Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa Vöông quoác An Nam

Tên sách: B o ð i hay là nh ng ngày cu i cùng c a Vương qu c An Nam Tác gi : Daniel Grandclément Ngu n: http://www.esnips.com/web/cackebong-chm Ngày hoàn thành: 20/4/2007 B n PDF này thu c v Ph m Minh Tu n và TGE http://www.esnips.com/web/minhtuan89 và http://www.thegioiebook.com

-1-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Lôøi ñeà töïa

Ghi chú: Nh ng s tương thích ch th t c a các v hoàng ñ ñã tr vì

-2-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 1 Phaàn I – Hoaøng Ñeá

Daniel Grandcleùment

Tin ñ n r lên trư c h t trên ñư ng ph kinh ñô Hu . Thành ph ñ y b i và m ư t như b ng t nh. Ngư i ta kháo nhau t nhà này sang nhà khác, t chùa chi n ñ n ch búa vào t n các cung các ph , gây s ng s t cho m i ngư i dân s ng trong khu ph Tây tĩnh l ng l n các ph buôn bán náo nhi t, các thôn xóm t i tàn bao quanh tư ng hào hoàng cung. ðâu ñâu ngư i ta cũng bàn tán kh p kh i hi v ng Vua B o ð i tr v nư c nhi p chính ch c ñ t nư c s ñ i m i. Ngu n tin chính th c do nh ng ngư i Pháp làm vi c Tòa Khâm s Trung Kỳ loan ra [1]. Như m i l n, ph i hàng gi sau m i ñ n lư t dân ph ch d c sông Hương xôn xao tranh lu n m ĩ. Lúc ñ u m i ch quanh các s p hàng trong ch sau ñó lan ra các hàng quán bên ngoài, dân ñi ch mua bán xong, sà vào các hàng ăn, thư ng th c món bún canh, hay bánh xèo ñ c s n x Hu . Ngư i ta thì th m to nh r tai nhau, nhưng ch ng m y ch c ñã l n ti ng bình ph m vui v pha chút t hào kín ñáo. V y là v Hoàng ñ tr tu i s p tr v . Ông ta l i m t l n n a ng m nhìn th n dân, nh ch ñôi môi m ng kh m m cư i nheo m t, ho c g t ñ u ra v tán thư ng. Ông s v t v o ng i trên chi c ngai vàng c a t tiên ñ l i và cũng như h , l ng l khinh r nhìn ñám quan l i khom lưng trư c m t Hoàng ñ tung hô v n tu . Ông s là m t ñ ng quân vương anh minh, nhân t ñư c ngư i Pháp không ti c l i ca ng i. Cũng như các b c tiên ñ , ông tr thành con c a Tr i - Thiên t , n a là th n thánh trên cao, n a là con ngư i tr n th , là ñ ng thư ng ñ ng toàn năng h gi i ngư i gi th cân b ng cho m i t ng l p trong xã h i, t nông dân ñ n dân chài, t thư ng dân ñ n binh sĩ. M i ngư i th y ông ngu n ánh sáng ch ñư ng, làm tr ng tài gi a thi n và ác, h t th y ñ u Vua Kh i ð nh và con trai Vĩnh Th y (B o ð i) t i sùng bái, tôn th ông như m t tr i, như s m sét dư i Paris, 1922 b u tr i. cái x An Nam nóng n c và căng th ng này, t t c m i ngư i, b t k làm ngh gì, giàu sang hay nghèo hèn, ñ a v xã h i ra sao, ñ u say sưa bàn tán v chính tr , T ñ u th k , các trào lưu tư tư ng, các phong trào cách m ng ñã khu y ñ ng h . ða s dân x Hu ñ u hân hoan ho c dù sao thì cũng hài lòng v i vi e ph c hưng ngai vàng ñã b b tr ng t khi vua Kh i ð nh băng hà. Ngay c nh ng ngư i cách m ng, nh ng nhà qu c gia c c ñoan t t c ñ u b c b i, th y như b s nh c trư c s bàng quan c a hàng tri u ngư i Vi t Nam khác Sài Gòn hay Hà N i coi c ñô Hu như thu c v quá kh r i. ðám ñông ngư i hi u kỳ, nh ng ngư i lái ñò trên sông Hương lân la ñ n t n Ng môn, khu v c ñ p nh t kinh thành ñ ñ c cáo th , nh t là nh ng ñ o d c a tri u ñình. M t ñ o d xác nh n ý nguy n c a dân chúng. Vua B o ð i s tr v - M t x s l lùng phân chia thành ba mi n Trung, Nam, B c, v i ba ch ñ cai tr khác nhau m i mi n bi t l p nhau nhưng t t c ñ u ph c tùng lu t pháp chung c a quan th y Pháp. Nhà vua ch có quy n hành Trung Kỳ, cái x nh bé, r t nghèo và r t xa cách các trào lưu trên th gi i. Nư c Vi t Nam trư c ñây qui t ba mi n nay th c t không còn n a. N i dung ñ o d rõ ràng, cho bi t chính xác tháng 9 năm 1932 vua B o ð i s v nư c, ñúng d p k ni m ngày sinh th 20 c a Ngài. Th t ñúng lúc! B o ð i ñã ra ñi t khá lâu r i, g n 10 năm, th n dân ñang s t ru t ngóng ch . T La Dépêche Coloniale [2] (Tin ñi n thu c ñ a) tán t ng: “ð c Vua có bi t hàng tri u th n dân ñang ng m sao, ngóng gió, nhìn mây nư c ñ c tiên ñoán tri u ñ i m i s ra sao không?”. Báo chí trong nư c ñã ñăng nhi u bài v th i gian h c t p chuyên c n c a Nhà vua phương Tây qua các ngày l l t, tư ng ni m và nh ng ho t ñ ng tiêu bi u khác mà ông ñã ph i tham d . Nhưng ch ghi chép theo l i biên niên, ñư c tô màu lòe lo t v nh ng s vi c, nh ng ho t ñ ng l tân, báo trư e vai trò tương lai c a ông không ñ n a. Hình nh Nhà vua ñã g n phai l t trong trí nh ngư i dân cày An Nam. Ch còn l i t m nh ñã vàng v ngày l ñăng quang tráng l năm nào.

-3-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

B o ð i lên ngôi ngày 8 tháng 1 năm 1926 tu i 13. ðang h c Paris t b n năm nay, ông ph i t m ngh ñ v nư c làm l ñăng quang vương mi n trong nh ng nghi th c tr ng th và oai nghiêm như b t kỳ v vua m i nào. Chưa có c i cách gì trong các nghi th c. Ngày hôm ñó, ñ ng trên chi c ngai ñ t dư i m t cái tán r ng, ñ u ñ i mũ mi n dát châu ng c, ñư c trang ñi m như m t chi c hòm ñ ng Thánh tích, v Thiên t thi u niên l t th m trong chi c áo dài r c r , thêu hình các cành lá b ng vàng. Chân ñi ng l a ñen, v tân quân - thi u niên trong tư th uy nghi ñ ng trư c văn võ bá quan s p l y trư c m t. L y là m t nghi th c tôn kính. Ngư i th c hi n ph i cúi r p mình, trán ch m ñ t ñ t lòng kính tr ng và thu n ph c b trên. Hai nhà s h c Pháp là các ông Teston và Percheron ñã ñư c tham d l ñăng quang vi t: “Ngư i ta có c m tư ng mơ h r ng m t k nguyên m i b t ñ u, Nhà vua tr tu i s ñem l i m t n m hy v ng bao la...” [3]. Tr i mưa b i, h t mưa ken dày thành m t màn sương xám x t bao trùm lên bu i l . Nhà vua c m th y ng t ng t h u như b t ñ ng, ñ ng r t c m t cách th m h i trong hoàng bào r c r . Nét m t c gi tươi t nh nhưng gư ng g o, khó hi u. Như chán ngán trư c ti t t u ch m ch p và l ng l y c a bu i l . Sau l ñăng quang, ñáng l B o ð i ñã có th l i hoàng cung, thay B o ð i ñăng quang năm 1926 th vua cha ñã băng hà ñ m ñương nhi p chính. Công vi c tr dân dư i ch d b o h ch ng n ng nh c gì. ðã có các quan ñ i th n ph chính, ñ c Hoàng thái h u, quan T ng lý N i các ñ ng ñ u cơ m t vi n phò tá nh t là các quan ch c ngư i Pháp không thi u. L i khuyên và quy n l c c a h có th bù ñ p cho tu i ñ i còn quá tr c a Nhà vua. Nhưng không th , Nhà vua l i ra ñi, ti p t c công vi c h c t p Pháp. Làm l t n tôn nh n vương mi n ch ng qua là m t nghi th c, tri u ñình v n quy t ñ nh v vua tr tu i ph i quay tr l i con ñư ng h c v n như l i vua cha quá c căn d n, ñ có ñ tài trí ñưa ñ t nư e ganh ñua ñư c v i th gi i. M t quan nhi p chính ñ i th n ñã ñư c ch ñ nh ñ thay th Nhà vua v ng m t ñ m ñương m i vi c tri u chính. Ch c ch n là không có gì quan tr ng b ng vi c d a vào n n b o h Pháp, thông qua Paris, ñưa ñ t nư c ti n lên theo ki u Pháp, là Pháp hóa t i ña. Sau g n m t th k t khép mình trong ch nghĩa b o th , tri u Nguy n nh n ra r ng ph i ti n k p th gi i, ph i ñi ñây ñi dó, xem xét và h c h i các nư c phương tây. Sau này, vua B o ð i ph i là ngư í ch ra con ñư ng canh tân x s , là hi n thân c a chính sách m c a ñang ng tr trên th gi i lúc b y gi . Vi c t nguy n xu t dương th i ñó không có gì l và ngo i l . Trong nh ng năm 20 c a th k , sang Pháp cũng th i thư ng như ñi sang nư c Anh hay Th y Sĩ. Con cháu các b c vua chúa các nư c xa xôi ñ n Pháp r t ñông, k c các v vua ñã thoái v hay b lưu ñày, hay ñi làm “cách m ng”. Không nói ñ n các cu c vi ng thăm liên t c c a các vua ñang tr vì, ñ n Pháp ngh mát La Rivera hay Deauville. Trong s này, không th tránh ñư c s m hay mu n, có nh ng ngư i mu n l i lâu dài không mu n quay v nư c mình n a. Như v y, ñ chính th c tr thành vua, chàng Hoàng t thi u niên ch ph i t m ngh h c m t th i gian ng n t i m t trư ng n i ti ng trư ng gi có tên là Hattemer. Sang Pháp t lúc 9 tu i, v Hoàng ñ ñã mang c t cách ngư i dân Paris, ñư c d y d th ñô, ñi d o chơi trên ñư ng ph th ñô, n m tr i ñ thú vui c a kinh thành, s ng trong m t khung c nh phương tây xa cách th n dân trong nư c. Cũng tu i thơ t m thư ng vô v như các vương tôn công t khác, nhưng không bi t ñ n cu c s ng trong nhung l a b c vàng ñ y bí n nơi cung c m. Tri u ñình c m t b c túc nho ñi theo sang Pháp ñ d y Vua h c thêm ch Hán và các khuôn phép phương ñông nhưng các ông th y ngư i Pháp ñã nhanh chóng cách ly ông. Th i khóa bi u trong nh ng năm niên thi u c a B o ð i ñã ñư c quy ñ nh ch t ch , chính xác, thích h p v i vi c d y làm vua trong tương lai. M t viên ch c cao c p ngư i Pháp ch u trách nhi m trông nom d y d . Hàng ngày, c vào bu i trưa, ñi h c v , B o ð i ñ n gia ñình ông Charles ph Bourdonnais và ñó không ñư c ñi ñâu cho ñ n chi u t i. Ông Charles chính là c u Khâm s Pháp t i Hu , thay m t nhà nư c b o h t i kinh ñô An Nam, th i thơ u c a Nhà vua. Khi ông v Pháp, vua cha Kh i ð nh ñã y thác cho ông Charles trông nom B o ð i. Ông là con ngư i ñ lư ng và khoan dung ch ng nh ng ân c n và chu ñáo theo dõi t ng bư c vi c h c t p t i trư ng mà trong d p hè còn ñưa B o ð i ñi ngh Vichy hay t i nhà riêng Prades. Có th nói ông Charles coi B o ð i g n như con cháu trong nhà. Ngoài gi lên l p bu i sáng, th i gian còn l i là làm nh ng bài t p r t chuyên c n cùng v i vài ngư i ñ ng hương. Các ông th y ngư i Vi t ñư c c ñ n d y ch Hán và l ch s An Nam, ch c ch n là các môn h c ph

-4-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

này không có k t qu cho l m. Sau này v nư c c m quy n bính B o ð i thú nh n r ng ông ta g n như hoàn toàn không bi t gì v l ch s tri u ñ i ñã d n ñ n vi c quy n hành b nư c ngoài thâu tóm như th nào. Sau ñó, B o ð i h c lên trung h c trư ng Condorcet, r i trư ng Khoa h c chính tr . Ông s ng trong m t căn nhà dành riêng cho ông t i 13 ph Lamballe trong ngôi nhà riêng dành cho ông. Theo báo LAsie Nouvelle (Châu Á m i) k l i, ngoài th i gian h c, B o ð i chơi th thao. ðây là m t ñi u m i m , m t cu c cách m ng ñ i v i hoàng gia [4]. Nh ng nh ch p lúc ñó cho th y B o ð i m c trang ph c qu n v t, qu n soóc, áo thun tr ng, hay trang ph c c a ngư i chơi gôn, trư t tuy t. Lúe nào chàng thanh niên cũng ăn m c ch nh t , trau chu t, l ch s , ñi n trai. Có th hơi quá m t chút như m t tài t ñi n nh, m t công t b t c a nh ng năm 30, h p v i nh ng thú vui Paris hơn là ho t ñ ng chính trư ng. Hình nh cũng như s n i danh ñó s gây phi n ph c cho ông ta sau này. Th m chí báo chí ñã t cáo nư c Pháp ñã có d ng ý làm hư h ng m t thanh niên, bi n anh ta thành con ngư i nhu như c, kém ngh l c, ch bi t vâng l i. B o ð i thích thú v i cách s ng như v y cho ñ n năm 1932, ñã tr thành thói quen ñ n m c không d dàng thay ñ i. Trong lúc b cáo ñã ñư c niêm y t c a Ng môn báo tin Hoàng ñ h i loan khi n hàng tri u ngư i dân Vi t ngóng trông thì ông v n còn do d hình như chưa d t khoát quy t ñ nh s tr v nư c. M t bu i chi u tháng 5, ông c n th n ñóng cánh c a chi c xe ô tô mình dài, mui g p hi u Delahaye c a ông. Ông là ngư i say mê chơi ô tô, tu i 16 ông ta ñã s h u trong tay nhi u ki u ôtô. Ông có các xe t c ñ cao ñ ñi vào các ñư ng ph th ñô hay ñi trên ñư ng cao t c t Cannes ñ n Deauville. Ông lái xe sành ñi u cũng như sau này lái các máy bay th thao và trong săn b n tài thi n x th hi n rõ m i khi ông c m súng rình m t con h . ð i v i ông cái ñ p pha chút hi m nguy ñ ñư c hư ng th tr n v n, v i m t chút ki u cách, m t chút xu th i c ng thêm m t chút sang tr ng và eũng r t g n v i cái ch t và s tàn b o. M t thái ñ c ñi n c a các công t ham chơi b i c a th i ñ i nhưng ông ñã làm n i b t tính cách ñó b ng tài ngh riêng c a ông. Ông là ngư i có năng khi u, lái xe gi i và nhanh, tho i mái, bình tĩnh m i khi tăng t c ñ , bi t s d ng tính năng c a ñ ng cơ, không m t th i gian ñ gây n tư ng như nh ng tay chơi ki u cách nhưng ñôi khi cũng suýt gây tai n n khi quành m t ch r . Ngày hôm ñó, ông lái xe trên qu c l 7. Ông v a k t thúc m y ti ng ñ ng h vui v , sau khi thành l p ñư c m t Câu l c b nh ng ngư i chơi du thuy n y-át Cannes. ðó là chuy n thư ng tình trong cu c s ng c a ông. Trong lúc tay ông còn ch m c n t c ñ trong chi c xe cao t e Delahaye, ông ñã th m nghĩ ñ n cu c s ng nay mai nư c An Nam xa xôi kia, ông ñã thoáng rùng mình e ng i. ñây, t i nư c Pháp, cu c s ng c a ông d dãi, huy hoàng, có ph n phù phi m, vô b . Ông cũng bi t th nhưng s n sàng thích nghi v i nó. Tr i ñã phú cho ông tính ham thích nh ng thú vui ch c lát. Cu c s ng t i tăm trong hoàng thành Hu cùng v i s tôn kính c a th n dân làm ông chán ngán. Ông bi t l m? Chi c xe lư t trong ñêm s ñưa ông ñ n m t cái b y trong ñó ch c ch n ông s m t h t l s ng. Cu c s ng ñây ch ng có gì ph n kh i, cũng ch ng quí t c gì ñ gi ông l i, nhưng ông không thích làm vua. Ông thích cu c s ng th t c a ông. T c ñ , ñàn bà và ñàn ñúm v i b n bè. Chính ph Pháp không ph i là không bi t tính ông ch ng ham thích gì trách nhi m c a v ñ vương. V thái ñ không m y hăng hái tr v , ông Chatel, thư ký c a Ph Toàn quy n vi t: “Tôi t h i không bi t ông B o ð i có luôn luôn tìm cách trì hoãn thêm n a vi c tr v nư c không. N u tôi tin vào tâm s c a m t s ngư i g n gũi v i ông ta thì qu là ông ta t ra không s t s ng l m, không v i vã tr v ñ tr vì” [5]. V ph n ông Charles, ông cũng thông báo cho các b trư ng có liên quan v tâm tr ng B o ð i, h c trò c a ông. Ông ñã c n th n ñ B o ð i tránh ti p xúc v i các nhà cách m ng Vi t Nam, thoát kh i nh hư ng b t l i, nhưng ñã không thành công trong vi c làm cho B o ð i ham mu n quy n l c. Tuy nhiên tình hình không cho phép trì hoãn thêm n a: T i ðông Dương ñã n ra hai cu c b o lo n khi n chính ph ñ c bi t lo ng i: M t c a nh ng ph n t qu c gia thân Trung Qu c và m t do sáng ki n c a nh ng ngư i c ng s n. Cu c n i d y th nh t thư ng ñư c g i là cu c kh i nghĩa Yên Bái n ra tháng 2 năm 1930. Năm mươi lính kh ñ ñóng t i d n binh Yên Bái ñã quay súng ch ng l i ch huy ngư i Pháp. Cu c n i d y ñã nhanh chóng lan ra m t s ñ n nh quanh vùng. Nhưng cu c n i d y ñã b nh n chìm trong bi n máu, gây ra m t s xúc ñ ng l n ðông Dương và Pháp. M y tháng sau, hàng v n nông dân Ngh An mi n trung n i d y ch ng l i ch ñ n ñi n th c dân ngư i Pháp và các ch c d ch ngư i Vi t. Thi u ñói l i b sưu cao thu n ng, h t ng c các quan ch c trong b máy cai tr h p pháp và thay b ng nh ng y ban do dân chúng c ra. Cu i cùng 6000 ngư i bi u tình tu n hành v thành ph Vinh, th ph t nh Ngh An, quân ñ i lê dương ñã ch n h l i và l i ñ máu n a!. Các h sơ lưu tr c a Ph Toàn quy n Pháp cho bi t cùng th i gian ñó tri u ñình Hu cũng sôi s c nh ng mưu toan th ño n th m lén. Các quan thư ng thư trong tri u cũng không ng i yên. Công vi c ñi u hành nhi p chính tr nên khó khăn. Quan ñ i th n ñ ng ñ u Vi n cơ m t cũng gây không ít khó khăn cho chính quy n b o h . T i Paris, chính ngh vi n cũng s c sôi ñòi c i t . Edouard Daladier, thay m t cho phe c p ti n và Marius Moutet, thu c ñ ng xã h i, c hai t cáo “n i hơi” ðông Dương ñang sôi sùng s c. Trư c m t, nh ñàn áp các

-5-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

cu c ph n kháng ngư i ta ñã gi ñ không b b t n p. Tình hình ñã có ph n l ng d u, lúc này Nhà vua có th tr v nư c. Làm sao có th thuy t ph c ñư c Nhà vua tr lên ñư ng v nư c. Ch mình ông m i có th tháo g cu c kh ng ho ng, tr thành m t ñ ng minh c a n n b o h m i, t do hơn và quan tâm hơn ñ n l i ích c a ngư i An Nam. Eugène Chatel ngày càng t ra b c b i trư c nh ng do d c a B o ð i. Ng i trong văn phòng c a ông t i Hà N i, ông liên ti p ñưa các ñ ngh , c s c làm cho ngày tr v c a B o ð i thành m t màn k ch tán dương và thành ph Hu s u th m tr thành m t thành ph th i thư ng [6]. B o ð i là quân c c n thi t, có vai trò chính trên bàn c Vi t Nam. Trong lúc này, ông vua tr v n hàng d b , s ng thu mình chính qu c là ñi u không tư ng tư ng ñư c. Ông ta ph i tr v b ng b t c giá nào, và chính quy n b o h ñã s n sàng tr giá cho vi c này. Chatel, con ngư i thông minh và nhi u mưu mô x o quy t ra s c tô v cho d án. Ngày này sang ngày khác, b c tranh do viên ch s ñáng n tr ng c a Ph Toàn quy n ðông Dương phác h a ngày càng ñ y ñ n, mang dáng v s thi và tính anh hùng ca. ð chuy n tr v c a v vua tr này ñư c huy hoàng tráng l , ngư i ta ñã h a s làm như César kinh ñô La Mã hay Napoléon Austerlitz. Ph i làm cho nư c An Nam có s c h p d n nh t là bi t gi ông ta l i ñó n u may ra v Hoàng ñ cu i cùng ch p nh n t b các thú vui t m bi n hay thói ăn chơi c a xã h i thư ng lưu. Trong lúc ông Chatel bóp trán nghĩ ra m i ñi u có th cám d v Hoàng ñ tr , thì ti t xuân m ư t B c Kỳ còn d ch u hơn thư ng l . Năm ñó không m t trò vui nào vư n hoa hay các cu c d o chơi t ch c quanh h Hoàn Ki m có th làm xua tan ñư c cái c m tư ng b t an và nghi ng dai d ng trong tâm trí ngư i dân x B c. Không n n chí, viên T ng thư ký Ph Toàn quy n vi t nhi u báo cáo v B Thu c ñ a, bi n h s c n thi t c n có nghi th c th t tráng l huy hoàng, ñòi chi thêm ti n, thêm ñi u ki n d dàng. Tương lai c a tri u ñ i ph thu c m t ph n vào các ñi u ki n v t ch t và tinh th n cho vi c tr v . Ông vi t trong báo cáo m t ngày 2 tháng 12 năm 1931: “Chúng ta nên c g ng, không ti c s c...” [7]. T bây gi vai trò c a v Hoàng ñ tr tu i ñáng ñ các c p cao nh t c a Nhà nư c Pháp ph i chú ý ñ n s ph n c a ông ta. Vì l ñó các k ho ch do viên T ng thư ký Ph Toàn quy n ñ ñ t ñã ñư c thông qua c p cao nh t. Trư c h t là cu c hành trình tr v nư c. Ph i t ch c th t r m r như m t ñám rư c mang tính phô trương. Ông Chatel kh n kho n xin ñ các tàu chi n ñ n ñón vua khi chuy n t tàu vi n dương t i c ng Sài Gòn r i ñưa th ng v ðà N ng sau ñó m i ra Hu b ng ñư ng b . B n báo cáo nh n m nh t t c các nghi l ph i ñư c ti n hành tr ng th t i ña. Ai s tháp tùng Nhà vua khi tr v nư c? Dĩ nhiên là v ch ng ông Charles. T t hơn là hai ông bà nên ñi s m ñ không gây c m tư ng r ng Nhà vua hãy còn “tu i v thành niên kéo dài, nói m t cách khác, còn quá tr con ñ làm cái vi c tr ng ñ i là cai tr muôn dân”. Ngoài ra cũng nên ñ m t s ngư i An Nam ñi theo. M t danh sách ng n ng i ñư c ñưa ra nhưng ít ngư i bi t rõ là g m nh ng ai. Còn ông Chatel thì “lăng xê” ngay m t chi n d ch qu ng bá rùm beng ñ ít nh t ch m d t thái ñ n a l nh lùng c a dân chúng. Nhi u cu c nói chuy n ñư c t ch c cho các quan l i, công ch c, h c sinh. Báo chí nên b ñi l i ñưa tin có v chính th c như ñăng t i các thông cáo, ch th , hư ng d n c a Tòa Khâm s Trung Kỳ ban ra mà vi t dư i d ng ñưa tin bình thư ng kèm các phóng s , c m nghĩ c a dân chúng trư c s ki n tr ng ñ i này. Cu i cùng là nh chân dung B o ð i. Các ñ c gi mua báo dài h n s ñư c phát không nh chân dung c l n ñ ng th i hàng v n bưu nh in chân dung v vua tr tu i cũng ñư c phát hành r ng rãi. ði n nh cũng ñư c huy ñ ng vào công vi c tuyên truy n này. Chính quy n B o h s tài tr b ng cách mua l i nh ng ño n phim th i s quay quang c nh ñón rư c, các nghi l ti p tân... và s ñư c chi u r ng rãi trên toàn cõi ðông Dương. Nhưng ông Chatel còn ñi xa hơn n a. Ông l y làm vui thích khi ñưa ra nh ng sáng ki n m i cho vi c tuyên truy n này. Ví như ông nghĩ ra vi c sáng tác nh ng bài hát theo ki u hát x m ngoài ph mà n i dung hư ng v ca ng i v tân Hoàng ñ . Ph Toàn quy n ðông Dương th y c n ph i sáng tác ra các ñi p khúc ca ng i s nghi p vinh quang c a Nhà vua. Kho ng m t ch c nh c sĩ sáng tác ñư c huy ñ ng ñ b t tay vào vi c, sao cho bài hát ph i gi n d , d hi u h p niêm lu t v i các làn ñi u dân ca, ai cũng có th hát và thu c lòng. Trong vi c qu ng cáo này, dù s d ng các phương ti n như th nào, s can thi p c a chính quy n ph i ñư c gi kín. Nh ng báo cáo dài lê thê c a ông T ng thư ký Ph Toàn quy n g i v Paris ñ ng t i m i lĩnh v c, ngay c nh ng lĩnh v c th m kín nh t. Chính quy n bi t r ng không ph i ñơn thu n là ni m kiêu hãnh hay s lòe lo t s quy t ñ nh vai trò c a v vua tr . M t l n n a ph i làm m i vi c ñ ông ta có ý mu n n m l y con thuy n qu c gia mà các nhà ñương c c Pháp ñã chu n b cho ông. Tòa ñi n bao la s ñư c dùng làm tư dinh c a Nhà vua - ñi n Ki n Trung, m t trong mư i hai tòa ñi n nguy nga trong T C m thành ph i ñư c tân trang l i. Xây m t cung ñi n m i thì t n kém quá, nhưng m t ngoài c a cái cung ñi n cũ k kia s gi nguyên còn bên trong thì cái chính là c n s p x p l i, thay ñ ñ c bên trong quá c l , c i t o n i th t, thay th ñ trang trí cũ. V ñây Nhà vua có th c m th y mình ñơn ñ c gi a các ông già râu dài h l u c a T C m thành. Các nhà ñương c c s ñưa ñ n ñây nh ng b n bè thanh niên cùng trang l a, có th tr thành b n thân, có nhi m v tái t o t ng ph n môi trư ng xung quanh Nhà vua, t o m t khung c nh vàng son và thân thi n ñ ông quen d n mà

-6-

ñ tài tr cái tính cách và tính c gan ch ng l i h . Nhưng các b n báo cáo ñó. tr l i v i tinh th n c a Hi p ư c 1884. Nư c Pháp ñã gây c m tư ng là m t mình cai tr An Nam. nhưng con chim quý ñó không ñư c coi mình là c u tinh c a nhân dân như Jeanne d’Are c a nư c Pháp hay như hai ch em Bà Trưng năm 41 ñã ñu i quân Hán kh i Vi t Nam. ðư c. thư ng là sáng su t và khôn khéo. trư c m t m i ngư i. cũng không th ñem l i hi u qu nên không ñư c quan Toàn quy n hay Th ng s . Ông Chatel không ñánh giá th p v n ñ này. T t c ñ u hoàn h o. ðã có s m m t gi i pháp mà hai mươi năm sau ngư i ta g i là “gi i pháp B o ð i”. Ánh sáng còn chi u sáng t ng cu i cùng. Khâm s ngư i Pháp ký t t trư c. Còn ph n ? Có ñi u l là v n ñ này không ñư c ñ c p ñ n trong báo cáo m t c a ông Chatel ñư c coi như nhà o thu t c a ph Toàn quy n. Nh ng ngư i này s truy n ñ t nh ng quy t ñ nh c a c p trên ñ th c hi n c p xã thôn là nh ng t bào cơ s c a xã h i An Nam. Hoàng ñ An Nam tr v ng tr ngai vàng c a mình là d u hi u cho th gi i và dư lu n v m t bư c ngo t trong chính sách thu c ñ a c a Paris. ông ta s tr v m nh ñ t t tiên. mà ñúng là con c a m t trong các bà phi c a Kh i ð nh v i m t nhân v t quý t c trong tri u. ông nói rõ ông có ý ñ nh s quay tr l i Pháp. m t c n v ñ u là nh ng b n bè chí c t và hi m hoi lâu nay c a ông. T ch c năm nay. ti n hành nh ng c i cách ph c p r ng rãi ñ dân chúng th y r ng ñ t nư c c a h nay ñã tìm ñư c ngư i ñ ng ñ u chính ñáng. bi t ñi u khi n thành th o và có hi u l c b máy cai tr bao g m nh ng quan l i trung th c. T t c . B o ð i ñã ch p nh n. lôgic và ñơn gi n. như B trư ng Thu c ñ a hay B trư ng Ngo i giao cho ñ n c T ng th ng Pháp cũng cho bi t ni m vui m ng ñư c th y Nhà vua tr v . còn công vi c n i tr trong t ng nư c trên bán ñ o s do nhân dân nư c ñó ti n hành. Không còn có chuy n l n l a. Trong chương trình ngh s có m c: “Hoàng ñ tr v nư c và vi c ám sát B o ð i”. tiên ti n. cho th y rõ không m t quy t ñ nh c a Nhà vua dù ít màu nhi m nh t. ph i ch p nh n m t th i h n ñã ñư c chính ph Pháp n ñ nh phù h p v i s m nh. M t bài h c v ch nghĩa th c dân. Còn nh ng tin ñ n ác ý ñư c nêu ra trong m t b c thư c a B Thu c ñ a ngày 24 tháng Giêng năm 1926 nói r ng B o ð i không ph i con vua Kh i ð nh ñã quá c . T t c m i ngư i ñ u t p dư t trong trò chơi kỳ c c ñó ñ b máy hai trăm công ch c ngư i Pháp có th ñi u khi n tám tri u ngư i An Nam. B o ð i ph i r i kh i Paris. G n như m t bài t p v phong cách. Chính quy n b o h li n chu n b m t lo t bi n pháp gi danh cách m ng s ñư c ban b khi Nhà vua tr v . Nh ng viên ch c c a chính quy n b o h không mu n th y ñ ng ñ u Tri u ñình là nh ng ông vua ñiên d i m y u (như Thành Thái) hay bi n ch t (như Duy Tân) khi n h ph i cai tr tr c ti p mà chính h cũng không mu n. Nh ng thanh niên ñ c thân ñư c giáo d c t t và tác phong giao ti p tuy t v i và nh t là ph i kín ñáo. T t c m i ngư i có m t ñ u tuyên b ng h vi c x t B o ð i. Ông còn lôi kéo Nhà vua b ng nh ng ñòn có ti ng vang l n v chính tr . Theo các ñi u kho n c a Hi p ư c ký 50 năm trư c. tìm m t cái c hay ñi u b t tr c cu i cùng ñ t ch i lên ñư ng. Cũng vào th i ñi m này. nhưng ñó là nh ng v n ñ t nhiên là ph i có và th c t không gây ra khó khăn th t s nào. Chi c xe Delahaye ñ trư c c a căn nhà ph Lamballe lưng ch ng ñ i Passy. Vi c tr v An Nam c a Hoàng ñ là m t hành ñ ng có ý nghĩa quan tr ng v m t chính tr . Trình ñ h c v n v a ñ . M t ngư i anh em h . bi t suy nghĩ ñúng ñ n g n gi ng như h . ph i ch ng minh cho ý mu n c a nư c Pháp là mu n gi m nh s b o h c a mình. t t nhiên là thân Pháp. m t ngư i Âu và b y ngư i Vi t. M t ngư i tên là Ph m Văn ði u ñư c ch ñ nh th c hi n b n án t hình B o ð i Paris. v vua ñó ph i có ñ trí. Chính quy n còn có ý ñ nh luôn thay th b ng nh ng ngư i m i (3 năm/l n) ñ h không gây ñư c nh hư ng quá l n ñ i v i Nhà vua. H sơ dày c m nh ng b n báo cáo dài ñ u ñi ñ n k t lu n như nhau: nư c An Nam c n có m t v Hoàng ñ th t s thông minh. S t ch c b c thăm. Tám ngư i có m t. vua k v làm l ñăng quang r i mà ngai vàng v n ñ tr ng. ti n hành theo hình tháp. T t c ñ u ph i t nh và ch t ch . ñư c rèn luy n. là tháng 9 năm 1932. Vi c Nhà vua tr v . Chính quy n b o h mu n có m t ông vua ñư c ñào t o có bài b n. Xem ra khó mà t ch i k ho ch mà ông Chatel ñã dày công chu n b . ð ñư c như th ph i có m t ông vua. L i ph i làm m i vi c ñ nh ng tin ñ n như th ph i ñư c d p t t ngay? [8] Nhưng ta không nên d ng l i m t vài bi n pháp liên quan ch y u ñ n nh ng ti n nghi trong cu c s ng c a Nhà vua. Ông ñòi h i ñi u này và ñư c ch p nh n. ch c ch n là ph i thông minh. ban Thu c ñ a c a ð ng C ng s n Pháp h p kín t i 120 ph Chateaudun. V y vua B o ð i có ph i là con ngư i chính quy n b o h ñang tìm ñ n không? Nhưng trư c h t và ngay c trư c khi ñ t ra v n ñ này. Chi u hôm ñó. Nhưng trư c khi r i Paris mà ông h ng yêu m n. ai trúng s ñư c giao thi hành nhi m v . Nh ng ngư i thân c n c a Nhà vua ñ u có m t. Nhà vua ph i ñ t ñư c nh ng thành tích hi n nhiên. H t th y m i ngư i ñ u ép Nhà vua tr v nư c n m quy n bính. Chính quy n B o h b nhi m m t lo t sĩ quan và viên ch c tr . Tóm l i. Và s tr l i luôn ho c lâu lâu m i tr l i. chính quy n b o h lo vi c giúp ñ . Th i gian qua nh ng quy t c ñ p ñ ñó ñã tr thành ñi u hoàn toàn tư ng tư ng. như ông Chatel. t ch c và b o v ðông Dương. M t ngư i Vi t -7- .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ti n hóa theo.

Viet Nam. l n này vua bư c lên c u tàu th y [9]. la tragédie indochinoise (Vi t Nam. [3] L’Asie Nouvelle (Châu Á m i) ra ngày 31 tháng 5 năm 1936. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . B c Kỳ và c hai nư c chư h u Cao Miên và Lào. ngư i ñ ng ñ u b máy cai tr thu c ñ a mi n Trung nhưng l i thay m t cho Chính ph Pháp. Trung Kỳ. [9] Lưu tr M t thám Fontainebleau (H sơ Lưu tr “Ngư i Nga”). -8- . SPCE. [5] CAOM. ð ng ñ u b máy cai tr thu c ñ a toàn ðông Dương bao g m B c Kỳ. t n th m k ch ðông Dương). khi là Hoàng ñ An Nam xưa c a t tiên ñ l i vì trư c ñây bao g m Trung. [4] B o ð i ñư c g i không phân bi t khi là Vua An Nam bao g m các t nh mi n Trung. Cao Miên và Lào là Toàn quy n ðông Dương ñ t tr s t i Hà N i. Daniel Grandcleùment Marseille khi Nhà [1] Nơi làm vi c c a Khâm s Trung Kỳ. Nam.SPCE 476 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) [8] CAOM. báo cáo m t ngày 2 tháng 12 năm 1931.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam khác tên là Nguy n ðình Tính t c “Blinov” có trách nhi m t ch c m t v th hai. ñúng hơn là B Thu c ñ a trong vi c giao thi p v i Tri u ñình Hu . 476 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh Pháp). Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . [6] CAOM. [2] Ra ngày 31 tháng 8 năm 1932.SPCE 476 (Phòng Báo chí quân ñ i vi n chinh) và Louis Roubaud. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [7] CAOM. lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Nam Kỳ.

Tháng 9 năm 1932.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 2 Daniel Grandcleùment B o ð i ñ ng ñ ng mũi tàu. Ngày hôm ñó. Nh ng tà áo tr ng c a phu nhân các quý quan ch ñ n ñi n hay công ch c thu c ñ a ph p ph i bay trư c gió. Ông b n qu c ph c. Khác v i lúc ñ n ðà N ng tr i n ng to. Sau này. ñúng như ñã d ki n. Nhưng hung th . Ông vi t trong h i ký: “Sau nhi u năm s ng t do tôi có c m tư ng t nay bư c vào nơi giam c m. Con tàu khách ñi ti p vào lãnh h i Vi t Nam. nói m y câu chào h i t ng v thân hào khi n h xúc ñ ng ra m t. B o ð i. tr Penang là nơi S m t thám ñư c tin m t báo có v mưu sát. chính ph và quân ñ i không th xem nh mà ph i ra s c làm cho chuy n tr v nư c c a ông th t rùm beng. B o ð i có v xúc ñ ng. ðáp ng nguy n v ng c a ông Chatel. con tàu xuyên ñ i dương mang tên Président Doumer ñã ph i âm th m th neo xa nơi t ch c l ñón ti p [1]. ñi qua cái sân r ng ñ vào n i ñi n ông c m th y nơi ñây thanh v ng. còn tr i mưa rào là ñi m báo s ph n vinh s ñ n. B trư ng Thu c ñ a. ðoàn tùy tùng có m y ngư i anh em h và m t vài c v n. bi t l p v i th gi i bên ngoài b ng m t b c tư ng khá dày. S m t thám th phào. năm 1932 ñ nh s t ch c v ám sát kh ng b d ñ nh bi n bán ñ o Mã Lai ph i ñ máu. Ông b n chi c hoàng bào thêu kim tuy n. M t ni m h nh phúc th t s hi n rõ trên khuôn m t bình th n. ð n c ng ðà N ng ông l i chuy n sang pháo thuy n ngư c sông Hàn c p b n thành ph . s ñông hành khách ñ ng trên c u tàu v a ñ ñón gió bi n v a ñ nhìn rõ quang c nh ñón tân vương. Hai bên b dân chúng t t p ñông ngh t chào ñón. ð n ñó Vua m i th t s c p b n ñ bư c chân lên ñ t li n thu c lãnh th An Nam. Ông bư c qua trư c ñám ñông. Trư c c nh tư ng l m t ñó.. Sau hai l n trư c ñ nh t ch c Paris và Marseille không thành công. Các ông ch ng c m mũ trong tay. r t g n ñ t li n. Th y th x p hàng trên boong hô hu-ra vang d y trong khi các nòng pháo nh ñ n chào m ng. Th nào cũng là ñi m t t c . ñ ng lái phía sau. ti ng ñ i bác n vang d y chào m ng. Hôm ñó Nhà vua t xa ñã l i nhìn th y ñ t nư c mình sau g n mư i năm xa cách. V Hoàng ñ tr tu i bàng hoàng trư c b c tranh nhi u màu s c. Cu i cùng ông bư c lên xe l a ñ c bi t ñi thêm 100 cây s n a m i ñ n Hu . Các tàu ñ trong v nh ñ u treo c . gi ng như nh ng ng n c b gió th i r t trên cánh ñ ng. Tr i n ng là ông Tr i mu n ñem ánh sáng chói lòa ñ m ng con trai tr v .. T i ñây B o ð i r i tàu khách chuy n sang tàu chi n: ðó là tàu Dumont d’Urville s ñưa ông ñ n ðà N ng. T i ñây l i c qu t. nư c bi n trong xanh hơn. Trư c h t là ông Albert Sarraut. u o i th neo mũi Saint-Jacques (Cam Ranh ngày nay) chung quanh có các tàu chi n b o v . Nư c sông C u Long xám x t bùn còn nư c bi n ñ c ng u ñ n hàng ch c d m tính t c a sông. T ng lo t ñ n bác n vang khi Vua r i kh i tàu khách vư t qua vài s i nư c ñ bư c lên tàu. khoác chéo vai d i B c ñ u b i tinh. H quì xu ng s p l y khi v vua tr ñi qua. M t trăm phát ñ i bác m t ñ t n ran chào m ng. ngư i ta d L ñón rư c B o ð i v nư c. Hành khách cùng ñi trên tàu vi n dương Président Doumer cũng hoan hô theo nhưng kín ñáo hơn. trư c ti ng n ào c a ñám ñông trong các bu i ñón ti p mà ông ph i ráng ch u như ñ th s c. B o ð i b t ñ u cu c ñ i hành trình v nư c. Nhưng khi ông vư t qua chi c c ng l n ñ vào hoàng cung. ðó là lãnh th Vi t Nam hay ñúng hơn là ñ t ñai x Nam Kỳ. D c b bi n và các c ng mi n Trung. ngư i c a ban Thu c ñ a ð ng C ng s n Pháp ñã không xu t ñ u l di n. Ph i có nghi th c r m r . l ng l và bu n th m. -9- . Sau ñó là nh ng nơi tàu ghé l i ñ u t ch c ñón ti p linh ñình. Áo và khăn vàng. Nha Trang và cu i cùng là ðà N ng. Sài Gòn cách bi n ch ng b n ch c cây s ngư c lên thư ng lưu.” [2]. khó ai có th ñoán ñư c ông nghĩ gì. nư c Pháp. Ch tàu b neo. Tuy chưa ñ n ñây bao gi nhưng Nhà vua có th ñ c tên: Phan Thi t. ñ ng th ng ngư i tươi cư i trư c s nghênh ñón c a th n dân. khi ñoàn xe qua c a Ng Môn tr i b ng ñ mưa như trút nư c. ðây là v th ba ñư c phát hi n. ðoàn tàu h t ng ngoài chi c Dumont d’Urville còn có thêm hai tàu n a. ñ i di n chính ph thân hành ñ n Marseille ñ ti n.

b th . R i các bà ñòi thăng quan ti n ch c cho nh ng ngư i ñư c các bà che ch .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment C nh quan hoàng cung An Nam. Siêu ñun nư c ch dùng m t l n và thay siêu khác. vua ăn ba b a m t ngày.thái Hoàng thái h u . nh m vào nh ng t p t c lâu ñ i mang tính hình th c ñang c t ch t l i s ng và n p nghĩ c a Tri u ñình. m t nhà b o tàng. kèn c a nhau. ch không ph i b ng ti ng m ñ . khép kín. B c thói quen ch c ti t khi gi t m bò. C hai ngày m t l n. là m t s vi c quan tr ng v m t l ch s ñ i v i m t nư c có nhi u bi u tư ng. vua d y t 6 gi sáng. ñây v a là thánh ñư ng thiêng liêng v a là nh ng công trình ki n trúc nguy nga ñ s . nghĩa là không ph i quỳ g i cúi r p mình trán ch m ñ t kh u ñ u ba l n liên ti p trư c sân r ng mà không m t ai dám ng ng ñ u nhìn vua. Vua ch ăn m t mình. Ngay l p t c vua ph i ghi m y ch b ng son v ng c th có gì b t an không vào m t cu n s do các thái giám trình lên r i ñem ñi b cáo cho tri u ñình. Nhà vua ñánh ñòn ph ñ u. Nhưng có yên l ng gì ñâu. có các tiên ñ d y s m nh c bút làm ngay m y câu thơ như khai bút ho c mi t mài ñ c sách thư vi n ñ s c a hoàng cung. so v i năm th k trư c ñây. ñ râu dài các c cao tu i. bà ngo i c a vua . v a là ngư i v a là th n. bao quanh là m t t ng th ki n trúc oai v hơn nhi u. Gi m b t các l th c chào h i cung kính. ph i th c t nh m t ñ ch ñang ng . Th còn các cu c c i cách? B i vì ñó là ñi u m i ngư i c Vi t l n Pháp mong ñ i khi B o ð i v nư c. nh ng ngư i s ng chen chúc trong khu hoàng cung r ng năm ch c hecta ch là nh ng con ngư i c ng nh c. ði u này ñã xúc ph m các v quan tr có tinh th n dân t c l n các v quan già ñư c nhào n n trong n n văn hóa Trung Hoa. Ai n y ñ u tin r ng c n thi t ph i thay ñ i. Ch m d t m h n ñ n nh ng l ti t c h xa hoa. khu u ép sát vào ngư i. Cho t i lúc này. trư c ñây ch nh m làm v a lòng t tiên. G o th i cơm ph i ñư c nh t k t ng h t m t ñ không m t h t thóc hay h t s n nào còn sót l i. ñôi chút l n x n vì sáng ki n c i ti n này. M i b a có ñ n năm ch c món khác nhau trong th c ñơn ñư c thay ñ i hàng ngày do m t ñ i ng thi n riêng. B h n thói quen ñ móng tay dài quá m c. Vua và gia ñình s ng trong T C m thành. Bên c nh lúc ăn có năm bà phi ch u ch c s n ñ dâng các món ăn. ñư c Tr i giao cho vi c lãnh ñ o ñ t nư c. Thư ng là rư u ư p sen có mùi thơm. Gi ng h t m t nh c vi n. Paris nay ñã lùi xa. T t c trong các l thói t vi c ăn ng . Trong th i gian vua v ng m t.. Hai mươi nhăm nghìn ñ ng b c trong qu riêng c a Nhà vua ñã ph i trích ra ñ tr n mà v n không ñ . Dư i con m t l nh lùng c a chàng công t b t. Vua ð ng Khánh hàng ngày u ng rư u vang Bordeaux theo l i khuyên c a m t th y thu c Pháp. Ông áp d ng không băn khoăn do d nh ng b n pháp do ông khâm s Chatel ñã so n th o công phu và còn t mình b sung nh ng ñi m m i. ð ng ñ u ch n l i là m t ông già nguyên là ngư i ñ ng ñ u H i ñ ng thư ng thư (N i các). Bí n. Sau ñó. ngài ng i trên ki u có ngư i khiêng ñ n v n an Thái h u. m t thánh nhân. Các bà nhi u khi b i r i vì năm ch c món trong th c ñơn Nhà vua ch ñ ng ñũa có vài món . Ông tin hi u năng c a cu c c i cách. B t nh ng ñ ñ c bài trí ch gây tò mò mà vô b . nh ng t p t c c a tri u ñ i nhà Nguy n ñã l i th i. ng i suy nghĩ hay ñi l i m t mình ñ c theo hành lang l p c a kính. ðó là chuy n bình thư ng. V vua hai mươi tu i ch t a bu i ch u truy n th ng trong ñó các v quan l i ñ u ngành trong b máy hành chính nhà nư c ñ n chúc m ng Nhà vua m i tr v sau m t th i gian dài v ng m t. Cu i cùng là các th rư u u ng. Ch còn là k ni m tươi rói. s s ng trong ñó. ðây là trái tim c a Nhà nư c. t c là v nư c ñư c g n hai ngày. Hàng ngày ñúng sáu gi rư i. như m t công trình phòng th quân s g i chung là thành. M i nghi th c trong tri u theo l thói Trung Hoa xưa v n t n t i g n như y nguyên trong lúc chính t i B c Kinh ngư i Trung Qu c ñã xóa b ho c ñ i m i ít nhi u. Sau ñó vua ti p chuy n m y bà phi ñ n v n an vào bu i sáng. Báo chí reo lên: “Nư c An Nam tr v a tuyên b ñã ñên lúc gi m nh s giám h hơi n ng n c a quá kh ”. T nay các quan vào ch u s không ph i l y. C m i món ñư c ñ y kín b ng n p hình qu chuông bên ngoài ghi tên món ăn. ñ tráng mi ng và trà u ng. Trong ngôn ng c a Voltaire. Hoàng h u và Hoàng t cũng không ñư c ăn cùng. Có nên ñi xa hơn không? Có nên r i dô ñi kh i Hu . ăn sáng.10 - . Hoàng ñ . bi u tư ng c a m t tri u ñ i nhưng cũng là bi u tư ng trì tr ? R t nhi u ngư i An Nam thích Hà N i hơn. làm vi c ñ n chuy n tôn vinh các bà m nh ph sinh ra t nguyên t c này.mê m i c b c. Hu m c meo. c a ñ ch phong ki n. khi n B o ð i b c t c ông mu n xóa b nh ng thói h i l trong b máy cai tr c a tri u ñình và ñ i m i các quy t c th a hư ng c a ngư i Trung Hoa. Theo thói quen. Chưa h t lúng túng ng c nhiên. mư i m t gi ăn trưa và mư i chín gi ăn t i. chi tiêu nh ng kho n ti n quá l n. Kinh thành s m tr thành m t cái mánh khóe mưu toan chèn ép. ð i v i tri u th n. các quan bư c thong th ñ n x p hàng ngang trư c m t vua. Trư c h t. ch ng thay ñ i bao nhiêu. cu c s ng ph i khác m i ngư i. Vi c b l y ñư c thi hành ñ ng th i kinh ñô và các t nh. Nhà vua phát bi u b ng ti ng Pháp. các bà n i. Không khí ñ n ngh t th . tôn th . Nhà vua cho g i ngư i ñem ki u ñ n. T bây gi sau ti ng xư ng chói tai c a quan tuyên cáo. các quan ch p tay. Và cũng theo l t xưa ñ l i không h thay ñ i. vua b t ñ u làm vi c. Ngày 10 tháng 9. theo l ñ nh t xưa. uy nghiêm. c l .. ít bình thư ng. Nhà vua gi i thích cho ñám c n th n ñ u b c cũng như ñ u xanh có nhi u tham v ng r ng không mu n có nh ng hình th c chào h i quá cung kính. Xưa kia. nghiêng mình vái ba l n. ch dám nhìn dư i ñ t ch không ng ng m t lên nhìn vào ngư i ñ i tho i.

Có nên r i b m t nơi mà các v th n linh ñã ban phúc lành? [1] Lưu tr b Ngo i giao. Nhà xu t b n Mengès. h sơ 40. các l nghi sang tr ng. các cung ñi n và bên kia là vai trò th c s c a Nhà vua. ð ch bù nhìn.. Vương qu c m t h ng. ðó là nh ng tính t r t ñúng mà nh ng ngư i yêu nư c Vi t Nam cũng như cánh t c a Pháp dùng ñ ch ch ñ quân ch Vi t Nam. Chính vì v y các tiên ñ c a tri u ñ i ngay t khi còn s ng m i ngư i ñã chú ý xây lăng làm nơi an ngh tương lai cho mình sau khi r i kh i cõi nhân gian. nơi h p lưu c a các nhánh sông Hương hi n hòa quanh co u n lư n như r ng. Nhà xu t b n Plon. N u ph i ñi ñ n m t cu c cách m ng.11 - . T t c ñ u uy nghi. Hu v n là kinh ñô c a nhà nư c quân ch Vi t Nam. Kho ng cách quá xa gi a m t bên là tri u ñình tráng l . Gi ng như các Hoàng ñ Trung Hoa. M t nơi lý tư ng. tránh ñư c nh ng nh hư ng b t l i v m t phong thu . Không có quy n hành th c t . d a vào các ng n ñ i th p. thác v . m t thành ph có quá nhi u bi u tư ng không d qu ng vào bóng t i ch vì mong ư c ñơn gi n c a Nhà vua. phía sau m t ng n núi ph ñ y thông. m t con ngư i tài trí tuy t v i ch n làm nơi l p kinh ñô. ñ u có ý nghĩa hơn c trong các v t tư ng trưng c a ngai vàng ñ l i. B t ch p ý chí c i cách c a Nhà vua. Ông h i ý ki n các th y ñ a lý và ñư c h khuyên nên xây kinh thành bên c nh sông Hương. [3] B o ð i. là tr v cõi vĩnh h ng [3]. Hu . V Á .. Le Dragon dAnnam (Con r ng An Nam). có t t c tám lăng t m. Cho nên càng không th có v n ñ b ñ t này ñ ñi tìm nơi khác ñ t ñ ñô Tòa thành ch ng có nghĩa gì trong trái tim và kh i óc c a ngư i dân x Hu . ñám tri u th n ñông ñ o. La Cité Interdite (T C m thành Huê).Châu ð i dương Lo i E. m t cu c c i cách. Cho nên không th có v n ñ ñi kh i nơi này.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c ưa thích nh t. Hu có m t quá kh quá n ng n .. chúa Nguy n Hoàng ñã ch n m t ñ a ñi m kỳ di u ñ cho dòng h mình l p nghi p. Hơn n a ñây còn là nơi an ngh c a các b c tiên ñ . Cu c s ng ch là m t chuy n vi n du. vi c sùng bái m i lúc ñ i v i Nhà vua ch còn là gi t o. m t v tàn sát hay b rơi thì cũng là m t vi c quá rõ ràng. s tôn kính quá m c. S ng g i. Ch có cái ch t m i ñáng k . [2] Bao Dai. 1995. có cái r t ñ p. ngư i khai sáng tri u Nguy n. . làm xúc ñ ng lòng ngư i. ð n năm 1932. Trong vùng ñ ng b ng không xa kinh thành. V l i ñô thành và m i th n sau nó còn quan tr ng hơn b n thân Nhà vua. Hu ñã ñư c Nguy n Hoàng.. ðó ch là m t nơi qua l i nơi d ng chân ng n ng i ch ng có gì quan tr ng. 1930-1940. màu s c tô v tr nên xám x t h t c óng ánh không có ch làm lu m các màu s c.

H ñ u có th l c. Nhà c m quy n b o h hoan nghênh. t p h p quanh ông. khá rùm beng. V y báo Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) ñã vi t gì v y? Như thông l ñó là các d án v c i cách. Trái l i. D n d n trong nh ng tháng ñ u tiên c a tri u ñ i B o ð i. Hoàng ñ An Nam chưa bi t ñ n Hà N i? Chuy n tu n du n m trong d ki n c a ngư i Pháp. Vua không tham d công vi c c a h i ñ ng. Sau ngày tr v Vi t Nam.12 - . H có năm ngư i. ít quan tr ng. các em ông s ñ n. Nhi m v c a h là t ch c vi c thi hành các ch d c a Tri u ñình. các quy t . c i t giáo d c. B o ð i có v như ñư c lòng dân. ñã th a nh n ông là ngư i b o v tích c c nh t n u không ph i là duy nh t n n văn hóa Vi t Nam. nơi ñây ñư c ti p c n nhi u ngu n tư li u v l ch s nư c Pháp nh t là nh ng “bí quy t” làm nên s c m nh c a nư c Pháp.h i ñ ng thư ng thư . Không ph i trong s nh ng nhân v t kém vai v nh t. Ông còn tr . h là bi u tư ng cho nư c An Nam c xưa ñ i ch i v i nh ng ý tư ng tân ti n c a Nhà vua và c a các b n ngư i Pháp. là linh h n c a gia ñình. m t ñi u kho n m i quy ñ nh Khâm s Trung Kỳ do Paris b nhi m có quy n ph quy t m i quy t ñ nh c a Nhà vua ngay c ñ i v i quy t ñ nh ít quan tr ng nh t. V ch ng ch c l ch thi p. ngư i th ba là Ngô ðình Nhu. Ông c g ng thay ñ i phương hư ng ho t ñ ng c a n n cai tr cũ. qua ñó mu n nói lên ý mu n n m quy n th c s ch không ch b ng lòng v i vai trò danh d . Ngô ðình Di m ch m t m c suy nghĩ. Tuy nhiên m t vài bi n pháp canh tân. ð u hơi cúi xu ng m t bàn. ông dán m t chăm chú ñ c trang nh t c a t Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương). m t th a ư c m i ñư c ký k t. ð c bi t ông c i t Vi n dân bi u Trung Kỳ. Ngô ðình Kh trư c ñây ñã làm ph chính cho vua Thành Thái. Ông Di m là m t thư ng thư. có th d n ñ n th t s ng như cha ông. M t lát n a. B o ð i tuyên b bãi b th a ư c ñó. m t nhà báo ñ ng ñ u ñó là Ph m Quỳnh. vì v y hoàn toàn ph thu c vào chính quy n b o h . Thư phòng t i và yên tĩnh. theo dúng d ki n. ñã m nh b o dùng nh ng t ng như “ñ o chính”. ñư c l a ch n qua các kỳ thi c a sĩ phu. ñã g n v i tên tu i B o ð i. Th c t . Ch m y tháng sau ngày tr v . m t cơ quan ch có b n thành viên ch ch t “t tr tri u ñình”. V y là b máy lãnh ñ o ñ t nư c v n y nguyên. T nay Nhà vua s qu n lý công vi c ñ t nư c. không dính líu vào các quy t ñ nh và ch gi i h n trong vai trò thu n tuý trang trí. Cha ông. Tri u ñ i B o ð i ñã b t ñ u. Các nhà ñương c c Pháp. “cách m ng” như ñ ñ cao Nhà vua tr nh m ñ i phó v i các “ph n t qu c gia” ñang ho t ñ ng gây r i t i các mi n quê. Nhà vua d n d n t ng bư c n m công vi c tri u chính. ñưa ñ t nư c d n d n ñi ñ n m t n n quân ch l p hi n. Sau cùng ông c i t ch ñ quan trư ng. ðó là b L i. ch trương Vi t Nam ph i ñư c t tr m t m c nào ñó nhưng v n là thân Pháp. Hơn n a quan ch c ngư i Pháp có chân trong n i các . sau này s làm ñ i s lâu năm Paris là m t trong nh ng b n bè thân thi t c a B o ð i. x An Nam không có t ng l p quý t c nhưng có hàng ngũ các quan l i. v công vi c c a y ban c i cách t khi B o ð i v n m quy n bính. cung cách gi n d và theo nh ng ngư i ñi theo tán t ng thêm trí thông minh c a Nhà vua tr tu i ñã làm cho cu c nghênh ti p thêm nhi t li t ông Khâm s Trung Kỳ ñã d ñoán ñúng.có th ñ ng ý hay không ñ ng ý v i quy t ñ nh c a n i các t c là ông ta quy t ñ nh m i vi c. nhưng th c t quy t ñ nh m i công vi c trong tri u. m t ngư i là linh m c. gây nên s ch ng ñ i c a ông Di m. b d ng quan ch c ñ u t nh. th hi n ý chí c a Nhà vua mu n g n gũi th n dân. v Hoàng ñ b ph tru t r i b lưu ñày ñ o Réunion. b o v ông là ngư i ñ ra h c thuy t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 3 Daniel Grandcleùment Không bi t t lúc nào. v vua hai mươi tu i ñã ñi thăm các t nh trong x An Nam (m t vi c trư c ñây các Hoàng ñ ti n nhi m chưa bao gi làm). B y nhiêu con ngư i t o nên m t kh i liên k t r t ch t ch b ng nh ng m i quan h ru t th t l i v a ñ ng nh t hoàn toàn v quan ñi m. Nhìn qua c a s Di m th y vô s cung ñi n chen chúc trên các kho ng ñ t r ng trong khu ð i n i. Trư c ñây vi c cai tr do m t h i ñ ng ñư c ngư i Pháp b nhi m. Còn m t ngư i em n a là Ngô ðình Luy n. C nh quan này ông bi t rõ t lâu l m. Nhà vua tuyên b th ng không chút quanh co úp m r ng ông có ý ñ nh m t mình c m quy n không c n Th tư ng. lo n i tr . h c v n uyên bác. quan tâm ñ n bư c ti n c a ñ ch . thông qua b lu t hình s và dân s m i. Viên ñ i th n già nua ñã làm mưa làm gió trong th i kỳ nhi p chính trư c ñây ñã b th i h i. nh ng bi n pháp c i cách này d n dà s như là m t bư c lùi so v i hi p ư c b o h năm 1884. vua B o ð i l p n i các dân s do m t nhà thơ. m t trí th c t t nghi p trư ng Pháp ñi n. Báo chí ñư c ông cung c p thông tin ñã tôn ông là anh hùng. m t ngư i là Ngô ðình Khôi cũng làm quan. ðó là m t nhà tư tư ng có ñ u óc bi t suy nghĩ và là ñ i th c a ông Di m. H là ñ i di n cho Vua. Ch t ch Vi n ñư c tham gia các cu c h p n i các. chính th c chuy n giao nhi m v c a h i ñ ng cho các viên ch c C ng hòa Pháp. Năm 1925. m c ñ v a ph i. C gia ñình ông Di m sau ñó không ñư c vua n i ngôi là Kh i ð nh tin dùng n a. Ông Di m không ph i không bi t r ng m i ý ñ nh c i cách c a ông. Tên ông ñư c nêu lên m t báo ñ n hàng ch c ì n. Bi n pháp c i t này nh m vào quan ñ i th n ñ ng ñ u Vi n cơ m t cũ.

b n súng l nh chào m ng dĩ nhiên là có di n văn ph d sĩ t . Th p nh t là h ng th chín g i là c u ph m. Quan chánh ch kh o ng i trên chòi cao làm nhi m v giám sát M i ngư i ng thí ng i x m trên m t cái chõng tre nh h p ch ñ m t ngư i có t m phên tre u n cong làm mái che mưa n ng. ho c b tr ng ph t. bình tâm hơn các b n ñ ng nghi p Pháp c a h .. ñ thi ñ i m i. ho c “T ch c n n tài chính ðông Dương”. Năm 1933. Và ch toàn là danh v ng. ð u th k . thông l nh. Thí sinh ch nh c l i nh ng ñi u ng t ngào ñ y r y trong các báo ch ñ tán hươu tán vư n v ñ th hai. m t ít ki n th c sơ ñ ng v ño ñ c ñ a chính. h không b nh ng ngư i dân lam lũ nào ñ n g n ñ qu y r y. Nhà vua không có m t trong các kỳ thi này nhưng Toàn quy n ðông Dương và nhi u nhân v t quan tr ng Pháp vui v ñ n d có l ñ th a mãn tò mò. h ph i theo h c m t trư ng g i là trư ng H u b Hà N i trong ba năm ñ h c ti ng Pháp.13 - . H khom lưng dùng bút lông cán dài làm bài thi v t b ng ch Hán. Cu i cùng là qua m t kỳ thi tuy n n a n u ñ cao thì làm tri huy n. H là nh ng ông ch có quy n l c tuy t ñ i trong ñ a phương ñư c giao cho h cai qu n. ý tư ng và truy n th ng v n ng tr trong cu c s ng tinh th n c a ngư i dân trong nư c. gi y t như chi u ch c a vua. Ph Toàn quy n ðông Dương ph i h p v i Tri u ñình Hu long tr ng t ch c thi cho t t c m i ngư i dân B c và Trung Kỳ có ñ trình ñ Hán h c d các kỳ thi tuy n hi n tài ñ b d ng làm quan. Không có m t xó x nh nào trong tri u mà không có quan l i m c áo dài lam. tu n t thăng ti n. các sĩ t t p trung trong m t khu ñ t r ng chung quanh có lính canh g i là trư ng thi. ð thi năm ñó qu là khó. Ba năm m t l n. hơn là làm cho kỳ thi thêm long tr ng. Không có gì gi ng v i các kỳ thi tuy n hi n tài châu Âu. ñ u ñư c so n th o b ng ch nho mà ch có h ñ c ñư c. M i m t vùng g m m t s t nh t ch c thi lo i g i là thi hương. Các ñ thi thư ng lu n v d o ñ c và v s nghiêm ng t theo h c thuy t Kh ng. H thanh th n. không m y ngư i làm ñư c tr n v n vì môn l ch s nư c nhà không ñư c sĩ t coi tr ng ho c h ng n ng i không dám nói th t ý tư ng c a mình s trái ý quan ch kh o. lính vác c ñi trư c. Ch c là ph i lâu vì m i khóa thi kéo dài năm mươi ngày. . Tr i qua nhi u th k ñ a v c a h v n v ng vàng. nh ng s c. trát.. Nh ng ngư i ñ cao xu t s c thì ñư c vào Hu d thi c p cu i cùng. mài m c Tàu trong m t cái nghiên nh ho c chu n b cơm nư c. ch ng m t trăm c nhân còn l i kho ng ba trăm tú tài. Như m i viên ch c m n cán. Ngày trư c. u s u. kém hơn thì ra làm giáo sư. thông tn. H không b ai ki m soát. Th c t có chín th h ng khác nhau t t c các c p trong b máy nhà nư c dành cho các v tân khoa. h không ph i lo s b tr ng ph t và r t hi m khi b truy c u trách nhi m. Văn chương. M nh mà các nho sinh dùi mài kinh s m y năm nay.. Các văn thư. có nh c l . ñư ng công danh c a h r ng m . trư c khi ñư c b nhi m làm quan. Nh ng ngư i may m n thi ñ ñư c b ñ c h c hay ñ ng ñ u m t nha hay s . Cu c s ng c a h bu n t . ði ñâu ñã có võng l ng. Ch l y b n trăm ngư i ñ . còn ñ th nh t nghe ch ng ng c ng . Ai ñ ñư c g i là tú tài và ñư c t p trung v kinh ñô ñ ngh lu n g i là thi h i.cai tr . Vi c ñi u hành nhà nư c tùy thu c vào l p trí th c này. Sĩ t làm bài ngh lu n v “S can thi p c a nư c Pháp An Nam và tri u Nguy n”. Trên toàn lãnh th có hàng trăm sĩ t ng thí. M c chi c áo dài lam th ng n p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ nh c a c p trên. m t ít ki n th c v môn hành chính . thư ng lư i bi ng. múa hát. Nh t ph m ñã là quan ñ u tri u. nhưng b ng l c khá vì ngư i ñ ng ñ u n n hành chính ñ a phương không ph i m s k toán hay b t kỳ s sách nào.. S hi u bi t sâu và k các l i d y c a thánh hi n cho phép các thanh niên An Nam leo lên ñ n các ñ a v cao trong b máy cai tr quân ch . Bên c nh thư ng có tên ti u ñ ng theo h u thay chè. lính h v theo sau. rư c voi. ðó là m t ngày h i tr ng dong c m .

thuy n th neo ra vào theo con sông ăn sâu vào ñ t li n n ào su t ngày. v a kh c kh trong tác phong. có vũng sâu t p n p ghe.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Trư ng Thi. ***** Nhưng t t c ch ng có ích gì. nơi ñây có m t c ng cá c a mi n Nam Trung Kỳ. Các em ông d ñ nh ti p n i s nghi p c a ông. Ông ng h Pasquier. 1885 Còn B o ð i thì sao? Nhà vua luôn luôn kiên quy t ng h phong trào c i cách nhưng “ch c ch n ph i là dư i nh hư ng c a Pháp”.14 - . Sau khi ñưa Di m vào n i các. Louis Marty lúc ñó là Chánh s Liêm phóng và Nha chính tr ðông Dương ñã phát hi n ñư c m t b c thư c a Di m g i cho các báo và l p t c ông báo cáo ngay l i cho Toàn quy n ðông Dương. Khâm s Trung Kỳ và Ph m Quỳnh. B o ð i cho r ng mu n c i cách gì ñi n a cũng c n có các quan l i trong tri u làm h u thu n. Ông cũng ñ u tranh ñ c i t tri u chính nhưng theo m t phương hư ng không làm v a lòng chính quy n b o h . T t c nh ng ngư i Nhà vua ñã g p t khi v nư c. Th mà sao Vua l i dùng ông Di m là ngư i ông không ưa và ph n ñ i cái thói phư ng h i gia ñình tr c a ông ta. v tân thư ng thư h Ngô xem ra không thích h p v i vai trò m i. nơi các cha c trong H i truy n giáo nư c ngoài Hu làm vi c. có kh năng và Toàn quy n Pierre Pasquier. V thư ng thư b th i h i. nghĩa là không cho h ñư c quy n xét x . ðó là thư c a Toàn quy n ðông Dương. tươi cư i mà b n b . Nhưng ñây là m t ñòn n ng giáng vào hàng ngũ quan l i vì làm m t ph n l n thu nh p c a các quan t các v ki n cáo dân s l n xét x hình s . Công văn báo tin ông b th i h i. ñ n ñ c quy n c a n i các mà vai trò th t s v n là chuy n hão huy n.. Trong tòa nhà dành riêng cho b c a ông.m t con ngư i th t thà ñư c lòng dân. Còn Nhà vua có thái ñ lãnh ñ m v i v thư ng thư ñang cơn hoang mang. Ngay t ñ u khi n m quy n bính. ñ ng ñ n truy n th ng c a h . Hà n i. m c dù có nhi u nh hư ng nhưng ch ng làm gì ñư c.. ði u này B c Kỳ ñã thi hành t lâu r i. Ông ta cũng ñ ra nhi u sáng ki n canh tân. Ông là ngư i ñi tiên phong nhưng không hi u bi t nhi u v nh ng th ño n chính tr . ông bàng hoàng khi n ông làm d u thánh và l i quỳ xu ng dư i chân thánh giá. Chatel và Ph m Quỳnh. quỳ xu ng và l m nh m ñ c kinh. Viên thư ng thư công giáo này v a nghiêm kh c trong công vi c. Sau lưng ông chi c th p giá kh ng ñ nh ñ c tin c a ông. s ph n th t tr trêu ông ph i ñi d y ti ng Pháp ki m s ng. Theo quy t c hành chính. T nay các kho n thu ñ u do nhà nư c b o h phân b . Tòa Khâm s Trung Kỳ s n ñ nh ngân sách chi tiêu c a chính ph Nam tri u và tr c p cho tri u ñình m t kho n ti n ñ tr lương hàng tháng. ð c xong. Di m ph i b o v l i ích c a gi i mình nên ñ u tranh ñơn thương ñ c mã. Báo La Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) ra ngày 21 tháng 7 năm 1933 miêu t cu c ñ u tranh không cân s c gi a Ngô ðình Di m . Cho ñ n khi m t viên thư l i bư c vào phòng ông m i ñ ng d y. T ñó Di m oán h n ñ i v i B o ð i và c tri u ñình. Có m t ñi u quy ñ nh ñ c bi t làm ph t lòng các quan An Nam. trong ti u ban c i cách ñ ngăn ch n cu c c i cách không ñúng lúc c a Chatel . Ông quay vào cái th p giá. m t con ngư i ph n ñ ng kỳ c u. Ông m ra.. kéo dài cho ñ n 22 năm sau m i tìm l i thoát b ng m t cu c trưng c u dân ý gi hi u ñ ph tru t B o ð i. Nh ng bi n pháp n a v i ñó ch ng có tác d ng sâu s c gì ñ n nh ng thói quen c a quan ch c. Di m. Không nh ng ông Di m ph i t ch c mà b cách tu t kh i hàng ngũ quan l i trong tri u. thu và t ý s d ng. T ng lý Ng ti n văn phòng mu n tư c b quy n tư pháp c a các quan An Nam. ông Di m ñã ph m sai l m nghiêm tr ng. Ông ñưa c biên b n h p ti u ban c i cách cho báo chí [1]. nh t là gi m b t quy n l c c a ngư i Pháp. nh ng ngư i ph ði u gây nên s gi n d c a ông Di m là vi c ông Eugène Chatel.. Và cu c c i cách s ñư c th c hi n cũng như ph n l n các bi n pháp do Chatel ñ ra. N n h i l là chuy n ph bi n trong quan trư ng.Ph m Quỳnh. nguyên là tu n vũ Phan Thi t. ông ưa ng i m t mình trong thư phòng. Sau ñó ông tìm ñư c vi c làm nhà th Thiên H u. Ông mu n ñư c ñ c l p hơn. Ông cũng là m t ông quan. giúp vi c Nhà vua t t c ch có sáu v thư ng thư và d m nhi m m i lĩnh v c tri u chính. Trong lúc này ông Di m v n c m cúi làm vi c. ð m b o h u thu n y không ai b ng Di m. . ñưa tay ñón phong thư do ngư i thư l i kính c n ñ trình. Lý do ñư c nêu ra là các quan An Nam thi u ki n th c lu t h c.

ý mu n c a ông. cu i cùng m i ñư c duy t chi. hai cây phomát l n! [2] Ngư i cho quà cho bi t danh tính. ðông Dương NF. h sơ 2940. Ông coi th thao. Nhà vua tr héo h t d n. R t nhanh B o ð i nh n ra r ng ñi u thay ñ i nhi u nh t là các thói quen c a b n thân và gia ñình ông. bên trong l a vàng ñ lưu gi các huy hi u c a ông. Ông cho xây d ng ðà L t m t bi t ñi n m i. Toàn quy n Pierre Pasquier h t l i khen t ng v vua tr tu i. K toán thu c ñ a r t t m ñ n t ng chi ti t. nh ng ngư i lính h v hoàng cung. Ông có th n i lo n ñư c không? Có th t ch i s b o h hay ít nh t gi m b t? Các tư li u ñ l i ñ u ñư c gi kín ch ñ l ra vài dòng ng n ng i. m t tr ng sư ñưa ra b ng ch ng) Nhà xu t b n L’Harmattan. Ông ch hé l qua ngư i khác. Ông bà Charles k l i m t cách ngây thơ câu chuy n nh n ñư c quà trong m t chuy n du l ch nam Trung Kỳ. K c các kho n chi tiêu cá nhân. khi n tôi có n tư ng r t t t ñ p”. Lu t pháp c a chính ph b o h Pháp qu là c ng r n ng t nghèo. M t hôm v ch ng ông bà Charles nh n ñư c m t món quà b t ng . Tóm l i cũng ph i t n h t 250 ñ ng b c. thì ông s b coi như ch m d t vai trò Thiên t . ñi ðà L t ñ ñư c hư ng khí h u mát m d ch u vùng núi cao. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. h rình mò ngay gi a ñư ng ph chính. Nhà vua có m t kho n ph c p hàng năm tính vào ngân sách c a Trung Kỳ mà chính ông cũng không ñư c quy n quy t ñ nh ph c p y là bao nhiêu và hàng tháng ph i có ch ký duy t c a Tòa Khâm s m i ñư c lĩnh ñ chi dùng! Nhà nư c b o h quy t ñ nh h t th y. Nói m t cách khác n u Nhà vua không ñ ng ý v i Toàn quy n dù là trong ph m vi ñi u hành vi c nư c cho ñ n mua b khuy b m c tay áo sơ mi. “Nhà vua cam k t tôn tr ng các th a ư c ngo i giao hi n hành v i nư c Pháp. Ông vi t cho B trư ng Thu c ñ a Paris: “Tôi r t có n tư ng m nh v tính nghiêm túc trong ý nghĩ và s trư ng thành trong cách suy xét m i vi c c a Vua B o ð i. c p 368. Không có Paris g t ñ u chu n y thì ch ng làm ñư c gì. t giam mình trong tư th t.. săn b n và vui thú v i ñàn bà như m t l i thoát. Rút cu c ông ch u ñ ng cái xích do chính quy n b o h quàng vào c ông. không ñư c t do ra báo. La Décolonisation du Viêt Nam. tính vào m c 20 kho n 2 c a t ng ngân sách ghi rõ m c quà t ng ngo i giao. nh ng nh c công và vũ n nhã nh c cung ñình ñ u ch s ng b ng m t kho n lương có ch ký duy t c a m t quan ch c b o h . [1] Tr nh ðình Kh i. t ng ñ c! Vi c ñi l i giao du v i các c n th n trong tri u cũng không ñư c t do tho i mái. [3] Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) tháng 4 năm 1934. Ngay c s có m t c a các b n ngư i Pháp xem ra cũng không làm ông thích thú. ñây g n gi ng như nông thôn mi n núi. 1994. [4] CAOM. Ông bà ñã r t ng c nhiên khi th y nghe k xong m i ngư i không nh n ñư c cư i? [3] Nhà vua ít xu t hi n trư c công chúng. làm khung nh ñ n làm m t cu n sưu t p tem thư t i m t c a hi u n i ti ng c a bà Renoux nào ñó Hà N i cũng ñ u ñư c ghi chép trong s sách.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ph c trư c b r ng. ngư i ñư c chính ph giao trông nom ông t lúc nh ñ n tu i l n. ðó là h u qu ñ u tiên và ch y u c a nhi u năm h c t p châu Âu.15 - . B n thân B o ð i cũng v y. [2] M t ki u chơi ch có nghĩa là ki m ñư c ch béo b mà không ph i m t nhi u công s c v t v . Khi mùa mưa ñ n. ông tránh không khí m th p Hu . B o ð i mu n ñóng m t t p album th t sang ngoài bìa kh m da. s ng tho i mái trong tư dinh ði n Ki n Trung gây nên tâm tr ng ña nghi t c t i c a ñám c n th n vì chính bà con anh em g n gũi c a Vua cũng ñ u ph i trong các dinh cũ riêng ngoài hoàng cung và ñ i x như nh ng bà con nghèo. un avocat témoigne (Công cu c phi th c dân hóa Nam.. nh ng nhu c u c a ông. N u ông ta không tôn tr ng các ñi u kho n ñã ký t c là b coi như t b vương quy n” [4]. Tri u ñình t nhiên bi n m t! ð i n i hoang v ng. Nhưng có ph i tri u ñ i B o ð i là có bư c m ñ u ch ng lành chăng? Không ph i th . trư c khi tr v nư c bà Charles t nay ñư c Nhà vua g i là “m ”. ch còn chăm ch giao du v i ông bà Charles. H sơ lưu tr còn gi l i d u tích c a các cu c ñ u tranh ñó nhi u khi r t kh n kh . B o ð i vì tính t tr ng danh d không bao gi dám tr c ti p khi u n i ñi u gì. Ông thi t l p nh ng t c l m i. không ñư c t do phát ngôn. không ñư c t do h i h p k c ñi l i cũng không ñư c t do? M t viên c nh sát quèn Paris ñư c c sang ðông Dương lĩnh lương ngang v i tu n ph . Hai ông bà kéo dài cu c lưu trú bên c nh Nhà vua trong hoàng cung. m t món ti n khiêm t n th mà cũng ph i làm t i ba t hóa ñơn có ch ký c a viên ch c nhà nư c b o h cùng trao ñ i v i giám ñ c tài v . Tôi v a k t thúc trò chuy n v i ông. Vi t . T t c ñ u do Pháp tr lương. M t thiên ñư ng cho Hoàng ñ ch ng thích gì b ng săn b n. T vi c ñóng sách.

c nh ng ngư i can trư ng nh t cũng ph i ñ m t t m t m cư i. còn ông hoàng Ph ng hóa thì dong d ng cao ngư i g y. hai bà ñã d dành th m chí dùng c roi v t ñ tra h i. Khi m y tên v binh Pháp ngăn c n h i ông yêu c u vào g p Vua ñ làm gì. bà c b v v i cha m ñ . Ông Hoàng t i nghi p này ñã không có ñư c ni m vui chăn g i l i bu n vì không có con n i dõi. nói to như dáng m t hoàng thân hay m t th y giáo vào d y trong n i cung. Lúc Thành Thái b ph tru t năm 1907.g i là ngư i vô h u. gi ng oang oang. Ông cũng không còn l gì nh ng tin ñ n ác ý và nh o báng ra m t mà các bà có tính thóc mách thư ng hay r tai nhau t hai ch c năm nay. ñình th n không mu n ñ t lên ngai vàng m t ngư i vô h u nên ph i ch p nh n Duy Tân (là con vua Thành Thái) lên làm vua. là ông con nhà chú. ði u ñó ch ng quan tr ng gì v i cô Cúc mi n là ñ a con trong b ng cô. Th y nói ông cư i thêm mư i bà phi n a nhưng không ai sinh ñư c ngư i con nào. Qu nhiên khi ăn xong ông hoàng Ph ng hóa th y h ng kh i ngay và s n có ngư i ñ y t gái trong nhà tên là Hoàng Th Cúc ñã ñư c ông Hư ng ð. S có m t c a ông ñã gây xì xào trong kh p ð i n i. Tr c tu i ông hoàng nhưng v vai v . ðó là m t bu i t i năm 1912. v c và v hai. Nh ng ngư i trong ð i n i không l gì ông khách này. s ng tàn t bu n phi n trong cung ñi n l nh lùng băng giá. Trong khi ch ñ i. ông mách cho cháu m t phương thu c b dương làm b ng xương ch n hoang h m v i sâm nhung và nhi u v thu c b c khác. ông này ñã tr l i rành r t khi n b n này ngơ ngác tư ng ông b b nh tâm th n: “Ta mu n g p vì ta là cha vua”. h có ñ n hàng trăm ngư i. nhưng ng t m t n i ông ñã 23 tu i nhưng v n không có con . ñã làm cho cô Cúc có thai trư c r i ông t ng l i cho ngư i cháu ñ t ơn ñã giúp ñ ông trong lúc túng b n. ðư c ch n trong s con gái có nhan s c trong nư c. ông hoàng Ph ng hóa có nhi u b n bè thân thi t lui t i ñ khi cùng nhau rư u chè c b c trong ñó có ông Hư ng ð. Th i b y gi không có con trai là m t b t h nh l n. Tuy v y m t tên th v cũng ñư c phái ngay vào ñi n Ki n Trung. hiên ngang ti n vào c a chính. Ông hoàng Ph ng hóa s p có con. chân tay cân ñ i. ð xác minh th c hư.16 - . Khi ñ a bé ra ñ i nhi u ngư i thân thích li c m t nhìn tr m xem nó có gi ng ông hoàng nh ng ch nào. Song ch ng bao lâu. Ông Hoàng cũng ch ham mê bàn t s c. v i b n th v r ng ông mu n vào g p Vua. bà v hai này cũng không tránh kh i th t v ng như bà c . không ph i v i bà v c luôn luôn ni m Ph t trong chùa cũng không ph i v i bà v hai luôn oán gi n mà v i m t ngư i ñàn bà xu t thân th p hèn. Nh ng k ñ c mi ng trong ñám c n th n c t h ng không còn ch nh o ông hoàng li t dương và vô h u. dù ch là v ba. ông hoàng ph i g i ông Hư ng ð. Kh m t n i là c hai ñ a bé sao gi ng nhau như l t. Cũng cái ñ u tròn b ch. Ông hoàng Ph ng hóa công là con vua ð ng Khánh b b nh li t dương không th có con. ông ng i xu ng không ph i là chi c gh ñ u thông d ng mà m t chi c gh bành ñ s dành cho ông. Cô gi cái thai ñó và l ng l làm l cư i. Tuy v y hai bà. ðó là m t ngư i trong hoàng t c mà Nhà vua ph i g i b ng c m i ñúng vai v . Và câu chuy n ñó hoàn toàn là s th t. r o bư c ñi m nhiên qua c ng l n trư c m t b n lính canh ñang ng gà g t ti n vào ð i N i và ch d ng l i c a ngăn v i T C m thành [1]. trư c ñây ñã ñ nh ti n cung nhưng không ñư c Vua ch p nh n. nơi c a B o ð i ñ c p báo. Không ñư c hư ng thú vui chăn g i. v n chưa h t ng c nhiên th y cô Cúc làm sao l i có th d dàng thành công v i ngư i ch ng b t l c c a h .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 4 Daniel Grandcleùment Sau khi B o ð i vào trong hoàng cung ñư c vài tu n. Năm 1912. t tôm hơn là ngó ngàng t i bà v m i. Chán n n. ai cũng bi t là tác ph m c a ông hoàng Ph ng hóa. Ông Ph ng hóa công bèn ch n m t bà hai cũng xu t thân quy n quý. Bà v chính th t c a ông r t bu n vì ch ng ñêm ñêm ch m i mê ñánh b c ch ng ñoái hoài gì ñ n chuy n chăn g i. Trư c sau cô Cúc v n ñinh ninh m t l i khai là ñích th có mang v i ông hoàng Ph ng hóa ch không có ai khác. ðình th n và h hàng thân thích ñ u ng c nhiên và m ng r xem như có phép l . ăn m c sang tr ng. chu n b s n và may m n sao cô Cúc ñã th thai. Càng d hơn vì th i gian này ông Hương ð. Trong câu chuy n tâm s ông Hư ng ð thông c m v i n i kh tâm c a ngư i cháu “b t l c” và ñ t ơn cho vay ti n ñánh b c. ðó là nh ng b m t tư ng trưng cho . Ông này dáng ngư i cao to hơn m c bình thư ng c a ña s nh ng ngư i Vi t Nam th i ñó. T i ñây ông nói l n ti ng hơn. Ông vua Kh i ð nh b li t dương ai cũng bi t. Tin m ng g n như chính th c ñư c lan truy n. có m t ngư i ñàn ông dáng ñi u ng o ngh . Bà còn trách c ông hoàng ch ñòi bà làm sao xin gia ñình cha m ñ cho nhi u ti n ñ th a mãn máu mê c b c. Ch c ch n là ông Hư ng ð. Nhưng r i ñi u bí m t mà m i ngư i ñ u bi t t ng ñư c gi kín. hoàng t c ph i ñ i m t v i m t th c t ñáng bu n. Phép l ñã h t thiêng. ngư i Pháp ñ nh ñưa ông hoàng Ph ng hóa công lên n i ngôi. Th i ñó hi m có m t ngư i ñàn bà xu t thân nghèo hèn l i ñã mang b u và leo lên ch c v m nh ph . Ông không “xin” ñư c g p mà “ñòi” Vua ph i ti p ông. Nhưng l trong tri u v n cho ông r t nhi u phi t n v i ñ l c vi n mà ông không h ñ ng ñ n ngư i nào. cũng là m t ñ i th n trong tri u. cũng sinh h m t ñ a con trai n i dõi. Ông ng ng cao ñ u. có t i v i t tiên. bi t ñâu ch ng là con trai thì có nhi u hi v ng tr thành ðông cung Thái t k v ngôi vua.

T C m thành tr nên hoang v ng. Còn có gì ñáng ng c nhiên b ng bà Hoàng h u n ñã hi n thân như m t bông hoa dành cho ngư i nào ñên ñ u tiên. M t chi c xe dê kéo vua ng i trên. các bà ph i r i kh i long sàng theo thái giám v bu ng mình. m i cô m t bu ng. N u không sinh ñư c con trai thì tương lai màu xám là rõ ràng. Sau các bà phi t n là các cung n làm các công vi c d n d p h u h trong n i cung (thư ng ñư c g i là th tỳ. m i ñêm vua ch n m t bà trong ñám cung phi m c dù lư t các bà phi chính th c ñ n nhanh hơn. Khi ñ n tu i g ch ng. T t c các bà ñó ch như ngư i b n tình ân ái trong ch c lát. Phong t c ñ t nư c ñã th t s b ñ o l n. m t h u cung mà c m t xã h i ph c t p có ñ n chín h ng khác nhau. H i r ng: Kh i ð nh ngoài cung có th y gì không? Hãy nhìn vương phi c a mình. ð tránh mưu sát. Ông già ng i ñ i khá lâu. cung n ph i c i h t qu n áo. nh hư ng c a m i bà tùy theo ân s ng c a vua ho c tùy theo kh năng cho vua m t ñ a con trai (g i là Hoàng t ) ñ có ngư i n i dõi. cung n ñ u là con cháu các ñ i th n trong tri u. sau ñó. ñư c x p theo th t trư c sau c a ngày “n p phi” t c là ngày cư i. Ông n i c a B o ð i. ngư i th v m i tr ra cho bi t B o ð i không mu n cho ông vào ti p ki n. mà là các cung t n hay th tỳ. Ông n i xung lên la l i om sòm.. nguy n r a c Nhà vua và c n th n: “Cha nó mà nó cũng không coi ra gì”. ñi qua các bu ng cung n . Vai trò c a các bà phi nhi u khi vư t quá thân ph n m t ngư i chung chăn g i. Vi c tuy n phi cũng có th di n ra bên ngoài cung. Danh sách cung n vào ñêm nào ñư c c p nh t trong s sách ñ khi có mang s không nh m l n. cha dâng bi u ti n vua. Không có h . Có l n vua yêu c u nhi u cung n trong m t ñêm l n lư t ho c cùng m t lúc. Hơn c m t gia ñình. r i ông ñi th ng ra v . t c vua Minh M ng m i ñêm ch n năm cung n v i hy v ng s ít nh t ba cung n s mang thai. bà phi nào trư c ñây ñư c vua ân s ng nh t. M i bà có cung ñi n riêng. không th không làm n y sinh trăm nghìn chuy n ghen tuông ganh t . Sau khi “thư ng ngo n” xong Nhà vua lăn ra ng m t mình. làm hoen danh d gia ñình. Kh i ð nh ngoài cung có bi t chăng? [3] Không k săn b n. th n . Ai mà dám c gan l t vào h u cung thâm nghiêm. Như v y bà th a bi t th là không chung th y trong cu c s ng hôn nhân. c b c. là có uy th nh t. M t s có nh hư ng chính tr . Ngày ñêm ñam mê s c d c. Thư ng phư ng Phúc Lan ngo i ô Hu t hào có nhi u cô gái ñư c tuy n làm cung n . M t viên thái giám qu n lý th i kh c bi u c a t ng ngư i và ñ ngh dâng vua. Kh p nơi lan truy n tin x u xa này. m i ñư c phong Hoàng h u. th n ) nhưng vua cũng có quy n “ñêm ñ u” ñ i v i h . ch n cô nào lên h u thì coi như có di m phúc. ghi ngày có khi c gi vào v i vua vào m t t m th tre ñ kín ñáo trên bàn ăn c a vua. Trong m t bu i vi hành ngoài cung. Cũng có cung n xu t thân dân thư ng. Ph n l n cung n xu t thân dân thư ng nông thôn. Không ph i ch là các vương phi.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m t tri u ñ i bình thư ng. Sau các phi ñư c coi như v chính th c là các cung n ho c là v không chính th c. h con dê ñ ng c a bu ng nào thì ñêm ñó cung n bu ng ñó coi như linh tính c a con v t ch n và thái giám s ñưa vào cho vua [4]. lương b ng khác nhau. vua nhìn t n m t g p gi a ñư ng th y cô nào ưng ý có th tuy n làm cung phi ngay l p t c. Trư c h t là các bà vương phi. Các bà phi. ðư c nh n vào cung. choàng ngư i b ng t m v i ñ do thái giám ñưa cho và viên thái giám ghi rõ tên tu i cung n . Bà vương phi Vi t Nam ñã b quy n rũ và làm nh c. M t t báo Pháp xu t b n Sài Gòn trong nh ng năm 20 ñã ti t l chuy n ñ ng tr i này [2]. Nhi u ngư i vua không t ng bi t m t và dù có ñưa vào h u thì vua cũng không c n nhìn m t. Nhưng tri u ñình ñã ph nh n. Theo truy n th ng và t c l . B u không khí dâm ñãng trong cung kéo dài khá lâu.. hương trư ng ch n các cô gái ñ p nh t trong làng xã làm danh sách tâu lên. mà ch sau khi vua băng hà. tr ng tr i. Tri u ñình s t ch c ch n l c theo nh ng tiêu chu n nh t ñ nh như thi hoa h u ngày nay mà ph n thư ng là ñư c chung chăn g i v i vua trên long sàng. Ch có viên thái giám là bi t rõ tên tu i cung n nào t i nay ñư c ñưa vào cho vua.17 - . m t h th ng th b c mà m i th h ng ñ u xác ñ nh rõ vai trò. Có m t ban tuy n ch n ñánh giá tài s c c a m i ng viên. Nơi ñó nh ng m i quan h dan díu làm n y sinh nh ng tin ñ n th t thi t lan truy n kh p nơi. v trí. Xã trư ng. các v vua chúa Vi t Nam ch còn gi i s u b ng thơ ca và xem thiên văn và dành nhi u thì gi vui ñùa v i cung n . Sau vài tháng ñ ra ñ a con lai. nghi ho c. v chính th c c a vua. ch i b i lũ th v . m t bài vè ñư c lưu truy n ngoài ñư ng ph ñ ñô ñã ñưa ra m t cách gi i thích khác h n. Vương phi nhà vua tha h dan díu. ðôi khi là m t con dê có vai trò l a ch n. Các bà trong h u cung. h t c sinh khí như m t t ñ a.

