You are on page 1of 76

L CH S

ĐI N T

H C

Tr n Nghiêm d ch

L ch s Đi n t h c

Kristen Eliza Coyne, Adam Rainey, Jesse Birch, Eric Hooper, Kevin John, Richard Ludlow, Adam Rainey

Tr n Nghiêm d ch

M cl c
600 trư c Công nguyên – 1599 .................................................................................. 1 1600 – 1699 .................................................................................................................. 4 1700 - 1749 .................................................................................................................. 7 1750 – 1774 ................................................................................................................ 11 1775 - 1799 ................................................................................................................ 14 1800 - 1819 ................................................................................................................ 17 1820 - 1829 ................................................................................................................ 20 1830 – 1839 ................................................................................................................ 24 1840 - 1849 ................................................................................................................ 29 1850 - 1869 ................................................................................................................ 33 1870 - 1879 ................................................................................................................ 38 1880 - 1889 ................................................................................................................ 41 1890 – 1899 ................................................................................................................ 45 1900 – 1909 ................................................................................................................ 49 1910 - 1929 ................................................................................................................ 53 1930 - 1939 ................................................................................................................ 57 1940 – 1959 ................................................................................................................ 61 1960 - 1979 ................................................................................................................ 65 1980 - 2003 ................................................................................................................ 69

600 trư c Công nguyên – 1599
M i quan tâm và s mê ho c c a loài ngư i v i t h c và i n h c ã có cách nay ít nh t là 2600 năm, kho ng năm 600 tCN. ó là lúc, xưa như chúng ta bi t, nh ng ngư i Hi L pc i l n u tiên c p n nh ng tính ch t bí n. Nhà tri t h c Thales x Miletus ã quan sát th y h phách, khi c xát, hút ư c lông chim và nh ng ch t li u nh khác. Ông cũng ý th y á nam châm (magnetite) có th hút ư c s t. Nhưng m t s phân bi t rõ ràng gi a hai hi n tư ng này v n không ư c nh n ra. Trong nhi u th k , nh ng hi n tư ng này ã khêu g i nh ng trí tu l n, t Pliny t i Plato t i St. Augustine. Nhưng s hi u bi t sâu s c th t s v n ti p t c l ng tránh h . Các nhà tư tư ng th i C i và Trung i thư ng b vư ng m c b i vi c thi u công c , b i m t phương pháp nêu nghi v n không hoàn thi n, b i c tin tôn giáo ho c các t ch c ngăn c m th m tra t do, và các tư tư ng b o th ã làm h i ch ch hư ng.

Ph n nhi u trong th i kì này, thuy t duy linh ã tô i m cho th gi i c a con ngư i. Thales, ch ng h n, tin r ng á nam châm có m t linh h n. Nh ng quan ni m khác có l th t khôi hài i v i chúng ta ngày nay ã ư c xu t trong th i gian này. Nhà tri t h c La Mã Lucretius, ch ng h n, cho r ng các h t do á nam châm phát ra quét qua không khí gi a nó và s t, do ó hút s t thông qua m t lo i “mút” l y. Mu n hơn nhi u sau này, m t cách ti p c n có ph n chín ch n hơn th c hi n b i ngư i Pháp Pierre de Maricourt (Petrus Peregrinus), ngư i s ng th i th k 13, ã làm thí nghi m v i m t á nam châm hình c u và nh ng th khác, r i công b k t qu c a ông trong cu n “Epostolia de Magnete.” Ông là m t trong nh ng ngư i u tiên xu t vi c khai thác tính ch t v n còn hi u bi t nghèo nàn c a t h c ch t o m t c máy chuy n ng vĩnh c u. Tuy nhiên, có m t d ng c t ã i vào s d ng trong th i gian này và ã có tác ng r ng rãi hơn lên l ch s loài ngư i so v i c máy tư ng tư ng c a Peregrinus: ó là la bàn. Ngư i Trung Qu c ư c ông o công nh n là ã phát minh ra nó. S ch ng th c ư c s sách ghi l i u tiên v la bàn s d ng trong hàng h i Trung Hoa vào năm 1086, và sau này

L ch s

i nt h c

1

nó ư c các th y th châu Âu s d ng. Tuy nhiên, la bàn ã ư c s d ng hàng th k trư c ó vì nh ng m c ích khác. G i là “kim ch nam”, d ng c ơn gi n ư c mô t là m t á nam châm hình cái môi, như hình v , cán c a nó luôn luôn ch v phương nam. Hi n thân s m nh t này c a la bàn mang tính ch t thiêng liêng hơn là m t công c hàng h i, s d ng ch d n hư ng c a cu c s ng c a con ngư i, không ph i nh ng bư c chân c a h .

Còn hơn nh ng bi u hàng h i và nh ng công c khác, la bàn ã làm cho nh ng chuy n hành trình bi n l n tr nên có th trong th i gian này. D ng c ã ch ư ng cho Columbus n châu Mĩ, Vasco da Gamma i vòng qua vùng s ng châu Phi và ti n vào n , và Ferdinand Magellan trong chuy n vòng quanh th gi i c a ông. Nó cũng ưa n nh ng khám phá khoa h c quan tr ng, trong ó có các quan sát v c c t c a Trái t và s l ch c a t trư ng c a nó. Ti n v năm 1600, m t vài trí tu sáng su t ã b t u nhìn th y t và i n là hai l khác nhau. S thông su t này ánh d u bư c nh y trí tu l n u tiên trong s hi u bi t c nhân lo i v nh ng lĩnh v c có tương quan v i nhau này. Nhưng m t g n 250 năm n a trư khi m t s hi u bi t y hơn hi n ra t m i tương quan này, ho c nh ng lo i i n khác t t i ngoài tĩnh i n ra. 600 tCN - 1599 c a c n

kho ng 600 tCN

Nhà tri t h c Hi L p Thales x Miletus lưu ý th y h phách hút ư c lông chim và nh ng v t nh khác khi b c xát, m c tham kh o l ch s u tiên v tĩnh i n. Ông cũng làm thí nghi m v i á nam châm, hay magnetite, và th y nó có th hút ư c s t. á nam châm ư c s d ng trên bàn th c a các o sĩ Trung Hoa.

kho ng 100 tCN

L ch s

i nt h c

2

kho ng 50 tCN

Trong bài thơ dài c a ông De Rerum Natura (“V b n ch t c a v n v t”), nhà thơ và nhà tri t h c La Mã Lucretius ã liên h v i lí thuy t v t lí c a nhà tri t h c ngư i Hi L p Epicurus, trong ó có n l c c a ông vi c gi i thích ho t tính c a á nam châm. Nhà thiên văn và nhà toán h c ngư i Trung Hoa Shen Kua tư ng thu t vi c s d ng la bàn t trong hàng h i trong cu n Meng ch'i pi t'an. Alexander Neckam, m t th y tu ngư i Anh, cung c p b n miêu t châu Âu s m nh t c a vi c s d ng la bàn t b i nh ng ngư i th y th trong tác ph m c a ông De utensilibus (“V các thi t b ”). Binh sĩ ngư i Pháp Pierre de Maricourt, còn ư c bi t t i là Petrus Peregrinus, ã ti n hành nh ng thí nghi m ơn gi n v i nam châm và vi t nên tác ph m Epistola de magnete (“B c thư v nam châm”), trong ó ông nói v la bàn, các c c t và kh năng c a nam châm m nh làm o c c c a nam châm y u hơn. Trong hành trình v phía tây c a ông xu t phát t Tây Ban Nha, Christopher Columbus tư ng trình ã quan sát th y s nghiêng c a kim t tính c a la bàn c a ông thay i gi a ư ng xuyên i dương t ông sang tây. Nhà toán h c ngư i Italy Girolamo Cardano nh n ra l c t và l c hút c a các v t nh v i h phách b kích thích là khác nhau. Robert Norman, m t nhà ch t o la bàn ngư i Anh, mô t s nghiêng hay l ch c a m t kim t tính trong cu n L c hút m i, ã o góc nghiêng ó v i m t d ng c do ông t phát minh ra g i là vòng tròn nghiêng. Nhà Trái a lí ngư i Italy Livio Sanuto l n t có hai c c t . u tiên chú ý t i quan i m r ng

1086

1180

1269

1492

1551

1581

1588

L ch s

i nt h c

3

1600 – 1699
Năm 1600, cu c cách m ng khoa h c ang di n ti n châu Âu, m t th i kì ư c ánh d u b i nh ng ti n b mang tính l ch s trong khoa h c như các phát ki n c a Keppler, Galileo, Francis Bacon và nhi u ngư i khác. Nhà khoa h c u tiên l i d u n c a ông trong th k này là nhà v t lí ngư i Anh v i cái tên William Gilbert. Trong năm u tiên c a th k này, gi a s ơm hoa k t trái trí tu c a th i kì Elizabeth, Gilbert ã cho xu t b n sáu t p sách tên là De Magnete (“V nam châm”). Nhi u ngư i xem ây là tác ph m khoa h c th t s u tiên. R i b truy n th ng hi n có, Gilbert xây d ng k t qu c a ông trên nh ng thí nghi m th c s - l p l i m b o k t qu phù h p, s d ng thi t b khoa h c và mang l i nh ng quan sát tr c ti p thay cho các gi thuy t k th a.

M t d ng c do Gilbert phát minh ra dùng trong nh ng nghiên c u này là cái versorium: m t mũi tên kim lo i phát hi n ra l c i n trong ch t li u và c u thành nên cái i n nghi m u tiên. M t thi t b khác ông t tên là “terrella” – nghĩa là ti u Trái t. Qu c u á nam châm b t hóa này ph i h p ăn ý v i m t la bàn trong vô s thí nghi m. Gilbert ã th c hi n nhi u khám phá mang tính t phá v i cơ c u này, trong ó có vi c b n thân Trái t là m t nam châm kh ng l . Ông cũng cho r ng Trái t có m t “qu c u tác d ng” t tính – m m m ng c a m t s th t không ư c hi u bi t th u áo b i các nhà khoa h c trong hơn 200 năm tr i. Sau khi ki m tra có phương pháp nhi u ch t li u a d ng, Gilbert ã phát hi n th y h phách không ph i là ch t li u duy nh t, khi c xát, hút ư c nh ng v t nh nh t nh. Ông ã phân lo i các ch t li u này là “có tính i n”, và các ch t ó không có tính ch t g i là “phi i n”. Như v y, Gilbert là ngư i ã t ra thu t ng “ i n” (d a trên t v ng Hi L p ch h phách). Nhi u quan i m c a Gilbert không úng: Ví d , ông suy lu n sai l m r ng l c t là nguyên nhân cho qu o c a M t trăng quay xung quanh Trái t, và rõ ràng ã th t b i trư c

L ch s

i nt h c

4

vi c nh n ra tĩnh i n không ch hút, mà còn y. Tuy v y, nh ng thành t u trí tu c a ông, và cách th c chúng ư c t o ra, là m t bư c nh y l n trong l ch s khoa h c. Khi ch nghĩa ph c hưng, b t u Italy th k 15, lan r ng ra ph n còn l i c a Âu châu, các nhà khoa h c ã kh o sát nh ng a h t m i, n m l y m t cách ti p c n theo ch nghĩa duy lí Descartes nghiên c u. Năm 1629, nhà tri t h c Italy Niccolò Cabeo ã l p y m t trong nh ng ch còn b tr ng c a Gilbert, l n u tiên lưu ý th y s ti p xúc gi a hai ch t hút nhau có th làm cho chúng sau ó y l n nhau. Ba th p k sau, nhà v t lí ngư i c Otto von Guericke ã á ti p qu bóng nghiên c u c a Gilbert (n u nói ư c như v y) b i vi c ch t o m t “terrella” c a riêng ông – không ph i b ng á nam châm mà b ng sulphur. Nó là b ph n c a m t d ng c mà ông s d ng t o ra tĩnh i n. Ông s d ng qu c u sulphur, c máy u tiên thu c lo i c a nó, phô bày tác d ng y c a tĩnh i n, ban u hút m t cái lông chim sang terrella ã c xát, sau ó i t i xua u i nó vòng quanh căn phòng v i qu c u ó. Von Guericke sau ó tr thành ngư i u tiên ch ng ki n hi u ng i n phát quang khi qu c u sulphur c a ông b t u lóe sáng trong khi ho t ng.

1600 – 1699

1600

Sau g n hai th p k th c nghi m, bác sĩ ngư i Anh William Gilbert ã hoàn thành tác ph m c a ông v t h c, De Magnete, Magneticisique Corporibus, et de Magno Magnete Tellure (“Bàn v nam châm, các v t t tính, và Thanh nam châm vĩ i c a Trái t”). Công trình l n u tiên s d ng thu t ng i n (electric), t do Gilbert t ra cho h phách xu t phát t ti ng Hi L p (electron), l n u tiên phân lo i chính các ch t i n và phi i n, và m t trong nh ng mô t s m nh t r ng Trái t là m t th c th t tính. Nhà tri t h c dòng Tên ngư i Italy Niccolò Cabeo công b nh ng quan sát c a ông v l c hút và l c y i n trong cu n Philososphia Magnetica, lưu ý th y s ti p xúc gi a hai ch t li u hút nhau có th làm cho chúng sau ó y l n nhau. Giáo sĩ ngư i Anh Henry Gellibrand xác nh ch c ch n r ng l ch t bi n i theo th i gian b ng cách so sánh các phép o m i v i các phép o ông thu ư c trư c ó 12 năm, và công b k t qu c a ông. Tri t gia ngư i Pháp René Descartes ưa ra m t trong nh ng l i gi i thích cơ gi i u tiên, thay vì duy linh, v t h c, nó liên quan t i m t tương tác ph c t p gi a xú khí, ch s i và ng d n. Trong cu n Pseudodoxia Epidemica, bác sĩ ngư i Anh Thomas Browne l n u tiên s d ng thu t ng i n (electricity) mà ông nh nghĩa là “m t s c m nh hút ư c các c ng rơm hay nh ng v t nh , và làm bi n i kim la bàn t t do”.

1629

1635

1644

1646

L ch s

i nt h c

5

1660

Nhà v t lí c Otto von Guericke phát minh ra m t c máy có kh năng phát ra tĩnh i n b ng cách áp d ng ma sát trên m t qu c u sulphur trong m t qu c u th y tinh quay trên m t cán s t v i m t tay quay. Lưu ý th y b ph n qu c u sulphur c a máy phát i n c a ông có th làm cho lóe sáng b i dòng i n mà nó t o ra, Otto von Guericke tr thành ngư i u tiên quan sát th y i n phát quang. Robert Boyle, m t nhà th c nghi m ngư i Anh y tham v ng, xu t b n cu n Các thí nghi m và lưu ý v ngu n g c cơ gi i hay s s n sinh c a dòng i n, trong ó ông mô t s truy n i n qua m t chân không. Edmond Halley, nhà toán h c và thiên văn h c ngư i Anh, xu t r ng Trái t g m nh ng qu c u n m trong nh ng qu c u, m i qu c u quay t t so v i nh ng qu c u khác và b t hóa m t cách c l p. Halley s d ng quan i m c a ông v hành tinh gi i thích t i sao l ch t bi n i d n theo th i gian. Edmond Halley ti n hành cu c kh o sát s l ch t qu c a ông hai năm sau ó. u tiên và công b bi u k t

1672

1675

1692

1699

L ch s

i nt h c

6

1700 - 1749
Ngài Isaac Newton c a nư c Anh, ư c xem là m t trong nh ng nhà khoa h c và nhà toán h c vĩ i nh t trong l ch s , ã xu t b n chuyên lu n n i ti ng c a ông v ánh sáng và quang h c ngay u th k này. Ngoài nh ng v n khác, nó còn gi i quy t m t cu c tranh lu n ã b t u hàng năm trư c ó xem ánh sáng là h t hay là sóng. i l p v i nh ng lí thuy t trư c ó, Newton xác nh ánh sáng c u thành t các h t, hay các “ti u th ”. Các nhà khoa h c ti p t c bàn t i bàn lui v v n ó trong hàng th k , nhưng cu i cùng ngư i ta công nh n ánh sáng là sóng i n t và sau này ư c ng ý, nh m t nhà khoa h c l i l c khác, Albert Einstein, r ng ánh sáng v a là sóng v a là h t.

M t ngư i ng hương c a Newton, Francis Hauksbee, ư c thuê b i H i Hoàng gia, m t vi n hàn lâm khoa h c c l p thành l p London năm 1662. M c dù tương i ít h c, nhưng Haukabee có m t năng khi u v khoa h c, nh t là thi t k và ch t o thi t b thí nghi m. Ngay t u th p niên 1700, ông ã ti n hành tìm hi u ánh sáng khí áp, hay lóe sáng xu t hi n trong m t khí áp k khi ngư i ta l c nó, m t hi n tư ng ư c hi u bi t nghèo nàn vào th i y Hauksbee i n nh n ra lóe sáng ó là i n – k t qu c a s ma sát c a th y ngân chuy n ng trong ng khí áp k . Ông ti p t c nghiên c u xem nh ng ch t li u khác có mang l i m t hi u ng như v y hay không, và vì công vi c này, ông ã ch t o m t máy phát tĩnh i n c i ti n nhi u trên m u năm 1660 c a Otto von Guericke. V i nó, ông ã t o ra ánh sáng trong m t ng th y tinh sáng, ông tư ng thu t, c sách – m t ti n thân thô sơ c a bóng èn i n. Ông còn sáng t o ra s hình dung tr c giác u tiên v các ư ng l c i n, m c dù Haukabee không nh n th c rõ ý nghĩa c a cái ông nhìn th y. Hauksbee còn hi u sai m t hi n tư ng khác quan sát th y trong các thí nghi m c a ông: ó là mang m t qu c u th y tinh l i g n m t qu c u nhi m i n khác, ông có th làm nhi m i n qu c u th nh t (ngày nay g i là nhi m i n do hư ng ng).

