự trị của “cái tôi đa ngã”. Nhưng sao trạng thái ấy lại diễn ra trên một yên ngựa “mỏi mòn”? Người nghệ sĩ Lorca vẫn đeo đuổi những khát vọng của mình. bao la hơn. Câu thơ miên man với những thanh bằng khiến không gian như càng được trải rộng hơn. nếu có mỏi mòn thì đó là vì năm tháng dài dằng dặc trong người nghệ sĩ cô đơn mà thôi! Ta thấy liền ba câu: “đi lang thang về miền đơn độc với vầng trăng chếnh choáng trên yên ngựa mỏi mòn” đều có sự song hành của sự đơn độc và sự vận động. không phải là một nơi chốn cụ thể nào mà chỉ là sự đơn độc của con người trong không gian? Và sự đơn độc là vì nơi đây vẫn còn hoang sơ. những chân trời nghệ thuật mới. “miền đơn độc”. “cái tôi chưa biết”. Lorca. một con người cũng rất tâm huyết với thơ ca . giàu chất nhạc và chất họa còn cho thấy cả những nỗ lực đổi mới thơ ca của Thanh Thảo. cho nghệ thuật. và một dài “a”. chưa dấu chân người? Lorca. người nghệ sĩ Lorca vẫn không ngần ngại dấn bước. Dẫu là gì thì cũng là sự tượng trưng cho cái đẹp. Mà hành trang người nghệ sĩ ấy mang theo là “vầng trăng chếnh choáng”.G. hay chính là trạng thái say mê. Thanh Thảo đã mang đến cho chúng ta những liên tưởng gián đoạn nhưng rõ nét về Ph. có sự nghiệp vĩ đại nhưng sinh mệnh ngắn ngủi và cô đơn. Và không biết có phải ngẫu nhiên mà trong từ “li-la” có sự đấu nối của hai nguyên âm một ngắn “i”. nhập nhòa. “Chếnh choáng”. Có phải vì nơi Lorca đến. Câu thơ gây ấn tượng về một vầng trăng dập dềnh. xuất thần trong sáng tạo thi ca. yêu tự do. “cái tôi rất yêu tự do”. một chiến sĩ. Một vầng trăng có tâm trạng. cùng với phép lặp của từ “li-la” khiến câu thơ càng thêm miên man và đầy ám ảnh về cuộc đời ngắn ngủi và sự bất tử của tiếng đàn Lorca? Sự trải ra của âm thanh tiếng đàn trong câu thơ này còn tạo nền để trải tiếp khoảng không gian mênh mông tiếp sau.“li-la li-la li-la” Câu thơ trên có thể là sự mô phỏng âm thanh tiếng đàn gắn bó với Lorca. một nghệ sĩ dũng cảm. xô lệch. có thể là những tiếng gọi trìu mến về một loài hoa tím của đất nước Tây ban Nha _ hoa li-la (tử đinh hương). bởi vì người nhìn nó có tâm trạng. Người nghệ sĩ Lorca như đang chìm trong thế giới vô thức. một con người cô đơn vẫn không ngừng bước “đi lang thang trong miền đơn độc”. Và “chếnh choáng” hình như là một từ chỉ trạng thái hơn là một từ láy tượng hình. Trên không gian ấy. Bức tranh hiện lên là bức tranh của những hoang mạc dãi đầy ánh trăng mà trên đó có bóng người nghệ sĩ với cây đàn ghi-ta đi lang thang một người một ngựa… Vậy là. Đoạn thơ với những sáng tạo độc đáo. mà trên đó.