. N m quy n l c t i cao. ñui. Tuy nhiên r t khó ñư c ti p xúc v i các bà phi. Nhà vua th y h n làm lo. Ngôi ch l n c a thành ph Hu v n trư c ñây g i là ch ðông Hoa. Khi ñã ñư c tuy n vào cung. Ch ñi n Càn Thành nhen lên m t lò l a th t l n. Cung cách s ng. T t c các cung n ch y thoát ra kh i hoàng thành. Dĩ nhiên các Nhà vua ph i có m t s c kh e d i dào ñ duy trì t c l này. Ngoài các thái giám. Các phi t n cung n không ph i ai cũng ñ p c . bi t chi u chu ng vua thư ng ñư c vua v i ñ n nhi u l n hơn ngư i khác. H là nh ng b tôi g n gũi nh t. Chính lý trư ng làm s tâu lên tri u ñình ñ tuy n ch n. N u không m t trí. nhàn h làm ñ th vi c ch ñ h u h m t ngư i ñàn ông duy nh t là vua. H còn ph i làm quen v i nhi u phong t c kỳ l như ngày ñông chí trong T C m thành không ñư c th p ñèn. Sau khi thi n h ngâm b ph n sinh d c b thi n vào trong m t l nh ñ làm b ng ch ng v kh năng làm ho n quan. Hoàng h u và cung n không bao gi ñư c dùng màu ñen và màu tang tóc. Quy t c v màu s c áp d ng cho m i khía c nh c a cu c s ng n i cung. ñ ch th c tr ng c a vua mà ph i thay b ng nh ng t nh nhàng hơn như vua m g i là vua “se mình” hay “ng c th b t an”. H trong làng có ngư i con trai nào có b ph n sinh d c phát tri n không bình thư ng ho c n u không có. thăng. vua ch t g i là “băng hà”. b m vua. nhưng sau khi có bà v vua Minh M ng tên là Hoa nên ch ðông Hoa ph i ñ i là ch ðông Ba. m t th k rư i sau.v. nhi u cung phi th a d p quay v v i cu c s ng thư ng dân v i gia ñình. ñ i s ng sang tr ng. d r ng hai năm tr l i ñây h n hán liên ti p. tâm tr ng cách ly bu n t như v y khi n cho cung phi d m ñau. Ví d v vua Minh M ng là bà H Th Hoa thì khi nói ph i g i ch ch là ba. L n th nh t vào năm Minh M ng th sáu (1825) ñ i s ng n i cung có b t xung ñ t tranh giành là vì trong kinh kỳ ít mưa. cung n nhi u nên âm khí u t t c Nay b t ñi cho ra m t trăm ngư i may ra có th gi i ñư c h n. Sáng ch kỳ l ñó g i là Minh m nh thang nh t d ngũ giao (năm l n ân ái trong m t ñêm). nh ng ngư i b n tâm tình c a Nhà vua. Không ñư c ch m vào da th t b nh nhân và ph i qua m t khăn l a m ng che kín c tay. H tr ng huý như tên vua. Không thi u gì cách gian d i ñ ñư c ch n. L n th hai là nh có chi n tranh. Vua Minh M ng ñã có so n m t bài thu c b dương mà ngày nay. Ngoài ra ph i kiêng không ñ c tên ngư i trong hoàng t c. Tuy nhiên. kinh ñô th t th . bư c ñi rón rén. Vì v y làng nào có ngư i ñư c ch n làm thái giám thư ng l y làm vinh d . Năm 1885. máu. ng ý vua ban hơi m cho m i b tôi nh t là n gi i trong h u cung. H ñư c các quan lui t i ñ nh các bà làm trung gian ch y ch t m t công vi c gì ñó. Quân Pháp chi m ñóng thành Hu hoàn t t cu c chinh ph c. ho c trong thâm cung. có th có nh ng con trai có trí thông minh hay v ñ p khác thư ng t nguy n “ho n” ñ ñư c ch n làm thái giám vì v y t “ho n quan” dùng ñ ch ch c danh thái giám và cũng có ho n quan b m sinh và ho n quan t thi n..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment r t l n. N i cung ñư c tái l p cho ñ n khi B o ð i v tr vì và ti n hành c i cách xóa b ch ñ phi t n cung n . v. nh nh . Ch có hai l n có s bi n khi n cho cu c s ng tàn t suy mòn c a h thay ñ i ñôi chút. còn ñư c chào bán Hà N i. g i là tr ng huý. N gi i hoàng cung s ng trong nhung l a. Trang ph c c a phi t n cung n ch ñư c dùng màu ñ tía hay màu l c. hàng trăm ngư i nên không tránh kh i các chuy n tranh giành nh hư ng ghen t ganh ghét th m chí xích mích thù oán nhau. Ngay c khi m ñau cung n n m trong màn thò tay ra. tên nhân v t ít quan tr ng là khinh huý. Ch tr m t s ít ch y theo Hàm Nghi ra Tân S (Qu ng Tr ) lánh n n sau ñó l i quay v khi Hàm Nghi b Pháp b t. què. cách x th ñ ph c v vua. lu t l .. Ngoài ra không ñư c nhìn m t h i chuy n b nh nhân. Vua T ð c có m t trăm linh ba bà. Màu tr ng ch dùng cho áo lót trong tr màu huy n dùng ñ nhu m răng. thư ng ph t. Trong s ñó . Gia Long. vua có quy n l y bao nhiêu v tùy ý. Màu vàng dành riêng cho vua. ông bà vua mà vi ph m thì b t i n ng. k t bè k t ñ ng hãm h i nhau. s ng ngơ ngác. trong h u cung cũng có ñ n hàng ch c.. b t c hoàn c nh nào cũng không ñư c ti p xúc v i ngư i ngoài nh t là ñàn ông. Không m t ngư i ñàn ông nào tr vua và thái giám ñư c bư c vào h u cung. Các thái giám cũng là h ng ngư i có nh hư ng l n. M t s có th ñóng vai trò “c v n” có th ñ xu t m t ý tư ng nào ñó. n i l a. giáng tư c v . không nói to. Vì vi c tuy n ch n các ñ a phương không ph i lúc nào cũng công b ng ngay th ng. lương y ph i là ngư i có tu i ñ n xem m ch có thái giám và m t n quan ñ ng bên c nh ñ giám sát.18 - . Tên nhân v t quan tr ng. không dùng nh ng t n ng n . M y tháng ñ u vào cung các bà ph i ng m mi ng ñ kh i b t lên nh ng ti ng thư ng dùng trong dân gian và không ph m huý và t p nh ng cách trong cung cùng v i m i phép t c. ðương nhiên cung n nào có tài s c vư t tr i. có m ñau cũng không bao gi ñư c ch a ñúng b nh v i cách xem m ch cách bi t như v y. ñôi khi liên quan ñ n nh ng vi c h tr ng nhưng thư ng là nh ng chuy n liên quan ñ n nhân s . Hoàng h u. ngư i sáng l p tri u Nguy n thư ng nói: cai qu n vương qu c còn d hơn ñi u khi n n i cung. không bi t t ñâu sinh ra như v y. vua là ngư i ñàn ông duy nh t vào các khu c a cung phi. ðúng gi quy ñ nh m i phi t n cung n mang l ng p ñ ng than ñ n ñi n Càn thành ñ l y l a nhóm trong l ng p c a mình ñem v phòng . chêt. quy t c trên h t trong cu c s ng n i cung là s d u dàng. tr n tr i như ôm. ngây d i thì cũng thư ng ch t khi còn tr . ñưa ð ng Khánh lên ngôi. ph i ñ c ch ch ñi tên nh ng ngư i g n gũi nh t là b trên c a vua.

cung n . cung n tr v thư ng k t thúc cu c ñ i c a mình b ng cu c s ng tu hành trong chùa chi n ho c nhà th . m t cơ may Tr i cho. s ng như th ñ n hàng ch c năm n a. . các bà phi t n sinh hoàng nam. khăng khăng ñòi ch m d t h n ch ñ cung phi c a các tri u ñ i trư c ñ l i. Ám ch m t tin ñ n nói r ng Toàn quy n Pierrte Pasquier là cha th t s c a B o ð i. Ông ti p t c cu c c i cách.. chèn ép nhau gi a các bà Thái h u. Bãi b ch ñ cung phi. h th ng th b c trong n i cung r t ph c t p. cung n . ngày lên ñư ng vào cung v n là n i kinh hoàng khi p ñ m. [3] CAOM. ông ñã ch ng t s c m nh ñàn ông b ng cách ban ngay m t tr n mây mưa d i dào cho m t cô ñ y t gái xinh ñ p và kh e m nh nh t (Ph m Kh c Hòe . Hoàng thân Ph ng hóa ñã ăn l nh nh t v i v vì cha m v ông ñã không gi l i h a trư c khi cư i là m i tháng c p cho m t s ti n nhưng sau ñó là không cho. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. ñem l i cho h ni m hy v ng có nhi u l i th nh t là khi con gái sinh hoàng nam r i tr thành hoàng quý phi hay Hoàng h u. Khi B o ð i v nư c n m quy n bính. N u sau m t th i gian b th i lo i vì th t s ng hay do b nh t t. Tuy v y các quan t tr ng th n ñ n nh ng ngư i có ph m c p th p hơn hay nh ng ngư i dân bình thư ng. [4] Các cung n cũng có thói quen làm các bó lá dâu treo trư c c a ñ lôi kéo dê ñ ng l i trư c bu ng mình. cung phi không bao gi ñư c quay tr l i. Vì m t khi bư c qua chi c c a ngăn vào h u cung. h n s có cu c s ng ñ y ñ hơn nhà. Tóm l i trong n i cung ñ y r y mưu toan tính toán ñ lên c p h ng. l n này tri t ñ hơn n a. cũng không ñư c r i kh i lăng. h ñ u vui v ch p nh n s ph n. không còn t m. L y v cho vua là m t d p phát sinh nhi u chuy n kình ñ ch nhau. Do ñó ngư i ta ñ n th i ông là “b t l c”. mư i b y cho ñ n khi vua băng hà. ph m tr t. Ch ng nh ng ph i ch u ñ ng nhi u ñêm cô ñơn mà khi cha m ñ n thăm cũng ph i ñ ng ñ ng xa ho c trong trư ng h p ñư c phép l i g n cũng ch ñư c trò chuy n qua b c màn sáo. Sau này khi B o Long. M t s ngư i trong hoàng t c ngày nay còn kh ng ñ nh không ph i là ông Hư ng ð. ñ i quân góa ph ñó v n ph i duy trì quan h v i ngư i quá c . ñ i v i nhi u cô gái m i l n. Cho nên. khi ñã ñư c vào cung. Nhưng B o ð i hay ít nh t các c v n c a ông c m th y m t m i v i các mưu toan. các cung n ñư c ñ c ân ñư c ñưa lên hàng phi t n. là cha ñ c a B o ð i mà là m t ngư i khác. Khi r i b quê hương h ñư c s ñ m b o cái ăn cái m c. Không tuy n cung phi m i. các bà phi t n. M c dù v y. G n như su t cu c ñ i t khi ñư c tuy n vào cung m i ñ tu i mư i sáu. T t c nam cũng như n khi ñư c nh n hay tuy n vào cung dù là phi t n. Cho các bà cung phi và th n tr v cu c s ng bình thư ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch có m t s ñư c vua h c nhi u l m là hai. H s ng bên lăng m . vua mang b m t c a con ngáo p. nghĩa là Hoàng t k nghi p lúc ñó m i 9-10 tu i nhưng ñã ñư c gi i thi u v i các gia ñình các quan ñ i th n có con gái vào tu i suýt soát ñ r i khi l n lên anh ta s ch m làm v . không ñ s c kh e.. trông nom d n d p gi gìn. [1] Ghi chép theo “Chuy n tình c a các bà trong cung Nguy n” c a Nguy n ð c Xuân. SPCE 376 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh). Các phe phái âm mưu ch ng ch i nhau ñ ñ y m t cô gái vào cánh tay Nhà vua.19 - .. 1987. không còn gia ñình. xem như m t vinh d . cu c s ng s ph i ch u éo le nhi u m t. [2] M t câu chuy n khác nhưng xem ra ít có th tin là th t và cũng không thuy t ph c ñư c ngư i dân kinh ñô Hu . Nhà xu t b n Thu n Hóa). ba l n trong c m t ñ i làm cung phi. hương khói trong lăng và s không bao gi tái giá. gi i th n i cung. Dùng ñ y t gái h u h các bà Thái h u (m ñ và m ñích c a B o ð i). không còn c cu c s ng bình thư ng. con trai B o ð i ñư c t n phong ðông cung Thái t . H v n mu n th v n may trong lúc chi n tranh ñã bùng n ..K chuy n vua quan nhà Nguy n. ti ng ñ i bác r n vang cùng v i s c ép c a phong trào cách m ng ñang dâng lên. làm náo ñ ng cu c s ng h u cung. m t cơn choáng váng s làm h i ông trong su t th i gian tr vì. Nhà xu t b n Thu n Hóa 1994 và “K chuy n vua quan nhà Nguy n” . Các bà phi chính th t ho c th phi. làm ch gia ñình ai cũng mong ư c có con gái ñư c tuy n vào cung. ñ n m c nhi u ngư i l n thư ng d a con gái c a h “s ñưa mày vào cung” coi như là ph i ch u ñ ng m t hình ph t. sau ñó bư c lên long sàng. hay thái giám. Sau khi vua băng hà. có h v i các bà thái h u m ñ hay m k c a vua Kh i ð nh). V Hoàng ñ tân h c còn gây nên m t cu c ñ o l n. T p quán bao gi cũng s ng dai. mánh khóe giành gi t. Năm 1934 ngư i dân An Nam r t s ng s t khi ñư c bi t ông quy t ñ nh cư i làm v m t cô gái theo ñ o Thiên chúa ngoan ñ o. M t hôm trong m t cu c cãi c trong gia ñình nhà v ñ ch ng minh là ông không b t l c như l i ñ n. Trong trư ng h p này.Nhà xu t b n Thu n Hóa.

trong tay ñi u khi n c m t ñám công nhân nông nghi p và nông dân c n m n bì bõm dư i ru ng. ch vì m t chuy n c n con này. tr và ñ p ñ n m c B o ð i không ng n ng i b qua các ñi u ngăn c n c a t p t c cũ. ð n lúc này ð c Giáo hoàng v n t ch i? Th t là quá l m! Ngài ñ i s C ng hòa Pháp Charles Roux n i khùng vì ñã m t m t. Cha m bà là nh ng ñi n ch c b c a x Nam Kỳ nơi nh ng con chiên ngoan ñ o ñã b ti n xây nhi u công trình b ng ñá nhi u nơi ñ tôn vinh ð c Chúa V n năng. m t tòa nhà khác trong khu th d t ñư c nhi u khách ñ n . Cô là con gái út m t gia ñình giàu có. Ông ñ i s dùng t hơi n ng n khi ông nh l i nh ng s ki n x y ra g n ñây nhưng ông không th y trong ñó có nh ng chuy n khác ñ hi u ñư c hơn m i liên quan v i các câu chuy n ông v a m i nói v i các v h ng y theo dõi v n ñ này. Khi bà sinh ra. Ai ñã ñ t cái tên ñ m giàu ý nghĩa như v y? Ch c là B o ð i. có nhi u nét tương ñ ng. Xe ñã thong th lư n quanh ñ i Quirinal mà ông v n chưa nguôi gi n. Cô Mariette Nguy n H u Th Lan. m i 20 tu i. th a hư ng t m t n n giáo d c công giáo t t tiên. c c kỳ giàu có. trông bà còn xinh ñ p hơn n a. Nh t S ngay t ñ u ñã quan tâm ñ n vi c kinh doanh lúa g o. th t là ñ p ñôi như m t b c tranh sáng ng i v tu i thanh xuân l ng l y. M t trong nh ng mi n phì nhiêu nh t trên th gi i. ch ng m y ch c ñã làm ch m t vùng ñ t tr i r ng t phía nam Sài Gòn ñ n ð ng Tháp Mư i. có th l c và ngoan ñ o. nàng xinh ñ p như m t bông hoa quý”.20 - . Ông chui ngay vào xe. Ông ngo i c a bà Nam Phương ñã g con gái cho m t chàng thanh niên công giáo nghèo nhưng ngoan ñ o. quá ư nghiêm kh c. Hình bóng ñôi uyên ương vàng r c uy nghi t o nên m t b c tranh tuy t m làm say ñ m ngư i h a sĩ. Chính quy n thu c ñ a l p l i s ñ a chính ñem bán ñ t hoang cho nh ng ngư i có ti n v i giá c c r : mư i franc vàng m t hecta [2]. Báo Th gi i thu c ñ a còn miêu t : “C hai ngư i ñ u m c áo màu vàng. cha c ñã ñ t cho bà m t cái tên gi n d là Marie-Thérèse. Tháng ba r i mà Rome ti t tr i v n còn se l nh. cung c p lương th c cho quân ñ i thu c ñ a. dòng dõi các ñ ng t vì ñ o. m t nhà th khác ngo i ô g n ñó ngày nay chung quanh có nhi u nhà máy s i. cha m ñã góp ph n làm ñ ng b ng C u Long tr nên giàu m nh. có nghĩa là giàu có nh t. Không th ñ ru ng ñ ng hoang hoá. Bà là m t ph n xinh ñ p giàu có. Cu i cùng xe ông cũng ñ n ñ x ch trư c m t. ðó chính là cha ñ c a Nam Phương. nhìn vào các t m nh dù nh nh t ñã úa vàng ngư i ta v n th y sáng lên m t nét duyên dáng hi m có. v i chi c áo dài d h i có nh ng ñư ng nét thu n khi t. M t tòa nhà gi ng như m t cung ñi n nh . Vào lúc cánh h u và ñ ng áo ñen ñang ngoi lên chi m ưu th trên chính trư ng nư c ý. M t vùng lúa r ng như bi n c . Nh S Công chính Pháp giúp ñ vùng ñ t bùn l y ñó tr thành nh ng cánh ñ ng phì nhiêu nh t nư c. Gia ñình bà còn xây hai nhà l n trung tâm Sài Gòn. Phóng viên báo Monde colonial (Th gi i thu c ñ a) th i ñó ph i th t lên: “V i dáng thanh l ch c a riêng mình ch ng t m t th hi u tinh t và v ng vàng. S ng trong m t gia ñình ngoan ñ o. Ph i chia l i ru ng ñ t. Dân gian còn g i là Nh t S . chi c áo n t trong v a khít v i ngư i. Chi n tranh ñã làm nông dân lưu tán kh p nơi. Ông ngo i c a bà có tên là Lê Văn S còn ñư c g i là Huy n S (hàm tri huy n ch không ph i là tri huy n t i ch c). T t c ñ u ñ p và r ng. cô cũng ñư c ăn h c lâu năm Pháp. r t thoáng ñãng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 5 Daniel Grandcleùment Ngài ñ i s kéo chi c c áo r ng c a t m áo khoác ñ che kín c . ðáng l ch là m t th t c ñơn gi n thôi mà Tòa Thánh v n khăng khăng không ch u. Khi Nam Phương xu t hi n trong phòng khách c a Tòa Khâm s . Hai ông bà còn khai kh n hàng nghìn hecta ñ t Nam Kỳ t o nên nh ng cánh ñ ng lúa ph ng lỳ. T c ñiên ngư i. ð t ñai không còn là c a Nhà vua. Cu c chinh ph c thu c ñ a ñã quét s ch lu t l phong ki n. màu s c thanh nhã mà hòa h p. chít khăn vàng. M t nhà th Ch L n. Hoàng h u Nam Phương xu t hi n r c r trong nét duyên dáng tinh t c a tu i tr như m t huy n tho i”. Nam Phương có nghĩa là Hương thơm mi n Nam. ñi giày cư m thêu vàng. Chuy n tình c a h ñ p ñ như trong chuy n th n tiên. h c sinh m t ch ng vi n nh . B i l tình yêu và d ñ nh c a Vua B o ð i xin k t nghĩa trăm năm v i m t cô gái Nam Kỳ theo ñ o Thiên chúa ñang g p b t c. qu n l a tr ng. M t s ngư i xì xào không ph i c a c i là s c quy n rũ cu i cùng ñ i v i Nhà vua. C hai nhà th nay v n còn khi n các con chiên nh ñ n lòng sùng kính ñ i v i ñ c tin c a gia ñình bà. ngài ñ i s bên c nh Tòa Thánh La Mã th y r ng còn có vi c khác ph i làm hơn là ñi thương lư ng v m t ñám cư i cái x thu c ñ a xa xôi châu Á. Nhưng không ph i th . t i m t trư ng n i trú r t có n n n p là trư ng n tu Les Oiseaux Neuilly [1]. Không nói ñ n chuy n khác nhau v tôn giáo tín ngư ng. Bà Nam Phương kiêu hãnh v ông bà. Cô Nguy n H u Th Lan là m t cô gái có th nói là quá gi gìn ý t . cha cô cũng ñã t ng theo h c ch ng vi n Sài Gòn. th ng cánh cò bay. c p giai nhân tài t này th t là ñ p ñôi. Gia ñình Nam Phương còn xây nhi u nhà th b ng ñá và th ch cao ñ hi n cho th h sau. Ngày nay ngư i ta còn nói ông ta thu c l p ñ u tiên ñã ti p tay cho ngư i Pháp. khi ñi h c trư ng Les Oiseaux thì tên rút g n thành Mariette. Hôm nay ông không c t ti ng chào ngư i ch huy c nh v Th y Sĩ như m i l n khi anh ta ra l nh m c ng. m t khu ph ngư i Hoa g n Sài Gòn. Cũng như B o ð i. Và nh ng ngư i ñư c mua ñ t r qua ñ u giá thành nh ng ñi n ch g p may và giàu có.

nhi u s ph n b chao ñ o. M t l n n a chính Toàn quy n ðông Dương ph i lên ti ng ñe d a th m chí ki m duy t m i bài báo ám ch vi c thay ñ i tín ngư ng c a B o ð i. không hư h ng vì th i ti t và chi n tranh còn mang d u n c a gia ñình. m i khi Hoàng ñ tuy n phi. Vua cha s ch n trong s danh sách ñưa lên nh ng ngư i x ng ñôi v a l a v i con trai mình. tôn tr ng các l i d y c a Kh ng t và dĩ nhiên c th Ph t. nhân dân c nư c. nhưng cô ñã ch n và chính quy n Pháp cũng ñã ch n cho cô là Hoàng h u tương lai k t hôn v i v Hoàng ñ tr tu i. V Hoàng ñ tr tu i không ph i là không bi t t c l truy n th ng nhưng ông t dành cho mình quy n ñư c c i t t p quán cũ và trong s nh ng quy n l c hi m hoi còn l i trong tay ông ta. ñó là d u n c a m t n n văn minh khác bi t khá rõ v i các t c l Trung Qu c hay Nh t B n. không ñ nát. M t chuy n tình ñ p ñ không ñi ñôi v i nh ng ti n l .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thăm tr m tr khen ng i là tiêu biêu cho ki n trúc thu c ñ a c a nh ng năm 30. Nói r ng d ñ nh k t hôn c a B o ð i k t c c có h u thì cũng có th nói r ng ch sau khi có ý ki n c a giáo hoàng thì vi c hôn nhân m i thành. ch c ch n quan tr ng hơn nh ng tính toán chính tr . T ng hòa các tín ngư ng ñó t o ra m t th tôn giáo c a ña s ngư i Vi t. do chính vua T ð c . to ra nh nh ng công trình ki n trúc bên c nh: m t cái ñ ng trên vách ñóng nh ng th nguy n t ơn và xa hơn m t chút là m t cây thánh giá to. Trên sân trư c nhà th . Như m t kh ư c v i Tr i. ðó là tư ng Mathieu Lê Văn G m. Trư c h t là các con c a cô. Th con gái c a nhà h o tâm? Có ph i là bà Hoàng h u xinh ñ p và d u dàng. Ch m ñ n quy t c này coi như không có Nhà nư c. Năm năm v trư c. nhi u mưu tính d ñ nh t lâu t t ng m. V i dòng dõi m t gia ñình ngoan ñ o như th . Tin ñám cư i có th thành s th t làm cho gi i thân c n Hoàng ñ ng ngàng và choáng váng. m t c ch tay mơ h v phía trung tâm Sài Gòn. ñàm ñ o v i nhau gi ng nh nh th nh tho ng l i c t ti ng cư i. T i Hu .x gi o vì không ch u b ñ o.21 - . M t thói quen hi m có và theo các c già t t p nhà th k l i thì vi c ñó càng làm cho m i ngư i kính tr ng. ch tìm cách moi ti n c a tri u ñình ñ tiêu xài hoang phí nhưng bà ñáng tôn vinh c ch tiêu xài b ng ti n riêng c a mình do gia ñình cho. nay b b quên. s ng s ng m t pho tư ng m i d ng g n ñây. Như v y bi t ñâu nư c An Nam có th tr thành vương qu c công giáo ñ u tiên châu Á. Cu i cùng và trên h t c p uyên ương hài lòng th y ư c nguy n c a h ñã ñ t. c t c a bà Nam Phương ñã ñư c phong thánh. sau ñó là ngư i ch ng và t i sao không. N u có ai h i v nào h o tâm ñã xây d ng nhà th này. Nh ng công trình xây d ng c a gia ñình Nam Phương ñ l i ñ p như kh i hoàn môn. Phía trong cùng gian gi a. V y không th ñ ai tư ng tư ng r ng Nhà vua có th theo m t tôn giáo c a m t thi u s nhân dân [3]. Ví như s ph n nhi u cô gái nhi u năm nay ñã ñư c chu n b ñ làm Hoàng h u. Ngư i Pháp và sau này là quân ñ i M ñã s d ng kho ng không ñó như m t căn h m ñ giam gi nh ng ngư i b b t. có cái nhìn l nh lùng như khinh b k qua ñư ng. làm ch ch a l n x n nh ng gh t a và ñ trang trí h ng là hai b c tư ng n m b ng ñá hoa cương che ch di c t c a ông bà ngo i Nam Phương chôn bên dư i. Ông Charles h n ph i nghĩ r ng ngư i ph n ñoan trang này s có s c n ng trong b óc c a v quân vương tr tu i. và ca ng i s c ñ p nh t là t m lòng trung th c c a bà. Ngư i ñ ng ñ u hoàng t c (Tôn nhơn ph ) yêu c u t báo c i chính. sùng kính th n thánh. ðó là tên c a nhà th Sài Gòn. tri u ñình thư ng dâng lên Hoàng ñ b n danh sách nh ng cô gái ph n l n là con nhà ñ i th n. Hàng ngày trư c các b c lên d n ñ n c a nhà th hàng ch c c già da nhăn nheo. Theo l xưa nay. Ai ñã quy t ñ nh vi c này. t báo Saigon républicain (Sài Gòn c ng hoà) ñã ñưa tin B o ð i có th xin ñư c r a t i theo công giáo.c c a B o ð i . Cô khá kiên quy t làm cho ngư i khác cũng ph i theo tín ngư ng c a mình. B n thân Nhà vua hay Paris? Chính quy n Pháp ñã p vun ñ p cu c tình duyên này và nhìn v i con m t thi n c m vi c m t cô gái xu t thân t m t trong nh ng gia ñình thân Pháp nh t mi n Nam. ñ ng sau ch ñ ng c a dàn ñ ng ca. Bây gi ngôi nhà ñó ñư c dùng làm tr s c a y ban nhân dân nhưng t ng h m ñ không. H còn nh rõ. Ngư i ta k r ng bà hoàng không như ngư i khác. Vi c B o ð i ñã l a ch n cô gái Nam Kỳ g p ðà L t làm v ñã ñ o l n m t phong t c t p quán cũ. Nhưng nhi u khi dâng lên vua cha trư c. Tình yêu c a h ñ i v i nhau là có th c. M t sáng ki n k thu t xây d ng Vi t Nam th i ñó và r t ti n d ng. Chính quy n b o h c n có m t Nhà vua ñư c toàn th nhân dân ch p nh n. Trong s này có hai cô ñư c tách kh i gia ñình ngay t th i thơ u . Nh t là Ch ð i. ông ph i ch n ưu tiên nh ng cô con gái n t na. M t nhà th mang t m c khu ph nhưng có dáng d p nhà th l n khi ánh m t tr i r i vào các ô kính màu. M t vài c bi t rõ tên tu i nhà h o tâm nhưng ch thong th g t ñ u ch ng t ñó là m t nhân v t quan tr ng nhưng không nói gì hơn. Trư c ñây nhà v h o tâm ñó. Nhưng ngư i hâm m chú ý các tòa nhà ñó có m t kho ng không bên dư i sàn nhà cách ly v i m t ñ t. Các c khác không bi t. Nhà th này còn vư t tr i h n lên. có quy n ñ nh ra nh ng nghi th c m i. dòng dõi trâm anh th phi t. ngư i con gái ñó ñáng l ph i là tu sĩ m i ph i. Hơn là m t tôn giáo. Ngư i con gái hoàn toàn hư ng v Chúa quan ni m hôn nhân như m t hành ñ ng truy n giáo. M t ngày ñ p tr i năm 1847 Mathieu Lê Văn G m ñã t vì ñ o.

H quy t ñ nh nh Tòa thánh can thi p. s có th g i b n tư ng thu t ñ y ñ v l cư i và vai trò ñ c bi t nguy hi m c a các c v n ñ ng ñ ng sau. Nh n th y ñây là m t gia ñình ngoan ñ o. V Hoàng ñ tr tu i này v b n ch t trung thành v i nư c Pháp ñã che ch ông ta.]. Ít ngư i ñư c bi t ñ n ñi u th m kín này. lu t giáo h i ñòi ph i có hai ñi u b o ñ m. Chính là qua các bà vương phi mà phe ñ ng th c u trong tri u có th tin là s khu t ph c ñư c Nhà vua và tách ông ta ra kh i ngư i Pháp. Tôi xin nói thêm là Hoàng t Vĩnh Th y ñã có d p g p g cô gái nhi u l n Pháp và ngay t i ñây và ông ta ñã cho tôi bi t ý mu n cư i cô gái làm v . ði u kho n này liên quan ñ n con c a h s sinh ra và sau này k nghi p ngôi báu.... Các ñi u ki n mi n gi m khi n tri u th n tôn tr ng t p t c truy n th ng ph i lo l ng cho là xâm ph m phong t c t p quán t tiên. Các cô thi u n ñã ñư c d y d và h c cách trang ñi m ñ tr thành v vua [4]. Như v y là m t l n n a trái v i thông l c a tri u ñình.. Tri u ñình gi thái ñ im l ng. Trư c h t v ho c ch ng không theo công giáo ph i tôn tr ng tín ngư ng c a ngư i b n ñ i c a mình. Ngài ñ i s có th th y chính ph s r t có l i n u t o thu n l i cho vi c th c hi n d ñ nh hôn nhân này. Sau ñó. Trên trang báo ñăng tin Giáo hoàng ñ ng ý và xem th y cu c hôn nhân này như Clovis và Clotilde tái th [6]. trư c h t trong tri u ñình và trong t p quán truy n th ng c a hoàng cung và t c l hoàng gia ngư i ta nh n th y có s chia r v quan ni m gi a ch ñ quân ch An Nam già nua và Nhà vua tr ...”. ph i m t nhi u năm h c m i thu c ñư c h t nh ng l thói và phép t c trong cung. Như v y là không th ch p nh n. c u thư ng thư b Hình ñ nh th o m t ki n ngh có ch ký c a các ñ i th n ñ ng ñ u các B và các nha ph quan tr ng trong tri u yêu c u Nhà vua nên t hôn v i Nam Phương. Còn t t c các cô gái do các quan ñ i th n ñ ngh ñ u không ñư c giáo d c theo l i Tây phương và ch c ch n s b các bà Hoàng thái h u sai khi n. Tôn Th t ðàn. Giáo hoàng không th nhân như ng gì v ñi u này. Giáo hoàng ñích thân phán b o. Giáo hoàng t ch i. Giáo hoàng Pierre XII buông m t ti ng. Khó mà tư ng tư ng r ng ngư i ñ ng ñ u m t qu c gia theo Ph t giáo l i ñư c r a t i và nh n tên thánh. L cư i v n s c hành nhưng ch trong ph m vi thân tình nh t. cô ta l i là ngư i công giáo. cha m cô gái lo l ng.. h c cách chăm sóc và chi u chu ng c nh ng ham thích c a vua.]. các con c a h ph i ñư c r a t i và ñư c d y d theo khuôn kh cơ ñ c giáo. gây công ph n trong hoàng gia ñ n m c v p ph i s ph n ñ i quy t li t. Ngài ñ i s Charles Roux ñã nh n ñư c m t b c thư dài c a Toàn quy n ðông Dương Pierre Pasquier gi i thích rõ lý do c n thi t ñ bênh v c cu c hôn nhân này và ph i tích c c ñ ngh Tòa thánh can thi p. D ñ nh hôn nhân gây xôn xao dư lu n c m t tri u tư tín ñ công giáo An Nam. ñây ch có m t mình tôi là nhà báo chính qu c. nhưng nh ng suy nghĩ c a ông ta v p ph i nh ng th l c trì tr và ph n ñ ng c a m t ch ñ l i th i ñang suy s p t t . b i l chính là. Trong hoàng cung ñ y r y d u v t c a cu c s ng xa hoa và khép kín c a t tiên. B n thân ông và b n bè còn nghĩ ñ n bu c Nam Phương b công giáo theo ñ o Ph t pha tr n v i ñ o Lão ñang th nh hành Vi t Nam n u c l y B o ð i. d t khoát. có th sánh ñôi v i Hoàng t nhưng. ð o Thiên chúa c a Nam Phương là m t tr ng i l n ñ i v i hôn nhân.. ði u b o ñ m th hai này ph i ñư c th hi n b ng m t b c thư có ch ký c a c hai bên v và ch ng. Các cơ quan m t thám cũng góp ph n. V c u thư ng thư còn nói thêm có m t vài v quan quy n cao ñ c tr ng t ý thà ch t còn hơn ñư c th y vi c hôn nhân này vi ph m nh ng nguyên t c c a nhà nư c quân ch . Chúng ta ph i làm th t b i m i tính toán ñó và Hoàng h u mà chúng ta mong mu n s là m t ñ ng minh quý giá ñ ñ m b o thành công vĩnh vi n cho chính sách c a nư c Pháp Hu ” [5]. Lu t giáo h i là rõ ràng. Vi c c p thi t và có ý nghĩa chính tr là ph i nhanh chóng ch n cho Hoàng ñ ngư i v nào có th giúp Nhà vua vô hi u hóa s c kháng c và nh ng s ch ng ñ i ñó. Trong s ñó có ngư i là con m t v thư ng t a trong m t ngôi chùa Hu . H bi t ñư c m t tin do m t phóng viên báo Paris Soir (Paris bu i chi u) chuy n ñi t Hu : “S ki n quan tr ng có th có h u qu chính tr . Con chiên ngoan ñ o Mariette có th k t hôn v i Hoàng ñ m t nư c theo Ph t giáo không? ð i di n Tòa thánh ðông Dương ñã ñ t v n ñ lên Giáo hoàng và ít lâu sau chính nư c Pháp qua ñ i s Pháp t i La Mã ñã có nh ng cu c v n ñ ng ráo ri t v i Vatican. h c cách gi gìn ý t . M t t báo qu c ng ra ngày 22 tháng 2 năm 1934 là t báo ñ u tiên ñã li u lĩnh nêu lên l cư i c a B o ð i v i Nam Phương có th di n ra và ñưa c tin Tôn nhơn ph ñã ph quy t. T t nhiên các cô gái còn ph i h c thu c nh ng l i giáo hu n c a ð c Ph t. Tin Giáo hoàng khư c t ñư c gi kín. Ki m duy t c a chính quy n b o h cũng như c a chính ph Nam tri u c g ng b t kín tin này. T báo nói rõ: Tôn nhơn ph ñã qu trách Nhà vua m t cách nghiêm kh c nhưng tôn kính. Cũng gi ng như tri u ñình. gương m u và có vai v trong xã h i. T báo th o tin còn cho bi t B o ð i ñã b ngoài tai h t th y.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ t p làm ñ p.. Không bi t do d i trá hay do không bi t. Các báo khác l i ñưa tin trái ngư c. “không” c t l n sau ñó thông báo cho s th n Tòa thánh truy n ñ t cho ngài ñ i s bi t s khư c t c a mình. . Hoàng ñ còn ph i cư ng l i quy n h n c a các bà Hoàng thái h u trư c ñây ñã dành cho vua m t h u cung bao g m nh ng cô gái ñ p nh t trong nư c và c d p t t trí tu m i m c a Hoàng ñ [. “Chúng ta ñã d y d ñ c bi t chu ñáo v Hoàng t này t tu i u thơ t i Pháp [.22 - . ð có th mi n gi m các ñi u ki n hôn nhân. Trong s các cô gái h c Pháp v ch có m t ngư i n i b t lên..

cũng Paris. Ch m d t s có m t c a các cung phi trư c ñây v n quây qu n B o ð i và Nam Phương hoàng h u t i xúm xít quanh Nhà vua. chính quy n b o h có sáng ki n yêu c u Nhà vua ban thư ng cho các h ng y. T t c nh ng ñi u này có nghiêm tr ng l m không? H ng y Pacelli nói: “Chính vì chuy n r c r i trong hôn nhân tôn giáo mà nhà th Cơ ñ c ñã m t ñ t nư c Anh vào th k XVI!”. Nhưng không ph i vì th mà h t chuy n. Tho t ñ u h m t cung ñi n riêng. B n cam k t ph i ñư c hai bên cùng ký tên ñ bi u th thái ñ ñ ng tình c a h . B n văn này không công b n u hai bên th a thu n nhưng dĩ nhiên n u làm trái ñi cũng không ñư c tuyên b công khai. B o ð i van nài Hoàng thái h u T Cung và bà này ñã kh n kho n xin v i Tôn nhơn ph ñ cu c hôn nhân này ñư c ch p nh n. Không có ki n ngh hay khi u n i nào khác. m i v làm B trư ng Ngo i giao báo tin l cư i ñã ñư c c hành m t cách âm th m. Th là h ng y Fuamasoni Bioni ñư c trao Nam Long b i tinh ñ nh t ñ ng. Tháng Giêng năm 1934 t c là ba tháng sau khi ñ ñơn l n th nh t xin phép Giáo hoàng không ñư c. thái giám. c hai v ch ng ñ u ñã ký tên vào b n câm k t này!” ðôi v ch ng m i cư i không ñư c trong T C m thành theo quy t ñ nh c a H i ñ ng hoàng t c (Tôn nhơn ph ). Theo ngu n thông tin riêng. Sau ñó không m t tin t c nào ñư c ñưa ra. Th c t B o ð i ñã cam k t v i bà .23 - . Ch có ngư i Vi t Nam tham d . Ngay l p t c t Observatore Romano (Ngư i quan sát La Mã) li n ñính chính ngay và nh c l i l p trư ng c a Tòa thánh không thay ñ i. cu i cùng l cư i B o ð i v i Nam Phương v n ñư c c hành. Ch tr ñ i s Pháp t i La Mã. Toàn x An Nam và có th c ðông Dương ñ u tin là Giáo hoàng ch p nh n cu c hôn nhân ch ng lương v giáo này. bà s là Hoàng h u duy nh t. M i gi i pháp ñ u ñư c tính ñ n. ñã có s cam k t c n thiêt ñ l k t hôn có th c hành ñư c ñó là s cam k t các con c trai l n gái sau này sinh ra s ñư c d y d theo nguyên lý cơ ñ c giáo. ñ i s Charles Roux v n kiên trì v n ñ ng nh m vào gi i thân c n v i Giáo hoàng. ð o lý Thiên chúa giáo c a ngư i v tr s cho phép bà không ph i ch u c nh ch ng chung v i nh ng ngư i ñàn bà khác. còn các c ng s thì ñư c ban thư ng b i tinh ñ ng c p th p hơn. H l y làm vui v ñư c ñ n nh n l g n b i tinh có nh ng tên g i l tai.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment M i vi c như ñã an bài không th khác. Ngài ñ i s Roux sau nhi u cu c h i ki n v i h ng y Qu c v khanh và h ng y ph trách tuyên truy n. sau này g i là ñi n Ki n Trung g n ngay ñ y nhưng v n là ngoài khu v c T C m thành. không còn cung n ñ cai qu n d n d t n a. Không m t l i bình ph m nào sau ñó. Charles Roux m y tháng sau ñã g i m t b c ñi n cho Pierre Laval. Ch có m t t báo ti ng Vi t mu n khôi ph c l i s th t và kêu g i ñ c gi hãy c u nguy n cho cu c k t hôn này dù sao cũng s t t ñ p cho ñ t nư c [7]. V n ñ xem ra ñã ñư c gi i quy t. T i Hu trên toàn ðông Dương cũng như bên chính qu c. Ch c ch n là tháng 3 năm 1934. Tình tr ng ñó kéo dài cho ñ n khi có m t lo t bài báo nói giáo hoàng ch p nh n con trai c a c p ch ng lương v giáo có th mi n l r a t i. B trư ng Thu c ñ a Laval còn si t ch t thêm ch ñ ki m duy t. Bà tham d các bu i l Ph t. Cũng không có vi c Nhà vua quy theo công giáo nhưng l cư i ñư c c hành kín ñáo. 1939 không còn ho n quan. Nhưng bà cũng kiên quy t ñòi th c hi n các bi n pháp canh tân c a mình. không còn ai bàn tán v ñi u ki n mi n gi m ñ i v i các cu c hôn nhân lương giáo h n h p. Toàn b nhân cách và trí thông minh s c s o c a bà Nam Phương là nh ng y u t c n thi t ñ xóa tan không khí ng v c xung quanh. th m thía ñ che gi u tín ngư ng th t c a mình. ñi thăm các lăng t m. Vì như v y kh ng ñ nh ñi u gì trái v i chân lý t t nhiên d n ñ n ch ng l i chân lý [8]. k c t ch c cư i kín nghĩa là không ñ l ra ngoài nhưng như th thì ph i có s gi i thích v m t ngo i giao và trong giáo h i. T t c ñ u t ra hài lòng. T i Rome. k l i r ng “Hai v y ch có th xác nh n v i tôi là Giáo hoàng không th làm trái v i nh ng ñi u ñã ñư c lu t giáo h i quy ñ nh rõ ràng. luôn ñ ng th ng ngư i nhưng hai tay bao gi cũng ch p l i ngang ng c v i m t thái ñ kính c n. V vi c tr thành v n ñ chính tr . l ng l : “Tôi ñư c bi t g n ñây Hoàng ñ ñã t ch c l cư i m t cách kín ñáo nhưng v n có nhi u ngư i bi t. Th r i không m t ai ñư c báo trư c. d t khoát là con sinh ra trong các gia ñình lương giáo h n h p ph i ñư c d y d theo nguyên lý công giáo”.

Không khí nh ng bu i c u nguy n th m lén làm anh em B o Long vui thích. m t mi ng ñ t ñ c bi t phương Tây l t th m gi a châu Á vĩnh c u. B o ð i m c áo vét ng n. nh ng màn trư ng m t màu. h p v sinh và ti n d ng hơn.) ho c qu c ph c áo vóc vàng. phòng ng . ð g do th ñóng ñ có ti ng Paris. m ch ng . Dĩ nhiên bà Nam Phương cũng cư x r t khéo v i m i ngư i tôn sùng ñ o Ph t trong hoàng t c.nàng dâu ch ng ưa gì nhau mà l i ñ i l p nhau v tôn giáo. nh ng phòng khách. Tòa nhà như m t hòn ñ o nh . C u bé B o Long chính th c theo ñ o Ph t. ñi găng tr ng ho c trang ph c chơi gôn (mũ lư i trai. Hình như. V l ch s quý phái c a Hoàng h u Nam Phương. Không bên nào giành ñư c ph n th ng trong cu c ñ s c tâm linh ñó. theo ki u ñ vương Hu . Sau khi cơn xúc ñ ng c a tri u ñình d n d n tiêu tan. b t ch p c nh ng gi t l và nh ng bi n ñ i v quy n l c. T i tr ñ c nhi u sách v các b c t vì ñ o t ví mình như h . C hai v ch ng là nh ng con ngư i tân ti n. Vi c ñ ñơn Giáo hoàng làm như v y chưa k t thúc. b t ch p hoàn c nh chi n tranh. . sinh ra hai năm sau khi cư i s ñư c d y d theo nguyên lý cơ ñ c giáo.. trong lúc Trung Kỳ không có trư ng nào d y d tr em t t hơn các trư ng h c do nhà th t ch c. ông Chatel. R t lâu sau này khi sang cư trú Pháp. luôn luôn mu n t ra là tân ti n. Cách s ng không theo khuôn phép truy n th ng như th làm m i ngư i trư c h t là bà Hơàng Thái h u ng c nhiên và ph n ñ i. nói ñúng ra là ban ngày h c theo nguyên lý Ph t giáo nhưng ban ñêm c u h c v ng tr m các phép t c công giáo.24 - . Bà năng ñi l chùa có khi cho c các con cùng ñi v i bà nhưng bà cũng h n ch ñ n m c t i thi u ch cho d nh ng ngày l chính c a ñ o Ph t. ñư c dư lu n ngư ng m trên phương di n qu c t t khi hai ngư i l y nhau.. qu n ch n túm g i. nghĩa là ph i che gi u ñ c tin c a mình. h c giáo lý trong bu ng riêng c a m . t Asie nouvelle (Châu Á m i) miêu t : M t thoáng Paris gi a ñ ñô. Còn v c u con trai sau này s là Hoàng t k nghi p. B o Long có ch u l r a t i không? Sau này ñư c h i. ông ta kh ng ñ nh là không. Cu i cùng ngư i ta nói con ngư i B o ð i là s k t h p phương ðông và phương Tây k t h p gi a ñ o lý ñông phương và khoa h c tây phương. Bên ngoài nét ki n trúc cung ñi n truy n th ng Á ðông v n ñư c duy trì nhưng bên trong thay ñ i ñ thoáng ñãng r ng rãi. Khâm s Trung Kỳ ñã cho th c hi n d ñ nh có t lúc khi B o ð i t Pháp tr v là hi n ñ i hóa cung ñi n riêng c a B o ð i t nay mang tên ñi n Ki n Trung.Nam Phương qu là ñ p ñôi. v ki u và ch tác cho h p v i n i th t. Nhà vua thích ñư c ch p nh ñăng báo ñ m i ngư i t ý thêu d t truy n thuy t v mình. S khư c t làn gió m i ch ng l i truy n th ng. Báo chí ðông Dương ñăng nhi u nh v B o ð i và Nam Phương và ra s c khai thác như m t c p v ch ng ông hoàng x Monaco. không còn ch u ràng bu c v i tri u ñình An Nam. Bây gi thì ông B o Long cũng không còn tin gì Chúa n a. ðó là c m tư ng nh n ra khi ñ ng trư c nh ng ñư ng nét hi n ñ i c a tòa nhà. Tóm l i c u ta làm t t c m i vi c mà m t ñ a tr ngoan ñ o ph i th c hi n ñ bư c vào vương qu c c a Chúa Tr i. C p uyên ương B o ð i . Tu i thanh xuân c a Hoàng t B o Long ñã di n ra trong b i c nh luôn luôn ñ i ngh ch nhau gi a m t bên là m ñ là Hoàng h u Nam Phương và bên kia là bà n i t c Hoàng thái h u T Cung. Cu c tranh giành ñ c tin lâu ñ i và dai d ng ñã ñ d u n trong tâm trí B o Long t tu i u thơ cho ñ n sau này khi l n lên. Tranh giành cá nhân nhưng cũng là tranh giành nh hư ng chính tr . can ngăn không cho bà Hoàng thái h u ñeo bùa c tay cháu n i c a bà. T t c nh ng vi c ñó ñ u ti n hành m t cách lén lút gi u m i ngư i như th i các tín ñ ñ u tiên c a Thiên chúa giáo. khi n nhi u ngư i mơ ư c: có tình yêu.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment s không sinh hoàng nam v i ai khác ñ không x y ra chuy n tranh giành ngôi báu sau này. khăn vàng (màu dành riêng cho vua). trang trí sáng s a. M y m con bà Nam Phương l y làm vui m ng nh t là chú bé B o Long còn th y ñôi chút t hào khi th y hành ñ ng th Chúa c a mình ch ng khác nào như nh ng b c ti n b i c a ñ o giáo. cũng ch ng có ai ñư c l i l c gì trong vi c kéo dài vi c l a ch n nên th Ph t hay th Chúa. Ngoài nh ng tr c tr v tín ngư ng thì m i chuy n ñ u t t ñ p. H n bà nghĩ m con bà ñã có Chúa che ch . phong cách cao quí và tao nhã. Ông không ph i ñ n ño gì v vi c này vì ông cho r ng ñó là trư ng t t nh t th c hành n n giáo d c phương Tây. Leleu. Bà cũng khư c t ñeo vào vai túi ñ ng nh ng lá bùa. Tuy nhiên Nam Phương ñư c t n phong Hoàng h u ngay hôm cư i trong khi quy t c hi n hành ñ nh r ng ch sau khi vua băng hà thì v vua m i ñư c phong Hoàng h u. Ph i ñư c Giáo hoàng cho phép thì m i ñư c ñ c l misa vào ban ñêm và Hoàng h u Nam Phương trong ñơn th nh c u Tòa thánh ñã nh c ñ n chuy n th i xưa nh ng tín ñ Thiên chúa giáo ñ u tiên ñã ph i th Chúa trong các h m m . M i ngư i nhìn vào ñ quên ñi th c t là v vua này có r t ít quy n hành và trách nhi m v i th n dân. Cu c xung ñ t không bao gi ch m d t b t ch p th i gian. B o ð i và nh ng ngư i thân thu c c a ông là nh ng ngư i duy nh t dám th c hi n ñi u ñó trong m t thành ph phương ðông tr m l ng n ng truy n th ng xa xưa. ông không bao gi cam k t s chung th y v i bà. vi c gì ph i ñeo bùa tr tà cho con? Còn Hoàng ñ B o ð i thì không ph i gi u di m gì vi c cho Hoàng t B o Long ñi h c trư ng bên ñ o. r t l là bà Nam Phương l i cho các con h c trư ng Roches là m t trư ng không ph i c a bên ñ o ñ hoàn thi n vi c giáo d c c a các con bà. d l misa. không ph i bàn cãi. nhi u ti n b c. Hai ngư i ñàn bà.

v Clovis.Châu ð i Dương. [2] Paul Bernard. Nơi ñây Hoàng h u Nam Phương s h u m t ngôi bi t th . t p E. [4] M t ngư i anh c a m t trong các cô gái ñó ngày nay còn s ng Hu . t p E. ñư c giao trông nom ngôi nhà riêng c a bà Hoàng thái h u T Cung. nh ng năm 1930-1940. [8] H sơ b Ngo i giao v Á – Châu ð i Dương. cư dân c xưa trên ñ t Pháp th k V-VI sau công nguyên.25 - . [7] Báo Thu n Hóa. Clotilde. Hai v ch ng n i ti ng ñ p ñôi trong l ch s . Trong ngôi nhà này còn gi ñư c m t s r t ít ñ g . H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . bên c nh Cung An ð nh. [5] Lưu tr b Ngo i giao. nh ng b c tranh nh ng t m nh gia ñình k c c a Nam Phương ñư c lưu gi và treo trên tư ng. h sơ 40.1940. V Á .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [1] Trư ng Les Oiseaux có nhi u chi nhánh Vi t Nam nh t là ðà L t. . Le problème économique indochinois (V n ñ kinh t ðông Dương). nh ng năm 1930 . h sơ 40. năm 1934.Công văn c a S M t thám Trung Kỳ g i các S M t thám B c Kỳ và Nam Kỳ. [6] Clovis ñ nh t là vua c a ngư i Franc. [3] CAOM.

Nhưng l n này lính B c Phi ph i d ng l i các c a tòa thành. tin t c lan truy n v tr n ñánh b t ñ u cũng không ai còn nh . cũng nh ng không gian dành riêng nhưng h ng kh i và cu ng nhi t không còn. hnh h n c a kinh ñô Hu v n ñ ng v ng. khi ti ng tr ng n i lên cùng v i ti ng súng vang r n. Vì t năm 1884 tri u ñình ñã ng m ngùi bu c ph i ch p nh n s b o h c a ngư i Pháp. Nh ng th i ñi m v vang và t hào chưa xa l m nhưng ti ng súng ñã không còn r n vang trên tư ng thành và trong các tháp canh ñã t lâu v ng bóng quân sĩ Không có gì thay ñ i. bên kia tư ng thành b t kín và các công s phòng th (có t t c hai mươi b n công s khi n cho các b c tư ng bao quanh không còn v ñơn ñi u) ñ y quân lính. Bên c nh vua có hai quan ph chính có tinh th n dân t c bài Pháp r t m nh. Hai quan ph chính còn n m quy n ch huy quân h thành. Trái l i tòa thành là nơi di n ra nh ng trò chơi cung ñình. Ngư i Pháp bi u dương Vua Hàm Nghi . tên là De Courcy. làm c v n nhưng th c t ñang ñi u khi n nư c An Nam trong th i kỳ chinh ph c thu c ñ a. Quân ñ i t Paris phái t i có m t nghìn ba trăm b y mươi nhăm ngư i do m t tư ng ch huy v a m i ñ n. Nhưng h cũng ch t không ít khi ph i xung phong lên các ng n ñ i xung quanh thành Hu . ti ng gươm ki m lách cách. vua Hàm Nghi m i 13 tu i ñang tr vì. ñ i quân y ph ph c trư c B o ð i. ngư i Pháp ti p t c uy hi p. Và c mùi v . ch không ph i ñ ñánh nhau. trông dân dã không còn m y hi u l c nhưng cũng bi t xông tr n. theo cách g i c a binh sĩ Pháp th i ñó. Nhưng Nhà vua gi im l ng không tr l i yêu c u c a De Courcy xin b ki n ñ trình qu c thư. ðư c m t nghìn ba trăm ngư i h t ng ông cho là khá m nh ñ ch ng t dư i quy n c a ông s b o h s n ng n và s ñ ng ñ n m i lĩnh v c Ngoài ra ông còn có nhi m v ñ p tan m i ý chí ñ kháng c a tri u ñình như m t ngư i dư i quy n ông ñã vi t: “ðây là mánh khóe và âm mưu ch ng l i nư c Pháp. ðó là năm 1881. khi quân ñ i c a C ng hòa Pháp dư i quy n ñô ñ c Courbet l n ñ u tiên ñánh vào kinh thành. t c là b n năm sau. nh ng d c v ng c a các cung phi và nh ng hy v ng b t thành m t s ngư i quy n cao ch c tr ng. bây gi ch còn là thi hành nh ng ñi u kho n ch y u và không m m m i chút nào. ðây là m t ñi m nh y c m ph i ñánh chi m và ñ làm vi c này c n ph i làm ch hoàng thành ñang che ch tri u ñình”. không ñ m nh. M i c g ng thương lư ng dư ng như vô ích. Cũng nh ng b c tư ng y. Ngày 5 tháng 7 năm 1885. nhưng bây gi ñ i quân này. và các c n cát c a sông Hương. N c cư i là ch tư ng thành ch ñ che ch cái sân kh u bù nhìn.26 - . lính b binh thu c ñ a B c Phi ti n vào các ñ n lũy An Nam. ch ng có giá tr gì. Tư ng lũy tr v ng nhưng súng ng c a quân “vàng” An Nam. các mô hình c u trúc quân s ñư c xây d ng theo các b n v c a ngư i Pháp ñ u tri u Nguy n. B o ð i sau m y tháng c m quy n ñã có nh ng hành ñ ng ph n kháng. phô trương ñã ñư c xây d ng v i m c ñích phòng th quân s nhưng nay ch ng còn b o v ai. Nh ng b c tư ng thành kiêu hãnh.. ngang ngư c. Các Hoàng ñ ti n nhi m trư c cũng th . ñ ng sau các h m h c a tri u ñình. t m b n ng n. n m tr n quy n quân s và dân s . Quân Pháp chi m ñư c thành ph nhưng hoàng thành. kiêu hãnh và là s ñe d a ñ i v i quân Pháp. ch dùng ñ di u binh trên sông Hương ho c ñ b n chào trong các nghi l . Các sĩ quan dũng c m c a các tàu Bayard. Nh ng b c tư ng thành dư ng như vô d ng g n như trò cư i. Quân ti n công ñã chi n th ng. nhanh chóng ñè b p ñ i phương. M t con ngư i có ngh l c. Lính pháo th . thái ñ l nh lùng. ñông hơn. Atalante. áo qu n s c s ñã ñi vào quên lãng. ðóng tr i bên kia sông Hương ñ i di n v i hoàng thành. ' Vũ khí s lên ti ng thay cho nh ng l i qua ti ng l i. Lynx ñ u trên sông cư i nh o nh ng vũ khí c a quân phòng th . M t ngày r i hai ngày. ð n pháo c a tàu binh Pháp ñ u trên sông Hương phá tan các công s ñ i phương còn ñ n súng th n công c a quân tri u ñình b n tr l i ch làm tung tóe c t nư c cách tàu hàng ch c mét. Cũng gi ng ho c g n gi ng năm mươi năm sau này. Ch sau vài năm th t v ng. Trư c m t. th ng và c quy t. Ông s n sàng dùng vũ l c ñ th c thi nhi m v . Ch ng có ai ñe d a tính m ng c a nh ng ngư i bên trong tòa thành ñó. ông ta ñ n trình qu c thư lên Nhà vua. Cũng như tư ng De Courcy. Viên Khâm s cũ ñã ñư c giao cùng m t nhi m v này nhưng quá nhu như c và có thái ñ hòa gi i nên ñã b tri u h i v Pháp. b n gi t như ñang thao di n. Và còn có nh ng con voi chi n r t ñ p.. Paris t c gi n ñòi ph i gi i quy t s m. Hình nh nh ng sân bãi ñông ngh t văn võ bá quan và lính tráng. V a m i ñư c b nhi m. h ñã chán ng y. Súng th n công quá c l . ngư i Pháp ch ñ i tr l i c a tri u ñình.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 6 Daniel Grandcleùment Cũng gi ng như nh ng tri u vua trư c. Tri u ñình Hu ñã nh n s b o h .

ñêm t i. phá s ch ñ tr thù các hành ñ ng kh ng b . Cu c chinh ph c mi n ñ t x p. Cùng th i gian ñó.. không th y tri u ñình tr l i. b ý ñ nh lên phía B c và r ñư ng v phía tây tìm nơi n náu m t vùng còn trung thành v i tri u ñình. cô dì c a vua ñ u ph i ñi b . Nhà vua ñư c m t toán dân mi n núi giúp s c ñã ñánh th ng ñư c vài tr n. Trái tim c a nhà nư c phong ki n ñã b tràn ng p. quan quân ph i r lá v ch ñư ng mà ñi trong r ng r m. c n th n ñi h v . hu n luy n thành th c hơn. ñó. châu ng c. m ñư c ti n hành b ng nh ng cu c ti n quân nh c nh n. ð n m t gi sáng ti ng súng l nh n vang. T ng ñoàn ngư i không ch u n i gian kh b v Hu ñ u hàng.. ñã chi m ưu th . trong m t vùng ñ i núi và nhi u sông. ðàn ông. th i ti t nóng n c hơn m i ngày. b làm nh c ñang ñư c t ng l p nho sĩ trí th c và quan l i n l c th c t nh trong lúc Hàm Nghi và quan quân ñi theo c thoát kh i s truy ñu i c a quân lính thu c ñ a. Rõ ràng h nhi u súng. Theo truy n th ng t ngàn xưa. cu c kháng c tan rã. các kho lúa tr ng r ng. d ch t . quan quân y u s c d n.27 - . h còn có trình ñ hi u bi t. Ông m i t t c các sĩ quan ñ n ăn ti c tr s tòa khâm s . mái nhà gianh bén l a cháy ñùng ñùng. Và cu i cùng h ñ p tan s kháng c c a quân h thành tuy quân s ñông hơn. s phòng th tr nên vô hi u. Có c nh ng ñ m thu t trong cung vua cũng v t tung tóe bên ñư ng”. H t ñư ng cái và ñư ng mòn. m i khách m i tr v doanh tr i. ðêm ñã v khuya. không khí v n ñ c vì xác ngư i và súc v t chêt th i r a không chôn k p. Con s nh ng ngư i trung thành gi m d n. sáng giá. là nh ng vũ khí t t nh t.. Hàng ñoàn xe l c lè ch ñ y các v t d ng quý giá. m t vương qu c tinh t và thông thái. Lính Pháp lăm lăm súng trong tay xông vào các nơi thâm cung bí n và quý giá nh t c a vương qu c. hi n ñ i hơn: súng trư ng Gras. phá h y các công s phòng th . Phong trào c n vương c a sĩ phu kéo dài g n mư i năm. Trong cơn nguy bi n. cái ch t ñ n g n ngay c có th ch y tán lo n. Quan quân m t m i. Gi ng b l p ñ y. văn chương và nhi u khái ni m th c ti n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment như vô ích. ki t s c. Kiêu hãnh hay vư ng víu vì trang s c ñ y mình. Phong trào C n Vương c a sĩ phu b t ñ u. Nhưng binh sĩ Pháp thì s ñ th : r ng r m. m i l ti t ñ u châm chư c. Nhi u cánh quân phái ñi truy kích ph i quay v .. Cánh c a các cung ñi n m toang. Ngoài nh ng cánh r ng ñáng nguy n r a mà h ñã b xác ñó không ít. M i v t v n im lìm. Hôm ñó. Vua v n gi nguyên t c l . qu n áo bát ñĩa và ñ th t p nham khác qua c ng Ng môn. Nhưng ph i ñu i k p vua Hàm Nghi. ñ i liên nhi u nòng. Cu c “xu t bôn” c a Hàm Nghi nhanh chóng tr thành n i th ng kh . h u cung lũ lư t ñi theo Nhà vua.. Bây gi h tràn vào bên trong hoàng cung. v n ch dành riêng cho vua ra vào. Quân Pháp b tiêu hao. nh ng cơn ác m ng c a mi n ñ t ðông Dương. L n này có c trên hai v n tín ñ công giáo b cáo bu c giúp ñ k xâm lư c thu c ñ a. Ngư i ta l y ñi trên mư i tri u ti n m t. ð i ñ n ngày th tư. H h c vi t ch nho bao hàm luân lý. c m th y s n sàng phá tan ñ i quân “vàng” kia. và pháo binh. Xung quanh là b tôi. Thư vi n ñ y p pho sách quý cháy ba ngày li n.. su i. De Courcy m ti c kho n ñãi quân sĩ. Quân “tr ng” cư p s ch. ñàn bà. Mư i năm “bình ñ nh” v i các tr n giao chi n. t ng giam vào nhà tù kh sai n i ti ng kh ng khi p ñ o Côn Lôn. x gi o. Ngư i Pháp Pháp tán thư ng. nh t nh t. các bà phi. mu i. Trong khi ch y tr n h làm rơi vãi vàng b c châu báu mà ngư i nông dân v i nh t nh nh ngay. là nh ng ngư i giàu có. Tàn sát. s c m nh là trí tu và văn hoá. nh t là hai quan ph chính luôn luôn bên ñ khuyên nh và gi vai trò quy t ñ nh. ch t chóc. ch t nhi u. ð t nư c ñáng thương. m t chú bé 13 tu i ñư c ng i trên ki u có ngư i khiêng. V vua tr cùng qu n th n n náu trong r ng ngư c lên Thư ng Lào ñ nh ra B c b ng ñư ng núi. Ngư i Pháp bi u dương s c m nh c a vũ khí. Ph i b t cho ñư c nhân v t tiêu bi u cho cu c kháng chi n An Nam. Trên ñư ng ph ch th y nh ng con chó vô ch ñi lùng s c ki m ăn trong nh ng căn l u trông r ng. tri n v ng th ng l i ngày càng xa. cách Hu vài ch c cây s . Trâu bò gà l n th rong ñi lang thang. ki t s c. Ch vài doanh tr i l n và cung ñi n còn ñ ng v ng. Quân Pháp cơ h ñu i k p ñ n nơi. Cu c chi n giáp lá cà ban ñ u b t phân th ng b i nhưng d n d n lính Pháp ñư c trang b t t hơn. lưu l c v nông thôn An Nam. ðói khát. nho sĩ trí th c là rư ng c t c a chính quy n. khí h u. H ñông hàng ngàn. vàng b c. Các bà Hoàng thái h u. nư c An Nam xưa.. Vua và quan ph chính tư ng ñã ñ n lúc thay ñ i ñư c chi u hư ng phát tri n c a . ñ nhi u m hôi và tàn b o ñã tìm ñư c l i thoát. nén vàng mà các ông thư ng thư không k p mang theo khi ch y tr n. H theo dõi tr n chi n t xa b i vì ph i b n tháng sau t Illustration (Minh h a) m i công b thư c a m t nhân ch ng: “Mư i ngày qua r i mà nhìn quang c nh ð i n i Hu v n th y khi p ñ m. nhi u th i b c. Vi c cư p phá h y di t các cung ñi n kéo dài su t ñêm ngày. ñây còn ánh n ng chói chang trên ñ t tr ng không bóng cây. b n pháo vào sân r ng. vua. Nhi u ngư i nhi m b nh s t rét. xanh xao. riêng ch có vua. hoàng thân và ngư i h u n m ng ngay dư i ñ t hay trên cùng m t chi c chi u. Nhi u viên ch huy n i ti ng trong ñó có ñ i uý Hugo c a tư ng De Courcy b thi t m ng trong m t cu c giao chi n. Tri u th n. c mùng màn. ch em gái. B t ch p t t c dù th t b i. H ch th y nh ng xóm làng hoang v ng. M t d u hi u t n công. kh p nơi n i d y phò vua giúp nư c. Ngay l p t c hàng nghìn quân Vi t mang ñu c và mã t u tràn vào các doanh tr i quân Pháp.

h t ch. T nay chính quy n b o h mu n làm gì tùy ý. Vua m i Hu . Jules Ferry tin tư ng v ng ch c như ñinh ñóng c t vào nhi m v này. Quan ph chính Tôn Th t Thuy t lâu nay v n luôn luôn ñi sát vua nay th y không b o v ñư c vua ñã tr n ñư c sang Trung Qu c. Tri u ñình v n trong ð i n i nhưng ch g m do m t s quan ñ i th n tán thành vi c khai hóa c a ngư i Pháp. Ngư i Pháp không còn uy hi p m nh như trư c. không quy t ñ nh vi c gì h t. d thích nghi v i vai trò m i c a mình. T i Ngh vi n ña s ngh viên thu c phái thu c ñ a làm mưa làm gió. ñó là nhi m v c a chính ông. Vương qu c. phong trào C n vương c a sĩ phu c nư c l i r lên. b t ch p thông l là n u không do H i ñ ng hoàng gia ti n c thì ph i h i ý ki n ñình th n trư c khi l p vua m i. Và cũng là . Cũng vì m c ñích ñó. nào là ñ ñư c t do thông thương. nào là ng h các nhà buôn b nhà ñương c c ñ a phương làm khó d . Còn Hàm Nghi? ði ñày là xong? T n Algérie. chi n tranh kéo dài nên m t s ng h c a nhân dân. coi thư ng ông vua do tư ng Pháp ch ñ nh b i l chính tư ng Pháp t ý l p vua không h i ý ki n Paris. Ngai vàng. Tr i hay còn g i là Thư ng ñ . L n ñ u. công chính. Th là quân Pháp xông vào b t s ng. Các Hoàng ñ An Nam không cai tr . L n này không còn ki u có lính khiêng vác n a. trong lúc thành L ng Sơn phía b c. Nư c Vi t Nam b chia nh thành ba mi n riêng bi t B c Kỳ b c. ngư i Pháp ñã t ý l p ngư i anh c c a vua Hàm Nghi là ð ng Khánh lên làm vua. V i cu c c i cách giáo d c. Nào là b o v các nhà truy n giáo b hành h . ngăn ch n chính sách Vua nh tu i ð ng Khánh c a chính qu c ñem s c ỳ và s ch m ch p ñ ñ i l p v i các d . Nhà vua m t l n n a l i ch y thoát. Hu nay là m t thành ph ch t. Còn tri u ñình? còn là m t cái bóng c a tri u ñình vì nh ng ngư i ưu tú trong tri u ñã r i b kinh thành ra ñi v i vua Hàm Nghi. Nh l a cháy ngùn ng t gi a tr n ti n. Th là ngư i Pháp hoàn toàn quy t ñ nh thay c Tr i. quân Pháp b d n vào tình th kh n qu n. Tuy nhiên cũng có m t b ph n ñình th n ñ ng ñ u là Hoàng thái h u T Dũ và quan ph chính th hai Nguy n Văn Tư ng m i v hàng Pháp. S ki n này di n ra ba năm sau khi th t th kinh thành Hu t i m t vùng ngư i Mư ng g n biên gi i v i Lào. Quan quân tri u ñình l i m t phen n a b ñánh tơi t . t t c nh ng chuy n nh m nhí ñó ñ u trong tay tư ng Pháp De Courcy x lý m i vi c. Trung Kỳ trung và Nam Kỳ nam. Jules Ferry làm Th tư ng chính ph . M t cánh quân m i ñư c phái ñ n ñã xông vào ch vua trú n. V tân Hoàng ñ ð ng Khánh th m chí còn ñi ñ n ban huân chương cho lính Pháp ñã t n công ñánh chi m hoàng thành. Ch m y ngày sau khi chi m ñư c thành Hu . Thiên t . Cũng như ph n l n ñình th n. Cu c chinh ph c trong ñó có vi c chi m kinh thành Hu là hành ñ ng chung c c ñư c bênh v c v i ñ y ñ lý do. Nhân dân Vi t Nam ñã ch ng l i s c ép c a Trung Qu c trong chín th k l i v a m t ch quy n sau hai mươi năm ñ u tranh. ông tin r ng xã h i Vi t Nam ph i ñ i m i trư c khi nghĩ ñ n khôi ph c ñ c l p cho ñ t nư c. tàu binh và quân ñ i Pháp ñư c t do ñi l i. T nay các Hoàng ñ ch là s n ph m c a ngư i Pháp. ð ng Khánh m i 23 tu i. Chính quy n thu c ñ a bao trùm lên quy n l c c a nhà nư c phong ki n. M t s quân ñ i ñưa sang l i l n n a ch ng l i l nh truy kích.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment l ch s . mà ch sau m y ngày chi m thành Hu . suýt n a thì b t ñư c. g n biên gi i v i Trung Qu c b uy hi p n ng n mà ông b l t ñ . Nhưng l i làm tê li t. Chính quy n b o h ch trương giao cho m t ít quy n hành cho quan ph chính còn l i là Nguy n Văn Tư ng. Nhưng bi n pháp ñ ra không ñem l i k t qu . M t s khu t ph c hoàn toàn. Nhi u thanh niên gia nh p quân ñ i trung thành v i tri u ñình. T i Paris. ðúng là m t vai vua trong m t v ti u nh c k ch. ng h .ñây là ñi u chính qu c ngư i ta bám vào và khoe khoang . x An Nam là chính quy n b o h .28 - . là m c ñích t i thư ng. Trư c m t ph i gi l i b m t m t nhà nư c qu c gia. mu n l p ai làm vua cũng ñư c. Ông này có nhi m v t ch c m t chính ph ho c gi ng như là m t chính ph . Làm gì v i Nhà vua ñã b b t? L i ñưa lên ngai vàng hay b t ph i thoái v ? Các nhà ñương c c thu c ñ a không ph i suy nghĩ nhi u.nhi m v khai hóa các nư c l c h u chưa bi t văn minh là gì. Vào cu i th k . chính qu c. M t cu c chinh ph c hoàn toàn và sâu s c Các viên ch c Pháp d n d n thay th quan l i cũ: Thu má. Ông vua bù nhìn ñ u tiên x An Nam. Nhưng th ng l i quá ng n ng i. Nhân dân mu n có vua c a mình. Cu i cùng nh m t tên quan h u r t g n gũi vua ph n b i ñi báo cho Pháp ch vua trú n. ph i ch y tr n kh i ngh vi n dư i s gi u c t và la ó c a các ngh viên. Vua ph i ch y b nhi u ngày trong r ng trư c khi ñu i k p cánh tàn quân ñi sau. ðư c tin th ng tr n c vũ.

m t hoàng thân h u du tr c h v i Vua khai sáng tri u Nguy n. tán thành th a nh n Pháp và ng h Pháp như trư c ñây nư c Pháp có các ông vua “bình thư ng”. các quan Phan B i Châu (ph i) và thư ng thư và gia ñình nh ng ngư i hàng ngày ch ng kiên nh ng hành Hoàng thân Cư ng ð ñ ng ñiên r c a Nhà vua b m c ch ng hoang tư ng gi t ngư i. Báo Illustration (Minh h a) vi t: “Chính ph Pháp hoàn toàn ch p nh n quan ñi m này và tôn tr ng nguy n v ng ñình th n”. Ngư i Pháp k t t i Nhà vua là tra t n cung n [1] ban ñ u b giam sau ñó bu c ph i thoái v . Vua m c ch ng ñiên không ñ minh m n ñ cai qu n ñ t nư c. t c Kỳ ngo i h u Cư ng ð hư ng v nư c Nh t duy tân. mang d u n c a m i tình c a m t ngư i ñiên v i cung n . phù thu . M t th lĩnh th c t là m t sĩ phu ñư c nhà c m quy n Pháp ñánh giá là “tên cư p ñư ng dài” ñã làm ch m t vùng lãnh th nh bé và dùng làm ñi m t a cho nh ng ngư i ho t ñ ng Nh t v . B n thân bi n pháp ñó không có gì ñ c bi t ñã tr thành thông l v i nư c Pháp. T báo Illustration (Minh h a) ông t c a các t báo có nhi u thiên phóng s l n ñã gi i thích quy t ñ nh ñó như sau: “S c n thi t ph i tru t ngôi Thành Thái không thành v n ñ ñáng quan tâm ngay c dư i con m t tri u th n. Ông này v sau làm T ng th ng C ng hòa Pháp.29 - . Cũng không nói rõ h u qu ra sao? Nư c Pháp có mu n xóa b n n quân ch không? Xóa b m t cách gi n ñơn m l n x n các cung ñi n. thanh niên Tây h c B c Kỳ. Quy n hành trong tay ngư i Pháp vua không có gì ñ làm. L n này lý do ñưa ra có khác thư ng. nh ng ngư i ñư c coi là yêu nư c g n bó v i giá tr c xưa gia nh p h i kín chu n b vùng d y. C l n này B thu c ñ a cũng không can thi p. Tên tu i và c p b c viên ch c ngư i Pháp ñã quy t ñ nh ph tru t vua như th i h i m t ngư i ñ y t hay m t ngư i ñiên nguy hi m. cùng chung m t n n văn hóa Hán ñ xem h ñã ñánh ñu i ngư i phương Tây như th nào. C n ph i ch m d t m t tình thê nguy hi m này mà lòng nhân t c a chúng ta ñã kéo dài quá lâu”. T nay vua và các quan thư ng thư ch còn m t ph n nh trách nhi m tr dân ñi u hành ñ t nư c. H nói rõ n u có th ch n ngư i trong hoàng t c như m i khi v n làm như v y.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment án c a Paris. các nhà c m quy n Pháp ph tru t vua Thành Thái lúc ñó ñang t i ngôi. M t s th a nh n Pháp b o h . Chính ph Paris ch ñ nh con trai th năm vua Thành Thái là Hoàng t Duy Tân m i 7 tu i thân hình m nh d . Cùng năm ñó. Vi c quy t ñ nh ñưa ra không h tham kh o trư c ý ki n ñình th n. nhà nư c b o h coi thư ng c hình th c. Chính h ñã kh n kho n xin viên toàn quy n ch ñ nh m t ngư i khác lên ngôi.Arthur). Trong nh ng năm 1900. ðúng ra không còn là ch ñ b o h mà là m t s cai tr tr c ti p ch t ch và quá t m . không ch c năng ñi u hành ñ làm gì? Dân chúng Vi t Nam nay b chia r . Có hai nư c Pháp. Hoàng thân Cư ng ð và m t m t nhóm nhà cách m ng thu c phái c u nho ñ n ðông Kinh (Tokyo). trong ba mươi m t năm không còn ai nói ñ n ho c nói r t ít ñ n kinh thành Hu . ði u này kéo dài ñ n cu i th k cho ñ n khi Paul Doumer làm Toàn quy n. ñã canh tân x s ñ có khoa h c và t ch c thành cư ng qu c. ngư i h u gái c a m t trong các bà phi c a vua Thành Thái. ñúng m t th k sau. Nhưng ch ng có gì quan tr ng. Còn ðông Dương ông l p ra Ph Toàn quy n c a Liên bang ðông Dương. Tuy v y năm 1906. không ñư c phép c a các quan thư ng thư Vi n cơ m t hay b t kỳ m t h i ñ ng hay h i ngh ngư i Vi t nào. chu n b m t cu c kh i nghĩa giành ñ c l p dân t c ñi theo ch ñ quân ch l p hi n trong khi nhi u nơi trong nư c hàng trăm h i kín truy n bá các kh u hi u ñánh Pháp và khu y ñ ng vùng quê. M c dù v y. V y gi l i m t tri u ñ i không có ñ i tư ng ñ cai tr . th y Lư (Lư Thoa).dân t c căm ghét th c dân nhưng l i ca t ng nư c Pháp cách m ng năm 1789 c a phái bách khoa và nh ng chi n lũy ñư ng ph . v i s mi t th c c ñ . nhung l a và văn hóa. Diderot. Còn nh ng ngư i khác có tinh th n qu c gia thì mu n ñánh ñ ch ñ b o h Pháp ti p t c ñ u tranh ñ xóa b ch ñ quân ch . m t năm sau chi n th ng L Thu n (Port. cho t i nay v n không ai bi t. không có ai ñ cai tr . Nhi u sư sãi. Quy t ñ nh ñưa ra như m t ngh ñ nh t m thư ng. ñư c hư ng m t ngân sách d a vào thu thu trên toàn b các ñ t ñai do Pháp th ng tr ðông Nam Á. Có l ph i ñi h c nh ng ngư i anh em da vàng. quân ñ i ñ t nư c M t tr i m c ñã ñánh b i quân ñ i Nga hoàng. Trung Kỳ và Nam Kỳ hăng hái tìm ñ c Voltaire.Vi t là th y M nh (M nh ð c Tư Cưu). Montesquieu ñư c g i theo phiên âm Hán . Các quan trong tri u lao xao nghi ng i. T t c do Toàn quy n ðông Dương hay do Khâm s Trung Kỳ quy t ñ nh ph tru t vua này và l p vua khác theo ý h . . Nh ng ngư i theo ch nghĩa qu c gia . th ñô nư c Nh t. Hơn n a h l i m r ng vòng tay ñón nh ng ngư i có tư tư ng qu c gia ñ n Nh t ti p thu bài h c ñó ñ có th m t ngày kia ñánh ñu i ngư i Pháp.

mà chưa có m t nhà văn nào khai thác. c u bé b t ñ u khóc r ng lên gi m chân g i m . chân tay b cùm cùng v i nh ng ñ a tr khác con các quan ñ i th n. Các Hoàng t k v ñ y nh ng khuy t t t c a ph hoàng ñ l i. ðư c nhìn nh n là ñ tiêu chí làm vua. m i tu i mư i lăm hãy còn là m t ñ a tr ... dáng ñi u x o trá. V th c a bà ch ng t t hơn ư? M t tình c nh h p v i con mình ñ ra. và nh ng ñ trang s c n ng n .. Ngư i ta không th y b m t tươi t nh v i n cư i nào trong nh hay các b c ho . b lôi s nh s ch ra kh i nhà ng c nhưng v n la hét. T i ñây m i ngư i ph n . Ngu n g c xu t thân c a bà quá th p hèn. t p quán t c l cũ còn ñó. Gi a ñám n ào kinh kh ng hai quan ñ i th n c a Nhà nư c b o h và viên thi u tá quân y c t p h p các chú bé Hoàng t k v ñang ch y tán lo n vì khi p s . Nay bà tr thành Hoàng thái h u. Báo chí Pháp ñưa ra nhưng lý do d n ñ n vi c ch n Duy Tân lên làm vua thay Thành Thái. m t thông l t i t trong l ch s các v vua chúa An Nam là ch n ñ a tr y u ñu i ch c h n là ñ r ng ñư ng cho các quan ph chính ñư c th s c thao túng công vi c tri u chính sau này... sau này lên ngôi l y niên hi u Duy Tân. ch b p b ñư c m y câu. trong lúc các nư c l n ñang sát ph t nhau trong cu c chi n tranh th gi i. thái giám b t ñ u la hét vì s hãi. hai v ti n vào h u cung.30 - . Chân dung các ông vua tr con y na ná gi ng nhau ñ u ñư c l a ch n vì ñ u y u ñu i c . nhưng ông thi u tá quân y ñã vào lôi ra ch sáng th n nhiên quan sát c u bé. Cu i cùng h cũng t p h p ñư c ñám ñông và quan toàn quy n cho ông bác sĩ quân y v i trình ñ chuyên môn y h c c a mình ch n ñ a tr nào ñ s c kh e nh t ñ làm vua. Ngay lúc ñ u ông lo i ñ a l n hơn c : “Các v hãy nhìn cái trán này. chân tay kh ng khiu. r t gi ng b . Khi ñoàn ngư i bư c vào phòng giam..Ông ta v a phán v a mân mê vu t ve c u bé ch ng khác nào ông ph i ch n trong ñàn chó m i ñ . Không? Các hàng rào ngăn cách các giai t ng xã h i.. “Các v ñã nghe th y tôi nói lúc nãy ñ y. mũ hia. phù h p v i m t nhi m v tương t .. B nh “ñiên” c a Thành Thái. răng h ng h t nhưng còn khá hơn c . c ng c ” v i chính quy n b o h .. Ch c h n là viên sĩ quan quân y lâu nay quen khám cho lính tráng h i quân nên th y b i r i nhưng r i ông tr n tĩnh l i và nhíu lông mày ti n hành khám. Ph i ñ i ñ n năm 1916. M t l m lét. ch ñ quân ch An Nam m i có cơ h i ng ng cao ñ u m t l n n a. Chính lúc ñó ngư i ta nghĩ ñ n Duy Tân Hoàng t th năm c a vua Thành Thái. M t ñ a khác ngơ ngác. Các v th y ñư c không? L y ñ a này ñi”. Cu c khám s c kh e ñ ch n vua n i ngôi ti p t c.” Câu chuy n ti u lâm này có th t không? Dù sao ñó hình như là m t thói kỳ qu c.. Hãy nói m y l i xem nào?”. “Tr i ñ t? Coi b th ng bé này khá ñ y?” . Thôi sang ñ a khác v y”. T t c ñ u có b m t c n c i. quan Toàn quy n và quan Khâm s ñi cùng v i m t thi u tá quân y ñ n cung ñi n ñ tìm xem ai có th ñưa lên làm vua. Cũng t báo Illustration (Minh h a) ñã miêu t câu chuy n kỳ l ch n ngư i k v ngai vàng v i gi ng ñi u tr ch thư ng: “M t bu i sáng. Nhà vua lúc ñó.. Trong nh ng cu c l ñăng quang vương mi n. Tai ñ a này hay bong ra. S ph n kỳ l c a hai quan ch c c a C ng hòa Pháp. Bà không mong ñ i m t chút vinh hoa nào. con m t ngư i h u gái c a m t bà phi. th ng bé này ñ n ñ n quá.. tr em. m c a vua m i l p. Hàm Nghi sau này s r i kh i ngai vàng tr n vào r ng r m cũng như Duy Tân và B o ð i v sau ñ u m t nét bu n gi ng nhau trên khuôn m t. T t c ñ u có cùng m t thái ñ như nhau cùng nh ng câu h i câm l ng. nh ng hoang tư ng tính d c và b nh ho n có l ch là lý do ñưa ra ñ che ñ y ñ ng cơ th t s là mu n lo i tr m t ông vua có tinh th n dân t c và “c ng ñ u.. Chính ph b o h ti n hành m i bi n pháp ñ b o ñ m m y năm sau không tr l i m t tình huơng ñ i ñ u v i vua. Chính ông là ngư i ñã Vua Duy Tân lên ngôi ngày 5-9-1907 . Lúc này không th y m t c u bé vì ñã b vua cha do tính n t b t thư ng ñã t ng giam vào ng c. Th y không.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment C u hoàng có nhi u bà phi nhưng v n thích quan h v i ngư i con gái bình dân. Hoàng ñ Duy Tân. c u bé. M t ñ tài lý thú cho m t cu n ti u thuy t bình dân ñ u th k XX. ngư i ta th y nh ng khuôn m t ngơ ngác s hãi trư c nh ng l ti t phô trương rư m rà trong b trang ph c khăn áo. M t cách tr nh Vua Thành Thái tr ng. xem con nào khá nh t không ñ n n i ph i ñem ñi dìm xu ng nư c. Th ng bé này còi quá. “ð a tr này có ñôi tai quá l n.

. b ñ i x như m t gian phi t m thư ng. b ñánh ñ p. s n sàng ti p nh n các ý tư ng ñ n t phương Tây. Nhưng cũng theo thông l ph i l p vua m i. V vua tr tu i nên ñã có kh năng v th ch t và v trí tu . b làm nh c và cu i cùng b ñưa ñi ñày ñ o Réunion. Paris cũng im l ng không ñưa tin v gi c m ng ñ c l p c a vua Duy Tân m i 15 tu i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c ch n ñ không b dìm xu ng nư c theo l i gi i thích c a viên thi u tá quân y. có th sánh v i b n anh hùng ca c a Hàm Nghi nhưng ñã b nhanh chóng quên lãng và nhanh chóng b d p t t m t cách ñáng thương. m t ngư i anh em h c a vua Duy Tân và thân ph c a B o ð i ñư c ñánh giá có ñ u óc sáng su t. coi là b “ñiên” ñã b ph tru t. Cha ông s ñi cùng. Ông l ng nghe nh ng ý ki n khêu g i tinh th n dân t c yêu nư c c a nh ng ngư i lãnh ñ o nhóm qu c gia Hu luôn luôn ñư c nh c ñi nh c l i bên tai ông. [1] Theo báo Illustration (Minh h a) Nhà vua hành t i các cung n b ng cách c m kim nh n lên ng c h và giao cho súc v t c n xé. Nhà vua tu i còn tr ñã b b t sau ñó m y ngày. ông cũng ñ ñ làm vua.31 - .. Dù sao vai c a ông cũng không mòn m i vì nh ng vinh quang trong cung ñình. Cu c kh i nghĩa ñáng thương không gây ñư c s chú ý c a dư lu n. Câu chuy n v cu c n i d y ñáng l có th r t ñ p. Vua cha Thành Thái. ðó là Kh i ð nh. Và nhà nư c b o h ñã không ñ Nhà vua ñi ñ y m t mình. Nh ng s ki n ñó x y ra trong năm 1916 gi a chi n tranh th gi i l n th nh t ñang di n ra k ch li t. ñó ngư i anh em h c a ông là Kỳ ngo i h u Cư ng ð v n ho t ñ ng ráo ri t.. tu i m i l n ông ñã nghe ñư c nh ng ti ng ñ n t Tokyo (th ñô nư c Nh t) v ng v . Cu i cùng m t ñêm ông vư t b c tư ng dày ñ n mư i mét ra kh i hoàng cung ñ ñi g p nh ng ngư i mưu ñ kh i nghĩa. nhưng ph i ñ i chín năm sau m i ñư c nư c Pháp quy t ñ nh s ph n là cùng ñi ñày ñ o Réunion v i con.

không gi i thích hay bi n h gì v i ai. Ông Hòe ti n l i g n r i ñ c b c công văn c a Tòa Khâm s tr l i ñ ng ý cho xây căn nhà ñ máy bay. M t v Hoàng ñ không ph i ñi thương lư ng. V y tôi ñang tác ñ ng v i B o ð i ñ ông ta hư ng v máy bay do Pháp s n xu t. giám ñ c ñ u tiên c a Vi n Pasteur t i thành ph ven bi n Nha Trang. B o ð i không nói gì ch nh ch mép m m cư i. c hai nơi ông ta bi t khá tư ng t n. không ñáng ph i h mình xu ng ñ xin Tòa Khâm s m t vi c c n con y. xung quanh có nh ng con ng a thu n ch ng ñang g m c và m t ñ i ngũ ñông ñ o nh ng ngư i chăm sóc ng a. ***** Nhà vua ñang mê m i v i máy bay nên không thèm ñ ý ôtô n a. Hãng buôn M ñ ngh các d ch v và cho bi t có khuy n m i: m t th y phi cơ Grunman cũ. Thư g i ñi và thư tr l i ñ u b cơ quan m t v Pháp ch n l i. ba hecta ñư c san ph ng tr ng c xanh mư t. ti p t c ñánh qu bóng trư c m t. Sân gôn. Cái tin t m thư ng ñó là l i k t cho c m t câu chuy n. Nhà vua ch ñi theo con ñư ng c a nh ng ngư i th c dân da tr ng ñã v ch s n t trư c nh m bi n cao nguyên thành nơi ngh ñư c ưa thích. Tôi nghĩ có th thuy t ph c ñư c d dàng n u chi c máy bay do Pháp s n xu t s do chính ph nhà nư c C ng hòa Pháp t ng toàn b hay m t ph n. ðà L t có nhi u ng n ñ i. Tuy nhiên vi c cho m t căn nhà ñ máy bay khiêm t n ñó cũng ñánh d u thành tích c a ông. l i có ph n gi ng Vichy Pháp. C hai nơi ông ñ u bi t qua. Ông ch n các ki u xe v i tư cách ngư i th cơ khí hơn là m t v chúa t . Và ph i m t phen thư ñi thư v qua nhi u c p th m quy n ñ cu i cùng chính quy n b o h s ch u trách nhi m xây d ng nhà ñ máy bay. Tòa Khâm s ñã có tr l i. ph ñ y sương tr ng trong b u không khí trong lành và mùa xuân t i ñ t ng t. M t thương v khá? Toàn quy n Catroux ñang t i ch c th i kỳ này cũng g i ngay m t ñi n m t cho B trư ng Thu c ñ a: “Tôi có ngu n tin ch c ch n cho bi t Hoàng ñ B o ð i ñang thương lư ng mua m t máy bay du l ch do M s n xu t giá sáu trăm nghìn frăng xu t xư ng. là s pha tr n kỳ qu c m t thành ph ngh dư ng hi n ñ i v i m t th tr n th i Trung c . Căn nhà kho. M t chi c limousine ñ s . Ông thích nơi ñây và dùng toàn b quy n l c y u ñu i c a ông ñ bi n ðà L t thành nơi gi i trí và b i b s c kh e. ph c h i .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 7 Daniel Grandcleùment Ph m Kh c Hòe rón rén bư c vào: “B m Hoàng thư ng. Xa ñ ng b ng. Ông ch có nh n. n ng n . nhà bác h c Yersin ñã t n d ng nh ng giây phút gi i trí ñ ñóng vai nhà thám hi m. h v a g i thông ñi p sang”. trong ñó có vi c tìm ra vi khu n d ch h ch. giá năm mươi b y nghìn ñôla M và n u mua m i nguyên thì giá sáu mươi nghìn. cách kinh ñô Hu hàng trăm cây s . ông không h xin. B o ð i ñã tr nh tr ng nh n xét như v y trong lúc ông ñang ng m c nh nông thôn ðà L t t trong chi c xe v a m i giao cho ông. ti ng Anh g i là bãi c xanh (green) vì cũng ph i g i như th . Hơi gi ng vua Louis XVI thích loay hoay v i các b khóa c a mình. Ông ñã ñ cho ngư i ta giám sát thì ông cũng là ñ i tư ng ñ ñư c nh n ñi u gì ông mu n. thành ph ðà L t ñư c khai sinh năm mươi năm trư c ñây do thiên tài Alexandre Yersin. Tôi cho r ng m t Nhà vua ñư c b o h mà l i mua máy bay nư c ngoài s n xu t ñ t p lái là không thích h p cho l m. bóng nhoáng lăn êm trên con ñư ng d c thoai tho i d n ñ n trung tâm thành ph . các cánh r ng thưa xanh mư t và d u dàng. Ông ñã tìm ra cao nguyên này và v n là ngư i thông th o. Th r i công vi c cũng xong. khác bi t v i cư dân thành ph . có th nói. cũng hơi gi ng như m t ñ a tr dùng mưu m o ñ ngư i l n cho quà. Tôi cũng xin báo là ông ta ñã hé ra r ng có nh ng nhân v t cao c p Paris ñã h a v i ông ta s dành nh ng ñi u ki n có l i”. Ông ñã ki m nghi m th y không khí ñây trong lành và r t t t cho s c kh e. Ch y u ñó là dân mi n núi ngư i Mnông ñã cư trú ñây t nhi u th k nay. Gi a nhi u phát minh. Toàn quy n ðông Dương thông báo cho Nhà vua bi t nhà c m quy n Pháp s bi u ông ta m t chi c máy bay du l ch Farman 393 hay m t chi c Morane do Pháp s n xu t. B o ð i trong b ñ “gôn” luôn luôn ch i chu t. Ba tháng sau. Trong thành ph có m t ch tương ñ i b ng ph ng nh t ñư c ông cho xây m t trư ng ñua ng a. Cu c s ng c a tri u ñình b n b u v nh ng chuy n l t v t kh n kh và nh c nhã như v y. Không k vi c giá mua ñòi h i ph i chuy n ti n ðông Dương sang ngo i t không phù h p v i thu nh p cá nhân c a B o ð i. ông nh l i c nh quan Zermatt bên Th y Sĩ. Phong c nh có ph n gi ng Th y Sĩ. M t ñư ng ñua th t s ñang hình thành. cành lá sum suê. Nhìn nh ng cây thông cao vút. Nhưng chi c máy bay ñó ph i có nhà ñ ch a. ðúng là như th .32 - . hoàn toàn khác bi t v i các vùng khác trong nư c. giá c và th i gian giao hàng. sơn ñen. V vi c b t ñ u t ba hôm trư c b ng cách g i m t thư cho giám ñ c hãng ch t o máy bay Republic Air craft Corporation Farmingale Long Island thu c bang New York. V y là Nhà vua không mu n trích ñ ng lương ít i c a mình ñ làm nhà ch a máy bay. thung lũng. Ng ti n văn phòng yêu c u g i quy n qu ng cáo v máy bay Seversky. Ngư i ta nói B o ð i có th t mình tháo r i và l p l i m t ñ ng cơ. m nh ñ t r ng hai. ðà L t.

M i ñi ñư c kho ng ch c cây s xe to d ng l i bên v ñư ng. M t con bò ra kh i b i cây ti n th ng lên. Nó do d trong giây lát r i l ng lên. Ngư i lái xe ti n l i g n con v t ñang h p h i và k t li u b ng m t viên ñ n c c-bin. B o ð i tỳ súng vào vai nhưng chưa b n. gi a hàng thông ñ n m t cánh ñ ng c . hơn b t c ai. L n này nó trúng ñ n g n mõm.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment s c l c c n ki t vì khí h u x An Nam cho nh ng ngư i Pháp. màu ñen l i lăn bánh. H ñ n ñây r t ñông ñ ngh ngơi và hư ng s yên tĩnh. hay beretta. ñ hoàng ñ Vĩnh C n. ðó là nh ng ñ chơi chính quy n b o h ñã thư ng thêm cho ông. Còn ph i ñ i thêm n a. ñ s m. Còn ngư i d n ñư ng rón rén vòng qua ñ ng sau súc v t. Chi c xe limousine ñ s . ch ng bu n ngoái c nhìn l i. Tuy nhiên. parabellum. Ba ngư i l n theo ñư ng mòn ñi ti p gi a ñám c cao b ng ñ u ngư i. B o ð i. Ch còn chi c xe nh ñi theo con ñư ng mòn. Ông chu n b súng: Hôm ñó ông mang theo hai kh u mauser. ðó là nh ng con bò r ng to l n. bi t rõ nh ng vùng r ng l n bao quanh ðà L t. s ng ñen dài. T i ñây an ninh ñư c b o ñ m. ba mét. c nh sát r t hi m trái ngư c v i dân nơi khác ñ n r t ñông cùng con em h h c trong các trư ng h c c a thành ph . Ngư i lái xe ñ ng phía sau B o ð i. ngã v t xu ng gi a b i cây ch cách hai. Ông bôi m . L n này ông b m cò. B o ð i d ng l i rình. hai chân trư c còn c a qu y. L n này có m t chi c xe nh hơn bám theo sau. M t con bò th hai xu t hi n. Trên xe ng i bên c nh ngư i lái có ngư i coi khu săn b n làm nhi m v d n ñư ng. ngang qua m t. .33 - . mình run b n b t. t mình chăm chút lau chùi gi ng như chăm sóc các xe ôtô c a ông. C hai ngư i ñ u nghe th y ti ng th h n h n c a con bò trúng ñ n ñang ti n g n. ñôi s ng ñen là là m t ñ t. s p ngã xu ng. có th m t ti ng m i n súng. ngư i em h c a B o ð i xuơng còn ông ñi ti p vào r ng săn. Ông bư c ra v . con v t ti p t c ch y. M t mình. M t phát. ph t ra t ng cơn. B o ð i kh ñưa ñ n lên nòng. hơi ng p ng ng khi thoáng th y hai ngư i trư c m t. Nhưng trư c h t ông ng m nghía b sưu t p các súng săn c a ông: các kh u mauser. Máu t v t thương c con v t. Ngư i trông nom khu săn b n ch m t ñàn bò ñang g m c cách m t trăm mét. Kh u mauser kh c thêm m t phát ñ n n a trong lúc con bò x u s kh ng l i. Xe ôtô c a Nhà vua ñ trư c trư ng h c Yersin. B o ð i ñ ng d y giao súng cho ngư i d n ñư ng h n h n ch y ñ n.

V y vi c B o Long ñư c t n phong Hoàng thái t ch ng t ông quay v xin tha th không ph i c a hàng tri u ngư i dân Vi t ít khi g p mà c a hàng ngàn quan l i ñang cai tr ñ ñô. Vua m c m t áo dài vàng. phù phi m hay ñ y xúc ñ ng. m t tín ñ công giáo ñã ñư c năm năm. ng ít nhưng b m t nh n bóng không gi l i d u n thi u ng .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 8 Daniel Grandcleùment B o ð i ng i ki u qua m y trăm mét n a ngăn cách ñi n Ki n Trung v i sân r ng là nơi s c hành l . trông ông gi ng h t t tiên ông. ñây hình nh m i vi c v n y nguyên không có gì thay ñ i. Lúc nào cũng ra dáng m t v Hoàng ñ tr tu i ñ p trai ñúng là b t ñ u tr vì th t s . Hoàng t B o Long ñư c ch ñ nh làm ngư i k v . Ông ng i trên ki u cao. ch riêng ông ñư c dùng. ánh m t. m c dù ñã cư i m t bà Hoàng h u công giáo. Hôm ñó. Có ki u tám. ðó là màu c a ông. ð ñ c trong ñi n c a ông không gi ng các ñ g nhi u màu s c trong hoàng cung. t n phong Hoàng t B o Long Hoàng t B o Long (Con vua B o ð i) . Hoàng thành v n im lìm ñ m mình trong t p quán c xưa. t c là lo i ki u c n tám ngư i khiêng. Cũng v n v tr nh tr ng. Ngày 7-3-1939. M t cơ h i m i. Kia là m t chi c ki u b ng g do vua nư c Pháp t ng m t c t c a ông. Như s lư ng ngư i khiêng tùy theo ñ a v ngư i ng i trên ki u. Vua có quy n s d ng ki u c n nhi u ngư i khiêng nh t. c a quy n vua. M c dù nh ng c i cách hi m hoi.34 - . ð a con trai nh c a ông làm vai trò th t ch t hơn s hòa h p v i tri u ñình. ngày 7 tháng 3 năm 1939 là m t ngày quan tr ng. ðám ñông hoan hô ông hôm nay chính là nh ng ngư i năm năm trư c ñã h n d i v i ông bu c ông ph i s ng n a n d t như k có t i. Con trai ñ u c a ông. Gi a th k XX r i mà m i khi vua ñi ñâu trong ð i n i ñ u ng i trên ki u. Ông năm nay ñã tròn 25 tu i. là bi u hi n c a s c m nh. Trong b s c ph c truy n th ng thêu kim tuy n. ñ n ñôi ng lót lông ñ n s ph c tùng c a các quan hay các ngư i h u g p trong hoàng cung còn ñ ng chìm ñ m trong gi c ng . Dĩ nhiên. nghiêm trang trong c ch . Cũng như ông tha thi t quan tâm ñ n chi c khăn vàng qu n quanh trán. tr thành Hoàng thái t . ñ n hàng nghìn d u hi u kính tr ng hay tôn th . mà ñây quy t c là lu t ñư c áp d ng không có gi i h n g n như m t b c tranh hài hư c. m t s h i sinh. trông r t ñ p. Như lá c ñuôi nheo ch treo khi chi n th ng. nhìn ñư c h t quang c nh xung quanh. Ông t nh d y t lúc r ng ñông. Ông thi t tha ñ n vi c này. ðó là quy t c. b n ho c hai ngư i khiêng như là các xe th m th k XVIII. Cu c hôn nhân v i Nam Phương.

các ñ n ñi n th c dân hay các câu l c b chính tr . ngư i có trách nhi m cao nh t c a chính quy n thu c ñ a s vi t thư cho Nhà vua ñ nói rõ ông ñã r t xúc ñ ng v tính nghiêm túc và tr nh tr ng c a l t n phong. H nh phúc và hoan h càng g p b i n u ñ a bé trai ñó là con vua. Nh ng lính h u xúm l i. Không bi t dùng làm gì? Khi t châu Âu tr v B o ð i ñã t ñ t câu h i. Nó không cư i. B o ð i ñã vi t: “Con trai c a chúng tôi là Hoàng t B o Long còn tr mà ñư c tr i phú cho nh ng ph m ch t t nhiên cao quý. m nh vư n làm nơi trú ng và nuôi s ng h hàng con cháu g n xa v i vua và không ít trong s này ch cam lòng có tên trong danh sách dài d ng d c nh ng ngư i trong hoàng t c. Hôm sau. B o ð i ch ñ nh con trai ñ u lòng làm Hoàng thái t . Không có s can thi p c a Toàn quy n ðông Dương. khi n chúng tôi có th nuôi hy v ng t t ñ p v tương lai c a nó”. l m khi l i là ngư i trung gian truy n m nh l nh hay ý mu n riêng c a vua. tranh giành ñòi h i m i ngư i m t m u quy n hành. có v như ng p ng ng hay kéo lê ñôi chân theo ti n trình c a bu i l . nó cũng không hi u l i tung hô c a ngư i ñ ng ñ u . ch ñ i s th t s ng hay ân s ng.35 - . Bé trai B o Long ñã sinh ra ñó cách ñây ba năm. Xung quanh Hoàng ñ An Nam và tri u ñình có ñ n m t v n ngư i c nam l n n . Mư i nghìn anh em h các ñ i vua k ti p nhau ñang tranh ch p. Vua ít ti p xúc v i bên ngoài. Lúc này m t mình nó như b cô l p. trái l i ng i yên v i dáng v nghiêm trang. Các quan l i trong tri u ñ u coi Hu như nhà h . có l hơn m t chút. ðó là ñôi tai c a ông nghe m i chuy n không ph i trong tri u. Ngày nay h không còn ñi võng sơn son th p vàng mà ñ n b ng xe ôtô. lưu truy n tên h . H coi nhau như b n thân thi t. Ông nhìn sang bên c nh xem ñã ñ m t nh ng nhân v t tr ng y u chưa. m t gia ñình ñông như m t b t c. m l ng che. ð a bé ñư c ñ t cách m u h u vài bư c. mũ cánh chu n. hơi l nh lùng và xa cách. ð a tr v n nhìn th ng vào ñám ñông tri u th n che kín m t ñ t trong gian phòng ñ ngai vàng. l i d ng s ph tru t c a vua này ñ ng h m t vua khác. trong mư i hai cung ñi n trong hoàng cung. n i dõi tông ñư ng. chân ñi ng d ñ dày. v vua tương lai im hơi l ng ti ng. c a chính quy n b oh . ñ ng th ng. xa lánh các mưu mô mánh khóe. t hào bi t bao khi cha m bi t gi i tính c a nó. M t ñám ngư i ñông ñ o có ch c v . thành ph c a h . cái sân r ng ñ u tiên trư c ñi n Thái Hòa ñư c g i là sân ñ i tri u nghi dành cho các cu c l tr ng ñ i trong tri u. M c dù v huy hoàng trong các thái ñ tr nh tr ng nghiêm trang c a tri u ñình. Vi c t n phong s di n ra ñúng như d ki n. Không kh i m i lòng th y ñ a bé ph i ch u ñ ng nh ng nghi th c trang tr ng. l ph c thêu kim tuy n. H ñ u m c áo dài b ng vóc hay g m thêu kim tuy n vàng. ðó là ý nghĩa c a l t n phong. hàng ngày h ñ n công s bu i sáng b ng xe tay và v mu n vào bu i t i vùng ngo i ô có nh ng lùm cây xanh. Nó ch ng hi u gì v ý nghĩa các nghi th c. Cũng không ph i nơi làm vi c riêng và ch c a gia ñình B o ð i. ð a tr l n lên s là ngư i ti p n i vi c th cúng t tiên. H nh phúc hơn n a là Nhà vua. Và cu i cùng ñ a con trai b u bĩnh và bình tĩnh. ng nh . m i lúc. Sinh con trai trong m t gia ñình An Nam là m t tin m ng. quan Toàn quy n ðông Dương. ph m tr t khác nhau. M t. hai trăm con ngư i. rư m rà và n ng n v i chi c mũ mi n và b s c ph c hình như không v a v i thân hình ñ a bé. Hu là m t thành ph công ch c quan l i ch y u là th ñô c a nghi l . Khi h bư c ñi trông n ng n như th l n. cha ñ a tr s ñư c lòng dân hơn vì sinh hoàng nam và th t ng ñ a bé l i kh e m nh. khi vua cha băng hà. ðó là th ñô c a h . là sân chơi c a h . kiên nh n ñ i bu i l b t ñ u. M t c nh tư ng oai nghiêm và tr nh tr ng trong khung c nh uy nghi c a ð i n i. ph n b i nhau. m t s l a ch n thiêng liêng ñ i v i ñ a tr . hơi ng c nhiên vì v tráng l di n ra trư c m t nó và vì nó. m t h nh phúc l n. các gia ñình ngư i Vi t ñi u kh tâm. bà Hoàng h u Nam Phương lúc nào cũng r t ñ p. m t th t c hay m t dân t c c a m t mình gia ñình ông. Ngư i con trai n i ngôi l y niên hi u là Minh M ng có m t trăm b n mươi hai ngư i con! M i m t ngóc ngách xó x nh trong hay ngoài hoàng thành ñ u có căn nhà. Hoàng thân Vĩnh C n lúc nào cũng ñi bên c nh vua nên có lúc g i là hoàng tùng ñ Vĩnh C n ñôi khi là b n tâm tình. ñai lưng r ng có hai cánh t o cho m t m t dáng ñi m nh m như quan võ. trư c m t m t dãy tri u th n. Vui v bi t bao. không nh y nhót chơi ñùa. T m t trăm năm nay nh có nhi u v các vua ñ u ñông con.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhà vua ñã ñ n v trí dành cho mình trên m t b cao gi a sân r ng. các lo i n. Ông chú ý ñ n bà Hoàng thái h u T Cung lúc này th y l ng l hơn m i ngày. t t c ñ u là con cháu h u du c a m t v vua sáng l p tri u Nguy n là Gia Long t g n m t th k nay. Dáng v n ng n . Gia Long có năm mươi m t ngư i con n i nghi p. c a các quan ñ i th n nhưng th c quy n ch khác: t i dinh Khâm s Pháp. Ngư i ta g p h m i nơi. bày ñ t âm mưu này n hay ch ñơn thu n hư ng th m t ñ c ân là sinh t m t gia ñình quy n quý. ñi u b t h nh l n là không có con trai n i giõi. nó s làm vua t c Thiên t (Con Tr i) vì nư c An Nam Vua cũng n m quy n l c c a th gi i bên kia. Ông ta cũng tu i thanh niên như ông. Tóm l i là quy n l c th t s không trong các tòa nhà tráng l c a trung tâm ð i n i. C m t ñ i quân ñem theo ñ l d ng c : ñi u kh m xà c . Ông ñưa m t nhìn xem có th y ngư i em h Vĩnh C n không. cách m u h u vài bư c. các tham v ng. m t s ki n quan tr ng. B o ð i th y th a mãn trong lòng. M t ñ a bé kháu kh nh xinh ñ p. bút lông và m c t u và có khi c tr u cau. ð n lư t nó. Như công ch c m t thành ph hi n ñ i. mũi ng ng lên. có năng khi u l i l c. Vi c n i ngôi th là ñư c b o ñ m. B o ð i ti p t c ki m tra ñám ñông các quan ñ i th n r i l i m t l n n a dán m t nhìn nh ng ngư i thân trong hoàng t c.

Các quan ñình th n s c ph c hào nhoáng lui v tư dinh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment hàng các quan ñ i th n và quan tuyên cáo. thêm m t v c nhân Hán h c n a d y vi t ch nho m c dù ngày nay không dùng n a. B y phát súng l nh vang lên. B y phát. C hai ngư i ñ u ñi h t kho ng cách ngăn nơi c hành bu i l v i ñi n Ki n Trung. do Toàn quy n ðông Dương là ñ i di n thư ng tr c và th a y quy n ñ n m quy n cai tr khác v i tri u ñình Trung Hoa trư c ñây ch n ng v danh nghĩa. Dù sao cũng là mong mu n n u không nói là l nh c a chính quy n b o h ñ n u x y ra ñi u b t h nh. V vua tương lai m i bi t nói và khi nói là nói b ng ti ng Pháp. t ch c ti c nh y có tám trăm khách ñ n d ñ . h p v i b y vía c a ñ a bé trai. Hu bây gi là cu i mùa mưa cũng không ph i th i ñi m t t nh t nhưng ch c là Nhà vua ñã nghĩ ñ n d ñ nh cùng Hoàng h u ñi chơi Pháp vào mùa xuân t i và có l ông mu n ti n hành t n phong con trai ông trư c khi lên ñư ng. B o ð i ñã quy t ñ nh ñi trư c m t bư c ch n ñ ng cùng m t lúc m i tính toán và tranh giành ngôi th cung ñình. Ch m i ba tu i. còn B o ð i v i các chương trình ñi săn ñã d ki n. Xưa kia. c ba ñã nh n tư c hi u Hoàng t . còn quan ch c bình thư ng v nhà. Hoàng ñ tương lai s l y tên hi u là B o Long. ngư i th y che ch vua. m t Pháp d y d n d n các môn h c khác. con ñ vua ho c hoàng thân anh em h v i vua. Nhà vua tương lai sau này s là con trai ông vì ông ñã có cơ may sinh ñư c con trai ñ u lòng. t t p trên cái sân lát g ch r ng l n. ch p tay vái. B ng vi c qua c a này. Ngoài ra dân chúng ít khi ñư c th y m t vua và qu n th n. M c dù B o ð i ñư c nhào n n trong văn hóa phương Tây nhưng ông coi tr ng bu i l t n phong này s ñưa l i cho con trai ông. Thái t B o Long có hai ngư i l n ñi kèm ñã ñi qua chi c c a thiêng liêng này. D n ñ u có b n ông quan ñ i th n. Tuy v y cu i thành n i. Sau ñó t i m t căn phòng r ng bên ngoài hoàng thành. T t c nh ng nhân v t trang ph c nhi u màu s c. cho ñ n khi B o ð i ban d bãi b l này. Riêng bà Hoàng thái h u quay v v i bàn m t chư c. M t tòa nhà n ng n nhưng bên trong trái v i truy n th ng. m i ngư i lũ lư t ra v . Toàn b tri u ñình ñi cách thành n i vài cây s ñ n ñàn t . vì ông luôn luôn mong mu n ñ i m i m t s nghi th c bu n t c a tri u ñình An Nam. tr ng chiêng m ĩ nhưng ch dành riêng cho tri u ñình.36 - . M t quy t ñ nh ñơn gi n. Nhưng ñáp ng ñòi h i c a Hoàng h u Nam Phương. l i vào chính c a ð i n i hé m . ð tránh l n x n ông ñã sáng tác m t bài thơ g i là “ð h thi” xác ñ nh tên cho các tri u ti p theo [2] cho ñ n th h th hai mươi. t tr tri u ñình. M t quy t ñ nh do Gia Long ñưa ra cách ñây hơn m t th k . Năm mươi năm sau Hi p ư c b o h ñây là l n ñ u tiên trong d p t n phong con trai B o ð i làm Hoàng thái t thì s th a nh n c a Pháp m i ñi vào nghi th c. dân chúng ñ u không ñư c d . L t n phong k t thúc. Dù th nào thì trong các l chuy n giao tri u ñ i hay ñăng quang. Tr i oi b c. Còn có hai giáo sư n a. ð a bé có hai thanh niên ñi kèm bên c nh ñã vư t qua c a Ng môn. can gián vua. v bi u tư ng. có tr ng trách khuyên răn. giúp vua d n d t th n dân. Duy ch có cái m i khá quan tr ng là l t n phong ph i làm vào bu i sáng và do Toàn quy n ðông Dương ch to . bình thư ng hi n ñ i như ông mu n. Chính B o ð i ñã ñích thân quy t ñ nh ch n tháng ba ñ t ch c l t n phong con trai ông. nơi ñây m hơn hai ch c con bò. nhà nư c b o h không lúng túng trong vi c ch n ngư i k v . m t Th y Sĩ. Dân chúng Hu ngoài thành ñư c bi t có l t n phong nhưng h không ñư c m i d . h s ng theo ki u phương Tây. Nư c An Nam ñã thay ñ i nư c th n ph c bây gi là nư c Pháp. Còn hai ngư i n a? M t là Vĩnh C n. T i nay vua và Hoàng h u m i khách ăn t i. có m t cung ñi n dành cho gia ñình Nhà vua. B o ð i ñư c tùy ý hoãn l i vi c ch ñ nh vào th i gian sau ho c có th ch ñ nh m t ngư i nào khác hay gi ng như vua cha trư c ñây ñ i ñ n trư c khi trút hơi th cu i cùng m i ñưa ra tên ngư i k nghi p. L Nam Giao là d p ñ vua báo cáo công vi c tr vì cho Tr i. M t l h i uy nghi nhưng ba năm m i t ch c m t l n. T m t th k nay nư c Vi t Nam ñã ch p nh n m u t la tinh. anh em con chú con bác và là ngư i b n tâm giao c a B o ð i và m t ngư i n a cũng là anh em h sau này s là ñ i s Vi t Nam t i Paris tên là Vĩnh L c. Nhà vua tr vì ng i trên m t chi c ngai b ng g th p vàng trong gian ñ t ngai vàng ñ i ñ a con vào ng i bên c nh. theo tín ngư ng Vi t Nam. thái t k nghi p thêm m t v ng hào quang n a. Vi c ch ñ nh con trai m i lên ba làm thái t n i nghi p là m t hành ñ ng chính tr bi u hi n m t s th n tr ng [1]. có s gi c a tri u ñình Trung Hoa ñ n d . ðây là m t nghi l kín. bà Hoàng h u v v i lũ con nh . Riêng ch có t Nam giao là cho phép dân chúng ng m nhìn vua. m i phát m t vía. nhi u màu s c. Sau ñó ñ n lư t các ông th y xem tư ng s ñã xác ñ nh rõ thêm nên ch n ngày nào là ngày t t nh t trong tháng. gia ñình vua và ñoàn h giá. c a l phư c mà bình thư ng ch có Nhà vua ñang tn vì m i có quy n ñi qua. Có m t ñ i ngũ gia sư d y ti ng Vi t cho các con vua. r t thân c n v i Nhà vua. Văn võ bá quan l n lư t ñ n vái l y trư c B o Long. Cánh c ng l n dát vàng c a Ng môn. B o ð i và Hoàng h u ch nói trư c m t nó b ng ngôn ng c a Voltaire vì ngay c các quan phía dư i kia tuy trư ng thành t ch nghĩa thánh hi n mà cũng b t ñ u b rơi ti ng nói c a t tiên. Làm sao có th khác ñư c.

chúng tha h ăn hoa qu và hàng núi k o bánh ñư c chu n b s n cho chúng. Trong ngày k ni m ngày sinh l n th b y. các ñ g cũ k . Các cu c ñi thăm bà Hoàng thái h u ch y u là hành vi qui ư c B n tr r t chán ch mong chóng ñ n gi v . khăn ñóng. Trong mư i hay năm mươi năm n a khi s ph n và Tr i ñ nh. Không có chuy n ñư c nô ñùa. Ch m i ñó ñơn thu n ch là hình th c. Xe ôtô mang c vàng . Trái ngư c v i B o ð i trư c ñây ph i s ng xa lánh xã h i bên ngoài ñ n năm lên b y. Chúng tung tăng vui v như xem h i. Trong sinh ho t gia ñình. trên b kênh. C u bé trai hi u r ng t nay mình ph i thay ñ i thói quen. B o Long còn ñư c nh n l i chúc m ng c a nhà nư c b o h . c p m t s c s o.37 - . m t bông hoa c a s ph n. c u ăn m c qu n áo ngày h i ñ n v n an bà Hoàng thái h u T Cung. Sau này khi Hoàng thái h u th y r ng chúng ñã bi t răm r p nghe l i ngư i l n bà m i cho chúng ñư c t n mát ch y chơi kh p chơn trong cung. ðó là ki u hôn An Nam. Trong ñ i s ng xã h i ho c cu c s ng thư ng lưu cũng th . th ñ ng c a c u ch hơn c u vài tu i. gi a ñ ng hòm. rương ñ ng ñ trang s c. lên chi c ki u có hai th v khiêng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chúc m ng thành công c a s ki n quan tr ng này. nư c Pháp t ch c bu i bi u di n v L’Oiseau Bleu (Con chim xanh) c a Maeterlinck. ñúng hơn là ph riêng.là m t s tình c .vua cha c a B o ð i . không bao gi Vua. vì chúng không quen v i cách nói dài dòng c a ngư i l n trong cung c m và chúng không hi u ti ng Vi t. m i ñ a cháu ñ u mang ph m v t bi u bà. Ngư i b n thân nh t là ngư i h u phòng. thư ng là l a và ñ sơn mài. M c dù có m t th i thanh xuân xáo ñ ng bà v n hi n thân cho nư c An Nam v vang và b n b . Cu c s ng hàng ngày c a c u bé Hoàng t k v ñã b c l bu n t ñơn ñi u. M t cung ñi n n a là nhà h c dành riêng cho Thái t nhưng xây cao trên tư ng thành. nhân d p này r i kh i T c m thành ñ n khu ph Tây. Bu i công di n ñ u tiên t ch c trong cung An ð nh. Chúng ñi ra ngoài các b c tư ng thành ñ tham d các l nghi do ngư i Pháp t ch c. Mua quan bán tư c nhi u khi di n ra quanh bàn m t chư c. Bà có ý ki n vi c này vi c n trong tri u và c công vi c c a nhà nư c. các con ông bây gi không ph i s ng cách bi t trong T c m thành. M i l n ñ n thăm bà n i. ***** Ngoài nh ng bu i ñ n ch u bà Hoàng thái h u. Ngư i xem ñ u hài lòng. b n bè và c m t s quan thư ng thư cơ m t. Bà già này s ng trong cung dành riêng cho mình g i là cung Diên Th . Hoàng h u và các con trao ñ i trò chuy n v i ngư i h u. Coi như quà t ng nhân k ni m ngày sinh. Bà Nam Phương v a gi ng gi i v a d ch sang ti ng Pháp. Bà m i các c n th n. Bà ng i trên m t chi c gh bành r ng. ñó Thái t ti p nh ng ñ i di n c a chính quy n b o h và vài ngư i trong s m t v n anh em h ñ n chúc m ng. Tuy nhiên cũng có lúc ñ ñ bu n. Chúng như l c lõng trong các ngóc ngách xó x nh. Các con ñ u không d bu i trò chuy n ho c ch ng i m t lát r i l nh ñi ch khác. Bà ham mê c b c nh t là m t chư c như nhi u bà m nh ph khác. Có l bà xu t thân t ng l p bình dân nghèo và vi c hôn nhân v i Kh i ð nh . nơi có nhi u bi t th xây d ng theo ki n trúc thu c ñ a. Cu c ñi thăm này như m t cái d u ngo c ñơn coi như làm b n ph n ñ i v i truy n th ng do bà Hoàng thái h u ñ i di n. Cung c a Thái t B o Long cách cung Diên Th c a Hoàng thái h u vài trăm mét. Không ñư c làm gì n u không ñư c ngư i l n cho phép và ch d n. Ph m tư c c a c u bu c ph i s ng cô ñơn. Nhưng nh hư ng c a bà bi n m t t lúc qua ñư c các cánh c a cung Diên Th m r ng. B o Long m t mình ñ n ñó. Bu i di n ñ u tiên thành công. Cu c trò chuy n b t ñ u gi a bà Hoàng thái h u và con dâu vì Hoàng h u Nam Phương bao gi cũng ñi v i các con m i khi ñ n v n an bà. Hơn th n a v m t phép t c trong n i cung. sáu th v theo h u và ph i m c nam ph c áo dài thêu. coi như m t trò gi i trí. M i l n ñ n. Trong khi ch ñ i ngư i l n nói chuy n. B o Long ng i cáng. Thái t B o Long lúc nào cũng m c âu ph c trái v i ý c a bà n i c ñi n hơn. Bu i di n th hai t ch c tu vi n dòng C u th cũng g n khu ngư i Âu. m ñ u các chuy n ñi chính th c ra ngoài hoàng thành. T t c gia ñình Nhà vua. trung tâm thành ph Hu . n c trung thành v i t c l truy n th ng. xưa kia là cung ñi n mùa hè c a vua cha Kh i ð nh. qu n l a. nơi anh l n lên cùng v i Vua cha và Hoàng h u. tr khi nói chuy n v i Hoàng thái h u. ðó là m t tòa nhà bên ngoài hoàng thành. Hoàng thái h u ng i ñ i các cháu trong căn phòng l n v a làm ch chơi bài v a ng . vua t i v v ch u tr i thì t ph này ñình th n s long tr ng rư c c u vào ð i n i lên ngôi vua n m quy n bính. Bà có khuôn m t xương xương. T i ñây Nhà vua quá c ñã b trí m t phòng trình di n sân kh u. Ph i bư c nhanh hơn m t chút. Sau ñó là bà già “hít” trán m i cháu. T nay c u ñư c hư ng m t s quy n dành riêng cho vua: có nhà. Ngôi nhà l n m r ng c a các phòng ñ y b i b m cho lũ tr . Tòa ph dành riêng c a Thái t ch dùng làm nơi ti p nh n ph m v t ho c n a là nơi t ch c ngày sinh mà t nay c nư c s ăn m ng. B o Long v n không r i kh i ch hi n nay trong T C m thành. v ch ng con cái ñ u nói v i nhau b ng ti ng Pháp. Các cháu ñ n không ñư c ôm hôn mà ph i ch p tay l y bà theo ki u Vi t Nam. tu i cao mà v n t ra ngang ng nh. ðây còn là bi u tư ng. các bình phong. B o Long l n lên cùng v i các em trong khung c nh gia ñình không nói ti ng m ñ trong m t th i gian dài.