L ch s

i nt h c

7

M t ngư i Anh khác, Stephen Gray, ti p t c theo u i nghiên c u c a Hauksbee trong lĩnh v c ó v i nh ng óng góp quan tr ng c a riêng ông, quan tr ng nh t trong s ó là khám phá ra s d n i n. S d ng nhi u ch t li u a d ng trong nhi u năm, Gray ã truy n t i i n i nh ng kho ng cách ngày càng xa hơn. Cu i cùng, ông chuy n các thí nghi m c a ông ra ngoài tr i và xây d ng nh ng ư ng dây dài hàng trăm foot. Ông i n ch nh n ra r ng m t s ch t thì d n i n t t (cái ngày nay chúng ta g i là ch t d n i n), trong khi m t s ch t khác thì không (ch t cách i n). Vài năm sau ó, bên kia eo bi n Anh, nhà hóa h c ngư i Pháp Charles-François de Cisternay du Fay ã l p l i và d n gi i v nh ng thí nghi m c a Gray, von Guericke và nh ng ngư i khác, i n m t s hi u bi t y hơn v l c y i n. Trong khi th c hi n như v y, ông ã thu ư c m t s nh n th c quan tr ng, trong ó có vi c r ng a s các v t có th làm cho nhi m i n ch b ng cách c xát chúng, và các ch t d n i n t t hơn khi b m ư t. Nhưng khám phá quan tr ng nh t c a du Fay là s t n t i c a hai lo i i n. Ông ã suy lu n ra k t lu n này v i thí nghi m sau ây. Th nh t, nhà hóa h c ã mang m t lá vàng n ti p xúc v i m t qu c u th y tinh ã c xát, ngư i ta trông i nó hút, r i t c thì y, lá vàng ra. Sau ó, ông t lá vàng g n m t v t b c xát khác – l n này là m t mi ng nh a copal gi ng h phách, và ng c nhiên th y lá vàng hút nh a copal. Ông thì trông i hai v t nhi m i n ó y l n nhau. Du Fay xác nh ph i có hai lo i i n, và t tên m t lo i là i n th y tinh và m t lo i là i n nh a. M t s ch t t o ra lo i i n th nh t, còn m t s ch t phát ra lo i th hai. M c dù Du Fay ã tinh ranh quan sát nh ng hành vi i l p, nhưng ông ã sai, t t nhiên, trong gi i thích c a ông v chúng. Benjamin Franklin s l p k l c ngay sau ó vài năm. Hư ng v gi a th k , m t lo i t i n ơn gi n ã ư c nghĩ ra tr thành m t công c th c nghi m r t quan tr ng – và mang tính gi i trí. ư c phát minh c l p b i th y tu ngư i c E. Georg von Kleist và nhà v t lí ngư i Hà Lan Pieter van Musschenbroek trư ng i h c Leiden, nó tr nên n i ti ng v i cái tên chai Leyden. Nó g m m t cái chai th y tinh ch a y nư c, tráng bên trong và bên ngoài l p kim lo i m ng và y b ng m t cái nút có s i dây kim lo i xuyên qua. u kia c a s i dây này có th n i v i m t máy phát tĩnh i n, sao cho i n do máy phát t o ra s ch y vào và d tr trong chai. M c dù nguy hi m n u s d ng không c n th n (van Musschenbroek ã suýt m t m ng v i nó), nhưng cái chai ã ư c s d ng b i nhi u nhà khoa h c l i l c trong nghiên c u c a h v i n (trong ó có Benjamin Franklin) và làm phát sinh nh ng bi u hi n kì l c a dòng i n.

1700 – 1749

1706

Nhà v t lí ngư i Anh, ngài Isaac Newton xu t b n cu n Opticks, t p h p nh ng bài vi t c a ông liên quan n ánh sáng, màu s c và quang h c. Trong tác ph m này, ông ưa ra lí thuy t ti u th v ánh sáng r ng ánh sáng c u thành t các h t, không ph i sóng, như nh ng nhà khoa h c khác xu t. Francis Hauksbee London phát minh ra máy phát tĩnh i n g m m t qu c u th y tinh i u ch nh b ng m t tay quay t o ra i n tích qua s ma sát, t ó ngư i ta s

1706

L ch s

i nt h c

8

1708

d ng m t dây kim lo i b t l y, m t c i ti n quan tr ng so v i m u mang tính nguyên b n hơn do Otto von Guericke sáng t o ra vài th p k trư c ó. Nhà khoa h c ngư i Anh William Wall chú ý th y m t s gi ng nhau gi a ti ng s m và tia ch p, và gi a nh ng ti ng răng r c và tia l a i n sinh ra b i các v t nhi m i n và quan sát c a ông ư c ăng trong cu n K y u tri t h c.

1709

Các thí nghi m cơ-lí v nh ng v t khác nhau. Gi i thích m t vài hi n tư ng b t ng liên quan n ánh sáng và i n ư c Francis Hauksbee cho xu t b n và tr thành m t nghiên c u quan tr ng trong lĩnh v c i n và i n phát quang. Nhà toán h c và thiên văn h c ngư i Anh Edmond Halley suy xét chính xác r ng hi n tư ng c c quang trong khí quy n liên quan n các tác ng c a t trư ng c a Trái t. Qua s quan sát ch t ch kim la bàn, nhà ch t o thi t b ngư i London George Graham phát hi n ra s bi n i hàng ngày c a l ch t trư ng Trái t. Nhà hóa h c Stephen Gray London ch ng minh ư c s d n i n và xác b m t c a m t v t gi l y i n tích c a nó. nh r ng

1716

1722

1729

1733

Nhà hóa h c Pháp Charles-François de Cisternay du Fay nh n xét r ng có hai lo i i n khác nhau mà ông g i là i n nh a (-) và i n th y tinh (+), lưu ý l c y c a các i n tích gi ng nhau và l c hút c a các i n tích khác nhau, và xác nh r ng dây d n i n t t hơn khi m ư t. Thomas Le Sueur và Francis Jacquier xu t b n cu n Principia c a Newton và có m t lưu ý n o n văn ch ng minh m t nh lu t ngh ch o lũy th a ba c a l c gi a hai nam châm. Chai Leyden, d ng c th c hành u tiên dùng d tr i n tích, ư c phát minh c l p b i th y tu ngư i c E. Georg von Kleist và nhà v t lí ngư i Hà Lan Pieter van Musschenbroek. Jean-Antoine Nollet, m t tu sĩ và nhà v t lí ngư i Pháp, ưa ra lí thuy t r ng v t ch t i n liên t c ch y gi a hai v t tích i n. Nhà v t lí ngư i Anh Gowin Knight phát tri n m t phương pháp s n su t nam châm nhân t o gi l i s t hóa c a chúng trong nh ng kho ng th i gian kéo dài. Các nam châm m i ư c s d ng trong la bàn Knight, chúng tr nên r t ph bi n i v i các

1742

1745

1745

1745

L ch s

i nt h c

9

th y th và nhà khoa h c. 1746 Trong m t bu i trình di n i n cho nhà vua Louis XV, Jean-Antoine Nollet cho phóng i n m t chai Leyden n m c dòng i n i qua m t oàn 180 lính c n v hoàng gia. Sau ó, ông ti n hành m t kì công tương t qua m t oàn tăng l s p dài hơn m t km. Nhà khoa h c ngư i Anh William Watson phát tri n khái ni m b o toàn i n tích, trong ó t n t i m t ch t l ng i n không ư c sinh ra hay phá h y, mà ch truy n t v t này sang v t khác. Không bao lâu sau ó, Benjamin Franklin phát tri n y hơn lí thuy t b o toàn ó. Johann Heinrich Winckler, m t giáo sư t i i h c Leipzig, c g ng khai thác i n truy n i n báo qua nh ng kho ng cách dài. Nhà v t lí và hóa h c ngư i Anh Henry Cavendish b t u o d n c a nh ng ch t khác nhau b ng cách so sánh cú s c mà ông nh n ư c khi ông cho phóng i n chai Leyden qua chúng. William Watson, Henry Cavendish và nh ng ngư i ng s khác c g ng o v n t c c a dòng i n khi nó truy n qua m t m ch i n dài hơn 12.000 foot và k t lu n sai l m r ng nó là t c th i. Jean-Antoine Nollet ch t o m t i n nghi m sơ khai, m t i n k g m m t qu c u lõi x p lơ l ng chuy n ng theo s c hút và y tĩnh i n c a m t v t tích i n.

1746

1746

1747

1748

1748

L ch s

i nt h c

10

1750 – 1774
M t trong nh ng trí tu l i l c làm vi c trong th i gian này là Benjamin Franklin, ngư i Mĩ u tiên có nh ng óng góp quan tr ng cho khoa h c. ng th i là m t chính khách tài năng, nhà tri t h c và nhà văn, Franklin ã phát tri n m t s mê ho c sâu s c v i i n h c trong th p niên 1740, sau khi ông có m t ng th y tinh và v i vóc làm thí nghi m v i chúng. V i d ng c này và m t máy phát tĩnh i n do ông ch t o, ngư i th không bi t m t m i ã lao vào m t lo t thí nghi m ưa ông n ch tin r ng ch có m t lo i i n mà thôi, thay vì hai lo i mà du Fay ã nêu ra vài năm trư c ó. Franklin lí gi i r ng tính ch t y và hút quan sát th y các ch t khác nhau dư i nh ng trư ng h p khác nhau là do hàm lư ng tương i c a ch t l ng này bên trong ch t, thay vì nh ng lo i ch t l ng khác nhau. Ông còn k t lu n r ng ch t l ng này tìm th y trong m i v t, m c dù nó có th truy n t v t này sang v t kia. Nghiên c u c a Franklin còn d n n quan sát c a ông r ng i n không th ư c t o ra, nó cũng không th b m t i. Thay vì v y, s m t i n v t này mang l i s thu thêm i n v t kia. i u này tr nên n i ti ng là nguyên lí b o toàn i n tích. Các v t nh n thêm i n tích, theo lí thuy t c a Franklin, là dương, còn các v t cho i i n tích là âm. Theo Franklin, chúng ta l n theo m t trong nh ng quy ư c xưa cũ nh t – và kì l nh t – v i n: Nó chuy n t dương (v t có nhi u i n tích hơn) sang âm (v t có ít i n tích hơn). óng góp n i ti ng nh t c a Franklin cho lĩnh v c này, t t nhiên, là thí nghi m cái di u c a ông. M i ng v c c a ông r ng sét và i n ch là m t và i u tương t ư c ch ng minh khi tia sét ánh vào cái di u c a ông trư c m t cơn giông bão, truy n xu ng m t s i dây m và gây ra m t khóa công kích cho tia l a i n. S hi u bi t th u áo này d n n phát minh c a ông ra c t thu lôi, phát minh th c ti n u tiên xu t hi n trong lĩnh v c i n hãy còn non tr và là phát minh ã b o v cho vô s m ng s ng con ngư i.

L ch s

i nt h c

11

Nghiên c u c a Franklin ã mê ho c các nhà khoa h c và nh ng ngư i khác kh p nư c Mĩ và châu Âu, trong ó có m t m c sư ngư i Anh tên là Joseph Priestley. Th t ra, Priestley ã g p Franklin trong m t trong nh ng l n lưu trú t m th i c a v khách ngư i Mĩ London và ã ư c truy n c m h ng th c hi n m t s thí nghi m c a riêng ông. i u áng nói là v i m t ngư i không ư c ào t o khoa h c chính th ng, Priestley ã ti n hành ư c m t quan sát thâm thúy. Ông b t u v i m t thí nghi m trong ó m t qu c u, lơ l ng bên trong m t cái chai nhi m i n, dư ng như hoàn toàn không b nh hư ng b i l c. Hành tr ng ó ưa Priestley i n tư tư ng c a ngài Isaac Newton v nh lu t V n v t h p d n, phát bi u r ng l c hút h p d n gi a Trái t và các v t khác t l ngh ch v i bình phương kho ng cách gi a tâm c a Trái t và tâm c a v t. i u này cũng có nghĩa là nh ng v t n m bên trong này không ch u l c h p d n nào. Priestley ã n i k t các ch m t quãng ó, lí thuy t hóa m t nh lu t ngh ch o bình phương cho l c i n, m t bư c nh y trí tu n tư ng s m ư c ch ng minh là chính xác.

1750 – 1774

1750

John Michell, nhà a lí ngư i Anh, xu t b n cu n Chuyên lu n v nam châm nhân t o, mô t cách th c ch t o các nam châm thép m nh và ưa ra m t l i gi i thích c a khám phá c a ông v nh lu t ngh ch o bình phương cho l c hút và l c y c a các nam châm. Perh Vilhelm Margentin vi t thư cho Vi n Hàn lâm Khoa h c Th y i n, trong ó ông nêu nh n xét v tác ng c a c c quang lên m t kim nam châm b t hóa. Nh ng b c thư c a Benjamin Franklin g i cho m t ng nghi p ư c xu t b n thành cu n Các thí nghi m và quan sát v i n. Tác ph m có nêu quan i m c a Franklin v các i n tích dương và âm, s d ng các v t d n nh n, c i ti n chai Leyden và m t k ho ch c th cho thí nghi m cái di u n i ti ng c a ông. M i quan h gi a sét và i n ư c ch ng minh khi k ho ch c a Benjamin Franklin thu th p i n tích t m t ám mây bão vào m t chai Leyden v i m t cái khóa g n v i m t cái di u ư c th c hi n thành công. Franz Aepinus, nhà tri t h c t nhiên ngư i c, xu t b n cu n Tentamen Theoriae Electricitatis et Magnetismi c a ông (“M t n l c i tìm Lí thuy t c a i n và T h c”), cu n sách u tiên xem xét i n và t dư i d ng toán h c.

1750

1751

1752

1759

L ch s

i nt h c

12

1762

Johann Sulzer, nhà v t lí Th y Sĩ sinh s ng Berlin, hình thành trong u và ti n hành m t thí nghi m t hai kim lo i khác nhau trong mi ng c a ông sao cho chúng ch m vào nhau, t o ra m t c m giác l lư i. V cơ b n thì ây chính là phép ki m tra b ng lư i u tiên c a pin, và nó ã ư c nhi u nhà khoa h c khác l p l i, trong ó có Alessandro Volta. Nhà v t lí Th y i n Johannes Wilcke phát minh ra m t thi t b ơn gi n t o ra nh ng lư ng l n i n tích, sau này nó tr nên n i ti ng là máy tích i n. Joseph Priestley, m c sư ngư i Anh và là nh lu t c a l c gi a các i n tích ph i gi phương c a Newton cho l c h p d n. Cu c a ông ư c xu t b n, trong ó toàn b d y ã ư c xem xét kĩ lư ng. ngư i say mê khoa h c, suy lu n r ng ng d ng như nh lu t ngh ch o bình n L ch s và Hi n tr ng c a i n h c li u có s n trong lĩnh v c i n th i kì

1764

1767

1768

Johannes Wilcke biên so n và xu t b n bi u bao g m các phép o t kh p a c u.

góc nghiêng do t tính

u tiên

1769

Nhà phát minh ngư i Anh James Watt sáng k ra ng cơ hơi nư c, m t m u thi t k ông ti p t c c i ti n trong hai th p k ti p theo. C máy ư c khai thác mu n vào th k sau ó trong vi c s n su t i n quy mô l n.

L ch s

i nt h c

13

1775 - 1799
Cu c cách m ng công nghi p, sau này lan ra kh p B c Mĩ và ph n còn l i c a châu Âu, b t u di n ra nư c Anh trong kho ng th i gian này. Phong trào ã t o ra m t nhu c u l n i v i nh ng nh ng công ngh và phát minh m i, nh ng ti n b n n t ng trong ngành khoa h c hàng năm. Nhưng ph n nào ó vì i n và t h c chưa ư c hi u bi t tr n v n, cho nên nhi u ý tư ng mà chúng ta xem là l l m ngày nay ti p t c sinh sôi. Bác sĩ ngư i c Anton Mesmer kh ng nh ông có th ch a nhi u ch ng b nh v i m t ki u ch a v t thương b ng t tính. (Các bác sĩ ã s d ng s c i n i u tr cho b nh nhân trong nhi u năm) M c dù công vi c c a ông b l t tr n b i Benjamin Franklin và nh ng ngư i khác, nhưng s c h p d n lí thuy t c a ông ti p t c t n t i, làm phát sinh nhi u năm sau ó thu t thôi miên cũng như nh ng phương pháp ch a lành v t thương b ng t tính khác.

B t ch p s bu c t i thư ng xuyên c a các lang băm, các nhà khoa h c ti p t c th c hi n nh ng bư c nh y l n. áng lưu ý nh t là m t kĩ sư quân i Pháp, ngư i năm 1785 ã k t h p m t phát minh tài trí và vi c s d ng toán h c nh lư ng l c i n, nh ó ch ng minh kh ng nh c a Joseph Priestley v nh lu t ngh ch o bình phương c a l c i n và l c t , cái cân xo n c a Augustin de Coulomb g m m t thanh cách i n treo lơ l ng dư i m t s i dây, m i u c a nó là m t qu c u. Trong các thí nghi m c a ông, Coulomb làm tích i n m t trong các qu c u, và sau ó mang cùng lư ng i n tích cho qu c u th ba. Khi ông t qu c u th ba này g n qu c u nhi m i n kia, thì qu c u nhi m i n này s b y ra. Khi ó Coulomb có th o kho ng cách mà qu c u b y d ch chuy n. B ng cách này, ông ã

L ch s

i nt h c

14

thi t l p m t công th c tính l c gi a hai i n tích b t kì cách nhau m t kho ng nào ó. ơn v c a l c tĩnh i n này ư c t tên ông. Kho ng th i gian ó, m t giáo sư ph u thu t ngư i Italy ang làm thí nghi m v i nh ng cái chân ch c t ra ( ng th i v i t thi ngư i), kh o sát m t hi n tư ng ông g i là “ i n sinh v t”. Qua m t l n tình c trong phòng thí nghi m, Luigi Galvani chú ý th y m t u que kim lo i khi ch m vào cơ chân c a ch c t ra làm cho chân ch co gi t. Sau khi lo i tr linh c m ban u c a ông r ng hành tr ng này là do th i ti t, Galvani xem nó là m t b ng ch ng c a m t lo i “ch t l ng” i n riêng bi t b m sinh ng v t. (Nghiên c u c a ông ã truy n c m h ng cho tác ph m Frankenstein n i ti ng c a Mary Shelley) T t nhiên Galvani ã sai l m. Chân ch không t o ra i n, mà d n nó gi a m t lo i kim lo i mà chân ó ti p xúc v i lo i kim lo i kia u que nh n. Nhưng sai l m c a ông r t có l i, vì nó ưa n khám phá r ng các dây th n kinh mang xung i n và khai sinh ra lĩnh v c i n hóa h c. Nó cũng ã kích ng Alessandro Volta, m t ngư i ng h u ngư i Italy b thuy t ph c r ng Galvani không úng, ch ng minh ông ta ã sai. Ông ã ch ng minh i u này rõ ràng nh t v i vi c phát minh ra c t volta.

1775 – 1799

1775

Nhà hóa h c và v t lí ngư i Anh Henry Cavendish phát tri n khái ni m i n dung và i n tr , m c dù ph n nhi u nghiên c u c a ông v i n không ư c công b mãi cho n cu i th k 19. Nhà v t lí ngư i Italy Alessandro Volta phát minh ra máy phát tĩnh i n mà ông g i là máy tích i n. Tên g i này cũng áp d ng cho m t thi t b tương t do Johannes Wilcke sáng ch ra trư c ó m t th p k . Giáo sư ngư i c Georg Christoph Lichtenberg khám phá ra nh ng hình nh khác thư ng, sau này ư c g i là hình Lichtenberg, có th t o ra b ng cách làm nhi m i n các bào t dương x ho c nh ng ch t b t m n khác và sau ó quét chúng lên trên m t b m t mang i n tích trái d u. Anton Mesmer, m t bác sĩ ngư i c, ưa ra phương pháp ch a lành v t thương b ng t tính d a trên lí thuy t c a ông v t sinh v t Paris sau khi b c m hành ngh Vienna. Nhà hóa h c l ng danh Antoine-Laurent Lavoisier c a nư c Pháp ch ng minh ư c s chuy n tr ng thái c a ch t l ng ho c ch t r n thành ch t khí mang l i s nhi m i n.