ñ ng này h l i quay xu ng ñ ng sau ngư i m i ñ n và l p l i l i tung hô không d t. Ông luôn luôn v n ñư c ngư i ñ i kính ph c. Không th y lúc nào m m cư i hay bĩu môi. Cu c mưu ph n thành công. Ông th y d y ng a ñ ng viên khuy n khích. ngày 18 tháng 3 năm 1943. C u ta tu i nh nhưng ñã có dáng trang nghiêm. T m vóc c a ông. dù tr i qua nhi u cu c chi n tranh. m t tái nh t r i nhưng v n ñ ng v ng. m t phi công có tài. m t hình ph t c ñi n nư c An Nam và vua cha ngày xưa thư ng xuyên ch u tr n. ñư c tôn tr ng ti p ñó là ñi d l khai gi ng năm h c các trư ng h c. Ngày trư c các Hoàng t k nghi p gi i trí b ng suy ng m v tư tư ng Kh ng T ho c v ý nghĩ cu c s ng b ng cách ng m nhìn h Tĩnh Tâm trong vư n ng uy n. Hai ông này ñã tru t luôn vua m i l p và b ñói trong ng c t i r i l p em c a vua ñã quá c nhưng th y ñã quá l n (23 tu i) khó b thao túng nên hai quan ph chính l i ph tru t luôn ñ ñưa ngư i em lên ngôi. Nhà vua v n ng i th n nhiên. ôm p chi u chu ng nhưng không t ra tôn tr ng ñ c bi t và không xa lánh”. có ngư i ch huy cu c săn. lòng dũng c m.. ñư c tâng b c. C u ta m c chi c áo g m ki u c màu da cam s m. Hoàng h u Nam Phương làm m i th ñ d y d con cái trong s tôn tr ng các giá tr nhân văn l n: ñòi h i kh t khe v trí tu . theo truy n th ng. B o ð i ñư c hư ng “ñ t phong” như m t công qu c. Qu là vua t ch t mà không ph i ñ ai x và cũng không m t m t gi t máu. D u n vào cơ th và tâm h n. ðã hi u mưu mô hi m ñ c c a ñình th n. Thái t B o Long r t thích cư i ng a. t t c ñ u gây n tư ng cho c u con trai c a ông”. Thay vì dùng tr ng ph t b ng roi v t. ðó là hoàng tri u cương th trên cao nguyên Buôn Ma Thu t. M t vài l n ông ñưa con trai lên. ðó là m t nhân v t ñư c m i ngư i bi t ñ n. ñó là nh ng d u hi u c a quy n uy. B o Long thích ñơn ñ c. c u ta không thích các môn chơi huy ñ ng nhi u ngư i. Vài ñòn roi ñánh vào mông ñít. c u bé xoay ngư i cho ng a phi nư c ñ i. Nhưng cu i cùng ông này cũng b ngư i Pháp b t ph i thoái v . ph n l n nh p c ng t Pháp. ch sau ba ngày vua băng hà. bi n minh h t hành ñ ng c a ông. Các v hào nhoáng c a tri u ñình c a các b tôi. ăn m c ch i chu t. khăn ñóng và áo dài. các c ki u. vua ng i b t ñ ng trên ngai vàng ph i ñón nh n nh ng l i tung hô v n tu . Vi c này ñư c coi như cu c cách m ng trong ð i n i. tr nh tr ng d t khoát. Chính B o ð i cũng hoan hô khen ng i. Nh ng b c nh v th i ñó còn l i ñ n nay bao gi cũng cho bi t B o Long lúc nào cũng nghiêm ngh . Trong th thao. ý th c tr ng danh d . khi n ngư i ta thông c m tha th h t. ðáng l sau khi nghiêng mình cúi l y. Th h vua chúa m i ho c th h các Nhà vua tương lai cơ ñ ng hơn. . Bây gi B o Long tâm s : “Th t là bu n chán và ít trò chơi? Bà cư x v i con trai như m t ngư i m yêu con và g n gũi. H còn ra ngoài tr i t p luy n. lúc thì cáu k nh ñôi khi còn b d a ñánh roi mây. Nam Phương b t con ñ n m t mình trong m t căn nhà g n tư ng thành su t b y ngày không cho v nhà như ñi ñày. Ông thư ng ñưa tôi ñi trên thuy n ñua c a ông. Thêm m t cái m i n a. [2] Báo Indochine (ðông Dương). ð chơi c a c u ta cũng hi n ñ i.. Hơn là cái phát vào ñít.. tính nghiêm ng t. Th c t là hàng ngày ông th p hương th cúng t tiên. ñ u chít khăn vàng ñàng hoàng bư c xu ng ñ u tiên. M t hôm ñình th n quy t ñ nh ph vua mà không ñ máu. T i ñây ngư i Pháp t ch c cu c săn l n và hoàn h o cho ông. có ñoàn săn thư ng tr c. cho con bi t qua các c m xúc m nh và qua ñó càng có thêm uy tín. cương v c a ông khi n ông ph i gi m t kho ng cách nh t ñ nh v i các con. Ông có m t ñ i thuy n nh trên sông Hương và nh t là tôi không th không có n tư ng v ông trong các l nghi chính th c. nhưng v n xa cách m i ngư i. ð u năm. Có v hơi bu n. B o ð i có nghĩa là b o t n cái vĩ ñ i ñư c ch n trong d p l ñăng quang. Ch ng nào tung hô chưa h t. c u bé lúc thì ñi m tĩnh. mũ mi n n m ñá quý. [1] Cũng theo cách này B o ð i có tên là Vĩnh Th y. ph ng ph u như tr con. T tu n báo Indochine (ðông Dương) th t lên: “Th t hi m khi th y m t v Hoàng t m i 7 tu i mà ra v trang nghiêm ch ng ch c ñ n th !” [3].Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thêu hình con r ng ñ x ch trư c c a tu vi n. gi gìn như ngư i l n. M i ngày hai tay víu ch t vào hai tay n m c a yên ng a. Luôn luôn có cái gì khác thư ng ông.38 - . Như vua T ð c khi ch t do không có con trai nên ñã ch ñ nh ngư i con trư ng trong ba ngư i con nuôi và giao vi c tr vì cho hai quan ph chính. M c dù ñã cương v chính th c. V v n ñ này có m t câu chuy n làm cho h run s . các quan ph i rút lui. ña tài: m t thi n x . Ngư i ta còn kính ph c ông mãi. Nhà vua ki t s c d n. Ngày nay B o Long nói v cha mình: “ðó là m t nhân v t huy n tho i. Cu c s ng c a B o ð i ít nghi th c hơn so v i nh ng năm m i c m quy n. Theo l thói h ph i nén mình không bi t ñ ng lòng là gì và “b t ñ ng” nghĩa là không ñư c hành ñ ng ph n ng ngoài khuôn phép.. vua v n ph i ng i im không ñ ng ñ y ñ kh i m t ñi tính cách thánh s ng. Hoàng t B o Long chơi th thao. Chính B o ð i ñã ñích thân k l i nhi u l n câu chuy n kinh kh ng này cho các con nghe. thăm các tàu ng m. [1] Vi c ch ñ nh không ph i là tránh ñư c h t m i s lo l ng. ñánh ñòn roi mây bao gi cũng ñ l i nh ng v t h n. dù ph i ñi bi t x và nh ng thay ñ i ñ t ng t trong cu c s ng.

Nh t mà chi n tranh ñe d a toàn châu Âu: Trên bàn có hai t báo hàng ngày ñ u ñăng chân dung Hitler trang nh t. không ph i phiên d ch mà nói l i cho bà Hoàng h u hi u ngư i ñ i tho i nói gì v i mình. M t s c n th n cho r ng vì Nhà vua lao theo m t tr n thi ñ u th thao khác hơn là ñi săn nên vua b tr o chân. Bà thư ng ñi ra kh i T C m thành r i ra kh i ð i n i. H không th hình dung r ng ngư i Pháp ðông Dương cũng b thi t h i khi chi n tranh bùng n . M t chuy n ñi nhi u l n ñư c tranh cãi và bác b . tráng l . h ñã s ng trong th i kỳ chi n tranh th gi i th nh t 1914-1918 ñã ñư c nghe k v nh ng ngư i tình nguy n Vi t Nam ra tr n. v chi n th ng và cu i cùng h ñưa ra nh n xét ph c p chi n tranh cho m t ngư i còn ñ nuôi s ng vài ñ ng bào. các quan thư ng thư không lo h cho chính ph b o h . M t tai n n ngu ng c. th c ra do m t anh ch ng ghen tuông nào ñó ñã làm ông b thương. nơi di n ra các bu i ch u hàng ngày. hai con cùng ñi nhưng theo B o Long k l i nh ng lúc y quá hi m. Nhưng lý do s c kh e là không ai có th bác ñư c và m i ngư i có th thông c m. hình nh thanh bình mà ông s c ng hi n cho dân Paris. cũng mu n ñi ñây ñi ñó. Không có ngư i Pháp nào d . ch nào cũng có m t. H cũng ch ng lo gì cho chính h . phát ph n thư ng cu i năm t i các trư ng. M c dù bà s ng khác các bà v vua các tri u trư c.. ñ ñư c d th hơn. Ông tư ng tư ng. m t ngư i ñàn ông tên là Nguy n Ti n Lãng luôn luôn ñi theo bà và giúp bà trong các ho t ñ ng ñ i di n. Cu c chi n tranh còn xa ñây l m m c dù có lúc cô vú c a B o Long kêu lên: “Như ñ qu ” khi ch tay vào t báo. ông chưa có d p tr l i Pháp. Tr l i hi p ư c 1884. bên ngoài câu chuy n th thao hay phiêu lưu tình ái B o ð i ñi chuy n này là chuy n th tư sang Pháp và ông tính trong chuy n ñi này ông s tranh th ñư c m t vài s a kho n nào ñó ñ i v i th ch không ph i là ñ c l p thì cũng là m r ng t tr ho c n u không thì ñơn gi n ch là tôn tr ng các ñi u kho n ñã ký trong hi p ư c năm 1884. máy bay hơn là chuy n chính tr .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 9 Daniel Grandcleùment H i ñ ng Cơ m t v n chưa bàn th o xong. Nh ng gi i h u trách Pháp cũng th y chuy n ñi hơi dài. có khu ph Âu ñ p ñ và sông Hương thơ m ng. Không ai tư ng tư ng ra chuy n l i d ng chi n tranh ñ tháo ách ñô h th c dân Pháp. B o ð i ch y u nghĩ ñ n cu c thăm Pháp s p t i.. H i ñ ng này t p h p quan thư ng thư. Không ph i chi n tranh Trung . Tin ñ n bao gi cũng dai d ng. M t vài l n bà ñưa m t. các bác sĩ ñ u nh n th y r ng v t thương b vôi hóa kém h khuyên nên ñi Paris. V tai n n này làm n y sinh m t s tin ñ n. Dù th nào ñi n a. l ng l y. báo chí ñ i l p ñã thi nhau lên ti ng: “ði v ng lâu ngày ch ng t rõ ràng ch c trách làm vua c a ông B o ð i ch ng ích l i gì” [1]. L n này không h p bàn v ngân sách mà v chi n tranh. Chưa ph i lúc n i d y kh i nghĩa nhưng cũng không th ng i yên mà quan sát. Hoàng thái t s cùng ñi.39 - . ð n bây gi Buôn Ma Thu t ngư i ta còn lan truy n tin ñ n ñó. quang này l i X. Bà ñi d l khai gi ng năm h c. Bà không s ñi ra ngoài cung. ông mu n không còn c n ñ n ba ch ký c a quan ch c Pháp m i ñư c ban thư ng huy chương giáo d c cho các th y giáo An Nam hay mu n thay l p m i cho xe ôtô cũng ph i có ch ký c a viên thư ng sĩ [2]. ðó là m t thư ký riêng. ðây cũng là trư ng h p hi m hoi... Thư ng ngày ông ch nói m t cách tho i mái v các cu c săn bò r ng hay các thú vui ñam mê c a ông như ôtô. Nhà vua ñã ñi u tr Sài Gòn và cũng nhân d p ñó l n ñ u tiên ông khám phá th ph x Nam Kỳ. M y tháng trư c. Nhi m v chính là so n th o công văn thư t . Nhà vua ñưa m t nhìn nh ng hình cu n ñiêu kh c trang trí gian nhà r ng. Ông Lãng làm vai trò ngư i nói l i. Th c t ông là thông ngôn. ra h n ngoài ñ quan sát ph phư ng có các công ch c l ñ u o i. Bà luôn luôn ñi th ng ngư i l i d ng chi u cao c a thân hình và dáng v ch ng ch c. không ph i là không thích thú. sơn th p vàng óng ánh.. Các quan thư ng thư t ra bình tĩnh hơn. Các quan thư ng thư ñang ng i bàn v chi n cu c. kém m ch l c. v nh ng chi n hào. Ông ng i trên ngai gi a r ng c t. Ông nói ít làm không khí trang nghiêm thêm. B o ð i ít khi d cu c h p th o lu n kéo dài khi n ông chán ng y m c dù di n ra trong ñi n C n Chánh trong gian ñ ngai vàng. và nh c nh nghĩa v Hoàng h u. trư c ngày lên ñư ng ñi Pháp B o ð i quy t ñ nh lên ti ng.. Năm năm sau Nhà vua báo s ñi Paris tám tháng. ñ t m r i kh i khung c nh tri u ñình. quang khác. Nam Phương n ng tai không nghe ñư c l i phát ra v i cư ng ñ âm thanh bình thư ng nh t là khi nh ng l i l ñó không ñư c khúc chi t. Vì n u Nhà vua mu n ñi thăm cơ ngơi m i t i Cannes thì có th giúp ông ch a kh i v t gãy xương chân hai năm trư c trong m t cu c ñi săn Tây Nguyên. Ngư i ta nói là m t tr n ñá bóng hay m t chuy n ñi săn nhưng có k t c c b t h nh. g n gũi thân tình. T i ñi n C n Chánh. B t ñ u t năm 1936. thoát ra kh i gi c mơ hào nhoáng và b i b m. bà cũng mong ñ i chuy n ñi này. M c dù nhà nư c b o h h a h n nhi u l n. Có c th y tám mươi nhăm c t b ng g t ch. . t t nhiên có c Hoàng h u Nam Phương. Trái l i B o ð i còn hy v ng có cơ h i m r ng n n t tr cho An Nam. t sau chuy n tr v nư c n m quy n bính năm 1932. H t X. Nghe tin cu c xung ñ t b t ñ u. Ông ch n th i ñi m ñ phác qua thành t u c a tri u ñ i ông tr vì và nói v chuy n du hành s p t i.

Trong s nh ng ngư i tr tu i n i tr i bám l y ông nh ng ai là b n bè thân thi t nh t? Ch c h n là hoàng thân Vĩnh C n nhưng anh này cũng ch là m t anh h vui tính. hành vi và c ch tư ng trưng ñ u càng quan tr ng trong lúc không có gì khác. Tuy nhiên ph i th a nh n B o ð i ñã ñư c m t cư ng qu c thu c ñ a nhào n n t bé. B i c nh. binh sĩ và các quan l i h t th y ñ u vô d ng. M i th ñ u ñư c chính quy n b o h chăm chút làm h i ông. Ngư i ta d y ông bi t hư ng th cu c s ng và ch c ch n ông có khi u ñ làm vi c ñó. Nhưng nư c Pháp ñang s d ng b máy tri u ñình và chính ph Nam tri u ñ che ñ y b máy cai tr tr c ti p c a Pháp Vi t Nam. ñã ph i chu n b m t bài phát bi u ông s ph i ñ c Paris. không m t s ph n kháng hay ng o m n nào x y ra. [3] Các thành hoàng là nh ng sĩ phu. Ông ta là m t ngư i không h có sáng ki n v b t c chuy n gì. t c l truy n th ng. Thư c a S M t thám Trung Kỳ g i S M t thám B c Kỳ. r ng ông s ñòi m t cách r t l ñ . quan l i. phong s c cho thành hoàng. M t con ngư i dũng c m. không có ý chí rõ r t. [1] CAOM. ban ph m hàm và truy t ng [3]. có vai trò ñ a phương trong khuôn kh xã. Trong nh ng năm còn tr . Trái l i. chính ph . Có th c m nh n này không ñúng. Tình hình này không th kéo dài. Nhưng B o ð i thì không. và vai trò duy nh t c a ông ta là duy trì nh ng quy n h n liên quan ñ n l nghi. r t khôn ngoan ñ Pháp tr l i cho tri u ñình thêm m t chút quy n hành. khư c t m i c g ng. . Hàm Nghi ch là m t ñ a tr khi nghe theo Tôn Th t Thuy t r i b kinh thành kêu g i sĩ phu n i lên ch ng Pháp. khoác lác trong các màn trò. Ngư i ta ñã th y nh ng tháng ñ u tiên tr vì hoàn toàn do nhà nư c b o h s p ñ t trư c. không sinh chuy n r t có th b nh ng hương v ng t ngào và nh ng quà bi u làm hư h ng. Ngoài ra cũng vì cái ñó mà vua cha Kh i ð nh trư c ñây ñã g i ông sang Pháp du h c b t ch p t c l truy n th ng mà các tri u vua trư c ñã theo ñu i m t th k nay. và không th xâm ph m c a tri u ñình ch là nh ng v ti u nh c k ch. Hình nh c a Nhà vua qua báo cáo chính th c và nh ng câu chuy n riêng tư c a gi i quan ch c thu c ñ a là hình nh v m t chàng thanh niên t t b ng. M t tàn tích c a truy n th ng tách r i th c t Nghi th c. Chãn dung m t con ngư i b nh hư ng quá l n c a nh ng ngư i mu n anh ta như th . Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. nh ng nhân v t gương m u nào ñó mà h i c ñư c thi v hóa b ng huy n tho i trong s cách bi t không gian và th i gian. ñư c kh ng ñ nh th t s là có. nhưng ph c tùng kính tr ng. tr thành thành hoàng sau khi ñư c nhà vua phong s c cho phép dân làng th cúng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment V y B o ð i mu n g p Georges Mandel. m t k cò m i hay khoe khoang. quy n ñ c xá. gi v hay th t s . B trư ng Thu c ñ a ñ trình bày th ng v i ông ta không qua trung gian là chính quy n b o h . Paris-Presse (Báo chí Paris). Ch c ch n thành ph n H i ñ ng thư ng thư (t c n i các chính ph ) cũng như th . quy t c n ng n . [2] H i chuy n Merry Bromberger. nh ng ngư i có ti ng tăm.40 - . Vua ch là ông th y d y vũ balê. tránh ñ ng ñ . V y là ông ph i bênh v c cho nh ng yêu sách c a ông ñưa ra. ch c h n nh ng ngư i ñáng t hào nh t. M t vài c v n c a ông có tinh th n ñ c l p nh t. Duy Tân cũng ch là m t thi u niên ng m theo Tr n Cao Vân mưu tính ñ i s . bi t r ng b n thân Nhà vua và b tôi c a ông ñã m t m i v s vô trách nhi m c a các nhà ñương c c b o h . H ch thay m t cho m t nhà nư c trong truy n th n tho i. Ông B trư ng Thu c ñ a ph i bi t r ng Nhà vua. gi i thích cho chính ph Pháp ch không ph i cho nh ng ñ i di n chính ph . tháng 5 năm 1955. Cu c ñ i c a ông như ñã ñư c th y trư c.

M t chuy n ñi xa dài ngày. Liban và Tunisie. Báo chí nh t là báo chí thu c ñ a ñã tâng b c quá m c và vui m ng th y ông tr l i thăm Pháp. Còn Nhà vua m c ñ tr ng n i b t trư c ñám ñông quan ch c ra ñón ñoàn. . Báo chí còn xúc ñ ng v tin Hoàng h u Nam Phương cũng s ñ n Pháp “m t bà hoàng tr và ñ p tuy t tr n”. Trong phòng ñèn chùm hình c bi n b ng ch t gi ñá hoa treo tư ng hi u sáng m t ki t tác c a ngôi nhà ñó là qu y rư u do h a sĩ Jean-Gabriel Domergues bài trí. Như v y trong quá trình th o lu n hai ông mu n ñ c l i nh ng ñi u kho n c a Hi p ư c b o h ký năm 1884. Chuy n du hành ñúng là m t th thách trên nhi u m t. Rangoon. Tunis và cu i cùng là Marseille. Sòng b c Palm Beach chân ñ i Californie mà ông có th ñi b ñ n. lâu ñài. Khi ñi qua c a Ng Môn l n ñ u tiên lũ tr v a ñi v a quay ñ u l i nhìn b c tư ng cao s ng s ng c a tòa thành. Karachi. Có bình thư ng chăng? Không hoàn toàn như v y khi có Nhà vua xu t hi n như m t con ngư i thi u nghiêm túc và phù phi m m c dù tác gi các bài báo ñó không thi u thi n chí. Tripoli. ðan M ch. V i ngân sách c a tri u ñình An Nam. trang trí phong phú p nhi u ñá c m th ch t ñ i s nh ñ n phòng nh nh t khi n nhi u nhà báo ñ n thăm lâu ñài ph i ng c nhiên. t t c ñ u nghiêm trang. Trong phòng làm vi c c a B Thu c ñ a ph Oudinot. B o ð i không có ý mu n lao vào nh ng chuy n kỳ qu c như th . Cu i cùng ñ n tháng 4 năm 1939 ông m i v Paris trú ng t i ngôi nhà riêng c a ông ph Lamballe. tin t c v cu c chi n tranh ñang ñe d a châu Âu ñã l n át các v n ñ c a nư c An Nam xa xôi. Xe ñi v hư ng lâu ñài Thorenc trên Cannes. qua Bangkok. khăn tr ng cài túi ng c. ch c th ! Cũng có th là quà bi u c a nhà nư c b o h . B o ð i ñã mua l i toàn b .. L kh i hành kém huy hoàng hơn. Tòa nhà ñư c m t quý t c Anh xây kho ng năm mươi năm trư c ñây. B o ð i tho t ñ u ñi trên m t tàu vi n dương sau chuy n sang thông báo h m có hai tàu h i quân ñi h t ng. Ông ch n Cannes vì yêu thích th thao. m t giai ño n chưa t ng có trong biên niên s An Nam ñã ñư c th c hi n nh có vai trò thúc ñ y c a B o ð i. Lũ tr thích thú ñư c r i kh i hoàng thành chán ng t. V l i dân thành ph Cannes còn nh l i trư c ñây tòa nhà thư ng ñư c Maharadjah (Hoàng t ) n ð Porbandar ñã có thói quen thuê . T tr hay b o h không ph i là v n ñ trong chương trình ngh s . Nh ng ngư i hàng xóm thì th ñ c r ng ngày nào v Hoàng t n cũng di u hành trên cây thánh giá nh ñ ng trư c ba con voi tr ng. như ñã d ki n. Hàng xóm c a ông là Hoàng t x Galles nư c Anh. Cu c ti p ki n t t ñ p nhưng ñã quá mu n ñ i v i th i cu c. B y gi vi c ñi l i gi a Hu và Paris có m t chi c máy bay Dewoitine ñ m nhi m. B y năm v trư c khi t bi t m u qu c tr v . Xiêm. Cũng có th có c ñánh b c n a. Làm sao không th mua ñư c m t dinh cơ xa x l ng l y như th [1]. ph i g i là cung ñi n m i ñúng. Còn l n này ñoàn tùy tùng xem ra kém b nh bao hơn.. V Hoàng t tr này ñã ñánh vào trí tư ng tư ng c a dân ñ a phương b i s hoang phí c a mình. l ph c màu s m. Các quan ch c ñ i ñón ông. phó t nh trư ng ñ i di n b trư ng. ti n b c ñ tôn thêm ông vua tr . các vua Th y ði n. ñi u ñó x ng ñáng ñư c thư ng [1]. ð n gi phút cu i cùng B o ð i quy t ñ nh ñ bà Hoàng h u và các con ñi tàu bi n còn ông ñi máy bay. Beyrouth. mà chính ông cũng không rõ t ng di n tích là bao nhiêu. B o ð i ñi còn ph i ch ng “can” khi xem k tòa lâu ñài ñã mua b ng cách g i thư nhưng r t h p v i s thích c a ông. ðây là lâu ñài ông m i mua.41 - . Calcutta. thích ñi thuy n y-at. Tuy v y v n ra v oai phong l m li t. B o ð i th t lên: “Ôi! ðư c tr l i ñ t nư c ñ p th ?”. Sau b y năm. C m i ño n ñư ng l i t ch c ñón ti p có ñ i quân danh d b ng súng chào. Ngư c l i. ñ i s quán Pháp t i ñây huy ñ ng ñám ñông dân chúng t t p hai bên ñư ng hô: “Hoàng ñ v n tu !” Máy bay h cánh Marignane. T i tr s chính ph . Nhưng h chí là thuê trong th i gian ngh hè ñây. ñ ñ c qu y rư u. Tráng l . m t trong nh ng tòa nhà ñ p nh t b bi n mi n Nam nư c Pháp. ðây là m t dinh cơ ñ p. Không ai ng c nhiên th y gi a các bu i ph ng v n B o ð i thư ng b ng t quãng vì nh ng vi c chu n b ñ t ng t cho m t tr n ñ u qu n v t hay vì ông ngh sĩ Nam Kỳ Jean de Beaumont m i ñ n ch nói v áo t m và b bơi ñ chu n b cho Hoàng ñ B o ð i ñư c hư ng nh ng bu i ngh cu i tu n t i m t lâu ñài tuy t ñ p nào ñó n mình trong cánh r ng dày thư ng g p d c con ñư ng ñ p c a nư c Pháp [2]. nhưng ngư i cu i cùng là gia ñình m t nhà buôn ôtô tên là Neubauer. là m t thú chơi riêng c a vùng này. Sau này nư c Vi t Nam không ñòi thu h i cung ñi n x Provence này trong lúc ông ta bi n tài s n c a nhà nư c thành s h u riêng. duy nh t ch có B o ð i là ch s h u dinh cơ này t a l c lưng ch ng Californie m t khu ph sang tr ng Cannes. Năm ngày ñi ñư ng trên chi c máy bay mang dòng ch Ville de Beyrouth (Thành ph Beyrouth) có t ng thư ký hãng hàng không Pháp Air France tháp tùng. Sau này B o ð i ti t l cu c h i ki n ñã di n ra trong tình hu ng bi hài.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 10 Daniel Grandcleùment Nhà vua và ñoàn h giá r i Hu tháng 5 năm 1939. Ngư i vi t tin v t trên báo bình ph m: Hơn là m t lâu ñài. t nh trư ng. Nhà nư c b o h t n nhi u công s c. Tòa bi t th t ra hoàn h o ñ c p v ch ng Nhà vua tr này trú ng . ông Georges Mandel ñ i Nhà vua ñ n. ñông ngư i tùy tùng. Quy mô to l n ki u cách khác thư ng.

Nhưng nh ng vũ khí ñó ch s n sàng ñưa xu ng tàu sau khi ký hi p ư c ñình chi n năm 1940 gi a Pháp và ð c. C n lưu ý r ng cu c h i ki n quan tr ng này gi a m t v Hoàng ñ ñương tr vì v i ông b trư ng c a qu c gia b o h ñư c d ki n trong mư i lăm phút! Hơi ng n? Ch c ch n là nó tương x ng v i t m quan tr ng c a ngư i ñ n xin h i ki n và ông b trư ng. Như báo chí nói. M t phái ñoàn ñư c phái ñi Washington ñ ñ t mua và tr ti n các vũ khí M ch th ng v ðông Dương. sau khi nh n b c thư c a B o ð i. T t c ñư c vi t v i l i l thô b o.. Cũng như lư t ñi. Sau ñó B o ð i ñi ch a tr chân. ñ t ti n chơi và th ng ván ñ u tiên cũng khá ñ ti n t u m t chi c Citroen 6 xilanh. rư m . Công trái m năm 1938 thu c ñ a ñã b t ñ u ñ n h n ph i thanh toán. Ông B trư ng Thu c ñ a v n là Georges Mandel. ði u làm cho ông B trư ng quan tâm ñó là Nh t B n ñ ng minh c a ð c ñang uy hi p ðông Dương. lúc v bà Hoàng h u Nam Phương l i ñi tàu bi n vi n dương v nư c. Mãi v sau này ngư i ta m i tìm ñư c trong văn kh c a B Ngo i giao.. và dĩ nhiên ñ t dư i quy n quan th ng s . Nhà vua t tay vi t. Chưa ph i lúc. L n ñ u tiên ông bư c chân vào sòng b c. Cu i cùng báo chí ch nhìn ñó m t minh ch ng cho quan h t t ñ p g n bó hai nư c An Nam và Pháp. ði xa hơn n a. M t l n n a.. Trong m y tu n ñó. l i huy hoàng do nhà nư c C ng hòa Pháp dành riêng cho m t ông vua không có quy n hành. Cũng may là tr i ñã sang thu. Theo hi p ư c b o h Nhà vua không có quy n l c gì v i mi n B c. M t l i t ch i th ng th ng và d t khoát:. Sau chuy n ñi Pháp tr v . M t nhà máy l p ráp máy bay ñã ra ñ i g n Hà N i nhưng cũng quá mu n r i. ðó là b a ti c ñi n Elysée do T ng th ng Albert Lebrun ch to . ñó có quan Th ng s thay m t cho tri u ñình [7]. M t c i cách nh bé ch ng có tác d ng gì l n nhưng cũng ch ng t Nhà vua có m t ý tư ng mơ h v b n ph n mình và m i quan tâm c a ông không ph i ch chuyên v chuy n ñi săn hay phiêu lưu tình ái. Nhưng là do sáng ki n c a riêng ông. L n này chi c xe này là c a riêng ông khác v i ph n l n tài s n khác là quà bi u hay ti n c a tri u ñình b ra. ðã sang m t trang s m i. Báo chí ti p t c nh c ñ n trong cu c chi n tranh th gi i 1914-1918 ñã có hàng v n thanh niên tòng chinh và hy sinh cho nư c Pháp. Các vũ khí ñó v n bên ngoài ð i Tây dương [4]. làm lá thư n ng thêm. Các cu c th o lu n chính tr như ngư i ta th y di n ra nhanh chóng và ít trót l t nh t. Nhà vua g p rút chu n b v nư c v a ñúng lúc trư c khi chi n tranh th gi i bùng n . B o ð i ñ ngh c m t quan ch c c a tri u ñình bên c nh Th ng s B c Kỳ. Sau ñó vài dòng cho vô s l i c m ơn. trong m t ño n khác trong thư ông mong mu n tri u ñình có ngân sách t qu n. ngư c l i ông lo l ng v vi c phòng th ðông Dương. nh ng cu c g p ng n ng i v i ông B trư ng ñã ñ l i n i ni m cay ñ ng cho B o ð i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Th t không may. r i v Vichy và Aix-les-Bains. Ngư i Nh t c nh giác ñ phòng và ch ng máy ch c không ch u ñư c n a h h t i h u thư ñòi ñóng c a biên gi i. Quan ch c này s ñ m nh n vi c liên l c v i tri u ñình trong m i công vi c liên quan ñ n cai tr ngư i b n x . như thông l b t ñ u b ng m t l i tuyên th trung thành v i “nư c m ”. máy r t kh e. ðây là l n ñ u tiên ông b ti n túi. tr l i: Không.42 - . không rào trư c ñón sau. Còn l i nghi th c và l ti t Hu và nghi th c Paris. Cu c h i ki n ñã kéo dài nhưng riêng vi c ñi tìm văn b n cái hi p ư c “khó tìm” kia còn m t nhi u thì gi hơn nhi u. m t b c thư như m t nét nh c l c ñi u trong dàn hòa âm th n ph c dư ng như làm ông r t thích thú. L n này vì tình hình căng th ng nên bà b r t nhi u cu c thăm thú l tân t i nhi u nơi d ng chân như lúc ñi. ðây cũng là m t vi c hi m th y. l i long tr ng. M t t báo vi t [6]: “Mai kia s có hàng v n ngư i An Nam ch m t l i kêu g i c a Hoàng ñ s l i nô n c ra tr n”. dù ch ng ñư c bao nhiêu. ph c v cho nư c Pháp. Trái l i. ông bày t s lo ng i v tình hình B c Kỳ. d ng c và ngư i qua ng B c Kỳ ñ ti p t cho quân ñ i B c Kinh. Ph i lên ñư ng nhanh ñ kh i b m c k t Paris. ông b t ñ u hư ng m t thú vui m i mà nh ng năm sau này ông còn ti p t c ñam mê. t i B Thu c ñ a không l y ñâu ra văn b n c a b n hi p ư c t i t này mà không ai bi t c [3]. Tho t ñ u ông ñi u tr Cannes. Tuy nhiên chương trình ngh s cu c ñi thăm Pháp v n ñư c tôn tr ng. Sau tr n mã c u cu i cùng Touquet [5]. Nhưng th i gian trôi ñi và cu c chi n tranh có nguy cơ bùng n ñ n nơi m c dù B o ð i và Nam Phương ñang say sưa hư ng th cu c s ng Pháp v i các thú vui giao ti p và th thao (ch y u B o ð i h c lái máy bay) thì cũng ñã ñ n lúc ph i quay v nư c. “ð i v i chúng tôi ñó là v n ñ th di n s có l i v m t tinh th n m t cách rõ ràng” [8]. “B t lu n tình th ra sao chúng tôi s luôn sát cánh v i nư c Pháp ñ b o v s sinh t n c a chúng tôi ñ ng th i b o v lý tư ng c a văn minh và công lý”. sóng yên b l ng không như ba tháng trư c ñó. Nhà vua mu n tr v v i th n dân ñ ñem uy quy n c a mình. Không khí Paris vào mùa xuân kỳ c c y không thu n l i. Lá thư. Sau chi n tranh s tính. ti n ñư c b c ñ mua s m b i vì trư c ñ n nay ch c n Nhà vua t bày ý mu n là th qu tri u ñình xu t ti n qu ra th a mãn nguy n v ng ngay. ð qu c M t Tr i M c c t quân ñánh Trung Qu c t hai năm nay và nhi u xe ôtô v n t i. Ch c h n ñây là m t cách ñ t nay m i chi tiêu cá nhân dù r t khiêm t n c a ông không còn ph i ph thu c vào chính ph b o h . Ông Mandel t ra ít quan tâm ñ n văn b n hi p ư c cũ. Thư có ñóng tri n qu c huy tri u ñình An Nam. Ch là chuy n nh .

tháng 6 năm 1939. ngày 3 tháng 7 năm 1939.43 - . Tuy nhiên Nhà vua cũng ch ng ph t lòng v s khư c t ñó. ngày 28 tháng 8 năm 1939. [4] CAOM. [6] Excelsior (Ti n lên).Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment rà. và xin l i vì ñã ch n th i ñi m không ñúng lúc và v vi c coi như chìm sâu trong quên lãng. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Ông còn g i công hàm bày t thông c m v i B Thu c ñ a. [8] CAOM. [7] CAOM. y ban ñình chi n Vichy Wiesbaden không ch p nh n vi c giao hàng. T p 1231. ngày 31 tháng 7 năm 1939. [3] H i chuy n Jacques Sallebert. [1] Les Annales coloniales (Biên niên s thu c ñ a). [5] Le Petit Parisien (Ngư i bình dân Paris). báo Combat (Chi n ñ u) ra ngày 15 tháng 10 năm 1946. [2] Tribune de France (Di n ñàn nư c Pháp). Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i.

không có phương ti n giúp ðông Dương tránh kh i b Nh t xâm lư c. giao du v i ngư i Nh t ti p ñón ngư i Nh t và buôn bán v i h . Nhi u ho t ñ ng h n h p hai bên ñư c t ch c: h i ho .. Trong ph n l n th i gian chi n tranh Thái Bình Dương. V y nay Pháp và Nh t h p tác châu Á ch ng nào xung quanh ng n l a chi n tranh bùng lên ñang b chia xé. H ñ n ñóng quân vì châu Á ñang có chi n tranh.Nh t. Quân ñ i Thiên hoàng không chi m ñóng Trung Kỳ. Trung. Lào và Cao Miên) s thành l p liên bang t tr và thoát kh i s l thu c vào Pháp t t nhiên là l thu c vào Nh t B n. trên các lĩnh v c trí tu và văn hoá. Ngoài tr n L ng Sơn và giám sát ñư ng biên gi i v i Trung Qu c t nay vĩnh vi n ñóng c a. M y hôm trư c h ñã h sát tám trăm lính Pháp và Vi t. M t liên bang ñư c nư c Pháp tr l c và dìu d t nhưng th a nh n l ch s và . Nh kho ng cách còn xa các vùng chi n s và chính sách khôn khéo c a Toàn quy n Decoux mà ðông Dương v n y nguyên m t cách kỳ l . t nhiên gi a hai nư c láng gi ng. Sau ñó h ñ u d u và trư c s ph n ñ i k ch li t c a chính ph Vichy Pháp. M c dù th t b i chính qu c và nh ng ñ o l n chính tr ti p theo.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 11 Daniel Grandcleùment Ngày 22 tháng 9 năm 1940. Th t là m t tình th l lùng mà ngư i Pháp mi n cư ng ch p nh n. T t c ñ u ñưa ra hình nh m i quan h giao h o.Nh t là chân thành không có n ý.. ðây là s h p tác hoàn toàn thân thiêt và tin c y l n nhau. hai bên thi nhau tr tài x o quy t và khôn khéo trong b i c nh h u ngh Pháp . V l i. “H p tác Pháp . Và s có m t c a h B c Kỳ nh m c t con ñư ng chuyên ch vũ khí cho quân Qu c dân ð ng Trung Hoa. Chính quy n b o h và quân ñ i Phù Tang. S có m t c a h ch ñư c ch ng th c b ng m t hi p ñ nh mơ h v phòng th chung [2]. nh ng ngư i lính Nh t không ph i là nh ng ngư i có ñ u óc thù h n. và sau ñó mau chóng vào t n Nam Kỳ. ð cân b ng v i nh hư ng c a Nh t B n. mà báo Indochine (ðông Dương) nói gì thì nói. Ngư i An Nam n u không làm gì ñ ch ng l i l i ích c a s nghi p chung Pháp . H u qu là rõ ràng.. Cu c chi n tranh Nga-Nh t năm 1904 h n ñã ñ l i nh ng ñ a con lai.. mũi th ng. ngư i dân thư ng t ra ít n tr ng ngư i Nh t. thân hình cao l n. ðây không ph i là s ñ o l n gì l n ñ i v i B o ð i. quân ñ i Phù Tang ti n vào B c Kỳ. nói theo m t cách khác là h ñ n ñ b o v ðông Dương. M c ñích cu i cùng v n là thành l p khu Th nh vư ng chung ð i ðông Á. Hoàng h u Nam Phương và các con v n ðà L t. H ñã t n công nhanh g n các ñ n Pháp b c L ng Sơn g n biên gi i Trung Hoa. Pétain lên c m quy n nhưng không có ngư i. hùng m nh và ñe do . Và s ñòi h i ñó ñã ñư c ch p nh n. ñ u tr c ñ i mũ calô có m nh v i che kín gáy. ñô ñ c Decoux ra s c xây d ng m t th c th ðông Dương chân chính. Vì v y ñô ñ c Decoux ph i ch p nh n ñ ng ý ñ quân Nh t c a x M t Tr i M c ñóng quân trên lãnh th B c Kỳ và Trung Kỳ.44 - . Nhưng nh ng ngư i lính hi u ñ ng y không ch làm chi n tranh như thêu thùa ñăng-ten. H ñi b ho c ng i trên xe ôtô t i.. c t ti ng hát tr m hùng nh ng hành khúc r t nh p nhàng” [1]. Ví như Toàn quy n ðông Dương. Tho t ñ u quân ñ i Nh t ch yêu c u ñóng c a biên gi i v i Trung Hoa sau ñó ñòi ki m soát xem ñã ñóng kín chưa. thì h ñ u là nh ng ngư i góp ph n vào s nghi p h p tác ñó.. Tuy nhiên h v n hi n h u. Hu các thói quen c a ông v n y nguyên. Vào mùa hè năm 1940 nhà ñương c c Pháp ðông Dương ñơn ñ c. ñô ñ c Decoux trao t ng b i tinh Nam Long c a tri u ñình An Nam. cho các tư ng lĩnh Nh t như Nishihara và Sumita h i tháng 10 năm 1940.. tin t c v xã h i thư ng lưu Nh t B n. m t n ký gi Pháp tr tu i có m t Hu năm 1940 vi t: “Nh ng ngư i Nh t ñ u tiên kéo vào chi m ñóng ðông Dương là nh ng ngư i lính ñ p trai. Ngoài ra kh p nơi châu Á h ñã chi m nhi u qu c gia và m t mình cai tr . H cũng có th làm như th Vi t Nam nhưng ch c h n là b máy cai tr c a ngư i Pháp ðông Dương còn có l i ích thi t th c cho h vì v y h quy t ñ nh duy trì quy n l c c a Toàn quy n ðông Dương. cũng là nh m m c ñích cu i cùng ch ng l i s có m t c a ngư i da tr ng châu Á. Ngư i Nh t v n kín ñáo. nư c Pháp v n gi nguyên uy quy n c a mình ðông Dương. Nh ng cu c thương lư ng v vi c cho h ñóng quân B c và Trung Kỳ ñã kéo dài và hình như k t qu ñ t ñư c không ñư c rõ ràng l m. h ñã rút lui. Tokyo ñã tuyên b năm x ðông Dương (B c. Tho t ñ u. Báo Indochine (ðông Dương) s ra tháng 7 năm 1942 còn ñi xa hơn n a b ng cách kêu g i ngư i Vi t Nam có thái ñ h u h o anh em v i k chi m ñóng Nh t. thơ ca. Lúc này chi n tranh chưa nh hư ng gì l n l m ñ i v i nư c An Nam c a B o ð i. ðó là nh ng ngư i Nh t phương b c. các cu c vi ng thăm c a trí th c và ngh sĩ Nh t B n. dân chúng ít trông th y h : Quân ñ i c a nư c M t Tr i M c còn nhi u vi c ph i làm nh ng nơi khác. Nam Kỳ. tính tình cương ngh và hi u ñ ng.. Nhưng ngư i “b n x ” m i ch bi t chi n tranh th gi i qua báo chí. ðây ch là ñánh m t ván bài khác ñ r i s chơi ván sau mà thôi. H ñáng ñư c c vũ ch không ph i nghi ng và chúng tôi tin ch c nhà c m quy n Pháp s tin h ”. Vì ngư i Nh t không ch b ng lòng v i vi c ki m soát biên gi i ñ ch n ñ ng con ñư ng ti p t vũ khí cho Trung Hoa. tìm hi u nh ng ñi u m i l nư c Nh t.Nh t kỳ c c không thi u m t s m t gây cho nhau s khó ch u.. H ñóng quân xa trung tâm các thành ph . Nư c Pháp ñã thua tr n. Elula Perrin..

l y s nghi p dân s thu c ñ a ñ bù ñ p nh ng t n th t v quân s t i chính qu c. tháng 11 năm 1940. T i Hu . Xe ch d ng l i khi ông bi t g n ñó có h qua l i. M t cu c chi n tranh b quên lãng. ñi b dò t ng bư c dư i ánh sáng c a chi c ñèn pha và ch khi nào ch c ăn. m t cu c kh i nghĩa n ra nhưng th t b i hoàn toàn và ñau ñ n. không còn v n ñ tuy n d ng công ch c ngư i Âu tài năng kém c i ch vì d a vào quy ñ nh nh ng công vi c dành riêng cho ngư i Âu. l c lư ng vũ trang cách m ng b ñàn áp ñ m máu. Cu c kh i nghĩa lan r ng nông thôn Nam Kỳ l i th t b i. lúc nào cũng l ng l như thu c v m t vương qu c khác h n nơi xu t phát c a các quân ñ i Nh t. Sau này nh ng hành ñ ng kháng chi n c a nh ng ph n t theo De Gaulle ðông Dương ñã tăng thêm tình th khó x c a chính quy n b o h c a Decoux. khôi ph c ñ c l p. Hoàng thân Cư ng ð c ch u ñ ng cu c s ng lưu vong Nh t ch th i cơ lúc này chưa ñ n v i ông ta. Pháp thua tr n và b chi m ñóng. m i mi n. Tri u ñình b m c cho máy bay c a. m t thiên ñư ng ñư c ch a ra vì tính c kính lâu ñ i và nh t là nơi ñây ch nhân c a nó không có quy n hành gì. liên minh v i Liên Xô và cách m ng th gi i [5]. sinh ho t c a dân chúng dư ng như không có gì x y ra. nh ng l c lư ng cách m ng Vi t Nam lúc này thì nh n ñ nh: chi n tranh th gi i ñã bùng n . cách Hu vài trăm cây s v phía b c x y ra m t v binh bi n t i m t ñ n kh xanh do m t viên ñ i ch huy nhưng cũng th t b i. ch ñ chi m ñóng c a quân Nh t trên bán ñ o ðông Dương chưa bi t g i tên là gì L n ñ u t i kinh ñô ch ng có gì thay ñ i. ng h nhân dân Trung Qu c ch ng xâm lư c Nh t. trong lúc chi n tranh Thái Bình Dương s p n ra. m t nhà b o tàng. Tuy nhiên chính quy n b o h ngày càng rơi vào tình th khó x . Trong kho ng năm năm. Pháp m t nư c. không mu n t o c ñ quân ñ i Nh t tăng cư ng s c ép h n ch quy n l c c a Pháp ðông Dương. Nh t B n ngày càng tăng cư ng s c ép h n ch th m quy n c a nhà nưôc b o h . Pháp m t cho Xiêm m t s vùng giáp biên gi i Xiêm Cao Miên và Lào. B o . không s d ng nh ng ph n t qu c gia do Tokyo b o tr ñ l t Pháp. Ngư i Nh t th a thu n gi nguyên ch ñ b o h c a Pháp ðông Dương. có thói quen làm ngư i xem thích thú v nh ng l n bay b ng trên b u tr i. th m chí s m ñi ñ n ñ o chính l t ñ chính quy n b o h c a Pháp như sau này ngày 9 tháng 3 năm 1945 ñ Nh t ñư c r nh tay ñ i phó v i ñ ng minh. Tho t ñ u c như là trò ñùa. Chính th c c m xưng hô mày tao v i viên ch c ngư i Vi t. T i Hu . ð qu c Pháp ñã suy y u. Chính quy n c a ñô ñ c Decoux còn m nh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment văn hóa c a m i nư c. thành l p ch ñ c ng hoà. l i d ng cu c xung ñ t gi a lính Nh t và lính Pháp biên gi i phía b c. g n như ñáng ng i. phát-xít Nh t vào ðông Dương nhưng còn lo ñ i phó v i ð ng minh. Hơn th n a. Chưa bao gi Hoàng ñ B o ð i ñư c ñ cao chúc t ng như trong th i kỳ này. ði săn và ăn chơi ñ i v i ông là vi c quan tr ng hi m có. Chi n tranh s m mu n s lan sang châu Á.. Hai tháng sau. trong hoàn c nh chi n tranh m i quan h gi a các nư c thu c ñ a và chính qu c ñư c t ch c l i theo hư ng tăng thêm quy n h n cho các chính ph thu c ñ a nh ñó ñã t o ñà phát tri n m i v kinh t . Sau này Nhà vua gi i thích: “M t chính sách tôn tr ng lúc ñ u khi ông y (ch Decoux) th y mình y u nhưng khi ông ta th y mình v ng r i thì l i như trư c và còn t hơn” [4].xã h i trên toàn bán ñ o ðông Dương. Ho t ñ ng c a phái De Gaulle b nhà nư c b o h c a Decoux ngăn tr . Không còn v n ñ nh m m t làm ngơ trư c n n h i l trong quan trư ng. Ngư i châu Âu ñư c yêu c u thay ñ i thái ñ ñ i v i ngư i b n x . m t nhìn rõ m c tiêu ông m i b m cò và có th ch m t phát là h ñư c thú. ñ t ñư c nhi u thành t u l n. chính ph m i h p tác v i ð c do Pétain ñ ng ñ u r i kh i Paris rút v Vichy. bom rơi cách chân thành Hu vài trăm mét. l n này là l i d ng cu c chi n tranh Pháp . ch m d t tình tr ng m t quan ch c ngư i Vi t cai tr m t tri u dân nhưng l i lĩnh lương b ng m t phó qu n h i quan ngư i Pháp [3]. Ông ñã h ñư c bao nhiêu con thú? Ch c ch n ph i hàng trăm con là ít.Xiêm. Ngư c l i. Mùa thu năm 1940. Ông xu ng xe. Bư c ñ u tiên là xây d ng cơ s cách m ng nông thôn và thành ph . Ngh An.Pháp. M nh m vào căn c c a Nh t ñóng vùng xung quanh. Chính quy n b o h tăng thêm các công trình xây d ng. Các cách ñ i x t i t s b ph t và uy quy n truy n th ng m i nư c ðông Dương ñư c ca ng i h t l i. Hàng nghìn ngư i cách m ng b t hình ho c ñưa ñi ñày Côn ð o. ch ñ thu c ñ a chưa nói l i cáo chung. B o ð i tuy t nhiên không nói gì v i con trai v cu c chi n tranh ñang di n ra xung quanh. V l i ông ch bi t qua loa tí chút qua báo chí. Nhưng t khi quân ñ i M c a tư ng Mac Arthur chi m Okinawa thì tình hình thay ñ i h n vì có các cu c ném bom ñ u tiên trên bán ñ o ðông Dương. Th i cơ thu n l i ñ làm cách m ng gi i phóng dân t c ñã ñ n. b dìm trong b máu. Nam Kỳ m t mưu toan kh i nghĩa c a nhân dân nhi u t nh Nam Kỳ. Nhà vua có nhi u máy bay.45 - . Toàn quy n ðông Dương Decoux m c d u có thêm nhi u bi u hi n tôn tr ng B o ð i nhưng cũng mu n l ng tránh vi c nói chuy n chi n tranh v i ông. Ban ñêm ch có m t ngư i h u ñi theo. Nhà vua v n m i mê săn b n như không có gì x y ra. ông lái xe Jeep lu n qua các ng r ng Tây Nguyên tìm thú. Không ý th c ñư c ho c coi thư ng nguy hi m. bán ñ o ðông Dương không th không dính líu vào cu c xung ñ t. Nhà vua dư ng như không t c gi n v vi c này. Như m t ch n b ng lai.. T t c các m c tiêu ñ u nh m ñánh ñu i phát xít Nh t . Vi t Nam cũng như trên toàn bán ñ o ðông Dương nh hư ng và quy n l c c a Pháp v n ñư c duy trì. không l c Anh tha h bay lư n trên hoàng thành. tích c c chu n b vũ trang kh i nghĩa xóa b ch ñ th c dân. Hu như m t b cá.

Không d dàng ph n kháng l i t p quán. Ông s không có nhi u v như cha ông. có nhi u ngư i theo ñu i. M t báo cáo m t c a S m t thám Pháp cho bi t: “Năm 1932. quy n l c c a Th ng ch Pétain s p ñ . Ông ñã làm như v y. m t gia nhân hơn là ngư i b n tâm tình. m i quan h tr c ti p v i chính qu c b c t ñ t. ðó là m t n hoàng s c ñ p hoa h u Hà N i năm 1938 hay 39 gì ñó. Bà ti c nu i tu i thanh xuân ñã l y ph i m t ngư i ch ng ñ p trai. Bà Decoux. vui. ngư i không h ký k t gì v i ngư i Nh t. Vĩnh C n. c che gi u c m xúc c a mình. nhưng cô ta cũng bi t phân phát ân hu ñ ñ i l y quà bi u hay ti n m t trong khi v n ñi tìm ñ i tư ng ý h p tâm ñ u. V y g n gũi ông ch còn là ñàn bà. cùng ho t ñ ng xã giao. S ñam mê cũng kéo dài ñ n mư i năm. Ngư i lính Nh t ñ u tiên mà B o Long g p là m t anh lính thư ng. tư ng là mãi mãi không th tách r i. lên Hà N i và ti p t c làm gái nh y cho m t vũ trư ng ph Khâm Thiên c a m t m ch n i ti ng là ð c Sao. s ng b ng vi c buôn hương bán ph n n i ti ng v s c ñ p quy n rũ. m t qu c gia ðông Dương t bơi trong chi u hư ng c a cu c chi n tranh. khinh kh nh. Nư c Pháp nay ch nói theo m t gi ng là gi ng c a De Gaulle. Ch c h n ban ñ u ông b mù quáng vì vóc dáng và s c ñ p c a bà.”. M t quân nhân t m thư ng. câu cá. Tài t . hay 1935 trú t i m t nhà hát cô ñ u khu ph “Quán Bà Mau” H i Phòng. thông minh nhưng ngông cu ng. anh ch ng dù có bi t cũng lánh m t. Tuy nhiên trư c ñây thì có nhưng v i th i gian và nh ng n i b t h nh. B t ñ u t tháng 7 năm 1944. V a lúc ñó ti ng hoan hô im b t. v quan toàn quy n có l ñã ph i hy sinh thân mình trong v vi c ñáng bu n này. ông ch ph n ng khi nguy cơ ñã rõ ràng hi n nhiên. Nhi u ngư i k r ng Hoàng h u Nam Phương ghen tuông ñã có ý ñ nh cho lái xe b n lén vào hai ngư i ñang tình t ðà L t. Cùng ñi săn. Bà là ngư i ch u bao n i xót xa cay ñ ng. mê gái. Ch c là tính th n nhiên ñông phương và các sư ph c a ông ñã kh c sâu trong trí óc ông. Cu c s ng bên ngoài hoàng thành ñang sôi ñ ng. Khi ông v ñây ñ ch a chân gãy hai năm trư c trong m t cu c ñi săn ðà L t. bu n có nhau. Bà là con ngư i tính toán hay ch ñơn gi n là l nh lùng. có s c ñ p mà ph i s ng trong bi k ch c a cu c ñ i. chính qu c. Kho ng 1934. Tuy nhiên còn l i nh ng tên các “th phi” ñã chung s ng v i ông. Nhưng không d gì ch ñơn gi n b ng m t quy t ñ nh mà xóa ñư c t p quán lâu ñ i c a m t tri u ñ i. Tình yêu quy n luy n nhau ch c h n cũng c n ki t vì chính cu c xung ñ t n i tâm v tín ngư ng gi a bà và nh ng ngư i xung quanh luôn luôn ám nh d n v t bà. Gi ng như khi có m t con h h m hè v l y ông trong lúc ông ñ ng m t mình ban ñêm hay khi ông ñang ñi u khi n máy bay bay li ng trên hoàng thành. Mư i năm ch ng r i nhau. Có l s nhút nhát r t rè nào ñó ñã khi n ông xa lánh nh ng ng i xung quanh. quá “hi n th c” như nh n xét c a nhi u ngư i các t nh l Pháp. Tin ñ n v s c ñ p c a cô gái h Lý ñã ñ n tai ngư i anh em h t n tình Vĩnh C n và ông này ñã ñưa Lý L Hà ñ n g p B o ð i t i nơi t i th ph x Nam Kỳ. B o ð i tuy không có nhi u ti n l m cũng t ng h n m t ngôi bi t th cho ngư i tình. kín ñáo. Nhưng còn b n thân B o ð i ông có yêu v không? Không ch c. Không ai vi t gì v nh ng m i tình nh t th i ñó. Tóm l i.46 - . Th t là m t c p uyên ương m u m c.. l nh lùng. thi u c i m .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ð i ng m nhìn nh ng máy bay ð ng minh bay v t qua trên b u tr i th m chí t v thích thú như ñi d h i hay xem b n pháo hoa m i khi m t máy bay xu t hi n: “ðó là chi c Lightning! Còn ñây là chi c Libérator!”. và ham chơi. Trái l i chính ph lâm th i c a C ng hòa Pháp tuyên chi n v i ñ qu c M t Tr i M c và cho bi t s giúp ñ ð ng minh ñánh Nh t. g ng mình ñ nuôi d y gi gìn con cái trong lúc cu c chi n tranh s p n bùng trên ñ t nư c và kéo dài trong su t b n ch c năm mà m i th ñ u tu t kh i tay bà. bà s ng âm th m trong cung ñi n già c i. Thói kỳ qu c là không ít gia ñình ti n c v i ông con gái xinh ñ p nh t trong nhà mình. l lăng v i . Ông ñi săn. Nhưng v i th i gian.. Cu i cùng quá ñau kh vì b ph b c ñã có lúc bà nghĩ ñ n ñi tu. Quan h gi a ngư i Pháp và ngư i Nh t tr nên ngày càng căng th ng. Toàn quy n Decoux x s như m t quân vương hay t ng th ng m t Nhà nư c ñ c l p. không ñem l i c m giác là ph i th t s ñ t ñ n. Nhà vua như không chút s hãi trư c tình hình nư c sôi l a b ng ñ t nư c ông ñang tr vì.. Ông không có m y b n thân. T t nhiên là ñàn bà. ngư i anh em h c a ông. Lý L Hà quê mi n B c ñã có ch ng nhưng ñó không ph i là s tr ng i ñ cô gái này ñi nh y ñ m các ti m nh y Sài Gòn. V vi c ñã ñi ñ n k t thúc bi th m. Nam Phương ñã ñòi ông xóa b ch ñ ña thê. Dày d n. khánh ti t. B o ð i s có th phi trong su t th i gian tr vì c a ông. Ngư i ta không th y bà tươi cư i. Là m t ông vua phương ðông. Ti ng bom n thay cho ti ng v tay c a ngư i ñ ng xem. bà ph i c t ra thanh th n ch u ñ ng ñ che ñ y tâm tr ng ñau kh cùng c c do th i th thân ph n thay ñ i. m t nhân v t không có vai v gì hay cư i ñùa và quá nhi t tình giúp ñ b n. Ông cũng không t ra quá ñam mê nh ng chuy n dan díu. Nam Phương không ph i là không bi t nh ng chuy n trăng gió c a ch ng và bà không th ch p nh n. Trư c h t là Phi Y n xinh ñ p [6]. Bà là ngư i quá “hi u th o”. Ông ch ng t v gì là ñau kh . s g n bó tiêu tan d n trong cu c s ng cung ñình ñ y b i b m. ng m trăng trên ban công ñ bi t tương lai h u v n và làm như chi n tranh v n ch là cơn ác m ng không ch c ñã x y ra. Hơi n ng tai. th s c ăn chơi. vui v như thói quen thông thư ng. ch m t m c ch y theo khoái l c trên ñ i. Lý L Hà quê H i Phòng ñư ng L ch Tray ñư c m i ngư i quen g i là Thông. Năm sau.. Th i này. Sau ñó là Lý L Hà ñã quy n rũ ông Sài Gòn nh ng năm 40. Bà ñã ñi ôtô lao nhanh ñ n ch h n hò ñ ngăn c n m t v án m ng có th x y ra.

không có gì lý thú như trư ng h p anh lính Nh t. Nó l n như m t ngôi chùa. Nh ng ngư i có máu m t c a b máy chính quy n b o h và nh ng ngư i Pháp khai kh n ñ n ñi n ñ u mu n có m t căn nhà ñây? Thành ph ñư c coi như m t b o tàng ki n trúc. T trên ng n ñ i ngư i ta nghe rõ ti ng n dư i thành ph . [1] Elula Pierrin Mouson de femmes (Gió mùa ñ i v i ñàn bà). Tr i qua trên ba ch c năm chi n tranh. Nhà vua tương lai ñư c coi là m t ñ a tr ngoan ngoãn. con cái nh ng ngư i có ñ a v cao trong xã h i quan ch c hay thư ng thư. thô k ch. ðây là m t thành t u ki n trúc ñáng n tr ng theo phong cách Le Corbusier hay c a Mallet-Stevens hoàn toàn hi n ñ i. C ñ n ngôi m hoành tráng c a ngư i cha thân sinh ra Hoàng h u Nam Phương cũng hi n rõ trong t m nhìn. Trang trí n i th t cũng gi ng như ð i n i Hu do nhà ki n trúc n i th t Leleu ñ m nhi m. Bà c m th y nh nhõm hơn khi r i xa cu c s ng cung ñình. Nhà xu t b n Ramsay. không có ti ng xe. C u thích cu c s ng thanh th n trong m t khung c nh yên tĩnh. Khung c nh cũng như khí h u vô song ñây ñã thu hút khá ñông ngư i ñ n . có cơ h i hay ñi u ki n s ng ñây. Bu i sáng hôm ñó. Gia ñình B o ð i thư ng v ñây s ng và t nay các con c a h không r i kh i ñây. 1985. ðó là m t nhân v t nhã nh n. C u ta không hi u th nào là tình b n. có s tr giúp c a m t ñ ng nghi p Vi t Nam. d giao thi p. trong nh ng năm 40. C m i tu n sau gi th d c cũng gi ng như ph n l n các tr em Pháp trong th i y. Cùng v i ñ ng ñ i. Vài ngày n a. C u ta v n thích s ng cô ñ c. cao hơn các tòa nhà trong thành ph . Nh ng ngôi nhà ñ p như bi t th c a bà dì Didelot c a B o Long ñ u xây d ng trên ñ i cao. Ngôi nhà này c u ta r t thích. m t th gi i trong T C m thành. Nh t là ñây. Còn hơn c Sài Gòn. t nhà th ñ n trư ng h c tr i r ng ñ n t n chân tr i. C u là ngư i ham thích vũ khí và quân ñ i t khi còn thơ u nhưng c u không nhìn th y gì trong g n năm năm dư i s b o tr c a Nh t B n. ðó là cu c g p năm 1945 cho ñ n lúc ñó c u ta không t ng g p quân ñ i ngo i qu c bao gi . nóng n y nhưng rõ ràng là r t thích s ng ñây. B o Long ñi h c trư ng Les Oiseaux c a công giáo như m c u trư c ñây khi còn nh . có h c th c. Hoàng h u cũng ñã ñ n ñây khi còn nh . l n ti ng tr con nô ñùa. trư ng Les Oiseaux ñưa các sơ v ñây. Ngư i lính Nh t không ph i là ngư i ñ u tiên B o Long g p. B o Long ñ ng th ng ngư i giơ cánh tay ra phía trư c hát: “Thưa Th ng ch ! Có chúng tôi!”. nh ng tòa nhà gia ñình c u góp công xây d ng. B o Long có nhi u b n cùng trang l a nhưng không có b n thân. không khí hòa bình và thanh th n m t cách kỳ l s tàn nh n tiêu tan và chi n tranh b t ñ u. m t thành ph ngh dư ng trong th i kỳ gi a hai cu c chi n tranh th gi i. B o Long có thói quen thích s ng l ng l m t mình. c ti ng chó s a. ti ng chuông xe ñ p. l i có quan h m t thi t v i Giáo hoàng Pie XI nên nhanh chóng ñư c s ch p thu n.47 - . B o Long ban ñ u h c trư ng Les Oiseaux sau ñó chuy n sang Adran cũng do nhà th công giáo b o h và cũng ðà L t. c u ta như thư ng l nhà m t mình. thái ñ c ng r n. Cũng nh gia ñình Nam Phương cho ñ t và b ti n xây d ng. M t b u không khí thôn dã nh nhàng tươi mát. nhu m v oai nghiêm. là s n ào trong gi ra chơi và c nh ng cu c u ñ khi tan h c.. như B o ð i sau này k l i nhưng ông ta không có gì ñ c bi t. nh hơn cung ñi n c u ta sinh ra và l n lên trong ð i N i Hu . tù túng g n như trong tr i t p trung. lúc này ôtô còn hi m l m nhưng là ti ng n ào. tránh xa các trò chơi quen thu c v i b n bè. Gia ñình bà ñã xây m t căn nhà ñ p. nơi ñây không b làn sóng xây d ng theo ki u Tân Á châu làm h ng không gian ki n trúc ñang tràn ng p các thành ph Vi t Nam. B n h c c a c u là m t s ngư i Vi t. [3] ði n c a ñô ñ c Decoux g i b Thu c ñ a tháng 8 năm 1941 . khác xa khung c nh trong ð i N i Hu nơi ñó th i ti t hình như lúc nào cũng n ng n c như s p ñ mưa. m t tòa bi t th b ng ñá ñ u tiên trong thành ph .. ñ i s nư c M t Tr i M c Yokohama ñã ñ n g p v ch ng B o ð i Nam Phương. Bà Nam Phương cũng th . ít c ng nh c hơn và c u g n gũi hơn v i cu c s ng c a các b n trai khác. ðà L t ít b i b m hơn. Chính là ñây. [2] Hi p ñ nh Darlan-Sato. Trư ng Les Oiseaux ñã thành công tuy t v i Neuiìly bên Pháp và ñã xây m t tu vi n ðà L t b i vì gia ñình Nam Phương ñã v ñây. Nhưng ñi u ñó không làm c u khó ch u. trong r ng thông làm ñ p thêm các ng n ñ i ðà L t b t ñ u cu c ñ o l n. Gia ñình bà có ñ phương ti n tài chính. h u h t các ngôi nhà ñ u nguyên v n. Các b n cùng l p tuy t t c ñ u là tr con nhưng có thái ñ dè d t xa lánh c u. ñ n v i tư cách khách m i c a tòa bi t ñi n. anh ta ñóng quân dãy nhà ph c a ngôi bi t th bà dì Didelot ðà L t. T nay c u bé s s ng trong ngôi bi t th xinh x n vùng cao nguyên ðà L t này. tháng 7 năm 1941. còn l i ph n l n là con em gia ñình ngư i Âu. ñây c u th y d ch u. nói th o ti ng Pháp. S ng ðà L t B o Long c m th y d ch u hơn Hu . G n như b n thân c a gia ñình. Bây gi thì bi t th b ng ñá ñã có nhi u. d y theo chương trình Pháp ñư c coi là hoàn h o nh t Vi t Nam. vài tu n n a. Trên m t trăm ngôi bi t th duyên dáng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chi c ki m dài sát ñ t. B o ð i cho xây m t tòa nhà l n g n như m t cung ñi n. có b c thang ñi lên. ñi m xuy t trên nh ng cách r ng thông b t ngàn. Cái th p giá b ng ñá bên c nh ñư c d ng lên như ñ b o v các ngôi bi t th và các tòa công s bao quanh. Ki n trúc sư Cruz v ki u.

Nhà xu t b n Sirey. [5] Philippe Devillers.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment CAOM Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [6] Nhi u ngư i ñã s ng trong th i kỳ này kh ng ñ nh chính m t v Pháp ñã b trí ñ Phi Y n g p B o ð i v i ý ñ n m ch t ông vua bù nhìn này hơn n a. h sơ 1207.48 - . L Asie du Sud-Est (ðông Nam Á). báo Le Monde (Th gi i) 23 tháng 2 năm 1946. Nhà xu t b n Le Seuil. [4] André Blanchet. 1971. Philippe Devillers trích d n trong Histoire du Vietnam (L ch s Vi t Nam). .

M t quân nhân. ph ng theo các phương pháp ho t ñ ng c a SOE (Special Operation Executive). ñ i uý Hebre. Nhi u khi h li u lĩnh và mu n ăn to. trong lúc ñang ng h mư i hai quân nhân ñ ng minh b r t xu ng bi n. ðư c cung c p tin t c tình báo. nam Qu ng Tr . t t c làm cho ðông Dương tr thành m t ñi m ñen ñ c bi t châu Á thu c ñ a [1]. ngư i Nh t ñ u không phát hi n ñư c [2]. Tuy nhiên nhi u tháng ròng t cu i 1944 ñ n ñ u 1945. So v i ngư i M và ngư i Anh. Cũng như các thu c ñ a. Ông quy t ñ nh ng h ngư i Vi t Nam mong mu n ñánh ñu i ngư i Pháp ra kh i c a. Ngư i Anh cung c p máy bay còn ngư i M thì cung c p vũ khí. Con ngư i n m toàn b h th ng bí m t trong nh ng tháng ñ u là Crèvecoeur thu c phái De Gaulle. Ban này ñ t dư i quy n tư ng Blaizot ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp Vi n ðông.. theo kinh nghi m c a ñ i quân ng m ho t ñ ng b n năm dư i ách chi m ñóng c a ð c. giúp nh ng ngư i lính vư t ng c và giúp các phi công t máy bay b b n rơi. t m ñã ñ l i t p h sơ dày c m mư i lăm t p t i Vi n l ch s quân s Vincennes. m t thương nhân làm ăn ðà N ng. các cơ quan công chính và ñư ng s t t ch c phá ho i vi c qu n lý khai thác ñư ng s t. các bi n pháp h n ch v kinh t nh m ràng bu c thu c ñ a v i chính qu c. Cu i tháng t t c các t ch c ch ng Nh t ñây ñã nh n ñ y ñ vũ khí ñ làm nhi m v . Nhưng nói chung h hoàn thành nhi m v . trung uý ngay sau khi Pháp ñ u hàng mong ư c ñư c sang châu Á ñ chi n ñ u ch ng Nh t hay ñơn gi n ch d n thân tìm ki m vinh quang. Các thành viên c a nhóm Gordon cung c p tin t c tình báo trư c h t cho ngư i M . ð u năm 1945 ñư c ngư i Anh giúp s c h b t ñ u xây d ng m ng lư i tình báo trên toàn bán ñ o ðông Dương. Hình như h cho r ng không ph i là nhi m v quá khó khăn không th th c hi n ñư c. Pavie là m t danh c a t ch c Hu do Ban Hành ñ ng (Service Action) c a l c lư ng Pháp t do. tr ng pháo và ñ n pháo. Trên m t ñ t n i ñ a có m ng lư i g m viên ch c dân s và quân nhân là t ch c Gordon ñư c l p ra t nhi u năm nay.. ðó là ñi u ngư i Pháp mong ñ i. nh ng ngư i Pháp theo De Gaulle ñã hành ñ ng. Vì các nhóm ch ng Nh t ñây không ph i ch có giúp ñ ngư i M mà còn có ý ñ nh ch ð ng minh ñ b vào ðông Dương s n i d y ño t l i ch quy n t tay Nh t. Các công ch c. giám ñ c nhà máy ñi n. Ngư i Nh t ñây không nhi u. m t tích trong nh ng tình hu ng kỳ l . ñư c ghi trong các b c ñi n m t như m t tr n Normandie phía b c nư c Pháp mư i tháng trư c ñó. ít ng h th m chí ch ng l i các ho t ñ ng ch ng Nh t c a các ph n t theo De Gaulle. Ngư i t bên ngoài quy t ñ nh các ñòn vũ l c và ti p t vũ khí. trên ñ o Ceylan (nay g i là Srilanca) g n ñây. Hai ông này s r ng Nh t s vi n c ñó ñ lo i b ngư i Pháp và ch m d t ch quy n c a Pháp ðông Dương. Ngư i ph trách c a m ng Gordon. nh ng quan h căng th ng n y sinh gi a cánh dân s và quân s . Nư c M ngh sĩ cũng như dân chúng ñ u lên án thái ñ c a Pháp ñ i v i các thu c ñ a cũ c a mình. M ném bom căn c Nh t ngày càng chính xác. Ch còn 15 ngày n a nh ng nhóm ho t ñ ng bí m t ñã s n sàng kh i s . L n này nh ng ngư i lính dù không nh y xu ng Bordeaux hay Nevers Pháp mà phía b c Hu . nha sĩ và Niedris. Gey. ð u năm 1945. Các m ng lư i ch ng Nh t c nh tranh nhau th m chí ñ i ngh ch v i nhau. Nhưng T ng th ng Roosevelt l i là ngư i kiên quy t tán thành chính sách phi th c dân hoá. H th dù không ph i ch là nh ng kh u ti u liên Stein hay súng l c t ñ ng mà c nh ng d ng c r t khó gi u kín như ñ i bác. Crèvecoeur ñ t b n doanh Côn Minh phía nam Trung Hoa. Nhưng Trung Kỳ còn có nh ng căng th ng gi a các nhóm có l i ích khác nhau. ði n ngày 2 tháng 2 năm 1945 ñánh ñi t Hu ñánh d u vi c ch m d t các d t th dù. Ngoài ra chính tư ng De Gaulle Alger ñã ra l nh cho ông ta c m ñ u Ban Hành ñ ng. Báo M Chicago Sun (M t tr i Chicago) vi t: ðông Dương thu c Pháp tr thành tư ng trưng cho ch nghĩa th c dân da tr ng. ð u tháng 2 năm 1945 h yêu c u có s ti n mư i nghìn ñ ng b c ðông Dương ñ d n d p bãi ti p nh n Làng H i phía tây thành ph Hu . T ch c này thu lư m tin t c. ðó là m t con ngư i cương ngh . Hàng kilô gi y không nói ñư c h t các ho t ñ ng c a các thư ng sĩ. do ñánh tráo hay do ki m soát Khâm s Trung Kỳ. ñã phát ñ ng ngư i Pháp kháng chi n ch ng ð c. không th n tr ng. ðó là ngày N. Cu i cùng. ngư i Pháp làm r t ít ñ giáo hóa dân chúng và c i thi n cu c s ng v t ch t cho h . Giraud. ñ u óc phiêu lưu m o hi m nhưng chính xác. k sư ñi n lãnh ñ o phong trào kháng Nh t. không ng ng tìm ñư c nh ng bãi r ng ñ th dù vũ khí. Ngay c tư ng Turquin ph trách quân s cũng v y. S nghèo nàn tràn ng p ñ t nư c.49 - . công cu c kháng c ngày càng tr nên quan tr ng. Có chuy n v n t i c a Nh t B n b ch n l i v i muôn vàn lý do.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 12 Daniel Grandcleùment Ngày 2 tháng 2 năm 1945 ñài phát thanh bí m t c a m ng lư i Pavie nói r ng v a nh n ñư c m t trăm ba mươi ba thùng và hai mươi hai hòm và nay yêu c u g i ti n ñ n. s ngu d t c a ngư i b n x . ð i uý Crèvecoeur là ngư i ph trách mi n trung x Trung Kỳ. T i Hu . m i ñ n Kandy. k sư trư ng công chính. Girard. cơ quan ñ c v Anh ñư c Churchill hoàn ch nh. An Nam ch có b y nghìn quân . H th o lu n nhi u khi không gi gìn ý t . Dư i s thúc ñ y c a Ban Hành ñ ng nhi u sĩ quan và h sĩ quan trong quân ñ i thu c ñ a tham gia vào m ng lư i ch ng Nh t. Grandjean.

Ngư i Nh t v a nh c nh h r ng chi n tranh chưa ph i là ch m d t. H b chính nh ng ngư i v a ăn nh u v i h ban nãy rút ki m và dao găm x t ngay. Trong ñêm kinh hoàng ñó. chi m nhà băng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment trong t ng s b n mươi b y nghìn toàn ðông Dương k c Cao Miên và Lào. Chi u hôm sau ñơn v b o v thành Hu h vũ khí ñ u hàng. G n b n trăm lính Pháp b ch t ñ u b ng ki m. B o ð i sau này vi t h i ký: Cái ñ u Pháp b c t lìa kh i cơ th Vi t Nam. S còn l i ñ u b b t h t. Hình như không bi t gì ñ n ho t ñ ng c a nh ng ngư i Pháp ch ng Nh t này và r t ít quan tâm ñ n cu c chi n. Nh ng ngư i trư c ñây coi thư ng s c m nh ngư i Nh t cho r ng h không có nhi u quân. nhưng lúc này ñây vào ngày 9 tháng 3 năm 1945 t t c nh ng ngư i Pháp ðông Dương ñ u có chung m t m c tiêu. ông ta nói ñã b hoàn toàn ñ ng ngoài m i âm mưu khôi ph c ch quy n c a ngư i Pháp. m t lo i Gestapo châu Á lo i tr h t nh ng ph n t ñã ngăn c n công cu c phòng v c a Nh t B n. T i nhà Ngân hàng ðông Dương. nư c An Nam c xưa ñã chuy n thành m t nư c Vi t Nam m i [3]. S có m t g n m t th k c a Pháp b xóa s ch trong m t dêm. Nh ng ngư i ñư c chính ph m i Pháp tín nhi m. “Dư i t m bình phong ñó chúng ta s l a ch n nh ng ngư i s làm vi c cho chúng ta trong tương lai”. Quân Nh t ch t hai trăm b n mươi b y binh sĩ. Các ñơn v lính Pháp ñang chu n b rút ra ngoài ñ u b tiêu hao. Nó có th ch ng t r ng vi c De Gaulle tuyên chi n v i Nh t không ph i là nh ng l i l tr ng r ng. tình hình còn bi th m hơn. nơi thư ng xuyên c a Toàn quy n Decoux. Theo th ng kê c a quân ñ i vi n chinh Pháp năm 1947. ðài phát thanh Sài Gòn qua l i kêu g i c a n phát thanh viên ngư i Pháp ngh n ngào ñ c l i kêu g i ngư i Pháp ñ u hàng. Nh ng ngư i Nh t khi m i ñ n di u hành trên ñư ng ph m t cách d thương. Trong ñêm 9 tháng 3 toàn b lính Pháp Hà N i ñ u b b t làm tù binh cũng như L ng Sơn. ngày 9 tháng 3 năm 1945 b t ñ u t bu i t i ngư i Nh t kh i s tru t quy n th ng tr c a Pháp. m t làn sóng t n công khi n dân chúng và quân ñ i thu c ñ a s ng s ! Trong l ch s ngư i ta g i ñó là ñòn m ng 9 tháng 3 hay là cu c ñ o chính m ng 9 tháng 3. Quân lính thu c ñ a ñã ch ng c h t s c mình. T i Hu . Tuy nhiên danh sách nh ng k b hành hình mùa xuân năm 1945 còn dài. Ch ñ l i hai lính Nh t ñ canh gi tòa nhà tư ng trưng cho s c m nh c a C ng hòa Pháp. Tàn binh quân ñ i b o h ñ u b b t làm tù binh g n ñ n Mang Cá. Chính qu c còn b n tâm nhi u chuy n khác. n u không nói là h hê trư c tai h a c a b n th c dân. nh ng trí th c ngư i Nh t ñã t ng t ch c chung nh ng ho t ñ ng giao lưu văn hóa v i tư s n thu c ñ a ñã b c l m t cách ñáng ng c nhiên nh ng hành ñ ng tàn b o c a h . Còn ñ i v i dân chúng ngư i Vi t. bi t bao hành ñ ng tàn ác không th gi i thích ñư c không th tha th ñư c và nói chung ñ u không g p s kháng c ñáng k nào c a ngư i Pháp. quân ñ i Nh t giam gi tù binh Pháp trong xà lim và t p trung qu n thúc ki u dân Pháp t i các tr i ho c các khu bi t cư. thì n u không t ra thù ngh ch thì cũng là th ơ. lính Nh t yêu c u khách h vũ khí và ra l nh cho quân lính dư i quy n ph i ñ u hàng. m t chi c c u s t b c qua sông Hương th i ñó g i là c u Clémenceau dùng ñ dân chúng ngư i Pháp bên này sông Hương sang ñư c khu ð i N i và kinh thành Hu . Hi n binh Nh t. M t ti ng sét. Tóm l i m t ñòn tàn nh n và công hi u m t cách ng c nhiên. Các sĩ quan bu i t i m ng 9 ñã ñư c m i ñ n ăn t i v i các c p ch huy tương ñương c a Nh t. quân c a tư ng De Courcy ñã dùng ñ ch ng c l c lư ng tri u ñình n i d y. H ñ u bi t vi c gì x y ra. hai nghìn m t trăm ngư i Pháp b gi t h i trong ñêm m ng 9 tháng 3 và nh ng ngày sau ñó. lính Nh t gi t ngư i gác ñêm. T i Hu chín trăm tù binh b tra t n nhưng không ai cho bi t thành ph n và vũ khí trang b cho các nhóm ch ng Nh t ñư c . Nh t l t ñ Pháp. Nhi u tr n giao chi n ác li t và ñ m máu di n ra. b n gi t b ng ñ i liên. Như v y nh ng ngư i ph trách chính quy n b o h và nh ng ph n t trong Ban Hành ñ ng ñã b t tay nhau cùng hành ñ ng. lư i lê ho c b giam gi . Ch c n m t ñêm. ngư i da tr ng b ti n công. Sĩ quan Pháp t ch i. T i ðà L t. Ch trong m t ñêm. kèm sát ñô ñ c và bao trùm lên b máy quy n l c c a ông ta. Nhi u binh sĩ ñang ñi chơi ngoài ph b t ng b b t ho c b gi t. trung tá Crèvecoeur bí m t ki m kê nh ng ngư i Vi t Nam ñáng tin c y. Kh p nơi trên toàn ðông Dương. T i sao ph i v i vã ñi ñ n m t chung cu c xem ra không th tránh kh i? Các pháo ñài bay M ñã ném bom Tokyo. Cũng ngày hôm ñó. T i Paris cu c ñ o chính Nh t ðông Dương không ñư c ai chú ý. nay l ng l ngơ ngác ng i trong nhà giam băng bó v t thương. Ngày 9 tháng 3 năm 1945. Ti c rư u tan. B c ñi n k t thúc b ng m t ño n ñ phòng “tham v ng c a ngư i M ”. Quân ð ng minh ph n công quân Nh t g n như kh p các m t tr n Á ðông. Ngư i Nh t m c thư ng ph c ñ t o th b t ng r i chia nhau bao vây các doanh tr i quân Pháp. Sau này Toàn quy n Decoux s b ñưa ra tòa x v t i trung thành v i chính ph Vichy. Còn B o ð i. Ch c h n vì là n u gi i phóng ñư c m t vùng ñ t thu c ñ a cũ có s tham gia nhi t tình và có k t qu c a Pháp s có nh hư ng chính tr l n. Tuy nhiên quân Pháp c l t ch ng l i. t i ñây năm 1885. nh ng ngư i c m ñ u ch ch t c a chính quy n b o h ñ u ñư c thông báo v tình hình khá ch t ch . nh ng quân nhân M t Tr i M c b t ñ u kh i s b ng vi c chi m nhà ga r i khách s n Morin ñ u c u Trư ng Ti n.50 - . Không còn th i cơ nào ñ nghĩ ñ n các tranh giành nh hư ng v i ngư i M hay các cu c thanh tr ng ti p theo s s p ñ c a ch ñ Vichy. ñ c chi m ðông Dương.

nhưng Pháp ch t r t ít vì quân Nh t ít b n ñ n th t ch ñ t pháo ñùng ñ uy hi p khi n quân Pháp tư ng là ñ n th t nên ñ u hàng ngay còn các quan ch c dân s thì cho b t ngay ch tr m t s tên ngoan c b gi t. M i cơ quan trong tri u ñình ñ u có quan ch c t Paris c ñ n ñ ñ ng ñ u. Ch ng có gì quan tr ng th t nhưng ñ ngh ngày 10 tháng 3 c a h ñưa ra ph i ñư c tr l i. Hôm sau ngư i Nh t m i ñưa B o ð i và Nam Phương v Hu . ông “ph i” ñ ng ra tr vì v y! Ngày 9 tháng 3 Nhà vua và Hoàng h u ñang ñi săn. Nhưng khi ông Hòe h i ai s thay Khâm s Pháp n m th c quy n hành pháp. ñeo kính tr ng. Ng i ch m ch trên s p sơn son th p vàng bà ti p t c nói chuy n m t cách khoái chí v ván m t chư c v i các v ñ i th n vi n cơ m t trong ñó có c Ph m Quỳnh. Thôi cũng ñư c. Tuy nhiên Ph m Kh c Hòe. Bà t ra ít xúc ñ ng v s ki n di n ra ñêm trư c. nhưng chúng tôi s s m chuy n giao cho ngư i Vi t Nam”. như thư ng l khu r ng cách Hu vài cây s . Ông vi t: “Sáng s m hôm sau 10 tháng 3 ông ñi xe vào ñ n c a Thư ng T th y c a ñóng ch t g i mãi không th y ai ra m . phù phi m hơn là s th c. Th y ông Hòe ñeo bài ngà Ng ti n Văn phòng T ng lý. Quan thư ng thư h Ph m nói ñ m i ngư i yên tâm: ðư c m t ñ i tu n tra Nh t tháp tùng. không ñ ng ch m ñ n Nam tri u”.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m nh danh Ban Hành ñ ng. V n ñ ñư c bàn là ti p nh n hay khư c t n n ñ c l p mà ngư i Nh t trao tr . B o ð i ñã tr v ð i n i an toàn và v n m nh kh e. Sau m t ñêm ông có th i gian suy nghĩ tính s v i chính quy n Pháp. V n không có tin t c gì v Nhà vua. H ñã ph i tìm ngư i thay th . viên sĩ quan Nh t l c ñ u tr l i không bi t... ñ i s nư c M t tr i m c v a ñ n ñây hôm qua. V y là trong ñêm x y ra ñ o chính ñó B o ð i v ng m t t i Hu . ñ ng h nh ng ngư i qu c gia Vi t Nam. Chi u ngày 9 ngư i Nh t ñón ñư c h gi l i. V y h ph i c ñưa ngư i b n x vào l p ch tr ng c a các quan ch c b o h ñ l i. các v ñ i th n trong Vi n Cơ m t ñã ñ n ñây nhưng th y B o ð i còn ng li n kéo c sang ch u bà Hoàng thái h u Cung Diên Th .. B o ð i không mu n ch ng ki n s tan rã c a nh ng ngư i b n cũ. ðây là có tính toán. Nhà vua ñang lu m d n trong bàn tay ngư i Pháp. Duy ch còn sĩ quan ch huy trong quân ñ i Nh t căn b n là căm ghét ngư i da tr ng. 11 tháng 3 Ph m Kh c Hòe ñ n ñi n Ki n Trung nơi và làm vi c c a B o ð i h i. . H không có ñ s c hay ñ th i gian ñ l p b máy th ng tr m i. gươm bên hông dài lê thê sát gót. ð c T còn nói nh v i ñ i th n b H là H ð c Kh i h i vay ba trăm b c ñ ti p t c ñánh bài. Cách nhìn c a ông Hòe không êm d u gì. Nh ng quan ch c Pháp không còn. Cu c h p r t quan tr ng. Trư c khi r i phòng. L a chi n tranh ñã lan trên ñ t Nh t. Tokyo b các pháo ñài bay c a M oanh kích. B o ð i ch là ông vua bù nhìn. ch vui thú săn b n và mơ m ng thì nay ñang chơi ñòn chính tn khá tinh t khi n các quân nhân Pháp không tư ng tư ng n i. Còn hơn th vì ngư i Pháp ñã báo trư c là d a vào ông ñ tuyên b ñ c l p cho Vi t Nam [4]. v ñ i th n v n ñ m nhi m công vi c “h u h ð c T ” t c là làm m t chân ñánh bài v i bà Hoàng thái h u. Ông ta ñ ngh s ñ m nhi m ch c trách . Trùng h p ng u nhiên? Không.. v i nh ng quân nhân Pháp b ngư i Nh t k t t i là ph n b i. Nh ng c n th n c a Nhà vua ñ u bi t xe ôtô ch B o ð i ñã r i kh i khu v c săn t ñêm nhưng h không bi t ngư i Nh t ñã gi ông su t ñêm khi xe v ñ n Hu ! Cu i cùng. Ông T ng lý văn phòng c a B o ð i lo ng i không ph i là s an toàn c a các b n ông mà s r i lo n c a b máy ñi u hành ñ t nư c. thi t quân lu t ñ gi tr t t và giúp Vi t Nam l y l i ch quy n ñ c l p ñ cùng Nh t B n xây d ng kh i Th nh vương chung ð i ðông Á” [5]. Làm sao ñây ñ t ch c b máy m i duy trì ho t ñ ng các cơ quan công ích và cu i cùng là ñánh ñòn b n th c dân ngư i Âu? B ng cách giao quy n hành cho B o ð i. ông Hòe ñã g p l i h . Lúc ñó m t th v lên báo B o ð i ñã d y và s n sàng cho vào b ki n. ông ph i xu ng xe và lên xe c a chúng. Ông ñã phong thanh ñư c tin t ngày 25 tháng 2 là ngư i Nh t s hành ñ ng nhưng ông không thông báo cho ngư i Pháp bi t. m t mũi khôi ngô. N n th ng tr c a Pháp b quét s ch. Câu chuy n v n ñang rôm r nhưng ai cũng lo l ng v Nhà vua. y ñ ng nghiêm chào và kính c n nói b ng ti ng Pháp: “Quân ñ i Thiên hoàng ch tru t quy n c a th c dân Pháp thôi. Trên tư ng dán nh ng t b cáo b ng ch Hán ñ i ý: quân ñ i Thiên hoàng ñã ñánh ñ Pháp. Ngư i xem bàn lu n xôn xao ngh n l i l i ñi ông Hòe quay xe ñ nh tr ra thì b b n lính Nh t ch n l i. Yokoyama. Ông Hòe ñã ghi ñư c di n bi n các s ki n khá chính xác ñúng như ñã x y ra bên trong T C m thành. Quân ñ i Nh t s p ñ t ng m ng. nay không còn ngư i Pháp n a thì b máy nhà nư c s ñi u hành s ra sao ñây và ñi u quan tr ng nh t là ai s tr lương ñây? Ngư i Nh t? Viên quan ba Nh t nói ñ ông yên lòng: “Chúng tôi s n m gi các v trí c a ngư i Pháp trư c ñây. H dùng th i gian ng n ng i còn l i trư c khi b i tr n ñã th y trư c là không th tránh kh i. d n ñ n trư c m t tên quan ba Nh t tr tu i.51 - . C c di n chi n tranh ñã thay ñ i. T i ñây. chính th ñô c a h . Dân chúng t t p trư c t b cáo khi n xe ông Hòe không ñi ñư c. sáng hôm sau. Th v tr l i vua ñã v nhưng còn ñang ng mê m t? Trư c khi ông ñ n. Bà Hoàng thái h u T Cung m c dù còn s m ñã phì phèo hút thu c sâu kèn. Sau này ông ñi theo c ng s n nên ông cũng ph i h b t gi ng khi miêu t v Hoàng ñ nh d . Viên sĩ quan Nh t cho bi t thêm quân Pháp ñã ñ u hàng trên toàn lãnh th ðông Dương. nguyên T ng lý Ng ti n văn phòng c a ông l i miêu t khác. H c s c tàn lao vào công vi c cu i cùng này: ph c hưng ch ñ quân ch .

lúc ñó b Nh t chi m ñóng và ñ i tên là Chiêu Nam ñ o. phù h p v i nh ng nguyên t c chung v ð i ðông Á. giày thêu. Khi chia tay. . m t thanh tra ti u h c ñã ñư c Yokoyama ti p trư c khi vào b ki n B o ð i. Nhưng khá nhi u sĩ quan c a ông không tán thành trao ñ c l p cho ngư i ðông Dương vì theo h dân chúng ðông Dương chưa ñ trình ñ cai qu n ñ t nư c. b n d th o ñư c m i ngư i nh t trí ch p nh n. M t b c tranh t p nham v s c ph c. Sau bu i ch u Hoàng thái h u. dư i v n m c qu n tây và ñi gi y tây. Vi t Nam ñ c l p nhưng th c t ch Trung Kỳ và B c Kỳ tr ba thành ph Hà N i. sau l bái m ng t i ñi n C n Chánh. C n th o ngay m t b n tuyên chi u c a Nhà vua.. V l i ông Kim. B o ð i chuy n sang chuy n ñi săn hai hôm trư c. khoác áo g m r ng ra ngoài.. ông ñã săn h ñư c con bò r ng r t to. b n áo dài g m qu n r ng nhưng các b trư ng khác không ai b t chư c nhà giáo già và m i ngư i v n m c âu ph c nhưng ch p khăn ñóng trên ñ u. ðà N ng và toàn b Nam Kỳ là như ng ñ a chưa ñư c ngư i Nh t trao tr . Ai ñã ch n và ch ñ nh Tr n Tr ng Kim? Ch c ch n ph i là ngư i Nh t. T t c ñ u nh t trí hoan nghênh. Chi u tình hình qu c t nói chung và tình hình châu Á nói riêng. Ai thích m t chư c và th t bò r ng thì chi u nay vào ch u ð c T . Bà này ñòi các v b trư ng m c qu c ph c. T ng lý n i các s ñ i khăn ñóng. t coi là m t ph n t trong ð i ðông Á nguy n s ñem hêt s c mình ñóng góp vào n n th nh vư ng chung. . n i th ng kh ngư i Pháp ph i ch u. Tuy nhiên bà Hoàng thái h u cũng m i tr u và thu c ñ thay l i chào m ng.. ðó là ý ki n c a tư ng Tscuchihashi. H i Phòng. M t d th o ñư c Ph m Quỳnh ñưa ra ngay sau ñó g m có m y ý chính: ..Hai là xóa b các hi p ư c ñã ký v i Pháp. có l th i cơ v n chưa ñ n v i ông ta chăng? Gi i pháp ñưa Cư ng ð v làm vua v i Ngô ðình Di m làm Th tư ng ñã có lúc ñư c tính ñ n. t ng tư l nh l c lư ng chi m ñóng ñã th ng th . Nhà vua thông báo cho H i ñ ng cơ m t và h i ai có ý ki n gì không. Bây gi ch còn vi c ra m t b n tuyên b Vi t Nam ñ c l p. B tham mưu Nh t cu i cùng gi B o ð i. toàn th n i các d n nhau ñ n ñi n Ki n Trung ñ y t ki n Nhà vua và Hoàng h u. t tôm hay ñánh m t chư c là m t ñam mê không th b c a bà Hoàng thái h u. Th c t b n d th o ch chép l i trung thành m t b n giác thư mà Yokoyama ñã trao cho Nhà vua. bà không quên m i Th tư ng và các b trư ng ñưa các bà m nh ph ñ n luôn ñ ch u tam cúc. Cu c h p k t thúc ch sau m y phút r t nhanh. M i ngư i ñ u vui m ng.. Cùng v i các quan ñ i th n trong Tri u ñình ông ta th y ngay n n ñ c l p có nh ng gi i h n như h i còn m ma ch ñ b o h . ðó là nhà s h c. Ph i vi t th nào cho khác v i b cáo c a ngư i Nh t. Ph i l p chính ph cho nhà nư c m i. có uy tín và trư c ñây ñã b ngư i Pháp truy nã. m i các th y v ngh . H m sâm banh chúc m ng tân Th tư ng và các b trư ng có m t ñông ñ . r i Nhà vua k t thúc cu c h p: Thôi. và như v y s mang danh nghĩa c v n t i cao c a chính ph Vi t Nam ñ c l p s ñư c thành l p nay mai. các v tra t n ñang di n ra ch cách cung ñi n Nhà vua ch vài trăm mét. Tscuchihashi nghĩ r ng ch c n ñ c l p danh nghĩa hơn là th c ch t và chính ph c a Vi t Nam ñ c l p ph i ñư c ki m soát ch t ch [6]. b n tuyên b Vi t Nam ñ c l p. Chính ph m i ñư c thành l p ngày 17 tháng 4 năm 1945 nhưng vì ph i ch các v tân b trư ng t p trung ñông ñ nên ngày 8 tháng 5 m i chính th c ra m t t i Hu trong T C m thành. Hơn n a ông ta cũng ph n ñ i không ch p nh n nh ng quy t c m i. Dù trong các c n th n cũng có ngư i nh c ñ n tên Tr n Tr ng Kim nhưng Nhà vua ch ng có vai trò gì trong vi c ch ñ nh này. V y thì ch n ai là Th tư ng? Tho t ñ u Ph m Quỳnh ñư c ch ñ nh t m quy n nhưng hình nh Ph m Quỳnh quá l m t thân Pháp.52 - . sau khi ñư c ñư c ông Hòe hoàn ch nh ñã ñư c công b . Nam Phương thân ái h i thăm gia ñình t ng v khi n h r t c m ñ ng. không có ñ c l p tài chính. Ch ng ai có ý ki n gì.Ba là chính ph Vi t Nam ñ c l p s h p tác thân thi n v i chính ph ð i Nh t B n ñ cùng nhau xây d ng kh i th nh vư ng chung ð i ðông Á.v. C hai nom dáng ñi u vui v . Nhà vua m c áo dài lam b ng sa tanh. nhà giáo Tr n Tr ng Kim.M t là tuyên b Vi t Nam ñ c l p. v. Kỳ Ngo i h u Cư ng ð c nh n nh c ch ñ i t ba mươi năm nay Tokyo..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment trư c ñây c a Khâm s Pháp. toàn th n i các ph i vào ch u ð c Hoàng thái h u T Cung t i cung Diên Th . . còn Nam Phương b n áo dài ñ và qu n tr ng. chính ph Vi t Nam công khai tuyên b b t ñ u t hôm nay xóa b hi p ư c b o h ký v i Pháp và ñ t nư c l y l i n n ñ c l p. Không có t ch v ngo i giao. Không có b máy quân s thì không th tuy n m nhân l c cho cu c chi n và duy trì an ninh. Nhưng xem ra không thành v n ñ Ngày 11 tháng 3. Nhưng t i sao không l p vua m i. Tokyo li n ch n m t nhân v t có tinh th n qu c gia ôn hòa hơn và g n gũi v i Nh t B n hơn. hi n ñang nương náu t i Singapore. T i ñây v ch ng B o ð i và Nam Phương ñã ch s n. Nư c Vi t Nam s n l c b ng phương ti n c a chính mình ñ x ng ñáng v i m t nhà nư c ñ c l p. Các v th m sát. Theo t c l truy n th ng. không có quân ñ i. Như v y chính ph Vi t Nam tin vào lòng chính tr c c a Nh t B n và quy t tâm h p tác v i Nh t ñ ñ t m c ñích nói trên.