1775

1777

1778

1781

L ch s

i nt h c

15

1785

Nhà v t lí Pháp Charles-Augustin de Coulomb ch t o ra m t cái cân xo n và mang l i b ng ch ng nh lư ng c a nh lu t ngh ch o bình phương c a l c i n và lưc t do Joseph Priestley lí thuy t hóa trư c y 20 năm. Martin Van Marum ngư i Hà Lan ch t o ra m t máy phát tĩnh i n c i ti n l n, m nh hơn nhi u, chưa t ng ư c ch t o ra trư c ó và ã ti n hành nhi u thí nghi m a d ng v i i n. Giáo sĩ Abraham Bennet trình bày hai thi t b quan tr ng trên t K y u Tri t h c, m t dùng phát hi n ra i n ( i n nghi m lá vàng) và m t dùng tăng cư ng i n tích qua s c m ng (b nhân i n). Giáo sư n i ti ng trư ng i h c Bologna, Luigi Galvani, báo cáo nh ng quan sát c a ông th c hi n trong ti n trình hơn 11 năm tr i v tác d ng c a u nh n kim lo i lên cơ chân c a con ch c t ra trong bài báo De Viribus Electricitatis in Motu Musculari Commentarius (“Bàn v tác d ng c a i n lên chuy n ng cơ”). Ông ã gán sai l m cho s co gi t cơ mà ông nhìn th y là m t l c b m sinh ông t tên là i n sinh v t. Khi th c hi n các thí nghi m v i các kim lo i t trong mi ng c a ông tương t như các thí nghi m c a Johann Sulzer, nhà v t lí Italy Alessandro Volta ban u tin r ng ông ang tr i nghi m tác ng c a i n sinh v t, nhưng sau ó ông nh n th y ông có th t o ra dòng i n trong s v ng m t c a mô ng v t b ng cách s d ng m t mi ng bìa c ng t m nư c mu i thay cho lư i c a ông. Vì v y, ông suy ra r ng hi u ng ó ư c kích thích b i s ti p xúc hai kim lo i khác nhau v i m t v t m.

1785

1787

1791

1796

L ch s

i nt h c

16

1800 - 1819
Th k 19 b t u v i m t phát minh ngo n m c: chi c pin u tiên, sáng ki n c a n th n báo ng c a Luigi Galvani, Alessandro Volta. Nhi u t phá khoa h c ã xu t hi n trong nh ng th p niên sau ó là ng d ng, c i ti n ho c th m chí là nh ng khám phá ư c truy n c m h ng b i d ng c c a Volta. Vinh quang c a Volta có th ư c ghi nh n, m t ph n, nh s th t b i c a Galvani. Trư c h t, nghi ng lí thuy t c a Galvani v “ i n sinh v t” là sai, và sau ó tin ch c vào i u ó, Volta ã bác b lí thuy t ó m t cách d t khoát v i phát minh ra c t volta. Volta nh n ra r ng khi hơi m có m t gi a hai kim lo i khác nhau, thì dòng i n có th ư c d n. Và ông nh n ra r ng b n càng có nhi u l p ó thì b n có th làm phát ra i n nhi u hơn. C t c a ông g m các l p b c và k m, v i các mi ng gi y t m nư c mu i gi a.

“Cơ quan i n nhân t o” này, như nhà phát minh g i nó, là thi t b u tiên t o ra và duy trì dòng i n và t o ra dòng i n qua m t ph n ng hóa h c. Là m t ti n b l n so v i các máy phát tĩnh i n, nó ã m ra cánh c a cho t t c nh ng lo i ng d ng khác. Thu t ng volt, m t s o c a dòng i n, ư c t tên ghi nh n thành t u c a Volta. Ch hai năm sau thành t u c a Volta, nhà tri t h c ngư i Italy Gian Domenico Romagnosi ang làm thí nghi m v i chi c pin m i thì ông th y nó làm l ch m t cái kim t tính. M c dù ông ã nh n ra b n ch t áng kinh ng c c a khám phá c a ông – m t liên h gi a i n và t - và m t t báo Italy ã báo cáo nó, nhưng tin t c ch ng hi u sao ã th t b i không gây ư c s chú ý c a c ng ng khoa h c. Tuy v y, 17 năm sau, m t ngư i an M ch s có m t cùng khám phá ó, và i vào l ch s nh khám phá ó.

L ch s

i nt h c

17

Các nhà phát minh hăng hái làm vi c tìm ki m các ng d ng cho dòng i n mà Volta v a khai thác ư c. M t trong nh ng phương ti n ng d ng u tiên là bóng èn, và t u n gi a th k 19, hai lo i èn i n, èn h quang và èn nóng sáng, ã ư c phát tri n. èn h quang c p ngu n b ng pin xu t hi n trư c, và nhà hóa h c ngư i Anh Humphry Davy ã ch ng minh ư c m t nguyên m u sơ khai cho Vi n Hoàng gia London vào năm 1810. Tuy v y, nh ng bóng èn này không tr thành th c ti n cho n khi máy phát i n xu t hi n, và b l n át b i s th ng tr c a các èn nóng sáng.

1800 – 1819

1800

Nhà v t lí Italy Alessandro Volta công b trư c H i Hoàng gia London phát minh c a ông ra ngu n i n liên t c u tiên và là ti n thân c a pin, c t volta, ông ch t o b ng cách x p xen k các l p b c, gi y bìa c ng m, và k m và n i l p b c và l p k m t hai u i di n c a c t v i m t dây d n. Không bao lâu sau công b c a Volta v c t volta, nhà hóa h c William Nicholson và nhà ph u thu t Anthony Carlisle ã ch t o ư c phiên b n Anh u tiên c a d ng c và phát hi n th y dòng i n mà nó t o ra có th phân tách nư c thành hai ch t khí, hydrogen và oxygen. Johann Wilhelm Ritter, nhà v t lí ó là pin d tr i n (1803). c, phát minh ra pin khô, không bao lâu sau

1800

1802

1802

Luigi Valentino, m t h c trò c a Alessandro Volta, l n m i n.

u tiên s d ng c t volta

1802

Italy, Gian Domenico Romagnosi phát hi n ra m t m i liên quan gi a i n và t khi ông quan sát th y m t c t volta làm l ch m t kim t tính. L i gi i thích cho khám phá c a ông xu t hi n trên m t t báo Italy nhưng không ư c a s c ng ng khoa h c chú ý t i. Nhà hóa h c Anh Humphry Davy kh ng nh ch c ch n trong m t bài gi ng r ng hi n tư ng i n phân có th s d ng phá v t t c các h p ch t thành các nguyên t c a chúng và sau ó s d ng quá trình ó tách thành công ư c natri, kali và các kim lo i ki m th . Humphry Davy trình di n èn h quang i n carbon trư c các thành viên c a Vi n Hoàng gia London, m t d ng èn i n không tr thành th c ti n cho công

1806

1810

L ch s

i nt h c

18

d ng ph bi n mãi cho 1813

n hơn n a th k sau này.

Nhà khoa h c Pháp Siméon-Denis Poisson công b phương trình c a ông cho i n th , là m t s hi u ch nh c a m t phương trình phát tri n trư c ó b i ngư i ng bào c a ông, Pierre-Simon LaPlace và v ch ra m i liên h gi a s phân b i n tích và i n th .

L ch s

i nt h c

19

1820 - 1829
M t cách tình c sau bư c chân c a nhà tri t h c Italy Gian Domenico Romagnosi, Hans Christian Ørsted tr thành nhà khoa h c th hai phát hi n ra m i tương quan c a i n và t . Tháng 4 năm 1820, nhà v t lí và hóa h c ngư i an M ch theo thu t l i ã có m t bài gi ng v i n khi ông chú ý th y kim c a m t la bàn g n ó t s p nó vuông góc v i m t dây d n mang dòng i n. Nghiên c u sau ó c a ông không ưa n t n cùng c a cái ông ã nhìn th y, nhưng ông s m công b khám phá c a ông trư c th gi i, l n này ã hi u ư c t m quan tr ng c a nó. Th t v y, tin t c c a Ørsted ã gây ra m t cơn ch n ng trong c ng ng khoa h c, cho ra i lĩnh v c i n t h c và t n n t ng cho t phá mang tính l ch s c a Michael Faraday và James Clerk Maxwell sau này trong cùng th k .

Ngay sau báo cáo c a Ørsted, các nhà khoa h lao vào kh o sát nh ng hàm ý c a nó. Các thành viên c a Vi n Hàn lâm Khoa h c Pháp – trong ó có André-Marie Ampère, François Arago, Siméon-Denis Poisson và Jean-Baptiste Biot – c bi t hăng hái nh t. Ampère nhanh chóng ưa ra m t lí thuy t ch ng minh các dây d n song song mang dòng i n ch y cùng chi u hút l n nhau, còn các dây d n song song s y nhau n u dòng i n c a chúng ch y theo chi u ngư c nhau. S hi u bi t sâu s c c a Ampère ã làm phát sinh lĩnh v c i n ng l c h c; và tên c a ông, t t nhiên, ã ư c t tên cho ơn v ampe. Arago quan sát th y m t s t không b t hóa t o thành m t vòng tròn xung quanh m t dây d n n u nó mang dòng i n, nhưng không t o ra vòng tròn ó khi dòng i n ng ng ch y. Biot, h p tác v i Félix Savart, ã thi t l p m t nh lu t mang tên h có th tính ư c t trư ng phát sinh b i m t dây d n mang dòng i n. Toàn b nh ng thành t u này xu t hi n ch trong vòng vài tháng sau khám phá c a Ørsted..

L ch s

i nt h c

20

Năm sau ó, m t con ngư i mà tên tu i ã tr thành huy n tho i trong lĩnh v c i n t h c ã ưa ra nh ng d u n u tiên c a ông. Nhà hóa h c ngư i Anh Michael Faraday, do Humphry Davy b o tr , phát hi n th y dòng i n có th t o ra chuy n ng quay, ưa ông n ch t o ng cơ i n nguyên b n u tiên. Faraday nó cho nh ng ngư i khác phát tri n thành c máy ngày càng ph c t p hơn, nhưng trong nh ng th p k ti p sau ó, ông ã có nh ng óng góp không gì sánh n i cho lĩnh v c i n t h c ang sinh sôi phát tri n. Gi a th p niên 1820, kĩ sư ngư i Anh William Sturgeon sáng ch ra nam châm i n th c ti n u tiên, có th ch u ư c 20 l n s c n ng c a riêng nó. Các nam châm i n ngày càng ph c t p và m nh m gi vai trò quan tr ng trong nghiên c u l n các ng d ng th c ti n chưa t ng có t trư c n gi . Kho ng th i gian Sturgeon ang phát tri n nam châm c a ông thì nhà v t lí c Georg Simon Ohm chú ý th y dòng i n t o ra nhi t. Nhi t, ông ghi nh n, bi u th s c n tr iv i dòng i n. T ây ông suy ra r ng dòng i n bi n thiên t l tr c ti p v i i n tr c a dây. Ohm ã thi t l p m t nh lu t bi u di n m i quan h này gi a volt, ampe và i n tr là cơ s c a i n h c. C nh lu t và ơn v c a i n tr mà ông mô t u ư c mang tên ông.

1820 – 1829

1820

Nhà v t lí và hóa h c an M ch Hans Christian Ørsted lưu ý trong m t trong nh ng bài gi ng c a ông r ng kim t tính c a m t la bàn t s p vuông góc v i m t dây d n mang dòng i n. Không gi ng như khám phá c a Gian Domenico Romagnosi v cùng m i liên h ó gi a i n và t g n hai th p k trư c, công b

L ch s

i nt h c

21

c a Ørsted v s ki n ã g i cơn ch n m t lu ng gió th c nghi m m i. 1820

ng qua c ng

ng khoa h c và d n

n

Nhà toán h c André-Marie Ampère, ch m t tu n sau khám phá c a Ørsted ã b t u phát tri n m t lí thuy t nh m gi i thích hi n tư ng và ch ng minh r ng các dây d n song song v i dòng i n ch y qua chúng hút l n nhau khi các dòng i n ch y cùng chi u, nhưng s y l n nhau n u chúng ch y theo chi u ngư c nhau. Xây d ng trên nghiên c u c a Ørsted, nhà v t lí Pháp François Arago tìm th y m t s t không b t hóa t nh hư ng theo m t vòng tròn xung quanh m t dây ng có dòng i n ch y qua như th nó là m t nam châm, nhưng s phân tán ra khi dòng i n m t i. Nhà toán h c và v t lí c Johann Schweigger ch t o cái ông g i là b nhân i n có th khu ch i áng k t tính c a m t m ch i n. B nhân Schweigger tr thành d ng c chính xác u tiên có kh năng phát hi n và o nh ng lư ng r t nh c a i n, cu i cùng tr thành cái g i là i n k . Các nhà v t lí Pháp Jean-Baptiste Biot và Félix Savart thi t l p cái ngày nay g i là nh lu t Biot-Savart, có th dùng tính t trư ng m t kho ng cách cho trư c tính t m t dòng i n là ngu n g c sinh ra trư ng. Michael Faraday, m t ngư i th óng sách cũ h c vi c khoa h c dư i trư ng Humphry Davy, v sơ t trư ng xung quanh m t v t d n và l p l i các thí nghi m c a Ørsted trong phòng thí nghi m c a ông Vi n Hoàng gia. Ông phát hi n th y dòng i n có th t o ra chuy n ng quay, ưa ông n ch ch t o m t trong nh ng ng cơ i n nguyên b n u tiên. Nhà v t lí c Thomas Johann Seebeck phát hi n th y dòng i n ch y qua m t m ch i n g m nh ng ch t d n khác nhau n u như có s chênh l ch nhi t gi a các ch t. Hi u ng nhi t i n này ngày nay g i là hi u ng Seebeck. Peter Barlow, nhà toán h c và kĩ sư ngư i Anh, ch ng minh ư c m t phiên b n sơ khai c a ng cơ i n thư ng ư c g i là bánh xe Barlow. André-Marie Ampère , nhà khoa h c ngư i Pháp, thi t l p nh lu t cơ b n c a ông cho m i quan h gi a t trư ng và dòng i n là ngu n g c c a nó, tương t như nh lu t Biot-Savart nhưng có d ng th c ph c t p hơn, s d ng ngôn ng gi i tích.

1820

1820

1820

1821

1822

1822

1822

L ch s

i nt h c

22

1824 1824

Nhà khoa h c Pháp Siméon-Denis Poisson ưa ra khái ni m th t vô hư ng. Nhà khoa h c và chính khách ngư i Pháp François Arago phát hi n ra chuy n ng quay t tình, m t kim t tính lơ l ng trên m t cái ĩa s quay tròn khi cái ĩa quay tròn. Kĩ sư ngư i Anh William Sturgeon phát tri n và trưng bày nam châm i n th c ti n u tiên, nó m nh nâng ư c 20 l n tr ng lư ng c a nó. Trong bài báo c a ông v t h c, Joseph Henry, giáo sư toán h c ngư i Mĩ, mô t m t vài thành t u mà ông ã th c hi n nam châm i n và các d ng c khác ư c s d ng trong các cu c thao di n i n t t o ra nh ng hi u ng n i d th y hơn. Nhà v t lí c Georg Simon Ohm xu t b n cu n Die galvanische Kette, mathematisch bearbeitet (Kh o sát m ch i n v m t toán h c). Chuyên lu n có m t l i gi i thích c a ông v các lí thuy t i n t và có t t c các thành ph n c a nh lu t Ohm. Nhà toán h c và v t lí ngư i Anh George Green m r ng các phép tính i n và t c a Siméon-Denis Poisson, ưa ra thu t ng th , và gi i thích cái ngày nay g i là nh lí Green trong tác ph m Bài gi ng ng d ng phân tích toán h c vào Lí thuy t i n và t . Nhà côn trùng h c ngư i Mĩ Harrison Gray Dyar ch t o m t máy i n báo trong ó tín hi u i n ư c ghi l i qua phương ti n hóa ch t d ng m t v t b n trên gi y quỳ m gây ra b i s phân li c a acid nitric.

1825

1827

1827

1828

1828

L ch s

i nt h c

23

1830 - 1839
M c dù ý tư ng v máy i n báo ã ra i t gi a nh ng năm 1700, nhưng trong th p niên này thì b n thân thi t b này m i ra i – ch y u nh phát minh g n y v nam châm i n. M t s ki n quan tr ng n a góp ph n mang l i công ngh m i này là khám phá c a nhà v t lí ngư i Anh Charles Wheatstone r ng dòng i n ch y qua các dây d n dài v i v n t c l n – kho ng 288.000 d m m i giây. M c dù Wheatstone tính giá tr hơi l n m t chút – dòng i n, r t cu c, ch ng th truy n i nhanh hơn t c ánh sáng – nhưng k t qu c a ông là chính xác nh t tính t trư c n b y gi . Máy i n báo t ra là m t d ng c nh hình l ch s , và nó ã làm sáng t th m chí v i nh ng ngư i không ph i nhà khoa h c v ti m năng to l n c a dòng i n khai thác ư c. Trong th p niên này, chàng sinh viên ngh thu t ngư i Mĩ Samuel Morse tr nên h ng thú v i ý tư ng máy i n báo. Ông bi t rõ nhu c u cho m t d ng c như v y: Trong lúc i ra nư c ngoài, ông ch hay tin v ông m t sau vài tu n vì th c t ch ng có cách nào ưa tin n ông nhanh hơn ư c. Morse ã phát tri n m t nguyên m u c a d ng c , cũng như m t b mã c bi t bi n i các kí t thành các v ch và các ch m.

Năm 1833, nh ng ngư i c Carl Friedrich Gauss và WilhelmWeber ã xây d ng m t ư ng truy n i n báo, tr i dài g n m t d m trong thành ph Göttingen. Vài năm sau ó, nư c Anh, Wheatstone h p tác v i nhà doanh nghi p William Cooke trình di n máy i n báo ho t ng u tiên t nư c này, chi c máy ti p t c c nh tranh (trong cu c ua dài kì, không thành công) v i phát minh c a Morse. Thi t b Wheatstone-Cooke có m t thi t b nh n v i năm kim t tính c nh v i m t m ng lư i kí t . Dòng i n làm cho các kim ch vào nh ng kí t mong mu n c ra tin nh n.

L ch s

i nt h c

24

Nh ng ti n b khác trong vi c áp d ng i n cũng ư c th c hi n trong th i gian này. Nhà hóa h c Anh John Daniell ã ưa c t volta ti n thêm m t bư c n a, phát tri n m t chi c pin không-s c i n sơ khai – pin Daniell – cung c p m t dòng i n duy trì liên t c. Các m u ng cơ i n, cu i cùng ã làm thay i cách th c con ngư i i l i, làm vi c và sinh s ng, ã ư c phát tri n. Ngư i Mĩ Thomas Davenport ã thi t k ra m t ng cơ m nh ch y m t xe l a i n. Tuy nhiên, thành t u n i b t nh t trong lĩnh v c i n và t là do Michael Faraday th c hi n. Th t ra không ph i m t thành t u, mà là nhi u. Trong th i kì này, Faraday ã thi t l p nh lu t i n phân, nghĩ ra khái ni m h ng s i n môi và phát hi n ra cái tr nên n i ti ng là kho ng t i Faraday. Ông cũng ưa ra lí thuy t t ng quát c a ông v i n, bác b quan i m ư c ch p nh n lâu dài r ng nó là m t lo i ch t l ng theo quan ni m nó là m t l c “truy n t h t sang h t”.

Tuy nhiên, có l n i ti ng nh t, Faraday vào năm 1831 ã phát hi n ra các nguyên lí t n n t ng cho hai công c ch ch t c a i n ng d ng: c m ng i n t , ưa n máy bi n áp, và c m ng t - i n, ưa n máy phát i n. nh lu t c m ng c a ông là m t trong nh ng óng góp xu t s c nh t c a ông cho khoa h c. Faraday nh n ra s c m ng i n t v i phát minh c a ông ra “vòng c m ng”, g m hai dây d n qu n xung quanh m t m u s t hình bánh rán. M t dây g n v i m t i n k . Khi Faraday g n dây th hai v i m t chi c pin, dòng i n thu ư c cũng i qua s i dây th nh t, không g n v i nó, như ghi nh n trên i n k . khám phá ra s c m ng t - i n, Faraday sáng t o ra cái tr nên n i ti ng là ĩa Faraday. Ông g n hai s i dây qua m t ti p xúc trư t v i m t ĩa ng. Khi ông quay nó gi a các c c c a m t nam châm hình móng ng a, ông t o ra ư c m t lư ng nh dòng i n m t chi u.

L ch s

i nt h c

25

Sau khi sáng t o ra ng cơ i n thô u tiên, Faraday cho nh ng ngư i khác ưa vào s d ng th c t ki n th c m i này. Năm sau ó, nhà phát minh ngư i Pháp Hippolyte Pixii ã c i ti n cái ĩa, ch t o ra máy phát i n xoay chi u u tiên, còn g i là dynamo, bi n chuy n ng quay cơ h c thành m t dòng i n bi n thiên. Không lâu sau, ông ã c i ti n m u thi t k này v i m t cơ ch b t m (cái chuy n m ch) bi n i xoay chi u thành m t chi u.

1830 – 1839

1830

Nhà khoa h c Scotland-Mĩ Joseph Henry xu t vi c ch t o m t máy i n báo s d ng m t ư ng truy n v i m t nam châm i n n i v i m t u có th i u khi n u bên kia. Nhà hóa h c và v t lí Anh Michael Faraday quan sát th c nghi m th y dòng i n trong m t m ch i n có th kích thích dòng i n trong m t m ch i n th hai khi dòng i n trong m ch th nh t bi n i, cơ s c a nh lu t c m ng Faraday. Joseph Henry phát hi n ra nguyên lí t c m, và v i m u nam châm i n c i ti n c a ông, ông ã nâng thành công hơn m t t n s t. Trong chuy n thám hi m B c C c, nhà thám hi m ngư i Anh James Ross và ngư i bác c a ông, ngài John Ross, ã nh v b ng v t ch t c c t phía b c c a Trái t. Nhà khoa h c c Paul Erman phát minh ra m t t k ơn gi n, sau ó ông s d ng nó trong cu c kh o sát quy mô l n u tiên c a t trư ng Trái t. Samuel Morse l n u tiên hình thành nên m u máy i n báo c a ông trên hành trình t Anh tr v Mĩ, nơi ông ang nghiên c u ngh thu t. Nhà s n xu t thi t b ngư i Paris, Hyppolyte Pixii, ch t o ra m t c máy nh , ngày nay g i là magneto, có kh năng t o ra dòng i n xoay chi u. Michael Faraday thí nghi m v ông. i n hóa h c và thi t l p các nh lu t i n phân c a

1831

1831

1831

1832

1832

1832

1833

1833

Các nhà khoa h c c Carl Friedrich Gauss và Wilhelm Weber xây d ng m t ư ng i n báo Göttingen dài g n m t d m và s d ng m t i n k làm máy

L ch s

i nt h c

26

nh n. 1834 Nhà v t lí Pháp Jean-Charles Peltier phát hi n th y m t s chênh l ch nhi t có th ư c t o ra b i m t dòng i n ch y qua m t m ch i n g m hai kim lo i khác nhau n i v i nhau t i hai ch ti p xúc (hi u ng Peltier ngư c v i hi u ng Seebeck). Heinrich Friedrich Emil Lenz, nhà v t lí c, suy lu n ra nh lu t tr nên n i ti ng là nh lu t Lenz, nh lu t tiên oán hư ng ch y c a dòng i n c m ng. Carl Friedrich Gauss thành l p H i liên hi p T Göttingen, m t m ng lư i các ài quan sát t , a ph n trong s chúng n m châu Âu. Nhà v t lí Anh Charles Wheatstone s d ng các gương quay ot c c a dòng i n truy n qua g n tám d m dây d n. M c dù tính toán c a ông ã ưa ông n ch sai l m k t lu n r ng dòng i n truy n nhanh hơn ánh sáng, nhưng thí nghi m tài tình c a ông ã s a l i ni m tin ph bi n th i b y gi r ng dòng i n truy n i t c th i. Ngư i th rèn Mĩ Thomas Davenport ch t o ra m t ng cơ i n t o ra năng lư ng c p ngu n cho m t u máy xe i n m u nh . Sau ó, ông s d ng ng cơ này c p ngu n cho máy móc trong xư ng c a ông. Carl Friedrich Gauss nghĩ ra nh lu t tĩnh i n n i ti ng c a ông, m c dù nó không h ư c công b mãi cho n hơn 30 năm sau. Nhà hóa h c Anh John Daniell phát tri n m t pin i n, ngày nay g i là pin Daniell, cung c p hi u qu m t dòng i n duy trì liên t c cho s d ng liên t c và là m t c i ti n l n so v i pin volta. William Grove, nhà v t lí Anh, tr thành cha c a pin nhiên li u khi ông k t h p trên th c nghi m oxygen và hydrogen t o ra nư c và i n, m t quá trình ngư c c a ph n ng mà William Nicholson và Anthony Carlisle ã ch ng minh h i u th k 19. Michael Faraday phát tri n khái ni m h ng s i n môi bi u di n kh năng tương i c a các ch t i n môi ch u l i l c tĩnh i n.

1834

1834

1834

1834

1835

1836

1837

1837

L ch s

i nt h c

27

1837

Nhà v t lí Pháp Claude-Servais-Mathias Pouillet phát minh ra i n k ti p tuy n, m t c i ti n áng k trên m t d ng c tương t sáng t o b i Johann Schweigger trư c ó 17 năm. Charles Wheatstone và William Cooke trình di n máy i n báo ho t ng u tiên nư c Anh. D ng c ban u c a h s d ng m t thi t b nh n v i năm kim t tính, nhưng trư c khi máy i n báo Wheatstone-Cooke ư c s d ng v m t thương m i, c n ph i th c hi n m t s c i ti n, trong ó có vi c gi m s kim t tính xu ng còn m t. Kĩ sư và nhà v t lí ngư i Nga Moritz von Jacobi St. Petersburg ch t o con tàu u tiên ch y b ng i n và trình di n nó cho Sa hoàng Nicholas I xem trên dòng sông Neva. Michael Faraday phát tri n m t lí thuy t t ng quát c a i n b ng cách làm tương thích mô hình ư ng c m ng t c a ông. Ông còn phát hi n ra cái thư ng ư c xem là kho ng t i Faraday g n cathode c a m t ng ki u Crookes khi m t dòng i n i qua ch t khí có m t trong ng ã hút chân không m t ph n.

1837

1838

1838

L ch s

i nt h c

28

1840 - 1849
Trong th p niên này, các nhà khoa h c c g ng ào sâu ki n th c c a h v cách th c i n và t ho t ng và tương quan v i nhau. nh lu t Joule, do nhà v t lí Anh James Prescott Joule thi t l p, ráp thêm m t m nh vào trò chơi ráp hình b i vi c gi i thích m i quan h gi a dòng i n ch y qua m t i n tr và nhi t t a ra. Nhà hóa h c Michael Faraday ti p t c công trình lí thuy t huy n tho i c a ông, làm vi c t c khác thư ng. Ví d , năm 1845, ông phát hi n ra cái tr nên n i ti ng là hi u ng Faraday (theo ó m t ph ng phân c c c a ánh sáng truy n qua th y tinh b nh hư ng b i các ư ng s c t , cho th y t tính và ánh sáng có liên quan nhau), ư c nhi u ngư i xem là óng góp l n nh t c a ông cho khoa h c. Ông còn nh n ra m t d ng m i c a t tính mà ông g i là tính ngh ch t (trong ó các ch t như th y tinh b y y u b i nam châm). Trư c ó, ngư i ta tin r ng các tính ch t t ch tìm th y m t vài nguyên t như s t ch ng h n. Faraday nh n ra r ng nó là m t tính ch t chia s , m c khác nhau, b i toàn b v t ch t. Quan ni m này sau ó ư c khai thác trong công trình c a các nhà v t lí William Thomson (sau này là ngài Kelvin) và James Clerk Maxwell.

Các nhà khoa h c khác áp d ng trí năng c a h cho nh ng nghi v n lí thuy t, g m nhà v t lí c Wilhelm Weber, ngư i c g ng (không thành công) mang g p t t c ki n th c hi n có v i n t h c vào m t lí thuy t duy nh t ( ơn v c a s o t thông t theo tên Weber). Ngư i ng bào c a ông, Hermann von Helmholtz, trong s nh ng thành t u to l n khác, ã phát tri n m t phát bi u v s b o toàn năng lư ng m i d ng th c c a nó, k c tĩnh i n và t h c.

L ch s

i nt h c

29

M t bư c ti n l ch s to l n trong lĩnh v c i n t h c ng d ng ư c th c hi n vào tháng 5 năm 1844, khi Samuel Morse g i tin nh n u tiên trên ư ng dây i n báo do chính quy n liên bang thuê, m i hoàn thành, gi a th ô Washington và Baltimore, MD. Washington, Morse nh n lên m t phím i n báo, p xu ng m t ĩa kim lo i và khép kín m t m ch i n. Dòng i n khi ó ch y qua dây d n n máy nh n Baltimore. ó, dòng i n i qua m t nam châm i n, t o ra t trư ng làm cho phím c a máy nh n hút vào ĩa bên dư i nó. Khi khóa p vào ĩa, nó kêu l n, d ng mã Morse, ngư i ta c m t mã bip, “Chúa úng là m t ngư i th rèn!”.

S hi u bi t nhi u d n c a các nhà khoa h c v i n và cách th c i u khi n nó ã ư c ch ng minh trong th i kì này m t d ng c o ư c truy n bá và t tên c a Charles Wheatstone. C u thành t b n i n tr , m t chi c pin và m t i n k , c u Wheastone o m t i n tr chưa bi t b ng cách cân b ng hai chân c a m t m ch c u.

1840 – 1849

1840

Nhà v t lí Anh James Prescott Joule công b m t bài báo, V s s n sinh nhi t b i dòng i n volta, trong ó ông mô t lư ng nhi t sinh ra b i m t dòng i n ( nh lu t Joule). Nhà phát minh Frederick de Moleyns cho bóng èn nóng sáng. nư c Anh ư c c p b ng sáng ch u tiên

1841

L ch s

i nt h c

30

1843

Nhà v t lí Anh Charles Wheatstone ph bi n m t thi t b dùng so sánh các i n tr sau này n i ti ng là c u Wheatstone, m c dù nó ư c phát minh b i Samuel Christie. ư ng i n báo chính th c u tiên, xây d ng v i s tài tr c a Qu c h i Mĩ, hoàn thành nư c Mĩ và tin nh n u tiên ư c g i i b i nhà phát minh c a nó, Samuel Morse. Nhà v t lí c Gustav Kirchhoff ưa các ư c t tên ông tôn vinh ông. nh lu t c a ông v m ch i n, chúng

1844

1845

1845

Nhà hóa h c Anh Michael Faraday quan sát th y m t ph ng phân c c c a ánh sáng truy n qua th y tinh b nh hư ng b i các ư ng s c t , m t d u hi u rõ ràng cho th y t và ánh sáng có liên quan nhau. Hi n tư ng ư c Faraday t o ra b ng th c nghi m thư ng ư c g i là hi u ng Faraday ho c chuy n ng quay Faraday. Michael Faraday phát hi n ra m t d ng không ư c nh n ra trư c ó c a t tính bismuth, th y tinh và m t s ch t li u khác ông t tên là ch t ngh ch t . Nhà v t lí và toán h c Franz Neumann c công b nh ng suy lu n c a ông v các nh lu t toán h c cho s c m ng c a dòng i n. Michael Faraday tư ng i n t . xu t trong m t bài lu n ng n r ng ánh sáng có th là m t hi n

1845

1845

1846

1846

Nhà v t lí c Wilhelm Weber n l c h p nh t các k t qu phân tích và th c nghi m c a André-Marie Ampère, Michael Faraday và nh ng ngư i khác trong s phát tri n c a ông v m t lí thuy t i n t bao hàm các l c gi a các h t tích i n ang chuy n ng. M c dù lí thuy t c a ông sau này b coi thư ng, nhưng công trình c a Weber ã i trư c nhi u ti n b khác trong lĩnh v c lí thuy t i n t . Wilhelm Weber ưa ra ý tư ng tính ngh ch t ơn gi n là m t ví d c a nh lu t Faraday tác ng lên các m ch i n phân t và xu t r ng tính ngh ch t t n t i trong các ch t thu n t và s t t nhưng b che n do cư ng tương i c a các dòng i n phân t vĩnh c u mà nó có. Hermann von Helmholtz, nhà v t lí và bác sĩ ngư i c, c bài báo c a ông V s b o toàn l c trư c H i V t lí Berlin, ưa ra m t trong nh ng l i gi i thích

1847

1847

L ch s

i nt h c

31

s m nh t và rõ ràng nh t v nguyên lí b o toàn năng lư ng chi ph i năng lư ng tĩnh i n, năng lư ng t , năng lư ng hóa h c và t t c các d ng năng lư ng khác.

L ch s

i nt h c

32

1850 - 1869
Khi cu c cách m ng công nghi p t ra nhu c u có nh ng ngu n năng lư ng và ánh sáng t t hơn vào gi a th k 19, các nhà phát minh và doanh nghi p ã lao ng v t v cung c p chúng. Năm 1853, công ti Alliance ư c thành l p Paris và b t u s n su t máy phát i n phát tri n d n trong năm. Năm 1858, ánh chói c a ng n h i ăng i n u tiên chi u sáng các vách á Dover nư c Anh, nh m t c máy “magneto i n” ch y b ng hơi nư c và èn h quang c i ti n.

t phá l n nh t trong lĩnh v c i n h c ng d ng trong th i kì này n t ZénobeThéophile Gramme. Chàng kĩ sư i n ngư i B ã phát minh ra m t c máy ngày nay g i là dynamo Gramme. M u c a ông là m t máy phát ra dòng i n liên t c, th c ti n v i, như nó hóa ra như v y, m t chuy n ng quay b t ng : Khi các dây d n c a c máy b n i không chính xác trong l n trình di n, máy phát b t u ch y “ngư c” – gi ng như m t ng cơ i n, bi n i cơ năng thành dòng i n và r i chuy n chúng tr l i thành cơ năng. M c dù c máy c a Gramme không ph i là ng cơ i n u tiên t ng ư c ch t o, nhưng nó là chi c máy u tiên có t m quan tr ng thương m i, giúp ưa châu Âu và nư c Mĩ ti n xa kh i s c ng a và ng cơ hơi nư c và ti n g n hơn n vi c s d ng r ng rãi năng lư ng i n. Gi m t vai trò quan tr ng trong s phát tri n c a cáp i n báo là m t nhà khoa h c tài ba tên là William Thomson. Ông ã t ghi danh mình vào l ch s b i vi c phát tri n m t thang o nhi t tuy t i, và b t u vào gi a th p niên 1850 ưa b n thân ông vào nghiên c u cáp i n báo, tr thành giám c c a Công ti i n báo i Tây Dương. Ông ã l p t thành công ư ng cáp xuyên i dương, giành danh hi u ngài Kelvin cho nh ng n l c c a mình.

L ch s

i nt h c

33

Thomson còn có nh ng óng góp quan tr ng khác cho công ngh , trong ó có công trình nghiên c u t n n t ng cho lí thuy t dao ng i n, hình thành nên cơ s c a i n báo không dây. Ba năm sau ư ng cáp xuyên i dương u tiên, ư ng i n báo xuyên l c a u tiên ã ư c hoàn thành nư c Mĩ, n i t Omaha, Nebraska, t i Carson City, Nevada. Công ngh ó, phát tri n song hành v i ư ng s t, gi vai trò quan tr ng trong cu c N i chi n, làm thay i di n m o c a báo gi i, khuy n khích khai hoang mi n tây và x p xó d ch v ưa tin b ng ng a th c xưa.

Trí tu khoa h c l i l c c a nh ng năm tháng này là ngư i Scotland James Clerk Maxwell, thư ng ư c nhi u ngư i xem là nhà v t lí vĩ i nh t c a th k 19. Trong nh ng năm tháng này, trí tu phi thư ng c a ông ã sáng t o ra công trình quan tr ng nh t c a nó. Áp d ng tài năng toán h c c a ông cho các k t qu c a Faraday v i n và t , Maxwell ã thi t l p ch ng 20 phương trình v i n ng l c h c. ư c nhà v t lí Oliver Heaviside cô ng l i thành b n phương trình sau khi Maxwell qua i, “h phương trình Maxwell” ư c xem là m t trong nh ng thành t u khoa h c vĩ i nh t c a th k này. M c dù ph i m t nhi u năm nh ng ngư i ương th i c a Maxwell nh n ra cái th n c a các phương trình ó, nhưng chúng ã t n n t ng cho lí thuy t tương i c a Albert Einstein b n th p k sau này. Qua nghiên c u c a ông v các phương trình, Maxwell nh n ra r ng sóng i n t truy n i t c kho ng b ng như ánh sáng; do ó ánh sáng b n thân nó c u thành t sóng i n t . Ông còn ch ng minh qua chúng r ng l c i n và l c t là hai khía c nh b sung cho nhau c a l c i n t . 1850 – 1869

1850

Nhà khoa h c Ireland-Scotland William Thomson (huân tư c Kelvin) ưa ra khái ni m s nhi m t và t th m.

L ch s

i nt h c

34

1850

Bác sĩ ngư i Pháp Guillaume Benjamin Armand Duchene công b thông tin v nghiên c u lâu năm c a ông v cơ m t và s bi u hi n c m xúc c a chúng, khám phá th c hi n t vi c áp d ng kích thích i n tr c ti p ho c thông qua da. William Thomson (huân tư c Kelvin) công b lí thuy t t ng quát c a ông v nhi t i n. Edward Sabine, nhà thiên văn ngư i Anh, phát hi n ra m t m i tương quan gi a chu kì v t en M t tr i và ho t ng t trư ng trên Trái t. William Thomson (huân tư c Kelvin) thu ư c công th c cho năng lư ng t và phát tri n m t lí thuy t c a m ch RLC. Nghiên c u c a nhà v t lí c Hermann von Helmholtz v i i n và mô cơ ưa ông n ch công b “M t s nh lu t v s phân b dòng i n trong v t d n v i các ng d ng cho các thí nghi m trên i n ng v t”. Công trình này có m t lu n ch ng toán h c c a cái ngày nay g i là nh lí Thévenin v m ch i n. Công ti Alliance ư c thành l p Paris là m t nhà s n su t máy phát i n, ban u có xu hư ng ph c v cho các nhà nghiên c u ti n hành công vi c trong ngành i n hóa h c. Nhà v t lí Scotland James Clerk Maxwell vi t bài lu n u tiên c a ông liên quan n i n h c, V các ư ng s c c a Faraday, trong ó ông liên h khái hi n ư ng s c c a Faraday v i dòng ch t l ng và s d ng toán h c gi i tích suy ra các phương trình cho hi n tư ng i n và t . Các nhà v t lí c Wilhelm Weber và Rudolf Kohlrausch o ư c t s c a các ơn v tĩnh i n v i i n t và nh n th y i lư ng ó tương t giá tr c a t c ánh sáng ư c ch p nh n vào th i ó. Nhà v t lí Gustav Kirchhoff tri n khai thêm công trình c a nh ng ngư i ng bào Weber và Kohlrausch, ch ng minh ư c tín hi u i n t có th truy n i trên các dây d n t t t c c a ánh sáng. Julius Plücker, nhà v t lí và toán h c ngư i cong chùm tia cathode. c, phát hi n th y l c t có th b

1851

1852

1853

1853

1853

1855

1856

1857

1858

L ch s

i nt h c

35

1858

ư ng cáp i n báo xuyên i dương ư c l p t thành công xuyên áy i dương, m c dù n l c trư c ó ã th t b i. Ch sau sáu tu n, ư ng truy n m i l p t ã ng ng ho t ng. H th ng chi u sáng h quang th c ti n nư c Anh. u tiên ư c l p t m t ng n h i ăng

1858

1859

Nhà v t lí Pháp Gaston Planté ch t o ra pin s c u tiên t hai t m chì cu n thành m t hình tr , nhúng trong dung d ch acid sulfuric loãng, và sau ó tích i n. James Clerk Maxwell công b bài báo c a ông V các ư ng s c v t ch t, trong ó ông trình bày v các ư ng s c theo các thu t ng cơ h c. ư ng i n báo xuyên l c a u tiên ư c hoàn thành nư c Mĩ.