Trư c m t Nhà vua ch còn m y tháng trư c khi ñ qu c M t Tr i M c s p ñ dư i các ñòn ti n công c a ð ng minh. m t ñ i tá Nh t m i bà bá tư c Didelot là em gái bà Nam Phương v Hu . ông ch ng coi tr ng ñi u gì ngoài thú ăn chơi. Nhưng c n th n hơn B o ð i nói nh ng tài s n ñã b t ch thu hay bán r i thì không ñư c tr l i. H không th làm ñư c vi c gì n u không có s ñ ng ý c a ngư i Nh t. Không có gì thay ñ i trong vi c th c hi n các thú tiêu khi n c a ông. M y hôm sau khi ñ o d tuyên cáo ñ c l p ñư c ñưa ra cho th n dân. ñư ng b các máy bay M ném bom hư h ng nhi u ch t nhi u tháng nay. Hai cha con ng i trên thuy n lư t trên m t nư c h trong ð i n i ñ . Ngư i Nh t ñưa ñ n m t chi c xe v i c m t ti u ñ i lính h v . câu nh ng con cá chép to hàng trăm tu i ñang nhung nhúc dư i nư c. T t c ñ u t p trung v Sài Gòn. Th n nhiên. Không ph i lúc nào cũng h i hè ñình ñám. Nh ng ngư i ðà N ng t r i kh i thành ph b ng xe l a dành riêng. k c các s ki n x y ra trong th i kỳ này có liên quan ñ n v n m nh c a n n quân ch hay s ph n c a Vi t Nam.. Ăn m ng l ñ c l p theo cách riêng c a mình. ñư c hoan hô. ông báo trư c cho các tân b trư ng ch p nh n m i tình hu ng hi m nguy ñang ch ñón h . ðây là cu c săn cá vì ông cùng v i con trai ng i trên thuy n ph i tính toán khúc x ñ mũi tên hay chi c lao phóng ra ñi qua m t nư c trúng vào con cá ñang bơi. Tuy t nhiên không có ho c ít có ñi u gì có th th t s ñ ng ñ n ông. Ông g n như b n b u v i tr t t m i.ñ . t i khác thì ông chơi qu n v t trên sân qu n v t ñư c b trí trong m t gian nhà kho g n tư ng thành. có l c ñánh gôn trong lúc ti ng n ào c a cu c chi n ñang bao quanh. H ph i ñ l i tài s n. Su t ñ i. nh ng c phư n c c ñ i do nh ng dân quê vác ñi. Nhưng bây gi thì t kh p nơi trong nư c các ñ i bi u ñ n nhi t tình bày t s ng h ñ i v i chính ph m i. Dù ñ c l p ñ n quá d dàng nhưng cũng là sau hàng ch c năm n l c mà không dám mơ tư ng ñ n. ðà L t. Bà bá tư c ph i v t m m t căn nhà r i tìm cách liên l c v i bà ch sau.53 - . ông d y con trai m t trò chơi m i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Chính ph m i b t ñ u nhi m v trong m t b u không khí g n như vui v . chính ph m i thành l p này ñã b cách m ng ñánh ñ . màu c a nư c An Nam. Chính ph ñ u tiên c a Vi t Nam ñ c l p ñã b công kích trư c. nh ng ngư i b ñi ñày hay c m lưu trú ñ u ñư c tr t do. và Hu (ñ i v i ngư i sinh s ng mi n Trung). Các chuy n ñi mang dáng d p c a nh ng cu c di dân.. ð có thu hút nhi u cá ông còn chi u ñèn xu ng m t nư c. Nhà vua cùng m t lúc t ch c chính ph m i và quan tâm ñ n ñ a con trai c a ông. Hà N i. Bà bá tư c m t mình v i ñám tr . M t s ngư i cho cá tính c a ông vua bù nhìn này quá gi n ñơn.. Chuy n ñi kéo dài ba ngày. Chi n tranh ch ng làm ông b n tâm. T t c các c u trên ñư ng ñã b ñánh s p. Con ñư ng d c sông Hương ñông ngh t ngư i ăn m ng ñ c l p. ðây là ñoàn ngư i ñi ăn m ng ñ c l p gi ng như m t ñám ma nhà giàu hơn là m t cu c bi u tình yêu nư c v i pháo n . vì ñình công. ph t giam vì tham gia h i h p hay xâm ph m t do báo chí. Ba ngày ph i ñi sáu trăm cây s t ðà l t v Hu . Nhà vua v n m i mê săn b n. Nhưng dù sao n n ñ c l p cũng ph i ñư c ăn m ng. m c dù chi n tranh và bão t cách m ng. m t ñ o d còn gi i thích thêm nh ng ai ph m t i cư p c a gi t ngư i có ý ñ t nhà dù có lý do chính tr cũng không ñư c hư ng ân xá. B o Long v n ðà L t v i bà dì. Nhưng cu i cùng h cũng v ñ n thành ph . nh ng ngư i Pháp thư ng dân ñi t n n b t bu c hay quân nhân tù binh ñ u lên ñư ng. M t chi c loa phóng thanh kêu oang oang ñinh tai nh c óc các kh u hi u. T i nay thì ông ñi săn cá. Ch p nh n ñ c l p trong b i c nh ñó có ph i là sai l m không? M c dù ngư i b o h Nh t B n ñã suy y u. Tuy nhiên ê-kíp m i này g m nh ng ngư i có tinh th n qu c gia s làm ñư c ñôi vi c có ích. T t c nh ng ai ñã b ph t tù. Nh ng chi c xe t i r ñám ñông phát nh ng c gi y màu c nh màu vàng . M t nhà văn n có m t Hu hôm ñó miêu t : “Ph chính ñông ch t ních ngư i “b n x ”. Cũng là con ngư i trung th c. Hơn th n a. Nha Trang. nét m t ngơ ngác như không hi u sao h l i ñư c ñưa ñ n ñây” [8]. Trong th i gian ñó. Và ngoài ra trò chơi chính tr này có v làm ông thích thú. không ñư c t ñi ñâu. ti ng tr ng inh i. ti ng cò c chói tai c a dàn sáo nh . Trong T C m thành cu c s ng v n ti p di n bình th n như trư c ho c g n như trư c. T hôm sau. B o ð i ban D ân xá các chính tr ph m. Tuy nhiên Nhà vua là con ngư i chu ng th c t và sáng su t. Tôi r t sung sư ng” [7].. con ñ c a bà và các con c a bà Nam Phương. nhưng qu là cách s ng c a ông vư t lên trên m i s lo toan b n b u c a ngư i thư ng. Các ñư ng xe l a ñ u b quân ñ i mang theo vũ khí và canh gác . H ph i ñương ñ u v i s s nh c khi ngư i Nh t ñ n lư t h b ð ng minh ñánh b i và r i kh i ðông Dương. Không th t s là tài t . M y hôm sau ông tr l i các nhà báo: “Th i Pháp thu c tôi không nói ñư c gì. Bu i t i hôm ñó. ông Con Tr i này ñã gi ñư c phong cách s ng theo s l a ch n c a ông. ch c ch n B o ð i v n hy v ng có th i gian ñưa Vi t Nam v v i các nư c t do. m i ngư i ch ñư c mang theo mình m t valy xách tay. Ngày 9 tháng 3. chơi qu n v t. h h ng v i các s ki n ñáng l ra ph i thu hút s chú ý c a ông. Ch vài tháng sau.

su t ngày ru rú trong n i cung. các t cáo th dán trên tư ng cho bi t m i s ñi l i trong khu bi t cư ñ u b c m. máy ch . nh ng ngư i Pháp thư ng dân ñ u ph i d n v các khu v c riêng và không có quy n ñi kh i nơi ñó. vài trăm gia ñình. kèm theo tr em và hành lý c ng k nh. m i ngư i ñ u t ch c t v . ðó là trư ng h p c a nhà Ngân hàng ðông Dương t i Hu do m t giám ñ c và phó giám ñ c c a Ngân hàng Yokoyama Spishi ñi u hành. súng cao su và c bóng ñèn ñi n mà khi n có th gây ti ng n khi n ñ i phương có th nghi là ti ng súng. H ñư c làm gì tùy ý mi n là không ra kh i chu vi dành cho h .. May m n là bà v ñ i s Yokoyama l i là ngư i Pháp và có th nh c y. b ng xe ñ p ho c nh ng chi c ôtô hi m hoi vì không ñào ñâu ra xăng ch y xe.. ñeo ñ các huân huy chương trên ng c bình th n bư c lên xe v n t i ñưa h v tr i giam. tr m cư p hay nh ng ph n t “qu c gia” quá khích. Cũng may là trong chu vi y ñã hình thành nên m t cái ch và lúc ñ u có bán c lương th c. Ngày 27 tháng 8. Ngư i thì tràn vào các khách s n. Các b nh nhân dù chưa kh i cũng ph i tr v nhà. M t y ban tương tr ñư c thành l p thay m t Pháp ki u giao d ch v i nhà ñương c c Nh t vì nh ng ngư i có trách nhi m h p pháp ñ u b b t tù ho c ñưa ñi t p trung. Các nhà buôn ñư c t do mang hàng ñ n bán. ñ n m c ngày 25 tháng 4. nh ng ngư i Vi t v n b ñi. mà ch có m y cha c ngư i Canada g c Pháp chăm sóc. ð i v i nh ng ngư i ñó chúng ta ph i cư x theo ñ o lý chung ð i ðông Á. ñ ng th i t thái ñ c ng r n c a nh ng ông ch m i ñ i v i nh ng ai . ð ti p t c giao lưu v i nhau. “Khi m t con chim nh b thương qu n . ph n và tr em thân nhân các tù binh Pháp t m lánh. H chen chúc nhau nhưng cu i cùng cũng thu x p ñư c ch ch p nh n ñư c. thư ng dân Pháp t n n v ñây r t ñông. bà ta ñã khoan h ng ñôi chút v i ngư i Pháp. Các th y thu c. Vào tháng 3 năm 1945. Có nhi u ngư i Pháp ñã làm h t s c mình vì l i ích c a nhân lo i. Không b coi là tù binh. ða s gia nhân h u h trong các gia ñình Pháp ki u ñ u b tr n.. M t cu c ñi ñày nh nhàng dư i con m t tò mò c a dân chúng ngư i Vi t h t ho ng trư c cách ñ i x v i các ông ch cũ c a h . ðài thu thanh. Ch nh ng ai có ñeo băng tay do quân ñ i Nh t c p m i ñư c ñi l i. Ngư c l i nó v n có quy n phát hành gi y b c mà nh ng ch nhân m i ðông Dương quan tâm trên h t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment bao vây. Dù sao các giao d ch ngân hàng không có gì nhi u. R t ñông. phó m c cho b n cư p c a gi t ngư i. Các góc nhà.ñã h p tác v i ch ñ th c dân.. Perrin m t nhà văn n ngư i Âu có m t Hu ñã miêu t . tr thành nơi trú n chính c a ki u dân Pháp khi chi n tranh n ra. ph n l n là quân nhân ñ u b t p trung v Mang Cá. Ngân hàng ðông Dương ch còn quan h v i nư c Nh t. nh ng ngư i b qu n thúc ñã ñ c phá tư ng rào ngăn cách quanh nhà. b nh vi n ñóng c a. Thư ng dân Pháp b b rơi. Trư ng Thiên H u hơn m t năm sau ñó. Các cha c dòng C u th ngư i Canada g c Pháp cũng b t m gi m c dù nhà tu c a h không trong khu bi t cư. máy nh. Dù không cãi l n. T i Hu . súng. t i ñây có ñ n năm trăm ngư i ña s là ngư i già. Gia ñình B o ð i . T t c nh ng th g i là vũ khí thô sơ ñó không ph i là ñ ch ng Nh t mà ch ng lưu manh. góc vư n bi n thành nh ng pháo ñài nho nh . T t c ñ u ñi l i b ng ñôi chân. ðêm ñ o chính m ng 9 tháng 3 ñã không thay ñ i gì ñ n cu c s ng riêng c a Nhà vua. H mang quân ph c tươm t t. H ñ xô tìm nhà tùy theo túi ti n và quan h b n bè. ngư i thì ñ n nh nhà b n. n m gi nh ng v trí c a ngư i Pháp trư c ñây trong b máy chính quy n b o h . Trong các căn nhà trong khu ph Tây. Ngư i Vi t Nam hay ngư i Nh t t chính qu c ñ n. Ch ng m y ch c sau này ngư i Nh t c m c vi c g i nhau qua tư ng. Các th y thu c quân nhân ñư c phép t t qua nhà. Chán chư ng vì nh ng c i cách c a ông ñ u h ng ho c b xuyên t c. Nhưng vũ khí ch là g y tre vót nh n. không có hành vi b o l c không tr m c p. Nh ng ngư i này lâu nay trong khu ñi u tr c a b nh vi n nay ph i b l i các ñ ñ c c ng k nh ñ v t i trư ng Thiên H u (Providence) do Nhà th Thiên Chúa giáo cai qu n. v ng bóng ngư i Vi t trên ñư ng ph quang c nh thành ph tr nên rũ. Vi c dân chúng ngư i Pháp b d n vào trong nh ng khu bi t cư cũng không làm thay ñ i cu c s ng c a b n tr c a gia ñình Hoàng h u Nam Phương.54 - . dân chúng th y m t chi c máy bay bay th p là là trên các nóc nhà cao t ng trong thành ph . h b ng nhiên ph i rơi vào hoàn c nh t i t c a th i chi n. B o ð i ít g p các quan ch c cai tr ngư i Pháp. Ngày 15 tháng 3.Nam Phương v n ít xu t ñ u l di n. và xăng cũng khan hi m như rư u vang. M t ñ dân s tăng nhanh. H nh n ra ñó là m t trong nh ng chi c máy bay c a B o ð i ñi th truy n ñơn c a Nh t tr n an dân chúng. M t hôm. Chúng không có ai là b n bè thân thi t. ng nhòm ñ u b t ch thu. H ôm hôn t bi t v con. T vài năm nay Nhà vua cũng ít ti p xúc v i gi i quan ch c thu c ñ a. c v n t i cao c a Tri u ñình là ð i s Nh t Yokoyama ph i ra thông tri kêu g i dân chúng không nên nh m l n ch ñ chính tr th c dân v i nh ng ph m cách c h u c a ngư i Pháp. tr i ñ m trong hành lang hay l i ñi làm ch t m. T t c ch ng 15 ngư i k c nhân viên y t .k c Nhà vua . Elula. gi a ngư i chung c nh ng d dàng k t b n v i nhau dù trư c ñây không h quen bi t nhau.

M i quan tâm c a chúng ta là các sáng ki n quá s m không ñư c gây khiêu khích ngư i Nh t ñ h ng vi c l n. H k l i: C c nh t là nhà giam. ðó là nh ng máy bay M . Nhi u ngư i g t l ra ñi không nh n ñư c chút an i cu i cùng nào c a ngư i thân. Ngư i M ñã ném bom nguyên t trên ñ t Nh t. [5] Ph m Kh c Hòe . [6] Masaya Shiraishi trích trong L Indochine française (ðông Dương thu c Pháp) c a Paul Isoart.. ph c p ñ u b c t. Ngày 13 tháng 7 năm 1945.. không c n thi t ñ l y ti n ñ nh t vì các kho n lương. còn nh ng cánh quân khác b ñánh tơi t . Sau khi ñám tù binh ñư c chuy n ñi. [1] CAOM. ñoán già ñoán non quân ð ng minh s ñ b vào ðông Dương nay mai. M t trăm năm mươi sĩ quan b gi i ra ga ñi qua trư c c a khách s n Morin. Tr m c p như rươi. (Biên niên s bí m t ðông Dương). Khu ph Tây bi n thành m t ch gi i kh ng l dùng lòng ñư ng. M t s ñơn v không chi n ñ u. Nhưng ch ñư c m t th i gian ng n ngư i Nh t ra l nh gi i tán ch bán ñ cũ.“T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. Báo Chicago Sun (M t tr i Chicago) ra ngày 26 tháng 8 năm 1945. B c B các ti u ñoàn c a tư ng Alessandri sau khi b t n th t n ng trong các cu c giao chi n v i Nh t ñã ch y ñư c sang Trung Qu c. Nhà xu t b n Presses Universitaires Françaises. h ñi t bi t th này sang bi t th khác ñ tìm mua ñ cũ. M t bu i chi u b n lính Nh t g i tù binh ra làm bia cho các binh sĩ luy n võ jiu-itsu [9] Ngày 8 tháng 8. k t thúc m t gi c mơ) Nhà xu t b n Perrin 1997. Nhi u v con tù binh nghe tin ñ ng d c ñư ng ñ ti n bi t ch ng con. Các nhóm ch ng Nh t trong m ng lư i Ban Hành ñ ng b tan rã hoàn toàn. ch y dài. m t b ph n quân Pháp không b b t làm tù binh ñã ch y thoát sang biên gi i Vi t-Lào. Nhi u ngư i Vi t Nam v n ki m s ng trên hè ph . Quân ñ i t i ðông Dương không t n t i.2 mét.”. Thân nhân tù binh càng th y hiu qu nh. tù binh Pháp b giam Mang Cá b gi i ñi Sài Gòn. S l n khác chia thành nhi u toán ñi ng khác ra ga.. Ch y u là nh ng nhân viên S M t thám và nh ng thành viên c a m ng lư i ban Hành ñ ng. Ngư i ñ ng ñ u Quân Gi i phóng ñã h quân l nh kh i nghĩa. k p trong k tay r i bóp ch t cho xương ngón tay gãy răng r c. [3] B o ð i: Le Dragon d Annam (Con R ng Annam) Plon. . Jacques Folin trích d n trong Indochine 1940-1945 la fin d’un rêve (ðông Dương 1940-1945. s 2. Quân du kích Vi t Minh ñã làm ch ph n l n lãnh th mi n B c. Hai thành ph Hiroshima và Nagasaki có l ñã bi n thành tro b i. c m ngư “b n x ” lui t i các khu ph Tây. T n th t ghê g m. phơi trên dây cũng ph i thay nhau trông ñ kh i m t c p. [7] Ngày nay. 1994. Qua nh ng ngư i Vi t Nam hi m hoi h còn ñư c g p trên ñư ng ph h ñư c nghe nhưng ngư i cách m ng v a l p Chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hoà. m t s trong b n này ñư c th m c dù có m t thanh niên ñã t ng ñánh ch t m t binh sĩ Nh t. h b Hi n binh Nh t tra h i liên t c xem c t gi u vũ khí dâu. Qu n áo gi t xong. Toàn quy n Decoux ñi n cho B thu c ñ a: Vi c thi u th n tr ng c a t ch c kháng chi n gây cho tôi nhi u tr ng i. Không có gì ñáng khinh b ng cách ñ i x tàn t v i k y u không còn gì ñ t v . Nhi u ngư i nghĩ s m mu n cũng ph i ra ñi vĩnh vi n t bi t cái x s ñ y tai ương này nên ph i tính chuy n bán d n ñ ñ c. H sơ lưu tr B Pháp qu c h i ngo i. bơ vơ. Có l h thao di n ñ m ng ngày Qu c khánh Pháp 14 tháng 7? Nh ng ki u dân Pháp xì xào bàn tán. Nhưng r i m t tin ñ n lan ra. M t s hi m hoi ngư i Vi t còn làm công cho các gia ñình ngư i Âu giàu có ñư c phép lu t i nhưng ph i ñeo băng cánh tay do các nhà ñương c c Nh t B n c p. Nhà xu t b n Thu n Hóa. nh ng ngư i Pháp b giam trong nhà lao ñư c chuy n v Mang Cá giam chung v i tù binh. M t tin ñ n khác l i gieo hoang mang không kém. ki u dân Pháp thành ph ph Hu c m th y như b b rơi. không giá tr . 1982. Chroniques secrètes d Indochine. Hàng nghìn thư ng dân Pháp b k t trong các khu ph Tây ch còn d a vào s kháng c c a chính mình. ch t và b b t làm tù binh. b tiêu hao. Nhà xu t b n L’Harmattan. ra ngày 12 tháng 5 năm 1945. ðư ng ph trong khu ph Tây càng thêm v ng.. Sau ñó. Sang ñ u tháng 8. lu n dây ñi n vào h b ho c úp khăn ư t trên m t r i tư i ñ m ñ n khi n n nhân ng t th . Nhi u ngư i ph i bán các th còn l i. [2] Ngày 23 tháng 2. v a hè ñ bày ñ cũ rao bán. tr trư ng h p ngo i l . ñư c coi là nh ng ph n t nguy hi m. Nhưng li ng vài vòng. Nhưng không ph i ai cũng ñư c g p. k c các ñ v t nh . di n tích ch r ng 2 mét x 1. Cai ng c b t tù nhân quỳ trên nh ng thanh g c ng..55 - . anh ta s không gi t ch t nó.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment qu i trong bàn tay ngư i th săn. không bi t tin t c ch ng con h ra sao. dai d ng như có th t v a gây ra m i lo s v a gây c m giác hài lòng và lóe lên nh ng tia hy v ng. Nhà ñương c c Nh t B n có l i khuyên dân chúng nên b t chư c c ch cao c ñó. ñ i thành Quân Gi i phóng. 1987. Trong 22 ti ng ñ ng h c a m t ngày ñêm. [4] Gilbert David. chúng l ng l bay ñi không có d u hi u gì mu n ti p xúc v i ngư i Pháp. ði u này khi n nh ng ngư i Vi t Nam kỳ th và căm ghét và tr thù. nh ng chi c máy bay hai thân xu t hi n trên b u tr i Hu .. T i Hu .

56 - . [9] Elula Perrin. Sách ñã d n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam [8] Elula Pernn. Daniel Grandcleùment . Sách ñã d n.

Tuy nhiên thành ph Hu m i ngày l mang thêm dáng v th i chi n. và c ngư i hu n luy n cho du kích Vi t Minh. cũng ch ng có m t l c lư ng tr t t nào có th hành ñ ng h u hi u. Ông Kim c s c liên h . c m c hi u hay không. Trên m t ñư ng nham nh cày x i vì các m nh bom M dân chúng v n qua l i bình thư ng nhưng không ai quên cu c s ng v n ñang còn trong th i chi n. chung quanh chăng dây thép gai có lính Nh t canh gi . m t ngư i xu ng Nam Kỳ. T t c ñ u r u rĩ. phía nam sông Hương. ch ch ông trong các chuy n ñi chơi xa ngoài thành ph . Khi xe qua tr m gác ngoài cùng gi a ñám binh sĩ Nh t ñ ng nghiêm chào thì nàng l i ng ngư i thêm n a. trai gái. Làn . b giam trong tr i tù binh. săn b n. ai cũng bi t ngư i ng i trong xe là ai vì ñây là chi c xe riêng c a Nhà vua. ông H Chí Minh ñã không b l ñ phát ñ ng nhân dân giành l y chính quy n.57 - . ho c s ng t p trung trong các khu bi t cư dư i s canh gi c a lính Nh t thì nh ng ngư i c a nư c Pháp t do thu c phe De Gaulle. Ngư i M còn cung c p c vũ khí. ti p xúc. m t ngư i xu ng B c Kỳ. Th nhưng ông T ng lý Ng ti n văn phòng Ph m Kh c Hòe cho bi t nh ng chuy n phiêu lưu tình ái này ch ng làm ai ng c nhiên. v n chưa chu n b xong phương ti n ñ chi m l i thu c ñ a t tay Nh t. Súng săn x p g n trong c p xe. ch vì ham thích săn b n và hư ng không khí thoáng ñãng ngoài tr i. rã r i. Thu má. v m t ñăm ñăm bí hi m trong b ñ săn. K cũng quá ñáng pha l n ñôi chút hài hư c. r i theo thư ng l ông ti p t c ñi săn m n Qu ng Tr . l n ñ u tiên tri u ñình Hu có vinh d ñư c tr c ti p thu nhưng không thu ñư c. m t ph n Pháp xinh ñ p. Không khí u ám bao trùm lên c ð i n i. nông thôn. Trong không khí nư c sôi l a b ng c a nh ng ngày hè năm 1945. T m y năm nay Vi t Minh ñ ng v phe ð ng minh bên c nh Trung Hoa. còn tư ng Leclerc v a ñư c b nhi m làm T ng ch huy ñ i quân vi n chinh Pháp t i Vi n ðông lúc này còn chưa t p h p xong l c lư ng. Cu c ñi này không có gì ph i lén lút? Trong hoàng cung. s n sàng nh y dù. phía bên ph i v n ph p ph i chi c c vàng nho nh c a Hoàng gia. m t “k ñư c b o h ” ngoan ngoãn và trung thành c a ñ qu c Pháp. trong lúc trong tay chính ph hoàng gia không có c nh sát. m t b trư ng b n n vì bom M . dù ñã bi t nh ng gì x y ra trên x ðông Dương.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 13 Phaàn II – Caùch maïng Daniel Grandcleùment Ngư i thi u ph còn tr và khá ñ p vu t ph ng chi c váy dài b ng v i. Còn B o ð i. không tr m t ai. Chi c xe l ng l ra kh i hoàng thành b ng c a phía ñông như m i l n. không th làm ñư c vi c gì n u không ñư c c v n t i cao Nh t ñ ng ý.. Trong cái thành ph ñ ñô này. Khu ph Tây cách bi t. Ông cũng ng i hàng gh sau. Ông Hòe k l i: Bà lo l ng v chi u hư ng phát tri n c a tình hình. C hai ngư i ch ng b n tâm gì ñ n th i cu c bên ngoài trong lúc chi n tranh ñang ti p di n và cu c cách m ng s p ñ n g n. Pierre Messmer và Jean Cédille. M i ra m t qu c dân ñư c m y tháng. bên kia c u Trư ng Ti n. Nhưng trên ñ u xe. c b c. Làm sao l p l i tr t t thành ph . Tuy nhiên ch c h n r i ñây nh ng chuy n nhân tình nhân ngãi và l i s ng phóng túng ñó cũng ph i ch m d t trong bão táp cách m ng ñang xô ñ n làm thay ñ i ñ n t n m i ngõ ngách c a cu c s ng. trao tr “ñ c l p”. Các b trư ng khác tuyên b b t l c. chán n n than vãn v ð c vua v n ch ng nào t t y. Trong hoàng cung và có l c nh ng thành viên khác c a n i các cũng ñ u bi t thói quen và tài quy n rũ c a Nhà vua. Trong lúc nh ng ông ch cũ ngư i Pháp. ñi n ñài. ñư c ch ñ nh làm “ y viên C ng hòa Pháp” chu n b hành trang. ai mà ch ng bi t hôm nay Ngài Ng ñi săn cùng v i bà c v n Nh t. M t chi c xe bình thư ng như m i xe khác không có d u hi u gì n i b t cho bi t xe dùng vào vi c gì.. say mê chơi b i. trong th th t b i không tránh kh i. ngày 5 tháng 8 Chính ph Tr n Tr ng Kim xin t ch c: Ba b trư ng xin t nhi m. Anh và M ñang trên ñà ph n công th ng l i trên kh p các m t tr n t Âu sang Á. Th i cơ ngàn năm m i có m t l n. ít ai tư ng tư ng ñư c r ng bà c v n Yokoyama. B o ð i ch p nh n t ch c nhưng l i giao Th tư ng l p chính ph m i. ng i thu mình trên hàng gh phía sau. v n nhi u l n rong chơi su t ngày trong nh ng cánh r ng thưa cùng v i Nhà vua. Hoàng h u Nam Phương tri u t p T ng lý Ng ti n văn phòng ñ n g p. xe ôtô ch y trên ñư ng ph ch ng có bao nhiêu. im l ng. Tình hình b t an x y ra kh p nơi. ñ ñư c kín ñáo hơn là qua c a Ng môn ch dành cho s th n nư c ngoài hay ñoàn ng ñ o trong các nghi l chính th c. Còn nàng nhìn th ng phía trư c. nay l i ñư c Nh t B n. hơi ng ngư i v phía sau gi a các g i d a khi chi c xe vư t qua tr m gác c a lính h thành ngư i Vi t. Bà h i xem có cách nào “c u vãn tình hình” ñư c không nhưng c u vãn th nào ñ i v i con ng a quen ñư ng cũ? Vi c l p n i các m i trong tình hình Nh t B n ñ u hàng ñ n nơi xem ra không th th c hi n. v n ñ ng ngư i này ngư i khác nhưng các nhân v t c p ti n ñ u khư c t c ng tác.

Sau này B o ð i gi i thích: ông mu n tránh m t cu c t m máu gi a nh ng ngư i cách m ng và ngư i Nh t. . ***** Hai hôm sau.. V l i Nhà vua không mu n và cũng ch ng có phương ti n ñ ch ng l i. nóng b c. nhưng ông ta chưa k p lên ñư ng thì hôm sau. Không m y ng c nhiên nhưng không ai ng Nh t B n ñ u hàng s m th . qu n chúng cách m ng chi m dinh Khâm sai B c B trư c ñây là dinh Th ng s B c Kỳ. các ki u dân Pháp s ch ñòi thoát kh i b u không khí ngh t th này. Ông Hòe ñã tìm ra câu ñó: “Mu n c ng c ñ c l p c a nư c nhà và b o v quy n l i c a dân t c Tr m s n sàng hy sinh v t t c các phư ng di n. Vì ngư i Nh t. h c c a ch ñ quân ch xu ng. Sau m t lát ñ n ño.”. thành l p chính quy n cách m ng t i th ñô Hà N i. kh ng ñ nh ông b tăng huy t áp và không ra kh i nhà. Còn v i ngư i ñ ng ñ u nhà nư c Liên Xô? Dù Liên Xô cũng là nư c th ng tr n và có công l n nh t trong vi c tiêu di t ch nghĩa phát-xít và trong h i ngh cũng ñã có ngư i nêu ý ki n. ông Hòe ñ trình b n d th o l n cu i. Anh. rõ ràng t ng l i câu nói ñ y dũng c m ñã ñi vào l ch s : “Tr m mu n làm dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm Vua m t nư c nô l . g i thông ñi p ñ n nh ng ngư i ñ ng ñ u các nư c M . 19 tháng 8. v n có tr ng trách duy trì tr t t cho ñ n khi ð ng minh vào ti p nh n ñ u hàng. Tr m ưng làm dân m t nư c ñ c l p hơn làm vua m t nư c nô l . Ông còn nh c ñi nh c l i như ñ nh p tâm và cho “quen mi ng”. ***** Vào gi a tháng 8 ng t ng t. Ông Hòe b t ñ u tác ñ ng m t cách kiên nh n vào tinh th n ñang suy s p c a Nhà vua. c a nư c ngoài. ch không ph i ngư i ñ ng ñ u nhà nư c. nơi tôi ñã s ng th i niên thi u. Nhà vua cam ñoan s tuân theo ý nguy n c a nhân dân”. kêu g i giúp ñ ñ b o v n n ñ c l p giành ñư c t tay Nh t. kéo phăng c nh ng ngư i lưng ch ng do d . Tr m ñ t h nh phúc c a nhân dân Vi t Nam lên trên ngai vàng c a Tr m. Cùng ngày 17. Các v ñã ñau kh quá nhi u trong b n năm ñ y tang tóc dư i ch ñ chiêm ñóng. Chúng ta có th d dàng th a thu n v i nhau n u các v t b ý ñ nh tr l i làm ông ch c a chúng tôi”. H i Phòng. Các v s hi u rõ hơn n u các v có th ch ng ki n nh ng s ki n ñang di n ra ñây th y rõ ý nguy n ñ c l p c a nhân dân Vi t Nam ñã p t n ñáy lòng và không m t s c ngư i nào có th kìm nén ñư c. ông nhún vai nhè nh r i cu i cùng ñ t bút ký [1]. m i ngư i c ng tác cũ c a các v s là m t k thù. Hai ngày sau. Ông không ng t g i l i cu c cách m ng Pháp 1789 và s ph n bi th m c a vua Louis XVI r i nh nhàng khuyên Nhà vua không nên ch nư c ñ n chân m i nh y. Mong các v hi u r ng cách duy nh t ñ c u vãn quy n l i Pháp và nh hư ng tinh th n c a nư c Pháp là th ng th n th a nh n n n ñ c l p c a Vi t Nam.. ý ñ nh ñ u hàng ð ng minh? Ngư i Nh t b cu c. như mu n vư t qua m t Vi t Minh. Cu c t ng kh i nghĩa giành chính quy n do Vi t Minh lãnh ñ o nhanh chóng lan ra kh p các t nh. t i th ñô Hà N i. V y là không h có chuy n ñ i ñ u v i chính quy n cách m ng. Bu i chi u. t b m i ý nghĩ l p l i ch quy n ho c b t c m t hình th c cai tr nào c a nư c Pháp trên ñ t nư c này. và các quan ch c. Pháp. nhưng cu i cùng B o ð i không g i thông ñi p cho Stalin. ñ u hàng vô ñi u ki n. ð n lúc này Nhà vua quy t ñ nh hành ñ ng. Vi t Minh l i d ng m t cu c mít tinh c a công ch c ñư c tri u t p ñ bi u th ng h Nhà vua. Lúc này không th nghĩ ñ n ti p t c th ch hi n hành ñư c n a. Cu i cùng ông Th tư ng Kim cáo b nh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sóng cách m ng ñang dâng lên cu n cu n. ðà N ng và x Nam Kỳ thu c ñ a. ngư i ñ ng ñ u nhà nư c Xô vi t. không mu n và không th ch u ñưng ñư c n a b t kỳ m t s ñô h nào. Trong thông ñi p g i ð i tư ng De Gaulle có ño n vi t: “Tôi nói v i nhân dân nư c Pháp. Thi u m t câu rõ kêu trong d th o. V n ñ chính th s do nhân dân quy t ñ nh sau. Trung Hoa... Ngay dù các v có th l p l i trên ñ t nư c này s th ng tr c a Pháp thì cũng không có ai nghe theo: m i làng s là m t kháng chi n. ông tri u t p m t cu c h p b t thư ng c a n i các lâm th i. trưng c ñ sao vàng lên. ngày 17 tháng 8.58 - . thành trong c nư c. Ngày 14 tháng 8 B o ð i ra s c ch Nguy n Văn Sâm sung ch c Khâm sai Nam B . tôi mu n nói v i tư cách m t ngư i b n. ông vi t: “Tôi ñã ch n ch ñ ng c a tôi”. m c dù th t tr n. Ông ñ c to. Nhà vua ñư c ngư i Nh t trao l i các như ng ñ a Hà N i. nên không th không hi u r ng dân t c Vi t Nam có hai mươi th k l ch s ñ y vinh quang trong quá kh . Tr m ch c r ng toàn th qu c dân cùng m t lòng hy sinh như Tr m”. ñ không v p váp khi ph i nh c trư c công chúng. v n ñ ng ông t nguy n thoái v . Cu c h p quy t ñ nh Nhà vua. Nh ng c g ng c a ông ñ u vô ích. ngày 15 nư c Nh t thông báo. Trong h i ký c a mình. B o ð i v a cư i nh t v a nói v i gi ng m a mai: “Không có l quân ñ i Nh t s khoanh tay ng i nhìn ñ cho dân chúng làm chi thì làm?”. Duy trì n n quân ch lúc này là o tư ng. B o ð i còn yêu c u ông T ng lý Ng ti n văn phòng th o m t ñ o D s 105 tuyên b ý ñ nh c a ông là “s n sàng trao chính quy n cho Vi t Minh là t ch c ñã ñ u tranh nhi u nh t cho quy n l i c a nhân dân và m i các lãnh t Vi t Minh vào Hu thành l p N i các m i.

cũng không trong tay B tư l nh quân ñ i Thiên hoàng ch mu n ñư c yên thân ch ð ng minh ñ n gi i giáp và mau chóng tr v nư c. Ông nghĩ trư c khi làm l cáo y t t tiên và giao quy n bính cho chính ph cách m ng thì quy n l c Nhà vua mà tiêu bi u c a nó là c vàng c l n treo cao g n ba ch c mét. nhà cách m ng. Ông không mu n ngư i Vi t Nam ph i ñ máu. Như th là còn r t xa so v i l p trư ng c a B o ð i nêu ra trong thông ñi p ngày 17 tháng 8 g i De Gaulle. Nơi nơi n i d y thành l p chính quy n nhân dân.T ng nha nghiên c u và tư li u t c C c tình báo Pháp sau này. Nguy cơ bùng n cu c n i d y t i kinh ñô Hu khi n tư l nh quân ñ i Nh t ñ ngh dùng vũ l c ñ l p l i tr t t trên ñư ng ph . Giám ñ c cơ quan DGER . tư ng De Gaulle không h nh c ñ n b c thư ñó. ch h i ý ki n nhân dân. nhưng Phan B i Châu không thành công và ñã m t năm 1940. ***** . “Ch c n hai ti ng ñ ng h là quét s ch cu c n i lo n”. Nhà vua t ch i. dân chúng ðông Dương x ng ñáng ñư c s ng sung túc và t do hơn”. ði u ñó không có nghĩa là chúng ta ph i ti p t c dùng ông ta”. có vai trò quan tr ng trong nh ng gi phút quy t d nh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhưng v i m t s ngư i thân c n mu n Nhà vua thoái v ngay. phong trào Vi t Minh ñã t p h p ñư c ñ i ña s nh ng ngư i yêu nư c có tinh th n qu c gia . dù có th a nh n hay không. Ph m Kh c Hòe không ng ng nh c l i câu s m truy n: Nam ðàn sinh thánh. H ho t ñ ng bí m t và thư ng gi u kín c vi c h là ñ ng viên. Trư c khi có quy t ñ nh cu i cùng. lá c vàng ba g ch hình qu ly c a Tri u ñình lâu nay v n ng o ngh trên c t c cao trên kỳ ñài c a hoàng thành thì hôm nay ñã ñư c thay b ng lá c c a cách m ng. cái tên duy nh t ông nh ñư c. Chính câu s m truy n y cùng v i dư lu n ñ n ñ i. Thánh ñó có th là nhà chí sĩ Phan B i Châu.59 - . ph n l n l i là nh ng ñ ng viên m i. Quy n l c m ng manh c a các ông khâm sai. Lúc này ông ñang Washington ñ h i ki n v i Truman. ðó là s ph n ng duy nh t c a De Gaulle ñ i v i thông ñi p c a B o ð i nhưng v n ñư c gi kín. h i xem lãnh t Vi t Minh là ai? M i ngư i ch bi t Nguy n Ái Qu c. L p trư ng c a De Gaulle lúc này là không th ch p nh n ðông Dương ñ c l p. qu n chúng bi u tình tràn ng p các ph giương cao c ñ sao vàng. T nh ng năm 1920 ngư i ta l i gi i thích ông thánh c u nư c ch có th là Nguy n Ái Qu c cùng quê Nam ðàn v i Phan B i Châu Ngh An. màu ñ có ngôi sao vàng năm cánh gi a. Nh ng ngư i C ng s n ch chi m s r t ít trong hàng ngũ nh ng ngư i tham gia Vi t Minh. Ph i thành l p ngay ch ñ c ng hòa mà không c n ñ i ñ n tuy n c . là A. theo ông Hòe k l i sau này. Ngư i ñ ng ñ u nư c Pháp t do ñư c t ng th ng M d t khoát công nh n ch quy n c a Pháp ðông Dương. Bu i sáng ngày 21 tháng 8. De Gaulle lên ti ng. Lúc này nư c Pháp không có ý ñ nh trao tr ñ c l p cho Annam và ch c ch n không th a nh n nh ng gì ñã th a thu n gi a Nh t và Vi t Nam. Theo s li u ñư c công b sau này c nư c lúc ñó ch kho ng năm nghìn ñ ng viên. b n thông ñi p ñã khi n ngư i Pháp r t r u lòng. các t nh trư ng c a chính ph Tr n Tr ng Kim ñang tan rã t ng m ng. không yêu c u Nh t can thi p. Ngày 20 tháng 8. giám ñ c chính tr c a B Thu c ñ a: “ð ngh c a B o ð i ñưa ra ñúng vào lúc tư ng De Gaulle ñang thương lư ng v i M . ñã ñ y chúng ta vào m t tình th cưc kỳ t nh . nhưng cũng ít ngư i bi t Nguy n Ái Qu c và H Chí Minh ch là m t. như thư ng th y Vi t Nam.vi t cho Laurentie.dân t c trong nhân dân. Vi c này làm B o ð i ñau kh và suy s p hơn là tuyên b s n sàng thoái v . nhi u nh t là: “ ng h Vi t Minh”. các ñ i t v dân quân t p luy n ñêm ngày. Nh ng ngư i lính làm nhi m v b o v chân kỳ ñài có m t lúc ñó ch ng nh ng không làm gì ñ ngăn c n mà l i còn ph giúp nh ng ngư i cách m ng kéo lá c ñ sao vàng lên [2]. Quy n bính nay ñã trên các ñư ng ph Hà N i hay kh p nông thôn ch không ph i trong các gian phòng hoang v ng c a ð i n i. “Ch c ch n là uy tín c a B o ð i ñã b gi m sút nghiêm tr ng sau khi ông ta tìm cách khôi ph c quy n l c mu n màng b ng cách biên mình thành công c c a ngư i Nh t”. B trư ng Thu c ñ a vi t: “V n ñ gay c n hi n nay là làm sao giúp cho nhũng nhân v t như B o ð i có th thoái lui mà không m t m t hoàn toàn. “Do thái ñ trư c k xâm lư c và trung thành v i nư c Pháp. Ngay hôm sau. hô vang: “ð c l p muôn năm”. S mê tín. C ñ sao vàng bay ph p ph i trên nhi u nhà trong thành ph . Ngay ven l chung quanh thành Hu . B o ð i mu n bi t ai ñ ng sau Vi t Minh? Nhà cách m ng nào? Trong ký c c a mình ông nh ñ n cái tên Võ Nguyên Giáp. Boutheret . Ông ch p nh n ý ki n thoái v vì vào th i ñi m ñó. Hai ngày sau. xa hàng ch c cây s v n nhìn th y. nhi u l n b truy nã và k t án. nay ñư c g i là B c B ph . René Pleven. B o ð i cho bi t ông s n sàng thoái v ngay n u ngư i ñ ng ñ u Vi t Minh là Nguy n Ái Qu c. Trong H i ký chi n tranh. ðó là ngư i ñ ng ñ u chính ph cách m ng lâm th i ñóng tr s t i t ng m t tòa Th ng s Hà N i. ñã khi n Nhà vua ñi ñ n quy t ñ nh cu i cùng. Th i gian g p l m r i. Cùng ngày. “ð ñ o ch nghĩa phát-xít”. Nhân như ng t i ña c a chúng ta là ñ c l p c a Liên bang ðông Duơng trong khuôn kh Liên hi p Pháp”. Bu i chi u ngày 19 tháng 8. b n l n ông g i ñi n cho ông Hòe. Ông ch tuyên b .

g n như thô b o. mang m t danh Lambda ñư c máy bay Anh ñưa t Calcutta ñ n nh y dù xu ng mi n r ng núi phía tây Th a Thiên cách Hu hai mươi tám cây s vào ngày 22 tháng 8 năm 1945. Quân Nh t ñã ñ u hàng không có quy n l c gì Vi t Nam và chính quy n Nam tri u càng không th t n t i ñư c n a. H n tr l i ch m nh t là 13 gi 30 ngày 23 tháng 8 năm 1945. không làm gì hư h i. nh ng lúc hi m nguy ñã ñi tìm s che ch c a ngư i Nh t. nhưng m i ngư i không kh i lo s qu n chúng bi u tình ùa vào trong hoàng cung và m t cu c tàn sát có th x y ra. nư m nư p kéo v sân v n ñ ng Hu thì m t t i h u thư. cùng v i vũ khí. ñã gi i thích trong m t cu n sách ñư c công b b n mươi năm sau: “Nh ng ngư i Pháp m i chính qu c cho r ng nh ng ngư i Pháp cũ ðông Dương là nh ng k ñã c ng tác ñ c l c v i ngư i Nh t.Yêu c u chính quy n Nam Tri u ph i gi i tán và vua B o ð i ph i tuyên b thoái v ngay. trong ñó Vi t Minh ñã khư c t l i m i h p tác mà kiên quy t ñòi chính ph h Tr n t ch c. . v a ñi v a hô kh u hi u. nguyên sĩ quan h u c n c a B o ð i. huy n trong t nh Th a Thiên và n i thành Hu . các ông mu n làm chi thì làm”. ñem ñi dày bi t x .60 - . ngư i b n cũ. ðúng 12 gi 25 phút ngày 23. Ông ban chi u m i th lĩnh Vi t Minh vào Hu l p n i các [4]. Nhà vua và Hoàng h u cùng v i bà Hoàng thái h u c t ra ñi m tĩnh nghe ngóng tình hình. Ngày 22 tháng 8. Trong ð i N i. Nhà vua cũng bi t r ng mình nhi u năm là công c ngoan ngoãn và trung thành c a chính quy n b o h nên không ñư c lòng nhân dân. V a xu ng ñ t h ñã b Vi t Minh ch n ñánh và b t làm tù binh. ñư c dán kín và g i cho Tri u ñình. m i ngư i nh t trí ch p nh n t t c các ñi u ki n c a Vi t Minh ñưa ra. ðúng hôm sau. Bên ngoài. giao toàn b chính quy n cho Vi t Minh.. Trong c nh ng c a ông lúc này. ð i v i lăng t m c a các vua ngày tru c cách m ng v n gi nguyên v n. bây gi thì m i vi c do tay ông Hòe quy t ñ nh c ? Nhưng không ai là không bi t chính ông Kim cũng như nhi u ngư i trong n i các c a ông.Chính quy n cách m ng thu c v nhân dân tuyên b b o ñ m tính m nh và tài s n cho Hoàng gia và toàn th n i các. t c là nh ng ngư i cùng trong m t tr n ch ng phát-xít như h . ñư ng ph chuy n ñ ng. tâm tr ng m i ngư i ho ng lo n. ðâu ñó ti ng t ng kinh ni m Ph t râm ran. . c bi n r p tr i. k c gia ñình h . Elula Perrin. Sáu ngư i trong ñ i bi t kích ñư c l nh b ng m i giá ph i liên l c ñư c v i B o ð i yêu c u ông hãy ñ ng v i thoái v ñ ch ngư i Pháp tr l i. n i d y l p chính quy n cách m ng m t s huy n trong t nh. Không ph i bàn nhi u. hoàng cung ñã ch ng ki n nhi u chuy n vua b ph tru t r i b t b ng c. giành chính quy n v tay nhân dân.. m t khác tuy không mu n b Pháp l i d ng m t l n n a nhưng cũng không ñ s c ch ng l i âm mưu d d c a chúng. ông b c d c ñ ng d y quay vào trong nhà nói: “Thôi m c k các ông. ông ch v t vát ñư c ñôi chút th di n là nhanh chóng ch p nh n t b ngai vàng trao n ki m tư ng trưng quân quy n cho Vi t Minh và s n sàng cùng v i nhân dân ra s c gi gìn n n ñ c l p. M t m t ông th y khó mà cư ng l i ý chí c a nhân dân. c u mong ð c Ph t ñ trì tai qua n n kh i. nhân dân ñã hư ng ng l i kêu g i t ng kh i nghĩa c a Vi t Minh. . c l y l i bình tâm. ñ hy v ng nh n ñư c s ng h ”. Lúc này “ngôi báu” cũng ch ng có nghĩa lý gì v i m ng s ng c a m i ngư i trong hoàng gia. Làm th nào bây gi ? B o ð i th y mình ñơn ñ c. Trong lúc hàng ch c v n dân các ph . ngày 23 tháng 8.Ông Ph m Kh c Hòe ñư c Vi t Minh ch ñ nh làm ngư i liên l c gi a Nhà vua và chính quy n cách m ng [5]. M t nhân ch ng.Thôi. Chính Nhà vua ñã t tay m thư ñ c: . Vi t Minh t nh Th a Thiên (mang m t danh Nguy n Tri Phương) ch trương bi n cu c míttinh chào m ng vi c Nh t trao tr Nam kỳ thành cu c bi u tình tu n hành võ trang kh i nghĩa l p chính quy n cách m ng t i thành ph Hu . ti ng reo hò xen l n ti ng hô kh u hi u như s m d y. Th tư ng Tr n Tr ng Kim nói gi ng mát m như mu n ám ch ông Hòe là ngư i c a Vi t Minh: . b c t . ð i bi t kích ñã không ñ n ñư c thành ph Hu . Hơn sáu ch c năm qua. k t khi vua T ð c băng hà (1883). C m ñ u là ñ i uý Castelnat [3].Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment M t ñơn v bi t kích Pháp. Ông không bi t trư c ñó t i Hà N i ñã có cu c ti p xúc bí m t gi a Khâm sai B c b Phan K To i và c Th tư ng Tr n Tr ng Kim v i ñ i bi u Vi t Minh. ð c xong b c thư. ñư c tin Vi t Minh ñã chi m chính quy n Hà N i và nhi u nơi khác trong nư c Nhà vua v n hy v ng có th gi ñư c ngôi báu b ng cách giao cho Vi t Minh l p n i các m i.L c lư ng cách m ng Vi t Nam kh p c nư c và Th a Thiên-Hu ñã s n sàng kh i nghĩa. n i các lâm th i h p c p t c do Nhà vua ch to . Ngay t i Th a Thiên. ñi n ñài và ñ y ñ tài li u H ñã ñ n quá ch m. Ký tên và ñóng d u Vi t Minh Nguy n Tri Phương. . H không tin nh ng ngư i này nên khi nh y dù xu ng vùng r ng núi ñã tìm cách liên l c v i nh ng ngư i dân b n x ñã chi n ñ u ch ng Nh t. cương quy t. L c lư ng cách m ng th y c n ph i tăng cư ng s c ép ñ bu c Nhà vua thoái v ngay ñ ngăn ch n h u ho . l i l khô khan.

nhi u cây c u b bom M phá s p chưa k p s a l i. ñ yên nh ng gi t nư c m t lăn trên gò má. Nam B và các t nh trư ng t i Trung B . M y hôm sau ông T ng lý văn phòng ki m kê các ñ châu ng c trong kho báu v t c a Hoàng cung ñư c tàng tr trong căn h m l n ñ t dư i mái sau ñi n C n Chánh. thêm m t b c ñi n n a t Hà N i g i vào. có thông báo m i ñông ñ “văn võ bá quan” ñ n d . Ngay bu i chi u ngày 25 tháng 8 ông Hòe ñư c l nh niêm y t t i Phu Văn Lâu “Chi u thoái v và tuyên chi u g i hoàng t c”. th n nhiên nhưng Nam Phương l ng l khóc th m. T t c nh ng gì ông ñư c hư ng ñ u thu c v nhà nư c. H Chí Minh m r ng thành ph n y ban Dân t c Gi i phóng. Ông còn s h u m t ñ n ñi n chè và hai chi c xe t i còn t t. Lúc này. B o ð i c m th y trong ngư i nh nhõm như v a thoát kh i m t tình hu ng khó x . ***** Ngày 27 tháng 8. trư ng ñoàn là Tr n Huy Li u. V l i. B trư ng Tuyên truy n c ñ ng. B trư ng không b trong Chính ph lâm th i. Ngày 26 tháng 8. ông Hòe ñã ñi dò h i ñư c các ngu n tin ñáng tin c y cho bi t lãnh t Vi t Minh chính là Nguy n Ái Qu c và H Chí Minh cũng chính là Nguy n Ái Qu c.61 - .. Chè có th khai thác ñ bán. Nhưng ông vui v nh n chi c c p da láng bóng c a bà và b cúc áo ch n b ng h phách n m vàng c a B o ð i t ng riêng ông Hòe làm k ni m. trao chính quy n cho chính ph lâm th i do Vi t Minh thành l p [7]. D c ñư ng ñi ñ n ñâu cán b ñ a phương và ñ ng bào h th y có ñoàn chính ph t Hà N i vào là gi l i ñ h i thăm tin t c. Trong bu i trò chuy n tâm s chi u hôm ñó v i ông Hòe v cu c s ng dân thư ng sau khi r i b ngai vàng. 24 tháng 8 l i m t b c ñi n ng n do y ban nhân dân B c b g i vào: “M t chính ph nhân dân cách m ng lâm th i ñã thành l p. ch t ch là c H Chí Minh. ki m kê. B o ð i nét m t v n l nh lùng. nhân dân ñ a phương ph i làm c u phao ñ t trên thuy n ghép cho xe ñi cho k p. Th i ti t mùa này Hu hay có mưa rào b t thình lình như v y. Ph m Kh c Hòe th o ngay thư tr l i ch p nh n thoái v ngay c a Nhà vua và ñư c l nh chuy n ngay cho Vi t Minh ñang ch trì cu c míttinh sân v n ñ ng Hu tuyên b thành l p chính quy n nhân dân toàn t nh Th a Thiên và thành ph Hu . Sau ñó h ñ n ñi n Ki n Trung ñ bái y t Nhà vua và Hoàng h u l n cu i cùng. Hàng năm vào ngày hai mươi tháng ch p âm l ch. tri u ñình làm l ñưa báu v t ra lau chùi.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tan h p. Nhà vua ñã ch p nh n t i h u thư c a Vi t Minh Th a Thiên-Hu là thoái v ngay cho nên lúc này ch ng còn gì ñ trù tr n a. nơi hàng ngàn ngư i t t p chào m ng phái ñoàn. nai và xương h s n u cao. Yêu c u ñ c Vua thoái v ngay ñ c ng c n n ñ c l p và thông nh t nư c nhà”. mưa to như trút nư c. Và s l i ñi săn không ch là thú vui mà ñem thú săn ñư c làm th t bán. l y lý do là tài s n qu c gia s ñư c ki m kê sau. Bà cho ngư i ñem tr chi c mũ có ñính chín con phư ng hoàng b ng vàng cho Ng ti n văn phòng nhưng Ph m Kh c Hòe không nh n. Nhà vua làm l cáo y t thoái v v i t tiên t i Th mi u. Ông không có gì ngoài chi c xe 11 CV Citroen t u b ng ti n ñư c b c khi sang Pháp ch a chân năm 1939. S ng hươu. qu n áo ư t s m vì tr n mưa ñêm. Chi u 26 tháng 8. có nơi t t p ñông ñ o ñ nghe ñ i bi u chính ph nói chuy n. Ngày 27 tháng 8 ñoàn ñ i bi u Chính ph lâm th i s lên ñư ng ñi Thu n Hóa” [9]. phái ñoàn m i ñ n Hu ñi th ng vào sân v n ñ ng. T t c dư ng như ñã k t thúc. Ch có các quan t nh ph m tr lên m i ñư c d l này và ph i t tay mình ñưa ra lau chùi quét s ch b i b m sau ñó l i ñưa xu ng h m ch ñ n năm sau. tin kh i nghĩa thành công t i Hu và Vua B o ð i nh n thoái v ñã ñư c ñi n báo cáo ngay cho Hà N i [6]. Ông không có nhi u tài s n cá nhân. l n này là c a y ban Dân t c gi i phóng: “Hoan nghênh Nhà vua ñã thoái v . Sau này tin ñ y ñ hơn cho bi t: Chi u ngày 21 tháng 8 năm 1945 t i Hà N i m t nhóm trí th c và sinh viên h p Vi t Nam h c xá ñã nh t trí yêu c u Nhà vua thoái v . s c văn phòng tôi tr l i b c ñi n 6-T c a quý y ban r ng Ngài vui lòng thoái v ngay và ñã s p ñ t s n sàng nhưng vì có trách nhi m ñ i v i l ch s và toàn th qu c dân và mu n chính ph m i chính th c ra m t qu c dân m t cách long tr ng Ngài mong ông ch t ch chính ph g p v Thu n Hóa ñ Ngài s n sàng giao chính quy n và Ngài mu n ông cho bi t ngày làm l y. vái chào. H i 15 gi ngày 24 tháng 8 năm 1945 B o ð i l nh cho Ng ti n văn phòng tr l i ngay cho y ban Nhân dân B c b : “Khâm ph ng Hoàng ñ . nguyên Phó ch t ch y ban Dân t c Gi i phóng ngoài ra còn có Nguy n Lương B ng.. G n ñ n Hu tr i l i ñ mưa. ñáp t . T i hôm ñó. ðư ng x u. Xe t i có th c i t o thành xe ch khách. chúc t ng v i cách . Mãi ñ n trưa ngày 29 tháng 8. ñ ng th i sao g i các Khâm sai B c B . nhưng ch ng có ai ñ n tr có m y ngư i còn l i ñ n phút chót. Sáng hôm sau. Nhi u ngư i xa ñã ñ n t t i hôm trư c. Ti ng hô kh u hi u vang d y ti p ñó là các di n văn chào m ng. Cù Huy C n. như ng chính quy n cho Vi t Minh là ñ i bi u c a các t ng l p dân chúng. m i m t s nhân sĩ trí th c ngoài Vi t Minh tham gia và ñ i thành Chính ph lâm th i ñ ng th i c m t phái ñoàn chính ph g m ba ngư i. ð ng th i Hoàng ñ l i s c văn phòng tôi sao chuy n b c ñi n văn này cho các nhà ñương ch c Nh t B n và y ban nhân dân cách m ng Thu n Hóa bi t” [8]. H x p hàng ñôi hai tay ch p trư c b ng. ñem bán làm thu c b và ch a ñư c nhi u b nh [10]. trưa hôm trư c. có m t ti u ñ i gi i phóng quân h t ng r i Hà N i ñi trên hai chi c ôtô lên ñư ng vào Hu . hai ngày sau khi v Hà N i. ñ i di n T ng b Vi t Minh.

Các thành viên phái ñoàn. 30 tháng 8. không có m t Hoàng h u Nam Phương. 29 tháng 8 [11]. em h B o ð i. liên l c v i các nhóm ngư i Pháp kháng chi n ch ng Nh t ñ tìm cách l p l i n n th ng tr c a Pháp khi Nh t ñã ñ u hàng [12]. Dù sao thì cũng là cu c t t p ñông nh t t xưa ñ n nay trư c c a Ng Môn. lăng t m. Phái ñoàn Chính ph ng i xe mui tr n t t ti n qua c a chính gi a Ng Môn. ngoài ra còn có l c lư ng b o an. Sau mít tinh. Hai bên còn th a thu n trư c lúc l thoái v chính th c c hành. ch ñư c ñem theo tài s n ñích th c là c a riêng. nh y xu ng Hi n Sĩ cách Hu hơn hai ch c cây s . S lư ng ngư i ñ n d . khi tuyên b thoái v xong s h xu ng và kéo c cách m ng lên. Sau cu c h i ki n v i B o ð i. ð ñ m b o thi hành l nh c a Nhà vua. 2.62 - . Các lăng t m. M i ngư i hoan hô khi Trư ng ñoàn Tr n Huy Li u dõng d c tuyên b tám mươi năm th ng tr th c dân. m t nghìn năm ch ñ vua quan phong ki n ñã ch m d t. Hoàng thân Vĩnh C n. Chi c xe ôtô ch phái ñoàn chính ph ñúng ngày gi ñã h n trư c ti n th ng vào T c m thành. . nhưng không ñông b ng cu c míttinh m t tu n trư c ñó t i sân v n ñ ng Hu . nhân d p này. ông vua cu i cùng c a Tri u ñình phong ki n nhà Nguy n. ñ trư c th m ñi n Ki n Trung. B o Long cùng v i m theo dõi quang c nh bu i l t m t góc c a s trên ñi n Ki n Trung. chăng thêm dây thép gai c u Trư ng Ti n và các c a vào thành ñ b o v an toàn cho hoàng gia. phái ñoàn chính ph v ngh t i y ban nhân dân Trung B ñ t t i Tòa Khâm s Trung Kỳ cũ. H ñã ch n cách xưng hô “Ngài”. Cu c h i ki n r t ng n. 3. phái ñoàn nh t trí ch trương chung ñ i v i B o ð i là khoan h ng. c nh sát tr t t . nh m m c tiêu là ti n v Hu . Qua ñư ng dây liên l c v i Cao Miên và Lào. thay cho qu n áo m c h i chi n khu không thích h p trong lúc này. ông còn vi t thư g i t i B ch huy Nh t t i Hu . Lúc ñ u c hai bên hơi lúng túng trong cách xưng hô. cùng v i ông Ph m Kh c Hòe ti p phái ñoàn. di n ra ch g n n a gi . Các ñ ngh c a Nhà vua ñ u ñư c phái ñoàn chính ph ch p nh n ñ ng th i phái ñoàn cũng yêu c u: B o ð i và gia ñình Nhà vua r i kh i hoàng cung sau khi thoái v . Ông t ý vui m ng ñư c trao quy n bính cho chính ph cách m ng do Nguy n Ái Qu c ñ ng ñ u. ñ u ñ tr n. “Nhà vua” và “chúng tôi”. ñ tránh cách xưng hô l i th i “hoàng thư ng”. “tr m”. phái ñoàn thông báo tình hình cách m ng ñã thành công Vi t Nam. Nhà vua hôm nay m c chi c áo ch n màu xanh. M y hôm trư c viên quan năm Nh t B n ch huy l c lư ng Nh t Hu ñã ra l nh tăng cư ng phòng th hoàng thành. ñ n mi u c a các v vua chúa nhà Nguy n ñư c tôn tr ng. ñ n mi u là công trình c a nhân dân xây d ng lên ph i là tài s n chung c a Nhà nư c. B o ð i lúc này tin là tính m nh ñã ñư c chính quy n cách m ng b o ñ m nên ñã khư c t s b o v c a Nh t và ra l nh d b hàng rào dây thép gai. theo tin loan báo chính th c lên ñ n mư i v n ngư i. v i thái ñ m m d o. Ông cho bi t ông mu n làm nhi u vi c có ích cho dân nhưng ñã b ngư i Pháp ngăn tr . quan l i cũ c a Tri u ñình và các quan khách c a chính quy n cách m ng ñ a phương cũng ñư c m i lên l ñài ñ t trên l u Ngũ Ph ng.. h nhà Nguy n ñư c ñ n ñây cúng bái t tiên. lính c u h a hàng ngũ ch nh t . m c nh ng b qu n áo ñ p nh t. m r ng các c a vào ð i n i t 7 gi sáng ñ n 7 gi t i hàng ngày như cũ. Chi u ngày 30 tháng 8 ñông ñ o các ñoàn ñ i bi u sáu huy n trong t nh Th a Thiên và các t ng l p nhân dân kinh thành Hu ñã t t p trên bãi ñ t tr ng gi a c a Ng Môn và kỳ ñài ñ d l thoái v c a B o ð i. m m m ng t rõ ñ lư ng khoan h ng c a cách m ng nhưng B o ð i hơi th t v ng không ñư c t tay trao quy n bính cho ngư i ñ ng ñ u chính ph cách m ng. Trong bu i h i ki n. Sau khi nghe báo cáo. Viên thi u tá ch huy ñ i bi t kích Castelnat yêu c u ñư c ra Hà N i ñ liên l c v i ñ i di n ð ng minh nh t là v i phái ñoàn Sainteny c a Pháp v a m i t i Hà N i nhưng không ñư c ch p nh n. Khác v i các l t n phong trư c kia.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chào Vi t Minh: ñưa tay n m ngang tai. bà Thái h u T Cung và Hoàng h u Nam Phương ñ u không ñư c m i d . M c dù thái ñ hòa gi i v i gi ng nói ôn hoà. thì c vàng c a hoàng tri u ñư c kéo lên l n cu i cùng trên kỳ ñài. lư i lê tu t tr n l p hàng rào danh d r t uy nghi. Phái ñoàn ñ ngh ñư c g p Nhà vua vào lúc b n gi rư i chi u hôm sau. nh ng tài s n trong hoàng cung s do y ban nhân dân Trung B làm biên b n vào b o qu n. phái ñoàn tr v tòa Khâm s nay là tr s y ban nhân dân Trung B . nhưng không ñư c nh n làm c a riêng. xưa nay ch dành riêng cho Toàn quy n hay Nhà vua trong các nghi l chính th c. Cho phép các quan l i cũ trong tri u tùy theo tinh th n và kh năng ñư c ñóng góp vào công cu c giành ñ c l p th ng nh t và xây d ng ñ t nư c. m c quân ph c ch nh t nhưng không mang c p hi u. Phái ñoàn ñã nghe báo cáo v toán bi t kích Lambda c a Pháp g m sáu ngư i t Jesorre thu c Bengale (Mi n ði n nay là Myanmar) căn c c a l c lư ng 136 c a B ch huy ð ng minh ðông Nam Á. T i ñây ông T ng lý Ng ti n văn phòng chuy n ñ n Phái ñoàn ba ñ ngh : 1. B o ð i dư ng như c m ñ ng m t cách chân thành. thay m t hoàng t c cùng m t s thư ng thư. Hai bên th a thu n s t ch c l thoái v long tr ng vào b n gi chi u hôm sau. ngày 23 tháng 8 tuyên b thành l p chính quy n cách m ng.. Chính ph cách m ng không phân bi t ñ i x v i ngư i trong hoàng t c. ðoàn quân nh c kèn ñ ng sáng loáng và m t ñơn v gi i phóng quân Vi t Minh.

s t sùi gi t l ch ñ i. Nhưng nh ng ngư i có m t trên l ñài có m t phút b i r i.63 - . Ng c nhiên th y ch ng tr v yên lành. ñ u chít khăn vàng. chi c qu c n n ng g n tám kilô ñúc t th i Minh M ng ñư c Nhà vua thay m t cho quân quy n tr nh tr ng trao t n tay cho ñ i bi u chính ph cách m ng. M t lính th v kéo lá c vàng c a chính th quân ch lên c t c . M t kho ng tr ng nh . gi v ng n n ñ c l p cho T qu c. Ông xúc ñ ng không nói nên l i. Bu i l thoái v k t thúc. Các quan khách trên l ñài ch p tay nghiêng mình vái chào ngư i công dân m i Vĩnh Th y. Khán gi dù có nghe qua loa phóng thanh v n không nghe rõ. Ti ng súng l nh n vang m ñ u bu i l .. chi n tranh Thái Bình Dương ch m d t. Ông Trư ng ñoàn ñ i bi u chính ph lâm th i Tr n Huy Li u nói lên ý nghĩa quan tr ng c a bu i l long tr ng hôm nay không nh ng ch là l thoái v c a Nhà vua. chân ñi giày thêu. Trong ñám qu n chúng có m t m t s ngư i th y lá c vàng l i tung bay trên kỳ ñài không gi u n i tâm tr ng b c b i tuy h ñã ñư c báo trư c ñây ch là m t nghi th c c n thi t và cái vinh d cu i cùng này ch kéo dài trong ch c lát. có ngư i ngư ng ngh u nâng n m tay ph i lên ngang tai chào theo ki u Vi t Minh. cái tên trong s Tôn nhơn ph . thanh ki m vàng n m ng c. gi l i ngôi báu làm tư ng trưng nhưng v n giao th c quy n cai tr cho c H ? Ai cũng bi t trong chương trình Vi t Minh nhi m v gi i phóng dân t c l t ñ ch ñ th ng tr thu c ñ a ñư c ñ t lên hàng ñ u. chính ph s l y s ôn hòa x trí ñ nh ng ph n t y cũng có th giúp vào s ki n thiêt qu c gia và t r ng chính ph Dân ch C ng hòa nư c ta ñã xây ñ p trên s ñoàn k t c a toàn th qu c dân. Nh ng ngư i cách m ng mu n l thoái v ñư c t ch c tr ng th và trang nghiêm. ai ai cũng vui lòng ñ nghĩa nư c lên trên tình nhà mà ñoàn k t ch t ch v i toàn th qu c dân ñ ng h chính ph dân ch c ng hòa. Có ph i B o ð i ñã ch p nh n lý tư ng dân ch c ng hòa c a Vi t Minh không? T i sao không th có gi i pháp dung hoà. vi c thoái v th là ñã hoàn t t. công ch c chính quy n Nam tri u cũ..l n này thì vĩnh vi n. Bà Nam Phương ñang r u rĩ. Ch có m t công dân m i mang tên Nguy n Vĩnh Th y. Sau khi c vàng qu ly tư ng trưng cho quân quy n h xu ng . nh ng ngư i ñi theo ñ ng lùi phía sau. ngay l p t c.”. ð i v i các ñ ng phái ñã t ng ph n ñ u cho n n ñ c l p qu c gia nhưng không ñi sát phong trào dân chúng. ti ng súng l nh n vang trong lúc lá c ñ sao vàng tư ng trưng cho chính th dân ch c ng hòa kéo lên. Nhà vua trong b ñ i tri u ph c m c hoàng bào có thêu r ng trư c ng c. nh t là trư c ñám ñông. Ti p ñ n Hoàng ñ B o ð i tr nh tr ng ñ c “Chi u thoái v ”. Ti p ñ n v Trư ng phái ñoàn chính ph Tr n Huy Li u phát bi u nói lên ý nghĩa quan tr ng c a l thoái v chính th c chuy n sang quy n hành chính ph dân ch c ng hoà.. Còn thi u m t cái gì ñó chăng? M t l i nói.. Ông vui m ng báo tin chính ph lâm th i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñ ng ñ u là ch t ch H chí Minh s ra m t qu c dân ngày 2 tháng 9 ñ ñ c Tuyên ngôn ð c l p trư c qu c dân và toàn th gi i. quy t không ñ cho ai l i d ng danh nghĩa c a Tr m hay c a hoàng gia ñ lung l c qu c dân” và hô: “Vi t Nam ñ c l p muôn năm! Dân ch C ng hòa muôn năm!”. Nhà vua kêu g i: “bà con trong hoàng t c. Nhưng cũng trong chương trình Vi t Minh ñã nêu lên kh u hi u thành l p ch ñ dân ch c ng hoà. m t s ki n có ý nghĩa l n trong l ch s k t thúc ch ñ phong ki n t n t i t nghìn năm nay. Nhưng c ng ñ ng qu c t ngay c khu v c châu Á có v như d ng dưng trư c s k t thúc c a tri u ñ i phong ki n Vi t Nam. không còn B o ð i. chính ph m i x trí như th nào cho có s th . ð i v i hoàng t c. ch ñư c g i khi còn ñi h c lúc nh . ch c h n là sát hình tư ng con r ng thêu trên hoàng bào Vua ñang m c trên ngư i. 2. không b cách m ng d n ñi sau l thoái v nhưng bà không che gi u n i ni m chua xót th y tri u ñ i nhà Nguy n th là ch m d t h n.. Tin Nh t B n ñ u hàng ð ng minh. Tuy nhiên qu n chúng hi u r ng B o ð i chuy n giao quy n l c cho chính ph dân ch và ông th nh c u: 1. M i ngư i hân hoan h h i di u qua l ñài r i m i gi i tán vui v ra v . qu n l a tr ng. Không còn Hoàng ñ . nh ng c m tư ng n ng n xen l n lo âu s hãi. Ti ng hoan hô l i vang lên m m như s m.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tâm tr ng r i b i. v y li u có ch p nh n m t ch ñ quân ch l p hi n không? Ông H Chí Minh trong thâm tâm có tính ñ n m t . c m thông? Th y v y ñ i di n T ng b Vi t Minh Nguy n Lương B ng nhanh trí gài trên ng c ông chi c huy hi u màu ñ tư ng trưng cho qu c kỳ có ngôi sao vàng gi a. B o ð i k t thúc b n tuyên b thoái v b ng câu nói n i ti ng. M i vi c coi như ñã xong. Có th ông ít nói ti ng Vi t. Hai báu v t bi u tư ng c a quy n l c. “Tr m ưng làm dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm vua m t nư c nô l . M t l n n a qu n chúng l i v tay hoan hô sau khi nghe ông trư ng ñoàn Tr n Huy Li u phát bi u: “T nay c u Hoàng ñ B o ð i ñư c g i là công dân Vĩnh Th y”. ti n lên phía trư c. bà Hoàng h u tư ng tư ng mình như là Hoàng h u nư c Pháp Marie Antoinette s p b truy b t r i b ch t ñ u cũng v i ch ng là vua Louis XVI. các chính quy n thân Nh t trong khu Th nh vư ng chung ð i ðông Á theo nhau s p ñ không làm m y ai b n tâm b ng trăm công nghìn vi c trong nh ng tu n l hòa bình ñ u tiên chính nư c h .. m t c ch h u ngh . ð i v i tôn mi u và lăng t m c a Li t thánh. C u hoàng l ng l tr v ñi n Ki n Trung. ð i v i vài trăm quan l i. chuy n giao chính quy n cho cách m ng mà còn ñánh d u s s p ñ ch ñ phong ki n vua quan ñã t n t i hàng ngàn năm trong l ch s .

tuyên b n n d c l p c a Vi t Nam ñ m t th i gian ng n sau ñó Nh t b i tr n thì Nhà vua thoái v . Cho ñ n chi u ngày 31 tháng 8 bà Hoàng thái h u T Cung cùng m con bà Nam Phương và gia nhân ñã d n h t ñ ñ c tài s n riêng v An C u trong cung An ð nh trư c ñây là nơi ngh hè c a hoàng gia. thông t n xã Nh t Domei loan tin: “Nhà vua Vi t Nam ñ nh l p m t chính ph m i. Ông m i ñ ng cách m ng vào Hu ñ l p chính ph m i. Ngư i ñ i di n c a chính ph cách m ng cũng có thái ñ r ng rãi. Hoàng ñ và Hoàng h u h p t t c nh ng gia nhân. cái gì thu c v gia ñình Nhà vua và Hoàng h u? Ông b trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n m t c u chính tr ph m ñã b k t án năm năm kh sai trong nhà ng c Kontum. cũng ñ n kho ng b n ch c hòm ñ ñ c Vi c thu d n ñ ra bên ngoài hoàng thành ti n hành r t kh n trương.64 - . ñàn áp phong trào nông dân Tây Sơn và nhi u phong trào nông dân khác t th k XVIII. không tìm ñâu ra m t nhân v t trong hoàng t c có tinh th n ch ng Nh t nghĩa là ñ ng v phe ð ng Minh ñ có th cùng v i Vi t Minh ñ ng ra nói chuy n v i phe ð ng Minh. v y thì ñ l i cho c u hoàng s d ng. cây c u s t ñ s và duyên dáng b c qua sông Hương g n trư c c ng thành. h n ch s c ph n kháng c a các th l c ñ i l p. C nh ng nư c ñôi c a c u hoàng d n d n l rõ. dù ch v n v n trên năm tháng. Nh ng ti ng loa. ñã ñ m t nư c cho th c dân Pháp sau ñó l i cam ch u làm tay sai ngoan ngoãn cho ch ñ b o h h t Pháp l i Nh t. Nhưng nhìn chung ch ñ thay ñ i quá êm . h u c n. Hoàng gia không tham gia vào vi c xác ñ nh xem t ng ñ v t cái nào thu c v h . nh ng ti ng hô kh u hi u. xóa b các hi p ư c b o h do các tri u vua trư c ñã ký v i Pháp. Không m y ngày là không có nh ng ñoàn qu n chúng di u hành trên hai b sông Hương. nhưng không ñ ñ bào ch a cho m t ch ñ ñã quá nhi u bê b i. n n quân ch ñã b th tiêu. s có nh ng ch d n c n thi t ñ ông c v n có th ra Hà N i s m nh t. l ng l trao chính quy n cho Vi t Minh và Vi t Minh ñã chi n ñ u bên c nh ð ng minh nên có tư cách ñ giao d ch v i ð ng minh yêu c u h công nh n ñ c l p. Làm th nào có th tách b ch cái gì thu c v nhà nư c. Cùng ngày 30 tháng 8. Trong lúc B o ð i còn ñang hoàn thành vi c bàn giao thì ông Tôn Quang Phi t. M con bà Nam Phương không mang theo nh ng gì thu c tài s n nhà nư c. B o ð i ñã giao Tr n Tr ng Kim m i m t s c u chính tr ph m cũ tham gia chính ph m i. Công vi c c a ông ti n hành không m y khó khăn. nh ng tình c nh cay ñ ng. N u nh n l i. Nhà Vua v n hi v ng có th c u vãn ngôi báu. c như là ñã có s dàn x p ñâu vào ñ y t trư c. sau ngày chính ph Tr n Tr ng Kim t ch c m ng 5 tháng 8. m t b ng li t kê dài ñư c trình lên B trư ng. tư ng như H Chí Minh và B o ð i ñã hành ñ ng theo m t k ho ch chung ñư c v ch ra m t cách t m : B o ð i l i d ng Nh t ñ tuyên b ñ c l p. nghĩ ñây có ph i là . Hoàn c nh l ch s Vi t Nam th i kỳ này. L thoái v v a k t thúc. tri u ñình ñã không còn. Duy trì thêm m t th i gian n a ch ñ quân ch dù là dư i hình th c quân ch l p hi n. Tưng b ng. th v th n ñ thu d n ñ ñ c giao l i hoàng cung cùng tài s n công c a Tri u ñình cho chính quy n cách m ng. nh t là hai chi c máy bay ñ hu n luy n phi công [13]. ch n a ngày là xong. nh ng v b t b . nh ng ti ng hát ñ ng ca vang trên ñư ng ph . ñ i b ph n cho v gia ñình quê hương b n quán. ñư c hư ng m i quy n t do c a công dân. ñã ñư c H Chí Minh giao nhi m v ki m kê tài s n trong hoàng cung mà Ph m Kh c Hòe ñã chu n b bư c ñ u. S c m ñoán này là c n thi t ñ ñ phòng m i tình hu ng ph c t p có th x y ra. li u h có ch p nh n chính quy n m i do B o ð i ñ ng ñ u không. Sau cu c trao ñ i h u ngh y. l p nên ña s cánh t trong chính quy n m i”. Nh t. quà bi u có th mang theo. h h i nhưng không ph i không có nh ng ti ng thét căm h n. Ông c u hoàng ñ c ñi ñ c l i b c ñi n. t khi phong trào ðông Du tan rã.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment công th c th a hi p. nh ng nh p tr ng ch c a thi u nhi. B o ð i là k h p tác v i quân phi t Nh t. Máy bay. Nhưng c u hoàng nh t ñ nh như ng l i cho cách m ng. Ký tên: H Chí Minh”. V i m t s ngư i. có ð ng C ng s n mà r t lâu trư c ñó. m t tái ñi. ít ra là trong th i gian ñ u khi n n ñ c l p chưa ñư c c ng c t bên trong và chưa ñư c th gi i công nh n t bên ngoài hay không? ð i v i ð ng minh. Nh ng ñ dùng cá nhân. ôtô ñư c coi là quà bi u c a Pháp. m i th lĩnh Vi t Minh vào Hu ñ l p n i các m i trong khi ch n i các này tri u t p Qu c h i ñ quy t ñ nh chính th . nhưng cũng có nghĩa v ph i ch p nh n m t s h n ch : ông ñư c l nh ph i ch m d t m i liên h v i ngư i nư c ngoài nh t là v i nh ng ngư i b n cũ Pháp. v n ñ ng h công nh n chính quy n m i. không khí ñư ng ph v n náo nhi t khí th dư ng như mu n thay ñ i n p s ng tĩnh l ng quen thu c c a ngư i dân x Hu . và m t ngày trư c kh i nghĩa Hu . nhưng không m t ai hư ng ng. Vua ñã thoái v . Qu th t. M t s mang theo ñ ñ c n ng quá không ñ s c ñem h t ph i b l i trên c u Trư ng Ti n. Ngư i ta nh l i ngày 22 tháng 8 năm 1945 nghĩa là ba ngày sau T ng kh i nghĩa Hà N i. hoãn l i s thoái v m t th i gian có th góp ph n nâng cao uy th c a cách m ng. S có m t c a h nh ng nơi nguy nga này không còn lý do t n t i. M t ñoàn ngư i dài như trong m t cu c rút lui hay m t cu c di cư lũ lư t ra kh i c a thành. trên ñư ng ra B c nh n nhi m v . ch t ch y ban Nhân dân t nh Th a Thiên-Hu chuy n ñ n cho c u hoàng m t b c ñi n kh n: “Chính ph lâm th i m i công dân Vĩnh Th y ra Hà N i làm c v n t i cao cho chính ph . Sau l thoái v . nh ng phiên tòa cách m ng tuyên án t hình và án quy t thi hành ngay l p t c. tuy nhiên. B o ð i nay không còn ñ c quy n c a m t Hoàng ñ . Không nên quên r ng lý tư ng dân ch c ng hòa không ph i ch n y n trong nhân dân Vi t Nam t khi có phong trào Vi t Minh.

xu t b n t i Hà N i ngày 29 tháng 8 năm 1945. la bàn. r i sau ñó ñưa ñi Chiêm Hóa thu c t nh Tuyên Quang làm h c c cho l p hu n luy n không quân ñ u tiên. [8] Báo C u qu c s ngày 27 tháng 8 năm 1945. 2 ñi n ñài. Ông Hòe hay Hoàng thân Vĩnh C n? Ông c u T ng lý Ng ti n văn phòng h i thúc c u hoàng nên nh n l i và khuyên “V ngư i ñi theo. và Ph m Kh c Hòe. Cu c h p c a trí th c và sinh viên Hà N i Vi t Nam h c xá ngày 21 tháng 8 cũng như b c ñi n có b n nhà trí th c ký tên là ho t ñ ng t phát. kéo c ñ sao vàng c a Vi t Minh là ð ng Văn Vi t và Nguy n Th Lương. l u ñ n. Nhà xu t b n Gallimard. n i ti ng trong các tr n ñánh trên ðư ng s 4. Nhà xu t b n Tr . l p t c nghĩ ñ n vi c c ai ñi tháp tùng. Xem thêm: T H u: “Nh l i m t th i”. b c nén. Nhưng ông tr n tĩnh ñư c ngay. vào th i mà ngư i Pháp cho ông ñi thăm ñ t nư c trư c khi n m quy n bính. 1988 (ND) [13] Trong phiên h p ngày 29 tháng 10 năm 1945 c a chính ph . 1987. hai chi c máy bay này ñã ñư c tháo cánh ch xe l a ra Hà N i. ñ n ñư c. Cũng xem Philippe Devillers. Ngày 29 tháng 11..T). chi n sĩ ðư ng s 4 anh hùng. [1] Xem toàn văn t Chi u ngày 17 tháng 8. nên h i ý ki n Hà N i”. [6] T H u. 1987. ñưa bàn tay trái lên ngang c .D). s 18. c hai ñ u là thanh niên trí th c Hu . [11] Tr n Huy Li u. 1987.. [14] H i ký Ph m Kh c Hòe. sách ñã d n. Paris Saigon .D). Nhà xu t b n Văn hóa Thông tin. Nguy n Văn Huyên. 6 c p da ñ ng nhi u tài li u. chi n sĩ ðư ng s 4 anh hùng. 6 kh u súng ng n Brown Canada 9 mm. Ngư i lính già ð ng Văn Vi t. 6 túi quân trang. Nhà xu t b n Văn hóa Thông tin. “Nh l i m t th i”. ch ! Vi t Minh ñ y! Các ngươi mà n súng thì Tr m là ngư i ch t trư c ñó” . m t tr n Cao B c L ng và Nguy n Th Lương là C c phó C c Quân Báo B T ng Tham mưu Quân ñ i nhân dân Vi t Nam.xem H i ký ð ng Văn Vi t. Chi n l i ph m thu ñư c g m: 6 kh u Carbine. ñ h p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m t cu c ñi ñày trá hình chăng. T. Nhà xu t b n Tr . l m b m nói m t câu ti ng Pháp: “ðã ñ n c r i có lên thêm m t chút n a cũng ch ng can chi” [14]. [4] Báo ðông Phát xu t b n t i Hà N i ngày 25 tháng 8 năm 1945.65 - . [10] Ph m Kh c Hòe. “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. nhưng B o ð i sau khi ñư c tin báo. Tư c n ki m c a Hoàng ñ B o ð i. Ngư i lính già ð ng Văn Vi t. V y là ông s ra s ng và làm vi c t i Hà N i. gi y bút. ti n ðông Dương. [3] Có tài li u vi t là Castella (B. b n ñ . thu c men. H Chí Minh. [9] Báo ðông Phát. 2004 (B. ñã can ngăn: “Ch . Nhà xu t b n Thu n Hóa. M t thành ph ông hình như c ñ i làm vua ch ñ n m t l n t khi Paris v . b trư ng Lê Văn Hi n ñã cho bi t ông Vĩnh Th y s n lòng cho chính ph mư n hai chi c máy bay riêng ñ chính ph hu n luy n phi công. (sách ñã d n). Viên lãnh binh ch huy lính kh vàng b o v kỳ ñài ñã k l i r ng ông ñã dàn quân chu n b ch ng l i.Hanoi. 2004. ð ng Văn Vi t là Trung ñoàn trư ng. tháng 9 năm 1960. [7] B n nhà trí th c ñã ký tên vào ki n ngh là Nguy n Xi n. Thành ph H Chí Minh. Nhà xu t b n Thu n Hóa.T). T tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. 2 máy phát ñi n quay tay. . 2004 (ND). năm 1949 (ND). th ñô m i c a ch ñ C ng hoà. Nhà xu t b n Thu n Hóa. 2004 (N. [5] Ph m Kh c Hòe. Nguyên văn t chi u ngày 22 tháng 8 năm 1945. ðáng chú ý là t chi u này không ñư c Ph m Kh c Hòe nh c ñ n trong h i ký “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. 1944-1947. [2] Hai thanh niên Vi t Minh ñư c giao h lá c vàng c a Nhà Vua. Sau này trong kháng chi n ch ng Pháp. Les archives de la guerre. H H u Tư ng. Không có gì ch ng t là do Vi t Minh gi t dây (N. Ngu Như Kontum. T p chí Nghiên c u L ch s .P. M t l n n a Vĩnh Th y l i nhún vai. [12] ð ng Văn Vi t.

Không ai bi t s ngư i b thương c hai phía Pháp và Vi t là bao nhiêu. ñóng ñai ch c ch n. Nghe ñâu m i căn nhà ñ u ñư c ñánh d u trong sơ ñ t n công c a t v . M t chi c rơi xu ng v t ru ng trên cánh ñ ng An C u. T i khách s n Morin phái b ti p xúc v i Pháp ki u.66 - . Hai hòm g ñư c khui ra. b t p trung hay qu n thúc r t b p bênh. Có nh ng ngư i thân trong gia ñình c a binh sĩ Pháp ñi thoát v Sài Gòn vư t qua c nghìn cây s ñư ng r ng ph n l n là phía Lào. . Hai trăm Pháp ki u chen chúc trong khu ph Tây. ðã n ra cu c ñ ng ñ nh gi a Pháp ki u và dân quân. R i nh ng h i tr ng rung lên càng d n d p vào bu i sáng s m. mang theo m t toán g m 6 quân nhân M ho c có th có ngư i Pháp trà tr n vào l y danh nghĩa phái b ð ng minh. t v Vi t Minh ñ tranh nhau chi m ño t hai chi c hòm g ñư c th xu ng sân trư ng. Nhi u ngư i trong b n h b m d c ñư ng nhưng v n c ñi thoát vào ñ n Sài Gòn. M y ngày sau. m i quan h thư tín và buôn bán gi a chính qu c và ðông Dương h u như b c t ñ t. sau s ki n ngày 3 tháng 9 s ng nơm n p lo s b tr thù. mang theo thư t Nam Kỳ và c nh ng tin t t lành. l t ngay vào tay l c lư ng b ñ i gi i phóng quân Hu ñóng g n ñó. [2] Báo C u qu c s 43 ngày 14 tháng 9 năm 1945. bơ. Sau ñó m t s ngư i Pháp b ngư i Vi t b t ñem ñi ñã ñư c th v . có nhi m v ñi u tra. h cánh ñư ng hoàng xu ng sân bay Phú Bài. T mùa thu 1940 nh ng ngư i Pháp Hu cũng như nơi khác không g i ñư c gì v gia ñình Pháp vì t khi b i tr n. M t ngư i khác tên là Meynier b b t gi i ñi ñâu không ai rõ [1]. Ngư i Pháp ph i ñ t mua th c ph m t i m t c a hàng ti p t do Vi t Minh ph trách. nơi có kho ng 200 gia ñình Pháp ki u và cha ñ o các giáo x trong t nh t p trung v ñây t sau ñ o chính Nh t m ng 9 tháng 3 năm 1945. tìm hi u s ph n phi công ð ng minh b Nh t b n rơi trên chi n trư ng ðông Dương trư c ñây. C hai bên ñ u có thương vong. ai b n và b n ai. nhân dân ñ ng ch t hai bên ñư ng T ð c mang c . Có c nh ng chi c gương có ñ c l ñ làm tín hi u cho máy bay. cà phê. ch là ba chi c thùng g dày. M t ngư i Pháp g c ngã vì trúng ñ n ti u liên c a Vi t Minh. [3] CAOM. “Quy t chi n ñ u cho n n ñ c l p c a Vi t Nam” (Struggle for independence of Vietnam). ph c tam tài. hôm sau ñư c chính quy n ñ a phương t ch c l tang tr ng th . nh ng tin ñ n th m sát. sách ñã d n. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. 23 tháng 9 năm 1945. yêu c u t nay mu n ti p t cho tù binh và Pháp ki u. Nh ng v l n x n ngày càng nhi u. Tuy t nhiên không có vũ khí. xin chuy n qua y ban nhân dân t nh [2]. Gi ng ñi u ñã tr nên căng th ng nh t là t sau ngày Pháp gây h n Nam B . [1] Elula Perrin. Sau khi tr ti n ñư c lĩnh m t tích kê h n hôm sau l y hàng. phái b ð ng minh nh c l i s ki n th dù ti p t cho Pháp ki u tu n trư c. H ñư c chính quy n ñ a phương ñón ti p n ng nhi t. H t th y ñ u ch thu c men và lương th c. sau vài vòng lư n th p ñã th ra ba chi c dù màu. ði u ki n s ng trong khu ph Tây sút kém h n. Nguy cơ v m t cu c tàn sát hàng lo t v n t n t i và ngày càng nghiêm tr ng” [3]. Quan tài làm b ng nh ng m nh g ph lo i. h sơ 1211NF. ngày 11 tháng 9 máy bay ð ng minh tr l i. Trong bu i ti p ki n chính quy n ñ a phương. Không có ngư i. “Nư c Vi t Nam c a ngư i Vi t Nam” (Vietnam to vietnamese) hoan nghênh phái b ð ng minh. M t báo cáo ñ ngày 22 tháng 9 năm 1945 c a các t ch c m t v Pháp Vi t Nam cho bi t: “Tình c nh c a các ki u dân Pháp. con ñư ng h ñi sau này ñư c g i là ñư ng mòn H Chí Minh. và ti p t cho tù binh Pháp. ñư c chôn trong vư n nhà th ch không ph i nghĩa ñ a vì nghĩa ñ a do Vi t Minh ki m soát. nhưng l i ñư c Vi t Minh coi là ñ xa x . M t thanh niên t v có nhi m v canh gác khu v c Pháp ki u tên là Lê Văn Mư i b trúng ñ n ti u liên. Hai chi c khác rơi xu ng sân trư ng Thiên H u. T ng ñêm ngư i s ng trong khu ñi n m v i câu h i ñêm nay s là ñêm cu i cùng chăng. h a s chuy n giúp thư tín. ð i di n chính quy n gi i thích: s dĩ có v ñ ng ñ ñó là do trư c ñó 8 ngày có v bi t kích Pháp nh y dù xu ng Hi n Sĩ cách Hu 25 cây s v phía Tây. th c u ng quen thu c c a ngư i Pháp. Tình hình ñó khi n Paris lo ng i. ðêm ñêm nghe th y nhi u ti ng súng ch ng bi t vì lý do gì. Không còn bánh mỳ. nh ng ñ ăn. N n nhân Pháp tên là Chenevier. M t nhà báo M liên l c ñư c v i Pháp ki u. bi u ng “Hoan nghênh phái b ð ng minh” (Welcome to the Allied Mission).Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 14 Daniel Grandcleùment Ngày 3 tháng 9 m t chi c máy bay ki u Liberator c a không quân hoàng gia Anh bay th p qua thành ph .

ngư i Lào cũng ñang c g ng kh ng ñ nh ch quy n c a h . Ông Vĩnh Th y rưng rưng nư c m t ôm hôn ñ a con nh nh t. ð n Vinh. g n n a ñư ng Hu . ðó là m t cu c ra ñi thân tình g n như l ng l hi m hoi trong gia ñình h . Bà ñã ch ng ki n Thành Thái ra ñi. qu n chúng nhân dân nh n ra ông. Hoàn toàn ngư c l i. n ng nhi t v a kính tr ng v a yêu m n khi n ông c m ñ ng xi t bao! [2]. Ý ñ nh c a c H là mu n c v n Vĩnh Th y có m t cùng v i các thành viên chính ph lâm th i trong bu i l long tr ng ñ c Tuyên ngôn ð c l p t i vư n hoa Ba ðình ngày 2 tháng 9 năm 1945. Su t d c ñư ng dân chúng ñã dành cho ông nh ng bi u hi n hân hoan. m t trong nh ng nhân v t chính c a T ng B Vi t Minh. Chính quy n nhân dân không l nuôi h mãi? Tình c nh c a h th t gi ng như Pháp sau cách m ng 1789. h c trư ng c u ñư ng nhưng căm thù ngư i Pháp sâu s c. t trong cung An ð nh l i vang lên ti ng mõ t ng kinh. Ông ta ch ng bi t gì v cách m ng. Vĩnh Th y v n là ngư i ít nói. ðó là gia ñình nhân viên hoàng gia. M t vinh d m i dành cho công dân Vĩnh Th y: cách th ñô Hà N i vài ch c cây s . khi ngư i ñ ng ñ u hoàng cung ñi xa. S ñón ti p chính th c. ông có v hài lòng. Bên c nh ni m hân hoan chung. Hành trình sáu trăm cây s t Hu ra Hà N i ñã ñư c th c hi n trên hai chi c xe ti n nghi nh t lúc ñó là các xe Mercury và Packard. L n này chính con bà ñ ra l i ra ñi v phía phe ñ i l p. ông h i tôi H Chí Minh là ai. hoan nghênh.Hà N i. ch vài câu nói âu y m c a ngư i thân. Ch t ch H Chí Minh mu n có c u hoàng bên mình. th hi n tình ñ i ñoàn k t dân t c. không có ñ o Réunion ñ ñày k thù cũ. Như m y hôm trư c. Không ph i là chuy n ñi bí m t nên m i khi t i ñ a phương nào ñoàn ph i d ng l i ñ qu n chúng nghênh ti p. ngư i ñã nh n s thoái v . [1] ðoàn xe lao nhanh trên ñư ng. Lê Văn Hi n k l i: “Có l tính ông Vĩnh Th y hơi nhút nhát. Su t d c ñư ng t c ñô ra thành ph l n phía b c. tham gia phong trào ch ng Pháp t r t s m và ñã tr thành ngư i lãnh ñ o phong trào. Ch t ch H Chí Minh ñang ch ông. công vi c trong b máy chính quy n m i ñâu dành cho h . Bây gi . nhưng không k p. Hoàng thân cùng tu i v i Vĩnh Th y và cũng ñã s ng nhi u năm Pháp. không bi t lành d ra sao? Có ph i là s ñi ñày trá hình hay còn cái gì t hơn n a. v i ch c v c v n c a chính ph . Tôi cho ông bi t ñó chính là Nguy n Ái Qu c. L n ñ u tiên dân chúng ñư c nhìn th ng vào Hoàng ñ mà không ph i quỳ l y. nh t là l n ñ u tiên ti p xúc v i qu ng ñ i qu n chúng m nh d n h h i ch không ph i ñám quan l i. l i ti n bi t l ng l c a ñám gia nhân. Xe th nh t ch Vĩnh Th y ñư c B trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n tháp tùng. Lương tháng s ra sao ñây? Chính quy n cách m ng h a s tr ñ lương tháng 8. Phái ñoàn Tr n Huy Li u sau khi nh n n. ***** Khi ôtô v a n máy thì Nam Phương và các con ch y ra sân ti n ông Vĩnh Th y. L i còn ph i lo ñ i phó hàng ch c v n quân Tư ng ñang lũ lư t kéo vào. ðoàn g m hai xe ôtô.67 - . ch ng l i m i âm mưu chia r l t ñ chính quy n cách m ng. các tri u th n hay c nh ng nhân viên bình thư ng trong b máy Nam tri u cũ. ñoàn có thêm m t thành viên m i: hoàng thân Souphanouvong. nhưng sau ñó thì sao. khi n ông xúc ñ ng nh t là . Xe kia ch hoàng thân Vĩnh C n. giai c p quý t c cũ ph i s ng nh nh ng ngư i nghèo kh trư c ñây b h bóc l t. m t m i lo âu n ng n tràn ng p m t b ph n quan tr ng trong dân chúng ñô thành. ðư ng b nư c ng p nên xe ph i ñi ch m l i. Xưa kia thì có quân lính làm hàng rào. hai ngày sau l thoái v . ðang mùa lũ l t. Nhà nư c m i chưa có xe. Bên kia dãy Trư ng Sơn. r i ñ n lư t Duy Tân. Ai bi t r ng ñoàn xe s không rơi vào ph c kích? Chính ph m i không có Algérie. trên ñư ng ra B c. Còn bà Hoàng thái h u T Cung không m y hoan h trư c vi c b nhi m con bà làm C v n cho chính ph m i. lãnh t nh ng ngư i Lào yêu nư c. Hôm ñ u tiên khi ông ñư c bi t H Chí Minh và Nguy n Ái Qu c là m t ông nh l i câu s m truy n “Nam ðàn sinh thánh”. Bà Nam Phương l ng l ñ t bàn tay ph i lên cây thánh giá ñeo trên chi c ki ng. ki m ñã lên ñư ng ra Hà N i t hôm trư c. Công vi c b b n như núi. Bà linh c m m t tương lai không có gì t t ñ p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 15 Daniel Grandcleùment Ngày 2 tháng 9. Bà lo cho tính m nh c a con mình. thân tình. Tình hình kh n trương. ch ñón ông bên ñư ng. Ông xúc ñ ng nói v i chúng nh ng l i căn d n d u dàng b ng ti ng Pháp. Vĩnh Th y không ph i là m t viên ch c bình thư ng như các viên ch c khác trong b máy chính quy n. cách kho ng trăm kilômét. năm gi sáng. Ti ng mõ b c l n i lo ng i c a các bà m nh ph . ch c d ch ch s p l y không dám ng ng ñ u nhìn th ng vào m t vua. thánh ñây ph i là Nguy n Ái Qu c ông ñã th t ra: Th thì thoái v cũng ñáng”. Nhi u c u b bom M phá s p. t l th tr n Ph Lý (thu c ñ a ph n t nh Hà Nam) ông Tr n Huy Li u. ñoàn dùng hai chi c xe riêng c a c u hoàng. công dân Vĩnh Th y r i Hu ra Hà N i. c u chính tr ph m Kontum mà c c u hoàng B o ð i t nay ñư c g i là C v n t i cao Vĩnh Th y. phái ñoàn ñư c dân chúng nhi u nơi nghênh ñón không ph i ch nh m B trư ng Lê Văn Hi n.

. hi sinh ngai vàng vì l i ích dân t c. Tuy nhiên. Nhưng thái ñ c a c v n Vĩnh Th y làm cho m i ngư i ng c nhiên. dáng ngư i m nh kh nh. có s c c m hóa r t m nh ñ i v i ngư i ñ i tho i v i mình. chính ph h p hàng ngày nhi u khi bàn c các v n ñ c th ch ng khác nào m t cu c h p c a h i ñ ng thành ph khi n ông phát chán. v i ñôi dép cao su. Trong m y ch c năm ng trên ngai vàng chưa bao gi ông có thái ñ bình dân. ð n sát c a ngõ th ñô. ông d hàng ch c cu c h p vì trong th i kỳ tr ng nư c chính quy n m i thành l p. ng i im l ng. y u ñu i trong chi c áo khoác ngoài kín c . tranh lu n bàn cãi ch là vô ích. lư n trong các ph c a th ñô. Có nh ng bu i tranh lu n khá căng th ng trong lúc tình hình kinh t xã h i ñang khó khăn ch ng ch t. ***** Cu c s ng thư ng nh t c a ông c v n t i cao khá dư d trong hoàn c nh chung r t eo h p lúc b y gi . g n c nhà tư ng M Gallagher. ñoàn lên ñư ng ñi n t ch ng ñư ng cu i cùng v Hà N i. vì h nh phúc c a nhân dân. ngư i ñ ng ñ u nhà nư c. v n dùng l i nh ng con tem cũ. Ông g i Vĩnh Th y là “Ngài” m t cách trân tr ng nhưng thái ñ cư x thân tình như tình cha con. Tr i v n mưa dai d ng. Ngư i ta ñã th y hai ngư i sau khi nói chuy n trong phòng khách. Ngay c nh ng bu i có m t. Vĩnh Th y luôn luôn ñư c x p ng i phía ñ u bàn. Ông ch ng nói m t l i. ông cũng ñư c nhân dân ñ a phương tr ng v ng như v y khi ông ñ n tư ng ni m trư c nh ng ngôi m c a các ông t tri u Nguy n. ông c v n d các phiên h p c a H i ñ ng chính ph h p ñ u ñ n vài l n trong m t tu n. Sáng hôm sau. như ông ñã k l i trong h i ký. Ông ch khách s n trư c ñây kinh doanh xích lô nay tr nên giàu có ñã quy t ñ nh góp ph n ng h chính ph m i. chân d n giày da láng bóng t o thành m t s tương ph n rõ r t nhưng cũng là hình nh ñ i ñoàn k t dân t c ñ c ñáo hi m th y trong l ch s . c v n Vĩnh Th y chính th c ñ n chào ch t ch H Chí Minh t i dinh ch t ch ñ t t i tòa Th ng s B c Kỳ sau ñ i thành dinh Khâm sai B c B . Bi t bao vinh h nh. H Chí Minh ch t a các phiên h p. Trong thành ph n chính ph ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa có ñ i bi u các ñ ng phái. Cũng như m i thành viên khác trong chính ph ông không có lương. không lúc nào t nh. Trong m t l n v Th Xuân thu c t nh Thanh Hóa. Bưu ñi n Vi t Nam chưa có phương ti n in tem m i và cũng ñ ti t ki m. ngay sát phòng làm vi c c a Ch t ch H Chí Minh. B t ñ u t ngày 8 tháng 9. Thư ng ông dùng chi c xe Mercury sang tr ng mang t Hu ra. gi ng m t ngư i kh h nh v a gi ng m t nhà nho. Ông có m t phòng làm vi c riêng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment kh ng ñ nh thái ñ tr ng th c a chính quy n cách m ng ñ i v i ông. ch t ch chính ph . c th t cà-v t. chi c Mercury ñ trư c c a m t tòa bi t th xinh x n trư c ñây là nhà riêng c a viên ð c lý thành ph s 51 ñ i l Gambetta (ngày nay g i là ph Tr n Hưng ð o) m t ñư ng ph vào lo i ñ p nh t thành ph Hà N i. trong câu chuy n v i m t nhân viên m t v Pháp Côn Minh và c v sau này khi ñã quay tr v h p tác v i ngư i Pháp c m ñ u chính ph ch ng l i Vi t Minh. ñã ñư c ông c v n nh c l i trong thư vi t v cho m là bà Hoàng thái h u T Cung. Vĩnh Th y s ng tho i mái trong khu ph vào lo i . Ngôi bi t th chính ph c p cho ông g n các dinh th c a các ông tư ng Tàu. không phát bi u gì. ñóng d u Vi t Nam Dân ch C ng hòa và giá cư c m i theo th i giá. lác ñác v n có nh ng ch dân chúng t t p ñ ñón chào m ng c v n t i cao c a chính ph . S tương ph n v vóc dáng và trang ph c gi a m t nhà cách m ng lão thành.. n tư ng t t ñ p này v n ñư c lưu gi mãi v sau. quan h v i Tàu. v i tư cách c v n chính ph . ñ i di n phái b ð ng minh. Nh ng cu c ñón ti p chính th c c a chính quy n ñ a phương. Trong nh ng ngày ñ u tiên. v n toát ra m t ni m tin v ng ch c ti n ñ ñ t nư c. 9 gi sáng hôm sau. Sáng sáng ông ñ n làm vi c h i b y gi . gi a m t bên là H Chí Minh bên ph i và m t bên là B trư ng N i v Võ Nguyên Giáp. nhưng cũng làm cho ông yên tâm. Có hôm ông lái xe Jeep M cùng v i m y sĩ quan ð ng minh ñi chơi ph ñ ng th i ñ th tính năng c a lo i xe kỳ c c này. bên trái. ñôi m t sâu sau m t cơn s t rét n ng trư c khi r i chi n khu. v i các ñ ng phái ñ i l p di n bi n ph c t p làm cho ông c v n m t m i.68 - . thân hình m nh kh nh. vào lúc 11 gi . ông ng i im l ng. phù h p v i các cu c ñàm ñ o văn chương hơn là ho t ñ ng chính tr . B a ăn do khách s n Asia cung c p. Các nhà báo Hà N i t ch c m t b a ti c l n ñ hoan nghênh ông ñã t nguy n t b cu c s ng vương gi ñ tr thành công dân bình thư ng. Ch t ch H Chí Minh ñã ñ n ñáp l ông c v n t i nhà riêng. Ngay chi u ngày 5 tháng 9. còn xu ng sân khoác tay nhau ñi ñi. Trong nhi u tháng. chòm râu lưa thưa. l i l i ti p t c trò chuy n ñ n hơn n a ti ng. nh ng ti ng hoan hô c a qu n chúng không bi t th t tâm ñ n ñâu. m c qu n áo ka ki c ñ ng. Dư i con m t Nguy n Vĩnh Th y. các xu hư ng khác nhau. như th các cu c th o lu n không liên quan gì ñ n ông. Sau m t ñêm d ng l i t i Ph Lý. bi t bao bi u hi n tôn kính làm cho ông xúc ñ ng. Nhân dân Hà N i cũng chưa quên khuôn m t ông trên các con tem thư in hình ông và bà Nam Phương. chân ñi dép và m t c u hoàng tr tu i béo t t. Ông v ng m t nhi u bu i. hoan hô công dân Vĩnh Th y. v i Pháp. Ngày 4 tháng 9. qu n áo tuýt-xo b nh bao. Có nh ng bu i bàn b c qua quít hình như m i vi c ñã ñư c quy t ñ nh ñâu ñó. Có hôm dân chúng nh n ra ông xúm l i khen ng i chi c xe. g n gũi dân chúng như lúc này. Ch có th i ti t là không thu n l i. g y gò. tóc ch i mư t.