1861

1861 1861

Giáo sư v t lí ngư i c Johann Philipp Reis mô t trong m t bài gi ng m t d ng c i n do ông ch t o ông t tên là cái i n tho i. Tuy nhiên, phát minh c a Reis không th tái t o hi u qu a s âm thanh, trong ó có gi ng nói con ngư i, và chưa h ư c ông ăng kí b ng phát minh ho c phát tri n thêm. y ban các tiêu chu n i n c a H i Liên hi p Anh vì s ti n b c a khoa h c hoàn thành m t b n báo cáo nh nghĩa các ơn v c a l c i n ng và i n tr trên cơ s mili mét, gram và giây (h mgs). Chưa y 10 năm sau ó, H i ã ngh chuy n sang h centi mét, gram và giây (cgs). Toàn b h phương trình i n t c a James Clerk Maxwell xu t hi n trong bài báo c a ông V m t lí thuy t ng l c h c c a Trư ng i n t . Kĩ sư ngư i Pháp Georges Leclanché phát minh ra pin khô mang tên ông và ti p t c ư c s d ng r ng rãi, d u cho ngày nay d ng có c i ti n m t chút. Nhà v t lí an M ch Ludwig Lorenz phát tri n c l p m t lí thuy t i n t c a ánh sáng và ch ra r ng các phương trình Maxwell có th suy ra t các th vector và th vô hư ng c a ông, m c dù ông không tán thành v i ni m tin c a Maxwell r ng ether là m t môi trư ng c n thi t cho s truy n ánh sáng. Zénobe-Théophile Gramme, m t kĩ sư i n sinh B , phát minh ra m t máy phát

1864

1864

1866

1867

1869

L ch s

i nt h c

36

i n dòng liên t c th c ti n g i là dyanmo Gramme, vài năm sau ó ngư i ta tình c phát hi n nó có th ch y ngư c gi ng như m t ng cơ i n.

L ch s

i nt h c

37

1870 - 1879
Th p k này ư c ánh d u b i phát minh ra m t d ng c s làm cách m ng hóa s truy n thông c a loài ngư i còn hơn c i n báo. Năm 1876, Alexander Graham Bell phát minh ra i n tho i. M c dù Bell giành ư c ph n l n ti ng tăm và gi i thư ng tài chính cho thành t u ó, nhưng trong ó có ph n óng góp c a nh ng ngư i khác, g m ngư i tr lí c a ông Thomas Watson, i th c nh tranh c a ông Elisha Gray và các nhà phát minh ra các m u nguyên b n trư c ó, bao g m c Johann Phillip Reis c a nư c c.

Các nghi v n v n còn ó là Bell x ng áng ư c tôn vinh bao nhiêu. Nhưng cu i cùng, tính nh y bén phi thư ng trong kinh doanh c a ông và ki n th c âm h c ã ưa ông n vinh quang trong sách v l ch s . Vào cu i th p niên 1870, s mua bán i n tho i u tiên ã ư c thi t l p, cho phép ngư i ta g i i n c c b cho nhau v i m t ngư i i u hành làm trung gian. M t cu c ua khác ang trên ư ng ch y trong th p niên này là phát minh ra m t công ngh quan tr ng m i: m t bóng èn nóng sáng th c t . Lúc này, èn h quang ã ư c s d ng làm èn ư ng, èn h i ăng và m t s èn th p sáng trong nhà. Kĩ sư ngư i Nga Paul Jablochkov ã phát tri n m t m u c i ti n vào năm 1876. Nhưng th gi i ang có nhu c u lo i bóng èn t t hơn, sáng hơn và ho t ng lâu hơn. M c dù bóng èn nóng sáng ã ư c phát minh, nhưng không có m u th c t nào t n t i c . T i ti n tuy n c a cu c giao tranh này là Thomas Edison c a nư c Mĩ và Joseph Swan c a nư c Anh. Swan ã b t tay vào gi i quy t v n vào năm 1850. Năm 1879, cu i cùng ông ã ch t o ra m t bóng èn nóng sáng th c t s d ng dây tóc s i carbon làm t cotton. Edison hoàn thành kì công tương t b bên kia i Tây Dương trong cùng năm ó. Bóng èn u tiên c a Edison t n t i chưa t i 14 gi , nhưng trong vòng m t năm ông ã kéo dài

L ch s

i nt h c

38

th i gian s ng c a nó lên g n 100 l n b i vi c s d ng dây tóc tre carbon hóa. Edison ti p t c thương m i hóa thành công phát minh c a ông nư c Mĩ và h p tác v i k kình ch cũ Swan th c hi n công vi c tương t nư c Anh. Là m t doanh nhân s c s o, Edison ăng kí phát minh c a ông, c ng c nó v i m t h th ng i n và mang nó ra th trư ng. Trình di n l n u tiên c a ông là l p t èn chi u sáng trên con tàu hơi nư c Columbia năm 1880. Trong khi các nhà phát minh tôi luy n tr c ti p v i nh ng ng d ng th c ti n cho dòng i n, thì các nhà lí thuy t và nhà thí nghi m làm vi c c t l c nh m tìm hi u chính xác xem nó là cái gì. Năm 1874, nhà v t lí Ireland George Stoney ã th xác nh xem ơn v nh nh t c a dòng i n là gì, ư c tính i n tích trên h t i n sau này ông t tên là “electron”. Làm vi c v i các ng chân không, các nhà khoa h c ã quan sát th y m t i n tích g i qua nó t i n c c âm (cathode) sang i n c c dương (anode) mang l i m t ánh lóe sáng. ư c t tên là tia cathode, hi n tư ng này chưa ư c nh n ra là m t dòng electron t do. Làm vi c v i m u ng chân không c a riêng ông ( ng Crookes), nhà v t lí Anh William Crookes xác nh th y tia cathode truy n i theo ư ng th ng và có th ch n l i b ng m t mi ng kim lo i m ng. Ông còn ch ng minh ư c dòng i n ch y t âm sang dương – ưa tr l i quan ni m sai l c t th i Benjamin Franklin.

Crookes không úng hoàn toàn trong câu chuy n này. Ông tin r ng tia cathode g m các h t tích i n âm – i u ó hóa ra úng – nhưng tin m t cách sai l m r ng ông ã phát hi n ra m t tr ng thái th tư c a v t ch t, thay vì m t h t h nguyên t . Tuy v y, nghiên c u c a ông ã lót ư ng cho J.J. Thomson th c hi n bư c nh y trí tu mang tính cách m ng vào cu i th k này.

L ch s

i nt h c

39

1870 – 1879

1873

Nhà v t lí Scotland James Clerk Maxwell cung c p m t s trình bày chi ti t lí thuy t i n t c a ông trong cu n sách c a ông: Chuyên lu n v i n và T . Kĩ sư i n ngư i Anh Willoughby Smith phát hi n ra tính quang d n khi ông quan sát th y selenium d n i n t t hơn khi b chi u sáng. Nhà v t lí Ireland George Stoney ư c tính i n tích trên h t mang c a dòng i n mà sau này ông g i là electron. Nhà v t lí John Kerr x Scotland phát hi n th y dòng i n có th c m ng trong m t ch t trong su t b ng cách thi t t m t i n trư ng m nh sao cho nó truy n ngang qua chùm ánh sáng, hi n tư ng ngày nay g i là hi u ng quang i n Kerr. Nhà v t lí Mĩ Henry Rowland ch ng minh b ng th c nghi m r ng m t i n tích ang chuy n ng tương ương v m t t tính v i m t dòng i n. Nhà phát minh Alexander Graham Bell nh n b ng sáng ch Mĩ cho m u i n tho i c a ông, nó không gi ng m u sơ b c a Reis có kh năng truy n t i thành công gi ng nói con ngư i và nh ng âm thanh khác. Kĩ sư i n và nhà phát minh ngư i Nga Paul Jablochkov phát tri n m t lo i èn h quang c i ti n v i m t m u ơn gi n g i là n n Jablochkov, nó tr thành d ng èn ư ng ư c ưa chu ng trong nhi u năm. Nhà v t lí Anh Joseph Swan, ngư i phát minh ra èn i n nguyên th y vào năm 1860, ch ng minh ư c m t bóng èn nóng sáng th c ti n nư c ông; nhà phát minh Thomas Edison th c hi n m t s trình di n tương t v èn i n do ông phát minh ra c l p nư c Mĩ. Theo ngh c a Henry Rowland, nhà v t lí Mĩ Edwin Hall th c hi n m t thí nghi m trong khi làm lu n án ti n sĩ c a ông mang l i khám phá c a ông ra hi u ng Hall, liên quan n l ch th t o ra b i m t t trư ng t vuông góc v i m t v t r n mang dòng i n.

1873

1874

1875

1876

1876

1876

1879

1879

L ch s

i nt h c

40

1880 - 1889
V k ch c a th p niên này (trong ch ng m c i n h c ư c nói t i) là s i m t gi a hai nhà phát minh, Thomas Edison và Nikola Tesla, và các phương ti n tương ng c a h phát i n và phân ph i i n năng. Trong khi Edison ã chi n th ng trong cu c ua “phát minh” ra bóng èn nóng sáng vào th p niên 1870, thì ông và h th ng i n m t chi u (DC) c a ông ã tr thành k chi n b i trong “Chi n tranh i n” vào th p niên 1880, như tranh lu n gi a hai nhà phát minh cho th y. B t ch p tính cách m nh m , s tinh thông th u khoán và chi n d ch chơi x u b n th u c a ông, Edison v n không th xuyên t c ưu th c a i n xoay chi u (AC).

Edison ã giúp m b o cho s thành công c a bóng èn c a ông b ng cách ng th i cung c p thi t b DC c p i n cho nó. Năm 1882, ông khánh thành nhà máy i n thương m i u tiên trên th gi i thành ph New York. Nhà máy th y i n u tiên khánh thành vài tu n sau ó Wisconsin, phát ra i n DC ch y hai nhà máy gi y. Nhưng i n DC có nh ng thi u sót c a nó: Nó khó truy n i nh ng kho ng cách xa, vì dây d n ng n ngang, và nó không hi u qu và ôi khi nguy hi m. Năm 1881, Tesla, m t chàng trai tr n t nơi khi y là ch Áo-Hung ã hình thành trong u m t gi i pháp, ư c truy n c m h ng b i m t bài thơ c a Goethe: m t ng cơ c m ng s d ng t trư ng quay t o ra i n xoay chi u. Th i n ngư i Mĩ William Stanley ã phát tri n h th ng i n AC u tiên năm năm sau ó, trong ó có máy bi n áp u tiên, có th làm tăng ho c gi m i n áp nh ng nơi khác nhau trên ư ng dây AC, làm cho vi c truy n t i i xa là có th . Năm sau ó, Tesla, khi ó ã di cư sang Mĩ, ăng kí b ng phát minh cho h th ng AC c a riêng ông. Ý tư ng c a ông thu hút s chú ý c a nhà doanh nghi p và kĩ sư George Westinghouse, ngư i ã mua quy n s d ng b ng phát minh c a ông. B t ch p s tuyên truy n ác li t t chi n d ch Edison, nhưng cu i cùng i n AC ã th ng th . Nhà

L ch s

i nt h c

41

máy th y i n AC u tiên ư c thành l p Oregon năm 1889, và vào gi a th p niên 1890 s th ng tr c a i n AC ư c m b o b i s thành công c a s trình di n chi u sáng t i H i ch qu c t Chicago và nhà máy i n AC u tiên thác nư c Niagara. Trong th i kì này, nhi u nhà khoa h c ang nghiên c u tác ph m c a James Clerk Maxwell huy n tho i. M t trong s h là nhà v t lí c Heinrich Hertz, ngư i mu n xem ông có th làm o thu t v i sóng i n t mà Maxwell ã lí thuy t hóa hai th p k trư c ó hay không. làm vi c này, Hertz nghĩ ra m t m ch dao ng (n u các lí thuy t c a Maxwell úng) s phát ra sóng i n t . Hertz còn ch t o m t vòng kim lo i v i m t khe nh bên trong nó – m t thi t b nh n ư c thi t k dò tìm sóng truy n i t máy dao ng. Khi mang vòng kim lo i t i g n máy dao ng, các tia l a i n t dòng i n nh y qua khe trong vòng, ch ng t sóng i n g i vào không gian có th phát hi n ra ư c. Các thí nghi m c a Hertz còn cho th y, gi ng như sóng ánh sáng, các sóng i n t này có th ph n x và khúc x , và chúng truy n i t c b ng như ánh sáng, nhưng v i bư c sóng dài hơn (Hertz còn quan sát th y trong nh ng thí nghi m này khi ánh sáng chi u lên m t m t kim lo i, các electron b b t ra – hi u ng quang i n). Cho nên Hertz là ngư i u tiên phát và thu sóng vô tuy n, m c dù ông không t tên chúng như v y, ông cũng không lư ng trư c ư c ti m năng th c ti n không th tin n i c a chúng. Tuy nhiên, nh ng ngư i khác s s m nh hình các khám phá c a Hertz thành i n báo vô tuy n và radio. Cu i cùng thì cũng nh ng nguyên lí ó ã d n n truy n hình và radar. Các thành t u c a Hertz ư c vi n d n m i khi tham kh o ơn v o lư ng c a t n s sóng vô tuy n, ơn v hertz.

L ch s

i nt h c

42

1880 – 1889

1880

Nhà phát minh ngư i Mĩ Thomas Edison l p t h th ng chi u sáng i n thương m i u tiên, th p sáng thành công cho con tàu hơi nư c Columbia. Nhà v t lí c Emil Warburg phát hi n th y các ch t s t t bi u hi n m t hi u ng tr , m t s tr trong s c m ng t c a ch t theo sau m t s thay i trư ng t hóa. nư c Pháp, các nhà v t lí và là anh em Pierre và Paul-Jacques Curie ch ng minh b ng th c nghi m s phát ra i n trong các tinh th nh t nh ch u s c căng cơ h c, m t hi n tư ng nhanh chóng tr nên n i ti ng là hi n tư ng áp i n. Nikola Tesla hình thành trong ra t trư ng quay. u ý tư ng khai thác các dòng i n bi n thiên t o

1880

1880

1881

1881

Nhà v t lí c Hermann von Helmholtz có m t bài gi ng London, trong ó ông tranh lu n r ng dòng i n chia thành các h t sơ c p gi ng như các nguyên t . ư ng xe i n công c ng u tiên, do Siemens Halske xây d ng g n Berlin, khánh thành. B y năm sau, xe i n u tiên có m t trình di n Virginia. Năm 1890, ư ng xe i n ng m u tiên b t u ph c v London. i h i Ngành i n qu c t h p l n u tiên Paris công b các nh nghĩa và h cgs do H i Liên hi p Anh xu t và còn gi i thi u hai ơn v m i g i là coulomb và farad. Nhà máy th y i n u tiên ư c thành l p Appleton, Wisconsin.

1881

1881

1882 1883

Kĩ sư Pháp Léon Charles Thévenin công b m t bài báo trong ó nêu lí thuy t m ch i n mang tên ông, m c dù th t ra nó ã ư c phát tri n nhi u năm trư c ó b i Hermann von Helmholtz. Theo nh lí Thévenin, b t kì t h p nào c a các ngu n i n áp và i n tr có hai c c u có th thay th v i m t ngu n i n áp và m t i n tr m c n i ti p. Hai nhà toán h c ngư i Anh, Oliver Heaviside và Horace Lamb, phát hi n th y khi t n s i n t d c m t v t d n r n tăng lên, thì dòng i n có xu hư ng ch y g n b m t c a v t d n, hi n tư ng thư ng ư c g i là hi u ng b m t.

1883

L ch s

i nt h c

43

1883

Trong khi làm thí nghi m v i m t trong nh ng bóng èn nóng sáng c a ông, Thomas Edison tìm th y dòng i n có th phát hi n ch y qua chân không t dây tóc nóng sáng sang ĩa kim lo i t bên trong bóng èn. M c dù ư c g i là hi u ng Edison, nhưng Edison không nghiên c u thêm v hi n tư ng, sau này nó tr thành cơ s c a các ng chân không ư c s d ng r ng rãi trong ngành công nghi p radio và truy n hình trong nhi u năm. Nhà v t lí Anh John Poynting ưa ra trong m t trư ng i n t . nh lí c a ông v s b o toàn năng lư ng

1884

1885

Johann Balmer, nhà toán h c Th y Sĩ, ưa ra m t công th c theo l i kinh nghi m mang l i bư c sóng c a các v ch ph hydrogen, g i là D i Balmer. Vài th p k sau, Niels Bohr s gi i thích thành công t i sao công th c Balmer úng v i mô hình nguyên t hydrogen c a ông. Th i n ngư i Mĩ William Stanley phát tri n h th ng i n xoay chi u (AC) tiên và gi i thi u máy bi n áp. u

1886

1887

Nhà v t lí c Heinrich Hertz ch t o ra m t thi t b phát và dò tìm sóng i n t tiên oán b i công trình c a James Clerk Maxwell, tr thành ngư i u tiên truy n và thu cái sau này g i là sóng vô tuy n. Trong các thí nghi m c a ông v i sóng i n t , Hertz phát hi n ra hi u ng quang i n. Svante Arrhenius, nhà hóa h c Th y i n, công b m t bài báo c p t i m t d ng tao nhã c a lí thuy t c a ông r ng các ch t i n phân phân li thành các h t tích i n (ion) c trong s v ng m t c a dòng i n, lí thuy t ban u ông phát tri n vào năm 1883 như m t ph n c a lu n án ti n sĩ c a ông. Nikola Tesla ch ng minh ư c m t ng cơ i n xoay chi u (AC) th c ti n Mĩ, sau này nó tr thành s n ph m thương m i qua s h p tác c a ông v i Công ti i n Westinghouse. Nhà máy th y i n AC u tiên ư c xây d ng thành ph Oregon, bang Oregon.

1887

1888

1888

L ch s

i nt h c

44

1890 - 1899
Trong các thí nghi m v i ng tia cathode, nhà v t lí c Wilhelm Roentgen phát hi n ra m t d ng trư c y chưa bi t thu c b c x i n t , tia X, có kh năng i qua m t s ch t ch n sáng (k c các mô m m c a cơ th ) h p th ánh sáng kh ki n. Khám phá ó ã làm cho ông n i ti ng, làm thay i các lĩnh v c v t lí và y khoa và khơi ngu n c m h ng nh ng d ng th c khác có th có c a các tia i n t .

Nhà v t lí Pháp Antoine-Henri Becquerel là m t trong nh ng ngư i b kích ng b i k t qu c a Roentgen. Nghi ng s lân quang (lóe sáng phát ra t nh ng ch t nh t nh sau khi b phơi sáng) có th có cái gì ó liên quan v i tia X, ông b t u kh o sát s lân quang c a các ch t khác nhau, trong ó có mu i uranium. Trong các thí nghi m c a ông, ông ã v p ph i s phóng x t nhiên, có th i ngư i ta g i ó là tia Becquerel. Khám phá này ã m ra m t hư ng th m tra hoàn toàn m i thu hút các nhà khoa h c l i l c nh t c a th i i, trong ó có Marie và Pierre Curie, Paul Villard và Ernest Rutherford. Trư c khi chuy n th k , Rutherford xác nh th y “tia Becquerel” có th chia thành cái ông g i là tia alpha (sau này ư c nh n ra là h t nhân helium) và tia beta (sau này ư c nh n ra là electron). M t thành ph n th ba c a phóng x (thu t ng do v ch ng Curie t ra năm 1898), tia gamma, ư c nh n ra không bao lâu sau ó b i Villard. Nh ng khám phá này giúp nh hư ng Rutherford n m t mô hình m i mang tính cách m ng cho nguyên t ghi nh n s t n t i c a h t nhân.

L ch s

i nt h c

45

Các ngành khoa h c ng d ng ã th y nhi u màn k ch trong th p niên này, v i Nikola Tesla m t l n n a gi vai trò hàng u. Ông s c h th ng i n AC c a ông v i h th ng DC c a Thomas Edison và ã chi n th ng. Gi thì Tesla t nh n th y m t kình ch khác, l n này v i kĩ sư i n ngư i Italy-Ireland Guglielmo Marconi. Cu c tranh cãi xoay quanh “ i n báo không dây”, m t phương ti n truy n thông cu i cùng tr nên n i ti ng là radio. Nh nghiên c u c a James Clerk Maxwell và Heinrich Hertz, và nh ng ngư i khác, c hai u hi u b n ch t c a sóng i n t và bi t chúng có th ư c s d ng truy n thông trên nh ng kho ng cách dài. Tuy nhiên, có nh ng tr ng i kĩ thu t ph i vư t qua, g m vi c làm th nào phát ra t n s và i n áp cao. Tesla gi i quy t nan ó vào năm 1891 khi ông ăng kí phát minh cu n dây Tesla, nó có th s d ng truy n và nh n các tín hi u vô tuy n m nh khi ư c i u ch nh cho c ng hư ng cùng t n s . Hai ngư i ch y ua ăng kí phát minh và ưa ra công ngh m i. Marconi th ng cu c l n th nh t khi ông ư c c p b ng phát minh u tiên c a th gi i cho i n báo không dây nư c Anh. M t năm sau, ông thành lâp m t công ti khai thác phát minh ó, còn Tesla ăng kí m t b ng sáng ch Mĩ, ư c c p b ng năm 1900. (B ng phát minh này b thu h i vài năm sau ó do Marconi ph n i, cu i cùng sau ó ư c h i ph c năm 1943) M c dù k l c v n không rõ ràng ai có th truy n i tín hi u vô tuy n u tiên, nhưng c hai ngư i u ã hoàn thành kì công trong th p k này và ti p t c truy n tín hi u trên nh ng kho ng cách ngày càng l n. Tuy nhiên, Marconi làm vi c nhi u hơn cho phát tri n radio, và ã giành gi i thư ng Nobel cho công trình này. Trong khi cu c chi n không dây ang di n ra, thì m t nhà v t lí an M ch theo u i m t ti n b khác trong ngành truy n thông. S d ng các dây thép t hóa ghi l i âm thanh, Valdemar Poulsen phát minh ra ti n thân c a máy thu băng, m t d ng c g i tên là i n báo tho i.

L ch s

i nt h c

46

1890 – 1899

1891

Nhà phát minh Nikola Tesla, m t ngư i di cư sang Mĩ, ư c c p b ng phát minh cho cu n dây Tesla, d ng c gi vai trò trong s phát tri n công ngh th p sáng, radio và nh ng công ngh khác. Nhà v t lí Hà Lan Hendrik Lorentz m r ng và s a i lí thuy t i n t c a James Clerk Maxwell phát tri n thuy t electron c a riêng ông, lí thuy t hóa ra óng vai trò n n t ng cho thuy t tương i c a Albert Einstein. Nhà v t lí Anh J.J Thomson o ư c t c hơn áng k so v i t c c a ánh sáng. phát x tia cathode và th y nó ch m

1892

1894

1895

Nhà v t lí Pháp Pierre Curie b o v lu n án c a ông v t h c, g m các k t qu th c nghi m c a ông v nh hư ng c a nhi t lên tính thu n t và phát bi u cái ngày nay g i là nh lu t Curie. Trong các thí nghi m v i ng tia cathode, nhà v t lí c Wilhelm Roentgen phát hi n ra m t d ng trư c ó chưa bi t t i c a b c x i n t , tia X. Nhà máy th y i n quy mô l n u phát i n. Kĩ sư i n ngư i Mĩtích m ch i n. u tiên, n m B c Mĩ, t i thác nư c Niagara, b t

1895

1895

1896

c, Charles Steinmetz, áp d ng toán h c s ph c vào phân

1896

Pieter Zeeman, h c trò c a nhà v t lí Hà Lan Hendrik Lorentz, ch ng minh ư c r ng t trư ng có th tách v ch ph c a m t ngu n sáng thành nhi u thành ph n v i nh ng t n s khác nhau (hi u ng Zeeman). Nhà v t lí Pháp Antoine-Henri Becquerel l n t nhiên. u tiên quan sát th y s phóng x

1896

1896

Nhà phát minh Italy-Ireland Guglielmo Marconi nh n b ng phát minh radio, m t d ng c cho phép truy n không dây các sóng i n t .

L ch s

i nt h c

47

1897

J.J Thomson ti n hành m t vài thí nghi m ưa ông g m m t dòng h t tích i n âm nh hơn nguyên t , nguyên t là không th chia c t.

n k t lu n r ng tia cathode y lùi ni m tin lâu nay r ng

1897

Nhà v t lí c Karl Braun phát minh ra dao ng kí tia cathode, m t phương ti n hi n th bi u di n th c a các tín hi u i n t . ng tia cathode mà d ng c ó ch a cu i cùng phát tri n thành các lo i hi n th i n t khác, trong ó có màn hình thu ti vi. Nhà v t lí c Wilhelm Wien xác nh cái g i là “tia ng” do ngư i ng bào c a ông Eugene Goldstein phát hi n năm 1886 là tương ương tích i n dương c a tia cathode. Valdemar Poulsen, kĩ sư an M ch, phát minh ra i n báo tho i, m t d ng c ghi t sơ khai ư c thi t k ghi l i nh ng cu c àm tho i i n tho i. Ernest Rutherford, nhà v t lí quê New Zealand, ch rõ tia mà Becquerel phát hi n phát ra t uranium (1896) g m hai d ng b c x riêng bi t, ông t tên là tia alpha và tia beta. Waldmar Jungner, ngư i Th y ư c. i n, ch t o ra pin nickel-cadmium có th s c

1898

1898

1898

1899

L ch s

i nt h c

48

1900 - 1909
Bình minh c a th k 20 ã mang n nh ng cái nhìn mang tính bư c ngo c cho ngành v t lí thu ư c nh ng s thay i sâu s c cách th c con ngư i lĩnh h i và s ng trong th gi i. Các nhà khoa h c ã v t b quan ni m nguyên t không th chia c t, thu ư c m t s hi u bi t m i v v t ch t và năng lư ng và b t u th y, c p nguyên t , v t lí h c là m t qu bóng trò chơi hoàn toàn m i có ít th chung v i cơ h c c i n. Lĩnh v c cơ h c lư ng t ra i. Năm 1900, nhà v t lí c Max Planck công b m t lí thuy t xu t r ng các nguyên t không gi i phóng năng lư ng c a chúng theo m t dòng liên t c, như các nhà khoa h c v n nghĩ, mà t ng lư ng gián o n ông g i là lư ng t . Nó là m t ý tư ng c p ti n, nhưng Planck ã không nh n ra ph m vi và hàm ý th t s c a nó, và trong nhi u năm cũng ch ng có ngư i ương th i nào c a ông nh n ra i u ó. C n n thiên tài c a Albert Einstein lĩnh h i các h qu c a ý tư ng c a ngư i ng hương c a ông. N m b t quan ni m c a Planck và làm vi c v i nó, Einstein, lúc y ang làm vi c m t phòng c p b ng sáng ch Th y Sĩ, ã phát tri n m t lí thuy t n nh ánh sáng v a là sóng v a là h t. Quan ni m khác thư ng này, ã làm s ng s t các nhà v t lí ng b n c a Einstein, cho r ng ánh sáng c u thành t các lư ng t (sau này g i là photon), nh ó gi i thích cho hi u ng quang i n, trong ó ánh sáng làm thoát electron ra kh i kim lo i. Cũng trong “năm huy n di u” 1905 này, Einstein ưa ra lí thuy t tương i c bi t c a ông. V i phương trình n i ti ng E = mc2, lí thuy t ã gi i ư c m i quan h gi a thuy t i n t và chuy n ng bình thư ng, ưa n m t quan ni m c p ti n r ng kh i lư ng và năng lư ng là m t và như nhau. Nhi u ngư i khác ã làm sáng t nh ng viên g ch c u trúc cơ b n c a v t ch t. Nhà v t lí c Philipp Lenard, d a trên nghiên c u tia cathode c a ông, xu t r ng a ph n c a m t nguyên t là không gian tr ng r ng, v i kh i lư ng c a nó chi m m t ph n trăm r t nh th tích c a nó. Trong thí nghi m gi t d u tài tình c a ông, nhà v t lí Mĩ Robert Millikan tính ra i n tích c a m t electron v i chính xác cao hơn bao gi h t. Nhà v t lí c Hans Geiger làm chuy n hư ng lĩnh v c nghiên c u v i nguyên m u c a m t cái bu ng chuyên d ng m các h t b c x . Trong nghiên c u c a ông v t h c, nhà v t lí Pháp Pierre-Ernest Weiss ã phát tri n m t lí thuy t c u trúc mi n g i là lí thuy t trư ng trung bình. Weiss cho r ng các nguyên t trong các ch t s t t như s t và nickel (không gi ng các nguyên t trong các ch t thu n t ) t nhóm chúng l i thành các “mi n”, bên trong ó chúng chia s cùng s nh hư ng t . Khi các ch t này ti p xúc v i m t t trư ng m nh, các mi n nh hư ng theo hư ng khác th ng hàng v i trư ng ngoài.

L ch s

i nt h c

49

M i ngư i bình thư ng không có ki n th c v t lí nhìn th y i n và t h c b t u làm thay i cu c s ng c a h . Ngày càng có nhi u ng d ng ư c phát minh khai thác dòng i n, bao g m, trong nh ng năm u c a th k m i, máy hút b i, lò nư ng bánh, èn flash và s t. Các nhà phát minh ti p t c phát tri n radio, v n d ng tr ng nư c c a nó. Ngành công nghi p v n t i bi n ư c k t c b i “ i n báo không dây” cho vi c truy n tín hi u d ng mã Morse. Năm 1906, kĩ sư Mĩ Lee De Forest ch t o ra ng ba i n c c (triode) có th phát hi n tín hi u không dây t t hơn các thi t b hi n có. Cu i năm ó, l n u tiên các thính gi say sưa nghe ư c gi ng nói con ngư i và phát thanh âm nh c trên vùng “không dây”. Tuy nhiên, mãi cho n th p niên 1920 thì phát thanh radio m i th t s phát lên kh i m t t.

1900 – 1909

1900

ôi v ch ng nhà v t lí ngư i Pháp Pierre và Marie Curie t o ra b ng ch ng cho th y tia beta là m t d ng b c x gi ng h t như tia cathode. Nhà v t lí c Max Planck ưa ra nh lu t b c x c a ông, h ng s v t lí cơ b n mang tên ông, và khái ni m lư ng t năng lư ng c a ông. Sau hàng nghìn thí nghi m, nhà phát minh ngư i Mĩ Thomas Edison phát tri n thành công pin tích tr nickel-ki m. Sau các báo cáo c a Guglielmo Marconi v s truy n tín hi u vô tuy n xuyên i Tây Dương (1901), Oliver Heaviside c a nư c Anh ph ng oán r ng m t l p d n i n n m trên t ng cao khí quy n c a Trái t cho phép các sóng này truy n i nh ng kho ng cách tr i r ng ra b t ch p s cong c a hành tinh. nư c Mĩ, kĩ sư i n Arthur Kennelly ã c l p i n cùng k t lu n ó và t ng khí quy n gi thuy t ư c g i là l p Kennelly–Heaviside hay t ng i n li. Nhà v t lí c Philipp Lenard xu t r ng a ph n kh i lư ng c a nguyên t ư c gi trong ch m t ph n nh c a th tích nguyên t d a trên các k t qu c a thí nghi m tán x electron ông th c hi n v i ng Crookes và nh ng lá kim lo i m ng. Wilhelm Einthoven, nhà sinh lí h c ngư i Hà Lan, phát minh ra m t d ng c g i là i n k Einthoven cho phép ông t o ra b n i n tâm u tiên, m t b n ghi th c a ho t ng i n c a trái tim. Kristian Birkeland, ngư i Na Uy, ưa ra khái ni m bão t t c c b , cư ng m nh i cùng v i c c quang. a c c, m t d ng nhi u

1900

1901

1902

1903

1903

1903

L ch s

i nt h c

50

1903 1904

Tua bin khí thành công

u tiên ư c xây d ng

nư c Pháp.

Hendrik Lorentz phát tri n m t b phương trình g i là các phép bi n i Lorentz trong n l c c a ông nh m gi i thích các k t qu c a thí nghi m MichelsonMorley tìm ki m b ng ch ng c a ether ư c cho là tràn ng p b u khí quy n. Các phương trình c a nhà v t lí Hà Lan này s óng vai trò n n t ng trên ó Albert Einstein s xây d ng lí thuy t tương i c bi t c a ông. y ban Kĩ thu t i n qu c t ư c thành l p và nh n trách nhi m tiêu chu n hóa danh pháp liên quan t i i n và t . Nhà v t lí và kĩ sư Anh John Ambrose Fleming khai thác hi u ng Edison phát tri n van dao ng Fleming, m t ng nhi t i n t có hai i n c c (diode) óng vai trò máy dò tín hi u và b ch nh lưu. Nhà v t lí c Albert Einstein thi t l p thuy t tương r ng i n và t là hai khía c nh c a m t hi n tư ng. Nhà v t lí Pháp Paul Langevin s d ng th ng kê gi a tính thu n t và nhi t . i c bi t c a ông và ch ra

1904

1904

1905

1905

gi i thích m i tương quan

1906

Lee De Forest, kĩ sư Mĩ, phát minh ra èn ba c c, m t ng nhi t i n t ba i n c c (triode) có th phát hi n tín hi u không dây t t hơn nhi u so v i van Fleming và có th gi vai trò quan tr ng trong các d ng c i n t bu i u. Nhà v t lí Pháp Pierre-Ernest Weiss phát tri n m t lí thuy t trư ng trung bình gi i thích hành vi c a s t và các ch t s t t khác. Nhà v t lí c Hans Geiger phát tri n m t m u sơ khai c a b m Geiger, m t bu ng chuyên d ng cho vi c m các h t b c x . Nh ng c i ti n l n cho d ng c s ư c th c hi n b i Geiger và ngư i h c trò c a ông, Walther Mueller, vào năm 1928. George Hale, nhà thiên văn Mĩ, công b m t báo cáo tranh lu n r ng các v t en M t tr i có t trư ng. Các nhà thám hi m Australia Douglas Mawson và Edgeworth David hoàn thành hành trình thành công u tiên n c c t nam.

1907

1908

1908

1909

L ch s

i nt h c

51

1909

Nhà v t lí Mĩ Robert Millikan ti n hành thí nghi m gi t d u n i ti ng c a ông và tính ra i n tích c a m t electron v i chính xác trư c ó chưa t ng có.

L ch s

i nt h c

52

1910 - 1929
Năm 1911 ch ng ki n hai khám phá l n. Khám phá th nh t ã m ra cánh c a vào m t lo i m i c a dòng i n t ra h a h n to l n là ngu n c p i n cho các máy phát tương lai. Khám phá th hai ánh d u m t bư c quan tr ng trong s hi u bi t c a các nhà khoa h c v nguyên t . Năm 1911 cũng ánh d u s t m bi t c a mô hình “bánh bông lan r c nho” c a nhà v t lí Anh J.J Thomson v nguyên t , mô hình gi thuy t nguyên t có các i n tích dương và âm phân b u n. Ch r n n t trong mô hình này ư c khai thác b i thí nghi m lá vàng n i ti ng do Ernest Rutherford ngư i New Zealand nghĩ ra. Trong thí nghi m ó, do các nhà v t lí Hans Geiger và Ernest Marsden th c hi n, m t lá vàng b b n phá v i các h t alpha (h t nhân helium). D a trên mô hình c a Thomson, các nhà khoa h c trông i t t c các h t i qua lá vàng không b làm r i. Thay vào ó, m t ph n trăm nh b tán x , cho th y chúng ã va ph i cái gì ó r t nh và r t c. i u này ưa Rutherford n ý tư ng m t h t nhân có i n tích dương v i các electron quay xung quanh, gi ng như các hành tinh quay xung quanh M t tr i, m t ý tư ng ông công b vào năm 1911. M c dù chính xác hơn m u nguyên t c a Thomson, nhưng nguyên t c a Rutherford cũng có nh ng ch r n n t c a nó. i u này phơi bày ra trư c nhà v t lí an M ch Niels Bohr, m t ng nghi p c a Rutherford. Hai năm sau khi tin t c mô hình h m t tr i ư c công b , Bohr ã i n mô hình c a riêng ông, l y c m h ng t các lí thuy t m i xu t hi n v lư ng t năng lư ng. Bohr n nh r ng các electron ph i trong nh ng qu o r t c bi t, và nh ng qu o này có th dung ch a m t s lư ng nh t nh các electron và không nhi u hơn. Các electron, Bohr gi i thích, có th nh y t qu o này sang qu o ti p theo, tùy thu c vào s n nh c a nguyên t và nh ng i u ki n khác.