Trư c m t ngôi bi t th là tr i b o an binh cũ. ngư i ñã tháp tùng ông ra Hà N i. m y công s ñã b Vi t Minh chi m c r i.69 - . ch c v c v n t i cao c a ông không h thay ñ i. Tôi r t bu n hi u r ng không th làm vi c chi có ích cho ñ t nư c. không ñ che l p nhưng khó khăn ch ng ch t trong cu c s ng. tôi có th bi t rõ ñư c nhi u ñi u hơn trư c. tôi d n m y ông trong n i các cũ thì ông nào cũng ñ ng ý. T t c nh ng gì ông có ñ u g n v i ñ a v c a ông. vì tôi s r ng còn ng i ñ y. ti m nh y b t ch p d ngh c a m i ngư i xung quanh ñang s ng kh c kh ñ m b c. ông ñ u ñư c c làm Trư ng ñoàn c v n t i cao.. tôi r t vui lòng. Ngày v chưa nh t ñ nh. Tuy v y n i các cũ cũng c làm mong cho m i ngày m t khá nhưng sau này không th y ñư c k t qu gì nên ñã m y l n xin t ch c.. Tôi lên ñư ng ra B c có ghé m y t nh phía b c Trung B và ghé Ninh Bình và Ph Lý. ông m i có cu c ti p xúc v i ñông ñ o các nhà báo. Vi c gì tôi cũng h t lòng giúp ñ . L n này ñi l i t do. không cho ra ngoài thân m t v i dân cho nên trong hai mươi năm tr i làm vua. . Lúc trư c m i vi c (quan h ) v i ngư i Nh t r t khó. ông không còn lo nhân dân và chính quy n cách m ng tr thù. h u qu c a n n ñói ñ u năm chưa kh c ph c xong. Tôi tr l i: “Các anh ph i b ch c khâm s toàn quy n ñây tôi m i làm vi c ñư c”. H là nh ng ngư i h t lòng ra làm vi c và bi t làm ch không ph i là b t l c. Ông th y mình ñang gi m t vai trò chính tr th c s . ch không ph i làm vì. xe. Tôi ra ñây m c ñích giúp chính ph thưc hi n n n ñ c l p hoàn toàn. Nói ñ n chuy n trư c kia. lui t i các nơi ăn chơi. các báo ñã ñ n ph ng v n ông t i nhà riêng 51 ph Tr n Hưng ð o. T i ñâu tôi cũng th y nhân dân c quy t hăng hái ñ ñi ñ n ñ c l p hoàn toàn. Ch m y tháng sau Vĩnh Th y ñã g p l i Lý L Hà. Th c t ông ñã làm công vi c y và chính th c thay m t chính ph trong nhi u d p. H mu n làm gì thì h làm phi u tâu lên lúc tôi ñư c ñ c thì Khâm s Pháp ñã ký r i thành ra tôi không thi th ñư c sáng ki n gì c . tôi ra B c có m t l n và m t l n vào Nam Kỳ.. dù ông v ng m t. t t c là c a Tri u ñình. ngư i tình cũ c a ông. r i chính ph chính th c do Qu c h i trong phiên h p ñ u tiên m ng 2 tháng 3 năm 1946. Ông phát bi u khá trơn tru. L n trư c tôi ra Hà N i. cho ñ n nh ng l n c i t chính ph sau này. M t ti u ñ i ñ mư i ngư i ñã ñư c phái ñ n canh gác tòa nhà và b o v ông. R i b ngai vàng cũng có nghĩa là ông cũng d t b luôn cu c s ng xa hoa c a m t v ñ vương. không khí ph n kh i h h i nh ng ngày ñ u m i giành ñư c chính quy n r i cũng qua ñi. quân Nh t s n lòng giúp. Nhưng sau khì th y ñ i bi u chính ph ñ i ñãi ñ c bi t nên không lo ng i gì n a và tôi cũng vui m ng th y vi c hy sinh (ngôi báu) c a tôi cũng là m t vi c có ích cho ñ t nư c. Sau này c m i l n thay ñ i thành ph n chính ph . Trong lúc này ph i ñoàn k t tri t ñ thì m i sông. tôi ñư c m i qua dinh B c B h i ñ ng g p anh em trong chính ph m t cách vui v thân m t. nhi u c u c ng b bom M phá h y chưa ch a xong. Nhân dân nhi u ñ a phương thi u ăn. Ti ng súng ch ng xâm lăng dã n mi n Nam. [3]. cung ñi n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sang tr ng nh t th ñô. l i ph i t ch c r t nhi u vi c. m ng s ng ñư c b o ñ m nhưng cu c s ng ñ i thư ng khi n ông như t nh l i sau m t cơn mê dài. tôi có ý lo lo. Vĩnh Th y cùng m t lúc m t ph n l n tài s n c a ông. ng a. Có l ñây là l n ñ u tiên k t khi v nư c c m quy n bính năm 1982. n u chia r thì ch t. Cũng vì có nhi u chuy n bu n như v y nên tôi ch mu n vô núi vô non cho quên h t m i ñi u. tôi cũng mu n ra kh i hoàng thành ngay c t ñ tránh m i s nghi ng . Trư c khi ñi. n u không xa ñư c thì h phá. còn xung quanh tôi. mà cũng là ñ b o ñ m cho tính h p pháp c a chính quy n m i. ngư i Pháp khi nào cũng mu n tôi ng i yên m t ch .. chính ph l i m i làm c v n. Tôi có nói r ng không bao gi chính ph Vi t Nam l i yêu c u ngo i qu c ñánh dân Vi t Nam”. Khi bên ngoài hoàng thành có cu c kh i nghĩa. Ch vài tu n sau ngày thoái v . Ông quan h công khai v i . Gi i quy t v n ñ cái ăn c a nhân dân là m t trong nh ng kh u hi u chính c a chính ph m i. nhi u ño n ñê không ch ng n i m c nư c dâng cao trong mùa lũ tháng 8. Cách m ng thành công.. Hàng v n quân Nh t chưa h i hương h t thì g n hai ch c v n quân Tư ng tràn vào.. Tôi vui lòng ra ñây ñ yên lòng chính ph . tôi không th y rõ ràng m t c i gì. ñêm ñêm ñi d o. c u chính tr ph m. S c l nh ngày 10 tháng 9 năm 1945 ñã chính th c c ông vào ch c v C v n c a chính ph lâm th i. Trong hai chi c xe ñem t Hu ra. ngày 7 tháng 9 năm 1945. T khi r i b ngai vàng. ăn nh u. Vi c ti p t g o t mi n Nam g p nhi u tr ng i do phương ti n v n chuy n thi u. thành th t và t tin: “Tôi ñã thoái v . G n hai tri u nông dân ch t ñói trong nh ng tháng trư c ñó. ông bi u m t chi c cho ông b trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n. h ñ t toàn nh ng ngư i m t thám. M c ñích c a ngư i Tây là ai ñ nh tâm giúp ích cho nư c thì h tìm cách làm xa tôi ra. có nghĩa là b ng hay g n b ng con s ngư i ch t trong b n mươi năm chi n tranh mà nhân dân Vi t Nam ph i ch u ñ ng. t chính ph lâm th i sang chính ph liên hi p. thì s có ngư i l i d ng tôi. Sau khi trao quy n.. Ban ñ u khi tham d cu c l . Tôi còn lưu t i ñây. Ông ch ng có gì: nhà c a. ð n Hà N i. Ngư i Nh t phái ngư i ñ n h i tôi n u mu n ñánh quân cách m nh thì chính ph (Nam tri u) ph i làm ñơn yêu c u quân Nh t giúp.. Ba ngày sau ra t i Hà N i nh m ch c. Vì tôi hay ñi chơi nên có l n ngư i Pháp h i tôi: “Sao Ngài không làm vi c gì mà c ñi chơi hoài như v y?”.

và ngay t i hôm ñó ch t a ti c chiêu ñãi ban t ch c Tu n l Vàng. khai m c tu n l văn hóa ngày 7 tháng 10. áp l c c a các ñ ng phái ñ i l t qu c gia ñư c quân ñ i Trung Hoa ñ ng ñ ng sau tăng lên. d l khai m c cu c l c quyên g o ch ng ñói ngày 11 tháng 10. tôi không ph i là ngư i ham quy n bính. N u s ch ng may không th tránh kh i ñư c thì trong hàng ngũ quân ñ i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. Nh ng ngư i thu c phe qu c gia nói dân chúng ng h tôi”. Tháng ch p năm 1945. B t k th nào. tránh xa m i mưu toan l t ñ chính quy n nhân dân c a tư ng Lư Hán và b n tay sai ngư i Vi t. Có lúc th ng th t ông tư ng tư ng có m t phát súng t ñâu ñó b n trúng hay m t nhát dao găm s k t li u ñ i ông. Nhưng không. ngày 14 tháng 9 năm 1945 nhân danh Hoàng thân Vĩnh Th y. sĩ quan c n v Nguy n H u Tư ng. nh ng ngày ngh kỳ l . theo l i nh ng ngư i thân c n. Các tư ng lĩnh Trung Hoa liên t c t i g p ông. d ti c liên hoan ñoàn k t gi a các ñ ng phái (Vi t Minh. c u T ng lý Ng ti n văn phòng. d cơm chay c a nhà Ph t t i chùa Quán S ngày 14 tháng 10. chính quy n nhân dân không mu n ông rơi vào tay h . Phái ñoàn Pháp HN nhi u l n xin g p. Trên ñư ng ph . an toàn hơn bãi bi n. Vì v y ông v n ti p t c l i S m Sơn. tôi quy t s là m t tên lính thư ng bên c nh ñ ng bào c a tôi và s chi n ñ u hy sinh tính m nh ñ khôi ph c t do cho T qu c [4].70 - . ông nh n l i m i ng c ñ i bi u Qu c h i t nh Thanh Hóa và ñã trúng c v i s phi u khá cao: 92% phi u b u. Theo chân chúng là nh ng ñ ng phái qu c gia ch ng c ng. béo t t như Tây!”. ông t ra r t n i b t. c u hoàng ñã tránh không ti p ñ i bi u c a ñoàn bi u tình m y trăm ngư i di u qua bi t th ông . Ông l i hai tháng b bi n. Ông còn ñư c chính ph b nhi m tham gia y ban d th o hi n pháp cùng v i b y thành viên khác do Ch t ch H Chí Minh ñ ng ñ u. ñư c m i ngư i kính n . T ñây c v n Vĩnh Th y sau khi vư t qua xu t s c m t s th thách. mà còn m i ông chuy n ñ n m t nơi khác sâu trong ñ t li n. Ngư i này ñã thành k thù tr c ti p c a ông. Ông không thèm ñ ý ñ n m t câu nói hài hư c c a dân ngo i ô th ñô: “Vi t Nam là m t dân t c nh nhưng l i có m t ông vua cao to. quân ñ i Trung Hoa t Vân Nam vào mi n B c ñ gi i giáp quân Nh t. Vi t Nam Qu c dân ñ ng và Vi t Nam Cách m nh ð ng minh h i) ngày 24 tháng 10. m t ñi u ông mu n tránh t trư c khi t nguy n thoái v . mãi vùng Th Xuân. nay làm vi c t i B N i v . Ông còn ñư c c làm ch t ch ngo i giao y viên h i. Tháng 2. tôi b ngôi vua m c ñích là ñ th gi i và trong nư c bi t r ng dân t c Vi t . ch t a b a cơm chay nhân ngày l H nh nguy n c a Ph t giáo t i chùa Quán S ngày 16 tháng 10. ***** Ngày tháng trôi qua. hô kh u hi u ñòi l p chính ph m i do Vĩnh Th y ñ ng ñ u. Sau khi ñi h i ý ki n ông H . tr thành m t chính khách ñư c th a nh n. các báo B c B ñã t ch c ti c chiêu ñãi Vĩnh Th y t i nhà hàng Asia. l thành l p H i Thân h u Vi t M ngày 5 tháng 10. âm mưu l t ñ chính quy n cách m ng. ông ra ngh S m Sơn (Thanh Hoá). d ð i h i Liên ñoàn công giáo t i Phát Di m ngày 30 tháng 10 năm 1945. m c d u ông không b n tâm l m ñ n phi u vi c b u c và cũng không ñi v n ñ ng b u c và cũng không bi t ñích xác ñ a ñi m b phi u ñ th c hi n quy n công dân c a mình. D l t n phong Giám m c Lê H u T ngày 29 tháng 10 năm 1945. Ông thay m t ch t ch H Chí Minh làm ch t a l b m c “Tu n l Vàng” ngày 30 tháng 9 năm 1945. Nhưng chính quy n không nh ng không tìm cách hãm h i ông. ngày 8 tháng 9. Ngày 22 tháng 2. nguyên Hoàng ñ B o ð i. có trách nhi m cùng v i các thành viên khác so n ra b n d th o hi n pháp ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñ trình Qu c h i thông qua. gi a lúc có tin Pháp ñang ng p nghé ñ b lên S m Sơn. y viên qu n tr h i ñ ng ð i h c Vi t nam v i m t s trí th c khác [5]. d l t Kh ng T t i Văn Mi u Qu c t giám ngày 21 tháng 10. t t c các ñ ng cánh h u thân Trung Hoa v n ñ ng dân chúng xu ng ñư ng ñòi h i l p m t chính ph do c u hoàng làm ch t ch. T i ñây.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ***** Hôm sau. ng m m t tr i l n. và ông Ph m Kh c Hòe. Vĩnh Th y tâm s v i ông Hòe: “Ông bi t ñ y. Cùng d có Hoàng thân Vĩnh C n. Theo ngh quy t c a h i ngh Postdam. ñi u ñó không h p tính cách ông. k t khi h n súng tái chi m Nam B . nhưng có l n m t C H nên ông l ng tránh [6]. ông th ng th n tuyên b trư c các nhà báo: “Tháng 8 năm ngoái. Sau khi ch t a l t n phong Giám m c Lê H u T t i Phát Di m ngày 27-10-1945. m t s dân chúng ñi bi u tình qua bi t th ông . Ông luôn tháp tùng H Ch t ch trong nhi u cu c l long tr ng: khai m c ñ i h i thanh niên thành Hoàng Di u ngày 25 tháng 9. Như th cũng có nghĩa là có th x y ra n n ñ ng tranh d n ñ n n i chi n. Ki n th c c a ông v lu t hành chính h c ñư c trư ng khoa h c chính tr Paris ñã giúp ông có ñư c vai trò tích c c trong y ban so n th o hi n pháp ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. hai tháng rong chơi. B n này cũng tìm th y C u hoàng m t s ng h khi th y nh ng viên tư ng Qu c Dân ð ng Trung Hoa có v có thi n c m v i ông. Ông không th làm như th . tư ng ñâu ông cũng mu n khôi khôi ph c l i quy n bính nên nư c l i d ng ông. khác h n hình nh m nh t c a ông h i ñ ng chính ph . Theo g i ý c a chính ph . ông vi t thư cho chính ph và qu c dân Pháp v i gi ng văn khá hùng h n: Tôi kêu g i s hi u bi t c a các ngư i có trách nhi m c a nư c Pháp ñ kh i có nh ng vi c ñáng ti c x y ra.

Hà Phú Hương.Pháp sau này.71 - . Vì ch Qu c h i m i là ñ i bi u chính th c c a dân chúng c nư c. bãi công thì nhân dân không nên làm. C H cũng ñã ñ ng ý v i ñ ngh này” [10]. Sau này chính ông Ph m Kh c Hòe còn ñư c H Ch t ch c ñi Hongkong ñ v n ñ ng B o ð i tr v nhưng s p ñi thì ñư c tin B o ð i ñã nh n l i v v i Pháp nên ông Hòe không ñi n a. V y là Vĩnh Th y và H Chí Minh chia tay nhau. h i ñ ng chính ph l i quy t ñ nh c v n Vĩnh Th y d n ñ u phái ñoàn ñi Trùng Khánh. Nhưng th i gian ñ u chính ph H Chí Minh v n có thái ñ nương tay. y viên tuyên truy n thu c y ban Nhân dân B c B . y viên tuyên truy n thu c y ban nhân dân Trung B . Nh ng vi c gì có th làm cho lòng ngư i hoang mang. ðúng ngày lên ñư ng. Ngày 11 tháng 3. Nhà xu t b n Thu n Hóa. tôi nghĩ l i r i. 1987. t c m tình v i Trung Hoa. V n m nh c a nư c nhà là trong tay toàn th ñ ng bào chúng ta ñoàn k t ch t ch thì nh t ñ nh chúng ta th ng l i. Ngư i Pháp không mu n thương thuy t. Vì v y Nghiêm K T . tôi r t vui lòng vì có ñoàn k t m i có l c lư ng. yêu c u ta nh ng gì. Ông Ph m Kh c Hòe k l i sau ngày toàn qu c kháng chi n.. Phái b còn ñư c phép ñ l i Trung Hoa m t ñ i di n cho phái b [9]. Nh ng ngư i trong phe qu c gia ñang gây s c ép m nh ñ i v i tôi”. ñ i bi u Vi t Minh. Ngư i ta k l i câu chuy n l lùng gi a c v n Vĩnh Th y và ch t ch H Chí Minh: “M t bu i sáng khi Vĩnh Th y ñang dùng b a sáng ñi m tâm thì c H ñ n v i m t dáng ñi u có v suy s p. Vĩnh Th y nghe th y th l y làm l . N u toàn th dân chúng mu n tôi tr l i chính quy n thì tôi s n sàng nh n. Nguy n Công Truy n. Phái b s ñ l i m t ñ i di n l i Trung Hoa làm ñ i di n thư ng trú cho phái b . [1] Nguyên văn câu ti ng Pháp: “Ça vaut bien le coup.Pháp ñư c m t ngày. tôi có th ch n các ông b trư ng giúp vi c tôi ñư c không? Hay bu c ph i ch p nh n nh ng ngư i do C ñưa ra? C H tr l i d t khoát: “Không. Ph i chăng theo ý nghĩ c a ông H ñó là m t cách tương k t u k làm v a lòng ngư i Pháp ñang ñòi h i ký k t hi p ñ nh v i m t chính ph tiêu bi u cho “th ng nh t dân t c”. Cùng ngày. Th trư ng Ngo i giao. trao ñ i ý ki n ch không cam k t gì..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nam không phân bi t giai c p trên dư i ñ u m t lòng ñoàn k t ch t ch ñ quy t giành l y ñ c l p và t do. Ngày 8 tháng 3 năm 1946. ñ i bi u ð ng Dân ch Vi t Nam (trong Vi t Minh). có th ñ cho quân ñ ch l i d ng như bãi th . C v n Vĩnh Th y nh n l i ñi Trùng Khánh nhưng v i tư cách c u hoàng ñi du l ch ch không lãnh ñ o phái ñoàn.. ông có th vui lòng ñi Hu m t l n n a m i bà Nam Phương ñưa các con ra Hà N i không. Ch t ch H chí Minh còn c ông Ph m Ng c Th ch ñem ti n sang và v n ñ ng B o ð i v nư c tham gia kháng chi n v i nhân dân. h i Trung Hoa có th giúp ta nh ng gì. ñi u ng c nhiên là H Chí Minh có m t lúc cho bi t ông không ph n ñ i vi c c u hoàng ñ ng ñ u nhà nư c còn ông s làm c v n t i cao th vào ch c a ông Vĩnh Th y. H i ñ ng chính ph h p quy t ñ nh c m t phái b thân thi n ñi Trùng Khánh ñ ng th i cũng c m t phái ñoàn thân thi n ñi Pháp. ngài có th l y t t c nh ng ngư i ngài mu n. Ngày nay các ñ ng phái ñ u ñoàn k t. ngư i c a Vi t Nam Qu c dân ñ ng. Trong ñoàn còn có Nghiêm K T . 16 tháng 3 năm 1946. Vĩnh Th y nói v i Ph m Kh c Hòe c u t ng lý văn phòng c a ông: “Sau khi tôi lên ñư ng ñi Trung Hoa. Nhưng ñ n khi g p l i. Không ph i m t nhóm ngư i mu n cho ai làm ch t ch là ngư i y ñư c làm ch t ch ngay” [7]. Cũng theo nhà báo Tư ng H u. ngư i c a Vi t Nam Qu c dân ñ ng làm trư ng ñoàn. có l c lư ng m i tranh th ñư c hoàn toàn ñ c l p. h i l i: C không ñùa ñ y ch ? N u tôi ñ ng ñ u chính ph . alors?”. . m t nhân viên Vi t Nam c a hãng thông t n Pháp cho bi t Chính ph kháng chi n H Chí Minh còn phái m t nhân viên cao c p trong chính ph tên là H ð c Linh mang vàng và ngo í t sang cho B o ð i và thuy t ph c ông v nư c nhưng không thành công [11]. Tôi v n ph i l i cương v ñ ng ñ u chính ph ”. ñ l p chính ph m i”. Xem H i ký c a Ph m Kh c Hòe: “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. C nói: Ngài hãy tr l i vai trò ñ ng ñ u nhà nư c. nhưng m t nhúm ngư i không ph i là toàn th dân chúng. H i ñ ng chính ph còn xác ñ nh nhi m v c a phái b là t rõ cho chính ph Trung Hoa là các ñ ng phái ñã ñoàn k t r i. ông luôn luôn bên c nh ch t ch H Chí Minh ti p chính th c ñ i bi u Pháp Sainteny và ñ n thăm ñáp l ông ta. B i v y tôi mong r ng toàn dân nên ñem k t tinh th n và l c lư ng ñ giúp chính ph trong công vi c kháng chi n ki n qu c. H không g p l i nhau n a và m i ngư i m t phe ñ i l p nhau trong cu c chi n tranh Vi t . Vi c b u ch t ch nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa s do Qu c h i ñ nh ño t. tôi không th thoái thác nhi m v trong lúc khó khăn này. c H l i thay ñ i ý ki n: “Thưa Ngài.. Nhưng ông khư c t . [8] ***** Ngày 7 tháng 3. cho ñ n phút cu i cùng v n c níu kéo m t con ngư i l m l c tr v v i s nghi p chính nghĩa. ký Hi p ñ nh sơ b Vi t .

Có m t vi c ít ngư i bi t t i là vi c c H ñã có ý ñ nh ñ C u hoàng B o ð i thay m t c ñ ký vào Hi p ñ nh 6 tháng 3 v i Pháp. [3] Báo Quy t chi n. xu t b n t i Thu n Hóa ngày 8 tháng 9 năm 1945. Nhà xu t b n Thu n Hóa.T. 2004 (ND). Thông báo khoa h c c a vi n B o tàng cách m ng Vi t nam. Báo Văn Ngh . .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [2] Nói chuy n v i ông B o Long t i Paris (Tác gi ). [11] Tư ng H u. [10] Xem Ph m Kh c Hòe.). Pháp tin ông ta hơn tin tôi” (xem H i ký Vũ ðình Huỳnh: Tháng Tám c bay. Nhà xu t b n Công an Nhân dân. S th t v chi n tranh Vi t Nam 1945-1975. m t ngư i giúp vi c g n gũi: “ð ông ta ký mà hay. [8] B o ð i. [9] Biên b n H i ñ ng chính ph ngày 8 và ngày 11 tháng 3 năm 1946. Nh ng năm tháng không th nào quên. sách ñã d n. Ph m Kh c Hòe d n trong T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. Nhà xu t b n Quân ñ i nhân dân [7] Báo S th t ngày 24 tháng 2 năm 1946. [5] Ti n sĩ Nguy n Tr ng H u trong bài “Nh ng ñi u còn ít bi t v m t ngư i thư ký ñ c bi t c a Ch t ch H Chí Minh năm 1946”. tháng 4 năm 1993) (B.72 - . C nói v i Vũ ðình Huỳnh. Con R ng An Nam. Nhà xu t b n Thu n Hóa. cơ quan ng h chính quy n nhân dân cách m nh. 1987. 1987. “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. lưu tr t i B o tàng H Chí Minh. Xem thêm báo C u Qu c ngày 23 tháng 2 năm 1946. [4] Báo C u Qu c ngày 15 tháng 9 năm 1945. tháng 6-2005 [6] Võ Nguyên Giáp.

. nguyên thư ng thư. Dãy nhà bên trái trư c dành cho b ñ i ñóng quân ñã b phá h y trong chi n tranh không bao gi ñư c xây l i. m t b sát con sông h p g i là sông An C u. m t ngôi nhà xây l n nhưng kém ti n nghi g n khu dân cư c a thành ph Hu . Hoàng gia ñã r i kh i hoàng thành ñ không bao gi tr l i. Ông ta g y giơ xương. ñ ñ c n i th t t i tàn. B o Long. M t hôm c u con trai l n c a bà Nam Phương.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 16 Daniel Grandcleùment Sáng s m. chưa ch c ông ñ ý ñ n chuy n này tuy có th m t vài tin ñ n v các v hành quy t ñ n tai ông. c . nh nhàng bư c ra th m. nhún nh y ñi m t ñi u vũ ch m rãi m c dù không có nh c ñ m. Ông bênh v c b n bè và hình như nh ñó có m t s ngư i thoát kh i t i ch t (trong ñó có Ngô ðình Di m). râu ria m c dài.73 - . Tính ñ c ñáo c a tòa nhà này là sân sau ñư c b trí như m t nhà hát ngoài tr i do ñích thân vua Kh i ð nh ra l nh xây d ng. Tính h v n nhút nhát. m t b ch y d c theo con ñư ng ñi ðà N ng. Bà Nam Phương. t i sao h không kêu c u v i c v n t i cao Vĩnh Th y? Dù có kêu c u bà Nam Phương thì v i v th c a bà lúc này cũng khó có th giúp ñ ñư c ai. Sân kh u là m t sân tr i xây trên b cao. nguyên thư ng thư b L i. cùng v i con trai là Ngô ðình Huân ñã b tòa án cách m ng x t trong th i gian thi t quân lu t. Báo còn ñưa tin: Sáng 10 tháng 12 năm 1945 tòa án quân s Thu n Hóa (t c thành ph Hu ) ñã m phiên tòa x Nguy n Ti n Lãng. Còn nhi u ngư i khác kém may m n hơn. bà khiêu vũ m t mình dư i con m t tò mò c a chú b ñ i ñóng quân g n ñó. C nhà bây gi v cung An ð nh. Còn v i ông c v n. Chi c thuy n r ng c a Nhà vua neo ñ u t i ñây. trư c ñây là thư ký riêng c a bà Nam Phương. Cung An ð nh ngày nay trông hoang tàn.. Bà b n chi c áo v i nh . ki n trúc ñơn gi n m t bên là nhà b p và bên kia ñã ñư c d ki n xây chu ng h và nuôi cá s u. Ngư i dân quanh cung An ð nh cũng ñã quen v i c nh này nên không m y ai chú ý mà cũng ch ng bàn tán gì v s có m t c a bà c u hoàng v i lũ tr lá ng c cành vàng cái xóm yên tĩnh bên con kênh phía tây b c thành Hu . gi i thích khéo: Có l do hút thu c lá nhi u quá. Sau ñó ông ñi theo kháng chi n. thuy n ñi l i như m c c i. T i Hu . th t ñai lưng v i.. ñ ng ñ u Vi n cơ m t c a Tri u ñình Hu và Ngô ðình Khôi. Hai bên sân sau còn có hai dãy nhà. Ông ta ñ n xin l i ít ti n ñã g i bà Hoàng h u ngày trư c ñ khi c n thì “trà thu c” cho nh ng ngư i canh gi mình hay ñ mua th c ăn thêm. kim l n l n tuy b th nhưng kém ti n nghi.. không cư i. Nay hai dãy nhà này làm nơi ñóng quân c a ñơn v b ñ i Vi t Minh v a làm nhi m v canh gác v a giám sát ho t ñ ng c a hoàng gia. ðám tr th c m c ông này trư c ñây béo t t ch ng ch c mà nay trông th m h i th . n a âu n a á. Dân nhà thuy n h trông th y chi c thuy n r ng neo ñây là h hi u r ng Nhà vua ñang trong cung An ð nh nên ch dám nhìn xu ng m t nư c ch không dám nhìn lên tòa nhà ñ kh i làm ô u cung ñi n mùa hè c a hoàng gia phía b nam sông Hương trong khu ph ngư i Âu ñ i di n v i hoàng thành. run l y b y. Nhưng nh ng ngư i ñ ng s v i ông cùng ng i làm vi c trên t ng gác B c B ph t c dinh Ch t ch chính ph ñ t t i tòa Th ng s cũ.. ñi m t vài vũ ñ o r t ch m. Cung An ð nh ñư c xây lên t ñ u th k . không dám ng ng ñ u nhìn th ng vào ngư i ñàn bà quý t c ñang nhún nh y. Trong tháng 11 các báo Hu ñưa tin v n t t Ph m Quỳnh. kiêu sa. Ki n trúc thô thi n. Bà Nam Phương t p th d c ñ u ñ n hàng ngày ngay c sau này khi có chi n tranh cũng v y. Không ai bi t rõ con s là bao nhiêu. ð ng sau tòa nhà là con ñư ng dài gi a hai h nư c hai bên. C m i bu i s m mai. C ng sau xây ñơn gi n. Ch huy kiêm chính tr viên c a ñơn v cùng v i anh em binh sĩ trong hai dãy nhà ñó. M t ñi u kỳ di u x y ra v i ông Lãng là ông ch b giam m t th i gian ng n. trư c m t th p hơn là ch ng i c a ngư i xem. Phía ngoài là chi c c ng xây b th có h a ti t trang trí b ng ñá. g p l i ngư i thư ký riêng c a cha mình b c nh sát vây quanh. nó chưa bao gi ñư c c i t o hay s a sang l n cho h p v i trào lưu hi n ñ i. mang theo h nh ng l i h a h n ñ i x khoan h ng v i quan l i và ch c s c c a ch ñ cũ. Nơi ñây còn là nơi c a Hoàng t Vĩnh . cũng như quanh vùng Th a Thiên . trông như m t c a hàng bánh ng t. T khi xây d ng ñ u th k . Năm nay v a tròn ba mươi tu i nhưng chưa bao gi bà th y mình ñ p như th i gian này. Cánh tay ñưa lên cao t o thành m t ñư ng lư n ñung ñưa trên ñ u..Hu không khí chính tr ñã thay ñ i k t khi c u hoàng r i kinh thành ra B c và khi phái ñoàn chính ph ñã quay v Hà N i. cũng là con r c a Ph m Quỳnh. t ch thu hai ph n ba gia s n. thanh thoát bù l i dáng v n ng n c a cung An ð nh. Thân hình hơi m nh d . Trư c tòa nhà là m y thư c sân. Bà hé c a phòng. Lúc m i ñ n ông ch huy còn l l m. khuôn m t không còn thanh tú th i thi u n trư ng thành lúc bư c lên xe hoa nhưng là c a m t thi u ph có thân hình cân ñ i. l i th i. trong nhà thi u ánh sáng. Trong khi m t s quan l i cũ h i h p bi u l lòng trung thành v i ch ñ m i thì m t s ph n t ch ng ñ i ho c gây tr ng i cho chính quy n m i ñ u b th ng tay tr ng tr . ði u ba lê v a thanh thoát l i v a n ng n xi t bao. tuyên ph t tám năm tù. m t tr i v a m c. gi a sân là hòn núi non b . bà Nam Phương ñã d y. nhưng r t nhanh chóng ñư c ñ i x như m t thành viên trong hoàng gia. không ai còn nh ñư c ông c u hoàng có can thi p giúp ñư c ai không. cho làm như th là ph m thư ng. ñ u ñ i mũ nhưng ñi chân ñ t. ñư c Vi t Minh s d ng vào vi c d y ti ng Pháp và d ch thu t.

c u bé nói ti ng m ñ r t kém nên ít nói. Các linh m c và tu sĩ Công giáo cung c p ñ u ñ n tin t c cho bà. nh ñó bà bi t rõ di n bi n c a các s ki n. Trong s gia nhân th n theo các bà hoàng có S L . th y các cháu lúng túng không tìm ñư c t ti ng Vi t thích h p. ít ch nhưng tr ng l nghĩa theo ñ o Kh ng. Trong các bu i chào c ngày ñ u tu n. c u ta th y l c lõng nhưng r i hòa nh p r t nhanh v i b n bè trong l p. Ít có nh ng nh ch p nào mà không th y m y anh em quây qu n bên nhau: M t ñ a con trai m u m c. Nhà vua mu n tránh cái không khí oi b c trong ð i n i thư ng ra ñây ñ ngh ngơi hóng gió Nam. Còn c u ta thì v n say mê v i ñ ng sách truy n ti ng Pháp c a ông n i là ñ c vua Kh i ð nh ñ l i. Dĩ nhiên bà không ch u ñ ngư i này nhìn soi mói vào cu c s ng c a bà nh t là sau khi có m t s v hành quy t c a tòa án cách m ng gây n i kinh hoàng cho nh ng ai trư c ñây hay giao du v i ngư i Pháp. Nhưng không ph i là trư ng cũ. ti p thu văn hóa phương Tây. B o Long t ra là m t thi u niên ngoan ngoãn. Không có nh ng cu c cãi l n om sòm mà ch là s ñ i ñ u ng m trong cu c chi n tranh l nh thư ng là v nh ng chuy n l t v t như cách nuôi d y con. ñánh nhau như m i h c trò khác. ñư c ghi tên trên b ng danh d . và càng làm tăng thêm n i lo âu c a bà. nô ñùa. mà do tính cách hoàn toàn khác h n nhau. nên nh ng câu chuy n v ñ i uý thuy n trư ng Nemo và v Phileas Fogg . bà m i ñư c phong làm Hoàng thái h u. Có hôm. thu c gia ñình có ñ o g c ñ n m y ñ i. V i cái tên ñư c ghi danh là Nguy n B o Long. B n thân bà cũng tr nên nghiêm kh c hơn. c u ta ñư c vinh d kéo lá c ñ sao vàng lên ñ nh c t c sân trư ng như m y tháng trư c ñây c u ta cũng ñư c ch n ñ kéo là c tam tài c a nư c Pháp? Có nh ng ni tn vui tu i tr con mà trư c ñây trong cu c s ng trong cung c u ta không bao gi ñư c bi t t i: . Trong nhà. th ñ a như ph n l n các gia ñình Vi t Nam khác. thù ghét gì dòng dõi hoàng gia. ngang hàng v i ch t ch H Chí Minh.nh ng nhân v t trong tác ph m c a Jules Verne B o Long v n có d p ti p xúc v i ti ng Pháp. chi c c u thang n ng n b ng ñá. còn m t bà là con nhà ñ i phú hào b c nh t nhì mi n Nam. ngư i gi i phóng cho dân t c. Bây gi là ñi h c trư ng công trong thành ph . Quan h gi a h v i nhau không êm th m gì. Bà hay n i nóng m t cách vô c .74 - . m t ch h u phòng r t m c trung thành. du h c bên Pháp t nh .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Th y sau khi ñư c t n phong ðông cung thái t lúc 6 tu i. cúng gi t tiên. m i bâ ñ u có cung ñi n riêng. Nh ñ c th ng t nguyên tác ti ng Pháp. Bà Nam Phương không ch u ñư c mùi hương. M t bà xu t thân bình dân. C ng v i nh ng lo l ng v chính tr bà còn s hãi nh ng cơn gi n d c a con trai bà. th t tiên. kém kiên nh n và kém ñ lư ng hơn. Bây gi B o Long ñi h c không ph i ñ sau này làm vua n a. c u ta cũng ch y nh y. nh t là m y ñ a em gái B o Long. Cũng không còn gia sư trong nhà. th th công. Th nhưng trong ð i N i. ngh ch ng m. Tuy v y. Lúc ñ u. nh sinh con giai là Vĩnh Th y nên sau khi Kh i ð nh ch t. ñúng hơn là trư ng Lycée cho con gái nhưng các l p dư i. ñã rút c ti n ñ dành ñ giúp ñ hoàng gia. Không còn b ràng bu c b i bao ñi u c m k gò bó như ñ i v i m t ñông cung thái t khi trư c. cãi nhau. con trai con gái h c chung. Ngày nay ngôi nhà v n t n t i nhưng trông như m t cung ñi n hoang ph . ch ng ch c. m i cung ñi n ñ u có bàn th riêng. bi t suy nghĩ. trên tư ng còn gi các b c h a trong khung g hình xo n c dát vàng miêu t phong c nh khu lăng t m nhà Nguy n vùng ngo i thành Hu . ð ng ñ u l p. Trư c ñây trong T C m thành. ðư c cái B o Long h c r t khá. Không còn ñi u ki n lên t n ðà L t ñ ñi h c trư ng Công giáo như trư c. Nghe nói m t ki n trúc sư ngư i Pháp năm 1916 ñã cho xây thêm ba sân tr i phía sau ñ ñón ánh sáng theo phong cách ð a Trung H i. trư c khi sang Pháp h c t p. vì làm như th chúng s chóng quên ti ng m ñ . C u ta vào h c l p tám theo chương trình trung h c tương ñương v i l p nhì ti u h c. Các b n h c trong trư ng ch ng m y may phân bi t ñ i x . Bà c u hoàng Nam Phương và các con ñư c t do ñi l i ch c n báo trư c cho ông chính tr viên ñơn v b ñ i ñư c giao canh gác cung An ð nh cũng như b o ñ m an toàn cho các thành viên hoàng gia m i khi c n ñi ra ngoài ph . Vĩnh Th y ñư c lên ngôi. Cũng như c u hoàng bà Nam Phương không có nhi u ti n ñ dành ngoài nh ng ñ trang s c ñ t ti n do ch ng bà cùng các b n bi u t ng. m ñ o Ph t. làm v th ba c a vua Kh i ð nh. bi u tư ng c a m t s giàu sang trong quá kh [1]. gian phòng l n t i tăm còn nguyên hàng c t. cô giáo ph i nh c nhưng l i d n ñ ng k v i ai. Tuy ñã gi m r t nhi u nhưng s gia nhân ñ y t theo hai bà v cung An ð nh cũng còn ñ n mư i ngư i. Nơi ñây vào nh ng ngày hè nóng n c. rong chơi ngoài ñư ng. không ch là gi a m ch ng nàng dâu. Bà hoàng v i m y gia nhân còn l i không còn bi t nh ai giúp th ng bé tr l i bình tĩnh. T t c còn l i như m t nhà tù l n. Bà Nam Phương cùng các con và bà Hoàng thái h u T Cung t khi d n ra ñây ñ u s ng chung dư i m t mái nhà. C u bé l i c p sách ñ n trư ng. Chương trình h c có m t c i ti n làm c u ta ngao ngán: c m nói ti ng Tây ngư c h n v i trư c ñây Ai vi ph m s b k lu t. Nh ng ngư i thân thu c r t s m i khi c u bé n i gi n vô c ho c ch vì nh ng chuy n không ñâu như ph i ch ñ i lâu m i khi ñòi h i m t ñi u gì ñó. B o Long không ph i là ñ a tr d tính. Hơn th m i ngư i v n kính n ông vua cu i cùng tri u Nguy n ñã t nguy n r i b ngai vàng ñ giao chính quy n cho cách m ng r i tr thành c v n t i cao c a chính ph . nh t là m y cu n truy n vi n tư ng khoa h c c a Jules Verne.

trong ñó nh ng gia ñình ki u dân Pháp s ng chen chúc bi t l p trong các nhà theo ki u bi t th . Còn các con bà thì chúng ñã nhanh chóng hòa nh p v i cu c s ng h c ñư ng. các ngư i kêu g i chính ph c a các ngư i cương quy t can thi p ñ ngăn c n bàn tay ñ m máu c a b n th c dân Pháp mi n Nam nư c Vi t Nam là các ngư i ñã làm ơn cho dân t c chúng tôi. ñư ng sá nh p nháp. T sau khi Vua B o ð i thoái v . ðó là th i kỳ c a nh ng ho t ñ ng sôi n i tác ñ ng m nh ñ n tâm lý ngư i dân. t p th d c xong. Trong lúc chuy n trò. ñư c các báo ñăng toàn văn như sau: “Nư c Vi t Nam ñã thoát kh i ách nô l . t t c nh ng ngư i yêu chu ng t do công lý. c ñ n trư c mùa Giáng sinh m y m con bà Nam Phương l i kéo nhau lên ngh ðà L t có khí h u vùng núi cao. làm ơn cho t t c ph n chúng tôi. Thay m t cho mư i ba tri u b n gái c a nư c Vi t Nam. L n ñ u tiên. ch ng khác nào vào mùa l h i. bi u tình nào v ng m t. Trên ño n ñư ng ng n t nhà ñ n trư ng chúng ñư c ch ng ki n b n lính Trung Hoa x s như ñ t nư c chúng: Chúng ngang nhiên cư p bóc. không ph i là mưa rào t ng cơn mà là mưa phùn. Ngư i h c sinh cũ c a trư ng dòng Oiseaux và c a trư ng trung h c d’Adran cũng hò hét.. b ñ i Vi t Nam v a dùng l u ñ n ñánh chìm chi c tàu Pháp Richelieu. Cũng như cha chúng Hà N i. ð ng bào chúng tôi trong y có c thân quy n c a tôi b gi t. và cũng là d p ñ nghe ngóng tin t c. Nhưng t lâu nay b n thưc dân Pháp ñư c s che ch c a phái b Anh ñã xâm chi m ñ t nư c chúng tôi và mi n Nam nư c Vi t Nam hi n gi . c a riêng tôi ñ i v i các ngư i s nh ñó mà t n t i mãi mãi. b n tr ñ n trư ng b ng xe kéo. cho c tôi n a. Tôi mong m i các ngư i không ñ cho chúng tôi ph i th t v ng”. Ch ng tôi. Riêng tôi. Dân quân Vi t Minh ngày ñêm canh gác khu ph Tây ñ ngăn m i hành ñ ng quá khích. b hành h b i s tham tàn c a m t b n ngư i xâm lư c. Chúng tôi ch ñinh ninh ph ng s cho t qu c c a chúng tôi. không ng t su t ñêm ngày. ch i b i xua ñu i vào trong nhà.. còn ba ñ a ch t ñ y m t xe kéo. Nhưng vui nh t là lúc ñi qua khu ph Tây g n trư ng h c. bà ph i c n th n gi gìn ý t . Anh em B o Long cũng ñua ñòi theo các b n chơi cái trò ñ c ác ñó. B n tr con ngư i Vi t h th y lũ con Tây là trêu ch c. ñã ti p thu nh hư ng mác-xít c a Vi t Minh. M i bu i sáng s m. Chính ph Lâm th i Dân ch C ng hòa ñã thành l p. Chúng tôi r t vui m ng th y ch em ñã ti n r t chóng trên con ñư ng c u nư c. hoàng gia d n v trong cung An ð nh không còn cha c ñ n nhà rao gi ng kinh thánh. Dư lu n t thi n c m v i bà khi bà tuyên b v i nhà báo: “Tôi r t vui m ng và c m ơn Chính ph Dân ch C ng hòa ñã ñ i ñãi r t t t v i gia ñình chúng tôi. các ông các bà ñã quen bi t tôi. Nh ng b n bè c a tôi nhi u nư c châu Âu. té nư c vào nhau trên các vũng nư c trong mùa mưa x Hu . [3] Ngày 18 tháng 11 năm 1945. nên ch ng tôi ñã làm c v n trong chính ph lâm th i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. ñ tránh mùa mưa x Hu . c nh tư ng thiên nhiên bu n bã. bà th y cũng ch ng có gì ñáng g i là công tr ng. tôi s r t sung sư ng mà gánh l y m t ph n công vi c” [2]. B o Long bi t th nào là mùa mưa Hu . l a l i ñ không làm ph t lòng ông ta. bi u tình ch ng ngày nào không có. Ch có m t ñi u dè ch ng. T trong n i m i d n sang. Tóm l i. Các ngư i hãy tin ch c ch n r ng m i c m tình n ng nàn c a dân t c chúng tôi. Bà Nam Phương ñóng góp vài chi c xuy n b ng vàng ròng. tr n l t vơ vét c a c i c a ngư i dân ñem v doanh tr i. nơi chôn rau c t r n c a tôi ñang b chìm ñ m trong vòng khói l a. quyên v i may qu n áo giúp tr em nghèo trong mùa ñông l nh giá. con c a bà Nam Phương. ông Vĩnh Th y t c c u Hoàng ñ B o ð i ñã t ng tuyên b “Vui lòng làm dân m t nư c t do hơn làm vua m t nư c nô l ” nên ñã ñ ng ý thoái v . nhà c a x p ñ t chưa xong. vào m i bu i t i. dùng súng cao su hay ném ñá vào các c a s . không còn c u nguy n ngay trong phòng riêng. Khi d ti c c a các nhà báo chiêu ñãi phóng viên M c a hãng Associated Press ghé qua Hu . vui v . B ñ i Hu nghe tin li n t ch c h i h p ăn m ng chi n . M t cu c cách m ng th c s . Ti p theo là tu n l quyên góp ñ ng. Công chúa lá ng c cành vàng trư c ñây. Chúng còn hô kh u hi u to hơn nh ng ñ a tr khác. Tôi cũng ñã ñ ng ý v i ch ng tôi. ðư c tuyên dương. kéo dài t tháng ch p năm trư c ñ n tháng ba năm sau. tôi cũng ñã cùng v i các ch em ph n giúp nhi u vi c trong công vi c xã h i nư c chúng tôi. Sáng sáng. Ông chính tr viên luôn luôn có m t. ném ñá vào c nh ng ñ a tr mà ch chưa ñ y m t năm trư c ñây c u h ng yêu m n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñi chăn v t v i tr con ñư ng ph . bà c u hoàng ra l i kêu g i ph n toàn th gi i. Hoàng thân Vĩnh Th y ñã r t vui lòng thoái v ñ t lòng ñoàn k t v i toàn dân Vi t Nam ng h chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hoà. S là trên m t tr n Nam B . lâm thâm. hi n nay tôi chưa làm gì ñư c nhi u. ch ng cu c míttinh. Ngoài ra tâm tr ng bà lúc nào cũng lo âu ph p ph ng. bà yêu c u nhà báo M lúc nào v nư c làm ơn cho chính ph và dân chúng M bi t ch ng bà. May mà còn có các cu c míttinh. song nay mai khi nào ch em có vi c gì c n ñ n tôi.75 - . Tr ñ a bé nh t chưa ñ tu i vào l p. M t hôm tình hình tr nên căng th ng hơn m i ngày: X y ra m t cu c xô xát gi a m y anh b ñ i Vi t Minh v i m t s ki u dân Pháp. M i th ñ u m ư t. cu c s ng êm thu n. m t l n n a tôi kêu g i lòng bác ái nhân ñ o c a các ngư i. Hoàng gia còn tích c c hư ng ng các cu c l c quyên trong ñó có Tu n l Vàng. giám sát ch t ch m i ho t ñ ng c a bà. Cu c s ng dư ng như ph ng l ng nh t nh o. M i năm. bà ch c n qua sân sau sang bên kia ñư ng m y ch c mét là ñ n giáo ñư ng dòng Chúa C u th ñ c u nguy n và nghe cha c gi ng giáo lý. nh ng Hoàng t .

Bà còn t ý mong Chính ph c H s giao cho bà m t trách nhi m c th . Quá ph n khích. Ông Hòe ng i bên c nh trên m t gh bành cùng lo i. nh ng n p nhăn nh hi n trên gương m t ñ p. th c ăn ñã ngu i mà cũng không yêu c u ngư i ph c v hâm l i. yêu c u nhà báo ñ l i nh ng câu h i ph ng v n ñ hôm sau tr l i. có hôm v r t mu n. Tháng mư i năm 1945. M i khi vi t thư tr l i ông c v n bà ñ u nh c l i nguy n v ng ñó. Bà Nam Phương có thêm nh ng lý do ñ lo l ng tình hình s x y ra t i t hơn n a. th nh tho ng vi t thư v . S ph n hoàng gia ñã b th gi i phương Tây. m c dù Nh t ñã ñ u hàng [4]. bà không nghe ñư c ngư i ñ i tho i nói gì. Binh lính và sĩ quan c a ñ i quân thu c ñ a m t th i ñã t ng di u binh hùng dũng dư i ch ñ Decoux. Ông nói bà phu nhân c v n ñang t m nên không th ti p h ñư c. ñáp ng nguy n v ng c a bà mu n tham gia vào công cu c ki n thi t qu c gia. v a m i ñư c tư ng De Gaulle b nhi m Cao y Pháp t i ðông Dương nh ñ n. b quên. Bà v n n ng tai n u không ng i g n sát. Nh ng k ni m th i Pháp thu c phai m d n trong tâm trí ngư i dân. lên c u thang l n ñ n m t căn phòng nh . Hai ông nhà báo b t ng th y bà ñ ng th ng ngư i. chín mư i tu i kháu kh nh ñang câu cá bên sông ñào. chính quy n cách m ng luôn luôn ñe d a tính m nh bà. H Chí Minh ñã ký s c l nh b nhi m bà cùng v i hai ch c nhân sĩ trí th c có tên tu i tham gia “ y ban nghiên c u k ho ch ki n qu c” thành l p ngày 31 tháng 12 năm 1945. Tr l i câu h i v gia ñình. khá c . Bà v a ñi d l ch u nhà th Phú Cam v . Ông Quang d n h vào m t phòng dài có hai gh bành l n. ch bà ñ c thư xong. Không còn bóng ngư i Pháp nghênh ngang trên ñư ng ph . cũng không nghe ti ng hò c a nh ng ngư i kéo thuy n trên sông bên c nh nhà. cơ quan c a Vi t Minh Trung B . Lúc này ông Lãng ñang ng i trong tù. hãy còn b giam gi trong các tr i tù binh t ngày ñ o chính m ng 9 tháng 3. Ít lâu sau. Tác gi k t lu n bài báo: Tính cách bà c u hoàng th t ñ c bi t. làm vi c nhi u. thư nào cũng nói t t v c H [6]: C có tu i nhưng làm vi c mi t mài. T Chandernagor. Ông liên ti p báo cáo v Pháp: “Hoàng h u An Nam và các con b nh ng ngư i n i d y nh t Hu . Hôm nay bà m c chi c áo dài lam gi n d . Th t l lùng ch có ñô ñ c D’Argenlieu. các Hoàng t Công chúa. Gh ñó có l t th i vua Kh i ð nh ñ l i. m t t nh n ð . c ñeo chi c ki ng vàng n ng. Bà Nam Phương t trong bu ng trong bư c ra. Trư c tiên là hai phóng viên báo Quy t th ng. ðó là Nguy n Duy Quang. Ph n Trung Nam B c có nhi m v chung là tích c c tham gia vào công cu c tái thi t ñ t nư c”. Tuy v y chưa khi nào bà r i Hu ñ tham gia các cu c h p c a y ban này. Ch c là B o Long. k c nh ng ñ a tr trong hoàng gla. thu c Pháp ông ta theo sát tình hình ñ ch th i cơ thu n l i ti n vào ðông Dương. H thu t l i: ð n cung An ð nh h ñư c yêu c u ch phòng khách. ñã ñ n lúc ngư i ph n ph i coi tr ng vai trò c a mình.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment công ñó. Hôm sau. bà có ñi quá xa không? ðư c h i v tình hình ông c v n Hà N i. C m ơn các nhà báo ñã ñ n ph ng v n. Bà cho bi t ông v n m nh kh e. không trang ñi m vì v a ñi l v . c u T ng lý Ng ti n Văn phòng nay làm vi c B N i V t Hà N i vào Hu mang ñ n cho bà m t phong thư có ba t gi y xanh kín ch to r ng c a B o ð i. Bà ng i trên m t chi c gh bành n ng n có tay v n ch m r ng. Ông Hòe ng c nhiên th y bà như già ñi. Ông Hòe g p bà trên ñư ng d c b kênh. ngư i ta còn th y d u tích bút phê b ng bút chì c a ông Laurentie chua bên l b c ñi n c a ñô ñ c D’Argenlieu: “Tôi th y không ñúng lúc vi c nh Tòa Thánh can thi p và Trung Hoa gây s c ép v i nh ng ngư i chúng tôi mu n thương thuy t” [5]. M t ngư i râu r m. Ki u dân Pháp s ng t p trung trong khu bi t cư. hai gh bành c a c p v ch ng Nhà vua trư c ñây. suýt n a thì h xông vào các nhà Pháp ki u ñ tàn sát. bà vui v tr l i: “Bây gi ñ t nư c ñư c ñ c l p r i. Nhưng Laurentie trong y ban ðông Dương nh n b c ñi n “t i m t” ngày 9 tháng 10 năm 1945 ñã bác b ñ ngh c a D’Argenlieu. Nhi u phóng viên ñ n g p bà c v n t i cao ñ vi t bài. Các l c lư ng tr t t ñ n k p: ch có ñ m ñá nên ch gây thương tích nh cho n n nhân. có v trí th c ti p h . Dù ngư i nh thó và m nh kh nh. Bà ñ ng d y. Trong h sơ c a B Pháp qu c h i ngo i lưu gi Aix-en-Provence. Hy v ng Tòa Thánh s can thi p v i Trung Hoa ñang ch u trách nhi m gi gìn tr t t khu vưc b c ðông Dương có nh ng bi n pháp c n thi t ñ ñưa bà Hoàng h u và các con v Sài Gòn” (ñi n ngày 9 tháng 10 năm 1945). Nơi ñây không nghe ti ng n c a ph xá. nguyên ð i n i ñ i th n c a B o ð i. Bà có nh hư ng l n ñ i v i tín ñ công giáo ðông Dương. Kh i ð nh thích nh ng ñ dùng l n. nh ng k b o h h trư c ñây. Ông Hòe theo bà vào cung An ð nh. ñ t ng t c t d t câu chuy n.76 - . . Trư c ñây có Nguy n Ti n Lãng ñư c m nh danh là “cái tai” c a Hoàng h u Nam Phương chuyên nghe r i nói l i cho bà hi u. tươi cư i b t tay t m bi t hai nhà báo và lui vào bu ng trong. ông Ph m Kh c Hòe. Quy n l c ñư c xây d ng và t n t i g n m t th k phút ch c tiêu tan qua các phong trào n i d y c a ñông ñ o qu n chúng. Bà Nam Phương xúc ñ ng run tay nhè nh thong th ñ c b c thư ñ u tiên c a ông c v n. Nhà báo h i v vai trò c a bà c u hoàng trong xã h i m i và trách nhi m c a phu nhân c v n t i cao. bà c u hoàng tr l i: t t c ñ u m nh kh e. Hoàng thái h u kỳ th bà. vào ñ n c ng h chú ý ñ n m t c u bé. Ch ng ai bu n ñoái hoài ñ n h . Ông gi im l ng. nâng n m tay ph i lên ngang tai chào theo ki u Vi t Minh? M t bà c u hoàng “ñ ”.

[7] Dù s ng và làm vi c Hà N i. y h n.N u ch ng tôi ñư c h nh phúc v i ngư i tình thì tôi không h ngăn c m. Bà r t mong ch ng bà ñem h t tài s c giúp chính ph ”. .Chúng tôi không bi t gì khác vì tôi không cùng nhà v i Ngài c v n. ông còn nghe ñư c. [2] Báo Quy t chi n. nhưng ñúng là Hà N i tôi có nghe nói loáng thoáng v vi c Ngài c v n có “quan h ” (ñương th i g i là “mèo”) v i Lý. cũng có th ngư i Pháp ñã khuyên bà không nên làm gì.Tôi chưa bi t. 4 gi chi u hôm ñó. ðó là m t vinh d mà chính ph dành cho bà. ông Hòe p úng. Công vi c b N i v choán h t th i gian nên chúng tôi không quan tâm ñ n nh ng chuy n khác..77 - . g p Vĩnh Th y tôi h i có c n gì không. c p 10 m u ru ng thôn An C u. Ch c h n bà s nói v i ông v m t k ho ch mà ông ñã ñư c nghe phong thanh. T t hơn là tôi l i m t mình ñây. Ông Lê Văn Hi n. gi i thoát ñám lính Pháp ñang b Nh t canh gi r i t ch c cư p chính quy n. ch c ch n s n ra n i chi n. tôi mu n ông cho bi t t t c s th t v vi c ông Vĩnh Th y mê con Lý. Sau năm 1975. ông Hòe tr l i cung An ð nh. Bà Nam Phương còn có chuy n gì n a mu n nói v i ông? Ông th c m c t h i. T i sao bà khư c t l i ñ ngh ra Hà N i cùng s ng v i ông c v n? H n bà bi t quá rõ tính n t c a ông ch ng. Có th quan h thân tình trư c ñây khi n bà nghĩ r ng ông s gi im l ng ho c k ho ch ñã xúc ti n ñ n m c ông có bi t cũng không th ngăn c n n i. và các con trai.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Ông c m ñ ng th y bà b i r i. Ch nghe nói là cô ta ñ p nhưng v tư cách thì kh i ph i nói.Bà cùng các con nên ra Hà N i cùng s ng và chăm sóc Ngài.Ông bi t con Lý nhi u không. Bà c u hoàng th y không c n che gi u cơn xúc ñ ng. không tr l i cung An ð nh n a. con gái. Có l bà thăm dò ý ki n ông Hòe. b trư ng Lao ñ ng. tôi r t tin ông. cung An ð nh tr thành di tích c a c ñô Hu . bà có câu chuy n mu n nói. [1] Cung An ð nh là nơi c a bà Hoàng thái h u T Cung cho ñ n năm 1954. Bà h n ông ñ n bu i chi u s tr l i ñ l y thư tr l i g i ông Vĩnh Th y. Bà cũng mong ñư c có dip ra B c ñ thăm ñ ng bào B c B nhưng như v y s t n hao và phi n ph c cho chính ph nên bà h n ch ngày nư c nhà ñư c ñ c l p chính ph kh i cơn khó khăn.. ông Hòe v n có nhà riêng cho gia ñình c ñô Hu . Con y là ngư i như th nào? . r i nói thêm . trong phiên h p ngày 20 tháng 5 năm 1946. Vĩnh Th y nói ông ta Hà N i cũng như gia ñình Hu ñ u ñư c chính ph chăm sóc [8].? . V thăm l i v con.Chúng tôi r t ti c không ñư c bi t tư ng t n. K ho ch này n u ñem ra th c thi. H i ñ ng chính ph quy t ñ nh s dùng ñ phương pháp ñ lo cho s an toàn gia ñình ông C v n. v t t ñã làm ông ch m d t thói trăng hoa c a ông. ñã ñ n thăm bà Vĩnh Th y. Ngoài ra c H có ñ ngh tôi ra s ng Hà N i không. Bà còn h n ông m t cu c g p n a vào sáng hôm sau trư c khi lên ñư ng ra Hà N i.. bà nói: . bà s ra B c. cùng v i m ch ng (t c bà hoàng thái h u T Cung). ñúng hơn là m t âm mưu ñ o chính ñang ñư c p mà linh h n chính là Nam Phương.. Cánh b o th trong hoàng t c t p h p m t s ngư i công giáo s ti n công ñ n Mang Cá phía b c hoàng thành. theo yêu c u c a bà T Cung ñ l y hoa l i dùng vào vi c th cúng các vua nhà Nguy n.Ông Hòe im l ng m t lát. Ông Tr n H u D c.. hơn th n a xung ñ t gia ñình ñư c phơi bày trư c m t m i ngư i ch làm m i ngư i chê cư i. c p m t xe t i theo yêu c u c a bà Nam Phương ñ ch y xe l y ti n chi tiêu thêm. .Ông Hòe này. và n u bà C v n ưng ra ngoài B c ho c ưng th nào thì chính ph s tùy lo li u [10]. L n này. Nhưng bà c u hoàng ñáp l i m t cách t t n: Bà r t sung sư ng ñư c th y ngày vinh quang c a x s . Sau khi ñưa thư. xu t b n ngày 18 .. trư c th nào thì nay cũng th . Sau ñó không có chuy n gì x y ra. v i s ng h c a hoàng t c s ñưa B o Long lên ngôi vua. trong m t chuy n công cán ñ c bi t vào các t nh phía Nam. . Bà ch mong sao cho cho n n ñ c l p c a nư c nhà ñư c v ng b n. cơ quan ng h chính quy n nhân dân cách m nh t i Thu n Hóa. T i sao l i là ông? Bà bi t ông r t thân c n v i chính quy n Vi t Minh. nhi u tin ñ n trong thành ph . cho gia ñình bà c . Trư c ñây khi B o ð i thoái v . ðây m i là ý ki n riêng c a tôi. Có l n ra Hà N i h p. “Bà không mong gì cho cá nhân bà.Chúng tôi chưa bao gi trông th y cô ta. . nguyên Phó Th tư ng chính ph k l i: Th i gian này v i tư cách ch t ch y ban nhân dân Trung B tôi cũng ñ n thăm gia ñình bà Vĩnh Th y t i cung An ð nh trên b sông An C u. sau ñó Ngô ðình Di m bu c bà ph i r i cung. hoàng t c không ñư c tham kh o ý ki n nên trong lòng v n oán h n.Ông Hòe nói thêm . sau khi nghe B trư ng Ngo i giao Nguy n Tư ng Tam báo cáo v tình hình gia ñình bà Vĩnh Th y. . [9] Trong lúc Vĩnh Th y ñang s ng lưu vong t i Trung Hoa. Hôm sau ông Hòe ñi luôn Hà N i. N u tin ñ n là có th t thì ñó là m t k ho ch. bà có ra Hà N i cùng. Nhân danh chính ph ông chính th c ñ ngh bà cùng các con ra s ng Hà N i. hai gi t nư c m t lăn ch m ch m trên gò má. làm hoen thêm uy tín ông c v n và khơi sâu thêm n i chua xót c a bà. Cu c nói chuy n k t thúc. Có th bà c u hoàng ñã thay ñ i ý ki n. cu c trò chuy n có v thân tình hơn.

b Pháp qu c H i ngo i. 1996. lưu tr t i B o tàng H Chí Minh. H sơ 1211. ñư c De Gaulle c làm y viên c ng hòa Pháp t i mi n Nam Vi t Nam nh y dù xu ng L c Ninh ngày 22 tháng 8 năm 1945 b Nh t b t ñưa v Sài Gòn trao cho Gracey.78 - . [6] Ít nh t ông C v n g i ñ n năm b c thư v cho v . NF. [7] Ph m Kh c Hòe.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment tháng 9 năm 1945. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. [10] Biên b n h p H i ñ ng Chính ph ngày 20 tháng năm 1946. nh cán b ñi công tác vào Nam chuy n. . [8] Xem H i ký Tr n H u D c. [5] COM. Sách ñã d n. [4] ð i tá Cédille. [9] Báo Dân qu c xu t bán t i Hà N i ngày 20 tháng 12 năm 1945. trư ng phái b Anh (ND). [3] Báo Dân qu c xu t b n t i Hà N ngày 24 tháng 9 năm 1945. Bư c qua ñ u thù.

chúng ñư c tháo r i. vi c quân Pháp ti n v Hu không th d dàng mau chóng ñ n th . Pháp ñã không ñ binh l c ti n vào ðông Dương ñ gi i thoát tù binh và ngăn c n Vi t Minh cư p chính quy n. v a ñi v a ñánh. ch có hai chi c Dakota th a c a M . dù ngư i M công khai ph n ñ i vi c l p l i ch ñ thu c ñ a Pháp ðông Dương. Hàng ngàn con r ng b ng s n m r i rác trên các mái nhà. ñó h ph i mưu m o l m m i mua ñư c. ð u tháng 3 năm 1946. Riêng ch còn l i m t pháo ñài án ng c a b c c a tòa thành là còn s ng ñ ng. M t năm (1946) ñánh d u b ng nh ng cu c chém gi t mi n Nam. k c vi c ti p t c canh gi tù binh Pháp. nhưng t bên ngoài h ráo ri t chu n b ti n hành m t công vi c phi thư ng. Không có chuy n h ñư c tr t do trư c khi ngư i Pháp tr l i x này. Tháng 11 tình hình b t ñ u gay go. qu y r i mi n B c. mư i hai Junker cũ và ba th y phi cơ Catalina. Nh ng cu c ch m súng d d i nhưng ng n ng i. v i liên quân . nh ng rãnh máng. v i s th a thu n c a Vi t Minh.. ñ t tr i xám x t. nhanh chóng l p l i n n th ng tr trên ph n l n các thành ph . nh ng cu c ñình chi n ng n ng i. Ban ñ u. bán l i nh ng chi c Spitfire. Còn máy bay. trung tá Crèvecoeur chu n b ñưa quân vào Hu . mưa phùn kéo dài. Dân ñ a phương quen g i pháo ñài này là ñ n Mang Cá. m i s di n ra thu n l i tuy t v i. m i th y nguyên. L i còn ph i h a b a r ng hai chi c máy bay ñó s không dùng ñ chi n ñ u. Vũ khí c a h táp nham ñ lo i t nhi u ngu n Anh và M . Ngư i Anh. Sài Gòn. bám dân ra s c ngăn ch n bư c ti n c a quân Pháp. ph i l y du kích ngư i thi u s M o Lào b sung. Quân Pháp vư t biên gi i Lào xâm nh p lãnh th Vi t Nam vùng núi phía tây Trung B . May m n là v n ngư i Anh. ngư i Anh bu c l c lư ng cách m ng ph i tr giá ñ t. Dù còn y u kém. Nh ng b ph n c a sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a. thêm m t l ñoàn ñ n t Madagascar ñư c tung vào cu c chi n. Ceylan. Dân quân du kích bám ñ t. Quân Nh t dù b i tr n nhưng v n ñư c ð ng Minh giao nhi m v ñ m b o an ninh khu v c ñóng quân. quân Pháp ñư c phép ti n ra mi n B c thay th quân ñ i Trung Hoa. Như v y c n có xu ng ñ b . g i t ng b ph n theo ñư ng dân s . trong nh ng khu vư n như ng n ngơ luy n ti c ch cũ th i quân ch . Nh t B n dã ñ u hàng. ðó là m t ñ i quân ch p vá. thay th quân Trung Hoa làm nhi m v ti p phòng mi n b c ðông Dương. N u không th . nơi ñây tr thành nơi giam gi quân nhân Pháp trong nh ng căn bu ng ch t h p hôi hám.. nh ng ngư i lính Pháp ñ u tiên núp sau quân Anh ñ b vào Sài Gòn. r i rác kh p châu Á. l i d ng th i cơ hòa hoãn do hi p ñ nh sơ b m ng 6 tháng Ba ký gi a Sainteny và H Chí Minh. M c tiêu cu i cùng là ph i chi m l i Hà N i và toàn b b bi n ðông. V i s ng h “h u h o” c a quân Anh. ñóng quân m t s v trí then ch t bên c nh l c lư ng ti p phòng Vi t Nam. Ngư i M t thái ñ ng p ng ng khi ph i bán súng ñ n dùng vào vi c duy trì ho c l p l i ch ñ thu c ñ a. th tr n và vùng nông thôn mi n Nam. Nư c mưa r rích trên nh ng t m ngói men trên mái l u Ngũ ph ng c a Ng môn. ti n ra B c. tư ng Pháp Massu có th quét s ch các ñơn v Vi t Minh. khiêu khích. mua l i các kho d tr không dùng ñ n. ðó là nh ng siêu th quái g chuyên bán l u vũ khí. không gi ng ngư i M . Tư ng như hòa bình s ñ n g n khi hai bên ký nh ng văn ki n th a nh n C ng hòa Vi t Nam là m t qu c gia t do. C khu v c ð i n i hoang v ng m ư t. ñóng hòm t London cùng v i mư i sáu Dakota khác. không ñ quân s ngư i Âu. Chính ph Vi t Minh lên ti ng ph n ñ i vi c tr t do cho ñám tù binh Pháp này. M t tri u ñ i ñã k t thúc. nh t nh nh g n như lén lút. nơi trư c ñây c a vua và Hoàng h u v n c a ñóng then cài. Crèvecoeur. ngh vi n và tài chính riêng. Vi t Minh ñã n m chính quy n toàn qu c nhưng s ph n quân nhân Pháp b giam gi không h hay ñ i. Trong nh ng ngày tháng 8 năm 1945. Song quang c nh tr ng tr i trong khu v c b n kilômét vuông này trư c ñây cũng ñã bu n t hiu h t. Pháp s tìm cách ñưa quân tr l i mi n Nam quân Pháp theo chân quân Anh vào gi i giáp quân Nh t và sau ñó. t n tình giúp ñ quân c a tư ng Leclerc ñè b p s c kháng c c a Vi t Minh. Ngư c l i. Nh ng ngư i lính Pháp kh n kh thoát ch t kh i nh ng hành ñ ng tàn b o c a Nh t lo s s ph i ch u s tr ng ph t c a Vi t Minh. Vi c ký k t hi p ñ nh Sainteny-H Chí Minh qu là t o thu n l i cho vi c Pháp tái chi m mi n B c. có chính ph . chính quân Nh t l i giúp Pháp ñánh b i Vi t Minh. vư t qua các quân l nh và c m ñoán. Tháng 9 năm 1945. ñ ng b ng C u Long du kích Vi t Minh không có súng ng ph i ñánh ñ ch b ng cung tên.79 - . ði n Ki n Trung.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 17 Daniel Grandcleùment Mùa thu năm 1945 Hu . ñánh b t h ra kh i Nam B và Nam Trung B . Không ai cư p phá. nh ng c g ng hòa gi i ñ r i k t thúc b ng m t cu c chi n tranh th c s gi a toàn b binh l c hai bên Vi t Nam và Pháp. công nhân b c vác báo cho lãnh s Pháp bi t h s không x p hàng xu ng nh ng tàu ñi Sài Gòn n u ñó là nh ng hàng ph c v cu c chi n tranh ch ng ngư i da vàng [1]. Còn m t âm mưu thâm ñ c khác: ngư i M o v n thâm thù ngư i Vi t t xa xưa. nơi ñóng quân c a l c lư ng b o v kinh ñô Hu trư c ñây. Sau ngày ñ o chính 9 tháng 3. nh ng ngư i ñã b hành h ñ a ñày dư i ch ñ th c dân. Ngư i ta mua ñư c c a ngư i Anh Singapore. Còn nông thôn. ñúng lúc chi n tranh v a k t thúc nên không ph i d các tr n ñánh cu i cùng c a cu c th chi n th hai. Quân ñ i tư ng Leclerc ph i thay ñ i cách ñánh không gi ng nh ng tr n ñánh bên sông Rhin.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Lào-Vi t. là nư c Vi t Nam t do liên k t v i C ng hòa Pháp vì hòa bình và ti n b . t h i: “Có th k t lu n như th nào?” Sau khi hi p ñ nh m ng 6 tháng 3 ñư c công b . hơn hai mươi năm sau tr nên n i ti ng m t cách ñáng bu n ñ i v i ngư i M trong cu c chi n tranh ðông Dương l n th hai mà Washington g i là cu c chi n tranh c a ngư i M còn Hà N i g i là cu c kháng chi n ch ng M . ch tr m y phút gián ño n do có ñ i lính tu n tra Trung Qu c ñi ngang qua. ph n ánh m t tâm tr ng hài lòng nào ñ y. Th t là nh ng con ngư i kh ng l bên c nh kh ngư i bé nh c a lính Vi t Nam. Trong x Annam c xưa này mà ngư i Pháp cam k t b o h t 1884. Quân ñ i Pháp phát hi n ra b y xác ch t b ch t ñ u. Quân s chênh l ch quá. nhưng Hu bây gi là th ph c a Trung B . T i Hu . Sau ñó là các tr n ñánh l t trên ñư ng Khe Sanh. Trung Qu c. ðoàn quân Pháp ti n vào Hu có v hãnh di n. con ñư ng v ng v không ngư i qua l i ngoài vài tr m ki m soát hay ti p t . hoan hô cư i nói. Paris? ðúng là quang c nh gi i phóng Paris ñư c s ng l i. xem h là nh ng k thù man r . hư ng ñ o sinh. Tchépone cu c ñ ng ñ x y ra ác li t nh t. . C u ta chú ý trư c h t ñ n thân hình l c sĩ c a các ch huy chi n xa. nhưng nét m t tươi t nh mãn nguy n tươi rói sung sư ng. Trái v i không khí l c quan ñư c miêu t trong các bài vi t. B t k như th nào. Nh t B n. Crèvecoeur vi t: “ nh hư ng c a chính ph Hà N i là không th bàn cãi” [2]. ñ y b i b m. Tuy nhiên trung tá th y l nh c a H Chí Minh ñư c niêm y t kh p vùng quê. quân c a trung tá Crèvecoeur ñã ch m trán v i quân c a Lê Văn S u tư l nh quân khu 4 g m t t c các t nh mi n trung Trung B ñ n vĩ tuy n 16. ngày 29 tháng 3 khi quân Pháp mang c tam tài. l i có v chi n th ng. ðoàn xe ñã ñi qua dòng ngư i v n hò hét. s ph n c a h không h thay ñ i. không ph i cho ba tri u dân chúng Paris mà ba nghìn ngư i dân Pháp trong thành ph Hu . ñ ng th ng trên xe Jeep. nh ng ñám ñông ngư i l n và tr em túm năm t m ba. ða s dân chúng ngư i Vi t c ñô không hoan nghênh gì ñ i quân v a m i thành l p c a n n ð t c ng hòa Pháp. ni m hân hoan y. Sau khi chi m ñư c Tchépone. Có th cho phép t x hơi m t ngày. nhô ngư i lên kh i tháp pháo. nó c th hóa s k t thúc chi n tranh vì t s ñ u hàng c a Nh t. nhưng cũng là không khí y. xe ba bánh l p liên thanh t ñ ng c a ñơn v bi t kích thi t giáp k . qua c u Trư ng Ti n ñi ñ u ñoàn quân ti n vào thành ph .Sài Gòn mô t : Lúc ñó là mư i sáu gi ba mươi ngày 29 tháng ba. m t cái ñèo trên ñ nh Trư ng Sơn. nh ng gói b c phá ñã không làm s p ñư c m c u. b l ch s b quên. lính quân xa. n thanh niên. màu da rám n ng. Các cô. Trong các tr n giao chi n ñ u tiên y. Ch ti c r ng Hu không có gì u ng. gi a m t bên là quân Pháp t ngoài vào ñánh nhau v i nh ng ngư i cách m ng. Bê tông r n quá. phía Pháp hay phía Vi t c n có nh ng ngư i ñi m tĩnh. ñáng x u h .Vi t g m ba trăm hai mươi b y tay súng. màu sáng ng i trên xe Jeep. Trên báo chí chính qu c. th hi n trên các kh u bi u ñư c nh c l i nhi u l n không m y may thay ñ i: “ð c l p! ðánh ñu i th c dân Pháp” [3]v. Vi c phá c u theo d tính không th c hi n ñư c. thành ph Hu c a ngư i Vi t không tham gia vào ngày h i. Ngay hoàng gia dù d ng v i cách m ng cũng ch ng hoan nghênh h ñ n ñây. không ai nói ñ n h . nhưng ngư i ta không mu n thú nh n. Còn nh ng ngư i Pháp ñang m c k t Hu .. không th quay v v i quá kh . nhưng ch m t ngày thôi vì ngày nay nh ng khó khăn ñã b t ñ u xu t hi n.v. May thay. Pháp và Vi t Nam v n có nh ng con ngư i như th ”. thanh niên công giáo g i thư cho các chi n sĩ m t tr n ñ ng viên h gi v ng tinh th n kháng chi n cho ñ n khi ñánh th ng k thù Pháp. di u hành trư c m t ch huy các xe Dodge. Liên quân Lào . Không có ti ng hoan hô ti ng reo hò khi các ñoàn quân xa ti n th n tr ng qua ngo i ô. b c l m t ý mu n r t ñ c trưng c a ngư i Vi t là không m t m t. M t cu c chi n tranh không tuyên b . thông minh có thi n chí. qua c u nhanh chóng không g p m t s kháng c quan tr ng nào. Ngư i ch huy m ng lư i tình báo Ban Hành ñ ng (Service Action) c a ngư i Pháp ðông Dương thu c phái De Gaulle. gi u m t. nh ng h c trò ngoan dư i mái trư ng c a nư c Vi t Nam ñ c l p. d c ñư ng ti n quân. pháo binh. hòa bình ti n vào c ñô Hu . r t n tư ng ñ i v i B o Long. Ti ng hoan hô vang d y không d t. nhi u cu c mít tinh bi u tình ñư c t ch c ñây ñó. G i các cu c giao chi n y là gì. Trư c ñây Hu ngư i Pháp ñã t ng ñư c tôn vinh. Trung tá Crèvecoeur ñ u ñ i mũ n i xanh c a ñơn v Commando. M t cu c chi n tranh không tuyên b . T Paris . Vài trăm thư ng dân ñang s ng trong c nh s hãi lo âu. mi ng nhai k o sôcôla M vây quanh nh ng anh lính lái xe Jeep. Trong m t báo cáo tình báo ngày 30 tháng 3 năm 1946.Sài Gòn k t lu n v i ñ u óc sáng su t hơn: “Cái ngày quan tr ng này ñ i v i ngư i Pháp Hu ñánh d u m t th i ñ i ñã ch m d t. Th là quân c a Crèvecoeur vư t sông.. GMC. Liên t c trong n a gi . s thư ng dân Pháp lâu nay s ng qu n thúc trong khu bi t cư c m th y nh nhõm yên tâm sau m t th i gian dài ch ñ i. các c u con bà Nam Phương.80 - . ngoài nư c lã. h c sinh trư ng quân s Trung B . cũng nh ng thi u n m c áo m ng. T báo Paris . Các ñơn v quân Pháp ñ t nhiên xu t hi n. ôm hôn nhau có c ti ng khóc vì xúc ñ ng ñ n quá b t ng . h d ng l i Lao B o. ch c là c a lính ñào ngũ ho c các tên tay sai ph n ñ ng b Vi t Minh tr ng tr . cũng nh ng cái hôn y. Nh ng viên ñ n lõm. nh ng ngư i ch m t m c b o v chính ph ñang n m quy n Hà N i. th y cu c chi n ñ u ch m d t. nhưng nó cũng nói lên m t cái gì khác ñã khép l i.

H ăn ngon. dù ñã th t tr n v n ñông hơn c . Vài tháng sau. trong m t thành ph có b n th quân c a b n nư c khác nhau: Vi t Nam. ng yên không còn ph i lo nơm n p cho m ng s ng c a h . Nhưng ch là th i gian t m ngh . Trung Hoa. Tình th kỳ c c này.Leclerc và ðông Dương 1945-1947. H sơ Crèvecoeur. Nh t B n ñóng bên c nh nhau. T nay. Khi nào k t thúc v n m nh c a m t ñ qu c . . s chung ñ ng c a nh ng l c lư ng ñ i ñ ch nhau. [2] SHAT. Hu . lúc thì yên tĩnh lúc l i căng th ng. ghi d u b ng m t s cu c ñ ng ñ nh t là v ban ñêm. nơi sau này ngư i ta g i là “ch o l a Vi t Nam” tình hình căng th ng hơn. kéo dài nhi u tháng. Sáu mươi ngàn lính Nh t ñ n trú Trung B và B c B h i ñ u 1946. Cu c thương lư ng hòa bình ðà L t r i Fontainebleau không ñ t k t qu . [3] SHAT. Ngư i Pháp trong khu ph Tây Hu tin r ng h ñã tai qua n n kh i. Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment S có m t c a quân ñ i Pháp càng làm cho tình hình thêm l n x n. yên chí ch ñ i s s p x p c a Tòa ð i di n C ng hòa Pháp t i Hà N i ñ tr v chính qu c hay sang m t thu c ñ a khác.81 - .Nhà xu t b n Albin Michel. H sơ Crèvecoeur. quân Pháp gây h n H i Phòng. L c lư ng Nh t B n.Vi n l ch s l c quân Pháp. chi n s s tr l i v i m c ñ ác li t hơn. .Vi n l ch s l c quân Pháp. Quand se noua le destin d’un empire. [1] Xem Leclerc et l’Indochine: 1945-1947.

nh ng cu c chi n ñ u dư ng như lùi xa vào quá kh .. L n này b n lính Qu c dân ñ ng chăm chú theo dõi các ñư ng ban. ði u b t ng cho t t c là s có m t c a m t ngư i tr tu i cao lêu ñêu theo dõi c nh tư ng t trư c ban công c a khách s n. ông thay qu n áo luôn trong bu ng ng .82 - . Ti ng ñ p r t căng vào lư i v t ñánh th c khu vư n bao quanh. B o ð i ñư c giao ban. Nhưng ông bi t r ng th i gian c p bách và hi u r ng v lãnh t cách m ng tìm cách phân hóa Trung Hoa và Pháp. Hương thoát ng c tr v tham gia ngay công tác cách m ng là y viên ph trách văn hóa và tuyên truy n trong y ban nhân dân Trung B . không ai chơi ban ñây. th ng cánh không e dè. Cao to. Hương là m t trong hai trăm ba mươi tù nhân c a nhà ng c này. ñón ti p ông và ñưa ñ n g p ch t ch H Chí Minh. xoay tròn như m t chi c cù r i ñ xu ng. mi ng ñ m m t hai ba. Ông H Chí Minh nói v i Hương: “Anh ph i ñi Trùng Khánh g p Tư ng Gi i Th ch nói v i ông ta r ng chúng ta c n vũ khí ñ ñánh ñu i quân Pháp”. Ông ch ng bi t gì v chính tr ñ i ngo i. lúc này ñang th a hi p thu x p v i nhau trên lưng Vi t Minh. ð ñ m tù Palméséani gõ m t chi c ba toong vào ñ u m i tù nhân. ch n m t c p kính râm r i xu ng sân qu n v t. L ch s không nói cu i cùng h có ch u ñi không. M c d u c p b c khác nhau. do công vi c b n r n. Ch t ch ñã giao phó cho ông s m nh quan tr ng này. Hương tr l i ph ch t ch thì g p m t nhóm ngư i. Nghiêm K T ñ i th qu n v t c a ông ñang ñ i. Ông ta không gi ng lính Qu c dân ñ ng cũng không gi ng hai ñ i th qu n v t trên sân. m t toán lính Qu c dân ñ ng canh gác. M t gian phòng ñ p. ñang ñe d a Hà N i. Cao trào cách m ng năm 1930 ñã b dìm trong b máu trong nh ng v ñàn áp tàn kh c chưa t ng có. ngu n g c chính tr r t khác nhau. chính ph “liên hi p qu c gia” t p h p nh ng ngư i có ý th c h r t khác nhau. thay qu n áo trong phòng dành riêng góc vư n. Không ph i vì khí h u vì s t rét mà b gi t. Ông Hương kinh ng c vì l i yêu c u. r ng rãi. Khách s n l i tìm l i ñư c ít nhi u v l ng l y c a nó v i s xu t hi n c a ngư i khách du l ch không ch ñ i này. v. trư c ñây là dinh th ng s B c Kỳ. Dù hơi m p. trong sáu tháng t tháng ch p năm 1930 ñ n tháng sáu 1931. sinh viên. qu n áo s m màu.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 18 Daniel Grandcleùment C u hoàng l ng l th t dây gi y cao su. Có nh ng b trư ng c ng s n. Hôm sau. thi t b n i th t theo phong cách âu châu.v. m t trăm b y mươi tù nhân b m ng. Trái v i ñ i th . Xung quanh d c hàng rào m t cáo ngăn sân qu n v t v i bãi trư c khách s n. m t t qu n áo mô-ñéc. nh ng v chai. vì s tín nhi m c a ch t ch H Chí Minh. nhìn vào chi c gương ñ ng ñ ki m tra b ñ c a mình. ông theo dõi không m m cư i vũ ñi u c a hai bóng tr ng. H trao ñ i vài ñư ng ban. Nh ng k b h ng c có nhi m v hoàn thành xây d ng m t con ñư ng thu c ñ a 14. Dù có nh ng cu c h i h p. ngư i b n h c cũ t i trư ng Qu c h c Hu . Hai ngư i chơi lên lư i. lên lư i m i khi có th . tóc c t ng n. Tháng 3 năm 1946 ông ñư c tri u t p ñ n dinh ch t ch chính ph t i B c B ph . c nh ng ngư i c a các ñ ng phái qu c gia thân Trung Qu c. ai là b n chơi mà ch là hai ñ i th m i mê qu n nhau qua ñư ng ban. thoát n n t nhà ng c Kontum tr v . B o ð i ñ ng d y. chi c áo sơ mi c c tay. hôm nay l n ñ u tiên ngư i c u chính tr ph m nhà ng c Kontum m i g p l i b n cũ. tù kh sai t ch i không ch u r i ng c Kontum ñi Dakpek nơi h b ch t nhi u. Ông bư c ñ n cu i sân sau v ch sơn. Ngày 12 tháng Ch p năm 1931. gh dài. Chi c giư ng r ng không có n m êm như giư ng n m ñi n Ki n Trung Hu hay Hà N i. Hai bên ngang s c ngang tài nên nh ng ngư i Trung Qu c không h nói gì ñ n k t qu tr n ñ u. Ông ñ n b ng xe ñ p. M y tháng trư c ñây. ngư i ta b o s ñi v i ông. G n như m t tr n ñ u c a nhà chuyên nghi p ñ n m c lính Qu c dân ñ ng xuýt xoa th dài m i khi tính ñi m hai trái ban ñánh l i. V chăng lúc này ñang có chi n tranh dù r ng nhìn t Park Hotel. Hà Phú Hương. gh ñ u. Hương b ñày vào ñây sau nh ng cu c bi n lo n năm 1930.. u o i như th ơ v i c nh khác thư ng ñang di n ra. ðã ph i d n d p. Mư i sáu ngư i ch t trong s nh ng ngư i c ng ñ u nh t. Ngư i ta g i ông là Hương. nhưng m t vì chuy n ñi xa làm cho ông quên ñi ñ c ng c a cái giư ng. B o ð i h u như chi m lĩnh sân. Th i ñó. lo i b nh ng ñ linh tinh. Không còn phân bi t ai là c u hoàng. ñánh m t qu ban r t m nh. Palméséani lo i b nh ng ai không ch u ñ ng n i nh p ñ ti n trình công vi c. v nh ng chuy n công cán ngo i giao. Giáp. Ngay sau khi Vi t Minh cư p chính quy n. như cái máy. nhưng chính là nh ñài phát . Chúa ng c là Palméséani. ñón ti p. lính canh ng c li n n súng. b ng súng liên thanh. Ông c n th n vu t th ng ñôi bít t t ng n tr ng. Chính quy n Pháp bi t t t c nh ng s ki n ñó. ý th c sâu s c t m quan tr ng c a s m ng c a mình. ph n l n là tù chính tr . b t ch p th i gian và l ch s . phương ti n ñi l i quen thu c c a ông. m t nhân v t n i ti ng. chân t c u kỳ. ng n ngang. g m công nhân. nh ng năm ñau y u. t Dakpao ñ n Dakxut. Ông chăm chút dáng chi c qu n v i. ñôi khi b ng c ñ i bác. m t khách s n b lãng quên mi n Nam Trung Qu c. mũ. Hai ngư i chơi t t. m t t ñ ng khăn. th c hi n b ng lư i lê. Ông H gi i thích thêm: quân Pháp ñã chi m Nam B . nông dân. Chi c v t c a B o ð i d ng trên ñ u v t.

trong lúc Nguy n Công Truy n và Hà Phú Hương chung nhau m t phòng nh . ngư i ñã d n m t trăm sáu mươi ngàn quân Trung Hoa vào Vi t Nam m i m t bàn ti c trưa. H còn ph i ch ñ i m y hôm n a. không có hai ông cán b Vi t Minh kh c kh thư ng tham d vào cu c ki m ñi m c a h . không trao tr ñ c l p cho các ông. chính là M c Tư Khoa ch huy m i công vi c hi n nay Hà N i” [3]. không b l th i cơ. Ông Hương. Ông ăn m c t ch nh. Sau tr n ñ u h ñi t m. H không nói gì v i nhau trong cu c h p chung toàn ñoàn. vui thú qu n v t. qua ñêm v i m t cô h u bu ng c a khách s n. N u ngư i Pháp không tôn tr ng hi p ñ nh sơ b m ng 6 tháng 3. t m su i nư c nóng thì ông Hương không h t b v m t c ng r n c a ông. m t quan ch c Vi t Minh. Ch có B o ð i ñ n m t mình không ai tháp tùng ông. Chuy n ñi b t ñ u b ng ôtô ra phi trư ng. Cu i cùng văn phòng chính ph yêu c u c u hoàng ch m t mình ông ñ n nói chuy n v i th ng ch h Tư ng. Nguy n Công Truy n. Trong th c t . mà t i Hà N i có ñôi chút lãng quên. khi n h s ng s t: “Tôi ch y u là ñi du l ch”. y viên ph trách tuyên truy n trong y ban nhân dân B c B và Hà Phú Hương ng i c nh B o ð i. C u hoàng v n gi nguyên v ph t l nh ch hơi ñ m hôi. cao hơn hai nghìn mét trên m t bi n. Cu c ch ñ i Côn Minh b y ngày. thì các ông s làm gì? Tr l i: Chúng tôi s n sàng chi n ñ u và s n sàng hy sinh m t tri u ngư i” [2]. Nghiêm K T t trong nư c ñi sau ñã theo k p h ñây. t nay ta l i tr l i v i cái tên quen thu c c a nhân v t. th trư ng Ngo i giao làm trư ng phái ñoàn trên danh nghĩa. Cu i cùng do B o ð i yêu c u kh n thi t.83 - . Có m t ngư i khác cũng c m th y khó ch u. m t m t c tôi ñi th c hi n m t s m ng h u ngh v i Trung Hoa thì ñ ng th i cũng c m t phái ñoàn ñi g p ñ i s Xô vi t. ch trao ñ i riêng t ng nhóm quen bi t nhau. Tư ng th ng ch ñ m y ngày m i tr l i. Dù còn tr nhưng Hương v a tr i qua mư i hai năm c m c trong xà lim. M t chi c xe công ñ n khách s n ñón và ñưa ông ñ n tr s chính ph . l i lăn bánh ch ch cũ và nh ng ngư i cách m ng trong chuy n ñi không bi t trư c này. H t m trú ñây ñ ch thi n ý c a Tư ng Gi i Th ch. ngư i ñi du l ch. Côn Minh ch là m t tr m trung chuy n. Sau này ông tâm s v i m t nhân viên m t v Pháp: “Ngư i ta cho tôi bi t chính ph Vi t Nam. Hàng gh sau hơi ch t. M t khách s n b cu c n i chi n làm hư h i. Viên lãnh s ñi n v nư c m t bài tr l i ph ng v n c a ông Hương v i m t t báo ñ a phương: “Ngư i ta nói r ng c u Hoàng ñ B o ð i không b ng lòng chính ph H Chí Minh? Không. Phái ñoàn lên máy bay t phi trư ng Hà N i t i Côn Minh trên chi c máy bay DC-3 chen chúc ñám quân nhân Trung Hoa. l nh k nh hòm xi ng. t i sao không. C u hoàng không ti t l v i các b n ñ ng hành n i dung c a nh ng cu c trao ñ i. dù tr i n ng. toàn th thành viên trong phái ñoàn ñư c các c v n c a . Ông ta ñi t n n hay trái l i tham gia m t phái ñoàn chính th c như ngư i ta nói [1]. Bí thư trư ng c a tư ng Lư Hán. Ngư i ta h i B o ð i. Sau khi t m là ăn trưa. s ñi sau. m t thành ph ba tri u dân.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thanh Pháp mà ông Hương ñư c bi t c v n Vĩnh Th y cũng tham gia phái ñoàn. Nghiêm K T ch y b hơi tai t ñ u này ñ n ñ u kia c a sân qu n ñ ng phó cũng không l i ñư c v i B o ð i. ông không nói gì thêm. Không có lính Trung Qu c. Tr ông Vĩnh Th y cũng bi t lái máy bay l i dày d n trong chuy n ñi xa b ng máy bay. nơi chính ph Trung Hoa ñóng. Ông n i ti ng là m t tù chính tr ngoan cư ng v i k lu t hà kh c trong nhà tù th c dân. Nh ng nghi th c tr ng th dành cho ông. M t qu ñ i c a Vân Nam. Nghiêm K T . Ông hoàn toàn tán thành nh ng bi n pháp c a chính ph . L n này ch có hai ngư i v i nhau. ch ng t ngư i Trung Qu c coi s thoái v ch là m t giai ño n. Vĩnh Th y. Trên xe ra phi trư ng c v n Vĩnh Th y th l v i hai b n ñ ng hành. V uy nghiêm c a dinh th Tư ng Gi i Th ch khi n ông nh l i cung ñi n vàng son c a ông trong T C m thành Hu . có ph i ñúng ông c m ñ u phái ñoàn không? B o ð i t b cây v t ñ n dinh th ng ch . ngư i c a Qu c dân ñ ng. B o ð i. Ông không ưa c u hoàng l m nhưng cũng hi u c u hoàng không ph i cùng lo i v i nh ng ngư i kia. Trong khi B o ð i. ñây trong khách s n m i “B n mùa”. M t ngư i ñi du l ch. Gi phút trôi qua ch m ch p. l i th ng ván n a. sau khi B o ð i t ch i không nh n làm trư ng ñoàn. Cu i cùng m t chi c máy bay DC-3 ñưa h lên Trùng Khánh. Ông không hi u gì v chuy n ñi c a c u hoàng. Nghiêm K T . còn v i nh ng ngư i khác thì ñây là l n ñ u tiên h ñi máy bay. sang tr ng. ngư i phát ngôn chính th c c a phái ñoàn. r t cu c ñư c m i d m t cu c h i ñàm v i nh ng ngư i lãnh ñ o Qu c dân ñ ng Trung Hoa. Ông ñư c các nhân v t cao c p Qu c dân ñ ng m i ăn trưa. B o ð i ñư c b trí m t phòng r ng có phòng ti p khách riêng. Ban ngày ông l i m c qu n áo tr ng chơi qu n v t dư i con m t s ng s c a ông Hương. Tư ng Gi i Th ch r t b t bình. Không khí trong ñoàn thi u c i m ñ m m. ðó là lãnh s Pháp t i Côn Minh. c ñeo gông n i v i hai chi c xi ng quanh m t cá chân khi n cho ông không ñ ng th ng ñư c. Chi c Packard mang t Hu ra. Ngoài câu nói trên theo thói quen. Khách s n ñư c xây d ng c nh m t su i nư c nóng cách ñó kho ng b n mươi cây s .

gái và c b c”. C u hoàng ñi Trung Hoa chính xác vì lý do gì. Ngư i Trung Hoa không ñ cho ông ñư c t do s ng cu c s ng ban ñêm c a ông dù r ng. Quân c a tư ng Lư Hán rút kh i mi n B c. Báo cáo c a h mâu thu n lung tung. B o ð i suýt n a thành n n nhân c a m t v mưu sát Côn Minh. Thông báo này hình như ñ t ra r ng m i dây liên h gi a nư c Pháp và Trung Qu c không ch t ch như ngư i ta tư ng. ngư i Pháp có th b t cóc ông. Con ngư i ông ch a ñ ng m t m h n t p nh p nh ng. B tr n hay ch là v ng m t. không gi ñư c nh ng ñi u kìm nén trong lòng t lúc ra ñi : “Thưa ngài. Chi n tranh và cách m ng ñã khi n ông tr nên quan tr ng. Hơn n a t t c nh ng phương ti n chúng tôi có trong tay ñ u c n ñ c m chân quân ñ i c a Mao Tr ch ðông. Ngoài m t ông t ý ti c s l a ch n c a B o ð i. T sau hi p ñ nh 6 tháng 3. cho ai? ðây là m t ñ tài nghiên c u thú v c a gi i tình báo. Chính ph Hà N i ra s c tuyên truy n. M t h c sinh tr n h c. h phái ñ n cho ông m t cô gái g i. Trùng Khánh không thi u trò tiêu khi n h p d n. Có lúc ông th t s là m t thanh niên cư ng tráng lúc nào cũng mang m t n i phi n mu n tri n miên. “Sau khi Nh t ñ u hàng. Nghiêm K T cũng l i không ch u v . Hình nh ông m nh t. Tuy nhiên nh p c u không vì . Nó cũng ñáng giá cho chuy n ñi này. Bi t nói gì ñây? M t cu c ch y tr n. Phái ñoàn Vi t Nam nghe B o ð i nói v y tưng h ng như t trên cao rơi xu ng. Ông có vi t thư cho B o ð i b o ông ta l i ch l nh m i không? Không ai kh ng ñ nh ñi u này. qu ng bá r ng rãi tin này. Theo m t lo t ngu n tin khác. C u hoàng m m cư i nhưng không nói gì. v n ñ này ông ñã lư ng l l n tránh t khi cách m ng n ra. gi i tán các toán vũ trang. Nhưng ngư i ñó là ai? H Chí Minh ch c ch n bi t trư c ý ñ nh c a ông c v n t i cao. phái b ñi Trung Hoa s ph i có m t ngư i l i Trung Hoa là ñ i di n như trong quy t ñ nh c a h i ñ ng chính ph trong phiên h p ngày 11 tháng 3 năm 1946. ***** Bu i t i B o ð i ñư c t do nhưng có ki m soát. ñoàn cũng ph i r i Trung Hoa v nư c. Chính ph nhân cơ h i này th ng tay tr ng tr chúng. Sau ñó h l i kh ng ñ nh: ông sang ñ thương lư ng vay hai mươi tri u ñ ng c a các nhà tài chính M do Tư ng Gi i Th ch gi i thi u. m c dù trong th i chi n. Có nhi u c m b y. bây gi ông m i gi i quy t. Quy t ñ nh c a c v n khi n m i ngư i s ng s t. khi ngư i Trung Hoa nh n th y c u hoàng không th nh n nh ng cu c ñi ra ngoài ph ñó. Cu i cùng. Nhưng t nay ông cân nh c các s ki n và mánh khóe. ngài ch nghĩ ñ n ăn chơi. Mu n hay không. ông không ng ng kêu g i s can thi p c a các cư ng qu c ñ ng minh công nh n ông là ch t ch chính ph Vi t Nam thay th H Chí Minh ñã b c ng s n Pháp mua chu c. chuy n k ch c có th khác n u m y tháng sau B o ð i không ch ng l i nh ng ngư i c ng s n. Chúng tôi không có phương ti n ñ gíúp các ông”. Cô này ngày ñêm không r i ông n a. Ngoài B o ð i. n u tr v v i cách m ng là v n ñ an toàn.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tư ng Th ng ch ti p trong m t ngôi chùa ñ bu i h i ki n không có tính cách chính th c vì ngư i Trung Hoa không mu n ti p chính th c nh ng nhân v t c ng s n. hay không có c ngh l c v ng vàng. Lúc ñ u. Không ph i do hành vi c a ông hay s l a ch n ñã ch ng t s sáng su t nhìn xa trông r ng c a ông. Hơi m m y u.84 - . nh các ông nói giúp tôi kh e”. Th i kỳ Nhà vua ph i mưu m o m i mua ñư c quy n album dán tem ñã xa r i. S t ch i là d t khoát nhưng ñài phát thanh Pháp nh c l i: “M t phái ñoàn quan tr ng c a chính ph cách m ng ñã g p Tư ng Gi i Th ch”. xóa b chính quy n ly khai m t s t nh. M t tin khác: c u hoàng tìm cách bán cho Trung Qu c các m than H ng Gai ñ l y súng ñ n. ngu n tin nào cũng nói là có ngu n ñáng tin c y. Ông Hương và Nguy n Công Truy n tr v Hà N i ñ báo cáo v i ch t ch H Chí Minh. M t v n ñ chính tr cao siêu hay ñơn gi n ch là lo cho sinh m ng không b o ñ m an toàn. H Chí Minh không mong gì hơn th . chúng tôi có quá nhi u v n ñ ph i gi i quy t. Nh n xét c a ông Hương ñâu có sai s th t. Chuy n ñi và nh ng cu c thương thuy t c a B o ð i v i th ng soái gây ra m t m i băn khoăn l n trong các nhân viên m t v ñang giám sát thành ph Trung Qu c. tôi s ñi du l ch”. ñi u ch c ch n là Nhà vua tr ñã nhi u l n ti p xúc v i ñ i s quán Hoa Kỳ. “Các ngài có th cung c p vũ khí cho chúng tôi ho c giúp chúng tôi chi n ñ u v i ngư i Pháp không?”. Hình như ông ñ cho các s ki n kéo ñi mà không có chính ki n. cơ quan m t thám Pháp báo tin. Hà Phú Hương n i gi n. Chuy n này do Hương thu t l i. Ông Hương nêu câu h i. Hình như ông ñ m c cho ng n gió ñ y ông theo chi u hư ng t t. Bình thư ng ra. c u hoàng thông báo th ng th ng v i các thành viên trong phái ñoàn “Tôi l i. ð n lúc ph i tr v . m t s ñào ngũ hay ch là ý mu n ngông cu ng ñi du l ch? K l i có ích gì. Rõ ràng là c u hoàng không tr v v i gia ñình. quân Pháp thay th quân Trung Hoa lo gi i giáp và h i hương quân Nh t. Ông mong Washington s vào cu c và ngư i M s ch p nh n làm tr ng tài gi a nư c Pháp và Vi t Nam m i. ông sang Trung Qu c ñ ñ t ñư c vi c rút ba mươi nghìn quân ñư c g i sang Vi t Nam ñ ch ng l i quân ñ i do Paris g i sang. Ông thêm: “N u g p v tôi. các ñ ng phái ñ i l t qu c gia ch ng phá cách m ng m t luôn ch d a.

khi ông l i ñư c làm Qu c trư ng. lan r ng kh p ph phư ng Hà N i. . Ông vay c a Lý L Hà. [2] Yunnan Ye Pao . Ông s ng nh vào ti n ti t ki m c a nhân tình. Hơn th n a.V Á . ông c v n t i cao không còn m t xu dính túi.Vân Nam Nh t báo. chia s ngày ñêm v i ông và m h u bao. Mu n s ng Trung Hoa ông ph i vay n . ngư i Tàu này gõ c a ñòi n . ti n n m trong tài kho n c a ông nhà băng ðông Dương b phong to . H Chí Minh còn thuy t ph c chính ph g i cho B o ð i m t s ti n ñ ông ta có th tr v nư c trong trư ng h p ông mu n tr v . [3] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp . Lúc ñ u ông vay c a m t ngư i Tàu tên là Wong Phu.85 - . Sau này ông còn ñư c m t ngư i Trung Hoa khác bao ông. dù báo chí Hà N i không có bài nào lên án hành ñ ng ph n b i c a ông nhưng ñây ñó nh ng tin ñ n v ngu n g c ñáng ng c a ông ñư c nh c l i truy n tai nhau. B o ð i ñi r i. m t nhân viên tình báo Trung Hoa-M . Ti n v nh chuy n cho ch ng còn gì.Châu ð i Dương. ngư i ñã ti n ông Côn Minh. Trong th c t . Ba năm sau. s ra ngày 24 tháng 3 năm 1946. cô nhân tình ñã l n l i sang Trùng Khánh theo ông. Zing Tsong Phao.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment th b c t ñ t. [1] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp. Nh ng chuy n x u xa v tư cách ông ñư c bàn tán. B o ð i lao vào các cu c thương th o v i ngư i Trung Hoa và Pháp.

ông ñã ñ t ng t quy t ñ nh không tr v . dân chúng c ñô. L nào ch ng bà l i không báo trư c cho bà? V y là t nay. Năm 1946 trôi qua và kh năng thi hành b n hi p ñ nh m ng 6 tháng 3 r t mong manh. Năm mươi năm sau. S m t thám. bà c u Hoàng h u tr tu i quy t ñ nh c n ph i “làm cái gì ñó”. Th m chí h còn khuy n khích Paris hành ñ ng b o l c Trung và Nam kỳ. Cu c ñ i ñ u gi a Vi t Nam và Pháp là ñi u không tránh kh i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Chöông 19 S c xuân tô ñi m lên c ñô Hu nh ng màu êm d u. Ông Hà Phú Hương v a Trung Qu c v . ð c bi t là trong năm 1946 này. Sau ñó ngư i c a phái b o hoàng công giáo s giúp ñ quân ñ i Pháp. B n tin tháng 8 năm 1946 c a Phòng Nhì Pháp (SEHAN) ñã ti t l âm mưu này. ði u x u hơn n a. dư i quy n ch t a c a bà c u Hoàng h u Nam Phương. nh ng tán cây ñư c tô s c h ng êm như ñư c gi i phóng. Như v y bà Nam Phương ñã b t tay hành ñ ng th t s . Nh ng v r c r i m c dù ít hơn và không ñ m máu b ng Hà N i nhưng nay ñã x y ra thư ng xuyên hơn. M t bà r m l . bà c u Hoàng h u không che gi u ý ñ nh c a mình là r i cung An ð nh ñ n nơi an toàn hơn cho các con bà ñ c bi t là B o Long. Nhưng d u sao. ði u này ñánh d u m t giai ño n ho c bư c kh i ñ ng cho chính ñ ng công giáo ñã t n t i bí m t. không ph i ch l n này. ñ n Hà N i sau khi báo cáo v i H Chí Minh ñã v Hu báo tin cho bà Nam Phương bi t. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i t i Aix-en-Provence. V y là có th ñ ng này s ñ i di n cho m t phe ñ i l p c n ñư c b ch huy Pháp theo dõi và ki m soát n u c n” [1]. có nghĩa là g n m t năm sau khi ông Hòe nghe ñư c tin ñ n. . ch y u g m nh ng ngư i công giáo.86 - . r ng tuy bà không b ai ñe d a nhưng v trí c a bà s th c s như m t con tin cũng như c gia ñình bà và ñ c bi t là Hoàng t k v . ñư c ñ c khâm m ng tòa thánh Vatican ng h . B c dư i s ch ñ o c a B o ð i. Tình hình ch t m l ng khi có s can thi p c a t liên ki m Vi t-Pháp. Tình tr ng vô chính ph m t l n n a ñe d a th cân b ng mong manh h i tháng 3 và ñã c u vãn hòa bình. ch c ch n bà s b cô l p. V y ñ ng này mu n gì? H mu n Pháp trang b vũ khí cho 30 ho c 40 nghìn ñ ng viên là tín ñ công giáo. “N u chính ñ ng này còn ch n ch thì s th t b i và khi ñó Vi t Minh s n m tr n quy n bính. M t phát súng n . M t h i ngh công giáo ñã nhóm h p ngày 15 tháng 8 năm 1945 t i Hu . Tin ñ n s có chi n tranh Vi t-Pháp lan r ng. Bà v n nói là không h bi t ch ng mình có ý ñ nh chu du ngo i qu c. ñã nh t trí hành ñ ng ñ trong nh ng ngày t i cho ra ñ i m t chính ñ ng th c s ñ i l p v i phe Vi t Minh. Ph n l n các v l n x n ñ u do các ñ ng phái ñ i l t “qu c gia” gây ra ñ n m c xu t hi n s m ñ u cu c n i chi n gi a quân ñ i chính ph và các nhóm thân Tư ng. b n gia nhân và t t nhiên nh ng ngư i giám sát bà bi t rõ ý ñ nh này. ông Hương v n còn xúc ñ ng khi nh l i chi u hôm ñó. m i “kỳ” ñ u c ñ i bi u ñ n d h p. N u chi n tranh ch ng Pháp n ra. Âm mưu ñó không thành. Nhưng Paris không ñ ng tĩnh gì. Chúng di n ra theo cùng m t k ch b n. và c gia ñình hoàng gia ñ u ñ c bi t c m nh n ñư c ñi u này. Trong không khí n ng n như v y. ông Tr n Văn Lý. Chính ñ ng công giáo mà bà là linh h n. do m t c u thư ng thư. [1] CAOM. Nam. C nhà. ð ng này ch trương th ng nh t “ba kỳ” Trung. nhi u ngư i Pháp b thương ho c ch t th là c khu ph n i d y. m c dù v n còn nhi u b t ti n nhưng còn hơn là ch ñ nhi p chính. Nh ng tay súng b n t a gi u mình trong bóng t i c a các ngôi nhà và ñư ng ph tr l i yên tĩnh ñ ch ñ i m t v r c r i m i. dù không ñư c nói ra. như m t l i h a h n h nh phúc. Phe b o hoàng. Sau nh ng cơn mưa ñông liên miên r rích không d t. Nhưng dù sao. Bà Nam Phương không t v ng c nhiên khi nghe ông Hương k chuy n nhưng cũng không gi u n i n i bu n sâu l ng vì t nay bà th c s ph i s ng l loi ñơn chi c. không còn ai ñ ng ra che ch bà t c p cao c a nhà nư c.

Ông là m t ngư i ham h c h i giàu tình c m. ñ l i nhi u n tư ng khó quên. tham d vào cu c ñ b c a l c lư ng nư c Pháp t do vào ñ o Réunion năm 1942. ði u ñó ch ng quan tr ng gì. ông ñư c m i ngư i chú ý v quan ñi m r t rõ ràng v công lý và công b ng”. Tính tình khô khan. 17 tu i. ông tham gia nhi u cu c giao chi n trên ñ o. B o ð i là con ngư i vô d ng. nghĩ ñ n Duy Tân. C a hi u c a ông nhanh chóng n i ti ng trong l c lư ng kháng chi n ñ o Réunion. ch tương ñương v i lương c a m t công nhân làm ñư ng [1]. Th t s phá s n. ngư i Pháp mu n l p vua m i ñ ñ ng ñ u chính quy n tay sai. l p ñ t thi t b vô tuy n ñi n làm k sinh nhai. Gi ñây ông ta ra sao? Dân chúng thành ph Saint-Denis thu c bán ñ o Réunion bi t rõ Duy Tân. H t ph c tùng chính ph Vichy thân ð c. ñ n m c ch g i b ng tư c hi u “Hoàng t ” mà không c n g i ñích danh. Lúc ñ u ñ tăng thêm thu nh p ít i c a mình. có ñèn sáng ñ t trên qu y rư u nhà quê. Ông tham gia ñ u ñ n các công vi c c a chi h i Tam ði m (Tình b n) Saint-Dems. quay sang ñánh cá và chăn nuôi m i ñ s ng.. M t ñ a v th p kém trong quân ngũ ñ i v i m t ph ñ khi n ông r u lòng ñ n n i ông tránh m t không mu n g p ñ ng bào ngư i Vi t c a mình. v vua tr ñã thách th c h trong nh ng năm 1916. Tuy nhiên. H ñi xa hơn. Th i th bây gi dành cho ch nghĩa anh hùng và chính ông B trư ng thu c ñ a ph i quy t ñ nh nên x trí như th nào ñ i v i yêu c u nh p ngũ l lùng kia. Tuy nhiên. ðã có lúc gi i pháp này ñư c nghĩ ñ n. Ho t ñ ng kháng chi n này ñã làm ông b c nh sát c a chính ph Vichy b t giam m t tháng. nghĩa là sau khi Nh t ñ o chính l t ñ chính quy n th c dân Pháp ðông Dương. ñâu có th nghe ñư c ti ng nói c a ñài Ti ng Pháp t do. Th t là m t c ch nghĩa hi p và ñôi chút gây ng c nhiên ñ i v i m t k ñi ñày bi t x . ch ng bi t làm gì khác. M t c p b c quá khiêm t n ñ i v i m t ngư i tu i 40. Sau ngày 9 tháng 3 năm 1945. Ông có m t c a hi u nh trung tâm thành ph . b lưu ñày x ngư i. T t nhiên là vì nư c Pháp. Cu i cùng thì ông cũng ñư c nh n vào làm chân thông tin vô tuy n ñi n trên m t khu tr c h m v i c p b c chu n uý. Thu nh Hu khi h c làm vua ông ñã ñư c h c cư i ng a. như báo chí Pháp ñã v ch rõ.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 20 Daniel Grandcleùment Theo cách làm quen thu c. nay ki m s ng b ng ngh s a ch a. Kho n tr c p ít i c a ông không ñ nuôi c gia ñình. d dàng thoái v . gi i h u trách trong chính ph lâm th i Pháp không d ng l i gi i pháp này. Hoàng t Vĩnh San t c c u hoàng Duy Tân. dĩ nhiên ông ñành ch n ngh cư i ng a ñua. M t kho n tr c p nh . có v như tính khí t nh . ông lao vào lĩnh v c thông tin vô tuy n ñi n và ít nhi u thành công. ông ta hoàn toàn m t h t lòng tin. c u hoàng Duy Tân b ngh ñua ng a v t v . thì gi ñây l i hào phóng c p cho ông m t kho n tr c p. ông không ñư c gia nh p quân ngũ [2]. ñâu có th g i các tin t c ra ngoài d dàng hơn là t c a hi u bé nh c a ngư i chuyên v vô tuy n ñi n này. ông vi t: “Tôi là m t con ngư i th t ng y u. Ngay t tháng 9 năm 1939 ông ñã mu n chi n ñ u ch ng ð c nên ông ñã ñ ngh v i nhà ñương c c Pháp ñ o Réunion ñư c nh p ngũ. ñ ngh g i nh ng thông ñi p qua vô tuy n ñi n kêu g i ngư i dân Vi t Nam. căng th ng như võ sĩ samurai hay như ðôngkis t. Dư i con m t ngư i Pháp. Và ch c ch n là v i ñ ng bào mình. do nhu c u b t bu c. ông còn làm ngh cư i ng a ñua (dô-kê). Do ñó. V i th i gian. G n như không có b n năng b o t n”. b c như c. Mi t th g n như tuy t ñ i th ch t mình. ñua ng a v n ñã là m t ngh . chính ph Pháp trư c ñây ñã ph tru t ông. Nhưng không an ph n d ng l i. Chi h i trư ng h i Tam ði m trong thư gi i thi u ñã vi t v Duy Tân: “ ñâu cũng v y. hai l n ph n b i ngư i Pháp. T t c ñ u ngư c l i v i ngư i em h B o ð i c a ông mà t t nhiên ông coi như m t k cư p ngôi h ng xoàng. Vĩnh San t m gác ý mu n tham gia chi n ñ u châu Á. V sau. Nhưng vi c Hoàng t Vĩnh San tham gia phát thanh bí m t m t năm trư c ñây là m t cách phê phán ch nghĩa th c dân Pháp. Ch ng ph i là thi t b vô tuy n ñi n cho tàu ng m. Ch ng nh ng không thù ghét nư c Pháp. sau ñó ñư c tr v cho Tri u ñình. cho các ñơn v dã chi n hay cho ñ i quân ng m mà ch là lo i máy thu thanh vô tuy n ñơn gi n hình tròn. không ch p nh n n n ñ c l p dư i ách chi m ñóng . ông lên ti ng ñòi ñư c ra tr n ti p t c chi n ñ u.87 - . ñã t ng tr i qua t ñ nh vinh quang ñ n cùng qu n th t s do chính các gi i c m quy n trên ñ o gây nên. l i ngoan ngoãn quy thu n Vi t Minh. r i cu i cùng ng h chính ph H Chí Minh. cũng như tham d các cu c h p c a H i Nhân quy n. Duy Tân còn mu n chi n ñ u vì nư c Pháp. M t v Hoàng ñ b Pháp ph tru t nay l i xin s n sàng hy sinh cho nư c Pháp. ñ ng lên ñ u tranh ch ng Nh t. Ch n ai bây gi ? Ch n B o Long có nghĩa là s giao quy n nhi p chính cho c u Hoàng h u Nam Phương.. Th nào cũng ñư c. v c u hoàng lưu ñày tr nên n i ti ng. Vĩnh San quy t ñ nh gia nh p l c lư ng nư c Pháp t do và t năm 1940 ông tích c c tuyên truy n cho phái De Gaulle. ngư c th i gian. Tài s n c a ông trong nư c lúc ñ u b t ch thu. M t ngư i b n Pháp yêu c u ông t kh c h a chân dung. Có nhi u thu n l i vì lúc này bà c u hoàng s p s a kêu g i ngư i Pháp giúp ñ ñ thoát kh i s ki m t a c a Vi t Minh. Sau ñó. làm bù nhìn cho Nh t. Không oán h n.

ph trách tình báo) quy t ñ nh ông tr v ñ o Réunion. n u như ngư i k v và cũng là ngư i bà con B o ð i c a ông ta ñã b th i th vư t qua. ông ñư c tin ð c Qu c xã ñã ñ u hàng. nhưng là nh ng chi c xe ñ p th c s và vì các cô ñ u m c váy ng n và r ng nên ngư i ta không c n ph i cá cư c xem qu n lót c a các cô màu gì?”. m i vi c ñã ñư c quy t ñ nh. Ngay lúc ñó. Cu i cùng tư ng De Gaulle cũng nh t i ông. khô c ng. tôi ñang nuôi dư ng m t ý ñ nh bí m t. n m t n cư i r ng r : “Th là xong. Khi nào ñây? De Gaulle d tính chuy n ñi vào ñ u tháng 3. b i vì ñ i v i ông th gi i bên ngoài ch là Hu . con ñ c a ch nghĩa th c dân Pháp. ñó th c s là m t tai n n mà ông không tránh kh i. chính ph Pháp s ñưa tôi tr l i ngai vàng. Kh n kh thay c u Hoàng ñ Duy Tân. s nghi p c a ngư i ñã t ng là Hoàng ñ và ñã t ng ñua ng a này thăng ti n r t nhanh. s d n d n tái chi m Nam B trư c khi ti n ra mi n Trung và B c B . ñ n tháng 11. c c c n. Cũng trong tháng 3 năm 1945. tôi d tính s ñ n ðông Dương ñ ký chính th c m t cách tr ng th nh t khi th i cơ chín mu i” [5]. Mư i hai ngày sau. Có v như ngư i Anh cũng có ý ki n như v y. Các nhà c m quy n trên ñ o Réunion hoan nghênh nh ng bi u hi n yêu nư c c a ông ng h sáng ki n v c a hàng vô tuy n ñi n c a ông. b ñày bi t x 29 năm trư c ñây.v i v ch t ch chính ph lâm th i c a nư c Pháp. Ông s làm gì trong lúc ch ñ i? Tr v doanh tr i ð c hay n m ch Paris? Jacques Soustelle (tham mưu trư ng quân ñ i Pháp. Thành Thái hay c th i Duy Tân. v i cu c s ng khép kín trong T C m thành xa lánh dân chúng và hòn ñ o Réunion. s tr thành v Hoàng ñ tr tu i Vi t Nam [3]. Tháng 8 m i ch là chu n uý. ông th t lên. r t ng c nhiên v giá tr các ñ v t và chú ý ñ n c m t vài c nh tư ng làm ông xao xuy n. ñư c nuôi n ng d y d t bé t i C ng hòa Pháp nay hình như ăn ý v i k thù Nh t B n. ph c v trong quân ñ i chúng ta v i c p b c thi u tá. T t nhiên là Vĩnh San t c ñiên lên. r i cu i cùng ông vi t thư cho tư ng De Gaulle. trái ngư c v i khuôn m t c a B o ð i. b Ngo i giao Anh yêu c u tìm hi u nh ng ngu n tin liên quan ñ n vi c h u du tr c ti p c a vua Gia Long. . nơi ông b lưu ñày ñã ba ch c năm. ông không còn th n nhiên khô c ng như trư c. có nên nghĩ ñ n vi c nhanh chóng thay ñ i ngư i chi m gi ngai vàng Vi t Nam. t t c các cô gái ñ u ñi xe ñ p su t c ngày. Pierre Messmer.. chính ph De Gaulle b t ñ u t h i tương lai c a bán ñ o ðông Dương s ra sao. vì ông ta cũng như vì nư c Pháp ông s n sàng hy sinh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment c a Nh t. Vì th ông tranh th cơ h i ñi thăm các công trình ngh thu t. Ông vui v bay ñi Paris nhưng khi d ng l i Tananarive (th ñô Madagascar). Hoàng ñ Duy Tân ñã b ngư i Pháp tru t ngôi năm 1916. ch ñ i m t cu c ti p ki n không l y gì làm ch c ch n n u không nói là hão huy n . c mu n ñư c g p th n tư ng m i c a ông và là ngư i th y c a ông là tư ng De Gaulle. Binh ñoàn n i ti ng này. v i tư cách t ng thư ký y ban liên b v ðông Dương ñã ký lá thư thông báo cho ông v quy t ñ nh này. Tháng 3 năm 1945. T ñó. cu ng nhi t. ðó là giúp cho c u hoàng Duy Tân ñư c tr l i ngôi báu. Ba mươi năm lưu ñày ñã không th xóa b ñư c hình nh v vua này trong tâm h n ngư i Vi t.. ðó là m t nhân cách l n. Trong thư g i ngư i b n ñã giúp ông ñi kh i Réunion. ðây là l n ñ u tiên ông s ng Paris. ñ có th t chu c l i b ng s hy sinh trong l a ñ n.. tư ng De Gaulle s tháp tùng khi tôi tr l i ñó!”. Ông ñành ch p nh n ra m t tr n ch ng ð c châu Âu. ông vi t: “Bây gi tôi ñư c bi t r ng lãnh ñ o tôi có m t con ngư i tôi s ti n lên dù ph i ngã xu ng tôi cũng không c n!”. Hoàng ñ B o ð i. M t tai n n. Hoàng t Vĩnh San ñư c chuy n sang trung ñoàn xe tăng ñóng t i ð c. ngư i ñã ti p ông Madagascar: “Xin ngài hãy làm m i vi c ñ tôi có th nhanh chóng ñ n ñó. K t thúc cu c ti p ki n.. Hoàng t Vĩnh San không còn kìm nén n i s vui m ng. lì trong căn phòng khách s n Littré. ông vi t “ Paris. ñ ng trong ñ i hình sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a. trao t ng ông c Huân chương gi i phóng. nhưng h không th ñ ông tr v ðông Dương. Khuôn m t thanh tú. không t ki m ch ñư c n a. Nhưng sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a ñã xu ng tàu ñi Sài Gòn. Ngày 14 tháng ch p t i (năm 1945) tôi s ti p ông y và cùng v i ông y xem xét t ng ngư i m t ñ bi t có th cùng nhau làm ñư c gì. ông ñã thăng c p ti u ñoàn trư ng? R i ban tham mưu ñi u ông ñi Paris. Dù nh ng ngư i cùng chính ph c a tôi s ñi ñ n ký k t các hi p ñ nh như th nào. tuy nhiên ông ñã tham gia chi n tranh. tr thành Hoàng t Vĩnh San và ñưa v ñ o Réunion. B trư ng thu c ñ a mu n gi nguyên nhi t tình hăng hái c a ông nh t là chưa mu n chơi con bài Duy Tân quá v i vã b ng cách ñưa ông vào binh ch ng xung kích. trong vùng ph c n Bangui.88 - . chi c máy bay ch Hoàng t Vĩnh San v ñ o Réunion ñã n tung trên b u tr i châu Phi. dư i s ch huy c a Leclerc. Tôi mu n ñư c dâng hi n c th xác và tâm h n cho ñ t nư c tôi. De Gaulle ñã vi t v ông trong cu n Mémoires de guerre (H i ký v chi n tranh) c a ông như sau: “ð m i vi c có th ñi ñ n m t k t thúc t t ñ p. xin ngài ñ ng ñ cho ngư i ta ñem v nư c m t cái xác không h n” [4]. Có l gi ng như th i Hàm Nghi. Con ngư i l lùng phát bi u như m t lính già. ñ i nhà ông thì s t t hơn.

h p 267 . Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. t p s 1580 NF. t p 1105 NF. [3] CAOM. t p 1580. s 2337 NF. Nhà xu t b n Plon. Paris. [2] CAOM.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [1] CAOM. h p 122. [5] CAOM.89 - . [4] Général de Gaulle. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Mémoires de guerre (H i ký chi n tranh).ði n c a các ông Aubert và Court. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. .

Ngư i h u gái c a bà Nam Phương cũng v a ñ n. lùi lũi ra kh i cung v phía thành ph . g n như hàng năm nay và vào tháng 12 năm 1946. Bi t ñi ñâu ñây? Ngư i Pháp ñã c thuy t ph c nhưng bà khư c t d n ñ n trong khu v c do h ki m soát. Bà Nam Phương l ng l nhìn theo. Trung l p theo ý nghĩa chính tr mà cũng là m t ñ a ñi m n m ñúng gi a hai phòng tuy n Vi t Nam và Pháp trong cu c giao chi n s p x y ra nay mai. t m sáng. không ai ch u ai ñôi lúc d n ñ n vi c hai m con gi n d i nhau th t s . Cùng ñi còn có m t ngư i tr tu i. tách kh i trào lưu ñ c l p trong lúc này ñang t p h p ñư c ña s các t ng l p dân chúng ngư i Vi t. Trong gia ñình hoàng gia. Tình tr ng l n x n và hy v ng qua ñi. Không ai nói v i ai m t l i. ðúng v y. Lúc này xe xích lô còn ít ngư i dùng. Pháp ñã n súng gây h n H i Phòng. r i ñ n Hu . bà ch còn lo sao cho b n thân và nh ng ñ a con khác cũng s ra ñi ti p. không ng v phía Pháp hay Vi t Minh và cũng ñ ch ng t r ng không ph i bà ñã thay ñ i l p trư ng chính tr . hai ngư i men theo khu vư n r ng. Cu c tranh lu n k ch li t. Chính quy n cách m ng không h có thái ñ thù ngh ch v i hoàng gia v y có nh t thi t ph i. phòng lúc nguy c p có th nhanh chóng ñ n nơi trú n an toàn. Chính xác hơn là vào ñêm 19. l c lư. Nó ñư c nhen nhóm t nhi u tháng nay. không ai ñ ý hai ngư i ñang lén lút ra kh i cung. Bây gi . T t c b t ñ u b ng m t v tranh ch p h i quan c ng H i Phòng. Tr i h ng sáng r t nhanh và trong ch c lát tia n ng tr i r t rè c a mùa ñông mi n Trung ñã chi u h t lên nh ng b c tư ng g gh bao quanh khu nhà hát cũ ñ ng sau cung. Hu . ch m t chút bi u hi n tình c m. tóm l i. r i b cung An ð nh ñang ñư c b ñ i Vi t Nam b o v ñ ch y sang khu v c khác ñ tìm s che ch hay không? Theo tính toán c a bà c u Hoàng h u. Th c v y. Ng i trong nhà bà nhìn theo ñ a con trai ñ u lòng và ngư i h u cho ñ n khi hai ngư i ñi qua c ng. nhưng bà hoàng thái h u ph n ñ i. C gia ñình bà c u Hoàng h u Nam Phương nay nh trong trư ng dòng C u th do các cha ñ o ngư i Canada g c Pháp cai qu n. Vì v y bà ñã cho B o Long ñi trư c và ñã ñ n nơi trú n m t cách d dàng. nơi b ñ i Vi t Nam ñã chi m gi làm v trí ti n tiêu. không m t ai nói lên hai ti ng “ñi tr n”. như nh ng k ñi tr n. nh hư ng c a ông trên m nh ñ t Vi t Nam là r t ít. theo h u t lúc chào ñ i. ñ u tiên là Hà N i. không ph bi n như nh ng năm sau. ñó ñ ng sau cánh c ng. ngài C v n t i cao Vĩnh Th y ñã b ñi. Nh ng ngư i lãnh ñ o chính ph s chuy n sang ñư ng l i c ng r n. ***** M t vài tu n trư c ñó. Trong khu giáo ñư ng tôn nghiêm ph p ph i lá c Canada. như v y ông không còn vai v gì trong chính ph cách m ng. Bà c u hoàng t t n và kiên trì gi ng gi i lý l . là không th tránh kh i gi a Vi t Nam và Pháp. nghĩa là ch m t vài gi ñ ng h sau khi B o Long r i kh i cung An ð nh. s ng ñâu ñó Trung Hoa hay Hongkong. nơi c u ta s ng cùng m và các em t khi cha thoái v . Ngư i kéo xe ñã ch s n ngoài c ng. tu vi n dòng C u th . Bà mu n ñưa h t các con vào lánh trong khu nhà th . nó ñã th c s n ra. Bà Nam Phương ñón trư c ñư c tình hình này là do m ng lư i nh ng ngư i công giáo cung c p ñ u ñ n tin t c liên quan ñ n các s ki n ñang di n ra t i Vi t Nam. m t cha c ñã ñ i s n. nhưng trong s nh ng ngư i nhà quê hàng ngày v n làm ru ng quanh ñó. m t quãng ng n còn Pháp s ñóng quân trong nhà th Thiên H u phía ñ i di n. Vì th bà c u Hoàng h u th y c n ph i tìm ki m m t th l c khác ñ nương t a cho ch c ch n.90 - . Ngư i n sinh cũ c a trư ng dòng Les Oiseaux ph i x s khôn ngoan ñ không gây phi n hà cho ngài c v n v a không làm liên lu t i con trai bà cho nên ñã ch n m t nơi t m trú “trung l p” nghĩa là ñ ng gi a. Cu i cùng ngư i chính tr viên cũng m i lòng ñ ng ý làm ngơ ñ bà ñưa các con ra kh i cung An ð nh [1]. Tu vi n mang m t . vư t b c tư ng ngăn r i bư c lên chi c xe kéo ch s n. Ngư i chính tr viên ñơn v b o v ñã bi t rõ ý ñ nh c a bà ñưa các con ra kh i cung An ð nh.. v n ñ tr nên nghiêm tr ng. Th c ra ch ñi m t quãng ng n hơn trăm mét là ñã ñ n khu nhà th dòng Chúa c u th . ðưa ngay gia ñình vào khu v c quân ñ i Pháp ñ ñư c che ch ñư i bóng c ba s c. T t nhiên bà c n ph i tìm m t nơi nào g n ñó. Quan h hai bên v n r t căng th ng..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 21 Daniel Grandcleùment Ngày 19 tháng 12 năm 1946. Không h có ôm hôn. B n thân bà Nam Phương cũng th y ch i tai. L n này không gi ñư c bí m t n a. Sáu nghìn thư ng dân vô t i ñã ph i tr giá cho cơn gi n d c a c hai bên Pháp và Vi t Nam. k th ng cũng như ngư i thua cùng ñóng quân c nh nhau trư c ñây còn vui v cùng di u binh Hu cũng như nhi u nơi khác nay như ng ch cho các cu c ñ ng ñ . con trai bà s m t ñi m i cơ may tr l i ngôi báu. k c nh ng ngư i thân c n. B o Long r i kh i cung An ð nh. Chi c xe b t ñ u lăn bánh. ñ n lúc n ra xung ñ t. Sáu nghìn ngư i ch t vì tr ng pháo t tàu chi n b n vào. Vi c hai bên. m t bên ch cách cung An ð nh. ch c h n còn là ngư i b n thân thi t c a c u. Hai ngư i bư c lên xe l t th m trong thùng xe bên c nh túi ñ ng qu n áo và ñ dùng v t vãnh. khu ph này mang dáng d p thôn dã. Tho t ñ u anh ta t c gi n không ch p nh n l i th nh c u c a bà. Có ít ngư i Trung Kỳ s d ng xích lô mà m t vài năm sau nó tr nên r t ph bi n. th m chí là s không.

. gia ñình bà hoàng cũng ñư c Cha b trên thu x p cho trong b n căn phòng riêng sát li n nhau có c a ra vào thông nhau ñ c nhà ñi l i. Tòa nhà mang dáng v c a m t tòa lâu ñài mà ngày nay các cha trông coi v n g i nó v i m t gi ng ñ y m a mai là “m t cung ñi n Versailles thu nh ”. vào th i mà gia ñình bà Nam Phương t m lánh ñây. M t tòa nhà th t ñ p. Trong trư ng dòng. c nhà ăn u ng bình thư ng. ñư c hư ng th nhi u t do khác h n l thói giáo d c ñ làm vua trong hoàng cung trư c ñây. M c d u hoàn c nh ch t ch i chen chúc. Sáu mươi cha x và tu sĩ m t trăm ba mươi ch ng sinh. n u ñ cho gia ñình bà lánh n n trong trư ng. C u ta c m th y tho i mái. Nư c r t khan. Ngư i h u B o Long t khi c u m i ra ñ i ñã ñưa c u ñ n ñây cũng như ngư i kéo xe nay nh n công vi c gác c ng trư ng dòng [2]. T năm 1952. ðông ngư i chung làm cho cu c s ng tr nên khó khăn. Do ñó vào m t ngày ñ p tr i năm 1925 kho ng 15 cha c ngư i Canada g c Pháp thu c giáo ph n Sainte-Anne-de-Beaupré x Québec thu c Canada ñã ñ n Hu ñ m nhi m công vi c truy n giáo. không ñ c kinh c u nguy n. Tu vi n trông càng sâu thêm khi phía bên trong là m t tòa nhà khác bình d hơn. ***** Ngay ñêm ñ u m i ñ n. Chăn ñ m x p t ng ch ng khi n hành lang tr nên ch t h p. Ông có b râu r m và dài. ñó là giáo ñư ng hay là m t trư ng dòng. c tu vi n ñ t ng t t nh gi c vì nh ng ti ng n chát chúa. M i ngư i h t ho ng s hãi ch y ào ra sân nh y xu ng các ñư ng hào cu i vư n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment dáng v c kính c a các nhà th tôn giáo dư i th i quân ch ngày trư c. quân Pháp ñư c trang b t t hơn và ít b t ng hơn. v cung An ð nh. ñ ng ñ u tu vi n. khi m ñưa các em ñ n. ngo i tr m t cô h u phòng duy nh t ñi theo bà hoàng. Vi t. Vào ñây không còn có nhi u gia nhân ñ y t n a. Các con bà Nam Phương ph i h c cách r a m t m i bu i sáng v i m t ca nư c. vào kho ng hai gi sáng. ðêm ñ u tiên. l nh lùng không m y may xúc ñ ng. rơi nư c m t như phong t c y u ñu i c a ngư i Tây phương. ra vào g p g nhau mà không ph i ñi qua hành lang. m t s b b t làm con tin. Theo ý Cha b trên. B o Long th n nhiên. L nh ti n công ñư c quy ñ nh ñ ng lo t là 20 gi t i 19 tháng Ch p nhưng do thông tin liên l c ch m tr nên mãi ñ n n a ñêm Hu m i n súng. nhanh chóng thích nghi v i môi trư ng tôn giáo nh t vì m c a c u là ngư i sùng ñ o Trong tu vi n có nhi u ch ng sinh ho c con em các gia ñình lánh n n khác cùng l a tu i. Ngay c Jean Sainteny. ðèn ph t t t. nhi u ngư i b gi t. Cha Larouste. bu i sáng hôm y ñã thân hành ñ ng ñón B o Long c ng tu vi n. Ông ñư c làm quen v i bà c u Hoàng h u ch t khi bà ra kh i hoàng thành sau l thoái v c a B o ð i. Tuy ñư c trang . hàng ch c gia ñình lánh n n g m c Pháp l n Vi t. ngư i ta ñã ư c tính có 300 ngư i b m t tích t i th ñô. B o Long su t ngày m c qu n soóc l ng theo l i phương Tây.91 - . hàng ngày bà ñi ch u nhà nguy n trong tu vi n ngay sát g n cung An ð nh. b ñ i. ðó là nơi các cha x v n thư ng hành l và xưng t i. Nh ng chi c bàn dài ñư c kê sát tư ng. Chính các cha ñã thu g n chúng l i. không làm d u. Nhưng l n này. l u ñ n xen l n ti ng thét xung phong b ng c hai th ti ng Pháp. ho c tác phong sinh ho t tôn giáo trong tu vi n. ð i phương tr tay không k p. Trong b a ăn ñ u tiên vi n. c u làm quen r t nhanh. trong ñó có nhi u thư ng dân. tránh không chung ñ ng v i nh ng gia ñình lánh n n khác. dán mình vào các g c cây. m c dù sau m t năm h c trư ng công trong thành ph c u ñã quen v i n n n p sinh ho t nhi ñ ng theo cách giáo d c c a Vi t Minh. Chi n tranh ñã bùng n . g n như ng t ng t. T i sao Hu l i có m t ngư i Canada? Các giám m c Vi t Nam mong có các tu sĩ ñ n ñ gi ng ñ o c m phòng. m t nhà th ñư c xây d ng theo ki n trúc hi n ñ i b ng bê tông n m sát ngay bên c nh tu vi n. T i Hà N i. Các tu sĩ t các nơi d n v làm tu vi n tr nên quá ch t ch i. Cu c g p ñ u tiên gi a bà c u hoàng và ñ a con trai c a mình v i cha x di n ra trong không khí n ng n . Sau ñó là ti ng súng liên thanh. không có ch len chân. ñư c trang trí m t cách c u kỳ b ng nh ng ñư ng ch b ng th ch cao. c ng ñ ng ngư i Canada và toàn th tu vi n có th b liên lu . ñư c b trí m t phòng riêng. nư c trong vòi ng ng ch y. còn các cha ñư c dành t ng hai. ñ c bi t nh ng ngư i lai Âu-Á là nh ng n n nhân chính. t v chi n ñ u toàn thành ph nh t lo t n súng ti n công các v trí Pháp. S sai l ch này ñã làm cho quân Pháp ñ phòng và k p loan báo cho các nơi ñóng quân khác. B ñ i Vi t Minh có th b t B o Long làm con tin ñ ngăn c n bà ch y sang phía Pháp. ñ t cháy ho c vây hãm các ngôi nhà theo phong cách ki n trúc châu Âu.. L c lư ng Pháp ñóng t i c ñô ph i ñương ñ u v i hàng lo t cu c ti n công c a ñ i phương. ñó là m t tòa nhà r ng hình ch nh t g m hai dãy phòng dành cho các tu sĩ có hành lang bao quanh. y viên c ng hòa Pháp cũng b thương khi xe c a ông b trúng mìn. không ôm hôn. tr ng mu t che kín ng c. th t ñông ñúc ch ng sinh trong ñó m t s ch nh nh hơn tu i B o Long. súng c i. ña s là ph n và tr em. Vi t Minh l n này ñã áp d ng cách ñánh t p kích vào ban ñêm y như 21 tháng trư c ñây Nh t ñ o chính Pháp ñêm m ng 9 tháng 3 năm 1945. làm thay ñ i ph n nào ki n trúc c a tu vi n. Tòa Thánh ñã ñ ngh các cha ngư i Canada t i vì xem ra dòng tu Canada h p v i ý nguy n c a giáo h i châu Á.

c u cũng nh n ra máy bay Spitfire ñang bay sát m t ñ t ngay trên ñ u c u ñ x ñ n vào ngôi nhà mà c u ñã s ng ñó m y ngày hay m y gi trư c ñây. khi tr i h ng sáng thì m t qu mìn ñã ñư c gài s n trong s các m c u ngay sát g n m t nư c n tung. Nhưng không có ý nghĩa quy t ñ nh. Hơn 100 lính Pháp b lo i kh i vòng chi n. mi ng hát vang bài qu c ca Vi t Nam. v n là ni m t hào c a thành ph . d m c u chìm sâu trong dòng nư c. Nhưng chi c c u s t b c qua sông Hương ch b hư h ng nh như b t ñ c dĩ. ð n súng c i t m g n c a Vi t Minh rơi trúng vào tư ng c a trư ng dòng.th áp ñ o do quân s ñông. Mái nhà b nghiêng. phá h y chi c c ng l n c a trư ng dòng làm h ng hàng chi n và các chân c t. nh ng chi n binh s n sàng hy sinh cho s nghi p cao c . khói ñ n mù m t trong các hành lang. m t b n thông cáo chi n s ñ u tiên làm n c lòng quân và dân x Hu . Vi c giao thông ñi l i trên c u t m ng ng. Còn gi ñây. Nhưng pháo binh Vi t Nam chưa bi t ñi u ch nh ñư c t m b n. Hu n súng ch m hơn Hà N i ñ n sáu ti ng rư i ñ ng h . Còn quanh khu v c ph Tây bên b nam thì không th y bàn tán gì dù cũng có m t s ngư i dân ñây ñã có m t lúc c u b ñánh s p. Khu v c trư ng dòng C u th n m gi a hai v trí ñ i ñ ch cho nên s tr thành ñi m tranh ch p ác li t gi a hai bên Pháp. trong chi n tranh. ñóng quân trong trư ng Thiên H u (Providence). H là m t ñ i quân dũng c m. s n sàng hy sinh hơn là ñ u hàng. vô danh không phiên hi u cũng như không có các v tư ng n i danh. ngay t lúc b t ñ u n súng. Ph n l n b ñ i Vi t Nam t p trung trong hoàng thành. trư c ñây cũng là m t tu vi n. các hàng rào. Th là h lao vào cu c chi n và hàng trăm ngư i ñã trúng ñ n b l i thi th ngay trên cánh d ng. B ti n công t i t p. Theo k ho ch ñã ñ nh. thay nhau ti n công liên t c các v trí Pháp. Máy phát ñi n n tung. Ngày 20 tháng Giêng. Hu . Quân s c a h là hơn m t nghìn rư i. M t xe Jeep và hai xe b c thép b phá hu . M t chi c c t trúng ñ n c i ñã s p ñ . H ch là nh ng ngư i lính. Ngoài ra b ñ i còn ñóng r i rác kh p chung quanh thành ph ñ bao vây quân Pháp. b ñ i Vi t Nam giành ñư c l i th . L c lư ng chính quy Vi t Nam g m kho ng hai nghìn quân. không m c ñ ng ph c. H là nh ng dân quân. quân Pháp rút b nhi u v trí bên b b c rút v khu hành chính và khu ph Tây b nam . có xe b c thép. các kh u pháo ñư c ñưa ñ n g n m c tiêu và b n th ng nên gây nhi u thi t h i cho ñ i phương hơn. Chi n công ñ u th t ñáng ph n kh i.92 - . Bây gi thì cây c u n i ti ng Trư ng Ti n (ñương th i còn g i là c u Clémenceau) ñã s p h n chìm d n trong dòng nư c sông Hương. Nh ng ngư i trong tu vi n dù là tu sĩ hay dân t n n ñ u v trí thu n l i ñ quan sát t i ch các di n bi n. trên ñư ng ph . H m c thư ng ph c trên ng c áo ch ghim m t mi ng v i ñ -vàng. H ph i h p v i nhau. ti ng súng ñ i bác ch có tác d ng c vũ tinh th n hăng hái chi n ñ u c a b binh. ði n m t thì ngu n nư c cũng b c t.nh ng ngư i lính ñ u tiên làm quen v i tr n m c . B ñ i Vi t Nam thư ng l i d ng ñêm t i ñ t n công quân Pháp nhi u hơn ban ngày. C u nghe th y c ti ng lách cách c a các súng liên thanh. ði l i qua sông ph i dùng thuy n bè.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment b t t. nơi c u s ng m y hôm trư c ñ i quân nh y dù sang m t tr n bên kia. Ti ng ñ i bác 75 g m vang át c ti ng hô xung phong. H ti n công anh dũng các v trí Pháp khi n ngư i ta nh l i các “hành ñ ng t sát” c a quân Nh t trư c ñây. nh n ra nh ng chi c phi cơ bay th p ngay trên ñ u là nh ng chi c Spitfire ñang b n phá các tòa nhà trong cung An ð nh. còn ñâu là y u t b t ng n a? Tuy nhiên. Vì nhi u lý do. chưa bi t ph i h p v i b binh. c d n ñ i phương vào khu ph Tây nh h p hình tam giác ñ tiêu di t. nhanh chóng tiêu di t g n không ñ ñ i phương k p tr tay. Xe b c thép ñư c b trí trên m t th a ru ng ngay dư i chân ñê. Sau này. Kho xăng b c cháy ngu n xăng d u có nguy cơ c n s ch. nh t là ñư c phi cơ y m h (nh ng chi c Spitfire n i ti ng mua c a Anh) nhưng ñ i phương là nh ng chi n sĩ quy t tâm. Trên d i ñ t h p trên b b c sông Hương ñ i di n v i các tòa nhà theo ki n trúc thu c ñ a bên b nam. T i ngày 20 tháng Giêng. ði tiên phong trong các tr n ñánh là nh ng ñ i quy t t g m nh ng ngư i lính m i qua 10 ngày hu n luy n ñ s n sàng hy sinh ngay trong tr n ñánh m màn c a cu c ti n công n i ti ng ñêm 19 tháng Ch p [3]. Ti ng reo hò xen l n ti ng hát vang lên t ng ñ t. tư ng trưng cho màu qu c kỳ Vi t Nam. Như v y. Còn quân Pháp t p trung g n ñó. chĩa nòng pháo ra xung quanh. ñèn t t ng m cùng m t lúc v i hi u l nh ti n công. dân quân và t v . Ngư i ñi b v n ñi qua ñư c cho ñ n khi hai ti ng n liên ti p làm cây c u b s p hoàn toàn. xung tr n trong b qu n áo thư ng dân. B o Long nhìn th y m t chi c xe tăng b trúng mìn và các dù th quân tăng vi n và lương th c rơi xu ng cánh ñ ng ngay bên c nh. làm tung lên m t c t nư c. Dân chúng c ñô ph n l n s ng t p trung quanh hoàng thành b b c sông Hương. t i Hu . dân quân là nh ng ngư i náo ñ ng nh t chi m s ñông trong các tr n ñánh. Pháp có 750 quân thu c trung ñoàn 21 b binh thu c ñ a và m t trung ñoàn xe b c thép có nh ng tháp pháo nhô lên nhưng ñư c ngu trang k b ng lá cây Cây c u s t Clémenceau hoành tráng b c qua sông Hương. S nh t là các ti ng n vào ban ñêm. nên chưa phát huy ñư c h a l c. liên t c ñ t o th b t ng . Vi t. kiên quy t. T v . M t s khác gi tr ñư c ñ u c u b nam sông Hương là nh l c lư ng ch t trong cung An ð nh. b ñ i Vi t Minh ñư c l nh m ñ t ti n công mãnh li t. nay ñã ñ g c. trong nh ng gi phút giao tranh ñ u tiên. thông tin liên l c ch m tr hay chu n b chưa xong. ðám ñông t t p g n ñó th y ñã phá h y ñư c chi c c u s t kiên c reo hò hoan hô.

giao tranh ñ k ch li t hơn.” [5] Chi n tranh lan r ng. Ngay ñêm 19 tháng Ch p năm 1946. ðêm ñ u tiên th t kinh kh ng.. dáng hơi c l . Hai tháng c u nguy n không d t ñ i v i các th y tu trong b u tr i r c l a. ñã xu t hi n cách ñó ch kho ng m t trăm mét. Các ñư ng ñ n c a lính Pháp gây nhi u thương vong cho bên ti n công. c m t trung ñ i hy sinh ch có ba ngư i s ng sót? Xác ch t ng n ngang bao quanh các tòa nhà theo ki n trúc thu c ñ a. B o Long không ñ n l p n a. C u thích ñư c ng chung v i nh ng ñ a tr khác. Chúng ñã lùi v quá kh mà nh ng ngư i thân trong gia ñình bà hoàng cũng c g ng ñ c u không nh t i n a. c u ph i b s thích ñi chơi lông nhông v i lũ b n trên ph . C u c m th y gò bó. th h n h n. Cu c chi n ñ u Hu kéo dài hai tháng.. Ph i lâu m i cháy h t. M y l n Pháp ñưa m y trung ñ i c g ng n ng ra phá vây nhưng không thành công. khi tình hình tr nên căng th ng. Như nh ng con ki n. Binh lính và thư ng dân Pháp Hu b vây ch t trong thành ph trong nhi u tu n [4]. Hai tháng kinh hoàng cho ngư i dân c ñô. Vi t Minh ti p t c tăng vi n t b b c sang. Quá t i. Nhưng ñã quá mu n. Cũng gi ng như cha c u trư c ñây khi Hu b M ném bom l n ñ u tiên. ghe vư t sông ñ b sang b nam. không chia tôn giáo. rúc ñ u vào n m. Gi ng như m t cu c thí nghi m ñ c ñáo. H b l i các tòa nhà ñã chi m ñư c. b t kỳ ngư i già. Ch t ch H Chí Minh ra l i kêu g i: “Chúng ta mu n hòa bình. ra s c an i c u ta cũng không ăn thua. nh t ñ nh không ch u làm nô l . c u ta quen d n và còn th y trong hoàn c nh t n n như th này cũng có cái hay. Tuy nhiên t ngày ñ n ñây. chúng ta ph i nhân như ng. ðúng vào lúc c u ñã quen v i nh ng ti ng n ñinh tai và nh ng chùm tia sáng xé màn ñêm. vì chúng quy t tâm cư p nư c ta l n n a! Không! Chúng ta thà hy sinh t t c . C u không thích ng m t mình trong căn phòng dành cho mình. Ai có súng dùng súng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sông Hương ñ c th ch vi n binh. các trái l u ñ n t t o c a Vi t Minh không phát huy hi u l c do ñư c ch t o t các ch t li u kém ch t lư ng. S cu ng cu ng. Khách s n Morin ñáng thương. ñ ng phái. ñàn bà. V a ñ t chân lên b h ào t xung phong ngay vào các v trí Pháp ñóng trong các tòa nhà công s d c b sông. Nhưng chúng ta càng nhân như ng. Xe b c thép Pháp. sau lưng là m t sông không có ch d a. T v . C u còn ép bu c các em chơi trò chi n tranh như th là nh ng s ki n ñang di n ra ngoài kia v n chưa ñ . ñ i di n v i hoàng thành là nơi c th c a quân Pháp Hu . m i ngư i mang m t bó rơm ñ s ñ t dư i tòa nhà chính trong khách s n. Vì th h ñ các xô t vào ñ ng l a. Bây gi thì ñúng là c u ta không ph i vui ñùa v i ñánh tr n gi có máy bay mà còn say mê v i cu c xung ñ t th t s ñang di n ra.93 - . Vi t Minh làm ch khu dân cư bên b b c. Nhưng như th chưa ñ . Cũng như ñ n ñ i bác. Lúc ñ u cũng th y s . c u không còn ñi bít t t ng n n a. không có không khí. Ai cũng ph i ra s c ch ng thưc dân Pháp ñ c u nư c. dân t c. không có gươm thì dùng cu c. trang b vũ khí không ñ . H là ngư i Vi t Nam thì ph i ñ ng lên ñánh th c dân Pháp ñ c u T qu c. C u không còn nh c t i các kh u hi u c a Vi t Minh n a. giao tranh ngày càng d d i và quy t li t. r i rít ch y ñi tìm ch n n p. Tr n ñánh giành gi t khách s n Morin di n ra ác li t gi a l c lư ng ti n công và quân c th . Quân Pháp rút b dãy nhà công s d c b sông riêng v trí Monn ngay ñ u c u Clémenceau v n tr v ng. H i ñ ng bào! Chúng ta ph i ñ ng lên! B t kỳ ñàn ông. Vài ngày sau. dũng c m có th a. r t bình tĩnh. Ngay c Cha b trên Larouste có b râu dài. Ch ng thi t ăn u ng. ñ gi gìn ñ t nư c. và sau ñó không tr l i n a. c u nh n ra ñó là nh ng Spitfire bay là là sát mái nhà r i nh ng ch m tr ng nh t trên tr i h d n d n xu ng. C u thích nh t là máy bay. nhưng ti n công thi u bài b n. Vi t Minh b thi t h i n ng.. Ta ph i hy sinh ñ n gi t máu cu i cùng. g n như m t trò chơi. M y tháng s ng như b giam l ng. Ngay l p t c. C u ñư c m cho m c b qu n áo h p v i tu i. quá kín mít. ti p t c qu y r i. Tuy nhiên m y ngày sau. T m y tu n trư c. vùng ngay d y. Gi c u nư c ñã ñ n. sau nh ng ti ng ùng oàng ñ u tiên. Sau cu c ti n công vào s Công chính Trung b . ñen s m khói súng v n n m trong tay quân Pháp. tiêu hao l c lư ng Pháp. nhưng B o Long trong tr ng thái quá căng th ng g n như suy s p c u ng i lì m t ch . chúng n súng ch n ñ ng cu c ti n công và cu i cùng ñánh lui ñư c l c lư ng ti n công. như b nh t trong tù. Ai có gươm dùng gươm. ðó là nh ng chi c dù mang lương th c và vũ khí do máy bay DC-3 ho c Dakota th xu ng ti p t cho quân ñang b vây hãm. dân quân và b ñ i chính quy dùng hàng trăm chi c thuy n. ngư i tr . Hăng hái. thưc dân Pháp càng l n t i. b t ch p thi t h i. ch nh t ñ nh không ch u m t nư c. h v n xông th ng lên. B o Long chăm . khác v i qu n áo c a b n tr cũng ñang lánh n n trong trư ng dòng. rút ra ngo i thành th t ch t vòng vây. Khó khăn l m quân Pháp m i ngăn ñư c các cu c ti n công c a ñ i phương nhưng luôn luôn b vây ch t và ph i chi n ñ u t ng ngày ñ kh i m t thêm các ñi m t a. ti p t c ti n công quân Pháp. m t thách th c ñ i v i l c lư ng Vi t Minh t p trung trong thành n i phía trư c m t bên kia sông Hương. thu ng. g y g c. b d cu c ti n công. Tuy nhiên h ñã chi n th ng. Tòa nhà khách s n vuông v c. Rơm tr n t cháy n lép bép t o ra m t ñám khói mù m t ñ n ng t th . M i ngư i trong tu vi n ñang ng .

Cu c s ng th i chi n th t cam go. Ch có nh ng tr n ñánh l t . sau khi ñã c u kinh t i. C u cùng v i các em còn nuôi nh ng con v t b l c ñang lang thang tìm ch trú n. cũng bi t quy ñ nh c a dòng C u th là không ñư c ti p ngư i l . kém vui v h p d n như ngoài ñ i t sau cách m ng. trong ñó có Nguy n ð c Hòa. nh t ñ nh không ñ ñ i phương chi m ñư c trư ng dòng m c dù ñó là m t m c tiêu r t khó b ov . Tuy nhiên. Vi t Minh cũng chưa có cu c ti n công l n nào. B o Long nai n t qu n áo mùa ñông b t kín ñ u. C nh ng chi c Junker 52 m i t ch thu ñư c c a ð c. ñi t n cư t i quê nhà. Có nh ng hôm yên ng. m t cha x tu i còn tr . tô ñi m th c ñơn c a B o Long b ng nh ng th c ăn do các con chiên ñem bi u các cha nhân ngày gi t t Hu . T t c m i ngư i trong trư ng dòng ñ u dành cho gia ñình bà và c u con trai bà s quý tr ng. m i ngư i v phòng riêng c a mình. Nhưng ñi u kỳ l nh t ñ i v i b n tr là bu i l ti n hành vào các ngày th sáu hàng tu n. B o Long ra sân chơi. quân Pháp b bao vây ñã hai tháng ròng. ñư c b o ñ m an toàn. th m chí bà còn ñem chi c máy quay phim 9. Vài ngày trư c l Ph c sinh. M t hôm. Dù lòng nhi t thành sám h i b ng t hành xác gây xúc ñ ng và căng th ng. Trong nh ng ngày hi m hoi t m im ti ng súng. Ch có ch t ch .cơ quan an ninh Pháp cho bi t s p có cu c ti n công l n c a ñ i phương vào trư ng dòng. Bà hi m khi ra kh i phòng riêng và t t c ñ u ñư c báo trư c ñ bà kh i ph i ñi qua l i hành lang. khi Pháp tr l i. Phòng Nhì . ch c bà ph i sung sư ng l m”. Ch còn m t vài ngư i h u. Quân tăng vi n v n chưa ñ n. Nh ng ngư i m i ñi tu. nghiêm túc. nay ñã tr thành Cha B trên c a tu vi n dòng C u th t i Hu . lo s chi n s lan t i m i ngư i ñã b ñi. giàu có không ñem l i h nh phúc mà là cái “tâm” c a m i ngư i”. Dư ng như không còn gì khi n chúng ph i chú ý hay b “choáng” n a. ch cho các em t ng lo i máy bay. ñư c Pháp ñ t l i tên là Toucan. Bà ñ c sách và năng c u kinh. chơi trò d ng tr i b ng hàng trăm v ñ n liên thanh 7. Tòa nhà chính ñã s p vì trúng bom. Ch còn sót l i hai dãy hai bên ñ u h i ngày trư c v n dành cho gia nhân. B o Long m c dù tu i còn nh ph i làm quen v i cu c s ng trong tu vi n. 130 th y tu tr măng hay g p gia ñình bà. b u tr i yên bình v ng bóng máy bay. không khí vui v như ăn ti c. T t c m i ngư i ñ u bi t rõ tung tích gia ñình bà. Các cha x g i ñó là l ñánh roi t ph t.94 - . r i r c c a bên này ho c bên kia. nh t là thái t B o Long ñ ngăn ch n vi c tái l p n n quân ch . l ng l quan sát và ñôi khi b t chuy n. không khi nào xung kh c [6]. nh ng ngư i b n th c s c a bà. m t trong nh ng ngư i ñã s ng ñây lâu nh t l i v i m t vài ngư i ñàn bà có tu i ông Hòa có ñôi khi cũng v t n quê ñ v n an bà Hoàng thái h u. C u v n ti p t c cu c s ng trong tu vi n. Bà v n ít can d vào cu c s ng c a c ng ñ ng tôn giáo ñây. Trư c tiên các cha x trong trư ng dòng Chúa c u th tìm cách che gi u tung tích B o Long. Sau khi ng l i vài gi n a m i ngư i l i th c d y hành l bư c sang m t ngày m i. thiên chúa giáo và tín ngư ng truy n th ng v n chung s ng hòa thu n v i nhau.5 ly ra quay c nh chí n tranh. D y s m trư c 5 gi sáng. Bà c m th y l i ñư c s c m nh trong lúc xung quanh bà ch có các cha công giáo. Cung An ð nh gi ñây v ng l ng. Chúng xúm l i h i lý do.chính là cha ði t. vi c hành xác sám h i c a các cha x dòng Chúa c u th tăng g p ñôi. quân Pháp v n không phá ñư c vòng vây.ñã nói v i bà: “Bà là Hoàng h u. Căn phòng riêng c a bà ñư c các hành lang bao quanh không có c a s trông ra ph . ðêm ñêm. Th nh tho ng các cha x chia cho m y kh u ph n ăn do lính Pháp ñem bi u. ðôi khi còn ch u nh n. ăn b a sáng ñ m b c. Nhi u tu n trôi qua.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chú nhìn theo dõi. Các ñèn ñ u b t sáng. Trong lúc ñang chơi v i lũ tr . Trong lúc t hành xác h v n ti p t c ñ c to kinh sám h i. Bà ñã tr l i m t cách r t khôn ngoan: “Không ph i như v y ñâu. Lúc này b n tr trong gia ñình bà hoàng v n n m im trong phòng riêng c a chúng. c a m tung. Không có th c ăn. Cha li n ch cho chúng xem cái áo có cài dây k m gai bó ch t ng c ñ sám h i. t ý lo ng i. ***** Ngay khi chi n s bùng n . Quân Pháp ñã báo trư c cho các cha x bi t n u Vi t Minh ti n công trư ng dòng. bà Hoàng thái h u ñã r i Hu . Nhưng nh ng b a ti c như th th t hi m hoi. dù các tr n giao chi n gây nguy hi m bà Nam Phương c m th y d n d n b t căng th ng hơn. không nhìn th y gì ch nghe th y ti ng c u kinh mà thôi. Vi t Minh ñang truy tìm gia ñình bà hoàng. Khi ñó. Cũng gi ng như ch ng bà ñã t ng quay phim nh ng l n máy bay ð ng Minh ñi qua trên b u tr i Hu trong th i Nh t chi m ñóng. nh ng cu c xung phong ch p nhoáng. h s l p t c kiên quy t ch ng tr ngay. m i ngư i trong trư ng dòng ñ u th c d y ñ c u kinh.65 do máy bay Spitfire th xu ng r i rác trong vư n c a các cha x . M t hôm. Ch ng có gì ñáng cư i. M y anh em B o Long ñã quen v i cu c s ng kỳ l v a kh ng khi p v a ñau kh . Chúng th n nhiên như ñã quen v i hi m nguy và c cái ch t. Ch có cơm và cơm. trong lòng thanh th n. m t cha b ng nhiên th t ra m t ti ng th dài ñau ñ n. các tu sĩ quen s ng kham kh . Cha B trên ñã . H trút b qu n và t ñánh vào mông b ng nh ng s i th ng làm b ng cây gai.

Lúc ñó B o Long ñang chơi ngoài sân. Ngư i Pháp cũng ñã tính toán. Vi c m tôi r i kh i s che ch c a ngư i Canada ch c ch n ñã không giúp ñư c gì cha tôi mà ch khi n ông càng d t khoát r i b c H . m con bà ra kh i trư ng dòng ph i chăng h ñã tác ñ ng ñ bà ñi ñ n quy t ñ nh như v y. bà Hoàng h u d t khoát vĩnh bi t t m bình phong trung l p Canada. c a t t c m i ngư i dân Vi t Nam và th gi i. thông qua các tu sĩ C u th . nhưng là Canada g c Pháp nên cũng không tránh ñư c nghi ng i ng v c c a nhà c m quy n Vi t Minh. ti ng súng máy làm m i ngư i gi t mình. có l b b t ng . Vào tháng 4 năm 1947. cô h u phòng và năm ñ a tr t t c ch s n ngoài c ng ch tín hi u. m c dù ñ c Cha B trên ñã nghĩ ñ n vi c khéo c i trang hoàng n l n tu i nh t làm h c sinh trư ng dòng và hai ñ a nh tu i hơn làm con gái nông dân. ðã ñ n gi xu t phát. bà không có cách nào liên l c ñư c. T i sao ch n B o Long ñi ñ u tiên? Rõ ràng ai cũng bi t ph i t n d ng y u t b t ng . B o Long ñã vài l n nghe gi ng giáo lý. h ra s c lung l c tinh th n m tôi. M c k ? B o Long c nh m m t l i ñi qua hàng rào thép gai bao quanh trư ng Thiên H u mà ch y th c m ng. B o Long v n m c chi c qu n soóc l ng màu tr ng hàng ngày. M t hôm. Sau này khi Pháp làm ch hoàn toàn thành ph Hu . Cũng có th lúc này cha tôi ñang quá xa. không phát hi n ra ho c không mu n b n. thì trong th i gian ng n ng i t m lánh ñây. không bi t có ph i Vi t Minh ñ nh b n lén B o Long không. h cũng th y nh mình. m t ti u ñ i quân Pháp ñã ti n ra d n ñư ng. Tuy nhiên. Không ai tra h i tung tích m con bà Nam Phương. Ngư i ta còn ñ t m t tên m i là Nguy n Ng c B o và b t ph i nh c ñi nh c l i nhi u l n ñ n u ch ng may b b t thì không b l tung tích. H ch tìm các nơi c t gi u vũ khí. M i ngư i trong trư ng bàng hoàng lo ng i. dư ng như ñ i v i bà Nam Phương và các em gái c a B o Long thì các cha x không ñ ra bi n pháp che gi u tung tích. T t c nh ng d ñ nh y th t n c cư i.95 - . ông ñã ñ n ño r t nhi u trư c khi quay v h p tác v i ngư i Pháp”.. C xem cách Vi t Minh ñ i x và che ch cho bà n i tôi. Ch p nh n s giúp ñ c a Pháp có nghĩa là dư i con m t c a Vi t Minh. Cha b trên c a nhà th C u th Hu th a nh n: “Chính các cha x Canada g c Pháp h i ñó ñã gi ng gi i cho bà thông c m ý mu n c a h là gia ñình bà nên ra ñi ñ tránh phi n ph c cho h sau này”. ñang trong tình hình căng th ng như th vi c c i trang không d gì th c hi n. tôi th y bà là m t ngư i ph n hi n th c. bà c u Hoàng h u ñã ch y theo Pháp. Còn trư ng h p cha tôi sau này thì khác. h s càng ñư c nhân dân ng h ”. ngư i ñi ñ u s không có nguy cơ b dính ñ n. Cũng có th ngư i Pháp ñã tính toán xa hơn nên ñã quy t ñ nh ñón m con bà ñ sau này có con bài B o Long n u không lôi kéo ñư c B o ð i nh n m t gi i ph p có l i cho h . Nhưng l c lư ng Vi t Minh hi n ñóng trong cung An ð nh ñang ki m soát d c ph . Ông B o Long k l i: “Ngư i Pháp cũng khéo chơi. H ch ñ n m t nơi ít tr ng tr i hơn ñôi chút và ch vi n binh ñ n gi i vây. ðã d ki n nhi u bi n pháp ñ phòng ñ t o thu n l i cho vi c vư t qua con ph . K l i chuy n cũ.. H không mu n liên lu v chính tr . ñ i phương ñã k p ñ phòng. Còn l i bà Nam Phương d t díu m y ñ a con bé ch y theo. v n ñ không ph i ñi kh i Hu vì lúc này Vi t Minh v n bao vây ch t các v trí quân Pháp. nơi m t ti u ñoàn Pháp ñang c th . V ph n các cha x . nên ñã t o ra m t v t sáng r t d phát hi n trong bóng t i nhá nhem. Theo Cha ði t k l i. suýt v p ngã nhưng cu i cùng cũng vư t qua bình an vô s . M i ngư i ñeo m t túi v i ñ ng các ñ dùng thi t y u. Không th liên l c ñư c v i B o ð i lúc này ñang Trung Qu c. Như thư ng l . V m tôi. bà Hoàng h u ñã t quy t ñ nh m t mình. B o Long là ngư i ñi ñ u tiên. Ngay sau khi sang ñ n nơi an toàn trong tr i quân Pháp trư ng Thiên H u. Ông B o Long nói ti p: “Nhưng n u m tôi ng theo Vi t Minh thì sao? Tôi cho r ng n u ñư c như v y thì v th c a Vi t Minh trư c ngư i Pháp s ñư c c ng c khá m nh và có th máu s ñ ít hơn. N a ñêm. B i l có chúng tôi ñ ng v phía h . Các tu sĩ h t ho ng trèo lên mái nhà ñ phát hi n hung th nhưng ch ng th y ai. Bà Nam Phương càng tin vào lu n ñi u c a ngư i Pháp. ð c Hoàng thái h u T Cung lúc này ñang ñi t n cư. có ph m h nh ñáng quý. Bà hoàng. m m t l i ñi an toàn và chu n b che ch n cho các con bà Nam Phương ñi trót l t ngang qua ph . nhưng lính Pháp l i quên không yêu c u c i trang. tôi thi t nghĩ r ng h s ñ n tìm và s ñón m tôi và các em ñi t n cư trong vùng h ki m soát. Tuy nhiên. Bà th y c n quy t ñ nh d t khoát ra ñi r i kh i trư ng dòng ñ tìm m t nơi n náu bên kia phòng tuy n. t t c lên xe g n súng liên thanh Coventry và có xe b c Humber y m tr (nh ng xe này quân Pháp m i mua l i c a quân ñ i Anh) r i ti n v nơi trú n ñư c b o v t t hơn và xa vùng chi n s hơn. M t m c tiêu r t d l . T trư ng dòng ch c n ch y qua con ph ngăn cách v i trư ng Thiên H u. b ñ i Vi t Minh ñã l c soát r t k . Sau này khi chi m ñư c trư ng dòng. Tuy các cha x là ngư i Canada trung l p. ph n l n các tu sĩ ñã tr v Canada.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ra l nh c o tr c ñ u c u bé ñ d trà tr n v i các ch ng sinh. Ph i ñ m b o an toàn cho B o Long trư c tiên ñ sau này còn có ngư i gi ngôi báu. vào th i ñi m thúc bách ñó ch m t m c lo làm sao cho các con ñư c yên n ch không có tham v ng gì v chính tr . Ph i ch y vài ch c mét m i ñ n ch lính Pháp b trí che ch n. ðúng v y. như ngư i th hai ho c th ba. v trư ng dòng C u th Sài . Sàn nhà b l t lên k c sàn nhà nguy n. Nhưng ñã quá mu n r i. B ñ i Vi t Minh.

cung An ð nh b sung công. các trư ng h c cho tr em trên 5 tu i tách kh i nhà th . Nhà xu t b n Quân ñ i nhân dân. sau này. 480. [4] Xem H i ký Võ Nguyên Giáp. Tuy nhiên trong tòa nhà l n ñư c coi là “ñi n Versailles thu nh ”.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Gòn ho c ñi nơi khác.1995. V sau. th 90 tu i. các cha x Vi t Nam v n l i. ð n năm 1955. [5] H Chí Minh toàn t p. bà tr v cung An ð nh và s ng ñó. tr. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . [6] Nói chuy n v i B o Long t i Paris. tháng 9 năm 1994 và cha Lành Hu tháng 2 năm 1995. bà m i d n sang ngôi nhà riêng g n ñó (79 Phan ðình Phùng) cho ñ n khi m t năm 1980. khi B o ð i tr v n m quy n bính. trư ng dòng ñã ñóng c a h n. [3] CAOM. Nhà xu t b n Chính tr Qu c gia . Thay vào ñó là tr i m côi dành cho tr em dân t c ít ngư i mi n núi. tháng 4/1995 và báo Quân ñ i nhân dân s ra ngày 19 tháng 12 năm 1991. . Ngô ðình Di m ph tru t B o ð i. ph l c liên quan ñ n an ninh.96 - . d y theo chương trình c a Nhà nư c.C v n Chính tr . Chi n ñ u trong vòng vây. [1] Bà Hoàng thái h u T Cung v n l i cung An ð nh sau khi bà ra s c ngăn c n con dâu không ñư c. [2] Ngư i theo h u B o Long năm ñó. Sau m t th i gian ng n ñi t n cư t i quê nhà khi chi n s lan r ng. ñã theo hoàng gia sang Pháp và cu i cùng cùng m m t nhà hàng Paris. Các hành lang dài g n như tr ng r ng. t p 4.

Vĩnh Th y ch n m t khách s n nh . c u hoàng B o ð i s ng gi ng: “Không. ch ng t ông không hoàn toàn là ngư i ñư c hoan nghênh. vi c ra ñi không m y v vang kh i Trung Hoa ñ ñ n t n n t i Hongkong cũng v y: Nay t t c các ñ ng phái ñ u ph i ve vãn ông. Không còn lâu ñài. Ông ch m t phòng. Tháng chín. cao như b c thành kh ng l . lưng v n c n d n. Ông ñi thăm các danh lam th ng c nh. m t ngư i b n Trung Hoa. Bà Hoàng thái h u ñã t ng cam ñoan r ng ông là Ph t giáng tr n. gi u di m ai. ông ñã ñư c m t gia ñình Trung Hoa ti p ñón chăm sóc. C u hoàng ng i ch ñây ñã khá lâu. M c dù ph i ăn tiêu t n ti n. Không k m y ngày ñ i Côn Minh. Có lúc ông ñã nghĩ ñ n ñi tu. v n còn là c v n t i cao. tôi không còn là c v n n a”. B o ð i ñư c “t do”. Nhưng c v n t i cao Vĩnh Th y. bãi bi n sang tr ng c a Hongkong. ông quy t ñ nh l i. ði u l lùng là c hai bên. ông ñ n Hongkong. H t chi n trư ng ch ng Nh t tr v sau khi chi n tranh k t thúc. G i qua ñư ng b . Ông Vĩnh Th y. Ph i chăng ông có th bình th n s ng phóng ñãng nơi ăn chơi n i ti ng như Hongkong. Nhi u b . Ba l n c i t chính ph ti p theo. th y ông có nh ng nét h p v i cu c s ng tu hành. ñám tùy tùng xem ra ch ng còn ai trung thành ñi theo ông. m c dù ñang ăn chơi Hongkong. say sưa. Ông thích ng r t nhanh v i môi trư ng m i. ông. M t thành ph n ào ñ n kỳ l . Th i gian ng n ng i c ng tác v i c H . v y vùng bơi l i Repulse Bay. các tòa nhà cao c ñua nhau m c lên. Ông ñi ñánh “golf”.97 - . Ngày 4 tháng 11 năm 1946. dù xa Hà N i xa chính ph . Hình như không có quan h gì v i chính ph H Chí Minh. khi B o ð i ñ n ñây m i quy n l c v n n m trong tay h . N m chính gi a Hongkong. kèm theo ghi chú: “ðang nư c ngoài v vi c riêng”. v n vui v thư ng th c cu c s ng ban ñêm Hongkong ch ng c n ph i gi gìn ý t . qua núi non phía b c. “Tr m ñã t b ngai vàng và ch n con ñư ng lưu vong ñ không tr thành v t c n cho cu c thí nghi m mà các ngươi tin r ng ph i ñem l i h nh phúc cho toàn dân” [2]. ít khi ông ph i ch ñ i lâu như l n này. M t nhà sư thích xem tư ng. H Chí Minh c i t chính ph chu n b bư c vào kháng chi n toàn qu c M t s ph n t ph n ñ ng ñ i l t “qu c gia”. T 5 tháng nay. Như ông k trong h i ký. t ng ñoàn lính Anh t p n p x p hàng lên máy bay v nư c. ngoài các trung tâm buôn bán. trong cu c s ng cô ñơn. bên nào cũng gi tình tr ng không rõ ràng. Ông phân vân. Ngư i ñi v i ông hôm nay là con trong m t gia ñình ñã ñ i x hào hi p v i ông. trong lúc trong nư c tình hình ñang nư c sôi l a b ng.. Hà N i. Ông thích ñi xa. mang tên Happy Valley (Thung lũng h nh phúc). hư ng th trong m t thành ph l n ñ u tiên ông ñư c bi t ñ n. sân bay r t g n các cao c ñ n n i máy bay m i khi h cánh như mu n ch m vào các tòa nhà. th mà. rút c c không ph i th . thư ng th c nh ng ti n nghi c c kỳ hi n ñ i c a nhà hàng Parisian Grill. ngư i ta có th th y ông. tên ông v n v trí th hai trong chính ph . Công lu n không bi t chính xác ông ñ ng v phía nào. Chính lúc ñó ông ch t nh ñ n th n dân cũ và quy t ñ nh g i cho h m t thông ñi p. ñ n nh m nháp các món ăn h o h ng. Ông Vĩnh Th y v n là con ngư i nông c n. không có m t nghi th c ñón ti p nào. Cu i cùng m t viên ch c ñ n d n c u hoàng làm nh ng th t c quen thu c v nh p c nh như ñ i v i b t kỳ dân t n n hay du khách nào. không ñ ai bi t. Bán ñ o Hongkong l i tr thành m t ngã tư sôi ñ ng. ñ y màu s c. ng ng ñ u lên. chơi qu n v t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 22 Daniel Grandcleùment Tr i mưa. Hình như H Chí Minh v n ti p t c g i ti n cho ông trong nh ng tháng ñ u. v nông thôn d các trò du hí. ông ch th y m i m t c nh tư ng l m t: Trên ñư ng băng. th a trí tò mò. Còn bây gi . Nh ng ngày ti p theo. b l m t ñã ch y theo quan th y Trung Hoa. Hongkong và có c Lý L Hà. cu c s ng sa sút h n. Tháng tư. th i bu i cách m ng hay chi n tranh. phía dư i là c nh l n x n khác thư ng. ñ n t n Qu ng Châu.. chi u chu ng ưu ñãi. Ít lâu sau. khác h n Trùng Khánh hay Hà N i l ng l . v n có tên trong danh sách chính ph . th trư ng là ngư i c a b n chúng ñã b ñu i ra kh i Chính ph . Còn l i r t ít v t tích chi n tranh. tham vi ng h u ngh . H Chí Minh mu n . như k thù c a ông v n lên án. Tr n m t bu i sáng. Ti ng ñ ng n ã. G n n a ngày ñã trôi qua. Ít ra là cho ñ n mùa hè năm 1946. s ph n v con ông ra sao dư i ch ñ Vi t Minh? B ngoài xem ra ông không h t ra băn khoăn v v n ñ ñó. có m t không hai trên th gi i. không bi u l thái ñ rõ r t. vào bu i trưa. M i khi nh c ñ n tên Vĩnh Th y ông H không quên nêu ñ y ñ ch c v “c v n Vĩnh Th y”. Rõ ràng là ngư i Anh coi nh s có m t c a ông. Không k cô nhân tình. bu n t . d o chơi. dù ông ñã thoái v . hai ngư i tr m tr ca t ng c nh nh n nh p c a Hongkong. Ông làm gì trong kho ng th i gian y? Thư ng là thăm thú ñây ñó. Còn vài tu n l n a các quân nhân s ra ñi như ng ch cho chính quy n dân s . ngày và ñêm nh n nh p. R i sau ñó. m c cho phái ñoàn chính ph ra v m t mình [1]. khách s n sang tr ng n a. băng bi n qu ng cáo giăng kh p ph . V ng hào quang bao ph quanh ông tăng lên t ng ngày. trong m t cu c g p các nhà báo Hongkong. C u hoàng không ch ñi có m t mình ði v i ông còn có Yu. trong m t khu ph bình dân nh n nh p. Cũng như ông. Ch ng có gì làm cho ông ta ph i suy nghĩ sâu xa. bán ñ o này. n ào.

có kh năng t p h p r ng rãi các t ng l p xã h i. theo gi i thích c a chính ông. H Chí Minh ñã vi t thư b o ông báo sau.98 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch ng minh chính sách ñ i ñoàn k t c a ông. các khuynh hư ng chính tr khác nhau ñ ph n ñ u cho s nghi p chung. l i Trung Hoa. [1] Sau này. [2] Báo Le Monde (Th gi i). khi c n tr v s .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 23

Daniel Grandcleùment

Không khí trong xe b c thép nóng n c, bà Nam Phương, m t tay g b khăn trùm trên ñ u t lúc r i kh i trư ng dòng, m t tay gi ch t trên ñ u g i hai con nh tu i nh t. Ng i trư c m t là B o Long cũng ñang ôm ch t em gái. Chi c xe trinh sát b c thép scout-car cùng chi c xe g n súng máy ch lính Pháp ñi sau h v , b ñư ng cái l n thư ng l , theo l i t t, c t ngang qua sân trư ng Thiên H u, m t v trí c th c a quân Pháp. Như th , v a nhanh chóng ra kh i nơi nguy hi m, v a ra ngoài t m b n c a pháo binh ñ i phương. Chi c Humber vào s , tăng t c ñ ñ l i phía sau nh ng ô c a kính các căn nhà trong khu ph Tây. Tr i t i, xe ñi nhanh nên không m t ai nhìn th y ngư i ñi trong xe là m con bà hoàng. Nhưng n u ai nh n ra thì h s suy nghĩ bàn tán ra sao nh ? Bà Nam Phương tư ng tư ng ra nh ng n cư i gi u c t hay nh ng ti ng la hét thù ñ ch. Nhưng may là không có gì x y ra h t. Các ngôi nhà ñóng kín c a, bên ngoài ñ p lũy che ch n. Tr i t i m t như mong mu n c a trung tá Costes. Các tay súng b n t a c a ñ i phương không th phát hi n m c tiêu. ðư ng v ng l ng. Ch có ti ng ñ ng cơ g m g c a chi c ôtô g n súng máy ñi sàu h v như ti ng chó săn th d c ch y theo ch . M con bà hoàng th là ñã ch y sang bên kia chi n tuy n. Như v y có ph i là ph n qu c không? Bà t nh : Không. Bà không ph n b i t qu c, không ch ng l i nhân dân. Bà ch mong có m t nơi an toàn cho các con bà. M y hôm trư c các sĩ quan Pháp ñã b n tin cho bà bi t t nhi u ngày nay, Vi t Minh tăng cư ng trinh sát dư ng như s p ti n công trư ng dòng ñ n nơi ñ thu h p khu v c c th c a Pháp. Trư ng dòng C u th s b k t gi a hai lu ng ñ n s nguy hi m ñ n tính m ng m con bà. B o Long có th b b t làm con tin... Như v y thì d t khoát là ph i ñi kh i nơi ñ u sóng ng n gió này, không còn có cách nào khác. ðo n ñư ng này ch ñi m y phút là ñ n m t nơi mà bà Nam Phương bi t quá rõ. ðó là chi nhánh Nhà băng ðông Dương t i thành ph Hu , nơi v ch ng bà g i m t ph n tài s n g i ti n và vàng vào tài kho n, chính xác hơn là ñ n căn h m dư i nhà băng. Hơn các thành ph khác, Hu có nhi u công trình ki n trúc tiêu bi u, có nhi u danh lam th ng c nh, nhi u cung ñi n nguy nga tráng l , là nơi t p trung lăng t m các v vua tri u Nguy n, n hi n dư i tán lá, lùm cây, tr m m c trong không gian tĩnh l ng làm xúc ñ ng lòng ngư i. Hu l i có nhi u nhà c a dinh th c a chính quy n b o h cũ, xây b ng g ch, ñá tư ng trưng cho quy n l c c a k b o h t châu Âu ñ n. ð p nh t, ñ s nh t, sang tr ng nh t và ch c ch n là ñư c b o v t t nh t v n là nh ng tòa nhà c a Nhà băng ðông Dương l ng danh. ðó là m t th l c, m t quy n uy, g n như m t nhà nư c, cung c p tài chính cho các thu c ñ a Pháp, gián ti p ch huy n n kinh t c a hàng ch c qu c gia, gi h u bao c a vài ngàn khách hàng. Trong các h i s Ngân hàng, an ninh ñư c ñ t hàng ñ u. Nh ng hàng c t p ñá hoa cương, nh ng chùm ñèn th y tinh tr ng s a, nh ng qu y b ng g quý. Có nh ng két s t ñ ng ti n ch c ch n v i nh ng cánh c a thép v a to, v a dày chuy n ñ ng trên nh ng bánh xe thép nh n bóng m i khi c n ñóng kín. Tìm ñâu ñư c ch t t ñ n n p, ñ không b bén l a cháy, tránh ñư c ñ n pháo và súng máy, hơn là h m ng m hay h m m . Nhà băng còn hơn th . N u quân Pháp ph i rút thì ñây là s là nơi c th cu i cùng. Hơn th n a, nhà băng còn có nh ng h m ng m ñư c gia c k , thiêng liêng hơn m i ch thiêng liêng, là trái tim c a tòa nhà, ñó là phòng ñ các két s t. Chi c scout-car b c thép qua ngã tư ñ i l Jules Ferry, qu t sang trái, ch y ti p m t quãng trên ñ i l Clémenceau d c b sông Hương, r i vư t qua c ng vào sân. Xe g n súng máy ñ ngoài ñư ng ñ i. B n lính ñi b o v nhìn chăm chăm v phía thành n i bên kia sông, nơi t p trung l c lư ng Vi t Minh, cũng là nơi xu t phát các cu c ti n công vào các v trí Pháp bên này sông. Trong sân, chi c scout-car lăn bánh ch m ch m trên s i ñ n m t n n cao, xây kín ba m t n m gi a nhà băng và dãy nhà ph ñ ng sau, xa ñư ng, bên ngoài không nhìn th y. Nhưng xe v a d ng thì ngư i lái thay ñ i ý ki n, lùi xe và d ng l i trư c l i vào chính, chân c u thang l n, nơi ông Fafard, giám ñ c nhà băng ñang ñ ng ñ i. Nam Phương bi t ông này t lâu. Hai năm trư c ñây, khi ông m i ñ n nh m ch c bà ñã g p hôm ông vào b ki n Nhà vua. B a nay bà th y ông có v khô khan, nghiêm ngh hơn thư ng l , trong ánh sáng l m l t qua c a trên gác l ng r i xu ng b c tam c p. Bà Nam Phương ch ý ñưa m t tìm bà Fafard nhưng ch th y m t mình ông ñ ng ñó. Còn c gia ñình ñang trên gác n p sau cánh c a ch p ñóng kín. Các con ông bà Fafard v n qu n áo ch nh t , s ch s , g n gàng theo ñúng tác phong c a m t gia ñình công ch c Pháp ph i ñ i phó v i tình hu ng b t h nh. C ch g n như anh hùng mà không bi t. S n sàng ñư c gi i thi u khi bà Hoàng h u t i trú n trong nhà băng. Su t chi u nay, khi ñư c bi t gia ñình c u Hoàng ñ ñ n n náu trong nhà mình các cô gái ñã t p các c ch ñón chào sao cho cung kính, l phép. Chúng t p nhún chân khi nghiêng mình chào khách, ôn l i cách ñi ñ ng, chào h i cho ñúng phép t c. Dù ñang lúc chi n s di n ra ác li t, các qu ñ n trái phá 75 ly t hoàng thành bên kia sông b n qua ñ u sang phía trư ng Thiên H u, các cô gái v n h n h r i rít ch ñón s có m t c a gia ñình Nhà vua trong nhà mình. Nh ng ngư i trong gia ñình ông ch nhà băng ðông Dương Hu

- 99 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

v n coi vi c m con bà hoàng ñ n lánh n n nhà mình là m t vinh d ñ c bi t. ð i v i h , coi như không có chuy n Nhà vua thoái v . Ông Fafard thu c phái ng h chính ph Vichy thân ð c, ông còn là b n thân c a toàn quy n Decoux, không th m t s m m t chi u quên ngay hình nh v ch ñ quân ch cũ. Nam Phương bư c ra kh i xe ñ u tiên. C ch r t ñàng hoàng, dáng v oai v . Theo sau là cô h u phòng t xe v n t i b c thép bư c ra, t nay cô s chăm sóc anh em B o Long. Bà hoàng b n chi c áo dài tr ng nên tuy tr i t i bóng dáng bà v n n i b t. T khi ch ng thoái v bà không ñư c phép m c áo vàng ch dành cho ñương kim Hoàng ñ và Hoàng h u. Bà nói to, ki u nói c a ngư i n ng tai, c t ti ng chào ông ch nhà băng, ñưa m t chăm chú nhìn nh ng b c tư ng t nay s che ch gia ñình bà. Tòa nhà không có v m t công s kiên c . Bà hoàng ch th y ngôi nhà nh bé, y u t không ñư c v ng ch c, oai v như hình nh ñư c lưu l i trong trí nh c a bà. Theo ñánh giá c a nh ng chuyên viên b t ñ ng s n thì ñó là m t ngôi nhà l n, bình d c a các nhà ki n trúc b c th y. Ngôi nhà hai t ng hình h p, m i b mư i lăm mét, xây c t k càng, kh e kho n nhưng không có tính cách nào h p v i th i chi n. T ng tr t ch t ních ngư i lánh n n. Khi bà hoàng bư c qua chi c c a s t, nh ng con m t tò mò nhìn theo, bà nh n ra nhi u khuôn m t quen thu c. T nhiên bà c m th y khó ch u, ngư ng ngh u th t s , m t tâm tr ng l l m trư c ñây chưa h có. Quanh bà là nh ng ngư i ñang s ng chen chúc trong không khí ng t ng t c a các phòng làm vi c c a nhà băng nay bi n thành nh ng căn h m c th . T t c ñ u là ngư i da tr ng, không có ai là ngư i Vi t, tr m t thi u ph , v không chính th c c a m t ngư i quê ñ o Corse theo anh ta ñ n ñây trú n. Ông ch nhà băng ñi trư c d n m con bà hoàng qua m t c u thang r ng lên t ng trên ñã ñư c d n d p g n gh ñ dành cho gia ñình “quý t c” này g m hai ngư i l n và năm ñ a tr , hai trai ba gái, cùng m t t ng v i gia ñình nhà ch . Nhưng sau ñó có ý ki n c a m t sĩ quan nhà binh Pháp, ông bà Fafard ñã ph i thu x p ch ng dư i t ng h m cho an toàn còn ban ngày có th t m trên gác nhưng lúc nào cũng ph i s n sàng ñ khi có ti ng ñ n pháo rít qua thì xu ng ngay t ng dư i tránh ñ n, m c dù các con ông bà Fafard cũng ñã bi t cách phòng tránh m i khi b pháo kích. Chúng nhanh chóng ra kh i phòng và n p trong hành lang, luôn luôn mang theo n m ñ ch ng m nh ñ n. Khi ñi qua t ng dư i ñ xu ng t ng h m, bà hoàng g p l i nh ng ánh m t không m y thi n c m, ñôi lúc rõ ràng là thù ngh ch c a ñám ngư i Âu chen chúc t ng dư i. M t s ngư i ñang t ng h m ph i chuy n ch , như ng ch cho m con bà hoàng. M t ngư i có thái ñ quá khích ñã ph n kháng lên ông Fafard. Chính là anh ngư i quê ñ o Corse, m t nhân viên thu quan Hu . Lu n ñi u c a anh ta là t i sao ngư i Pháp l i ph i như ng ch cho m t m ñàn bà quý t c ngư i Vi t ñã ñi theo Vi t Minh, m y hôm trư c còn báng b nư c Pháp trong lúc ch ng m ñang cùng v i H Chí Minh ch huy nh ng tên hi u sát ñang làm kh ngư i Pháp ñây. Sao mà y u ñu i nhu như c kỳ l v y. Ông Fafard v n tính ñi m ñ m ph i dùng quy n uy c a mình m i d p ñư c cơn th nh n c a nh ng ngư i ph i chuy n ch ñ n gi a phòng, xa các c a s l n t ng tr t c a nh ng ngư i b ñu i. Nh ng ngư i này ph i tìm m t nơi trú n gi a nh ng c a s cao c a t ng tr t ñ ng sau nh ng bàn gi y ñ ki u ch t ñ y h sơ. Anh chàng nhân viên thu quan ngư i Corse không nén n i cơn gi n dũ, vùng v ng ra kh i nhà băng ñi th ng v nhà mình ñào hào ñ p ñ t phòng v . Trong s tr con ñang trú n ñây v i b m , B o Long nh n ra m t s b n h c ng i c nh mình trư c khi x y ra chi n s . Trong t ng h m nh ng t m khăn tr i giư ng ñư c căng lên làm vách ngăn ra t ng khoang c a nh ng ngư i ñ n trư c. Bà Nam Phương thong th ñi v ch dành cho gia ñình, không nhìn th y nh ng b c tư ng xám x t cùng các c p h sơ lưu tr dày c m. Công d ng chính c a t ng h m là v y. Trư c h t là các ñ c ng k nh, ti p ñ n hàng dãy két s t. M con bà hoàng ñư c thu x p ch ng trong m t gian r ng có t m ngăn b ng kim lo i dày. Như thư ng l , c u con trai l n ñư c ưu tiên m t ch ñư c b o v ch c ch n nh t, g n t m vách ngăn kim lo i dày nh t, như ñư c b c kín trong m t t m n m thép. G n như m t n m m . Ông ch nhà băng quen g i nơi ñây là “h m m ”. Bà hoàng rùng mình khi ñ con mình trong ngăn h m có dáng m t nhà táng. Nhưng còn hơn là trúng m nh ñ n pháo ho c b ñ i phương b t làm con tin. L nh c a nhà binh Pháp là ph i chu n b ch ng cho B o Long góc này làm cho ông Fafard m m cư i. Nhưng bà hoàng thì th y không có gì ñáng cư i. Bà ch th y yên tâm hơn. ðúng th . Con bà ñư c b o v như m t b o v t, như nh ng t gi y b c nhà băng. Th nào cũng ñư c. Càng t t. M t cánh c a n ng n , b ng kim lo i dày ba mươi phân ñư c ñ y b ng m t bánh xe quay tít g n gi ng như bàn cò quay. Bên trong t ng h m không c a s này, r t ít tư ng, mà ch có s t thép, như m t cái h p kín ch ng ñ n. Gia ñình bà hoàng ñã n ñ nh ch n m. M i ngư i m t h c làm b ng v i chăng trên dây t o thành vách ngăn v i gian ñ két s t. Bà hoàng v n chưa h t khó ch u, không ph i ch vì ñi u ki n s ng thi u ti n nghi. M t tâm tr ng chua xót khi th y thân ph n m t m u nghi thiên h ph i chui rúc trong gian phòng ch a két b c c a th c dân. T ng h m không ra dáng m t căn phòng. Ngoài gian ñ két s t, tư ng không nh n, bóng láng như các

- 100 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

tr s tài chính hi n ñ i, nhưng ñư c tô ñi m b ng nh ng g hình ch tri n. M t cách trang trí, c ñi n, cũ k , l i th i theo cung cách phòng khách th dân. Cũng như trư ng dòng Chúa C u th , ñây nư c r t ít. Duy nh t ch có m t vòi nư c trong phòng t m trên t ng m t c a gia ñình Fafard. ð có nư c d tr , b n t m ñư c ch a ñ y p phòng khi b c t nư c. Nh ng ngư i t ng tr t ñ n vòi nư c l y ñ y t ng xô xách xu ng nhà, còn gia ñình bà hoàng và ông bà Fafard và các con ñư c l y nư c th ng t vòi bao nhiêu lâu cũng ñư c. ð gi t th i gian, b n tr chơi bài. Nh ng lúc ng t ti ng súng, B o Long r i kh i t ng h m làm b ng s t thép n ng n y ch y ra sân chơi v i lũ b n cùng l a, ñôi lúc còn ch c gh o b n con gái, t t c ñ u hơn tu i, có ñ a ñã ñ n tu i 17, 18. Bà Nam Phương ch ng ưa gì s chung ñ ng thân m t thái quá như th c a b n tr , nhưng vì hoàn c nh bu c bà ph i công nh n thái ñ gia ñình ông ch nhà băng qu là t n tình. Th nh tho ng bà trò chuy n v i m y ngư i Âu lân la làm quen v i bà. Trong giao ti p bà gi v ñoan trang, gi gìn mà v n uy nghiêm quý phái. Riêng v i ông Fafard, có hôm bà nói chuy n tay ñôi ñ n g n m t ti ng ñ ng h . Bà gi ng gi i thái ñ c a ch ng bà. Bà chăm ch c u nguy n. D n d n bà tham d nh ng bu i l ch u trong phòng khách c a t ng m t. Bà có ch riêng cho bà, lùi sâu trong m t căn phòng riêng c a bà, c a ñ ng . Th i gian trôi qua, B o Long quen d n cu c s ng dư i t ng h m. So v i nh ng ngày trư ng dòng, c u th y ñư c r ng c ng hơn, ch y nh y nô ñùa trong hành lang và c u thang. Thích nh t là gi nguyên mái tóc. Khi trư ng dòng các cha x ñã d ñ nh c o tr c ñ u c u bé ñ gi u tung tích n u l b b t, nhưng chưa k p th c hi n thì bà hoàng ñưa các con ch y theo Pháp. Chung quanh nhà băng tư ng bao kín mít, các ô c a s t ng h m ñ u ñã l p kín ñ ngăn m nh ñ n không văng vào trong. Tia sáng m t tr i không th l t qua các b c tư ng kín. Tuy v y bên trong nhà băng không ñ n n i t i quá. Máy phát ñi n vo vo su t ngày ñêm. M i ngày qua ñi ñư c ñánh d u b ng các bi n c . Trư c tiên là khóa c a phòng ñ két s t b h ng hóc. May mà lúc ñó không có ai bên trong. B o Long ñang chơi ngoài sân. M t hôm m t ng n n n rơi xu ng khăn tr i giư ng và b c cháy. M i ngư i phát ho ng. May ch h u phòng v ñư c bình nư c, d p t t ñư c ngay. M c dù nơi trú n h m ng m, ti ng n c a ñ n súng c i và ñ i bác v n d i vào B o Long ch mơ th y ñ i bác b n vào thành ph . C u ta ch ng s gì, ch ti c không ñư c nhìn g n hơn. Vũ khí v n là th luôn luôn quy n rũ thái t B o Long. Ông Fafard, t ng ngày m t, ghi l i các s ki n x y ra trong ngày vào cu n s tay c a ông, v i nét ch thanh và chính xác: “24 tháng giêng. ðêm yên tĩnh. H sĩ Petit cho bi t t i qua t phía ñông thành ph Vi t Minh ñã áp sát m t ñ n ti n tiêu c a Pháp An C u ch cách 300 mét r i ñ t pháo 75 ly b n th ng vào ñ n làm m t ngư i ch t mư i b thương, m t m t tích. Quân Pháp ph i b ñ n rút ch y. Ngư i ta nói m t máy bay Pháp b trúng ñ n, ñã h cánh xu ng bên kia kỳ ñài, viên phi công ñã k p phá h y máy bay và ch y thoát vào trư ng dòng Chúa C u th . Kllông bi t có ñúng như th không! Kho ng mư i m t gi , ba máy bay tiêm kích ñã d i bom xu ng cung An ð nh, ñ y m h cho máy bay th dù ti p t cho các ñơn v lính Pháp ñang b Vi t Minh bao vây. Bu i t i yên tĩnh. 22 gi có ti ng n l n phía ñông. Mư i sáu gi chôn c t ông Van Vuick, ch t vì trúng thương ñùi cách ñây mư i lăm ngày. Tôi cũng ghé vai khiêng quan tài. Lúc h huy t, ñ n n trên ñ u, m nh ñ n tung tóe xu ng sân. Có ti ng huyên náo m ĩ c a b ñ i Vi t Minh bên kia sông. M y phát súng c i c a quân Pháp làm cho h im b t. Nh ng lo t ñ n súng c i khác rót vào thành n i. Cu c pháo kích ng n ng i không th y Vi t Minh ph n ng gì. ð i uý P. cho b n liên thanh sang bên kia b sông. Có ti ng ti ng ngư i lao xao. Ng c th t. Không nên b n t ñài quan sát, vì r t d l m c tiêu. Hơn n a b n súng máy ban ñêm mà không xác ñ nh rõ m c tiêu và t m b n thì làm sao có hi u qu . Chúng tôi có vinh d ñ c bi t ñư c ñón cha Urutia ñ n nhà ñ c kinh thánh. Chúng tôi r t lo l ng cho s ph n c a các c ñ o và các n tu còn ñang b k t trong vùng do Vi t Minh ki m soát”. Nam Phương gi kín không th l cho ai bi t d ñ nh c a bà. Ch ng hi u vì sao. Bà có th báo cho ông giám ñ c nhà băng bi t nay mai h t phong to , may mà không b Vi t Minh b t và bà cũng s không tr l i trư ng dòng. Bà v n coi ông như ngư i thân tín có th tâm s ñư c và ông cũng là m t con ngư i ñàng hoàng luôn luôn tôn tr ng và có nhi u thi n ý v i bà. Ho c v i giáo sư ngư i Italia, cũng là m t ngư i ñ n lánh n n t ng tr t c a nhà băng. Ông này luôn g n gũi bà, quan tâm ñ n lo l ng c a bà, ñón trư c các mong mu n c a bà. ð n n i nh ng ngư i Âu khác ch nh o ông là “ñ i n i th th n”. M t ông khác nguyên là Khâm s Trung Kỳ cũng không n hà công vi c. Không qu n ñêm t i, ông li u m ng ñi ki m rau xanh, c c i ñ ñ c i thi n b a ăn hàng ngày. Th c ñơn ñây, thư ng ñơn ñi u, ch y u là cơm theo kh u ph n c a ngư i lính. Nhà băng ðông Dương Hu trong nh ng ngày chi n tranh ch ng khác gì con tàu chòng chành gi a bi n khơi trong cơn bão táp. Lư i l a c a các tay súng Vi t Minh trùm lên ñ u nh ng ngư i ñang trú n bên trong. Các v trí Pháp Hu b bao vây, thi u ñ n ñư c, vũ khí, lương th c nhưng không b Vi t Minh quét s ch cũng là chuy n l . Ch có th c t nghĩa b ng trình ñ tác chi n và ch huy y u kém c a b ñ i Vi t Minh. Như sau này chính B ch huy Vi t Minh cũng ph i th a nh n: “Quân Pháp c th trong các v trí kiên c , tuy l c

- 101 -

“Các cu c pháo kích sau ñó còn ti p t c làm cho tôi thích thú nh n th y quân Pháp có nhi u vũ khí hi n ñ i hơn so v i Vi t Minh và c quân ñ i Trung Hoa Qu c dân ñ ng có m t Hu trư c ñây [. Không m t l i ca ng i th ng l i c a quân Pháp.. ðư ng sá thô sơ b bom ñ n cày x i nham nh . tôi r t thích m i khi ñư c nghe th y ti ng súng n ”. phá v ñư c cu c bao vây. Lính Pháp ñưa gia ñình bà hoàng v thăm l i cung An ð nh. Quang c nh xám x t và h n ñ n. Chi n s t i ñây khá ác li t. ñ ng bám vào c a s nhìn sang ñ xem quang c nh tàn phá bên kia sông. M i ngư i trong nhà kh p kh i mong sao cho binh ñoàn Burgonde (mang tên v tư ng ch huy). ñư c Th n. mùi thu c ñ n khét l t. Th t là nguy hi m. Ru ng ñ ng hoang hóa. mái s p.” [1]. ð ñ c. tr n m c. phá h y các lâu ñài. chưa bi t ñánh ñ ch trong công s v ng ch c.. T t c nh ng ngư i trú n nhà băng ùa ra ngoài. c . Hu . Ti ng súng n m m.]. cung ñi n Nhà vua trong ñ i n i n sau các b c tư ng thành ki u Vauban. M t y ban ñi u hành lâm th i ra s c khôi ph c các ho t ñ ng bình thư ng. Nơi ñây là nhà cu i cùng c a hoàng gia t i c ñô Hu . L a ñã t t nhưng gia ñình hoàng gia không th tr l i hoàng thành. Nh ng ngày ñó. xa hơn v phía b c. Hàng trăm tòa nhà trong ð i n i b phá tr i tan hoang gi ng như m t gã kh ng l b x p hơi. Không còn ph i chung v i két s t n a. Nhân dân qua l i ph i dùng thuy n. s s m ñ n gi i thoát h ”. tung nh ng chi n d ch tuyên truy n cho vi c l p l i n n quân ch . B ñ i Vi t Minh ph i rút ra xa kh i thành Hu . H ñư c ng trên giư ng.. C t c trên kỳ ñài b ñ n trái phá ti n ñ t ñôi. M t tr n lùi xa v vùng r ng núi phía tây nhưng cu c chi n v i du kích không bao gi ng ng. ñ n g p bà Nam Phương ñ thăm dò. Như ti ng m m c a m t con tàu t c hành. M i trên mư i tu i. n a dư i còn l i n toác. phư ng xưa kia l ng l y là th nay vương vãi kh p nơi trên bãi tha ma c a “nh ng con r ng b h b ”.. qu n áo. có n m ñoàng hoàng. b l i các cung ñi n ñ n mi u trong ð i n i tan hoang vì bom ñ n.102 - . R i bà nói ti p không bi t li u bà và các con có s ng ñư c trong tình c nh “kh n cùng” [2] như th này ñư c n a không.. B o Long hay la cà ñ n v ĩ m y ngư i lính Pháp n p b n trên t ng thư ng nhà băng. Quân Pháp ñã tr l i nhưng thanh bình chưa ñ n. Phi công b thương và b b t. Hu bây gi là m t thành ph th i chi n có ñ y ñ nh ng nét tiêu bi u: Cây c u s t n i ti ng b c qua sông Hương n i li n hai khu v c c a thành ph b ñánh s p. Cũng không còn ph i th p th m v i ti ng ñ n réo qua mái nhà. ch huy quân Pháp Hu . Thi u lương th c. Nh ng hoa văn trang trí r ng.. giáo ñi u. m t l n tàu chi n tàu Pháp neo trên sông Hương b n pháo t i t p vào hoàng thành. Sau khi r i kh i nhà băng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment lư ng không nhi u nhưng là ñ i quân nhà ngh có trang b hi n ñ i còn l c lư ng c a ta trí th c quân s có h n. mang tính l nghi n i ti ng ch ñư c m trong nh ng d p ñón rư c long tr ng nay ch c n l y vai hích nh cũng bung ra. vư n tư c xác xơ. Nh ng ñám tr lang thang ki m ăn. Trung tá Costes. Khói ph kín b u tr i. Ph t ñ trì nay ch ng còn gì ñ ng m nhìn ca ng i n a. ch nhà băng có nhã ý m i h lên trong phòng c a gia ñình ông. M y m con bà hoàng r i kh i t ng h m. phân tán không t p trung binh l c ñ gi i quy t d t ñi m.. Chi n tranh ñ i v i tôi lúc ñó như m t trò chơi. ñ tài c a bi t bao bài thơ kim. ð n pháo réo qua nóc nhà băng.. T i thành ph Vinh. m nh tư p tơi t ñung ñưa trong gió. Gi a ñ ng g ch v n. Quang c nh hoàng cung hoang v ng.cơ quan tình báo và ph n gián Pháp). bà nói “Nh ng hy sinh c a tôi ch ng là gì so v i nh ng kh c c hi n nay c a nhân dân”. Cu i cùng quân ti p ng ñ n. Ông Fafard. Hàng ngày. Chi n tranh v n còn ñó. nơi h ñã hơn m t năm sau khi Nhà vua thoái v . M t chi c máy bay tiêm kích Spitfire b pháo phòng không c a b ñ i Vi t Minh ñóng trong hoàng thành b n h . m con bà hoàng l i tr v nhà dòng Chúa C u th t m m y ngày r i t t c theo ñư ng b ra ðà N ng. nh ng m nh ngói men ngũ s c v n ánh lên màu s c nh p nháy dư i tia n ng. d n d n cũng ch n ñư c các cu c ti n công c a b ñ i Vi t Minh cho ñ n ngày ñư c gi i vây... Không ph i t t c ñ u ñ nát nhưng các cung ñi n s không bao gi ñư c d ng l i n a. Cu c bao vây ñã ñư c gi i to . chi nhánh Ngân hàng ðông Dương cũng b bao vây. không lính b o v . N u l m c tiêu b ñ i Vi t Minh s b n tr ngay. Quân Pháp b bao vây m nhi u cu c ti n công ñ n ng ra ñ u th t b i. Bao k v t th i huy hoàng không còn gì. Tương lai không có gì ch c ch n. ***** .. M t nhân viên tình báo Pháp (SDECE .. Tư ng l ch m nh ñ n. Nhưng bên kia sông trong ð i N i các lâu ñài v n âm cháy. T i nghi p cho x Hu thơ m ng. nhà xiêu. v t d ng s ch trơn.. ñã ch t trong khi b giam gi . Có l n suýt n a c u bé ñ ngón tay trên cò súng trung liên và ñ nh b n th xem ra làm sao. c u bé có v ham thích vũ khí. B o Long k l i: “Cu c nã pháo r t n tư ng. ñánh tràn lan. M t câu nói chính tr . H ch có hai: m t h sĩ và m t lính. an ninh không có gì ñ m b o. dù do d và thi u t tin. v ñ n vương vãi kh p nơi. Cái dinh c l x u xí ñã t ng là nơi c th c a b ñ i Vi t Minh m y tháng qua. không ngư i canh gi .. Các ñ i bi t ñ ng Vi t Minh v n b t ng xu t hi n trong thành ph .Service de Documentation Extérieure et Contre-Espionnnge . Th y ñư c hi u l c c a vũ khí mà không nhìn th y ngư i b n. C a Ng môn. trang b l c h u.

bà nay không còn tùy tùng. h i ph c nh ng ch n thương tinh th n. Vì v y bà ñưa các con v bi t th c a m ñ và t m ñó trong g n ba tháng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Hoàng gia s gi quan h t t ñ p v i gia ñình Fafard. nơi xưa kia c gia ñình Nhà vua s ng ph n l n th i gian trong nh ng năm tr vì. Không còn trư ng cho b n tr ñi h c. nhưng r i bà và các con v n ph i ra ñi. nh t là các cô con gái ñ u ñư c bà hoàng ñón ti p ni m n . gia nhân. Chính ông sau này s ñư c bà hoàng ch n làm ngư i tin c n ñ qu n lý tài s n riêng cho mình. Trong nhi u d p khác v sau. ***** T ðà N ng gia ñình bà Nam Phương ñáp máy bay v n t i quân s Junker 52 bay ñi ðà L t. Bà ñã c t ñ t h n quan h v i Vi t Minh vì m con bà ñã lánh n n bên chi n tuy n c a k thù. H t c huy hoàng.Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . giám ñ c chi nhánh nhà băng ðông Dương t i Hu . Sau này chúng s ph i h c l i ti ng Pháp là th ti ng quen dùng trong gia ñình.Báo cáo 1257 c a S tình báo ph n gián Pháp (SDECEService de Documentaion Extérieure et de Contre Espionage). Trên ñèo H i Vân ñã di n ra nh ng c nh ch ng m y thơ m ng như cái tên g i c a ñèo: Xe b c thép ñ l i chĩa nòng pháo ra phía bìa r ng ñ phòng du kích ti n công. trang 60-63. [2] CAOM . l ng l y. [1] Th a Thiên. Tr B o Long còn gi ñư c v n ti ng Pháp nh m y cu n truy n c a Jules Vernes t ngày xưa ông n i ñ l i còn các ñ a con khác trong hoàng gia ch nói ti ng Vi t. ðà L t v n còn là ñ t Vi t Nam.Hu trong kháng chi n chông th c dân Pháp. Chuy n ñi không kém ph n v t v . . ðang th i chi n. t p s 1245 NF. còn m i ngư i ñi xe thư ng. cao nguyên Lang Biang cũng không tránh kh i s tr thành chi n ñ a.103 - . m i l n ñ n thăm l i ông bà Fafard. Cu c s ng t i ðà L t cũng không l y gì làm vui. Em gái l n nh t c a B o Long b m d c ñư ng. Tòa bi t th l n quá. V n b t tin v ông B o ð i. ðoàn xe d ng l i cho ñ n khi hoàng n bình ph c. May là có các anh ch em h bên ngo i c làm cho các con bà vui v . Nhưng bà không v trong bi t ñi n c a B o ð i. 1994. Trong ñoàn h t ng hoàng gia ñi ðà N ng l i cũng v n nh ng chi c xe b c thép Coventry và Humber nhưng l n này ch làm nhi m v b o v . Nhà xu t b n Thu n Hóa. Ba tháng ngh ngơi ñ tâm trí tr l i bình tĩnh.

nh ng ñ a ñi m quan tr ng. nhưng vài ngày sau l i xu t hi n. Trên ñư ng ñi. m t tài li u ñánh máy mư i m t trang. dù tính cách chán ñ i và l i s ng tài t c a ông... các hi u buôn. m i ngày m t tăng lên sau nh ng cu c ñ ng ñ ñ m máu ñ l i nh ng xác ch t c a ñ ng ñ i thu nh t ñư c m i s m mai. nhưng ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. Trên m i ño n ñư ng nh có th có b y chông. boong-ke. Trong lúc ngư i Pháp l n ngư i Vi t yên v trong cu c s ng sung túc và nguy hi m này thì m t s th t ñ p vào m t: không th ñè b p ñ i phương. Hai thành ph Hà N i và Sài Gòn ñư c xem như nh ng th ñô th i chi n. T ñây ch còn hai ñ ch th Vi t và Pháp ñ i m t nhau. ðã thành thông l các quan ch c ñi công cán bao gi cũng có v con và ngư i thân ñi cùng. H ch làm ch ñư c các thành ph . Ngư i ñó dĩ nhiên là B o ð i dù có th i kỳ h p tác v i Nh t B n. Ông ta lúc nào cũng do d gi a trách nhi m l ch s và hư ng th ”. H chi n ñ u b n b . Khi ông ñ t chân xu ng ñư ng băng sân bay Tân Sơn Nh t. Ti n b c t Pháp rót sang ñ chi tr cho cu c tái chi m thu c ñ a tràn ng p kh p các ph phư ng. ch ng m y ch c ñã tăng quân s t i m t trăm nghìn ngư i g m c lính Âu. sai l m.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 24 Daniel Grandcleùment Th ng l i c a quân Pháp ch là t m th i. Các công ty v n t i. hy v ng “Vi t Nam hóa chi n tranh . Có nên thương lư ng không? Nh t ñ nh là ph i thương lư ng ñ tìm ra m t gi i pháp. Chi n tranh s kéo dài và nh t là b t ng ch huy Pháp không nh n ra ñư c chung cu c s như th nào. không h lay chuy n trư c muôn vàn khó khăn. B ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp cũng ph i thú nh n không ñ l c lư ng giành chi n th ng quân s .. th tr n. kiên quy t. ñư c ña s dân chúng ng h t nguy n hay không t nguy n. quân Trung Hoa.. là m c tiêu c a m t tr n pháo kích b ng súng c i. ñư ng cái l n. H Chí Minh và chính ph c a ông ñã r i kh i B c B ph trung tâm thành ph Hà N i. tan bi n vào vùng r ng núi. có chi n tranh hay không. Vi t Minh. Lucien Bodard . nh ng nhà buôn.m t nhà báo chuyên vi t v Vi t Nam ñánh giá B o ð i là chàng “Hamlet da vàng l n tránh trong tâm tr ng ph ñ nh và trác táng. ñ ch c ch n là ông áp d ng ñúng chính sách ñã ñư c Paris quy t ñ nh. ông tranh th ñi thăm thú các nơi. m t b n hư ng d n hành ñ ng ñ tránh ñư c nh ng ñi u d i d t. T i ñây không xa m t tr n bao nhiêu. Nh ng ngư i thu c ñ ng xã h i mong mu n tìm ra m t gi i pháp th a thu n v i H Chí Minh. Quân Nh t. cao y s l i d ng nh ng chuy n ñi v Paris ñ hư ng nh ng cu c du l ch ng n ngày. phát sinh ngay t sau nh ng cu c giao chi n ñ u tiên. ð i v i chính ph H Chí Minh thì sao? Trong tài li u ghi rõ: kiên quy t lên án. d t khoát b ng gi i pháp thu n tuý quân s . Cùng ñi có v . là m t ñ i th quá v ng ch c. ðó là mư i m t trang “hu n th ”. H ch làm ch ñư c ban ngày còn ban ñêm b ñ i.104 - .dùng ngư i Vi t ñánh ngư i Vi t” và d ng lên m t nhân v t có th ñ i tr ng v i lãnh t cách m ng. Ý ki n c a h thay ñ i tùy theo nh ng ngư i n m quy n hành Paris. nh ng ngư i lãnh ñ o Phong trào C ng hòa bình dân (MRP). con cùng ñi. không hy v ng m t th ng l i quy t ñ nh. tháp canh ñ b o v vùng ki m soát. Trong su t th i gian làm vi c ðông Dương. Paris không ch p nh n cho s ñ c l p c a Vi t Nam mà ch nói s dành cho Vi t Nam quy ch m t Qu c gia Liên k t dư i s ki m soát c a h . m i m nh ru ng ñ u có th là nơi di n ra m t tr n ph c kích. nhưng l p trư ng hai bên còn xa nhau quá. ông ñã mang s n trong túi áo. vũ khí hơn h n c a ñ i phương. nhà ngân hàng và c nh ng nhà ch a là nh ng nơi ti n vào như nư c. M t m i lo s âm . Chi n s lan r ng kh p nư c. M i th tr n. khám phá nhi u c nh quan m i l . xây d ng h th ng c ñi m. B ñ i Vi t Minh tư ng như tan rã. không có quân . Còn quân vi n chinh Pháp. du kích Vi t Nam m c s c tung hoành b t ch p pháo sáng. nay mai s ñ ng ra thành l p chính ph t ch i không thương lư ng v i chính ph “c ng s n”. Trái l i. quân Anh. t t c ñ u ñã rút v nư c. Không bao gi có th tiêu di t ñư c h dù có gây cho h nh ng th t b i t m th i lúc ñ u. Emile Bollaert. m i d p d ng chân t i các th ñô hay thành ph . Trong lúc Vi t Minh coi Pháp là xâm lư c nên ñòi trư c h t ph i tôn tr ng ch quy n hoàn toàn và tr n v n c a Vi t Nam.. m i ñư c b nhi m làm cao y ðông Dương ñáp máy bay c a hãng Air France ñ n Hà N i. Th còn v n ñ ð c l p cho Vi t Nam? ðư c. bao gi ông cũng có v . B c Phi. phân tán các cơ quan lãnh ñ o ra t ng b ph n nh và di chuy n ñ n vùng t giác tây b c th ñô và nam ñ ng b ng sông H ng ñ ti n hành cu c chi n tranh du kích kinh ñi n h u như không th d p t t ñư c. kéo dài. Lê dương B c Phi. Ngay khi ñi Vatican ñ y t ki n giáo hoàng cũng có con gái Jacqueline ñi theo. t ng t ng l p l p. Ngày 1 tháng tư năm 1947. Nhưng quanh h là nh ng vòng vây. r t khó n m b t. dù có s ki n ñêm 19 tháng ch p năm 1946 và cu c ñ ng ñ quy t li t ñang di n ra. hai con và chánh văn phòng Pierre Messmer. hay ñã t ng làm c v n t i cao cho chính ph c H .. lính dù h t th y ñ u kinh hoàng. như m t b n ñi u l nh. làm b ng tre già r n như thép s t xuyên th ng da th t. ngu quân ngư i Vi t ñư c Pháp trang b . nhưng cu c sóng khá h n.

t m. Dáng d p tr trung. M t t báo Nam B . thư ng th c l c thú trên ñ i. Trong tài li u. Ông ñi d o trên bãi t m. nh ng cung cách m i c a ông. bi u ông t t c ti n ti t ki m c a m t cô gái nh y n a thư ng lưu. vũ trư ng l n nh t c a thành ph . tươi cư i luôn luôn xu t hi n trên các t p chí. Theo cơ quan tình báo Pháp thì chính là B o ð i ch ñ ng yêu c u ñư c giúp ñ . Cũng không ph i công dân Vĩnh Th y mà là Wang Kunney tiên sinh. thái ñ l ng ch ng do d c a ngư i Pháp làm cho B o ð i chán chư ng. Hoàng ñ mà như th thì nghèo cùng c c r i. Báo chí Pháp còn kh ng ñ nh m t cách qu quy t hơn. ch m ch p.ñư c bi t nhi u hơn v i cái tên Jenny Wong . Ông thư ng xuyên lui t i các ca lâu t u quán. mình m c chi c m t áo sơmi l a b ch theo ki u Trung Qu c. ***** T i Hongkong. ông ñi xe công c ng ch t lèn c a Hongkong. trư c tiên là L Hà. Ông ñã ñ i tên.. r i rong chơi Trung Hoa trong lúc ñ t nư c l m than vì có m t c a quân ñ i chi m ñóng nư c ngoài và lo s x y ra n i chi n. ð u ñ i mũ panama. m t ngư i Trung Hoa. ñ u ñ ch y su t trên tám c t báo: “M t cô gái ngư i Hoa tên là Tr n N . Nhi u nhà báo nhanh chóng có thói quen ñ n thăm ông hoàng b ph tru t kỳ d . Th i gian qua ñi. Sau ñó l i thêm m t món ti n c a giáo h i Pháp cho vay n a. cách ñây m t trăm năm. ông lao ñ n Paramount. hơn th i kỳ tr vì kinh ñô Hu . di n bi n các s ki n. Tuy nhiên báo chí ñã lưu l i hình nh y và qua báo chí công chúng tin r ng c u hoàng ch là m t con ngư i như th . v m ng n a. Bài báo b S ki m duy t ñ c b [2]. c a tư ng De Courcy và các ph ñ h i gi a th k XIX. Ti n ông quăng trên các bàn b c ho c thanh toán ti n phòng khách s n t i tàn c a ông là c a cô nhân tình Lý L Hà chi tr . ngư i c a ñ ng Xã h i. ti p theo là M ng ði p. nhưng không t ra là chúng ta l p l i tri u ñ i quân ch ”. ñi tìm nh ng ngư i có vai v trong h i ñ ng hoàng t c ñ báo cho bi t cô ñã có mang v i B o ð i và ñ a tr sau này ra ñ i s ñư c chính th c hóa như th nào trong h i ñ ng hoàng t c?”. Năm 1932. theo ghi chép c a m t nhân viên tình báo Pháp (SDECE) “trí tu c a ông v n r t s c s o gi ng như quan h t m thư ng không làm nh t thú hư ng l c và dan díu tình ái d dãi”. C v n t i cao c a chính ph H Chí Minh ch ng bao lâu n i l i s ti p xúc v i ngư i Pháp. d hơn là tìm ông trong m t khách s n Anh” [3]. Ông ñư c t do.105 - . Câu kèm theo bi n pháp này g i l i bóng ma c a ñô ñ c Courbet. b n tài li u nói rõ: “L p l i b máy cai tr cũ. Như m i ngư i. v i B o ð i. g n như nghèo túng. Ông ta ngh ngơi. Th nhưng ông túng thi u. Cô này ñã ph i m két. chơi qu n v t.. t ng bí thư ñ ng C ng s n. t Duy Tân ñã ñăng m t tin gi t gân. còn có phó Th tư ng Maurice Thorez. trong nh ng ñêm b t t n. Các giáo sĩ dòng Tên ch ñòi h i món vay ñư c ñ m b o b ng tài s n c a ngai vàng. Ti ng tăm c a ông b v n ñ c nh ng thành công chính tr sau này c a ông s b phai m vì nh ng chuy n bê b i trong ñ i tư c a ông. cũng không ph i thôi thúc h i thăm tin t c v con ñang s ng Hu dư i chính quy n Vi t Minh ra sao. thích cái nhìn c a nh ng ngư i ñi lư t qua bên ông trên sàn nh y hay trong các s i b c. Ký tên dư i b n hu n th có Th tư ng N i các Paul Ramadier.t Hongkong sang Sài Gòn. Muôn năm s kín ñáo. B o ð i s ng như m t thư ng dân vô công r i ngh . Trong t Paris Presse. Ít nh t là ph i như th . s ti n lên t i vài trăm b c kiên trì tích cóp ñư c nh tài quy n rũ c a cô. không có ngo i giao riêng. s mai danh n tích? Tuy nhiên ông v n g p các nhà báo. Trong khi ông không chính th c ñư c giao “m t ch c trách rõ r t” nào. C n gì? Ông yêu thích cái không khí choáng l n. qu n ng r ng thùng thình. vui lòng gi i thích l i s ng c a ông. M t nhân viên Ngân hàng ðông Dương b n tin: chính ph Pháp mu n ông tr l i ngôi báu. Th y ông ñang g p khó khăn v tài chính. Ngay t gi a th i kỳ cách m ng Hà N i. ông ñã do d khi r i Paris ñ v nư c n m quy n bính. lư i bi ng. ch ng t b qua m t s b o ñ m nào ñó là quá s m” [1]. Merry Bromberger vi t: “Mu n g p B o ð i Hongkong ch c n d o mư i b n h p ñêm trong thành ph . t t c ñ u kèm theo s ki m soát ch t ch v chính tr . không bu n. phô trương ngư i tình c a mình. gi u m t b ng c p kính râm to. sau khi ñã tiêu ñ n ñ ng . Ông luôn luôn làm cho các chính khách bám quanh ông ph i ng c nhiên thán ph c. Ông t nh : còn chưa b ng nh ng ngư i khác.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ i riêng. m t m i tình khác c a ông. M t s bài báo ñã có d ng ý t o nên hình nh v ông ch là m t k ăn chơi trác táng không th s a ñư c. ông ñã thoái v hơi v i. Không còn Hoàng ñ B o ð i. Năm 1945. Ông có th t là m t con ngư i vô d ng như các t p chí miêu t ông không? Ông có ñóng k ch khi t ra là m t nhà du l ch bi m ho ? Ông ñã làm h t s c ñ cho chân dung v ông có th tin ñư c. m t m i. V y vi c gì ông ph i t b nh ng thói quen cũ c a mình. “Con Tr i” B o ð i không làm gì h t. Tuy nhiên. ông ñã là khách quen c a nh ng h p ñêm Hà N i. chơi gôn. Ngân hàng ðông Dương dành ngay cho ông m t ngân kho n hai nghìn ñôla Hongkong. Ai ch ñ ng trong vi c này? Ông B o ð i: ñó là Paris. Cu i cùng. ghi rõ “M t thí nghi m cũ. nhưng ph n l n th i gian r i ông phân chia gi a c b c và th thao. tu i m i g n ba mươi tư. Ông không ch là chàng thanh niên rám n ng. T i t i. thân hình l c sĩ.