Nh ng cái nhìn ngày càng sâu s c hơn v nguyên t l n lư t xu t hi n trong th i kì này. Trong nh ng năm 1920, George Uhlenbeck và Samuel Goudsmit, nh ng chàng sinh viên ang nghiên c u v t lí Hà Lan, xu t r ng các electron không ch quay xung quanh h t nhân, mà còn quay tròn xung quanh tr c c a chúng, y h t như Trái t. Năm 1928, nhà v t lí

L ch s

i nt h c

53

Anh Paul Dirac tiên oán s t n t i c a m t ph n h t v i electron có cùng kh i lư ng nhưng i n tích và spin ngư c l i. Các tiên oán tr thành hi n th c b n năm sau ó v i vi c nhà v t lí Mĩ Carl Anderson khám phá ra positron. Trong khi t t c nh ng công trình này ti p t c i vào trí tu và phòng thí nghi m c a các nhà v t lí hàng u th gi i, thì công chúng thư ng dân th y i n và nh ng i m i do nó truy n c m h ng làm bi n i cu c s ng c a h . M t ví d là h ang truy n t thông tin khác i. Năm 1915, nh èn ba c c c a Lee De Forest, cu c g i i n tho i xuyên l c a u tiên di n ra, gi a San Francisco và New York. Năm 1920, m t ph n ba h gia inh kh p nư c Mĩ có m t máy i n tho i. D ch v s ư c c i ti n v i cáp ng tr c băng r ng, v i nó m t b ng sáng ch ã ư c c p vào năm 1929. Các ti n b v radio ã mang môi trư ng m i n v i nhi u ngư i hơn. Năm 1920, ài phát thanh u tiên trên th gi i m c a kinh doanh Pittsburgh, Pennsylvania. Vài năm sau ó, ngư i Mĩ ã nghe tin ưa v v x án l n u tiên, v th nghi m “Monkey” n i ti ng. Kĩ sư i n ngư i Mĩ Edwin Armstrong phát minh ra m ch h i ph c, máy thu i t n và m ch i t n trong th i kì này, th c hi n nh ng c i ti n l n v i radio. Vi c th p sáng i n ch không còn ch là thi t th c, mà còn có tính trang hoàng. èn ng neon tr thành s n ph m thương m i vào u th p niên 1920, và s m ư c các nhà qu ng cáo tóm l y. i n h c, cùng v i lo t ng d ng ngày càng nhi u mà nó truy n c m h ng, th c hi n hành trình c a nó bư c vào ngày càng nhi u nhà hơn. Năm 1913, máy r a bát ĩa và t l nh gia d ng u tiên i vào th trư ng, sau ó là lò nư ng bánh u tiên năm 1919 và, năm 1927, máy nghi n rác u tiên. Nhà phát minh ngư i Nga Vladimir Zworykin ăng kí m t b ng sáng ch năm 1923 cho cái iconoscope, phương ti n hoàn toàn i n t u tiên quét hình cho truy n hình; hai th p k sau, công ngh này s i vào các h gia ình Mĩ, và Zworykin s i vào l ch s là “cha c a truy n hình”.

1910 – 1929

1911

Nhà v t lí c Heike Kamerlingh Onnes phát hi n th y m t s ch t bi u hi n h u như không có i n tr khi chúng ư c làm l nh n nh ng nhi t c c th p, m t hi n tư ng g i là siêu d n. Dư i s hư ng d n c a Ernest Rutherford, Hans Geiger và Ernest Marsden ti n hành hàng lo t thí nghi m v s tán x tia alpha, ưa Rutherford n vi c n nh m t mô hình m i c a nguyên t . èn th y ngân áp su t cao ư c phát minh, nhưng không tr thành s n ph m thương m i mãi cho n hơn 20 năm sau.

1911

1912

L ch s

i nt h c

54

1912

Trong khi còn là sinh viên trư ng i h c Columbia, Edwin Armstrong phát minh ra m ch i t n, cho phép khu ch i tín hi u nhi u l n b i cùng m t ng chân không. Nhà v t lí c Max von Laue ch ng minh tia X có b n ch t i n t .

1912 1915

Nh èn ba c c c a nhà phát minh ngư i Mĩ Lee De Forest, tín hi u i n tho i có th mang i xuyên qu c gia, mang n kh năng g i i n tho i xuyên l c a l n u tiên gi a San Francisco và New York. Nhà v t lí c Heinrich Barkhausen phát hi n th y ch t s t t t vào m t t trư ng tăng d n u n b t hóa t ng b c thay vì liên t c. G i là hi u ng Barkhausen, hi n tư ng này mang l i s ng h rõ ràng cho lí thuy t các mi n s t t . Nhà phát minh Mĩ Edwin Armstrong phát minh ra máy thu i t n, cung c p cho ngành công nghi p phát thanh m t cách c i ti n l n thu nh n, chuy n i và khu ch i các sóng i n t y u, t n s cao. Các nam châm thép ch u nhi t ư c ưa ra th trư ng. Nhà i n sinh h c ngư i Anh Edgar Adrian ch ng minh r ng các t bào th n kinh phát ra i n áp gây co cơ. Pittsburgh, ài phát thanh vô tuy n u tiên trên th gi i, ài KDKA Pennsylvania, ư c thành l p b i Công ti i n và S n xu t Westinghouse. èn ng neon tr thành s n ph m thương m i và ư c s d ng m c ích qu ng cáo. c bi t cho các

1919

1919

1919 1919

1920

1922

1922

Các nhà v t lí c Otto Stern và Walther Gerlach ch ng minh qua vi c s d ng m t chùm phân t r ng s nh hư ng không gian c a các h t nguyên t trong t trư ng b h n ch (m t khái ni m g i là s lư ng t hóa không gian). Nhà phát minh ngư i Nga Zworykin ăng kí b ng sáng ch máy iconoscope,

1923

L ch s

i nt h c

55

phương ti n hoàn toàn i n t 1924

u tiên quét hình cho ti vi.

Là m t ph n c a lu n án ti n sĩ c a ông, nhà v t lí c Ernst Ising ưa ra m t mô hình, ngày nay g i là mô hình Ising, gi i thích hành tr ng c a các ch t s t t . Trong khi là sinh viên chưa ra trư ng Hà Lan, George Uhlenbeck và Samuel Goudsmit cho r ng ngoài chuy n ng qu o c a chúng, các electron còn quay tròn xung quanh tr c c a chúng. Nhà v t lí Anh Paul Dirac tiên oán chính xác r ng ph i t n t i m t ph n h t v i electron có cùng kh i lư ng như electron nhưng có i n tích và mômen t ngư c l i. Các kĩ sư Mĩ Herman Affel và Lloyd Espenschied ăng kí m t b ng sáng ch cho cáp ng tr c, m t ư ng truy n tín hi u t n s cao có s th t thoát b c x và giao thoa th p. Nhà a v t lí Nh t B n Motonori Matuyama nghiên c u s o t trong các v a á và lí gi i r ng Trái t th nh tho ng ph i ch u s o c c c a nó.

1925

1928

1929

1929

L ch s

i nt h c

56

1930 - 1939
M c dù nh ng năm 20 sôi ng ã k t thúc v i s t n công c a Cu c kh ng ho ng l n, nhưng ti n b c a i n h c và nh ng l i ích mà nó mang l i dư ng như không th d ng l i trong th p niên 1930. “ i n là nhu c u hi n i c a cu c s ng”, t ng th ng Mĩ Franklin Roosevelt tuyên b năm 1938. Th p k này ch ng ki n s xu t hi n c a radio FM, do Edwin Armstrong phát minh làm m t s thay th cho AM. Ph n l n c a nư c Mĩ và ph n nhi u c a châu Âu ã ư c k t n i qua radio; vào cu i th p niên 1930, c b n trong năm h gia ình Mĩ có m t máy radio. Công dân bình dân các nư c phát tri n còn liên t c ư c khai sáng. Năm 1930, èn flash th c hi n s trình di n c a nó, thay th b t flash cho các th nhi p nh. Không bao lâu sau ó, các èn hơi natri b t u chi u sáng ư ng ph c a t nư c; s gia tăng quy n s h u xe hơi làm tăng thêm nhu c u nhiên li u. èn hơi th y ngân mang tính kinh t hơn có m t trên th trư ng trong th i gian này, d ng èn huỳnh quang. Năm 1934, dây tóc cu n-cu n ư c phát minh. Cùng v i hai c i ti n èn nóng sáng khác ã th c hi n h i u th k - dây tóc tungsten và bóng èn hơi argon-nitrogen – nó ã mang l i nh ng bóng èn sáng hơn, hi u qu hơn cho các h gia ình và cho kinh doanh.

Năm 1931, hai thi t b khoa h c ngo n m c ra i. California, Ernest Lawrence xây d ng cyclotron u tiên, m t máy gia t c h t d ng tròn s d ng i n trư ng và t trư ng làm tăng năng lư ng c a các h t tích i n. Các h t này khi sau ó có th b n vào ch t khác ang nghiên c u xác nh c u trúc nguyên t c a nó. Chi c máy “vòng quay ng a g ” r ng 4 inch ban u c a ông, như tên ông g i nó, là m t c i ti n l n so v i các máy gia t c th ng có

L ch s

i nt h c

57

lúc b y gi . T lâu trư c ó, ông ang ch t o các m u l n hơn, m nh hơn nhi u tr thành nhà xư ng cho nghiên c u c p nguyên t . Trong khi ó, n a th gi i ngoài kia Berlin, m t sinh viên i h c hình thành trong u m t công c s t o ra hình nh ưa nh ng chi c kính hi n vi bình thư ng vào h th n. Bi t r ng sóng electron ng n hơn 100.000 l n so v i sóng ánh sáng, Ernest Ruska tiên oán chúng có th ư c s d ng trong nh ng chi c kính hi n vi c bi t mang l i nh ng hình nh chi ti t hơn. Ông ch t o ra th u kính electron u tiên c a ông vào năm 1931, s d ng m t nam châm i n làm h i t m t chùm electron. Trong vòng hai năm, ông ã thu th p m t lo t th u kính này t o ra chi c kính hi n vi i n t u tiên, cho phép các nhà khoa h c nhìn th y nh ng th phóng i 10 l n kính hi n vi ánh sáng. Kính hi n vi i n t ngày nay có th phóng to các v t lên hơn 1.000.000 l n kích thư c nguyên m u c a chúng. Nhi u s ki n liên quan n t h c xu t hi n trong th i kì này. Các nam châm nhân t o, ư c phát tri n l n u tiên trong nh ng năm 1920 v i thép, ti n tri n nhanh chóng trong th p niên 1930 v i vi c ch t o ra c a nh ng h p kim khác nhau, áng chú ý nh t là alnico (nhôm, nickel và cobalt). Ưu vi t hơn nhi u so v i các nguyên b n b ng thép c a chúng, nam châm alnico ưa n nh ng ng d ng ph c t p hơn, trong ó có các công ngh radio và truy n hình t t hơn. ng th i, m t s nhà phát minh ang phát tri n d ng c ghi băng t tính. Các d ng c này ư c s d ng trong phát thanh l n u tiên vào gi a th p niên 1930 và s gi vai trò quan tr ng trong Th chi n th hai.

Trong vũ ài lí thuy t, Walther Meissner và Robert Oschenfeld c a nư c c th c hi n m t bư c nh y quan tr ng trong lĩnh v c hãy còn bí n c a s siêu d n v i vi c khám phá th y các ch t siêu d n y t trư ng ra. Tính ch t này, tr nên n i ti ng là hi u ng Meissner-Oschenfeld (thay ôi khi ch g i là hi u ng Meissner) s ti p t c mê ho c không bi t bao nhiêu sinh viên i quan sát các minh ch ng c a vi c làm bay b ng các nam châm. Kho ng th i gian này, t trư ng c a Trái t là i tư ng chú ý c a m t ngư i c khác, nhà v t lí Walter Elsasser. Ông xu t r ng t trư ng c a Trái t là k t qu c a các dòng s t l ng trong lõi c a hành tinh.

L ch s

i nt h c

58

1930 – 1939

1930

Nam châm vĩnh c u h p kim ư c t o ra.

u tiên c a nhôm, nickel và cobalt (nam châm alnico)

1931

Nhà v t lí Anh Alan Wilson áp d ng lí thuy t khe năng lư ng gi i thích hành tr ng c a các ch t siêu d n và i n môi. Cyclotron u tiên, m t máy gia t c h t tròn trong ó các h t h nguyên t ư c gia t c b ng m t i n trư ng t n s cao bi n thiên trong m t t trư ng n nh, ư c xây d ng. Nhà v t lí c Ernst Ruska, trong khi còn là sinh viên Berlin, xây d ng th u kính electron u tiên, s d ng m t nam châm i n làm h i t m t chùm electron gi ng h t như m t th u kính làm h i t m t chùm ánh sáng. Năm 1933, ông s d ng m t vài th u kính electron ghép n i ti p ch t o ra kính hi n vi i n t u tiên v i xác nh t t hơn kính hi n vi ánh sáng. James Chadwick c a nư c Anh khám phá ra neutron, m t h t có kh i lư ng b ng như proton, nhưng không có i n tích. Nhà v t lí Mĩ Carl Anderson khám phá ra positron, m t h t có kh i lư ng b ng như electron, nhưng có i n tích dương thay vì i n tích âm. Walther Meissner và Robert Oschenfeld c a nư c c phát hi n ra khi m t ch t m t i n tr c a nó khi nhi t c a nó gi m xu ng dư i m t nhi t nh t nh, thì t trư ng bên trong ch t ó b y ra hoàn toàn ho c m t ph n. Là c trưng c a t t c các ch t siêu d n, hi n tư ng này tr nên n i ti ng là hi u ng Meissner ho c hi u ng Meissner-Oschenfeld. èn hơi natri ưa vào s d ng chi u sáng ư ng ph . Nhà phát minh ngư i c Semi Joseph Begun xây d ng máy thu băng t tính tiên dùng trong phát thanh. èn huỳnh quang ư c gi i thi u châu Âu. u

1931

1931

1932

1932

1933

1933 1934

1934

L ch s

i nt h c

59

1934

Mĩ, dây tóc cu n dây qu n ư c phát minh ra, mang l i nh ng bóng èn i n sáng hơn và hi u qu năng lư ng hơn. Băng t dùng cho ghi âm audio tr thành s n ph m thương m i gi i thi u H i ch Radio Berlin. c sau khi u c

1935

1936

Nhà v t lí Pháp Louis Néel phát tri n khái ni m ph n s t t , m t d ng ph thu c nhi t c a t tính trong ó các ion li n k t s p x p chúng theo d ng i song nhau sao cho h u như không có t trư ng ngoài toàn th nào có th phát hi n ra. Walter Elsasser, nhà v t lí Mĩ g c c, xu t r ng t trư ng có th quan sát ư c c a Trái t là k t qu c a các dòng xoáy quay tròn trong nhân l ng c a hành tinh.

1939

L ch s

i nt h c

60

1940 - 1959
G n như kh p hành tinh, hai th p k này ã ư c nh hình b i Th chi n th hai và h u qu c a nó. Nh ng chuy n bi n kh ng l trong khoa h c và cu c s ng hàng ngày ã b t u ho c ang di n ra trong th i gian này, chi ph i b i các phát minh như i n h t nhân, transistor, truy n hình và máy vi tính. Th chi n th hai ã lèo lái ph n nhi u ngành khoa h c trong th p niên 1940, góp ph n tr c ti p vào s phát tri n c a radar, máy vi tính và các vũ khí h t nhân (sau này là i n h t nhân). Quân i Mĩ ã ư c trang b chi c máy tính i n t u tiên, nó m t ba năm ch t o và khi hoàn thành năm 1945, chi m t i 1000 foot vuông. Máy tính và Tích phân s i n t (ENIAC) ư c thi t k tăng t c tính toán và c i thi n chính xác c a các b ng ang lên cơn s t và bùng n . ư c cung c p b i công ngh m i, máy tính ngày càng tr nên nh g n, nhanh, m nh và thông d ng, làm thay i ngo n m c cu c s ng hàng ngày c a chúng ta.

B nh lõi t xu t hi n vào năm 1951, trưng bày trong chi c máy tính Gió xoáy t i Vi n Công ngh Massachusetts. Gió xoáy có hàng nghìn nam châm nh , hình bánh rán qu n dây lưu tr và thao tác các bit d li u. Hai năm sau, m ch tích h p ư c phát minh, ưa toàn b m ch i n lên trên m t chip silicon. Bư c phát tri n này t n n t ng cho các máy tính nh hơn và ưa n s ra i cho ngành công nghi p m i California. Cũng năm ó, IBM l p ráp thành công chi c máy tính i n t u tiên c a mình. Các c máy ó s m tr thành nh ng công c kinh doanh quan tr ng, m c dù còn m t nhi u năm n a trư c khi chúng b t u ư c s d ng trong các h gia ình.

L ch s

i nt h c

61

Cũng gi vai trò thi t y u trong s phát tri n c a máy tính là nh ng linh ki n nh xíu g i là transistor. Các nhà v t lí t i Phòng thí nghi m Bell Telephone phát minh ra transistor u tiên vào năm 1947, g m m t ch t bán d n và vài i n c c. Dùng cho vi c khu ch i ho c b t t t, nó có th ư c tìm th y trong m i lo i máy i n t : chúng thay th cho các bóng chân không c ng k nh, t ti n trong radio, làm cho chúng nh g n. Ngày nay, transistor có m t trong m i th , không th b qua ư c, t lò vi sóng cho t i i n tho i. Th gi i không ch hư ng t i k nguyên s ; nó còn bư c vào k nguyên nguyên t , v i vi c ném bom năm 1945 xu ng Hiroshima và Nagasaki k t thúc Th chi n th hai. ư c tri n khai b i nh ng ti n b trong ngành v t lí h t nhân, các vũ khí h t nhân m ra m t phương th c hoàn toàn m i qu n lí chính tr và qu c phòng. Công ngh ó cũng có nh ng ng d ng hòa bình, n u không tranh cãi thêm. Năm 1956, nhà máy i n h t nhân thương m i u tiên c a th gi i khánh thành nư c Anh; hai năm sau, nhà máy i n h t nhân dân s “Bom nguyên t c a th gi i hòa bình” u tiên Mĩ m c a Pennsylvania. M t ngu n năng lư ng m i cũng b t u thu hút l y s chú ý: Năm 1954, pin M t tr i ư c phát minh.

B nh lõi t (kho ng 1949) Th p niên 1950 ánh d u th i kì vàng son c a truy n hình, làm thay i t ng t m i th t chính tr cho n ngh thu t n cu c s ng hàng ngày. Lúc u th p niên này, 1 trong 10 h gia ình có m t ti vi. Vào cu i th p niên, 9 trong 10 h có m t chi c, m t s trong chúng còn là ti vi màu. Ti vi ã ti n xa t m t th hàng xa x n m t v t thi t y u trong vòng 10 năm. Nh ng ti n b khác ã xu t hi n, n u hi u là kém thư ng th c hơn TV và máy vi tính, là h qu to l n c a n n khoa h c. Năm 1946, phép c ng hư ng t h t nhân (NMR) ư c phát minh. Tính ch t “spin” c bi t này c a h t nhân s làm cách m ng hóa n n ch n oán y khoa khi khai thác các máy MRI (v i s h tr c a nam châm siêu d n) và óng góp m t phương pháp nghiên c u m i quan tr ng cho khoa h c. Cũng trong th i kì này, các nhà v t lí Mĩ và Nh t B n ã thành công trong vi c lĩnh h i c cơ h c lư ng t và thuy t tương i c bi t Einstein sáng t o ra lí thuy t i n ng l c h c lư ng t . Trong các phòng thí nghi m c a h , các nhà v t lí ã và ang quan sát ngày càng nhi u h t h nguyên t hơn. Cu i cùng, 46

L ch s

i nt h c

62

năm sau khi các nhà khoa h c l n u tiên quan sát th y s siêu d n, m t b ba nhà v t lí Mĩ ã ch ra ư c cách th c nó ho t ng. Lí thuy t c a h tr nên n i ti ng là lí thuy t Bardeen Cooper Schrieffer (vi t t t là BCS).