. không có ti n tiêu. Ông g i nh ng ñ ng b c ðông Dương ñó v Sài Gòn và làm th t c chuy n ti n v Paris. Thí n m ñ c quy n cung ng và v n t i cho mi n Trung Vi t ñ ng th i cũng buôn bán kim cương. Như v y ch c n cho ti n l n v Hongkong và l i ti p t c hành trình ñi . mà m t s ngư i thân c n c a ông là th ph m. Th cũng chưa ñ . t ñ ng b c ðông Dương ra ñôla Hongkong v i giá tám franc/ñ ng b c ðông Dương. Vòng quay c a ñ ng ti n không ng ng tăng t c ñ . tham d các h i hè ban ñêm c a ông. Chính ông cũng tham gia vào các v áp-phe c a ñám c n th n. Các hòm hàng ñư c ñem bán l i ch ñen. Ông ta hi u r ng ngư i ta càng g n v i ông bao nhiêu thì l i càng c n ñ n ông b y nhiêu”. b t bình thư ng không? ðông Dương. M t món ti n l n ñ chi cho các ho t ñ ng chính tr : m t ph n dành cho các ñ i bi u c a các t ch c “qu c gia” ñ n thăm ông. ðó là khách s n Gloueester trên ñư ng Hoàng h u (Queen’s Road). m t khi các v làm ăn phi pháp trót l t. Cô gái khai s ti n này g i cho chánh m t thám. Cao y còn giao trách nhi m cho ông ta “bám sát” c u hoàng. Không k các v buôn bán khác d t khoát là ñáng ng . Nhưng m t ngư i tin c n khác c a Cao y là Cousseau . cao su và cùng v i Pierre Reynaud tr thành nhân v t thân tín c a cái “h p tác kinh t và quân s Trung Kỳ”. M t phái viên khác tên là Reynaud. Dù sao tài s n c a ông tăng v t..n m dây th t h u bao. mà ai cũng có ph n trong khi v n ph i ti p t c các cu c giao chi n. M t ngư i tên là Yole. Ông này bu c ph i nói rõ: ñó là “ti n lương tr cho chi phí lưu trú c a B o ð i Hongkong”.106 - . năm trăm ñ ng sau khi có ý ki n c a lãnh s Pháp. Ti n này l y t qu ñen c a ông Bollaert. ông l p t c ñ i sang m t khách s n m i. Tôi ñã ñem ñ n hàng tri u b c. không có hoài bão gì. S ti n ñó ch ñ dùng ñ tránh cho c u hoàng kh i b các nhân viên nư c ngoài khác lôi kéo.. Nh ch ñ chuy n ti n hay “buôn b c” mà nh ng món ti n nh ban ñ u nhanh chóng tr thành khó che m t thiên h . B Ngo i giao và B Thu c ñ a. Tr l i v i cu c s ng ăn chơi x láng. Ông nh n ñư c m t món ti n nh . b ph tru t. Phan Văn Giáo mua mư i lăm hòm kháng sinh g i v Sài Gòn trên m t con tàu h i quân c a quân ñ i qu c gia. Các chính khách sa-lông khi nh n ñư c tr c p ngoài mong ñ i y. Reynaud bi t B o ð i t lâu vì trư c chi n tranh th gi i ông ta ñã là nhân viên b o hi m c a ông.nguyên công s Sơn La . Ti n này tr v Paris ñ i thành franc v i giá h i ñoái mư i b y franc m t ñ ng. y th mà ch ng có gì rõ ràng c . Sau này ông thú nh n: “Ti n ngo i t t g i ñ n cho tôi. nh ng phi v không có gì nguy hi m và khó khăn. C u hoàng cho Phan Văn Giáo. mà v n không ñ [.. Không ch ñóng vai trò trung gian. Ai mua? Ngư i c a Vi t Minh mua hàng ñem v bưng bi n! B o ð i có bi t không? Không th nào không bi t. T t c nh ng ñ ng b c ñư c phép chuy n t Sài Gòn hay Hà N i ñ n Paris ñ i ra ñ ng franc ñư c tăng g p hai l n giá tr ban ñ u. Ph i chăng c u hoàng ñã ph t to nh h th ng chuy n ti n ma quái này? ðúng là như th . Ch ng ai bi t chính xác ông c u hoàng lưu vong làm vi c cho bên nào. trong th i kỳ ñ u c a chi n tranh thì chuy n ñó không có gì là b t bình thư ng. hai mươi ngàn ñôla Hongkong ñ thư ng công cho Giáo ñã làm vi c t t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñôla cu i cùng. Ngư i b n m i này còn ra s c khuy n khích ông tr l i các phi v làm ăn và s cung c p ti n b c.].v . V i s ti n ñó.tài chính. làm như nh ng ñ ng b c ñó ki m ñư c m t cách h p pháp t i ðông Dương ch không ph i mua l u t i Hongkong. sang tr ng hơn. ñinh ninh r ng B o ð i ñã gia ân cho h . ðó là m t ông vua t m thư ng. tình báo viên gài vào lãnh s quán Pháp t i Hongkong.. Ngu n g c c a kho n ti n y ñư c gi kín. Ngoài Phan Văn Giáo còn có Nguy n H u Thí. Làm như v y ñ khuy n khích nh ng ngư i lao ñ ng chân chính sang làm vi c ðông Dương ho c bù tr cho nh ng nhà buôn ph i li u lĩnh b v n làm ăn cái x s ñang có chi n tranh. ch gái bà Nam Phương Hoàng h u. khi n tôi có th làm bi n ñ i t giá h i ñoái c a ñ ng b c ðông Dương Hongkong” [4]. Các phái viên Pháp ti p t c dùng ti n ñ lung l c c u hoàng. tr thành m t trong nh ng ngư i thân tín c a ông. m t c ng tác viên thân c n c a Cao y Bollaert làm con thoi ch y ñi ch y l i gi a Sài Gòn và Hongkong.. Ông ta nói v i nhà báo Lucien Bodard: “Tôi tin s p thành công ñ n nơi vì B o ð i r t c n ti n. Còn ông không th không ñư c chia ph n. Nh ng trò “ o thu t” r t h i y do m t thanh tra tài chính tìm ra. Ngu n g c s ph t lên r t nhanh c a B o ð i là m t bí m t mà m i ngư i ai cũng bi t c . Nhưng n u quá h n m c cho phép ñư c chuy n ti n v nư c thì m t ñ ng b c ðông Dương ch ăn có tám franc. kèm theo nh ng móc ngo c trong b máy ngân hàng . Như v y có ph i là phi pháp. B o ð i càng b lôi cu n. rư u vang. giám ñ c cơ quan tình báo c a ông cũng là c v n tài chính cho ông. Các v áp-phe l n thu l i cho ông và ñám c n th n ñã ñành mà Vi t Minh ñư c m t ngu n ti p t có ñ m b o . c ñ u ñ u m i tháng rót cho ông năm nghìn ñôla Hongkong. s ng ch t không bi t lúc nào. Th c t ñó là m t công vi c không d dàng chút nào. M t ñ ng b c ðông Dương ñư c phép chuy n v chính qu c ăn mư i b y franc. Trong b t k tình hu ng nào thì khi ñã có ti n. ñư c b y trăm năm mươi nghìn ñ ng. m t kho n ti n ngo i t sáu trăm ngàn ñ ng b phát hi n. bí thư c a ông. M t nơi khác m t xe c u thương d hàng xu ng nhà bà Didelot. Trong m t v khám va-li c a con gái Bollaert t i phi c ng Sài Gòn. B o ð i nh n ñ i cho ngư i Pháp làm vi c hay kinh doanh ðông Dương mu n chuy n ti n v nư c ngoài h n m c. Ông ta ñang trong c nh g n như kh n cùng.

l i d ng v trí ông vua cu i cùng tri u Nguy n c a ông cũng chưa nh t trí v i nhau trong vi c tranh giành ch ñ ng . Ngày 8 tháng 12 năm 1947.c v n t i cao c a chính ph . có phái Nam Kỳ mu n có nhi u quy n và l i hơn trong chính ph Vi t Nam th ng nh t. trư c Chính ph và trư c qu c dân. Emile Bollaert là ngư i c a ñ ng c p ti n. nhưng trong th i kỳ còn h p tác v i nhau H Chí Minh bao gi cũng có thái ñ tôn tr ng c u hoàng . ngư i Pháp chuyên v chi n tranh ðông Dương vi t: “M t nhóm ngư i nhìn ông như qu c vương c a m t nư c Vi t Nam tìm l i ñư c ñ o trung dung c a Kh ng T . Vi c t nguy n thoái v c a ông ñã ñư c lòng dân chúng. Ông tránh không t ra ñ ng h n v phe nào. Còn thái ñ c a ngư i Pháp? Bollaert t ra r t s t ru t. ông v n ti p t c các cu c m c c Hongkong. [6] Ngư i Pháp t v s t ru t còn B o ð i v n t ra v bí hi m. nói r ng hơn có ý ñ c a ngư i M mu n l i d ng Pháp suy y u ñ d n d n thay th Pháp bi n ðông Dương s m tr thành m t xích tr ng y u trong vành ñai ch ng c ng c a ðông Nam Á. ch m l i thì thành vòng tròn hoàn ch nh. Ông thương thuy t v i ngư i Pháp ñ tr l i n m quy n bính. trong 18 tháng n a. ông s cai qu n ñ t nư c cùng v i H Chí Minh? Philippe Franchini.. H Chí Minh cũng thay ñ i tuyên b trư c các nhà báo v tình tr ng c a B o ð i. V hình th c tư ng như c u hoàng còn ñòi h i cao hơn H Chí Minh năm 1946. sau m t th i gian dài M cũng không ch u v ng m t Hongkong v i ñ ngh l p m t chính ph g m các nhà chuyên môn hơn là ñ i di n các ñ ng phái. m c c r i tr v . m t khi b Trung C ng ñánh b t kh i l c ñ a Trung Hoa. m t ngày sau cu c g p Bollaert . không tr c di n công kích cá nhân H Chí Minh.. Ai cũng bi t hai ngư i ñ u có chung m t nguy n v ng mu n cho ñ t nư c ñư c ñ c l p dân chúng ñư c sung sư ng.kèm theo là quy n l i trong chính ph bù nhìn tương lai. Riêng ñ i v i ông H . không bao gi B o ð i lên án. Bi t mình ch ng có h u thu n gì c a dân chúng nhưng ông bi t l i d ng s khó khăn c a Pháp trong vi c ñ i phó v i phong trào kháng chi n c a Vi t Minh. Ông không v i ñáp l i năn n c a ngư i Pháp. Ph i chăng. m t ngư i yêu nư c chân chính”.. tôi không thu c ñ ng phái nào!”. Nhóm khác thì xem ông là s b sung cho H Chí Minh. L p trư ng ñàm phán c a ông ñã b H Chí Minh c tuy t sau chuy n công cán c a ñ c phái viên Paul Mus ñ n khu kháng chi n. hình dung v m t nư c Vi t Nam lý tư ng” [5]. ông H Chí Minh nói v i S. Hãng thông t n Anh Reuter loan tin: B o ð i kh ng ñ nh: “Không bao gi tôi tr l i Hu ñ l p m t chính ph bù nhìn cho ngư i Pháp. Ông ta ch có tư cách ñ ng ra ñi u ñình khi nào ñư c Chính ph C ng hòa Vi t Nam y quy n”. B o ð i không ph i là không bi t m i s toan tính ñó. Ti p ñó là th t b i quân s trong tr n t n công quy mô Thu ðông năm 1947 vào chi n khu Vi t B c ñ ch p b t cơ quan lãnh ñ o kháng chi n. 7 tháng 12 năm 1947). các ñ ng phái lũ lư t sang Hongkong ngày càng nhi u. Có ngư i sang thăm dò. như M t tr i và M t trăng. Ngô ðình Di m. Ông s l i ch c v hi n nay. Quan h tay ñôi gi a nhà cách m ng lão thành H Chí Minh và c u hoàng B o ð i lưu vong th là tan v chăng? Không hoàn toàn như v y. Tháng 11 năm 1947. ñ như ng ch cho Léon Pignon. B o ð i lên ti ng Hongkong trong m t cu c tr l i ph ng v n: “N u toàn dân Vi t Nam ñ t lòng tin vào tôi [. nhưng con ñư ng ñ t m c ñích khác nhau. ông không l n ti ng ñ kích ch ñ Dân ch C ng hòa ñ i phương. Tôi không ng h cũng không ch ng l i Vi t Minh. S ngư i l i cũng không ít. ñ n 15 tháng 9 năm 1948. m t khác t n công tri t ñ vào các nhân v t thân c n c a ông.B o ð i (ngày 6. có dư lu n cho r ng c u hoàng giao thi p v i Pháp là có s th a thu n v i H Chí Minh.107 - .. Nam B ph i tr v lãnh th nư c Vi t Nam không c n trưng c u ý dân. dù cho có thay ñ i n i các th nào ñi n a. Ông bình th n ch xem tình hình phát tri n ra sao r i m i t thái ñ d t khoát. r i sau ñó. Các ñoàn ñ i bi u các phe nhóm. gi ng như âm và Dương. M c dù lên án ch nghĩa c ng s n. ông ñã nh n n n ñ c l p t tay Nh t ñ r i m y tháng sau l i trao l i cho Vi t Minh. T căn c kháng chi n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch c ch n. Dù n i các thay ñ i. ông l i tái di n l p trò này. Ngày 5 tháng 7 năm 1947. Chính ph Vi t Nam.] tôi s sung sư ng tr v ðông Dương. Robert Schuman thay th Paul Ramadier ñ ng ñ u chính ph . t i Hongkong. l i s ng khác nhau. H Chí Minh kiên nh n ch ñ i k t c c các cu c thương thuy t gi a c u hoàng v i Pháp r i m i t thái ñ d t khoát. Nhân v t thân c n ch không ph i ông. Trong dân chúng nh t là trong vùng Pháp ki m soát. tr l i . như năm 1945. Ehe Maissie phóng viên hãng thông t n M International New Service M . như ñ ñính chính: “Ông Vĩnh Th y là c v n trong Chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñã tuyên th trung thành trư c Qu c h i. Tôi th y ông H Chí Minh là m t con ngư i tài năng. B o ð i cao gi ng ñòi Pháp ph i trao tr ñ c l p. Có l như th là khôn ngoan. m t m t duy trì B o ð i trong cái v th kỳ qu c “c v n t i cao”. Nhưng cu c m c c v n chưa ngã ngũ. công nh n n n th ng nh t. Hơn n a trong các phe phái ñang ve vãn. Là ngư i c a M t tr n t p h p bình dân (MRP do De Gaulle sáng l p) chính ph Pháp ngày càng ng sang h u. Là m t ngư i không kém thông minh. có phái b o hoàng mi n Trung.

Lê Văn Ho ch v.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment các nhà báo H Chí Minh tuyên b trư c các nhà báo có tính răn ñe: “. y u m m. Nhi u cu c h i ñàm ti p theo ñi ñ n th a ư c H Long. Cu i cùng. vì r i lo n tâm th n. không gi u s b c mình trư c tính thi u thi n chí. th ng nh t bao gi cũng là v n ñ gay c n trong ñàm phán. H ch trương khôi ph c ch ñ quân ch An Nam. g n gũi v i dân Sài . v a ký t t xong B o ð i tuyên b bác b th a ư c.108 - .. Nhưng l lùng thay..Vi t. có nghĩa là chính th c hóa s th ng nh t c a Vi t Nam. gi i h u trách chính tr Pháp vô cùng th t v ng không tìm ñư c ai có th thay th B o ð i m c dù h không ưa B o ð i n a. m t b n ngh ñ nh thư quy ñ nh nh ng ñi u Pháp s n sàng dành cho Vi t Nam và nh ng ñi u B o ð i có th ch p nh n. C u hoàng ph i th a nh n sai l m c a b n thân. Ông già t ra là con ngư i d thương. Ngư i ta b ng nh n ra B o ð i hóa ra không ph i là con ngư i d b o. bao vây cho nên c v n có th nghe nh ng l i h a h n suông c a b n th c dân Pháp mà ñi g p chúng. Còn B o Long. Bà không tr l i. Gi ñây. t nguy n rút lui kh i chính trư ng ñ m ñư ng cho s hòa h p chân thành v i nư c Pháp” [8]. Sau cu c g p V nh H Long. Duy Tân. có hành chính riêng. ñ c l p trong suy nghĩ và hành ñ ng hơn là nh ng nhà ch c trách Pháp ñã hình dung v ông. t Echo du Vietnam ti t l âm mưu: “M t k ho ch x o quy t do H i thu c ñ a trình bày. l ch s . chính là ngư i M ñang mưu mô n m con bài B o ð i. S ng bên ông còn có m t Công chúa. Nhưng ph m vi quy n l c c a chính ph trung ương c a B o ð i ph ng ñư c bao nhiêu ngoài các thành ph th tr n và d c ñư ng giao thông do Pháp ki m soát và b o v còn g n như toàn b vùng r ng núi và ph n l n nông thôn mênh mông ñ u ñ t dư i quy n c a chính ph kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o. kèm theo là ý chí và lòng kiên nh n. Ngư i ta th y ông t ra c ng r n. hơn n a không ph i là m t tên bù nhìn ñã bán mình cho qu . mu n ông ñ c l p v i Pháp ñ v a làm suy y u th l c Pháp ðông Nam Á. Nhưng Vua Thành Thái ñã ñư c phép v s ng gi a Sài Gòn.”. Chính ph Pháp ñã nh m chăng? Ông ta có th c s ñ c l p trong hành ñ ng không hay do m t s c v n có nh hư ng ñi u khi n ông trong bóng t i như th i kỳ Hu ông d dàng tuyên b thoát ly quan h v i Pháp. Tháng tám năm ñó.. nh n s b o h c a Nh t ñ r i l i nhanh chóng thoái v và làm c v n cho chính ph H Chí Minh. v ñ t li n ph c v quân ñ i nư c Pháp t do. L i ñ n ñ i này sau ñó ñã không thành s th t. Sau nhi u cái b t tay. nhưng quân ñ i và ngo i giao v n dư i quy n Paris. Như v y là nh ng bi n pháp trên g n phù h p v i ch th c a chính ph Pháp trao cho cao y Bollaert sáu tháng trư c ñây. Chính ph và nhân dân ta r t mong c v n Vĩnh Th y không có nh ng hành ñ ng trái ngư c v i nh ng l i th trư c T qu c và trư c ñ ng bào trái v i nguy n v ng c a dân t c” [7]. toàn di n còn Pháp ch nhân như ng cho Vi t Nam t do dư i s giám sát c a Pháp còn v n n m ch t m t s lĩnh v c.. tr thành ñ a ñi m ưu ái cu c tái h p Pháp . qu c ca c a Vi t Nam. r ng rãi hơn nh ng ñi u dành cho H Chí Minh h i ký hi p ñ nh sơ b tháng 3 năm 1946. hai bên ñi ñ n th a ư c H Long d ki n Vi t Nam ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. ai m i là ngư i không khoan như ng và khôn khéo? Ph i chăng sau lưng ông ta. V phía Pháp cũng v y. C v n Vĩnh Th y xa không kh i b nh ng thám t Pháp như b n Cousseau bưng bít và nh ng ngư i vô s như Nguy n H i Th n. M t tháng sau. mùa hè năm 1947 ñang s ng dư i s chăm sóc yêu thương c a bà ngo i t i ðà L t. N u c v n Vĩnh Th y bi t rõ tình hình trong nư c thì ch c c v n không b chúng l a b p. và thái ñ không khoan như ng c a ông.v. Ông vua b h b này là ai mà ph i c u c nh ñ n như th nh . c nh sát riêng. Phe b o th không mu n nghe nói ñ n th a ư c v a ñư c ký k t. L i th nh c u y và nh ng bàn tán thêu d t ñã khi n ngư i ta cho r ng ngư i Pháp ñang nghĩ ñ n vi c tìm ki m con bài thay th B o ð i. v a ti n t i xây d ng m t chính quy n tay sai ñ m nh làm rào c n ch nghĩa c ng s n châu Á. Chính cô này ñã thông báo cho cao y bi t nguy n v ng c a cha cô mu n ñư c s ng nh ng ngày cu i ñ i t i quê nhà. B o ð i ñòi ñ c l p hoàn toàn. Bà không tr l i nhưng cũng không c i chính. Ph m vi và s lư ng c a các lĩnh v c y gi m d n trong quá trình thương lư ng.. v i c nh quan hùng vĩ và trang nghiêm ñư c t o thành b i nh ng ñ o nh kh c h a trên b u tr i. thành ph c a ông. Ngư i ta nh c ñ n vua Thành Thái năm 1910 b bu c ph i r i kh i ngai vàng và xu ng tàu ñi ñày ñ o Réunion. V a m i ký th a thu n xong bư c ñ u ñã ph i tay ngay. ông ñã ch ng ki n con ông. ñ ngh bà ñưa con trai bà mư i ba tu i lên ngôi. ñài phát thanh Vi t Minh phát t Hu m t cái tin khá l lùng. sau s ki n H Long. Bollaert c g ng thuy t ph c B o ð i ch p nh n tr v nư c và ñ ng ñ u chính ph .. V nh H Long. la l i r ng ông ñã b l a. T i ñây. r i kh i ñ o. ði m n i b t quan tr ng là chính ph trung ương có quy n l c trên toàn b ñ t nư c g m c Nam Kỳ. Có th kh i ñ u b ng m t cu c thoái v tr ng th c a B o ð i như ng ngôi cho con trai. Các nhà thương thuy t t Paris sang. ð c l p.. M t nhà báo h i c u Hoàng h u Nam Phương lúc ñó ñang ðà L t: “Có ph i con bà s p lên ngai vàng không?”. thu t l i m t bài ñăng trên báo Continental Daily Mail ra ngày 25 tháng 7 năm 1947 t i London: “Các nhà ch c trách Pháp ñ n thăm c u Hoàng h u Nam Phương. nhưng v i ñi u ki n th ng nh t và ñ c l p ph i ñư c b o ñ m. Trong lúc các v khách Pháp gi i thích thì bà ñ n trư c ñàn dương c m th n nhiên chơi bài Ti n quân ca.. ch ngày v Hu .

ch m d t m i mưu mô. T i Hongkong. nên sau nhi u ngày. T nay trên ñ t Pháp bà Nam Phương ch có th bi t qua loa tình hình trong nư c nh nh ng lá thư c a bà ch ru t là bà bá tư c Didelot l i Sài Gòn k nh ng chuy n l t v t cho bà. Gián ti p và tr c ti p ngư i Pháp ñã giúp ông tr l i cu c s ng sung túc. g n b bi n cách Hongkong ñ hai mươi cây s ông có m t ban thư ký riêng giúp vi c. Không bao lâu sau ñó bà Nam Phương và các con r i Hongkong sang Pháp. Li u ông có bi t chơi canh b c cu c ñ i này không hay trái l i ñ cho ngư i Pháp hay Vi t Minh chinh ph c. Nơi ông là m t tòa nhà r t ñ p theo phong cách ki n trúc Anh. Gi i pháp B o Long. William Bullit.ch B o ð i . bá tư c Didelot l i ðà L t.. Trong H i ký Con r ng An Nam ông vi t: “Riêng tôi. Có l ch có mình tôi nh n th y tính ñ i di n chính thông này. Quân Pháp ch chi m ñư c các thành ph . ***** Anh r bà. Nhưng v n ñ ch d ng l i ñó. Ch c ch n là nh ng ai không ph i là dân Vi t Nam thì không c m nh n ñư c ñi u ñó mà tôi cũng không th thuy t ph c ñư c h . tóm l i là ñòi cho ñư c ñ c l p [9]. h p v i trình ñ c a h . cũng không th vi n ra ngay t ñ u. ông ñư c m t kho n ti n tươi ñ n m t tri u ñ ng ðông Dương. M ng ði p và các cô gái tr khác t m lánh m t. Ph i t m d ng l i Bangkok ch kh c ph c nh ng tr c tr c k thu t c a chi c th y phi cơ. T i Pháp. là Con Tr i. m nh m hơn m i lu n c chông l i tôi. Vi t Minh v n thi hành chính sách vư n không nhà tr ng nh ng vùng h t m rút ñi. Ông tr l i cu c s ng xa hoa giàu có. c u ð i s M t i Pháp ng h gi i pháp B o ð i. kỳ di u bên c nh cái nghèo nàn c a ðà L t. Lúc ñ u ch là s tò mò. tàu th y và ti n b c. C nhiên bà và các con ñáp máy bay Anh ñ t i Hongkong g p ch ng. v i vô vàn ánh sáng. h ch ñưa lý l gi a con ngư i v i nhau. th tr n. truy n ñơn dán trên tư ng yêu c u B o ð i tr v nư c n m quy n bính. ngay c tính ñ i di n c a tôi cũng còn ph i bàn cãi. Sau khi bán tài s n riêng Hongkong c ng v i ñ ñ c và ôtô. T tháng 12 năm 1946. Nó không th ñư c xem như m t lu n c trong m t cu c ñàm phán ngo i giao. m con bà Nam Phương v Cannes. v i s tr n l n gi a s c s ng và s h n ñ n. b n mươi ngàn ngư i t h p trư c c a Ng Môn yêu c u Hoàng ñ B o ð i tr v nư c n m quy n bính. chi n tranh lan r ng kh p c nư c v i m c ñ ngày càng kh c li t. L n ñ u tiên chúng nh p vào m t thành ph như th và không th quen ñư c v i chi u cao c a nh ng nhà ch c tr i. ông ta s có th nh n ñ nh ñúng ñ n. ðó l i là lúc c u Hoàng h u Nam Phương quy t ñ nh r i kh i Vi t Nam. Cu c s ng v ch ng m i g p l i nhau ñư c ñ t lên hàng ñ u. Ngày 12 tháng 8 t i Hu . Lý L Hà. Lũ tr ôm hôn các anh em h và sau m y gi bay ñã phát hi n ra th gi i hi n ñ i. Ngư i M gia tăng áp l c. B o ð i có v như t tin. Cu c s ng d dãi. nơi có tòa lâu ñài Thorenc tráng l ñư c dành cho c gia ñình.. sau sáu năm xa cách. nh ng ngư i ñôl tho i v i tôi không th hi u ñư c. M t th i gian. C u hoàng khác nào m t k ñang ñánh b c trong khi nh ng ngư i ng i ch u rìa và nh ng tay ñ ng ngoài cá cư c v i nhau v cơ may ñư c. Trong m t b c thư vi t cho con gái .ông ta không ph i là m t vĩ nhân cũng không ph i là m t th ng ng c nhưng n u ñư c bi t rõ tình hình.”. Pháp ñã tr l i) có nh ng bi u ng .. ch tôi là ñ i di n chính thông cho m t tri u ñ i. d n d n ông ñư c c m tình c a m i ngư i. ð u tiên ông ñ n Anh ñ ch a m t r i v Cannes nơi Nam Phương và các con ñang ñ i ông.lá thư b S ki m duy t gi l i ông nói v B o ð i: “Cha tin vào ông chú c a con . Thành Thái hay ai khác không còn ñư c m y ai nh c ñ n. M i ngư i chung quanh t v . M t ñi u ch c ch n là ph i thương lư ng. ông ñánh giá quá cao v v th “ông vua cu i cùng tri u Nguy n” c a mình. Ông s ng Stanley Beach nhưng thư ng hay ti p các ñoàn trong nư c ra Causeway Bay. Ông là con ngư i thông minh có nh n th c nhanh nhưng l i ham thích ăn chơi. Do không ñ phòng trư c nh ng h ng hóc. Khi tôi ph n ng hay t thái ñ . B o ð i hình như ñã thoát kh i c nh cùng qu n. Tuy nhiên nó v n hi n h u. v a kh n kho n yêu c u B o ð i ph i ñương ñ u v i Pháp. Vi t Minh ñã rút ñi. m i ngư i ñ u ph i chuy n sang ñi tàu th y cùng v i hành lý. th i ñó ngư i ta hay nói: trong tay tôi ch ng có gì nhi u. M t chuy n ñi v t v gian nan.. Th i gian ngày càng thôi thúc. Nhân danh chính ph M . anh r . Ánh ñèn nêông choáng l n. ñ ch th . tôi là ñ ng Thiên t . ngang t m v i h .. ông ta v a khuyên Pháp như ng b thêm n a trư c ñòi h i c a B o ð i. Bây gi Hà N i (.109 - . trong th i gian ñ u. ngay c Hu . cho h ngh t i Hongkong Hotel ho c Paramount hay Saint-Francis. ñ c trưng c a bán ñ o. Ông c u hoàng g p l i v con sau hai năm xa cách. Các phe nhóm ñ ng phái “qu c gia” .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Gòn. Nói như th là coi nh m t y u t ch y u. ít nh t trong m t th i gian. hay th n dân hình như ai cũng bi t rõ nh ng ch bài cũng như nh ng ñi m y u c a ông. thua..”. B o ð i ph i b t ñ n ti m nh y Paramount và nh ng sòng b c khác. Ông ñi châu Âu. ñư c Tr i giao s m nh tr vì th n dân. còn vùng nông thôn mênh mông vùng r ng núi hi m tr v n n m trong tay Vi t Minh. Trư c ñây m t s ngư i ng h ông thoái v và h p tác v i H Chí Minh cũng là ñ c u vãn v th c a h . tôi c m th y r t tho i mái. Ông ta hay b m t s ngư i có ñ u óc v l i ph nh ph và ch u nh hư ng c a h .

Con Tr i B o ð i luôn mu n ñ ng trên m i cu c xung ñ t ñ ng phái. ông s i bư c bên c nh bà hoàng r t tr ñ p. nhưng trong lúc chi n tranh ñang ti p di n ác li t mà l i ñi ñàm phán ñ ch m d t chi n cu c thì ñâu ph i là m t vi c t m thư ng. Bên kia ñ i dương chi n tranh ngày càng d d i. Văn phòng Qu c trư ng v n ñóng ðà L t vì ngư i Pháp dùng d ng không ch u giao dinh Norodom. B o ð i v n cho phép và còn mong mu n ñư c m i ngư i “tâu Hoàng thư ng” ho c “tâu B H ”. Nhưng không. Có l ông cũng bi t ông ch ng có h u thu n gì ñáng k trong nư c. Sau này khi hòa bình ñư c l p l i. công b m t “t m ư c” (modus vivendi) theo cách c a ông. có phong thái r t “Paris”. Cu i cùng T ng th ng C ng hòa Pháp Vincent Auriol và B o ð i ký th a ư c 8 tháng 3 năm 1949. Vi t Minh v n tr v ng các vùng nông thôn. Tôi ñã d m t b a ñi m tâm r t sang c a ông. Bên Trung Hoa. T i Nam Kỳ. Ph i ký k t. Ông cũng bi t ph i ñi nh ng nư c c cao. Tuy nhiên cu c ñ u tranh c a ông không vô ích. th a ư c m i ch ng thay ñ i ñư c bao nhiêu tình hình ñang di n ra. Nhưng l i m t l n n a. m i l n l i ñánh d u b ng nh ng tuyên b l c quan nhưng không có hi u qu gì. ngư i c a B o ð i. cư i nho n d dành. Chưa gi i quy t ñư c gì c . nên ph i l p riêng m t h th ng kho xăng d c ñư ng t Cannes ñ n Genève. tránh né. Nhưng là ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. Ngư i ta nhanh chóng th y rang duy ch có c u hoàng B o ð i là có th kh ng ñ nh quy n l c c a mình và ch có ông m i là l c ñ i tr ng c a H Chí Minh. thì ông l i l n khân. C u hoàng s tr v nư c. c nh quan hùng vĩ c a v nh H Long ñư c ch n làm ñ a ñi m l ký k t. giúp ông có ñư c có m t kho ng cách v i nh ng ngư i ñ i tho i. nhưng ông B o ð i cũng không b l d p Genève ñ s m thêm nhi u b cánh m i. Có l ông ch thèm mu n gì hơn v th hi n nay c a ông. quân c ng s n c a Mao Tr ch ðông ñang th ng như ch tre. t o v n chính tr hào nhoáng bên ngoài cho ông trư c h t vì quy n l i c a chính h . Ông ñòi thêm các ñi u b o ñ m m i nh t là thu h i ñư c Nam Kỳ [10] (Nam Kỳ ph i tr vè lãnh th Vi t Nam). Nh ng cu c thương thuy t kéo dài b t t n. L n này ông ch làm công vi c giám sát t xa nh ng hành ñ ng ñ u tiên c a cái chính ph do ông v a d ng nên. ph i l y lòng b ng nh ng cái cư i n . M c dù tình hình lúc này nghiêm tr ng. Ngư i M càng s t ru t. ðó là quy ch cu i cùng dành cho Vi t Nam. Và th là ra ñ i m t chính ph tàm t m có quy n l c c nư c dư i quy n c a Th tư ng Nguy n Văn Xuân. ð c phái viên c a t Combat (Chi n ñ u) vi t: Nh ng cu c thương thuy t v i ông Bollaert ch ng ñi ñ n ñâu. Tình hình nhanh chóng ch ng t r ng ch có c u hoàng B o ð i m i có th kh ng ñ nh ñư c quy n l c c a mình và ch có ông m i có th ñ i ch i ñư c v i H Chí Minh. có s ch ng ki n c a B o ð i. Th i gian thúc bách l m r i. nâng giá lên mãi. Ph i tr i th m ñ ñ ông lên máy bay v Sài Gòn. Ph i c u kh n van nài. tay ñút vào túi chi c áo choàng màu nâu nh t. càng không ñ s c ch ng l i kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o nhưng ñã ng p sâu trong cu c s ng phù phi m hư ng l c. M i l n thương lư ng l i ñư c thêm m t chút n i r ng quy n t tr cho Vi t Nam ngay c t “ñ c l p” cũng không còn là ñi u c m k n a. không bán ngoài th trư ng t do. L n này ông ch n ñư ng ñ n Cannes trên m t chi c xe hơi ñ c bi t. nhưng c hai bên Pháp và Vi t ph i c cùng s ng chung v i nhau. M t l n n a. ñó là chi c Gordini. m t sĩ quan do Pháp ñào t o. ð u năm 1949. Nhưng trong khi ch d i. nhân dân s b phi u l a ch n ch ñ chính tr cho mình. Báo chí ph n n . xài xăng pha octane v i t l cao. tư ng trưng cho quy n l c c a Toàn quy n ðông Dương cũ cho Qu c trư ng Vi t Nam. Như m t trò phù phép. B o ð i còn mu n ngư i Pháp ph i van nài hơn n a. v i ngôi bi t th ñ p ñ Hongkong. ngh vi n cũ c a thu c ñ a t y chay chính ph Nguy n Văn Xuân. không mu n d n thân vào th c ñ a. B o ð i s không tr l i làm Vua mà là Qu c trư ng Vi t Nam. M t khác quân Pháp không có ý ñ nh gi tr n quy n l c c a mình.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment tâng b c ông. Các dân t c mi n núi ñư c hư ng t tr nhưng ñ t dư i quy n tr c ti p c a B o ð i. ông không th lùi ñư c n a. M i l n tư ng như ông ch c ch n nh n l i. dư ng như B o ð i nghe theo l p lu n c a nh ng ngư i thân c n ñang bu quanh ông. b nhi m các th hi n cai tr ba “kỳ”. g i là “Hoàng tri u cương th ”. Sau này khi v nư c. B o ð i ra v m t con ngư i kỳ c c chưa t ng th y bao gi . Chi c xe có t c ñ nhanh. tr l i các nhà báo. Th tư ng Xuân là m t bên ký k t dù ch là ký t t hi p ư c. mà Genève là m t ñ a ñi m lý tư ng cho các cu c m c c ngo i giao. t o m t s c c vũ m nh m cho kháng chi n Vi t Nam. B ng m i giá ph i d ng lên m t chính ph ñ chiêu h i t t c nh ng ph n t “qu c gia” ch ng c ng s n. t khi tr l i giàu có. m t nư c trung l p truy n th ng. các nhà ch c trách ñiên ñ u. Còn ông Hoàng ñ này c làm cao. Báo chí không ti c l i ca ng i th a thu n ñ t ñư c công nh n Vi t Nam ñ c l p trên gi y tr ng m c ñen. Báo chí cánh t m t l n n a ñưa ra hình nh v ông như m t k trác táng ích k . Nhưng l n này. Tháng 1 năm 1948. Còn thái ñ c a chính ph kháng chi n H Chí Minh? Ngày 25 tháng 1 năm 1949. H Chí Minh nói: “Ông Vĩnh Th y ñã th trung thành v i T . tòa lâu ñài xinh x n Cannes. im l ng. Tóc u n. T i sao ông l i ch n Th y Sĩ. trong khi ch ñ i tình hình ñư c c i thi n. mà không quy t ñ nh vào cu c. ông tài tr cho nhãn xe này. leo lên c p thi u tư ng.110 - . Tóm l i là chính ph trung ương c a tư ng Xuân ch ng cai tr gì h t. ông ñi g p cao y Pháp Genève. Nhưng không l p l i n n quân ch .

m t phiên tòa ñ c bi t c a Tòa án quân s ñã tuyên án t hình v ng m t Vĩnh Th y v t i ph n qu c. 562. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. 1995. trang 310.. bán nư c thì ông y s b t i ph n qu c như nh ng k ph n qu c khác” [11].. t p 5.. “B n ký k t 8 tháng 3 ñ i v i nhân dân Vi t Nam ch là t gi y l n. H Chí Minh tuyên b d t khoát: “Chúng tôi không c n gì ñ n b n bù nhìn. sau ñó Ngh vi n Pháp s h p pháp hóa yêu c u ñó [11].. Steele. Ch có bù nhìn và ph n qu c m i ng h B o ð i” [14]. [8] CAOM. trang 220. [12] [13] H Chí Minh toàn t p.Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) . tr. 1995. Nhà nư c . [6] H Chí Minh toàn t p. t p 15. t p 5. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. t p 5. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Qu c. N u ông y cam tâm buôn dân. [9] CAOM. 2/4/1947. h i dân và làm tay sai cho Pháp. [3] Paris Presse. Ch trương x công khai t i bán nư c c a B o ð i ph n ánh thái ñ c a chính ph kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o th hi n qua m t lo t các bài báo và tuyên b chính th c c a H Chí Minh lên án B o ð i bán nư c. . bình lu n v b n ký k t 8 tháng 3 gi a B o ð i và Pháp. H Chí Minh kh ng ñ nh: “Ông ta ñã t cách ch c y r i” [12].. SPCE 376. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. 1995. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Vĩnh Th y làm tay sai cho th c dân là m t tên ph n qu c. SPCE (Service Presse Corps Expéditionnaire . ch ng l i kháng chi n. 694. t i căn c kháng chi n c a Liên Khu III. h u ng n sông H ng. ðó là s th t. Chính ph Vi t Nam s th ng tay tr ng tr nh ng tên Vi t gian ñ u s ñã bán nư c buôn dân. t p 5. tr l i phóng viên hãng thông t n Anh Reuter h i v ông Vĩnh Th y có còn ñư c coi là c v n t i cao trong chính ph n a không. báo New Herald Tribune.1988.ðông Dương.. H Chí Minh tuyên b . tr. Ngày 2 tháng 2 năm 1949. Vĩnh Th y cam tâm bán nư c. t p 5.” [13]. [1] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp . [2] CAOM.V Á .S M t thám...285. Le Dragon dAnnam (Con R ng Annam) Nhà xu t b n Plon. [4] B o ð i. tr l i nhà báo M A. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . [5] Philippe Franchini: Les Guerres d’Indochine (Các cu c chi n tranh ðông Dương). Hai tháng sau. Cũng vào th i gian này. Vĩnh Th y tr v v i 10. [10] Ông ñòi h p H i ñ ng qu n h t Nam Kỳ bi u quy t ñòi tr v v i Vi t Nam. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. v i nhân dân và Chính ph . Paris. Nhà xu t b n Pygmalion.T p C v n chính tr s 2. [7] H Chí Minh toàn t p.. 1995.H sơ 376. Th th ng nh t và ñ c l p gi hi u y ch ng l a b p ñư c ai. 581.000 vi n binh Pháp ñ gi t h i thêm ñ ng bào Vi t Nam. ð u tháng 10 năm 1949.111 - . [14] H Chí Minh toàn t p.

r i tòa bi t th Cannes. nhanh chóng hòa nh p v i t p th . d dang. r i rác nh ng cánh bu m tr ng. áp d ng nh ng phương pháp gi ng d y hi n ñ i. ñư c c u bé chăm chú theo dõi.112 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 25 Phaàn III – Trôû veà Daniel Grandcleùment T lâu ñài Thorenc nhìn ra c nh quan tr i r ng dư i m t B o Long gi ng như Nha Trang. m t cách tr nh tr ng. nh ng canô máy. nhi u chocolatte hơn. song tư c v Hoàng t k nghi p cũng cho c u ñư c hư ng m t s ñ c quy n: M i bu i sáng c u ta ñư c t m nư c nóng trong khi các b n cùng l p ph i t m nư c l nh. Các b n thân trong l p k l i r ng tâm trí B o Long luôn b ám nh xót xa m i khi nh l i nh ng c nh hoàng cung Hu ngùn ng t cháy r i trong khói l a bom ñ n. Bà Nam Phương r t hi u tính n t bư ng b nh khó b o c a con trai ñ u lòng nên bà hy v ng h c trư ng này con bà s tr nên thu n th c hơn. không quen khí h u khá kh c nghi t c a vùng núi Pyrénées. quanh các ñ nh núi ñ i vùng tây-nam nư c Pháp ñ u ng p bóng thông reo. nơm n p lo s trong ti ng rít c a ñ n trái phá vút mái nhà. Th i gian ñ u các th y cô giáo và b n h c lúng túng không bi t xưng hô th nào cho ph i v i tư c v cao quý c a B o Long? Không l m i l n l i xưng hô Hoàng t B o Long. Trên ñ t nư c thanh bình như nư c Pháp năm 1948. tuy nhiên nhi u l n ñ ng hàng ñ u trong b ng t ng x p h ng. còn ñây m t tòa bi t th nguy nga không kém. hơi bu n. Nên chăng ch g i là Nguy n? Vi t Nam các vua thu c tri u ñ i cu i cùng cũng như có nhi u ngư i dân thu c dòng h Nguy n. Cũng may là nhà trư ng có ñ u óc thoáng. ð u tháng 1 năm 1948. c t ng như ti ng Hy L p c . Phương pháp gi ng d y và giáo d c c a nhà trư ng r t ñư c tín nhi m ñ n m c sau này có nhi u gia ñình quy n quý Vi t Nam g i con ñ n theo h c. ñư c g i kín ñáo hơn là “lâu ñài Thorenc”. B o Long theo m t ngư i c u. Gi ng ph n ñông các thanh niên h c sinh th i ñó thư ng hay ưu th i m n th như m t căn b nh th i ñ i. e không h p v i khung c nh h c ñư ng dư i ch ñ c ng hòa ñã g n hai trăm năm tu i Pháp trong khi v danh nghĩa ch ñ quân ch nhà Nguy n Vi t Nam cũng ñã cáo chung ñư c g n b n năm r i. Ngư c l i v toán và các khoa h c t nhiên thì k t qu bình thư ng.. gi i văn chương. m t th ng c nh trên b bi n mi n Trung nư c Vi t. em c a Nam Phương. ñư c Nhà th Công giáo b o tr . Gi ng như ðà L t.có sáu h c sinh thì b n ngư i khi ra trư ng tr thành tu sĩ. c ng ra vào tòa bi t th uy nghi. B o Long c m th y cô ñ c. xuyên qua mi n nam nư c Pháp còn ñ y d u tích chi n tranh ñ ñ n Pau nh p h c. nhưng trong ban tri t h c . An ninh Cannes ñư c b o ñ m. k lu t r t nghiêm kh c. B o Long hòa nh p ñư c ngay v i các b n tuy cùng l p nhưng nh tu i hơn mình. ðư c cái c u ta thông minh. Ngư i ta gi i thích lý do nh ng bi t ñãi y: B o Long là ngư i t x nhi t ñ i ñ n. có v trí tương t như trên b bi n Nha Trang. hay nh ng ñêm ng dư i t ng h m nhà băng ðông Dương. ñó ch là cơ s t n cư th i chi n c a trư ng chính Verneuil-sur-Avre. vì di chuy n. êm và thanh bình. Khác chăng là n i b t trên màu xanh lam c a v nh Cannes. g n Pau. m c d u t i Masslacq. quý phái. sau ñó là dư i ch ñ dân ch c ng hoà. Bây gi c u bé ch còn ch ngày t u trư ng. Cu i cùng ông . trên ñ nh ñ i chìa ra bi n s ng s ng m t dinh cơ ñ s mang tên “bi t ñi n B o ð i”. nghĩa là cho phép h c sinh phát huy tính ch ñ ng t qu n trong cu c s ng t p th ký túc xá dành cho con cái gia ñình giàu có t i mi n tây-nam nư c Pháp. Nh nhà. B o Long c g ng khép mình vào k lu t h c ñư ng. h t ðà L t l i Hongkong. Lùi d n vào dĩ vãng : nh ng k ni m không m y êm ñ m v nh ng ngày lánh n n s ng trong trư ng dòng chúa C u th Hu cùng nh ng l hành xác c a các th y tu. c n ñư c ăn nhi u c a ng t hơn. không quen t m nư c l nh. Nhưng l a ch n trư ng nào cho thích h p không ph i là chuy n ñơn gi n. gia ñình nào cũng có th bi t trư c. Chi n tranh k t thúc ñư c b n năm r i nhưng s con em các gia ñình l i v n ñông nên trư ng v n t n t i. theo h th ng giáo d c Anh. Cu i cùng. ch c ch n v i ñôi sư t ñá trang trí trên c t tr hai bên. trong tình th ñ y bi n ñ ng quê nhà vi c h c t p c a m y anh em B o Long cũng b ñ o l n. và năm ti p theo.. C u ta còn ñem chia b t cho các b n. nh các em ñang s ng Cannes v i m .sau này B o Long cũng theo ban này . B o Long luôn luôn có c m giác phi n mu n trong lòng. T i sao l i h c trư ng Roches? ðây là m t trư ng ñ ng ñ n. sáng d . ñó. Kh u ph n b a t i cũng ñư c ưu tiên: ñư c chia nhi u th c ăn hơn. Hai năm h c Hu hoàn toàn theo chương trình giáo d c Vi t Nam lúc ñ u là c a chính ph Tr n Tr ng Kim. nh ng chi c du thuy n yatch m nh mai. Nam Phương quy t ñ nh cho con vào h c trư ng Roches. ngày tr l i trư ng h c không ph i là m t s ki n b t ng . b h n sách v vì chi n s . C nh trí ñây g n như vùng Alpes. ngôn ng . vì ba năm qua. B o Long ñã sang tu i mư i ba. ði m n i b t cu i cùng c a nhà trư ng là m c dù trư ng này không thu c giáo h i qu n lý.

Th là m i ngư i Pháp ñ u bi t Hoàng t k nghi p c a Tri u ñình An Nam ñang t n n chi n tranh Pháp. ông Vĩnh Th y. có nghĩa là ng a. ðư c con trai h i ý ki n. Sinh ho t l p có trư ng l p ñi u khi n. tr m tĩnh. vùng Pyrénées-H .. Su t ngày ñêm. T Aurore (R ng ñông) ra ngày 4 tháng 3 năm 1950 vi t: “. Hai ngày sau có m t nhân ch ng nói: m t nông dân có tu i xác nh n có nh ng hi n tư ng b t thư ng xung quanh trư ng h c. l c lư ng ñang tích c c ng h “Vi t Minh” ch ng l i cu c chi n tranh tái chi m ðông Dương. qua ñêm ñó. ñã x y ra chuy n gì ñó.. trong lúc có ti ng ñ ng cơ c a m t chi c xe ñ n g n. Ph n x c a bà Nam Phương l n này ch ng khác gì th i Hu dư i bom ñ n m y năm trư c. Tan h c. v m t mưu toan có s dính líu c a ñ ng C ng s n Pháp. B o Long bu c ph i m t mình như ñi tr n. cu c s ng ñây ít sôi ñ ng hơn. R t ít ngư i bi t nơi c a anh. Ch ng có ai ch ñi m cũng không có s ñe d a th t s nào. s ng Hà N i. Th i kỳ h c trư ng Roches là bư c ñ u c a m t th i thơ u “bình thư ng” v i các b n h c. L n này không kỳ c c b ng trư ng dòng chúa C u th Hu năm nào. Chúng ñ n t Cannes trên m t chi c xe ôtô có bi n ñăng ký ñã b c nh sát phát hi n. Nh ng ph n t thân Vi t Minh âm mưu b t cóc Hoàng thái t ñ làm con tin. M t t báo c ng s n . tao. ăn thông v i bu ng bên c nh lúc nào cũng có m t viên c nh binh. T Le Soir còn ñi u tra và kh ng ñ nh S c nh sát Cannes ch ng bi t gì v chuy n này. Các c nh binh thay phiên nhau bám sát B o Long. c ñeo cà v t. l i ph i s ng v i các th y tu. M t ý nghĩ hơi kỳ qu c nhưng không có gì ác ý. Anh ñư c ñưa ñ n ch ng vi n dòng Benoit Madiran thu c Pyrénées. Philippe có ngu n g c Hy L p “hyppos”.H . súng ti u liên trong tay. nh c a B o Long trương kh p nơi. tr m t giai ño n ng n ñư c m i ngư i kính n khi cha anh. khi k l i chuy n cũ B o Long v n cho r ng ñây ñơn gi n ch là m t v vi c dân s thông thư ng c a b n lưu manh nh m ñòi m t món ti n chu c. Th tr n nh bé Masslacq sôi s c không khí c nh gi i.. tham d các trò chơi trên sân trư ng hay trên sân v n ñ ng và cũng như chúng b n anh b t ñ u có cu c s ng ít nhi u thoát kh i nh ng mưu toan chính tr t i tăm ho c liên quan ñ n cu c s ng cung c m. l i ném anh tr v v i nh ng quy ch kỳ qu c c a con trai n i nghi p m t v Hoàng ñ có tương lai không ch c ch n. M t chi c xe có ôtô c nh sát h t ng ñưa B o Long ñi kh i Masslacq m t cách tuy t m t. dĩ nhiên là không có chi n tranh. Tên ch ñi m nói rõ ngày gi s ti n hành v b t cóc. ñư c g i là “ñ i trư ng” . Các báo khác v n ti p t c lu n ñi u c a h . quá yên tĩnh là khác. B o ð i nói ñ n gi thuy t ph bi n nh t. làm cho c u ta b c mình. V y mà. anh không ra kh i phòng. Báo chí ra s c khai thác tin gi t gân này. Sau này ông k l i: tham d các nghi l tôn giáo cũng t a như ñi xem hát. c u. m t ngư i c m chi c ñèn tín hi u màu ñ . Còn ngày nay. Cu c b t cóc s gây áp l c bu c c u hoàng ph i rút lui kh i sân kh u chính tr . B o Long theo ñơn v b o v ñ n m t ñ a ñi m bí m t. H ñã ñánh tín hi u trong ñêm. C nh binh s c s o kh p nơi k c nh ng b i r m ñ tìm d u v t k tình nghi. ít k t giao v i b n bè. Ông già k r ng ñã th y hai ngư i.. hôm sau l i ñư c h t ng ñ n trư ng. v i tư cách c v n t i cao trong chính ph . ngư i kia c m ñèn tín hi u màu xanh. M t l n n a. Ph n l n các bu i chi u ñ u dành cho ho t ñ ng th thao.. dù không x y ra hay ch là b a ñ t. thư ng là cô ñơn. bi t chơi nhi u môn. Philippe ñ ñ t cho c u ta. duy ch băn khoăn m t n i là cái tên Philippe có v công giáo quá. B o Long ch có ba ngư i th t s g i là thân thi t [1]. Nhưng không ai nghi ng s th t v m t âm mưu b t cóc. M y ngày sau báo chí l i thay ñ i gi ng ñi u. ðư c h i ý ki n. Ch có ngư i c ng s n là không tin có âm mưu b t cóc. tóc ch i mư t.113 - . x y ra m t s ki n khi n tên tu i B o Long ñư c nêu lên trang ñ u các báo. . S vi c không có nhưng cũng có nh ng h u qu n ng n v sau.”. B o Long r t lơ mơ v ñ i s ng tôn giáo. Con trai bà không tìm ñâu ñư c s an toàn b ng gi a nh ng nhà tu hành.kh ng ñ nh: t t c ch là mưu toan ñánh l c hư ng chú ý c a qu n chúng lao ñ ng ñang ñ u tranh ñòi c i thi n ñ i s ng xã h i. Anh thích th thao. M t thi u niên m i 14 tu i nhưng ch ng ch c.B o Long ñư c lòng b n bè nên t l p ñ nh b c trung h c anh ñư c ch ñ nh làm trư ng l p. M t căn bu ng kín ñáo chung quanh trang trí toàn màu ñ c a chính ð c giám m c như ng cho anh. ch không ch ñích danh t ch c nào ch mưu nhưng ai cũng bi t trên chính trư ng Pháp th i ñó ch có th là “c ng s n”. hàng ngày tham d cu c h p v i các ông b trư ng trong chính ph ho c tháp tùng C H trong các bu i ti p tân. không ưa l i xưng hô mày. B o Long v h i l i m . B o Long ñã tr i qua m t th i niên thi u ñ y bi n ñ ng. M t s t báo còn nói B o Long sùng ñ o. c p m t thông minh. Ngày 4 tháng 3 năm 1950. m c qu n soóc ng n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment hi u trư ng ch n tên. T t c các t báo Pháp ñ u ñưa tin gi t gân: thái t B o Long b ñe d a b t cóc.. B o Long v n mê cư i ng a. không r i m t bư c. M t c nh binh luôn luôn ñi theo ñ b o v . Báo nào cũng nói ñ n ñ c ñi m r t rè. Nhưng không kh p v i th i ñi m và khác v i lo i xe mà c nh sát ñã tiên ñoán. Tóm l i. t như thư ng th y trong b n h c v i nhau trong trư ng. Không sao. cu i cùng c hai ñ u ñ ng ý.t Le Soir (Bu i chi u) . Tin m t báo t m t b c ñi n tín n c danh cho c nh sát bi t có m t nhóm ngư i Vi t c c ñoan âm mưu b t cóc con trai c a c u Hoàng ñ B o ð i. M t ñ i c nh binh trang b ti u liên ñư c c ñ n trư ng Roches túc tr c. B o Long v n là con ngư i có tính l nh lùng. m t âm mưu b t cóc. ðây cũng là ñ c thù c a nhà trư ng. l ng l .

tuy không x y ra. da và g ñánh vecni vô ích. anh lái m t chi c xe nh hơn là v a. ðám c nh sát hò hét h t hơi ñ ch y theo nhi u khi ph i mư n chi c xe 203 c a cha anh m i ñu i k p. quá l ng l . Nh có xe. Th là h ph i lái xe 100 km quay tr l i m i g p B o Long ñang rong ru i trên ñư ng v như không có chuy n gì quan tr ng x y ra. ðúng là mác Jaguar nhưng là Mark VII. ch trông vào th c hành. B o Long t c gi n ñòi ph i mang ñ i ngay. Hàng ngày anh chơi c “ñam” (c vua) ho c ngh ch ng m t p tháo ra. ăn chơi c ab . và quá nghiêm trang so v i tu i. Không may là viên sĩ quan h u c n ñư c giao nhi m v ñi mua xe l i nh m. M t chi c xe ki u Anh. l p vào kh u súng ti u liên c a ngư i c nh binh. chàng trai m i l n này mu n mơ tư ng nh ng chuy n di m tình cũng khó tr thành hi n th c. L m lúc v Cannes. anh ph i c ki m ch ñ xe ñi v i v n t c trung bình. anh v n ph i qua m t cu c sát h ch. Anh ñ y hai tháng. m t l i s ng ñã gây cho bà nhi u ñau kh ”. t t nhiên ch là nh ng sách sùng ñ o. mi n b c nư c Pháp. ng i ngay sau tay lái quá r ng v i kh ngư i. tránh cu c s ng phóng ñãng như cha tôi. sang tr ng nhưng ch ng ph i là xe th thao. Chi c xe ñang n m c a b n to l n. Kh i c n th tay lái và nh ng câu h i khác. kiên nh n. Ban ñ u. Ngư i thanh tra c nh sát cho anh lên xe công v ch y ñ n ñ u c ng và ch ñ t ra m t câu h i duy nh t: “Khi hai chi c xe ch y cùng chi u trên ñư ng. cho m van xin ñư c tr v cu c s ng bình thư ng như m i ngư i nhưng không ai tr l i. chán ng t. Chi c XK 120 ñư c ñưa ngay ñ n. th i gian câu lưu k t thúc. cách bi t v i th gi i bên ngoài. có gia nhân ñ y t . h u như không liên h gì v i ngư i xunh quanh. nhưng Normandie. ñ tú tài tri t h c. Cu c s ng ñ y bi n ñ ng như th nhưng k t qu h c t p v n xu t s c. M t hôm. dư i thuy n y-át. Anh ph i c ch u ñ ng nh ng bi n pháp che ch thái quá c a cha m t bé. tìm v trư ng cũ. dè d t. ñó m t thanh tra c nh sát ñã chu n b s n ch anh ñ n là trao anh gi y phép ñ c cách. M i l n c m tay lái chi c xe t c ñ cao. c nh sát v n giám sát ch t ch hành tr ng c a B o Long. ðây là sách h u như b c m trong tu vi n. chi m m t ch ng i cu i l p nhưng không ph i ñ nghe gi ng bài mà ch chăm chăm theo dõi nh t c nh t ñ ng c a thái t . anh cũng ñư c b t ng m t chi c ôtô làm quà sinh nh t tuy còn thi u n a năm n a m i ñ n tu i c m tay lái.. Anh tr nên ý t . các b n h c ng c nhiên th y hôm nào cũng có m t ngư i l n tu i có m t trong l p nhưng cũng quen d n. oai v . ít gi i trí. Anh ñã bi t lái ñâu. thông v i phòng ng c a B o Long. có máy bay riêng. có ôtô sang tr ng. Như m i l n anh b xa xe c nh sát h t ng ñ n vài ti ng ñ ng h . V l i. ñư c c nh sát trao t n tay. xe ñã ñâm vào sư n m t chi c xe ñi ngư c chi u. ðó là ư c mơ c a B o Long. Gia ñình chưa có nhà Paris. nhưng v n luôn luôn có c nh binh ñi kèm. Sau v âm mưu b t cóc. Ng i trong bu ng nhìn ra. m i kỳ ngh anh ñi v ñ u ñ n t Normandie v Cannes. anh ít giao thi p v i ph n . D u v y. May là không nghiêm tr ng cho c hai bên. ch có sách.114 - . M i khi B o Long ra . khi c nh sát ñ n Cannes trư c thì ñư c nhân viên c a lâu ñài Thorenc cho bi t thái t v n chưa v ñ n nơi. Th là xong. Khi anh ñang lúi húi ch a xe ñ ñi ti p. anh m c a xe. nhưng tu ng như không ham vui chơi ñàn ñúm. M t hôm.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment luôn tư th s n sàng. luôn luôn có thanh tra c nh sát bên c nh. th y các tu sĩ tr ñang chơi bóng pơ-l t r t mu n ch y ra nh p b n cũng không ñư c. May là không thi t h i l n. Anh n máy cho xe ch y. có c nh binh b o v . Hàng ngày ông theo B o Long ñ n trư ng. V a ra kh i c ng. T i sao l i 120? Vì ñó là chi c xe ñ u tiên c a xê-ri có th vư t quá v n t c t i ña m t trăm hai mươi d m/gi (t c hai trăm cây s /gi ).. neo Monte-Carlo. Vì th . Thư ng ch có m t nhân viên ñư c phân công luôn luôn kèm sát thái t ñ b o v . l nh lùng. anh ñư c ñưa v Masslacq. N ng ba t n. trên quãng ñư ng g n Aix-en-Provence. Anh vi t hàng ch c lá thư cho b . n i ti ng thanh l ch v i công su t ñ ng cơ mang nhãn hi u Jaguar XK 120. Trong hai năm anh gây ra mư i hai v tai n n. m c dù Cannes là c m t th gi i ăn chơi. thi u th n m i th . Mư i b y tu i. B o Long s ng như cô ñ c. ðó là thanh tra T ng nha tình báo Chabrier. N u không k s có m t c a ngư i b o v này. có th nhanh chóng can thi p khi có chuy n. Dù sao. chưa qua m t l p h c lái. Qu th t là li u? Sau hai tháng. Anh ñ c sách. xe b h ng khi vư t qua m t ch ngo t. ñ n m t giao ñi m thì chi c xe nào ñư c ưu tiên?” B o Long tr l i luôn: “chi c ñi bên ph i!”. Tính tình anh tr nên quá ñi m tĩnh. B o Long ñã có gi y phép lái xe làm s n. m t chàng thanh niên m i ñi tu lén ñưa anh ñ c m y t p thơ tình c a Claudel. Trên chi c thuy n y-át cha anh m i mua. Trái ngư c h n v i cha. Sau này tôi m i hi u. anh b c b i vì không th tham gia vào cu c s ng vui v . Không b n bè. k lu t kh t khe. thì chi c xe c nh sát bám theo. trên xe có hai ngư i c vun vút ch y mi t v phía trư c nên không nh n ra chi c xe Jaguar ñang h ng máy n m bên l ñư ng. cũng v n là cơ s c a trư ng Roches. Sau này B o Long k l i: “Tôi ph i s ng ngăn cách v i th gi i xung quanh. dành cho con trai Hoàng ñ An Nam do nư c c ng hòa Pháp b o tr . ðó là m t chi c xe ñ p và dài. chính m tôi mu n tránh cho tôi kh i b nuông chi u quá. Ông ng luôn phòng li n k . Tóm l i tôi không bi u sao ngư i ta l i b t tôi s ng trong ký túc xá trư ng trung h c Roches.

cũng không có ngh hè. ñám ñông xì xào khi ñoàn xe ñi qua. Chabrier cũng ph i theo v . m i ngư i ñã nh n ra. ngư i ta th y ông ghì ch t tay lái chi c xe 203 bám theo xe c a B o Long. su t t khi h c l p ñ ngũ ñ n khi h c h t ñ nh t trung h c r i ñ tú tài tri t h c. Nh ng hôm B o Long lái xe ñi chơi xa. m i l n B o Long ra ngoài hay ñi xem phim ngoài r p cũng v n có m t c nh sát kín ñáo theo anh vào phòng chi u ng i cách xa vài mét. ñôi khi ph i mư n chi c Talbot trong s các xe c a c u hoàng ñ làm nhi m v h t ng. B o Long. Anh g n gũi và t thái ñ thân tình v i h . Cũng không m t ai chú ý ñ n s có m t c a ngư i c nh sát m c thư ng ph c lúc nào cũng l ng nh ng bám theo anh. v kinh t mà ch c là ch ng hi u gì h t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ngoài.115 - . ð tú tài xong. Công chúa nào mà tùy tùng ñông th . còn thêm ch h u phòng tr tu i và bà qu n gia. m c dù m i làm quen cũng ñã lư t r t c . Nhưng khi anh v ngh v i gia ñình Paris. trong lúc ph n l n các b n h c cu i tu n v gia ñình. Tuy nhiên. ð i này thư ng dùng m t chi c ôtô t c ñ cao. mi n b c Pháp. ch ng khác nào m t cu c ñua ôtô. Nh ng chuy n ñi theo như v y quá bình thư ng ñ n m c trong gia ñình ch ng ai bu n ñ ý ñ n nh ng hình bóng quen thu c và cũng ch ng ai nh ñ n tên tu i tính tình c a các chàng c nh sát m n cán ñó. Còn các giáo sư ch c m ñ u gi ng cũng ch ng ai bu n bi t ñ n danh tính c a chàng thanh niên châu Á hay v ng m t trong các bu i th c hành. ðó là m t chi c Ferrari hay Bentley gi n d . nay ph i theo B o Long lên Normandie. còn B o Long ng i m t mình trong tòa nhà r ng l n ch b ñ n. chu n b ñ ngh m i th ñ leo núi hay câu cá dư i chân các thác nư c Pyrénées. dù trên máy bay hay xe l a. Thanh tra Chabner ñã t ng làm ph n s theo B o Long mi n nam. L n này anh lái chi c Alfa Romeo hay chi c Siatia. vào ngày ch nh t. thì l p t c ñã có c nh sát ñ a phương thay th . T xa. hai cha con không ai nh c ñ n chuy n tương lai. kín ñáo nhưng xem ra l i r t thích thú v i cu c s ng Cannes. C u hoàng m t mình t lái xe ñ n. bao gi cũng ñi hai xe ôtô. Các bu i t i. chi m m t ch ng i bên c nh. B o Long ghi tên h c d thính c hai trư ng m t lúc: trư ng Hành chính và trư ng Lu t. Nh t là nh ng lúc có m t cha anh. B o Long tính t ng ngày ph i tr l i trư ng h c. có nhi u xe ôtô sang tr ng. b nh bao. tính tình v n tr m l ng. Hình như anh c m th y b t r t trong lòng khi th y mình v ng m t trong ñ i quân qu c gia m i thành l p theo hi p ñ nh mà cha anh m i ký k t v i t ng th ng Pháp Auriol. mà không ph i là nh ng chi c Rolls sang tr ng c a gi i thư ng lưu ăn chơi. b qua năm ñ tam. M t l n B o ð i ñ n thăm con t i ký túc xá vào ñúng gi a quý. Nh ng ngày s ng La Riviera vui thú như ng v y! Trên chi n trư ng ðông Dương xa xôi. Anh thư ng lái xe ñi xuyên ngang Paris luôn luôn có chi c xe c nh sát h t ng. Như th là m t năm b n l n. Chabrier luôn luôn ñi bên c nh. k c các thanh tra T ng nha tình báo chăm chú b o v mình ñ xin ñ ng vào hàng ngũ chi n ñ u. Trong chi c xe 203 c a B o ð i. bóng r hay bóng chuy n. C B o Long cũng v y. khi g p nhau. B o Long h c vư t c p. Tháng 8. Anh cho cha anh bi t ý ñ nh t b vai trò k v ngôi báu mà ngư i ta . vùng núi Pyrénées. lu t chơi ch t ch như bóng ñá. Trong năm năm qua. Trong ngày ngh cu i tu n. Nhưng cũng là nh ng môn th thao cá nhân ch không ph i chơi theo ñ i hình có ñ u pháp h p ñ ng. ngư i ta th y gia ñình Chabrier ng i bên c nh thái t ñi thăm các khu r ng trong vùng. Nh ng con ñư ng t Cannes ñi ngư c lên tuy nh h p nhưng ít xe qua l i. Xe ñi r i có ngư i còn ngoái c l i ñ xem Hoàng t . Ông c u hoàng bao gi cũng ñư ng b . Chàng thanh niên B o Long ưa chu ng th thao còn khám phá nh ng ni m vui m i như chơi lư t ván. Lúc nào cũng có hai c nh sát h v . Làm công tác b o v như ông thì làm gì có ngh hè. Chàng thanh niên không bi t r ng trong lúc ñang ñi chơi cùng v i b các vùng thôn dã như th thì tên tu i anh càng ñư c các báo nói ñ n như ñ chu n b thay th vua cha n m quy n bính. B o Long nghe ch ng thông c m v i nh ng ngư i ñi theo anh làm nhi m v b o v . nhi u l n ông Chabrier r c B o Long cùng ñi săn v i ñám b n bè m i làm quen ñư c t khi ñ n ñây làm nhi m v . M i khi B o Long ra b bi n ñ i gió. B o Long v ngh v i gia ñình Cannes. trong lúc hàng ngàn thanh niên tr c tu i anh ñang tham d cu c chi n. m t ngư i kiêm lái xe ñư c phân công l i bên ngoài trông xe còn ngư i kia theo chân B o Long vào gi ng ñư ng. Sau ñó l i có m t ñ i b o v khác ñ n thay th cho ñ n khi h c h t b c trung h c. hàng ngàn ngư i m i bên tham chi n theo nhau b m ng. ông thư ng tranh th ñưa gia ñình lên ch làm ph n s . Anh cũng ham thích bơi thuy n và lái ôtô th thao như cha.. cu c xung ñ t ñ m máu di n ra hàng ngày. V n ham săn b n. m t chi c ôtô mui tr n hai ch ng i l p ñ ng cơ Fiat. Anh v n ñam mê ôtô như trư c. Cannes hay Valberg. Có hôm anh b chi c xe Alfa hay chi c xe khác c a mình ñ leo lên chi c Citroen c l d n ñ ng bánh trư c c a c nh sát cùng v căn nhà r ng sáu trăm mét vuông mà bà Nam Phương v a m i t u Neuilly. xe c a anh và xe c a c nh sát. nhưng h u như ch ng m y may nh hư ng ñ n cu c s ng vô cùng xa hoa c a gia ñình c u hoàng.. coi thư ng môn lu t h c. tháng ngh hè. Th r i ñ t nhiên ngư i ta th y chàng Hoàng t mu n t b cu c s ng ñư c chi u chu ng quá m c. c xe c nh sát ñi h t ng l n xe c a cha con c u hoàng ñ u ch y v i t c ñ cao. cũng gi b chăm chú nghe các bài gi ng v l ch s . các nhân viên T ng nha tình báo ch ng m y ch c cũng tr thành nh ng tay lái xe ñua c khôi. B o ð i cũng hay lái m t chi c Ferrari vun vút ñi trư c. xe c nh sát lao theo.

ch ng tin gì cu c chi n tranh ông ñang theo ñu i và cũng ch ng tin gì gi i pháp mang tên ông. Trong thâm tâm ông ch ng tin gì trư ng võ b ðà L t. Ngoài ra ông thư ng nói: “Làm gì có gi i pháp B o ð i mà ch có m t gi i pháp c a ngư i Pháp mà thôi!” Trong lòng b c b i nhưng B o Long tuân l nh cha.. theo h c trư ng võ b ðà L t m i thành l p ñ tr thành sĩ quan quân ñ i qu c gia tr tu i. c u hoàng B o ð i ban ñ u ch i t . ông chi u ý con nhưng cho con vào h c trư ng võ b Saint-Cyr. Th y B o Long tha thi t theo ñu i binh nghi p hơn là làm chính tr . Phoenix và Kim d’Estainville. có ti ng hơn.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment giao cho anh t khi chào ñ i và mu n tr v nư c. [1] Francois du Haut de Bérenc. B t ng trư c ý ñ nh c a con trai. ch t Algérie. an toàn hơn. T t nghi p xong trư ng này chưa ch c B o Long ñã ph i ra tr n ðông Dương. h a sĩ trang trí Bangkok. ch c h n ông không mu n con trai ông làm v t hy sinh. và. .. không tr l i Vi t Nam.116 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 26

Daniel Grandcleùment

Sau hi p ñ nh ký v i Auriol, B o ð i chu n b r i Cannes ñ tr v nư c. L i m t l n n a, Vi t Nam chu n b ñón c u hoàng B o ð i h i loan. Gi ng như năm 1932, ngư i Pháp ph i nghĩ cách làm sao cho l n tr v này th t r m r có ñông ñ o dân chúng ñón ti p v i ñ c qu t kèn tr ng... Có khác tình hình năm 1932 là l n này ñ i th c a ông m nh m hơn nhi u. ðó là cu c kháng chi n c a c m t dân t c ñi theo ng n c c u nư c c a Vi t Minh. T i Sài Gòn, khi m t tr i lên cao quang canh ñư ng Catinat m i th c gi c b t ñ u cu c s ng nh n nh p thư ng l . Các sân thư ng còn v ng khách. Ph n l n gh ng i ñêm trư c còn ng n ngang trên m t ñư ng, gi này còn ch t ñ ng trong các ti m cà phê có nhi u l p rào thép bao quanh. Xa xa, trên sân thư ng khách s n Continental, m y anh nhà báo ñang dùng b a ñi m tâm. Còn ñây ngay trên ñư ng nh a, ñám ăn mày ñang mơ màng ng gà ng g t. Tho t ñ u m t t truy n ñơn t trên cao rơi xu ng bên c nh m t ngư i ăn mày. R i nhi u t khác bay là là rơi xu ng ban công các nhà hai bên ñư ng ph . Nhi u t khác màu xám như nh ng con chim hay lá cây lư t nh rơi xu ng các góc ph trung tâm. Nh ng ngư i ñi ñư ng nh t lên, b t ñ u ñ c, và v t v i ñi như không mu n ñ c h t. Cách tán phát truy n ñơn c a Vi t Minh khá tài tình. Truy n ñơn ñư c nhúng ư t r i ñ t trên nóc nhà hay mui xe ôtô vào ban ñêm. Sáng ra, chúng ñư c nh ng tia n ng ban mai s y khô t ng t m t, gió th i bay kh p nơi theo t ng ñ t. R i rác trong ngày, kh p th ph c a Nam B ngư i ta nh n ñư c l i lên án sau ñây c a kháng chi n: “H i r ng: ai ñã long tr ng th trư c dân chúng: “Thà làm công dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm vua m t nư c nô l ”. - ðó chính là B o ð i! Ai ñã nh n nhi m v làm c v n t i cao cho chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hòa r i trôn ra nư c ngoài, ăn chơi trác táng? - ðó chính là B o ð i! Ai ñã xin ti n c a Pháp, M ñ s ng xa hoa, ñàng ñi m và ñ tr ơn quan th y, ñã quỳ g i ký các hi p ñ nh V nh H Long và hi p ư c Auriol? - ðó chính là B o ð i! N i nghi p bán nư c c a cha ông trong dòng h , m t tên vua ch bi t sông tru l c trong bùn nhơ, nay l i nh n ti n c a k thù, làm tay sai cho chúng, tàn sát ñ ng bào, còn t xưng là c u tinh c a T qu c. Tên vua ñó ph i b toàn dân Vi t Nam nghiêm tr ! ð ñ o tên ph n b i B o ð i! ð ñ o B o ð i bán nư c! ð ñ o B o ð i m t g c! ð ñ o B o ð i rư c voi v dày m t !” Ngày 26 tháng 4 năm 1949, ch huy trư ng l c lư ng kháng chi n toàn Nam B ra l nh: “Quân ñ i vùng duyên h i ph i s n sàng chi n ñ u, liên t c ti n công, th c hi n phá ho i, b n máy bay...”. Cùng th i gian ñó, m i t nh ph i b c thăm c ra b n ngư i m t t nh, h p thành m t t tình nguy n g i là “ban ám sát” vào Sài Gòn làm nhi m v th tiêu B o ð i. M t truy n ñơn ký tên “ y ban kháng chi n Sài Gòn - Ch L n” h l nh làm vư n không nhà tr ng t y chay các ho t ñ ng ñón ti p B o ð i v nư c làm tay sai cho Pháp: T t c các nhà ph i ñóng c a, không ñư c ra ngoài ph . Bãi ch , c m mua bán vào ngày ñó... L lùng là tin B o ð i v nư c ñã d y lên m t cơn s t cá cư c: gi nào, ngày nào, c u hoàng s v nư c như th nào. ð t cư c thì to, ngư i ñư c thì hi m. Trái v i m i ch ñ i, B o ð i không v Sài Gòn mà v ðà L t. ð n Singapore ông thuê m t máy bay ñ c bi t bay v thành ph nh mi n núi ñ tránh m t cu c ñón ti p linh ñình hay m t cu c t y chay hay ñ gi th di n vì Pháp không ch u ñ ông v t i dinh Norodom (t c Ph Toàn quy n cũ tư ng trưng cho quy n l c toàn qu c). Ch n ðà L t cũng còn có nghĩa ông không d n thân hoàn toàn vào chi n tranh. Chi c Dakota h cánh xu ng ñư ng băng Liên Khương, cách bi t gi a r ng, cách ðà L t kho ng mươi cây s . Cao y Léon Pignon ñ c m t di n t ng n chào m ng. M t hàng dài quan l i, m c qu c ph c nghênh ñón c u hoàng. C hi u màu vàng Nhà vua ph p ph i bay trên nóc phi trư ng. T t c h u như ñã ñư c bi t trư c. Nhưng B o ð i gi v m t u bu n. Ông ta ñ c m t bài di n văn nh t nh o. Nhà báo Lucien Bodard k l i: K t thúc bài di n văn, c u hoàng chui v i vào chi c xe limousine to tư ng ñưa ông v bi t th c a ông n m sâu gi a r ng. T t c có v “gi d i, qua quýt”. M y tu n sau, vào tháng 6, B o ð i m i long tr ng vào Sài Gòn. Như ñã d ki n, không x y ra chuy n gì khi B o ð i v Sài Gòn. An ninh ñư c tăng cư ng nghiêm ng t. Ba

- 117 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

tên kh ng b s p ném l u ñ n vào xe c a B o ð i thì b b t r t k p th i. Nhưng c qu t ít. Ch m t dúm ngư i ñ ng d c ñư ng ñi qua. M t s báo gi i thích s thi u n ng nhi t y là do dân s Vi t Minh tr thù. Ph n ñông dân Nam B không bi t ñ n ho c ác c m v i cu c tr v ñó B o ð i cũng như Tri u ñình nhà Nguy n trư c kia v n không ñư c dân Nam B coi tr ng. Tuy nhiên s c h p d n cá nhân và s c lôi cu n t nhiên c a c u hoàng, thái ñ tho i mái, ñi m ñ m c ý gi n d c a ông ta và s hi u bi t hoàn h o tâm lý qu n chúng và tâm h n Vi t Nam ñã khi n ông giành ñư c c m tình c a dân chúng mi n Nam. Trong m t b c ñi n g i v cho bà Nam Phương l i Cannes, B o ð i vi t: “Chuy n v Sài Gòn tuy t h o. ðón ti p r t vui!”. M t tháng sau, ông v Hu , nhưng ch ñơn gi n là v thăm. ð ñô v n luôn trong tình tr ng chi n tranh, k t 9 tháng 3 năm 1945, khi Nh t l t ñ chính quy n c a Pháp. M c dù thành ph Hu v n b l c lư ng kháng chi n bao vây uy hi p nhưng l nh gi i nghiêm ñã ñư c rút t chín gi t i xu ng n a ñêm, ñ dân chúng ñ ñô m h i m ng B o ð i tr v , dù ông ch lưu l i có vài gi . Hoàng thành m r ng c a. Nhân dân t m quên nh ng b c tư ng cháy sém và hình nh c u Trư ng Ti n chìm sâu dư i dòng nư c sông Hương thơ m ng. B o ð i m m t b a ti c l n trong nh ng ngôi nhà thoát kh i bom ñ n và ñám cháy, trong phòng thi t tri u và trong m t ph n cung ñi n ông trư c kia. Ai có th tin ñư c cu c tái ng gi a c u hoàng và ñ ñô? Như bài tư ng thu t tô h ng c a báo gi i và c a chính B o ð i: “Kỳ l là ñám qu n chúng c ñô có v như h i h n, ñã ñ y tôi t i ch ph i b ngai vàng b n năm trư c. Không ph i là cái hân hoan tôi ñã th y Sài Gòn và s th y l i Hà N i”. Hàng ngàn ngư i dân x Hu ñã ñ t nh ng ñèn màu s c s kéo ñ n c a Ng môn, cái c a l n uy nghi và ñ s , may m n còn l i sau cơn binh l a. T i ñó, Hu như s ng l i sau b n năm chi n ñ u và s hãi. B a ti c k t thúc, di n ra m t “d h i ki u Venise”. H i hoa ñăng c truy n ñư c t ch c trên sông Hương: hàng trăm thuy n bè ñèn th p sáng trưng lư t trên nư c, trên thuy n là nh ng vũ công mang m t n . Nhã nh c tư ng như b quên lãng nay l i tưng b ng vang lên t nh ng qu ñ i. L h i k t thúc vào n a ñêm trong ni m vui. Nhưng ch ba gi sau, m t lo t ñ n súng c i rơi cách tư ng thành vài mét. T b n năm nay các cu c chi n ñ u chưa bao gi th t s ch m d t c ñô Hu . Ch ký trên hi p ñ nh ñi n Elysée không ch m d t ñư c không khí s c sôi chính tr Hu . B o ð i không dám l p l i Tri u ñình. V i danh nghĩa “Qu c trư ng” ông cai tr m t ñ t nư c g m có ba “kỳ” nhưng m i “kỳ” v n gi b n s c riêng, c ba ñ u thư ng xuyên x y ra kh ng ho ng. Cơ quan tuyên truy n t ch c các chuy n vi ng thăm, các cu c g p g , các cu c bi u tình hoan nghênh “Qu c trư ng”, c g ng phát huy tinh th n qu c gia. Tháng 6 năm 1951, B o ð i t ch c l h i “th ng nh t qu c gia”. Các ñ i bi u ba mi n B c, Trung, Nam, ñ i bi u các dân t c thi u s ñ v Sài Gòn, mang theo m t n m ñ t quê hương. “Qu c trư ng” tr nh tr ng tr n l n các n m ñ t y tư ng trưng cho s th ng nh t các “mi n ñ t” trong nư c. M t trăm nghìn ngư i d cu c l y hoan hô như s m d y khi B o ð i ñ ñ t ñã tr n vào ñ y các bình ñ t trên “bàn th T qu c”. Ti p ñó kh p các mi n trong nư c, nhi u l nghi tôn giáo ñư c c hành cùng v i các cu c di u hành qu n chúng r m r ñ bi u dương s ki n tr ng ñ i này. Ho t ñ ng ti p theo là làm sao ñ nh ng ñi u kho n trong hi p ư c Auriol - B o ð i ñư c th c hi n, n u không th thì ñ c l p ch là m t t r ng tu ch. Công vi c này không d dàng chút nào. Chi n tranh ñang ti p di n. M t tr n quân s ph i ñư c ưu tiên. Ai c m súng ngư i ñó n m th c quy n. Nh ng năm 50, trong vùng t m chi m, quy n hành th c s n m trong tay ñ i quân vi n chinh ñông t i hai trăm năm mươi nghìn ngư i. ðó là nh ng quy n qu n lý hành chính ñ i v i dân chúng trong vùng chi m ñóng, quy n thu thu , quy n tr an. B o ð i ph i v t l n, ñ u tranh giành gi t t ng quy n m t cho ñ n ba năm sau m i ñ t ñư c m t hi p ñ nh m i v chuy n giao quy n hành cho “Chính ph qu c gia Vi t Nam” và “ð c Qu c trư ng B o ð i”, lúc ñó ñã quá mu n [1]. Trong lúc th tr n chưa ngã ngũ dám tư ng tá Pháp hành ñ ng y h t như năm 1884, sau hi p ư c b o h hay như năm 1933, ban hành nh ng bi n pháp ñ m b o quy n t tr cho Tri u ñình Hu , ch ng d m x a bao nhiêu ñ n nh ng ñi u kho n chính tr trong hi p ư c v a ký k t. V l i, th i gian này gi i chóp bu trong b máy c m quy n Pháp chưa có ý ñ nh trao tr ñ c l p t do th c s cho nhân dân các nư c thu c ñ a. Không tham kh o ý ki n c a ai, B o ð i ti p xúc v i ngư i Xiêm, nh t là ngư i M . M t báo cáo m t c a cơ quan tình báo Pháp (DST) vi t: “Ông ta - ch B o ð i - ti n hành nh ng cu c thương thuy t v i nư c ngoài mà không cho Paris bi t. M c ñích là nh m tranh th s ng h c a hai nư c l n trong Liên h p qu c ñ gây s c ép v i chính ph Pháp nhanh chóng th c hi n nh ng ñi u kho n trong hi p ư c Pháp - Vi t, r i thoát ly kh i nh hư ng c a Pháp, gia nh p phe M ”. Hơn n a b n báo cáo m t còn ti t l B o ð i có l ñã th a thu n v i ðài Loan, ñ tranh th s ng h c a ba trăm nghìn Hoa ki u ðông Dương “giúp vào vi c bình ñ nh ðông Dương” [2]. Cu i cùng c u hoàng ñ u tranh ñ thành l p cho ñư c quân ñ i c a riêng mình ñư c m nh danh quân ñ i qu c gia, ngư i ñương th i còn g i là quân ñ i B o ð i g m toàn ngư i Vi t Nam, có quân ph c và quân hi u Vi t Nam, có quân s nh y v t t hai mươi nhăm nghìn năm 1949 ñ n g n hai trăm nghìn năm 1954, có ñ các quân binh ch ng l c, h i, không quân, dĩ nhiên ñư c trang b t t b ng vũ khí M , do sĩ quan Pháp

- 118 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

hu n luy n, do B t ng ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp ñi u ñ ng tác chi n, dư i cái tên chung mang tính l a b p là quân ñ i Liên hi p Pháp. M c dù ông xu t hi n bên c nh tư ng lĩnh Pháp trong l di u binh các ñ i ñ i sĩ quan m i ra lò trong l qu c khánh Pháp 14 tháng 7 năm 1951, l n ti ng hô hào thanh niên vùng t m chi m sung vào quân ngũ coi ñó như “l c lư ng xung kích, ñi tiên phong trong công cu c b o v n n ñ c l p” nhưng ch c h n ông không không m y tin tư ng v kh năng chi n ñ u và ti n ñ c a ñ i quân y nên ông nh t ñ nh can ngăn con trai ông không cho v nư c h c trư ng võ b ðà L t ñ ra làm sĩ quan cho “quân ñ i qu c gia”. Sau l nh t ng ñ ng viên c a “Qu c trư ng B o ð i”, sáu mươi ngàn ngư i s ñư c b sung vào quân ñ i qu c gia chi n ñ u bên c nh quân ñ i vi n chinh Pháp ch ng l i l c lư ng kháng chi n c a ông H Chí Minh. C u hoàng t ra “có tinh th n trách nhi m hơn”, có v “d n thân hăng hái hơn” ph n l n là do công c a Jean de Lattre de Tassigny, viên tư ng năm sao ñ y t tin, l n ñ u tiên n m quy n cao nh t c quân s l n chính tr ðông Dương: v a là T ng ch huy quân ñ i vi n chinh v a là Cao y [3]. Ông ñư c b nhi m sang ðông Dương tháng 12 năm 1950 trong lúc quân ñ i vi n chinh Pháp ñang rơi vào tình tr ng t i t nh t sau th t b i biên gi i Vi t - Trung vào tháng 9 năm 1950 ñ n m c tư ng Carpentier, ngư i ti n nhi m c a ông, ñã tính ñ n m t cu c rút lui kh i Hà N i ñ v c th t i mi n duyên h i H i Phòng - Hòn Gai. Nhưng không ñ y m t tháng sau khi t i ðông Dương, v t ng ch huy m i ñã ñánh b i tư ng Giáp Vĩnh Yên, cách th ñô kho ng m t trăm cây s v phía b c. Tuy ph i tr giá ñ t nhưng dù sao cũng là m t tr n th ng, gi ñư c phòng tuy n trung du, ñ y lùi cu c ti n công c a Vi t Minh v ñ ng b ng và Hà N i, khôi ph c ni m tin cho ñ i quân vi n chinh sau nhi u tháng sa sút. Nhưng B o ð i lúc ñ u t ra không tin tư ng con ngư i bé nh luôn luôn năng ñ ng trái ngư c h n v i tính cách c a ông cũng như thái ñ ñ i v i cu c chi n. C u hoàng v n ñ gia ñình s ng an bình Cannes, can ngăn con trai ông không ñư c v nư c chi n ñ u ch ng Vi t Minh. Trái l i, tư ng De Lattre, m nh danh là “vua Jean” ñưa v sang s ng Hà N i và con trai yêu quý c a ông ch t tr n ñ ng b ng sông H ng cho s nghi p mà ông g i là “gi i phóng Vi t Nam kh i hi m h a C ng s n”. Ngày tháng trôi qua, v ch huy chi n tranh và c u hoàng ñi t l nh nh t ñ n c m ph c nhau, kính tr ng nhau, m i m c ñãi ñ ng nhau, không ti c l i tâng b c nhau, ít ra là b ngoài. B o ð i khi m i v nư c s ng g n như n d t ðà L t hay Buôn Ma Thu t, mê m i săn b n, ñánh b c hơn là chuy n chính trư ng nay ñã b t xa lánh các cu c h p, ch u tham gia bàn b c chuy n ñ i s , b t tránh né các cu c liên hoan h i hè ñông ngư i, và tham d các cu c di u binh, di u hành v i cương v m t Qu c trư ng không th v ng m t. De Lattre không ch b ng lòng v i vi c “lên gân c t” ñám sĩ quan, binh sĩ ngư i Pháp và Vi t dang r u rã tinh th n trên các chi n trư ng ðông Dương. Ông còn làm vai trò tr ng sư bênh v c cho “gi i pháp B o ð i” nư c ngoài. Ông sang t n Hoa Kỳ ñ xin ti n và vũ khí. Khi De Lattre t M tr v , Qu c trư ng ñã t ch c m t cu c chiêu ñãi long tr ng t i dinh Gia Long ñ ñón m ng k t qu chuy n công du. Hôm ñó có m t toàn b các thành viên chính ph Vi t Nam, ðoàn ngo i giao, và các tư ng lĩnh c a hai quân ñ i Pháp-Vi t. Trong l i chào m ng, B o ð i không ti c l i ca ng i De Lattre: “Nhân dân Vi t Nam bi t ñã ch u nhi u ân nghĩa ñ i v i ngài không th k h t. ð t lòng bi t ơn, nhân dân Vi t Nam th y mình ph i l n m nh lên, ý th c ñư c s trong sáng c a nh ng ý ñ nh c a ngài và s không ñ ngài ph i th t v ng...”. Tư ng De Lattre ñã ñ ng su t th i gian B o ð i ñ c di n văn. ð n lư t ông ñáp t b ng nh ng l i hoa m không kém: “C u hoàng B o ð i là bi u tư ng, là ñi m t a c n thi t cho s thông nh t c a Vi t Nam. Ngư i k v tr và hi n ñ i c a m t tri u ñ i lâu ñ i, ch mình ông m i có th c u r i ñư c tâm h n An Nam. Ngài là c i ngu n c a s h u hi u c a ñ t nư c vì ngài ñã th hi n ý chí chi n ñ u c a nhân dân”. T t c xem ra ñ u có th tr thành hi n th c. Nhưng hai tháng sau b a ti c này, De Lattre ph i nh p vi n. Ông ch t ñó vì căn b nh ung thư ngày 11 tháng Giêng năm 1952. “Quân ñ i qu c gia” ti p t c t n t i sau khi cha ñ c a nó là tư ng De Lattre ñã b bi t bao công s c ñ sinh thành nhưng qua ñ i quá s m. Ti p ñó ñ n lư t Th tư ng ñư c B o ð i b nhi m s c vũ tu i tr Vi t Nam lao vào cu c chi n. Có th nói r ng cu c th nghi m B o ð i ñã thành công? Không. Chính c u hoàng cũng có c m tư ng r ng ông ch ng tin tư ng gì vào hành ñ ng c a ông. T ñây ông không r i c p kính ñen n a, c th y ánh n ng m t tr i gay g t là ch y nư c m t. Dù ñ ng th ng và c ng nh c trong trang ph c ñ i l hay vô cùng l ch s trong b âu ph c, ông không gi u n i v u s u luôn ñeo ñ ng trong ngư i. Có ph i do quá nhi u cu c săn b n, quá nhi u l n lưu trú t i Pháp, quá nhi u tai ti ng eo xèo v cu c s ng tru l c? Có th do quá bi ng nhác. Hình như ông là con ngư i ít ho t ñ ng. Khó mà g p ñư c ông, ông g n như d ng dưng v i t t c . Tuy nhiên ông c ñóng vai trò c a m t nguyên th qu c gia. Ông ch ñ nh, bãi ch c các Th tư ng [4], tư ng như mình là ch t g n k t ba mi n ñ t nư c. Nhưng ch là thân ph n bù nhìn. Ông ch ng có th c quy n gì trong vi c thay ñ i ngư i c m ñ u chính ph , nhưng lúc ñ u ch ng gì ông cũng gây tác h i không nh ñ i v i s nghi p chính nghĩa c a Vi t Minh.