1940 – 1959

1940

M t m u sơ khai c a máy dao ng magneton, d ng c u tiên có kh năng t o ra công su t r t cao t n s vi sóng, ư c xây d ng, cho phép nh ng ti n b l n trong công ngh radar. Nhà toán hóa Lars Onsager cung c p m t l i gi i cho mô hình Ising hai chi u tiên oán chính xác hành tr ng c a m t nam châm. Máy tính và Tích phân s i n t (ENIAC), máy tính i n t ư c hoàn thành, sau ba năm xây d ng. u tiên c a th gi i,

1944

1945

1946

Các nhà v t lí Mĩ Edward Purcell và Felix Bloch c l p nhau khám phá ra s c ng hư ng t h t nhân (NMR), s h p th l c l a b c x i n t b i h t nhân c a nh ng nguyên t nh t nh phơi ra trư c m t t trư ng m nh, tĩnh. M t i các nhà v t lí do Phòng thí nghi m Bell Telephone thuê phát minh ra transistor, m t linh ki n i n t g m m t ch t bán d n và ít nh t ba i n c c ch y u s d ng cho vi c khu ch i ho c chuy n m ch. Sau ó, transisor b t u thay th các ng chân không trong i n t h c. Các nhà v t lí Mĩ Richard Feynman và Julian Schwinger c l p nhau thi t l p m t lí thuy t i n ng l c h c lư ng t h p nh t cơ h c lư ng t v i thuy t tương i c bi t c a Albert Einstein. Kho ng ch ng th i gian này, lí thuy t tương ương c a nhà v t lí ngư i Nh t Tomonaga Shin'ichiro, ư c công b vài năm trư c ó Nh t B n, thu hút ư c s chú ý qu c t . “The Bing Crosby Show” tr thành chương trình radio t . u tiên phát thanh t băng

1947

1947

1948

1949

B nh lõi t ư c gi i thi u và cho phép m t i g m các nhà khoa h c và kĩ sư t i MIT xây d ng Gió xoáy (hoàn thành năm 1951), máy tính u tiên cua th gi i

L ch s

i nt h c

63

ho t 1951 1952

ng

th i gian th c. u tiên c a các mi n t tính b i hi u ng Kerr ư c báo cáo. phát tri n các nam châm g m g c barium và g c

Quan sát

Công ti Phillips công b strontium.

1953

Jack Kilby, m t kĩ sư i n làm vi c t i Texas Instruments, và Robert Noyce thu c Fairchild Semiconductor c l p nhau phát minh ra m ch tích h p, m t d ng c g m nhi u linh ki n bán d n và các ư ng n i c a chúng kh c ho c in trên m t ch t n n m ng. Nhà v t lí Mĩ Donald Glaser xây d ng bu ng b t ho t ng u tiên, m t d ng c dò tìm b c x cho phép quan sát ư ng i c a các h t h nguyên t . T i Phòng thí nghi m Bell, Calvin Fuller, Daryl Chapin và Gerald Pearson phát minh ra pin M t tr i u tiên, bi n i kho ng 6% ánh sáng M t tr i thành i n và ư c s d ng c p ngu n cho m t máy phát radio trong l n trình di n công chúng u tiên c a nó. L n u tiên quy mô l n, các ch t phóng x ư c khai thác làm nhiên li u phát i n khi nhà máy i n h t nhân thương m i u tiên, Calder Hall, ư c thành l p nư c Anh. Các nhà v t lí Mĩ John Bardeen, Leon Cooper à John Robert Schriffer phát tri n thành công m t lí thuy t có th áp d ng r ng rãi gi i thích ư c t i sao m t s ch t nh ng nhi t c c th p d n i n mà không b c n tr , lí thuy t BCS c a s siêu d n. Nhà máy i n nguyên t Shippingport khánh thành h t nhân dân s u tiên Mĩ. Pennsylvania, nhà máy i n

1953

1954

1956

1957

1958

L ch s

i nt h c

64

1960 - 1979
K nguyên không gian, b t u năm 1957 v i s phóng thành công v tinh Xô Vi t Sputnik, có s tác ng m nh m lên n n văn hóa và khoa h c c a nh ng th p niên này. Sau nh ng d u móng chân và d u chân c a nh ng con chó và kh khác nhau trư c h , nh ng nhà du hành vũ tr u tiên, các nhà du hành khi ó ã có th i vào không gian. Con ngư i trên kh p hành tinh b t u t p trung vào vũ tr xung quanh h . Các nhà khoa h c cũng không ngo i l . M t trong nh ng khám phá l thư ng nh t c a th i kì này là quasar (hay v t th gi sao), các ngu n phát sáng c c sáng c a ánh sáng và năng lư ng i n t khác. Là nh ng v t th xa xôi nh t ư c bi t t i trong vũ tr , các quasar có th cách chúng ta hàng t năm ánh sáng, và vì th có th ch a d i dào thông tin v s b t u c a vũ tr . Các nhà khoa h c i n ch tin r ng nh ng s phát x ánh sáng m nh này là k t qu t v t ch t b trút vào các l en n ng n tâm c a các thiên hà.

Vào u nh ng năm 1970, trong các s m nh Apollo 15 và 16, các nhà du hành ã kh o sát t trư ng c a M t trăng b ng m t máy dò electron. M c dù M t trăng c a chúng ta không có ho t ng dynamo n i (lõi ch t l ng s t) như Trái t, nhưng nó th t s phát ra m t t trư ng y u m t s khu v c mà sau này các nhà khoa h c liên h v i các va ch m thiên th ch. Có nhi u nghiên c u v t trư ng và các thiên th b t u vào năm 1979, khi NASA và C c a ch t Mĩ b t tay v i nhau g i m t v tinh t trư ng t tên là Magsat vào không gian. S m nh c nó: l p b n chính xác u tiên c a t trư ng g n m t t. Trong khi dó, tr l i t ng i lưu, các máy tính tr nên ph c t p hơn và cu i cùng b t u i vào nhà c a m i ngư i. S phát tri n c a t p oàn Intel v b vi x lí – m t m ch ph c h p trên m t chip silicon – ưa n các máy tính mang tính “cá nhân”. Năm 1977, chi c máy tính u tiên thu c dòng “PC” thương m i xu t hi n, máy Apple II. Apple II Plus c i ti n xu t hi n sau ó năm 1979. i v i a s ngư i s h u máy tính, cu c s ng không bao gi th t hài lòng.

L ch s

i nt h c

65

ng th i, các nhà máy i n h t nhân thương m i b t u xu t hi n ư ng chân tr i. Ch tính riêng nư c Mĩ, 70 nhà máy như v y ang ho t ng vào cu i nh ng năm 1970. S tăng trư ng ó ch m l i vào cu i th p k , m t ph n do các lo ng i an toàn sau s c năm 1979 t i nhà máy Three Mile Island Pennsylvania. Trong vương qu c v t lí h t, các nhà khoa h c ti p t c khám phá ra nh ng h t h nguyên t m i. Năm 1963, m t cu c ua trí tu kh ng l ã rõ ràng khi các nhà khoa h c l n u tiên lí thuy t hóa r ng neutron và proton không ph i là h t cơ b n. Thay vào ó, các nhà khoa h c nói r ng nh ng thành ph n ó c a h t nhân hóa ra c u thành t nh ng h t khác m i là cơ b n, chúng tr nên n i ti ng là h t quark. Các nhà khoa h c ti p t c tin r ng electron là m t h t cơ b n, i u ó v n ư c ch p nh n cho n ngày nay.

Các nhà khoa h c b t u ưa ra m t s ng d ng th c ti n c a s siêu d n (m t dòng i n không ch m ph i s c n tr nào), m t hi n tư ng ư c phát hi n l n u tiên t n năm 1911. Nh ng ngư i Mĩ James Powell và Gordon Danby ã ăng kí b ng sáng ch cho m u u tiên cho xe l a nâng b ng t siêu d n vào năm 1969. Tuy nhiên, c và Nh t B n ã d n u trong vi c phát tri n xe l a nâng b ng t , s d ng c nam châm i n và nam châm siêu d n. B t ch p nghiên c u c a h , xe l a nâng b ng t v n là m t th hi m trong ngành v n t i. Ch p nh c ng hư ng t h t nhân (MRI), m t công ngh ch t siêu d n khác, có s tác ng to l n hơn nhi u. ư c minh ch ng l n u tiên vào năm 1973, các c máy này b t u ư c s d ng trong các b nh vi n trong th p k sau ó, làm cách m ng hóa ngành ch n oán y khoa. Lâu nay b n m trong bóng c a các nam châm i n và nam châm siêu d n m nh hơn, nam châm vĩnh c u khiêm như ng nh n ư c s c ng c trong th p niên 1960. M t lo i nam châm m i ã ư c phát tri n b i các nhà khoa h c Không quân Mĩ. K t h p cái g i là các nguyên t “ t hi m” samarium và cobalt, Karl Strnat i n các nam châm t hi m u tiên, m nh hơn các nam châm vĩnh c u ã có. Là m t ích l i cho các ngành công nghi p radar

L ch s

i nt h c

66

và v tinh (trong s nh ng ng d ng khác), các nam châm này s m b qua m t b i m t th h m i các nam châm t hi m phát tri n b i Strnat và ngư i ng s Alden Ray.

1960 – 1979

1963

Quasar, các ngu n sáng t a sáng và c c xa c a sóng vô tuy n m nh và nh ng d ng năng lư ng khác, ư c phát hi n. Murray Gell-Mann nêu lí thuy t r ng các h t h nguyên t mà ông t tên là quark là nh ng ơn v cơ b n c a v t ch t c u thành nên proton và neutron. M t nhà v t lí Mĩ khác, George Zweig, phát tri n m t lí thuy t gi ng v i lí thuy t c a GellMann, nhưng ông ưa ra nh ng quân bài h t cơ b n khác thay vì quark. th l ch Các nhà a v t lí Mĩ Richard Doell, Allan Cox và Brent Dalrymple l p trình b t thư ng c a s bi n i c c c a Trái t d a trên các nghiên c u quy mô r ng tính ch t t c a t á l y t nh ng th i kì khác nhau. Karl Strnat khám phá ra th h u tiên c a các nam châm vĩnh c u t hi m.

1964

1966

1966 1967

Lí thuy t i n y u ư c phát tri n th ng nh t i n thuy t tương tác y u (còn g i là l c h t nhân y u).

ng l c h c lư ng t v i lí

1969

James Powell và Gordon Danby ăng kí m u sáng ch u tiên cho xe l a nâng b ng t siêu d n, tr thành nh ng ngư i tiên phong trong công ngh xe nâng b ng t . H th ng d tr năng lư ng t siêu d n (SMES) u tiên, ư c thi t k d tr năng lư ng trong t trư ng t o ra b i dòng i n m t chi u trong m t cu n dây c a ch t siêu d n làm l nh, ư c xu t Pháp, m c dù ngư i ta cho r ng nó quá t n kém chi phí xây d ng. Tàu vũ tr Apollo kh o sát t trư ng c a M t trăng c a Trái t.

1969

1971 1972

Nh ng ngư i Mĩ Karl Strnat và Alden Ray phát tri n th h th hai c a các nam châm t hi m.

L ch s

i nt h c

67

1973

Ch p nh c ng hư ng t (MRI) ư c ch ng minh l n u tiên Mĩ b i Paul Lauterbar. Các khái ni m làm cho MRI có th ã ư c phát hi n ra vài năm trư c ó b i Raymond Damadian. Nhà v t lí Hi L p John Iliopoulos ưa ra, l n u tiên trong m t báo cáo cá nhân, quan i m v t lí ngày nay g i là Mô hình Chu n, m t lí thuy t mô t các l c cơ b n m nh, y u, và i n t cũng như các h t cơ b n c u thành nên toàn b v t ch t. Hãng Apple tung ra máy tính Apple II, máy tính cá nhân thông d ng d ng các b vi x lí. Apple II Plus c i ti n ra i sau ó, năm 1979. u tiên s

1974

1977

1979

V tinh t tính u tiên g i là Magsat ư c phóng lên là m t d án h p tác c a NASA và C c a ch t Mĩ l p b n chính xác u tiên c a t trư ng g n m t t.

L ch s

i nt h c

68

1980 - 2003
B thúc y m t ph n b i các lo ng i tăng d n v môi trư ng và s suy c n các ngu n năng lư ng, các nhà khoa h c ã kh o sát các ngu n ti m năng m i c a năng lư ng cũng như các phương pháp khai thác các ngu n hi n có m t cách hi u qu hơn. Năm 1997, Toyota tung ra m t m u xe lai m i, chi c Prius, ch y b ng i n l n khí và mang l i hi u qu năng lư ng cao hơn và phát khí th i th p hơn các xe truy n th ng. Công ngh cu i cùng ã b u i k p, thúc y các nhà s n su t phát tri n thêm nh ng chi c xe lai và xe i n. Vào bư c chuy n th k , nhà máy i n năng lư ng sóng u tiên, Land Installed Marine Powered Energy Transformer (LIMPET), b t u phát i n trên vùng b bi n Scotland.

Vài năm sau, m t i các b ng cách bu c nư c i qua m t nư c và b m t các rãnh t o ra m c u tiên oán các nhà khoa h c s u tiên trong vòng m t th p k .

nhà nghiên c u ngư i Canada ã làm phát ra dòng i n ĩa th y tinh có hàng tri u rãnh nh li ti. Tương tác gi a t dòng ion, mang l i m t dòng i n ch y. Các nhà nghiên xây d ng chi c máy phát ng i n rãnh nh li ti th c ti n

Các công ngh m i ã cho phép các nhà khoa h c nhìn vào th gi i nh ng c p nano, mang l i s tăng trư ng c a các lĩnh v c m i c a công ngh nano và khoa h c nano. Kính hi n vi quét chui h m xu t hi n năm 1981, theo sau ó là kính hi n vi l c nguyên t , kính hi n vi l c t và kính hi n vi ph tia X t tính.

L ch s

i nt h c

69

Máy tính cá nhân tr nên thông d ng trong cu c s ng hàng ngày, m t cu c cách m ng ã ư c nh n ra năm 1982 khi t t p chí Time ch n máy tính là “Nhân v t c a Năm”, và ưa n s phát tri n c a World Wide Web năm 1989. Cu i th i kì này, kho ng ba ph n tư ngư i dân Mĩ ã truy c p Internet, m t trung bình 12,5 gi m i tu n online g i email, làm công tác xã h i, mua s m và thu th p thông tin. Năm 1999, các nhà nghiên c u t i Vi n Công ngh Massachusetts sáng t o ra chi c máy tính lư ng t u tiên. Khai thác ưu i m c a các tính ch t c a cơ h c lư ng t thay cho cơ h c c i n, công ngh này h a h n d n t i nh ng chi c máy tính m nh hơn r t nhi u so v i cái có th tư ng tư ng ra v i nh ng công ngh hi n nay. Lí thuy t v t lí lư ng t cũng nhìn th y nh ng ti n b , v i khám phá năm 1980 ra hi u ng Hall lư ng t , các thí nghi m cung c p b ng ch ng c a nh ng h t h nguyên t m i, và d li u ng h cho m i liên h lí thuy t gi a các tương tác i n t và m t l c g i là l c “y u”.

Nghiên c u i n t trên m t c p hoàn toàn khác nhau ã ti n xa v i vi c phóng v tinh Ørsted năm 1999. Gi ng như v tinh Magsat phóng lên h i 20 năm trư c, s m nh c a Ørsted là nghiên c u t trư ng c a Trái t, c trư ng m nh t bên trong hành tinh và trư ng bi n i, y u hơn sinh ra t tương tác gi a gió M t tr i và t quy n c a Trái t. B ng cách so sánh d li u Ørsted v i d li u Magsat, các nhà khoa h c s có th ch ra nh ng thay i trong các trư ng này.

L ch s

i nt h c

70

1980 – 2003

1980

Nhà v t lí c Klaus von Klitzing phát hi n th y khi các ch t d n i n t trư c t trư ng m nh và nhi t th p, i n tr c a chúng bi n thiên theo nh ng bư c nh y gián o n thay vì bi n i trơn, liên t c, hi n tư ng g i là hi u ng Hall lư ng t . Kính hi n vi quét chui h m (STM), ho t ng trên cơ s cái g i là dòng i n chui h m b t u ch y khi m t u s c nh n ti n t i g n m t b m t d n kho ng cách kho ng m t nano mét, ư c phát minh. T i Trung tâm Nghiên c u H t nhân châu Âu (CERN), b ng ch ng c a các h t y u (W và Z) ư c phát hi n ra, mang l i s ng h cho m i liên h lí thuy t gi a các tương tác i n t và tương tác y u. Các nam châm neodymium-iron-boron, ôi khi g i ơn gi n là nam châm neo, ư c phát tri n l n u tiên. Kính hi n vi l c t , m t bi n th c a kính hi n vi l c nguyên t phi ti p xúc, ư c ch ng minh l n u tiên. Thi t b th c hi n s phân gi i t b i tương tác tĩnh t gi a m t u nh n s t t và t trư ng vi mô t n l c c a m u v t. L n u tiên, các nhà khoa h c thu ư c s siêu d n “nhi t cao” (trên 77 K) v i h n h p g m c a yttrium, barium, ng và oxygen. M c dù nhi t c n thi t làm cho YBCO siêu d n v n khá th p, nhưng chúng cao ư c t o ra v i nitrogen l ng, r ti n hơn nhi u so v i helium l ng i v i nh ng nhi t th p hơn. Các nhà v t lí c và Pháp khám phá ra hi u ng t tr kh ng l (GMR), thu ư c t các hi u ng spin electron trong các a l p nhân t o c a các ch t t tính. Khám phá ánh d u s b t u c a lĩnh v c công ngh spin, hay i n t h c n n spin. Tim Berners-Lee, m t nhà khoa h c t i CERN, phát minh và trình di n World Wide Web (WWW), h p nh t công ngh c a các máy tính cá nhân, m ng máy tính và siêu văn b n thành m t h th ng thông tin toàn c u. Kính hi n vi ph tia X t , k t h p v i s phát x quang và các kĩ thu t hi u ng Kerr t -quang, ư c ch ng minh. Toyota tung ra s n ph m chi c xe lai sinh kh i u tiên c a th gi i, Prius, ch y

1981

1983

1983

1987

1987

1988

1988

1993

1997

L ch s

i nt h c

71

b ng i n l n khí và mang l i hi u su t nhiên li u t t hơn và s phát khí th i ít hơn xe c truy n th ng. 1999 V tinh an M ch Ørsted, ư c trang b cung c p nh ng phép o chính xác cao c a t trư ng Trái t, ư c phóng lên thành công. i n h c ư c ti p th trên Internet l n u tiên.

1999 2000

Nhà máy i n sóng thương m i u tiên, g i tên là Land Installed Marine Powered Energy Transformer (LIMPET), b t u phát i n trên vùng o Islay, Scotland. M t i các nhà nghiên c u ngư i Canada làm phát ra dòng i n tr c ti p b ng cách bơm nư c vòi qua vô s rãnh nh li ti trên m t cái ĩa th y tinh.

2003

L ch s

i nt h c

72

L ch s Đi n t h c Tr n Nghiêm d ch Email: trannghiem@thuvienvatly.com

Hoàn thành l n u: tháng 11/2008 Hi u ch nh: tháng 12/2010 Phát hành t i thuvienvatly.com