- 119 -

nay ñư c l y làm tên chung cho c ng ñ ng ñám du th du th c này. t nhi u th p k nay. C m t m dây xích ch ng ch t khơi lu ng cho ñám ñông t p n p chen chúc các l i vào.. có khi còn hơn n a. sau ñó l i quay v h p tác v i quân ñ i vi n chinh. quy n ch huy n m trong tay B y Vi n. Nhưng mu n ăn ch c. Trư c tiên là phòng dành cho ngư i Pháp. “ð i Th Gi i” Ch L n có th xem như m t siêu th ñánh b c. các ti m hút mà khách hàng ph n l n là ngư i Hoa Sài Gòn. Trên ñ t Nam kỳ. ñ y v bí n dành riêng cho khách chơi giàu có. dáng ñi u thêm ph n uy n chuy n. năm mươi căn nhà khung mái tôn ñư c d ng trên n n xi măng. tr thành th lĩnh nh s c m nh võ bi n.. t t p nh ng b n lưu manh côn ñ hung hãn. khá ñông. theo Vi t Minh ñánh Pháp m t th i gian. ba nhà hát và hai r p chi u bóng vét n t ít ti n còn l i c a khách chơi. T i ñây có ñ c bác quan và tài s u. B o ð i ph i c m công ch c và quân nhân vào ñ y. tăng thêm ph n thanh l ch. là ñ khi nh y. theo ngư i ta nói. luôn luôn trang ph c ch nh t v i b smoking tr ng bóng trên ng c gài bông hoa c m chư ng màu ñ .. T i t i. ñánh nhau r t li u lĩnh ñ xưng hùng xưng bá m t vùng ñ ng b ng Nam B tr i dài t ngo i ô Sài Gòn ñ n ð ng Tháp Mư i. tr n l t nhau b ng các trò may r i. Phe ñ ng Bình Xuyên còn ñ c bi t hơn n a. ngư i thua nhi u hơn ngư i ñư c. tù vư t ng c. có l c th gi i.120 - . H n ñã t ng c m ñ u mafia Ch L n. m t tay trùm anh ch . không b Vi t Minh qu y r y. Nhân v t ñáng chú ý là B y Vi n. càng tăng v ñ p l ng l y. vét c ñ ng ti n cu i cùng ñáng l ñ nuôi s ng gia ñình h trong trò ñ ñen “ba mươi sáu con v t”. r t ít cơ may th ng cu c” [5]. tóm l i là nh ng “ñ i gia” Ch L n. ðó là “m t nhân v t ñ c bi t” như B o ð i th l . ñó nh ng ngư i c m d u là nh ng lãnh chúa th t s . là nh ng trò ñánh b c ki u Tàu mà dân Sài Gòn r t mê. m c áo dài l a bó sát ngư i. ch các hãng tàu buôn. Th c t . Ngư i Vi t Nam có v như ham ñánh b c hơn ngư i châu Âu ñ n n i ñ u năm 1950. Sau khi ch tư ng Dương Văn Dương hy sinh trong m t cu c ñ ng ñ v i Pháp. khu “r ng Sác” r m r p hoang vu. các thương gia giàu có. T 1948. trên sân ñ t r ng. B o ð i g p B y Vi n ñúng lúc y r i b kháng chi n v hàng Pháp. ngư i môi gi i h i ñoái. hàng ngàn. v a ñ d dàng l c soát c m con b c ñem theo hung khí. tr v cu c s ng ñ i thư ng. ðư c Pháp thâu n p và t t nhiên ñư c giao ki m soát Ch L n. nh ng tay máu mê c b c bình dân ñ n ñây chơi cháy túi. V n ñ ñ t ra không ph i là nh ng h u qu x u c a sòng b c kh ng l ð i Th Gi i ñem l i cho xã h i mà là kho n l i nhu n thu ñư c t cơ s ăn chơi này. M i ngày su t t sáng ñ n t i. ðó là m t tư ng l c lâm khét ti ng. m m m i. t ng c ng m i ngày ð i Th Gi i ph i b ra g n chín trăm nghìn ñ ng b c ðông Dương (tương ñương mư i lăm tri u ba trăm nghìn franc năm 1948) ch ñ ñư c kinh doanh yên n t hai phía. M i giáo phái có h th ng ch c s c. v sau còn có c l c lư ng vũ trang riêng chia nhau hùng c m t vùng ñ t riêng. Theo l lâu nay là hai năm m t l n s b th u. B y Vi n còn n i danh ch ch ñánh vào b n nhà giàu. V n ñ l n khi n B o ð i ph i g p B y Vi n ñ thương lư ng xu t phát t “ð i Th Gi i”. năm bàn ñánh b c. nh ng ngư i Hoa Macao ñã giành ñư c quy n này b ng cách ñ u ñ n m i ngày n p cho chính ph Nam Kỳ b n trăm nghìn ñ ng b c ðông Dương. có bàn cò quay ñ màu s c. n i b t lên gi a m t s khách chơi ăn m c lôi thôi l ch th ch. trong m i căn ñư c kê b n. m t vài ñ o nh h o lánh gi a hàng ngàn hecta ñ m l y và nư c l . Các nh c công. Chuy n l lùng là sòng b c ð i Th Gi i ra ñ i do quy t ñ nh c a ñô ñ c Thierry d’Argenlieu. ñ t k l c v doanh s cũng như v s con b c hay lui t i. T i ñây chúng h p thành m t th tri u ñình kỳ qu c. Các cô vũ n . tăng ni riêng. h cũng ph i trích thêm năm trăm nghìn ñ ng n a ñ n p cho Vi t Minh. t ng ch huy quân ñ i vi n chinh. Gi a vùng ñ t ngoài vòng pháp lu t này có m t làng. Xa hơn m t chút là nh ng bu ng kín ñáo hơn n a trông như nh ng lô-c t v i nh ng c a s kính m . Nhưng ñó không ph i là n i dung bàn b c gi a c u hoàng B o ð i và tư ng B y Vi n. ðây còn là nơi t t p c a b n t chi ng giang h nh ng khu nhà có tư ng cao vây quanh. m t sòng b c kiêm nhà ch a quy mô l n n i ti ng “toàn châu Á”. ai ñi trên ñ i l n i li n Sài Gòn và Ch L n ñ u nh n ra ngay. ch m i xu t hi n năm 1946. trư c khi Vi t Minh phát ñ ng toàn qu c kháng chi n. Sàn nh y r ng ñ n ba trăm mét vuông b ng g ñư c thi t k riêng làm m i ngư i kinh ng c: Sàn g ñ t trên lò xo. nh ng dân anh ch quen ch c tr i qu y nư c. Trong ð i Th Gi i bên c nh khu ăn chơi c a gi i bình dân. ñó là câu l c b riêng c a các ông ch ngân hàng.. C m t gia tài? ðúng như th n u l i . ngư i sau này ph trách giám sát an ninh Ch L n cho quân ñ i Pháp vi t: “Bên trong tư ng rào. h t s ch c s ti n ít i ti t ki m ñư c. hàng ngàn con ngư i chen chúc n i ñuôi nhau theo dây chuy n quanh các bàn b c ñ sát ph t nhau. nơi t p trung các sòng b c l n. m t trong nh ng tên c m ñ u phe ñ ng Bình Xuyên. m t th y tu m c áo lính vì ông ñã có m y năm ph ng s Chúa tu vi n Trappe trư c khi theo tư ng De Gaulle chi n ñ u gi i phóng nư c Pháp. Bên c nh các bàn ñánh b c. trư ng thành t cu c s ng ñư ng ph . ban ñêm ñư c hàng ngàn bóng ñèn chi u sáng. còn có m t lo t các bu ng kín ñáo hơn. M t ñ u s lưu manh th c th . có nhi u phong trào tôn giáo khác nhau ho t ñ ng không liên quan gì v i các trào lưu tư tư ng l n. Kỳ qu c nh t có l là vũ trư ng. ai n p nhi u ti n nh t s giành ñư c quy n khai thác. t t c ñ u ñang b c nh sát truy nã. v i nh ng k x o ñ c bi t như nh ng b hãm th y l c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhưng cũng có m t vài nhân v t khi n ông như b ng t nh kh i cơn mê. ð i tá Leroy. H n ñã b Pháp ñày ra Côn ð o r i vư t ng c. Giang sơn c a b n này là vùng ngo i ô Sài Gòn. có tên cũ là Bình Xuyên. ñư c g p ông l n ñ u Sài Gòn năm 1949 và thư ng g p l i ðà L t mùa thu năm 1950..

công vi c kinh doanh ti n tri n t t. nh ng con cá ng xanh n ng hàng trăm cân. năm 1950. nh n nh p lúc ban ngày c chi u t i ñ n l i càng thêm ñông ñúc náo nhi t. Gi i kinh doanh sòng b c dù ñó là nh ng ngư i Hoa s ng s . B y Vi n b ng lòng “c ng n p” hàng ngày cho chính ph “qu c gia” năm trăm nghìn ñ ng ðông Dương. L c lư ng Bình Xuyên cũng như Qu c trư ng ñ u c n ti n ñ bành trư ng th l c. Hai ngư i cùng ñi săn.. T ñó h n mang m t tên m i có v dân s hơn: Tư ng Lê Văn Vi n. B y Vi n. T m t nhúm ngư i khi m i quay v h p tác v i Pháp. Thư ng thư ng. cu c thương lư ng k t thúc nhanh chóng nh ti ng tăm hung hãn c a l c lư ng Bình Xuyên. D n d n B y Vi n gia nh p nhóm thân c n c a c u hoàng và ch ng bao lâu k ho ch n m ð i Th Gi i tr thành hi n th c. cùng câu cá. M t th l c ngang tàng. Tài s n c a c u hoàng tích cóp ñư c trong nh ng năm ñó ch y u là t các kho n ñóng góp c a ð i Th Gi i. B y Vi n lúc m i quay v v i Pháp ch ñư c phong ñ i tá.. giám ñ c h i quan.. Nhưng c nhìn b quân ph c ch ng ch c. Dư ng như h n mu n t ra ch tin c y chính mình và th h c a h n ñ gi an toàn cho h n. Cu c g p g gi a c u hoàng và viên tư ng cư p có th ch ng ñem l i k t qu gì n u hai ngư i không c m m n nhau. Ngày 1 tháng Giêng năm 1951. b o v . ca sĩ. tàn nh n. Cũng là cách ñ ch ng t tính ngang tàng ch ng l thu c vào m t th l c nào.121 - . Vào lúc này tên tù vư t ng c Côn ð o. T ðà L t. Ông làm m i cách ñ t o thu n l i cho B y Vi n ñư c trúng th u khai thác “s i b c” ð i Th Gi i. m t v .. hàng nghìn con ngư i ñ ng xung quanh ch ng ki n l phong quân hàm dư ng như quên ñi g c gác không l y gì trong s ch c a h n. không k b n thân binh. m i vi c xong xuôi T nay l c lư ng Bình Xuyên ñã hoàn toàn thao túng ð i Th Gi i. th tiêu các ñ i th chính tr . T nay l c lư ng b o v Qu c trư ng chính là phe ñ ng Bình Xuyên vì Qu c trư ng s ng dư i s ñe d a thư ng xuyên c a nh ng “ban ám sát” Vi t Minh n i ti ng. B o ð i can thi p v i B ch huy quân ñ i vi n chinh ñ phong tư ng cho h n. m c dù t khi tr v v i “chính nghĩa qu c gia” c a Qu c trư ng B o ð i. Sau ñó h rút d n vai trò c a h trong các trò cò quay. c m ñ u m t t p h p các ñ ng phái “qu c gia”.. Sau ñó ngư i c a chúng tôi s x ông theo hình ph t n ng nh t vì nh ng t i l i . chi c Jaguar to tư ng. H g p l i nhau. ñư c ñ ngh m t vai trò chính tr . Các ông ch sòng b c ð i Th Gi i h u như không g p khó khăn gì trong vi c “n p c ng” ñ u ñ u không nh ng cho c hai bên Pháp và Vi t Minh mà còn cho c Cao y. H n ñư c giao quy n th ng lĩnh các ñ i quân Cao ðài. l c lư ng Bình Xuyên ñư c tr lương nhưng là m t kho n ti n ít i. Viên tư ng l c lâm g c r ng Sác. Ông ñã d a vào b n Pháp ñ t ch c m t sòng b c gây tan v cho nhi u c p v ch ng và nhi u v t t . V ph n mình. B y Vi n d n d n n m trong tay ba nghìn lính. n ti p viên. H tâng b c nhau theo cách riêng c a m i ngư i. chi c xe ñ c nh t Vi t Nam trư c ñây ông ñã h a t ng con trai ñ k ni m ngày sinh c a anh. Chính Qu c trư ng B o ð i t tay g n lon tư ng cho h n trư c s ch ng ki n c a b trư ng Qu c phòng và nhi u quan khách. Không lâu sau ñó. cho c bà v c a b trư ng n i v . Tình b n gi a c u hoàng và viên th lĩnh Bình Xuyên ngày càng th t ch t thêm n a. ñóng vai b o v ñ c h nh và là nh ng thành trì luân lý ch ng l i vi c ch y theo l i nhu n ñang th nh hành. ngư i Corse còn thao túng m t ph n mafia Sài Gòn. trư ng ban ám sát Sài Gòn . cùng nhau ñi săn. nhưng tính cách tàn b o ra m t. còn “n ” tám năm tù ph i tr theo công lý Pháp! V tư ng m i ñư c vinh thăng. Khu ph v n ñã n ào. cho Bình Xuyên ñang n m quy n hành Ch L n và ch c ch n cho nhi u ngư i khác n a nhưng.. ñư c vũ trang ñ y ñ . t s c và ti p theo là bài baccara. Hòa H o. ông ch Ch L n mang theo ñoàn h t ng lăm lăm súng ti u liên Thompson và l u ñ n. B o ð i ñ n gi phút này v n chưa có ph n [6]. Ai có may m n trúng th u khai thác còn ñư c quy n ñưa nhân viên c a mình ph trách các chân: h lỳ. Thành viên c a các “ban ám sát” có m t trên kh p ñ t nư c. Các th “thu má” thu ñư c c a các thương gia trong thành ph không ñ ñ nuôi ñ i quân ô h p c a h n. Tư ng Lê Văn Vi n luôn có m t trong các cu c duy t binh. ch ñi m.Ch L n g i cho m t ch sòng b c Ch L n: “Rõ ràng là nh ng ho t ñ ng c a ông xúc ph m ñ n phong hóa c a dân chúng vì ông ñã làm giàu m t cách quá d dàng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nhu n t i ch không ñ trang tr i cho chi n tranh. ra dáng con nhà võ. B o ð i g i thư can thi p v i chính ph Nam Kỳ t tr yêu c u ñ B y Vi n trúng th u. tình báo. cùng nhau chia s các thú ăn chơi. ði u l lùng là năm 1950. v i v ñ y thán ph c m t con ngư i siêu phàm. B o ð i ban t ng cho B y Vi n m t chi c ôtô... gái g i. các bu i ti c tùng. Th là nhi u hơn Hoa thương Macao ñ n m t trăm nghìn ñ ng r i. v i thân hình l c lư ng. Cơ quan lưu tr còn gi l i m t b c thư v n t t có tiêu ñ Tr n Văn Ngà. V ph n c u hoàng có l ông không chê nh n m t ph n ngu n l i trên. nhân viên k toán. c u hoàng ñư c nh n riêng m t kho n ti n hàng tháng là hai trăm b n mươi nghìn ñ ng (tương ñương hai mươi b n tri u franc theo t giá h i ñoái năm 1950). Chi c Jaguar Mark II c a ông. B y Vi n l i khôn ngoan khéo dàn x p v i nh ng nhóm ngư i Hoa khác Ch L n cũng như v i ñ i di n ngư i Corse Nam Kỳ. h n ñư c m i ngư i kho n ñãi. tâng b c. làm sao có th bàn cãi dây dưa v i ñ i di n c a ba nghìn tên anh ch ch quen gi t ngư i. T nay. Vì v y Ban ám sát c nh cáo ông và cho ông m t th i h n là 45 ngày ñ thu x p công vi c c a ông. giám ñ c c nh sát ñô thành. Ngay l p t c.

Vi t Minh r i sau này là c Ngô ðình Di m.122 - . ñây B o ð i cũng s ng thanh th n hơn gi a c nh v t thiên nhiên c a r ng núi Tây Nguyên. ðó là Bùi M ng ði p cũng là nhân tình c a B o ð i. Súng l c. Chúng tôi r t ti c ph i tr ng tr ông như th . Cô b gi l i mư i lăm ngày t i s m t thám Hà N i. th nh tho ng l i hay xung kh c v i bà. bà cũng t u m t bi t th riêng g n lâu ñài Thorenc c a hoàng gia. tính tình l nh lùng. Th i gian Buôn Ma Thu t. bà Nam Phương l ng l s ng nép mình trong căn phòng u t ch cung An ð nh t i tăm. M ng ði p ñã quan h v i c u hoàng tháng 9 năm 1945. s m t thám g i báo cáo b sung: Lý L Hà khai cô ta có quen B o ð i Sài Gòn. t i Hu . L u ñ n. các ñ i th tr c a ông ñã k chuy n v i ông v cô b n gái tuy t th giai nhân c a h . T i sao l i không tr l i t p quán xưa c a tri u ñình An Nam? Trong lúc bà Nam Phương và các con b sang Pháp . Dư ng như bà già không m y d tính này quý tr ng cô con dâu tuy không ph i là chính th c nhưng cũng xu t thân bình dân như bà. Cô ñi du l ch Trung Qu c qua Hongkong. Bùi M ng ði p cũng hay v Hu thăm bà T Cung. Tuy “thiên di m tình” ñư c hoàng t c và quan ch c c a Qu c trư ng m c nhiên nhìn nh n. Chúng tôi nghiêng mình trư c thi hài ông” [7]. Trong cu c th m v n cô luôn luôn không nh n mình là ngư i c a Vi t Minh. ch m y ngày sau khi ông ra th ñô nh n ch c c v n t i cao cho chính ph H Chí Minh. Cu i 1946. ðã có m t ñ i ch ng là th y thu c . Vi t Minh b t liên l c v i cô. Sau này dan díu v i B o ð i bà còn sinh thêm ñư c m t con gái ñ t tên là Phương Th o (1946) [9] và hai con trai B o Hoàng (1954-1955) và B o Sơn (1955-1987). theo công giáo. cô gái g c Kinh B c (B c Ninh) h Bùi n i ti ng v s c ñ p và tài quy n rũ cánh mày râu. cô ñã b các l c lư ng Pháp b t trong m t tr n càn g n Nam ð nh. Dao găm.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment c a ông. Cô ñư c Vi t Minh giao nhi m v quan h v i B o ð i. Ngư i ta tìm th y trong ngư i cô m t chi c huy hi u mang hình B o ð i. có m t b c c a cơ quan ñi u tra ph n gián Pháp (SDECE) g i ngày 30 tháng 5 năm 1949. V Vi t Nam cô m ti m cà phê g n Nam ð nh. B o ð i v nư c. Trong các thông báo c nh cáo ch ng c u hoàng. sùng ñ o Ph t. Ngày hôm sau. bi t chăm lo th ph ng t tiên. ai cũng nghi cô. r i sang Hongkong tìm g p B o ð i. M ng ði p không ñi Thanh Hóa v i c u hoàng nhưng sau ñó cũng l n l i sang Hongkong mang thêm ti n cho ông tiêu xài. Nhân ch ng kh ng ñ nh cô làm vi c cho Vi t Minh t 1946. m t cu c dan díu khác v i ngư i ñ p Lý L Hà cũng b t ñ u và di n ra song song. nhưng Bùi M ng ði p và các con bà không ñư c phong tư c hi u nào. Sau ñó ñư c B o ð i b o lãnh. Sau ñó. s Liêm phóng cho bi t thêm: Lý L Hà nguyên là ngư i tình c a B o ð i ñã r i Hà N i ñi Côn Minh tháng 6 năm 1946 r i sau ñó ñi Thư ng H i ñ g p B o ð i. ñ n m c B o ð i khi g p l i ñã nói gi ng gi u c t: “Li u bây gi em còn có ý ñ nh gi t anh không?”. thân m u B o ð i. Không khí cách m ng s c sôi trong nh ng ngày ñ u c a ch ñ m i không gây n tư ng gì l m cho B o ð i ñ n m c ông ph i lãng quên thú chơi qu n v t. khác h n Nam Phương. Sau ñó l i theo B o ð i lên Buôn Ma Thu t. H s dùng ba vũ khí sau ñây ñê gi t ông: 1. cho ngư i ñem xe ñ n ñón cô ra kh i phòng giam. Sau khi . M ng ði p giúp B o ð i trông nom văn phòng Hoàng tri u cương th t c mi n ñ t Tây Nguyên Pháp giao tr cho B o ð i tr c ti p cai tr . ***** Còn m t nhân v t n a xu t hi n bên c nh c u hoàng Hongkong và ñã ñư c tình báo Pháp theo dõi ch t ch . tranh th ñư c c m tình c a bà Hoàng thái h u. cô ñã s ng m t th i gian v i B o ð i Hà N i năm 1945. ñ b căn b nh m t ng hành h ông như khi s ng nơi khác. Khi tháp tùng c u hoàng sang Pháp v s ng Cannes. bà luôn luôn ñư c g n gũi c u hoàng. Khác v i L Hà. ñư c bà Hoàng thái h u “ban mũ áo” sau khi làm l trư c bàn th t tiên trong ð i N i. con trai bà cũng c n có ngư i chăm sóc. Cũng trong th i gian này. B o ð i t u cho bà m t tòa nhà riêng g n bi t ñi n c a B o ð i. 3. cho bi t có m t ph n tên là Lý L Hà ñư c cơ quan an ninh Vi t Minh giao nhi m v b t cóc B o ð i. các con ñ u ñư c ñưa vào tôn ph . Nàng khéo cư x . cô b Vi t Minh giám sát ch t ch . là “th phi”. Nh ng ñi u ki n cho cu c hôn nhân chính th c c a con trai bà cách ñây g n hai mươi năm ph ng còn m y giá tr ? M ng ði p s là v th hai c a con trai bà. Sau năm 1949. mà trái l i. Th là ông ñi g p nàng ngay bu i t i hôm ñó t i nhà nàng và l i ñây. t b n năm nay. cu c ñi u tra k t thúc. Cô luôn luôn b tình nghi: Pháp. T i ðà L t. M t tu n sau.và m t ñ a con riêng [8]. Chính trong câu chuy n trên sân qu n. 2. cô b Pháp b t. Trong lúc ñó. Năm 1949. Chính Bùi M ng ði p cũng th y th i gian s ng Buôn Ma Thu t tho i mái hơn c .bác sĩ Ph m Văn Phán n i ti ng Hà N i . ***** Hai báu v t thiêng liêng. Bà ñã nghĩ ñ n vi c “chính th c hóa” quan h c a ngư i thi u ph v i con trai bà. bi u tư ng c a m t tri u ñ i ñã ñi theo m t hành trình quanh co ñ n kỳ l . Có nhi u cán b Vi t Minh lui t i nhà hàng c a cô. Cũng ch ng c n ph i khai báo v i h t ch viên hay làm phép thánh trư c linh m c vì M ng ði p không ph i là con chiên. Nhưng trong vùng kháng chi n không ai không bi t m i quan h c a cô v i B o ð i. s ng v i B o ð i ñư c m y tháng nh ti n và vàng dành d m ñư c trong nh ng năm buôn ph n bán son. cô v s ng Hà N i. Ngư i ph n xinh ñ p sau ñó tr thành ngư i ñưa tin ñ u ñ n cho cơ quan tình báo Pháp. Sinh năm 1924 Hà N i.

tránh c a chính. báo cáo v i Chính ph và qu c dân trong l Tuyên ngôn ð c l p t i qu ng trư ng Ba ðình. l i l t vào tay quân ñ i vi n chinh Pháp. Có th coi ñây là m t chính ph th c th làm vi c nghiêm ng t và m n cán. H ñư c s d ng m t căn nhà nh g n tòa th chính thành ph . sang Paris. không lên Buôn Ma Thu t ñ cùng ñi săn thú v i B o ð i như M ng ði p.sau này là Th hi n Trung ph n . tư ng trưng cho quy n l c c a chính quy n thu c ñ a. Ba nhà trí th c này v t óc nghĩ ra các chi n lư c ho c các ñ án c i cách r i ñ trình lên Qu c trư ng. Theo yêu c u c a ông.123 - .. ít ma tuý. con c a c u khâm sai . ðây m i là tr s ñích th c c a chính ph .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c long tr ng trao cho ñ i bi u Chính ph lâm th i chi c n vàng và thanh ki m n m ng c tư ng trưng cho quân quy n ñã ñư c ñưa ra Hà N i. L i chính là Phan Văn Giáo . Tòa nhà có dáng v thôn dã và êm . m t t phú. Nàng cũng là m t trang nhan s c. Phi Ánh l i Vi t Nam s ng cô ñơn và ch t t i thành ph H Chí Minh. chính tay bà ñã l a ch n mư i ñ i gác [11]. m i m c b n bè. Làm vi c bên trong là ba nhân v t: Hoàng thân B u L c. các thành viên n i các ñi ñi v v . nhi u nhà c a dinh th theo ki n trúc Pháp l i thu c Hoàng tri u cương th ñư c Pháp giao cho B o ð i tr c ti p qu n lý hành chính. nơi ñ t tr s c a các cơ quan trung ương c a chính quy n B o ð i. ðà L t tr thành th ñô c a Qu c gia Vi t Nam. ***** Trong lúc bà Nam Phương còn Cannes bên Pháp thì bà Hoàng thái h u T Cung v n còn phát huy nh hư ng c a mình. em v Phan Văn Giáo. Su t th i gian ðà L t. khá h p d n vào lo i nh t nhì c a thành ph cao nguyên ðà L t. không ñ m b o an toàn.ñã gi i thi u v i B o ð i khi ông v a ñ t chân xu ng sân bay ðà L t. nhưng vài ñi u xì-gà hay ñơn gi n ch thu c lá Bastos thông thư ng. m t thi u n con nhà lành. Dĩ nhiên ông không dám ñ t tr s Chính ph Qu c gia t i Hà N i quá g n khu v c chi n s . có v i nàng hai ñ a con. giàu có và ngu n g c danh giá. Nhưng không m t ai khi ng m nhìn cánh c ng s t n ng n l i có th tư ng tư ng r ng bên trong l i là nơi ho ch ñ nh chính sách quan tr ng nh t c a chính ph c a cái g i là “qu c gia Vi t Nam”. Có th chính B o ð i cũng không cho vi c nh n l i hai báu v t ñó có m t ý nghĩa quan tr ng nào. Nh ân hu c a c u hoàng. khu y ñ ng b u không khí tĩnh l ng bao quanh. Tên nàng là Phi Ánh. m t trong nh ng cô gái ñ p nh t thành ph . m t trai m t gái. B n li t kê các nhân tình c a ông khá dài.. Ông là m t tay săn t m c . Ch có khách kh a vào ra. càng không mu n v c ñô Hu b chi n tranh tàn phá n ng n . Nguy n ð . cơ quan chính ph ñ t trong m t tòa nhà ki u cách và sang tr ng trên ñ nh m t ng n ñ i cao hơn h n xung quanh. Năm 1953. không ñư c g n gũi v i bà Thái h u. ðôi khi ông vào r ng ch ñ th b và suy tư ng. còn con gái là Phương Minh s ng v i ch ng là ngư i Pháp l p nghi p t i Hoa Kỳ. Phi Ánh không d nh ng bu i ti p tân. ðà L t có khí h u tuy t v i. Trong dinh th c a ông. m t mình thư ng th c s thanh v ng trong r ng khuya. mua cho nàng m t bi t th . lu t sư. n n nhà ph da thú làm th m. M i năm 6 tháng hè bà v ðà L t giúp Qu c trư ng t ch c các bu i ti p tân.phó vương B c Kỳ và Phan Văn Giáo có l là ngư i thân c n nh t c a B o ð i trong nh ng ngày l n ñ n Hongkong. B o ð i cũng r t yêu nàng. Phi Ánh r t ñư c c u hoàng Qu c trư ng ưu ái. Ngư i ta nói ñó còn là quy t c n a do Thái h u T Cung ñ t ra [12]. Ông không bao gi ng m t mình. Ông không mu n v Sài Gòn s b lép v bên c nh các cơ quan c a Cao y ðông Dương còn chi m dinh Norodom t c Dinh Toàn quy n ðông Dương cũ. Nhưng khác v i Bùi M ng ði p. hai báu v t ñư c ngư i Pháp trao l i cho ngư i thay m t ông là “th phi” Bùi M ng ði p ñang có m t Buôn Ma Thu t trư c s ch ng ki n c a bà Hoàng thái h u T Cung. N u không M ng ði p thì Phi Ánh ho c m t cô gái khác n m bên. ñư c che khu t gi a hàng thông. ***** M t ngư i tình th ba c a c u hoàng. T i ðà L t. C nhiên ti c tàn là b t ñ u các ván bài m t chư c cùng nh ng trò chơi lành m nh khác. Chi n tranh n ra. ñư c các ñơn v vũ trang quân ph c ch nh t b o v vòng trong vòng ngoài. hi m hoi m i có m t b n gái ñi cùng. Ít rư u. Tên con gái ñ t tên ñ m là Phương còn con trai có tên ñ m là B o coi như dòng dõi chính th c c a B o ð i. Sau này khi chi n tranh k t thúc. Theo ngu n tin c a quân ñ i vi n chinh thì năm 1951 trong khi ñào móng s a ch a m t ngôi nhà th xã Hà ðông. Ít ai ng v i ông quá m t hay hai ñêm. . Nhưng theo các nhà biên niên s thu c ñ a thì ñây là m t ñ a ñi m ñ p. Các c v n thân c n c a B o ð i lúc nào cũng quây qu n quanh ông như ngư i thân trong gia ñình. Ngư i ta không rõ t i sao không ch B o ð i v nư c ñ làm l nh n l i n ki m cho long tr ng. Bùi M ng ði p không trao l i cho B o ð i mà l i trao cho bà Nam Phương và thái t B o Long hai báu v t ñó cùng m t s k v t khác do bà Thái h u T Cung g i. nh t là bà con thân thu c. l a ch n gia nhân ñ y t . T i nào m trăng hay trong ngư i th m m t thì ông cáo t trư c khi khách ra v . lính Pháp ñã tình c phát hi n ñư c hai báu v t này [10]. Khi ñ t v n ñ ph i l p m t ñ i c n v ñ ñ m b o an toàn cho Qu c trư ng. không bi t làm sao hai báu v t y ñã ñư c c t gi u trong m t chi c thùng d u h a b ng s t tây. Ch có h u c n ñi theo. Các cô gái ra kh i dinh qua m t c u thang nh bên c a ngách. Nhi u hôm ñêm ñã v khuya c u hoàng xách súng lên xe Jeep vào r ng săn c p. C ba ngư i t lâu nay v n luôn luôn là nh ng ñ t trung thành v i c u hoàng.

tên tu i B o Long l i ñư c m i ngư i nh c ñ n. ñư c ăn chia l i nhu n t sòng b c ð i Th Gi i và các b ng l c linh tinh khác. chi c ñ u B o ð i ñư c Vi t Minh ñ t giá m t trăm nghìn ñ ng theo th i giá tháng 8 năm 1949. l i ñ t mua m t chi c Mercedes l n. và m t máy bay ñ thi nhào l n”. v i s c ch a tr ng t i 50 ton (1 ton = 2. H i ñ u năm. m t chi c bánh xe d phòng s n sàng ñưa ra làm vai chính m t khi ngư i cha th t b i hoàn toàn. Và còn m t chi c th y phi cơ n a ki u Sealand. m t năm sau.. chi c ñ u tiên c a m t lo t s n ph m có s lư ng l n n u ch t lư ng ñư c b o ñ m. V hai du thuy n này. hơn th n a. máy bay. v n ch thích nh ng xe t c ñ cao. r t giàu có. Như vua Louis XVI mê các khóa. chúng tôi ñư c bi t chúng ta v a mua c a m t nhà công nghi p Anh m t du thuy n y-át Jajusy có ñ ng cơ. Không ai không bi t nơi ñây chôn c t các thi th nh t nh nh trên các ñư ng ph Hà N i sau cái ñêm l ch s ñó mà ph n l n là c a các t v chi n ñ u và b ñ i Vi t Minh. Du thuy n y-at. [14] Ít lâu sau. ðoàn tùy tùng nhi u nh t không quá 15 ngư i. có v s t ru t: “Lúc này có nh ng cơ h i ñ c bi t ñ làm vi c và làm nhanh. năm 1939. không thèm ñ ý ñ n. v thép ch ng ñư c ñ n 8 ly c a ti u liên và súng máy.24 sáu ch .nh ng ngư i “chiêu h i” tr v v i chính nghĩa qu c gia b y gh trong qu c h i s ñư c thành l p theo hi p ư c Auriol. Ngoài ra ông còn ñư c s d ng m t ngân kho n ñ chi cho ho t ñ ng tác ñ ng tinh th n nhân dân Vi t Nam. m t phòng ăn có th chiêu ñãi ñông ngư i. Nhưng hi m h a Vi t Minh treo lơ l ng trên ñ u ông. ôtô.124 - . Ch c h n hàng tháng ông ñư c c p m t kho n ph c p riêng v i cương v Qu c trư ng. Tuy nhiên B o ð i không ñ i x v i ñ ch th c a mình như k thù. Nguy n ñi r i Nguy n l i v Nguy n v ñ ñóng vai h tay sai. t Le Soir (Bu i chi u) ti t l : “Th tư ng Queuille t ng Qu c trư ng B o ð i m t du thuy n y-át giá m t trăm tri u franc. m t máy bay B. R i v n là nh ng chi c máy bay Sea Oters và ph tùng thay th và có l thêm m t máy bay DC-3 th hai. có kính dày trên 3cm. Ngư i dân ñóng thu Pháp ch c s sung sư ng th y r ng tình hình tài chính nư c nhà không ñ n n i bi ñát nên chính ph m i ăn tiêu r ng rãi như th . nh t là c a cánh t phê phán B o ð i không chút nương tay: T Libération (Gi i phóng) s tháng 12 năm 1949 vi t: “Không nên kéo dài hơn n a cu c thí nghi m v gi i pháp B o ð i. Sau này ông ch ng l i vi c ném bom t . ông ñ n ñ t vòng hoa trên m nh ng n n nhân trong cu c chi n t i 19 tháng Ch p năm 1946. Qua trung gian c a tùy viên h i quân c a chúng ta London. Tho t ñ u là nh ng l i ch i b i. k t thúc b n báo cáo. r i l i m t chi c máy bay Viscount 700 ñ dùng riêng. nhưng sáng ki n này ñã b dư lu n Pháp la ó ph n ñ i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Báo chí. ñ n m c không c n ph i mưu m o v i cơ quan m t v . Nhưng v n m i mê săn b n hơn bao gi h t. như th ñ b o ñ m m t ñư ng kính ho t ñ ng v i nh ng bình ch a nhiên li u cho sáu nghìn killômét. chi c này hình như ông ñã ñư c b c Biarritz.29 ñư c chính c u hoàng cho s a l i. Theo m t báo cáo g i ñ i uý Pháp tên là Jullerot ph trách vi c ghi chép nh ng phương ti n có th dùng ñư c sau khi Chi n tranh th gi i k t thúc thì các ki u máy bay nói trên ñư c l p ñ t m t cabin làm phòng ng (như máy bay Viking c a Hoàng ñ Anh Georges VI). B o ð i thích hí hoáy v i các ñ ng cơ ôtô. Như thư ng l . R i sau l i m t ñơn ñ t hàng khác: m t du thuy n y-át. Tác gi b c thư ñư c cơ quan m t v gi u tên. m t máy bay B.. Gái ñ p cùng v i rư u Tây Qu c trư ng mê gái li m gi y th c dân Khi nào súng n ñâu ñây Bù nhìn B o ð i tan thây có ngày. ñư c coi như m t vai ph . Ông mê m i chuy n này ñ n hàng gi . Tháng 6 năm 1949. D p ñi thăm chính th c Hà N i. Còn B o ð i t bây gi tr nên sung túc. T báo còn t cáo B o ð i ñ n Paris là ñ lao vào các “chuy n l ng lơ”. th m chí th ba n a và ch c h n nh ng máy bay th thao Tiger Moth. n ng b n t n. Tháng 7 năm 1950. H ng h n r i”. ñ làm quà bi u”. Ngoài ra còn nh ng xe th thao. Tôi hy v ng chúng ta s ñư c th y chúng xu t hi n r t s m”. ông t mình ñ t mua t Anh m t chi c máy bay DC-3. Còn thái ñ c a c u hoàng ra sao trư c nh ng l i t cáo v nh ng món chi tiêu hoang phí c a ông? Ông v n t ra ph t l . m t chi c Citroen d n ñ ng bánh trư c. nh ng chi c Ferrari hay Bentley ñ Pháp. Nhưng ông cũng có nh ng ôtô “bình thư ng” khá n tư ng v i khách ñ n thăm: B n chi c limousine M to. M i vi c tư ng như suôn s . ñúng ra là hai chi c y-át (ông Jullerot ñư c yêu c u g i ngay b ng giá và m u mã). không bi t có ph i do ñ ng ti n m t giá hay thân ph n bù nhìn lên giá mà s ti n thư ng lên t i ba trăm nghìn ñ ng.. C u hoàng B o ð i. gia nhân c a bà Hoàng thái h u ðà L t nh m tính: “C u hoàng có t t c b n máy bay DC-3. [15] Sau khi b Tòa án quân s Liên khu III tuyên án t hình v t i bán nư c.83m3). Ông v n g i h là phe “kháng chi n”. r i nh ng câu vè ñ ng dao vang trên ñư ng ph . trong khu dành riêng cho ông Buôn Ma Thu t r ng mênh mông. Ông còn d ñ nh dành cho Vi t Minh .. S thích c a ông v n như trư c chi n tranh. thêm m t ñòi h i c p bách: ph i là lo i th t sang tr ng. có tin ñ n B o Long s thay th cha anh và trong trư ng h p ñó Phan Văn Giáo tr thành ph chính [13].

vũ khí ñư c tăng thêm ñem l i l i th cho quân ñ i Pháp . Chi n tranh m r ng và có m t t m vóc m i. Cũng không ph i như nghi th c Hà N i. vây b t nh ng ph n t Vi t Minh. M t làn gió nh lư t qua ñư ng băng Tân Sơn Nh t. mi n Nam. Khôi ph c hoàn toàn ñ ch Annam cũ v i tư cách m t nư c t do. g n như thô k ch. B o ð i v n tr trung. Tháng 9 năm 1951. Phía dư i khoang c a máy bay có Hoàng thân tân Th tư ng B u L c.. ñư c b nhi m t ng giám ñ c Nha c nh sát và an ninh toàn Vi t Nam. Nhưng năm sau. M hay c Vi t Nam. Ông ta không dám công khai t rõ thái ñ y vì s Pháp phát hi n”. B o ð i ñòi năm trăm nghìn ñôla b ng ti n m nh giá l n trong vòng b y mươi hai gi . x u t t ñ n ñâu. ñã t ch c ra m t h i ngh ñ i bi u nhân dân toàn qu c. De Lattre hò hét trư c ñám nhà báo: “Hà N i hôm nay là ti n ñ n c a c th gi i t do ðông Nam Á. m i thưc hi n ñư c ñ nh chóp c a quy n l c và cũng ch v i m t s nhân v t ông không tin nh ng ngư i bình thư ng. Ch là m t nghi th c không gi ng l th c trong tri u ñình Hu . nhưng ông không có “ñà”. ph tá c a B y Vi n nay thay th B y Vi n c m ñ u l c lư ng Bình Xuyên. T ðà L t. r i tin t c x u v chi n cu c ñã che l p vi c thăng ch c kỳ c c này. B y Vi n v n n m Ch L n và thao túng ð i Th Gi i. L c lư ng Bình Xuyên ch có ti n ðông Dương. Ban sáng tr i v a m i mưa trên di n r ng kh p lưu v c sông C u Long. năm 1945. B o ð i v nư c ñư c năm năm.125 - . như lâu nay ñã thành l t khi ông tr v nư c năm 1949.Vi t. c p kính ñen khi n ông không gây ñư c m y c m tình c a dân chúng Pháp. gi i phóng nhi u vùng r ng l n Tây B c B c b . dáng v hơi n ng n . v a gi ñư c v ngoài c a m t n n dân ch mà không gây nguy hi m cho mình. Sau này khi Qu c trư ng sang lưu trú Cannes. Trong tình hình y. Trư c tiên là m t lá thư B o ð i thông báo cho B y Vi n bi t ông nh n h n làm em nuôi . uy hi p kinh ñô Lào. viên ch c. Nhân m t l n g p. Vi c b nhi m gây xôn xao dư lu n. Washington và London ch ng l i B c Kinh và Mátxcơva.B o ð i . khi ông còn là c v n t i cao cho chính ph H Chí Minh. gi ng như Bastogne tháng 12 năm 1944 và Berlin tháng 6 năm 1947”. dáng l c sĩ. Nhưng ông ñã hành ñ ng ñơn ñ c. Ông ta ñã th ng cu c. Các tư ng lĩnh Pháp hy v ng thu hút quân ñ i c a tư ng Giáp vào m t ñ a ñi m thu n l i ñ ñánh m t ñòn quy t ñ nh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nh ng vùng do quân ñ i c a H Chí Minh ki m soát như ñ ngh c a ngư i M [16]. Vi t Minh xoay chuy n c c di n. ñ i tư ng Henri Navarre. c nh sát. Trang ph c lúc nào cũng ch nh t không chê vào ñâu ñư c. Richard Nixon khi ñó là Phó T ng th ng M lúc ra kh i bi t ñi n c a B o ð i ñã phát bi u m t câu bênh v c Pháp ñ n m c ng c nhiên: “Nh ng gì nư c Pháp ngày nay ñang làm cho Vi t Nam gi ng như xưa kia h ñã làm cho Hoa Kỳ trong bu i bình minh c a l ch s H p ch ng qu c”. nhưng m t s bi n pháp c a ông ch m i ñã d p yên: thanh tr ng nh ng công ch c quá h hóa. Th i gian ñ ñ cho phép t ng k t nh ng vi c ñã làm ñư c. Lucien Bodard nhà báo kiêm nhà vi t s vi t: “B o ð i ñã thi t l p ñư c m t ch ñ c a riêng ông. m t b c ñi n báo xác nh n L i Văn Sang. ð ng sau nư c Pháp và B o ð i. v i c p kính ñen không r i t chuy n du ngo n Poole. Ti n và vũ khí M ñ vào cu c chi n ngày m t nhi u. C n ph i mua ñôla v i giá cao. Các chính khách bên kia ð i Tây dương sang thăm chi n trư ng ðông Dương ngày càng ñông. M t thói quen vương gi m i mà ñi n nh ñã mu n lưu danh muôn thu trong hàng ch c cu n phim th i s trong ñó ngư i ta th y ông ñ ng s ng. là c phương Tây t p h p trong m t th p t chinh ch ng c ng s n. Ch ñ c a ông tr ñư c là nh nh ng công c kinh ñi n: quân ñ i. vư t lên các quan khách. ñ i tư ng Navarre. vài tu n t i s ch huy tr n ði n Biên Ph ñ i m t v i tư ng Giáp. m t tay chân thân c n v i B y Vi n bay ñi ðà L t v i m t valy ñ y gi y b c. Nh ng cu c thăm vi ng ðà L t c a B y Vi n ngày càng nhi u. M t báo cáo c a S m t thám liên bang th m chí kh ng ñ nh r ng: “B o ð i thân M t tâm can. Dư i s thúc ñ y c a De Lattre. Cu i năm 1953. . Tuy nhiên n u ngư i ta ch p nh n nh ng tiêu chí c a chính ông ta thì ph i nói B o ð i ñã làm ñư c nhi u vi c t t”. Nhi u nhân v t thân c n c a c u hoàng ñã ñư c Washington bí m t cho ăn b m. Trư c khi th i h n k t thúc. Paris. m t b a ti c ñư c t ch c ñ ti n Qu c trư ng tr l i Paris. nh ng món l i nhu n kh ng l nh n ñư c t ð i Th Gi i.. M c dù nh ng ñam mê săn b n. T t c b n tay chân Sài Gòn nháo nhào huy ñ ng ñóng góp. ñã lùi xa v quá kh . m t v trí chi n lư c thu c x Thái.bào ñ . Ph n thư ng c a c u hoàng ngang v i s ti n ph i n p. Ý c a B o ð i là mu n cho Sài Gòn c n s ch ti n M . Tr i ñ p. ông d ng chân m t ngày Sài Gòn. Quan h gi a h n v i Qu c trư ng B o ð i v n ch t ch . nh ng vi c ñã làm trong năm năm c m quy n cũng không ph i hoàn toàn tiêu c c như ghi nh n c a ña s các s gia. thu gom gái ñi m. ñông ñ ngo i giao ñoàn và ñ ng hàng ñ u là ñ i s M Donald Heath. t ng ch huy quân ñ i Liên hi p Pháp quy t ñ nh ch n ñ ng cu c ti n công c a Vi t Minh l i b ng cách t p trung quân ði n Biên Ph . Ngày 9 tháng 4 năm 1954. có ch quy n gi ñây là m c ñích trư c m t c a ông. Ngày tháng trôi qua gi thuy t Hoa Kỳ d n d n tr thành có th ch p nh n ñư c. ngăn ch n các cu c hành quân c a quân ñ i vi n chinh. ñi qua ñư ng băng ñ chào qu c kỳ r i ñi duy t ñ i quân danh d .

Nguy n Văn Tâm. [13] CAOM. năm 1949. bà cùng v i m là bà M ng ði p v thăm Hu . năm 1949. năm 1949. t 12 năm nay không r i ông n a bư c chân. [3] Theo Yves Gras. Nhà xu t b n Perrin. [5] ð i tá Leroy. [15] CAOM. Peugeot s m màu nư m mư p thay cho ñoàn xe tay l n x n. Nhà xu t b n Hachette.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Bu i t i. SPCE 376 (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh) 376. SPCE. ph trách l tân. [8] Có tên là Ph m Văn Hưng t c Jean Bùi. [16] CAOM. ñ ti n sĩ Lu t năm 1969. chi c Mercedes to tư ng k nh càng ch Qu c trư ng ñ trư c dinh Th tư ng. Fils de la rizière (Nh ng ñ a con c a ñ ng ru ng) Nhà xu t b n Robert Laffont. S c b t tr c này không ph i ñ i lâu. theo m sang Pháp. . Bay Vien. tác gi cu n Histoire de la guerre d’ Indochine. M c dù v y ông hít không khí m ư t c a ñ t nư c. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. B o ð i ra kh i máy bay. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i – SPCE (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). năm 1950. Máy bay lên t ng cao r i b t ng quay l i.SPCE 376 (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). tr. SPCE-376. Năm 1996. SPCE (V Báo chí quân ñ i vi n chinh) 376. Cùng ñi v i ông có hoàng ñ Vĩnh C n. Nhà xu t b n Denoel. không có ñ i danh d . Vi c ñi l i t i trung tâm Sài Gòn b c m. năm 1949. Ông không dám ñi quá xa vì l c lư ng an ninh ñã ra v . 1992. le Maitre de Cho Lon. l n này ra ñi ñ không bao gi tr v n a. ngày 5 tháng 7 năm 1949 cho bi t: Vi t Nam không có m t chút quy n h n gì n u không ñư c Pháp th a thu n ho c ñư c tham kh o ý ki n trư c. th b trên ñư ng băng.SPCE (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) 376. Trích d n c a Jacques de Folin trong sách Indochine 1946-1954. Láventure Viet Minh. [7] CAOM. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Qu c trư ng ñã cho bi t sáng s m mai ông s bay t 5 gi .. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh. Các xe ôtô Citroen. nên c n ph i ñi ng s m.126 - . Bu i chiêu ñãi ng n g n. chi c Liberator. không c tr ng. [11] CAOM. bu i chiêu ñãi b t ñ u. L n này không có ban ñón ti p. ñư c B o ð i ñ ñ u và g n gũi. [4] Th i B o ð i tr l i c m quy n ñã năm l n thay ñ i Th tư ng: ðó là Nguy n Phan Long. (B y Vi n. Làm vi c cho Ngân hàng c a Pháp h tr cho Ngân hàng nông nghi p và phát tri n nông thôn Vi t Nam. (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). ông ñi thêm vài bư c n a r i quay v ch trên máy bay. 1977. quý m n t nh .Jean Julien Fonde. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . [10] Jacques Massu . [14] CAOM. 1980. Hôm sau ông và ñoàn tùy tùng ñi trên m t máy bay riêng. ñòi h i chính ph c a h c m quy n và d n d t h theo m t chương trình hành ñ ng cho phép ngay t c kh c thành l p ngay nh ng ñ i quân qu c gia. [6] Piere Darcourt.83.. [9] Phương Th o l y ch ng là m t ngư i Pháp dòng dõi quý t c giàu có. báo cáo ñ ngày 7 tháng 1 năm 1950. ông ch Ch L n). [2] CAOM. năm 1950. [12] H i chuy n Nguy n ð c Hóa. Bà thư ng v n ñ ng các t ch c qu c t giúp ñ trùng tu Văn Thánh và nhà Minh Lâu trong qu n th lăng Minh M ng Hu . Cu i năm 1953. Ngày v a r ng. ph i h cánh c p t c do tr c tr c v máy liên l c vô tuy n. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [1] Báo cáo c a Lãnh s M Sài Gòn. ngư i em h luôn tháp tùng ông trong các chuy n ñi xa và Nguy n Duy Quang. năm 1949. m t gia nhân c a bà Hoàng thái h u T Cung còn s ng ðà L t (tháng 2 năm 1995). H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. nguyên ñ i n i ñ i th n khi còn Hu . Nhà xu t b n Plon. Tr n Văn H u. Hoàng thân B u L c và sau cùng là Ngô ðình Di m. ñư c B o ð i g i g m vào h c trư ng ENA (trư ng Qu c gia hành chính chuyên ñào t o công ch c cao c p v n i tr và ngo i giao Pháp). B trư ng các qu c gia liên k t (nay là B Pháp qu c H i ngo i tương ñương v i B Thu c ñ a xưa kia) ñã ch th cho tư ng De Lattre: Ph i ñem l i cho các qu c gia liên k t nh ng phương ti n và ý chí ñ m nh n l y trách nhi m chi n ñ u ch ng Vi t Minh. sinh năm 1944.

qu c vương Ai C p. các b trư ng. k c B o Long m i khi ñi ñâu ñ u có thư ký riêng ñi theo. nơi ñ c bi t h p d n ñ i v i c u hoàng. Palm Beach tr thành sòng b c mùa hè Cannes.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 27 Daniel Grandcleùment B o ð i dán m t nhìn vào con quay màu ñen. K c vi c buôn bán ti n ðông Dương. H ñông ñ o và giàu có. Gã l ng l tr i các con bài trên th m xanh. ti ng g m rú c a chi c môtô Norton. Ông này v a ñ n nơi là bư c luôn vào phòng ñánh b c. ông chơi trò li u lĩnh trong các canh b c. thành ph ñông. hay chi c c áo m r ng. Nh ng năm ñó Cannes là thành ph ñ ng ñ u nư c Pháp v sòng b c. B bơi li n k . T xa ngư i ta ñã nh n ra nó như m t cây ñèn bi n trên m m Croisette khép l i v nh Cannes v phía ñông. trong r ng ñêm ông li u lĩnh xông pha vào r ng ñ ch m trán v i h . Hình như không ai ng c nhiên th y 6 tháng m t l n tr s th c s c a chính quy n Vi t Nam m t nư c ñang có chi n tranh. Anh ta không ñeo cà-v t.127 - . ð t nhiên nh ng chi ti t mang m t t m quan tr ng hi m có. ði u ñó c t nghĩa s có m t c a h cái nơi g i là ñ t thánh c a các ñ t thánh Palm Beach này. Theo m t th i thư ng. Nhưng l n này. Nh ng h lỳ trong Casino thành ph còn nh mãi v ván b c ñông ngư i chơi mà không n ào. Ti n l i ch y vào các v làm ăn. B o ð i ch là c u qu c vương gi a nh ng ngư i khác. t c ñ .. ðã thành m t. B o ð i v n ưa li u lĩnh. Luôn luôn ph i t o h ng thú như trư c ñây ông ñã có l n ng i sau tay lái b t xa các c nh binh b hơi tai theo sát ông. B o ð i t tay lái nh ng chi c xe limousine l ng l y d ng trư c th m các s i b c. H còn nói Qu c trư ng B o ð i. B o ð i không ñ n ñ y bao gi . Quanh chi u b c nh ng k tò mò nín th theo dõi ván bài. Trong nh ng năm 50. vui như vào h i. Ông . M c dù m t tr i cu i bu i trưa còn h t ánh n ng chói chang. khi n nó có phong cách H i giáo. ông ñã tham gia y ban danh d c a Motor Yacht Club (Câu l c b du thuy n y-at có ñ ng cơ). nhìn ra bi n. b t ch p k lu t c a nơi này. C u hoàng B o ð i là m t trong nh ng tay c phú mà dân chơi ñ u quen m t. Có ai tin ñư c không? Tin ñ n ñ i th i ñó cho bi t ông là con b c khát nư c ham ñánh to ñ r i thua ñ m như l n ñánh b c v i ông trùm ñi n nh M Jack Warner. theo thói quen ông m c b ñ tr ng. thư ký. Th i r t tr . ít nh t là các báo vùng Cannes ñ u ñưa tin th t thi t này v i nh ng hàng tít l n. ðà L t. Lâu ñài Thorenc t m t bi t th bình thư ng tr thành dinh chính ph . bên trong phòng ñánh b c tuy r ng nhưng v n hơi t i. Chi c nh n m t ñá to tư ng hay chi c ñ ng h b t b ng b c g n như tr ng mà ngư i M vu t ve gi a hai l n chia bài. m t con b c tr m tĩnh. các quan ch c t kh p nơi ñ n Cannes ñ y t ki n Qu c trư ng. nhưng không ñeo kính ñen như m i l n. Ông là m t khách quen. trong ñó có hoàng ñ Vĩnh C n. Cannes ông nh y lên môtô lao sâu vào nh ng con ñư ng nh phía sau thành ph . Th t b i c a quân ñ i Liên hi p Pháp ngày càng d n d p báo hi u k t c c bi th m c a cu c chi n khó b tránh kh i lan r ng nhưng ông v n gi nguyên các thói quen c a mình. Bên ngoài r lên ti ng cư i c a nh ng ngư i ñang t m hay ti ng lao xu ng nư c c a nh ng ngư i nhào l n. m t c t tr trung thành c a các d h i. Ra dáng l ch s . r i lỳ trong ñó cho ñ n khi m i ngư i ra v . M t t i mà có ñ n ba Hoàng ñ và m t ch c Hoàng t ñ n góp m t cùng nhau n c sâm banh và l lư t trên sàn nh y r ng. qu c vương Iran. Không có gì n i b t nhưng duy nh t có ông là Qu c trư ng m t nư c ñang có chi n tranh. T i ñó c u hoàng th t ñãi kho ng ch c b n bè. Thua ñ m khi n sáng hôm sau các báo. Anh ta giàu có và n i ti ng nên nh ng ngư i ph trách sòng b c không b t bu c anh ta ph i tuân theo quy t c áp ñ t cho nh ng con b c khác. Nh ng cái ñ u t ng mang vương mi n chen chúc ñ n ñây. Farouk. Hoàng ñ Hailé Sélassié. lái xe. khá r ng. M t cơ h i làm ăn béo b c a các khách s n l n nh có vũ h i c a các nhân v t quan tr ng. Tin ñó không làm ai ng c nhiên. u o i d t ti n r t th n tr ng và dè s n. Nh ng bu i d h i n i ti p nhau. Trong tòa nhà b ng ñá c m th ch. các qu c vương Zogu c a Albanie. Vào các bu i chi u hay t i. chung quanh B o ð i kho ng hai ch c ngư i c ng tác: t ng lý văn phòng. Giáo ch ñ o Cao ñài Vi t Nam cũng như các ñ i di n chính ph Pháp thư ng có m t ñ nh kỳ t i Carlton. B o ð i v n Cannes khi phòng tuy n trên con ñư ng s 4 s p ñ và quân ñ i Vi t Minh làm ch chi n trư ng mi n B c. mà thua ñ m! Ba trăm năm mươi tri u franc vào túi ñ i th là Jack Warner. C u Hoàng h u Nam Phương cũng có m t văn phòng riêng trong ñó luôn luôn có Nguy n Ti n Lãng và v . Bao gi ông cũng mu n có nh ng ngu n c m xúc m nh. l i ñ t trên Côte d’Azur. Con ngư i nh thó trư c m t ông cũng không dám nhìn ông. Không ai nói v i ai m t l i. sĩ quan h u c n. Ông ñi th ng vào phòng ñánh b c. M t ki t tác ki n trúc quái g v i nh ng khía răng kh ch y xung quanh.. c v n. Không ph i ch bây gi . r i thay c u hoàng thua. y ph c l p lánh trang kim. Ông v n ñó trong khi ði n Biên Ph b bao vây và vào lúc cu c ti n công c a tư ng Giáp di n ra trong nh ng gi phút cu i cùng c a cu c chi n tranh ðông Dương. Ph n l n trong s h cũng là nh ng nhân v t tên tu i. có nh ng ph n tr và vài ngư i châu Á. Faycal c a -r p Xê-út và nhi u ngư i khác. trùm ñi n nh Hollywood. Gái ñ p nô n c. hoàng thân Umberto c a Italie. v c th m.

ñêm nào cũng ph i có m t ngư i ñàn bà n m bên. ch nư c trà thôi. máy bay riêng c a c u hoàng. thú v và nh nhàng. Ông vi t cho th trư ng Maurice Cornut Gentille: “Tôi s không quên s chu ñáo.cu c chi n tranh b n th u v i nh ng ñau thương khôn lư ng: 460 nghìn ngư i Vi t Nam. ***** B n tr r t mê thành ph Cannes. Các b n tin c a s tình báo ghi nh n nh ng chuy n ñi Vitell. nh ng ngư i tình quen thu c trong ñó có “th phi” Bùi M ng ði p. G p ai ông cũng làm cho ngư i ñó hài lòng. Th tư ng Joseph Laniel ký t i ñi n Matignon . M t ngư i thân thi t v i ông bình ph m chính xác hơn v nét ñ c trưng c a B o ð i là “m t ph n mư i c a Farouk. m n ph c ông b t k ñ a v xã h i như th nào dù là hoàng thân Công chúa hay nhân viên bình thư ng. Rõ ràng là quá mu n. nhưng cũng ñ l i nhi u tình b n và lòng tôn kính. không ch u ñư c l i s ng buông th c a ông. cô gái y có n hôn như m t thiên th n. Chúng ñư c ñ n thăm c nh ng phòng ñánh b c n a. căm ghét nh ng thói hư t t x u c a ch ng. nhưng anh mu n gì. nh ng cái bóng ngư i xúm xít b n r n ba b n gi li n quanh các bàn ñ s ñ ñánh b c. M i ngày có nh ng thú vui. C u hoàng B o ð i s ng như ñ vương nhưng ông v n gi nguyên phong cách quen thu c c a ông. Trung Qu c và Pháp. nh ñó không lúc nào tôi c m th y mình là ngư i nư c ngoài mà luôn luôn th y mình ñư c ñùm b c như là m t ñ ng bào c a các ngài” [3]. Liên Xô. không th quen ñư c v i các th ño n l a d i trâng tráo. Paul Paccim. hay v các gia nhân ñ y t . Nhưng chính tôi m i là m t con ñi m ñích th c” [1]. Khi m i ngư i báo trư c r ng cô ta s l a d i ông. Ông có nhu c u ñ i v i ñàn bà. Th i gian như dài ra. Cu c xung ñ t gi a hai bên Pháp-Vi t ñã tr thành v n ñ qu c t . hai ph n mư i c a Machiavel và b y ph n mư i c a Hamlet” [2]. Th i gian ông Sài Gòn không lâu. Ngư i ta xì xào v nh ng cu c phiêu lưu tình ái c a ông. Paccini t ch c m t b a ăn t m t i quán ăn trong lúc ch xe l a ch y su t ñ n th ñô. Evian. nh ng hành vi b i b c c a ông. C nh ng chuy n ñi chơi xa không d t. Nhi u ph n ñ n v i ông. M t c u b trư ng trong chính ph H Chí Minh ñã ti t l : ông B o ð i khoe. t khi ñ n tu i l n. Anh. ñã liên ti p m i m c và nhi u l n ñư c ñón ti p bà và các con trong dinh th r ng mênh mông c a ông. có năm nư c tham d : Hoa Kỳ. M t tháng sau chuy n vi ng thăm Sài Gòn l n cu i cùng nh ng cu c thương thuy t hòa bình b t ñ u. Ch c ch n bà Nam Phương v n là m t ngư i v chung tình. ðôi khi bà cũng tham d nh ng cu c vui Palm Beach. hi m khi u ng rư u. nhưng không ñ l i n tư ng gì và không bao gi bà theo ch ng vào các phòng ñánh b c. Nhi u bu i chi u trong tu n. H phung phí ñó nh ng gì ki m ñư c m t sòng b c khác. Ông k t b n c v i m t anh h lỳ sòng b c và m i anh ta ñ n ăn v i ông t i lâu ñài Thorenc. ch ng h n như ð i Th Gi i ñang làm mưa làm gió Sài Gòn. Lúc ñ u chính ph c a ông t ch i không ng i chung bàn v i ñ i di n Vi t Minh. hai ñoàn ñ i bi u c a hai bên Vi t Nam ng i ñ i di n nhau: ñoàn ñ i bi u c a Vi t Nam Dân ch C ng hòa và ñoàn ñ i bi u c a chính quy n B o ð i. Ai cũng c m nh n ông là con ngư i kín ñáo. m t hi p ư c ch ng bi t th m y dành cho Vi t Nam quy n ñ c l p hoàn toàn. ñ o Corse b ng chi c Libérator. l ch s . 60 nghìn ngư i Pháp ch t t năm 1949. ð lo i. n u quê hương xa xôi c a ông không có chi n tranh . Nice. ñ p ñ . Paris. Bà không ưa nh ng con ngư i bà g p ñây. B o ð i không tin. Vào gi h i ngh l p l i hòa bình ðông Dương khai m c t i Genève. t i tr s c a Liên h p qu c. M t cu c s ng qu là vui v . ñư c ông t u cho m t bi t th Antibes. m t th nhu c u thư ng xuyên không th d p t t ñư c như ñ ăn th c u ng. Nh ng nhà thương thuy t ñi l i như con thoi gi a lâu ñài Thorenc và thành ph Th y Sĩ ñ thông báo v i B o ð i .T t c nh ng ngư i ñ ng ñ u chính ph Pháp ñ u tr nh tr ng th tôn tr ng s toàn v n lãnh th Vi t Nam . nh ng môn th thao riêng cho ngày ñó.dinh Th tư ng. Thư ng như th . l ñ và thông minh. Georges Bidault. tay t ch c có tài trong các bu i liên hoan d h i Cannes k l i: m t l n h n cùng ông ñi máy bay t Nice ñi Paris. kín ñáo và ân c n mà các ngài ñã dành cho tôi. Cùng th i gian ñó. Nhưng tin ñ n ñ i Cannes cũng không cho bi t gì thêm. R i ti n lãi t các v chuy n ti n t ñ ng b c ðông Dương sang ti n franc. Tuy nhiên s c ñ p c a bà cũng làm xao xuy n tâm can nhi u vương công Hoàng t nh t là Giáo ch Agha Khan. x n ð .không có chuy n tr l i v n ñ th ng nh t ñã ph i tr giá ñ t m i giành ñư c. Bà ghê t m cu c s ng Cannes. Thư ng là nh ng gái làng chơi chuyên nghi p.128 - . Ông g t ñi: Tôi bi t th . t t c c ng ñ ng ngư i Vi t quanh vùng kéo ñ n hoan hô. B o ð i ñang Cannes. Các cu c thương lư ng ñ ñem l i hòa bình cho ðông Dương ñã di n ra Genève. nh có phép ñ c bi t c a b trư ng N i v . Còn nh ng ngày khác? Cũng như th trong các sòng b c khác. D c ñư ng máy bay tr c tr c ñ ng cơ nên ph i quay l i Nice. ch y không ng t vào m t nhúm xun xoe này. Chính gi a gian phòng l n. Lucien Bodard k l i: “C u hoàng mang v Vi t Nam m t cô nhân tình Cannes. Cô y hành ngh c a cô y. lúc ñó là b trư ng Ngo i giao . Ông r t hài lòng và cám ơn chính quy n ñ a phương ñã ñón ti p ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment u ng ít. ðư c tin báo. N u ngư i dân thành ph Cannes còn gi nh ng k ni m v m t ông hoàng ham thích hư ng l c v i nh ng thú vui tr n th thì Nam Phương ñ l i k ni m v m t bà hoàng bu n bã. m i ñêm m t ngư i khác. Monaco hay trong m t s câu l c b bài b c khác.

129 - . l n l a mãi trư c khi ch p nh n “gi i pháp” c a h .. ñ n lúc ñó chính quy n B o ð i m i ch u c ñ i bi u ñ n Genève. ñó là s phá s n. [1] Lucien Bodard. các chính ph Pháp và Vi t theo nhau ñ . ðúng ngày h i ngh khai m c. Ngô ðình Di m nh n l i m i c a Qu c trư ng B o ð i ñ ng ra l p chính ph m i. trong cu c ñ i ñ u t ng l c. Các bên th a thu n sau hai năm s t ch c t ng tuy n c ñ th ng nh t ñ t nư c và quy t ñ nh ch ñ chính tr c a Vi t Nam. Khác nào m t tên ñ y t b ngư i ta t ng c ñi mà không thèm cho bi t là nó b ñu i.Nhà xu t b n Gallimard. Dư ng như ñ nh m nh và các cư ng qu c lúc ñó ñã quét ông như quét m t h t b i vô giá tr . Chính là ñây. Nh ng ñ i bi u c a ông ch ñóng vai ph . T p ñoàn c ñi m ði n Biên Ph mang giá tr bi u tư ng: hình nh nh ng xác ch t ph kín chi n hào. quân Pháp ñã tin ch c là ph i ñánh b i quân Vi t Minh. [2] Jean Bresson.Nhà xu t b n Le Rocher. Trái v i nh ng l i b o ñ m c a ngư i ti n nhi m. nh ng ñoàn dài tù binh Pháp ñi di u dư i s áp t i c a nh ng ngư i lính Vi t Minh th p bé ñã khi n dư lu n chính qu c ngao ngán. Dư lu n chăm chú theo dõi nh ng c c nh c kh n khó. 1973. Cùng v i s th t b i ði n Biên Ph . th ng nh t là trên h t. ñó là m c tiêu ñ u tranh c a ông. nó còn là m t cú ñá sau lưng. Ngày 20 tháng 7 năm 1954. công lu n Pháp th hi n s quan tâm ñ n n i th ng kh x thu c ñ a cũ châu Á. Th ng nh t c a Vi t Nam. Nhưng v i B o ð i. m i nư c có khuynh hư ng qu c t riêng. r ng: “Chính ph Pháp không tìm cách l p ra hai qu c gia riêng bi t.. ði n Biên Ph th t th . không h tôn tr ng hàng ch c nghìn binh lính ñã b xác trên chi n ñ a ch t vì nh ng ý tư ng c a ông. Vì n n th ng nh t ông ñã làm ñiên ñ u ngư i Pháp t nhi u năm. Ông không ñư c ñ m x a t i. Carnets secrets de la Décolonisation (Tài li u m t v phi th c dân hóa) Nhà xu t b n Calmann-Lévy. Không ai bu n nghe nh ng l i ph n kháng c a ông. ñ i quân ñã ñư c B o ð i tô v cho ñ p m i khi duy t binh ñang tan rã tơi t . Phe ông không ch th t b i mà Vi t Nam l i b chia c t làm ñôi. . La Fabuleuse Histoire de Cannes (Huy n tho i v thành ph Cannes) . Pierre Mendès France thay Joseph Laniel. Mendès France cam k t ñem l i hòa bình b ng thương lư ng trong vòng m t tháng. L n ñ u tiên có l t khi chi n tranh b t ñ u.S nh c nhã) . Ch vài tu n sau ði n Biên Ph ñã có hai mươi nhăm nghìn lính qu c gia b ngũ [4].Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ph i b o ñ m b ng văn b n do chính ông ta vi t. ch ch p nh n ch m d t xung ñ t dư i áp l c c a các ñ ng minh Liên Xô và Trung Qu c. Ông h l nh cho h r i kh i h i ngh . Còn quân ñ i qu c gia Vi t Nam. ð c l p. Hu n m trong vùng không C ng s n. cùng v i nó là s s p ñ tinh th n c a quân ñ i Pháp Vi t. Vi t Minh tuy là ngư i th ng tr n. [3] Cannes: H sơ Lưu tr thành ph . Alain Ruscio trích d n trong La guerre française d’Indochine (Chi n tranh ðông Dương c a Pháp). T i Paris. K t c c c a h i ngh Genève ñ i v i ông còn hơn là m t th t b i. có h i ñ n s th ng nh t c a Vi t Nam”. các nhà thương thuy t ñ ng ý r ch m t v ch ngang trên vĩ tuy n 17 phía trên Hu m t chút. L’humiliation (Chi n tranh ðông Dương . nh ng bi u hi n c a ch nghĩa anh hùng c a quân ñ i Pháp trong năm mươi b y ngày b bao vây. hoàng thân B u L c xin t ch c. Hai bên ñình chi n t i ch . Sài Gòn. 1981. Hi p ñ nh Genève v ðông Dương ñư c ký k t không mang ch ký c a ñ i bi u chính quy n B o ð i. ñã thoái thác. ngay lúc ñ u ông ñ ngh chia c t Vi t Nam thành hai mi n riêng bi t. [4] Georges Chaffard. Chi n tranh ch m d t. S tan rã hoàn toàn c a l c lư ng ñ n trú trong t p ñoàn c ñi m ñã gây choáng váng tai h i hơn b t kỳ m t th t b i quân s quan tr ng nào dù n ng n ñ n ñâu. La Guerre d’Indochine.

sau hai năm h c anh ph i ch n m t trư ng th c hành. r n r i. B o Long không mu n bi t ñi u gì ñang x y ra trên ñ t nư c anh. Ch y u trong các ngày qua là t p ñi ñ u bư c. Nh ng ngư i lính xung kích ñi b . Khi ñ n lư t. Ban sáng theo l . Viên sĩ quan tung tăng trên hàng ñ u. Kiêu hãnh trong b quân ph c áo ñ . Bazar còn có nghĩa là c a hàng t p hóa bán các lo i hàng th p c m r ti n các ch phương ñông. chan hòa v i hai mươi b y b n ñ ng ngũ chung ch trong m t phòng. Cu i năm 1956. Phân ñ i anh còn l i 28 ngư i. nhưng v i ñ ng bào mình. cũng như cu c s ng Vi t Nam. B o Long ñi hàng cu i phân ñ i. m t thi u uý Lào. gi gìn ý t dù tình ñoàn k t quân ngũ d làm cho m i ngư i g n bó v i nhau hơn. anh ñi v như con thoi gi a thành ph nh Touraine và th ñô Paris. ngoài ti ng l o x o chân bư c trên ñư ng.thi t giáp Saumur. Lòng say mê binh nghi p gi m d n. là nh ng bu i di n t p linh tinh. Thân hình h n vư t tr i h n lên so v i binh sĩ trong hàng quân. anh là ngư i Vi t Nam. nh t là cán b khung. thi u tư ng ch huy trư ng nhà trư ng ñón ti p h . T nhi u tháng nay. H ñang cây s th 38. quá m t m i. anh ñ c cách ñư c vào h c trư ng võ b Saint-Cyr. V n ý t gi gìn. Bu i chi u bà ra v m t mình. Lá r ng ñư c tô ñi m thêm dư i ánh chi u tà x Bretagne. Không nói gì v Vi t Nam. Ch còn l i “nh ng ngư i nư c ngoài”. Tuy cu c s ng quân ngũ t o thu n l i cho tình b n phát tri n. Trong trư ng không ñư c nói chuy n chính tr . anh không s ng chung cùng h v i tư cách công dân. anh thu d n ch n m vuông v c. Anh không ñ c báo. quá m nh mai y u ñu i. ñã tuyên b b cu c sau ba tháng ñ u tiên c a khóa tân binh. c m i bư c l i t t d n xu ng trán. Tuy nhiên.. V i ngư i Pháp. Anh có th r i b trư ng b t kỳ lúc nào anh mu n. H ñ u còn tr . lưng ñeo m t ba lô ñ y s i. B o Long vào h c trư ng võ b v i tư cách sinh viên c a m t nư c trong Liên hi p Pháp. V y làm gì ñây? l i quân ñ i Pháp chăng? Nhưng anh chán ng t m t ñ i quân ñã ti n hành chi n tranh thu c ñ a v i ñ t nư c anh. không nói năng gì. ñi qua qu ng trư ng Champs-Elysées.130 - . anh cũng ph i c r a nhà xí. May sao các c p ch huy th y anh thích cư i ng a bèn ñ ngh anh sang h c trư ng k binh . không ph i thi tuy n sinh. B n h u cho ñây là m t th ng l i th c s . bà và con trai ñ n thăm ngh vi n Bretagne Rennes. cha anh. Không m t ai trong ñám lính tr này t ra m t nh c. Anh s ng m t mình xa doanh tr i trong m t gian phòng trong thành ph . Ngoài ra cũng r t ít ai nói chuy n t lúc kh i hành. Nhưng anh l i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 28 Daniel Grandcleùment B o Long kéo cao chi c mũ ca-lô. g n bó v i nhau trong n l c chung. B o Long bình th n ch u ñ ng cu c s ng kh c kh trong quân ngũ. V th c a anh r t kỳ l . xa lánh. Quá nhi u ñau kh . anh không k t b n v i ai. lúc nào cũng l ng l . M c dù m t nh c và ñư ng xa. gáy c o nh n.. bư c chân ng n hơn lúc kh i hành. Su t th i gian th thách ñó m i ñêm ch ng ba ho c b n gi . m t ñ i di n chính th c c a chính ph Vi t Nam ñ n trư ng tìm hi u m t cách tôn kính nh ng gì x y ra v i ngư i lính m i. ngư i cao l n b v . m t thi u tá ng lâm quân c a Qu c vương Iran và anh. Anh v n còn chính th c thu c biên ch quân ñ i qu c gia Vi t Nam nên không th ñi chi n ñ u ñư c. nh m m c ñích d y cho nh ng thanh niên tân binh bi t ch huy ngư i khác. T ngày 6 tháng 10 năm 1954. không mu n dính dáng gì v i ñ t nư c khi n anh nghĩ v quê hương. anh l n l i trong r ng Brocéliande. Chi n tranh và nh ng n i kh c c ñã lùi xa cũng như th i ñi h c ð i h c. quá nhi u luy n ti c khi n anh mu n xa h n. Hôm ñó. Anh không như m t s thanh niên khác. ít nh ng cu c phiêu lưu tình ái trong cái . hò hét các m nh l nh. ð u ñ n. kh u Mas 36 bên hông. trư ng võ b . trong nh ng năm ñ u t p luy n. Như nh ng ngư i khác. H n b t nh ng ngư i lính bé nh g n như ph i ch y cho k p bư c chân h n. ñã b i tr n ði n Biên Ph . mũ chùm lông. bà Nam Phương ñi cùng con trai vào sân trư ng võ b liên quân Coetquidan. anh tham gia cu c di u binh ngày Qu c khánh Pháp 14 tháng 7 năm 1955. m i h ăn trưa. B o Long ñã tòng quân như l i khuyên c a c u hoàng. Anh không có m t th gi y t nào xác nh n nhân thân ngoài m t h chi u ngo i giao. dù có nh ng bi u hi n b ngoài ñó. Như nh ng ngư i khác. nhưng cũng c ng c i hơn. cũng như nh ng ngư i khác. L n này t i bi t th Bentley Continental c a cha. M t thành tích th l c th c hi n trong m t không khí g n như vui v . B o Long tr thành m t h c sinh gương m u và xu t s c. ít ñàn bà. thưa d n nh ng cu c ti p xúc v i ñ ng hương. Chàng thanh niên t nay tr thành h c sinh quân. cu c hành quân xem như m t trò chơi. thành viên c a cái mà ti ng lóng Saint-Cyr g i là “bazar” t c là ngư i c a baz ti ng lóng có nghĩa là trư ng h c. G n như toàn b h c sinh quân trong khóa c a anh nhanh chóng ñi th ng sang Algérie tham gia chi n ñ u. Anh ñư c phong thi u uý. anh ñi hàng cu i c a ti u ñoàn vì vóc dáng bé nh . Ch ng bao lâu. Nhưng cha và m anh ñ u không t i xem cu c di u binh ñó. B o Long b t ñ u nh n ra có l t t hơn là nên chú tâm vào vi c h c tri t h c. T t c có sáu ngư i: m t Hoàng t Cao Miên.. Cu c chi n tranh thu c ñ a m i c a Pháp ñang c n ngư i. lăn lê bò toài trong bùn l y. ti ng ñ ng cũng ít. hai ngư i Nam M . vào th i ñi m này cu c xung ñ t gi a các giáo phái bùng lên d d i Sài Gòn. kh e m nh. ñ c trưng c a h c sinh quân Saint-Cyr.

trong căn h gia ñình Neuilly. ngư c l i. . Là ngư i nư c ngoài. Phòng tuy n “La Herse (Cái b a)” hay còn g i là phòng tuy n Morice . T t c nh ng gì là kiêu căng. t c ñ trên 60 km m t gi . L lùng là Saumur anh ñã g p nh ng sĩ quan khác có cùng s thích. ***** Hàng rào dây k m gai kéo dài mãi. Ch ng ph i là binh pháp c a Clausewitz.131 - . Trong căn phòng nh trư ng ky binh . ph i là cái ch t v vang. Nó s làm thay ñ i s ph n c a các vũ khí.. L n này. ham chơi. M anh c c ch ng ñã ph i c tìm m i cách dàn x p và cu i cùng m i tìm ra gi i pháp v i Ngô ðình Di m ñ ñư c yên thân. xa Saumur. B o Long ch huy trung ñ i xe b c thép thi hành nhi m v này. h m hĩnh và t mãn ñ u xa l ñ i v i anh. Anh nghĩ ñó là cách ch c ch n nh t ñ không bao gi ph i nghĩ l i n a và t k t li u ñ i mình nhanh nh t. Anh không h i ý ki n ai. B n mét chi u ngang. anh hô kh u l nh. ð ng cơ g m rú. tìm ñ n cái ch t ñ kh i ph i ñau kh . L c lư ng du kích fellagha c a Algérie ñã nh b c tư ng thép. Như ñã thành quen. H dũng mãnh xông lên. L n này h dùng nh ng d ng c ñơn gi n và thô sơ nh t. h ñã coi thư ng thu c n ñ ñi qua phòng tuy n m t cách c ñi n nh t vì v y các ñ n b t Pháp ñã phát tín hi u báo ñ ng. cũng ch ng ph i nh ng ti u lu n v chi n lư c mà là nh ng nhà siêu th c quý hi m ñã thu hút anh như Lise Dcharme hay Marcel Béalu. Theo m t k ch b n ñã hi u ch nh k . Chàng thanh niên m nh d . ch m d t chu i th t b i. ðó là m t s khám phá. ti u ñoàn xe b c thép ñư c l nh b t ch t nh ng nơi nghi có ñ ch ñi qua. lúc ñ u ch ñư c coi là m t v t l m t. M t cái ch t nhanh chóng. ñơn v tu n ti u lê dương ñã xác ñ nh m t cách chính xác v trí c a m và chuy n d ch v trí ư c ñ nh c a quân du kích. cái ch t. Nơi này không có ch n n p. Ph i g n ba tháng sau anh m i nh n ñư c công văn ch p thu n c a B chi n tranh. tránh không g i v n ñ và gi im l ng không b c l cơn xúc ñ ng trư c m t con. Phòng tuy n này khóa ch t Algérie theo d c chi u dài biên gi i.thi t giáp Saumur. SaintCyr trong m t cu c di n t p ngư i ta ñã d y anh bi t cách ch huy m t ñơn v di chuy n c ly 50 ho c 60 m.công trình c c a ngư i La Mã xưa kia và ch có ngư i dân ñ a phương m i bi t. ðó là kìm c t b ng thép. Tám bánh xe nh b i. ch c th ng phòng tuy n. ð u ñ i chi c mũ s t n ng s p g n ngang t m m t. ðó là phòng tuy n “cái b a” dài 320km ñ y chư ng ng i b ng dây k m và mìn. nh ng chi c kéo c t n ng n s n xu t t i ð c. xa b y ng a. Phía sau xa xa là x Tunisie. ð binh sĩ dư i quy n ph i tuân l nh. ñơn gi n nhưng sau này t ra là m t b máy ñáng s . ho c ph nh ng n m cao su cách ñi n lên trên dây thép gai có ñi n ho c còn chui vào các c ng ng m lu n dư i hàng rào dây k m gai . Trong ñoàn quân không ai là không bi t anh là ai. trong n i tuy t v ng m t nư c. chàng thanh niên k v tri u Nguy n quy t ñ nh d t khoát. Tính tình B o Long hư ng v cái bi th m còn cha anh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment năm anh b hi u l m là dân ăn chơi. Có lúc anh ñã tính lái m t trong nh ng chi c xe sang tr ng c a anh ñâm th ng vào g c cây ñ ñư c ch t nhanh hơn n a nhưng r i anh l i quy t ñ nh vi t m t lá ñơn xin thuyên chuy n. Sáng ra. M i th b y hay ch nh t. T ng quãng m t d c theo hàng rào thép l i có nh ng h m tác chi n. Phòng tuy n này kéo dài ñ n sa m c. và bơ vơ trong th i niên thi u c a mình. nh ng v t chân ñi trên cát ngăn c n không cho quân ñ i bí m t ñi qua. thích hư ng l c. Khi bi t quy t ñ nh c a con. mìn sát thương. Năm h c th c hành k t thúc. b t ch p radar. Anh không vư t qua ñư c n i ñau m t nư c và quên ñi th t b i th m h i c a cha anh. Như m t công vi c thông th o. Trong khi v n nói anh quy n luy n và khâm ph c cha nhưng anh h t s c c g ng ñ không gi ng cha. do d . ðêm qua tín hi u báo ñ ng ñã phát ra t nh ng h m này. Chúng ch y nhanh. Ng n g n và ñanh thép. n u mu n g p l i các b n Saint-Cyr. Sau khi g i ñơn vào mùa xuân anh tr v nhà và s ng trong khung c nh c a lâu ñài Thorenc uy nghi ñ ch ñ i tr l i. B o ð i cũng như Nam Phương “tôn tr ng ý nguy n c a con” không tìm cách làm thay ñ i s l a ch n c a con. anh ñóng c a dùng ph n l n th i gian ñ ñ c sách. chìm ñ m trong cô ñơn. r t xa. nh ng kh i thép ñ s lúc l c di chuy n trong ñ ng ñá v n câm l ng. k v ngôi báu An Nam ñã ñi ñư c m t quãng xa. cũng không báo cho cha m bi t. Ch c h n B o ð i c m th y t n thương vì con không nói th ng v i mình mà ch ñư c v cho bi t. không trù tr . Thay vì t t anh xin chuy n sang ñ i quân lê dương ñ ñi chi n ñ u Algérie. M t tr i v a lên. t ñâu ñ n. ***** Nh ng xe trinh sát b c thép (EBR) c a trung ñ i ti n th ng v phía nam. nh t là dây thép mang ñi n th hàng nghìn vôn. ñ t khô c n ho c ñôi khi có nh ng cây ôliu. mang ñ y súng ñ n trong ngư i. Anh nói: “Quanh ñây 10 km ngư i ta nghe ñư c ti ng ñ ng cơ c a chúng ta ñang di chuy n”.l y tên c a v b trư ng Chi n tranh có nhi m kỳ ng n ng i. hai mét chi u cao.. trong khi Sài Gòn ngư i ta ñem hình n m và nh chân dung c a cha anh ra ñ t và làm nh c. B o Long vươn n a ngư i ra kh i tháp xe b c thép. anh nghĩ ñ n. ngư i ñã ñ xư ng và ch ñ o vi c xây d ng nó. Gi a các hàng rào là b c tư ng g m mư i m t hàng dây d n ñi n cao th t 5 ñ n 7 nghìn vôn. Rõ ràng B o Long r t ít gi ng cha. ch có cách là sung vào ñ i quân lê dương g m lính nư c ngoài. n u có th . tìm cách vư t qua phòng tuy n.

Ch ng làm sao c . nh ng trái mìn. Khi tin ñư c công b . Anh n i ti ng vì th . Chi n xa c a B o Long b n ñ u tiên. Anh không nh sau ñó th nào. Không nhìn vào bàn c . g n chi n lũy Herse. hoàn toàn không ý th c ñư c cái gì ñã x y ra. Trong nhi u năm sau ñó h xông vào các ñơn v du kích b bao vây và tiêu di t h t. Mãi sáu tháng sau. bao nhiêu xác ngư i b phanh thây dư i ánh m t tr i chói chang? Hàng nghìn. ñánh tr n b thương tr v anh không hé răng n a l i. T nhi u năm nay cu c s ng c a anh ñây là như th . ít ñư c ngh ngơi. Chi n tranh là như v y. Phía trư c ñơn v tiên phong ñã g p ñ ch. hai ngư i lái. R t may là trái mìn n dư i g m xe nên s c ép hình ch V ch l t nhào chi c xe b c thép và h t anh ra kh i xe. Cu c kháng chi n Algérie thu h p d n. ph n ñông bi t vài ti ng Pháp. lo n trí. phòng tuy n ñi n ñem l i hy v ng cho các nhà chi n lư c Pháp. Dây thép gai d n ñi n l n vào ñ t nh ng ch thu n ti n nh t và ñôi khi ñi xa kh i ñư ng phân cách. nhanh chóng hay gay go. Cũng như trư c ñây anh quy t ñ nh ñăng lính lê dương mà không h i ý ki n ai. M t cu c s ng rư t ñu i dư i ánh n ng m t tr i và b i bám ñ y m t. G p l i tháp xe c a mình. ánh ch p c a ñ n pháo. tàn l i r i t t ng m vì không có lương th c. anh ch báo trư c nư c ñi b ng các con s . Anh tr v doanh tr i. Như có khi u tr i ban. Trong nh ng năm anh ph c v Algérie ba mươi xe b c thép ñã n tung như v y.000 vôn. Nhưng không. luôn luôn dè d t. Nhi u ch huy ñơn v không ñ c ñư c. nh ng trung ñoàn lê dương. m t chi n xa ch y h t t c ñ ñ ñi gi t nh ng ngư i yêu nư c Algérie? Trong khi hành quân. Ham thích ñánh c . Ch th y b i mù h t lên t ng quãng. B t t nh. Anh ñ u ñ n nh n ñư c sách t m t c a hàng sách c c t Paris. trung úy B o Long ñang ngh Cannes. Các b n anh cùng ñi trong xe. l n này. ði v i anh thì ñoàn xe b c thép không bao gi b l c. tr m l ng. Anh không ch t. Nh ng ngư i khác ñã ch t trong nh ng trư ng h p tương t . L n này quân ñ b ñư ng không ñã ch m súng v i ñ ch. ñương ñ u v i dây thép gai d n ñi n 5. ác li t như tr n Aurès. ðó là m t sĩ quan lê dương kỳ qu c. Anh thoáng th y ti n quân c a quân ñ i Pháp ñã xung tr n.. Hơn là m t bư c tư ng ngăn. Tuy nhiên còn xa m i ñ n ch hai bên giao chi n. cha m anh m i bi t tin. b binh và xe b c thép truy ñu i h . ð làm cho ván c thêm thú v . ch như m t v ch th ng l nh lùng. Hành quân trên ñư ng. M i ngư i k l i h ñã tư ng anh hóa ñiên. h ti n hành các tr n ñánh ác li t. cũng không ñiên. Cu c ch m súng b t ñ u. M t chu n uý trong ñ i ñ i anh ñã ch t. Anh ñ c th o hơn nh ng ngư i khác. quân gi i phóng dân t c Algérie (FNL) vào quân s ñông 900 ngư i. ch có rư t ñu i theo d u chân. Nhưng ít ra anh cũng ñư c t do hít th không khí ngoài tr i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Trung ñ i lao lên theo anh. Khi ñư c v phép g p l i cha m nh ng ngày sau ñó. Anh t nh l i sau sáu ti ng ñ ng h sau. săn ñu i du kích. làm tê li t m i liên l c vô tuy n. 30 trên 900. xét nghi m ñ th . Anh h l nh khai ho . phòng tuy n ñi n gi t ngư i qu là hi u nghi m. ñó có m t trái mìn chôn dư i ñ t. mình ñ m m hôi. ñ ng ñ i c a anh trong xe hét lên. xác tan t ng m nh trong hoàn c nh tương t . Chính vì th mà h xu t phát t các căn c ñ t Tunisie. G n như m t vi c ñã thành n p. anh làm cho các b n ñ ng ngũ cũng say mê không kém. Chính anh ñã t ng viên ñ n dài vào cơ b m c a pháo. B ng ti ng ð c. Trong tr n chi n h không c n tìm hi u ti ng c a nhau. M y tháng sau. D dàng.. Không h có ti p xúc v i dân chúng. Th nghĩa là cái ch t rút c c cũng ch là cái ch t! B o Long ch ng ñ n ñây vì th sao? ð g p cái ch t nhanh g n và vinh quang. Các chi n xa ñ n b m t con sông ph i vư t qua. ðó là vai trò c a anh. anh cũng không nói gì v chuy n trái mìn. Bao nhiêu ngư i ch t. Cu i cùng ch còn 30 ngư i s ng sót. như m t thánh nhân hay th y bói. ý t . ch có 300 ngư i vư t qua an toàn. M t Hoàng t ngư i Vi t làm gì ñây trên m t chi n xa do ngư i ð c lái. l n theo d u v t. M t trái mìn . L i nh ng công vi c ñã thành n p trong th i chi n. Trong năm ngày thì b n ngày như v y. ðư c trang b t t và khi t p h p l i.. Nh ng t m b n ñ r ng. Tháng 4 năm 1958. li u lĩnh ch c th ng phòng tuy n ñi n qua hai ñi m khác nhau. Anh làm gì trong b quân ph c này? Trong cu c chi n tranh này? Ch c ch n là anh ñã t ñ t cho mình câu . anh làm như ngư i khi m th ñánh c . Anh ta nh y ra kh i xe và ñã b nh ng m nh s t c a chi c xe trúng mìn ph t c t ñ u.132 - .quân du kích ñã ño t l i c a ngư i Ai C p trư c ñây do quân Anh gài xung quanh kênh ñào Suez.m t c máy gi t ngư i c xưa . nh ng chi c máy bay b n phá x i x vào ñ i phương b bao vây. C a hàng này g i cho anh nh ng n ph m khoa h c vi n tư ng ho c nh ng tác ph m siêu th c b ng ti ng Anh. không có ch d a v các ngu n d tr ñ t Tunisie. nh t là các h sĩ quan thư ng b l c gi a sa m c ñ y s i ñá xung quanh Batna ho c Tebessa. l i còn b i b m và xa xa là hình nh các cu c giao chi n. Qua báo chí. H ñ u là ngư i ð c. Du kích ch c th ng phòng tuy n bao gi cũng nh m m c ñích ti p t vũ khí ñ n ñư c cho l c lư ng wilayas n i ñ a. hét lên nh ng m nh l nh r i r c. Nh ng ñi u ñó quân lê dương bi t c . Và cu c truy kích b t ñ u.. M t nhóm phóng viên ñ n thăm ti u ñoàn c a anh bi t chuy n ñã loan tin ñó. Hai ngày n m vi n. C m t ñ i ñ i c a trung ñoàn 4 khinh binh lê dương b quân kháng chi n Algérie ph n công và d n xu ng v c sâu. chi c xe c a B o Long n tung do ñè ph i qu mìn khi trung ñ i xe b c thép vư t qua m t “khu tr ng” phân cách hàng rào dây thép gai và biên gi i. 300. Trên cao. in trên gi y k millimét c a Vi n ð a lý qu c gia (IGN). Anh th ng h d dàng. ñây là chuyên môn c a anh. B o Long không ñ t ra câu h i này nhưng khi ti ng va ch m c a vũ khí l ng xu ng anh l i b ám nh v ñi u phi lý c a tình c nh. B o Long bi t ñ c b n ñ . m t th máy.

không ñ l i cho anh m t k ni m nào t t ñ p.. bi t vâng l i. Hình nh ñ ch còn tr i ñ y khi B o Long g p ngư i cháu c a Hàm Nghi. trong su t cu c chi n tranh Algérie. B o Long nh t trí v i h : “ði u kh ng khi p không ph i là nhìn th y máu ñ ra hay bi t có bao nhiêu ngư i ch t mà là tâm tr ng th m h i. B o Long ñư c t ng thư ng huân chương “Quân công (valeur militaire)” v i nhi u ngôi sao: ñ . Chung quanh anh. M t c m giác ghê t m. t nhiên: “Tôi làm th vì ñ t nư c tôi. [1] H i chuy n Thái t B o Long. Nhưng ñó là nh ng lính ñánh thuê không cùng chia s nh ng lo toan c a ñ i quân h ñang ph c v .. v Hoàng d tr tu i b ph tru t cu i th k trư c vì ho t ñ ng ch ng Pháp.. ñ i x ng v i cu c chi n tranh ðông Dương ñã ñày ñ a ñ t nư c anh. Paris. anh ta ñáp.. . tinh th n suy s p c a quân ñ i. ñã nhìn th y trư c là s th t b i. tho t tiên là trong tr n chi n Aurès. Nhưng m t ngư i lính Vi t Nam lao lên trư c. B o Long h i t i sao ph i làm như th . Anh ta cũng là sĩ quan lê dương. ñ y anh ra xa và t mình nh y vào xe. M t l n khác.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment h i này và ch c ñã trao ñ i v i duy nh t m t ngư i có th g i là ch thân tình. v n ñư c hư ng ñ c quy n có m t phòng riêng. ghê t m m i th . ð o quân anh ñã l m l c ph c v su t mư i năm. Cũng là m t vi c éo le: C hai h u du c a các ông vua tri u Nguy n nay cùng chi n ñ u chung dư i m t bóng c ñ gi m t thu c ñ a l n. ngài là Hoàng t k v .B o Long ít khi t i ñó . sau này tr thành ngư i ch huy n i ti ng c a l c lư ng can thi p qu c t làm nhi m v ngăn cách hai phe ñ i l p Bosnie.”.133 - . m t chi n xa s p n vì ch p ñi n.. Nư c Algérie thu c Pháp không ph i là m c ñích chi n ñ u c a h . xô b t anh ra. ñ ng. B o Long lao vào xe ñ ng t ñi n. vi n c khó . v ng hào quang ñ ch v n chưa t t. khi n anh xin chuy n kh i ñơn v v m t l p tu nghi p c a k binh . Tên anh ta là Morillon.b ng nhiên anh nh n ra b m t ñư c che gi u c a cu c chi n tranh b n th u này. ðó là nh ng con ngư i d ch huy. S phát hi n này sau ba năm trong quân ngũ. m t cu c chi n tranh thu c ñ a. thu c Liên bang Nam Tư (cũ). là tính phi nghĩa c a cu c chi n. Anh chán chư ng. T i phòng ăn c a sĩ quan . Th i gian ph c v Algérie ñã ñ l i trong anh m t dư v cay ñ ng. Là sĩ quan trong quân ñ i lê dương. Anh ñã m t thăng b ng v tinh th n và không tìm ñư c chút hơi m tình ngư i anh v n ñòi h i m t cách tuy t v ng [2]. cũng là h c sinh quân Saint-Cyr như anh. b c.. Trong trung ñ i do anh ch huy. [2] K t thúc chi n d ch. Hai ngư i làm quen v i nhau và trò chuy n. r i trên phòng tuy n La Herse. ph n l n binh sĩ dư i quy n là ngư i ð c. có sĩ quan h u c n ngư i Vi t nguyên là sĩ quan cũ ng lâm quân trong khi B o Long m i mang quân hàm ñ i tá.thi t giáp. bi t kính tr ng. cu i cùng cho nư c Pháp. Viên ñ i tá cùng ăn không hi u t i sao anh ng i im l ng và xin cáo bi t.. Nhưng ngư i c a phía ñ i phương b b t ñ u b tra t n m t cách h th ng. Trư ng h p c a ñ t nư c tôi trư c ñây cũng th ” [1]. tháng 9 năm 1994. H thư ng phát bi u: ðó là nh ng v n ñ c a ngư i Pháp. M t hôm nhìn th y m t con b c p bò l i g n B o Long anh ta li n thò tay ch p ngay l y.

Th tư ng Ngô ðình Di m v a ñư c ông b nhi m. ông th y mình cô ñ c Không còn là ngư i c a Pháp. Ngay sáng hôm ñó. Th nhưng thành ph Cannes chưa bao gi l i vui như th . Ngày 23 tháng 8 năm 1955. ñáng kính mà là nh ng bi m h a miêu t m t nhân v t k ch xù. M t cu c chi n tranh khác b t ñ u. T t c nhìn ñám ñông dòng ngư i bi u tình cu n cu n ch y v trung tâm Sài Gòn. Ông l i Cannes. ngày càng sa sút. Như m i l n. Không m t ai ph n ñ i khi ñoàn ngư i di u qua. không trang trí. Nh ng bà bán cháo.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 29 Daniel Grandcleùment Sau hi p ñ nh Genève t t c dư ng như ñã trư t qua tay B o ð i. nhanh chóng ngăn ch n cái r t gi ng như m t âm mưu. Ông thích m t căn phòng m c m c. Khi tham kh o ý ki n các nơi. b n nghìn ngư i di u quanh nhà th b ng g ch h ng r i ñ xu ng ph Catinat. không có gh bành. ông theo dõi t xa nh ng s ki n ñã xóa b ch ñ c a ông. có l t c phát ñiên. cũng không ph i c a M . lê l t. trong tư dinh c a ông. T hơn n a. Cu i cùng hình n m ñư c ñ t vào quan tài ñem chôn như th t trong s hoan hô c a dân chúng. Không ph i là chân dung quen thu c. và cũng ch ng ai dám lên ti ng. Ông Di m. m t hình n m ñeo kính ñen to tư ng ñư c dòng ñi gi a ñám ñông huyên náo nh o báng. dân Sài Gòn cũng th y xu t hi n nh ng nh ng áp phích kỳ d mang hình nh c u hoàng. x o quy t.”. ðây là cơ h i cu i cùng c a c u hoàng”. Cu c chi n tranh b n th u châu Á ñã k t thúc. “cu c s ng xa hoa ñ i tru c a C u hoàng ñã gây nên s khinh nh n. vã m hôi. nh ng ngư i s ng v ñêm. t i ñó chính nghĩa qu c gia ñã b nh o báng”. cơ quan an ninh phân tích tình hình l n cu i cùng trư c ngày ông có th tr v . g t b ông. ñánh d u b ng hàng chu i th t b i d n ñ n h i ngh Genève. Con ngư i th p lùn ñ ng m t mình trong Văn phòng r ng l n c a Th tư ng. B t l c. Ông mu n l p l i tr t t . kh ng ñ nh ñư ng l i chính tr c a ông. phía bên kia ð a Trung h i. m i khi B o ð i b công kích m nh thì tên tu i B o Long l i tr i d y. không ph i là b n c a ông.. theo k t lu n c a t t c nhân viên m t v . như su t th i gian ñ t nư c tr i qua các cu c kh ng ho ng su t tám năm qua. M t căn phòng dáng v kh c kh ch có m t chi c giư ng nh . vì có s tham gia c a m t l a quân d ch. V phía ngư i dân thư ng.s gi v ng quy n l c. n m dài. v ng v c c m ch x u xí h t ch nói. không tuân l nh ông. xem ông như m t ph n t không ñáng k . Bây gi ñoàn bi u tình ñã lên t i kho ng ba. có l cũng là cây th p t ñã treo trên tư ng tr ng Hu năm 1933. hai nơi này n m trong vùng “t do” do Vi t Minh trao l i. Bên ngoài. “h hoàn toàn th ơ trư c s ñi ñi v v c a B o ð i”. Nhi u ngư i khác mang nh ng lá c v chàn dung B o ð i l b ch và d d ng.Savonarole (thánh dòng tu ðôminích b rút phép thông công và thiêu s ng) c a Vi t Nam . H la hét. g n nư c Pháp hơn. r t ít ngư i ng h ông lúc này. không ph i c a Nh t. Nhi u ngư i ñoán già ñoán non: làn sóng ti t h nh ñang trùm lên ñô thành Nam ph n ch c s cu n s ch b n ñĩ ñi m này. ði xa hơn n a. và h . M t dinh th hơi hoang v ng k t khi ông không còn ñư c may m n v chính tr n a. hô kh u hi u trư c con m t bình th n. uy nghiêm. M t s ngư i bình lu n: “Vi c phát hành nh ng con tem mang bi u trưng c a Hoàng t báo trư c s thoái v c a B o ð i như ng quy n cho m t h i ñ ng nhi p chính. H u qu là sau hi p ñ nh Genève ngư i Vi t Nam ñã vô cùng t c gi n trư c s th t b i toàn di n c a ñư ng l i chính tr c a ông. Th c t . nh ng ngư i tham gia bi u tình tu n hành ñã ñi qua c a khách s n Continental. không. cũng trong cu c di u hành ngày 21 tháng 10 ñó trong ñám di u hành. ñám ñông ñi theo h ñ t h t . th ơ c a quân ñ i qu c gia. Nh ng cô gái làng chơi lư n l quanh nh ng ti m nh y t r t s m. Th nhưng không m t thành viên nào c a chính ph c a ông gi u ñư c v tò mò. Ho c tr ng tr n hơn. ***** Con ngư i th p lùn không thò ñ u ra ngoài c a s . S chia c t Vi t Nam vĩ tuy n 17 tr thành hi n th c. Khi ñám tang gi k t thúc. L n này ông ch ñ i di n cho chính ông và b n h u. Nh ng chú bé bán báo. M t chi c quan tài sơn ñen ñư c ñám ñông khiêng trên tay tư ng trưng cho vai trò c a c u hoàng B o ð i ñã ch m d t h n. C u hoàng t b ý ñ nh v nư c. m t s ngư i nh n m nh “Uy tín c a ông. ngư i ñư c coi như thánh .. Báo cáo vi t: “L n này không có v n ñ nghi th c ñón ti p long tr ng. không. Ngư i Pháp không thèm h i ý ki n phái ñoàn Vi t Nam”. ngày càng hi n di n rõ hơn trong tâm trí ngư i Pháp. ðư c c nh báo v s lên án c a th n dân. không tr i th m. Không có gì khác ngoài m t cây th p t . C u hoàng B o ð i. v n Cannes. H nói: Qu c trư ng ch l i d ng cu c tr v này ñ thu vén tài s n c a mình ch không ph i ñ ra nh ng quy t sách mà tình th hi n t i ñòi h i”. Hi p ñ nh Genève v a m i ký k t ñư c m t tháng sau c u hoàng nghĩ ñ n tr l i Sài Gòn hay ðà L t. sau m y năm tr vì.134 - . có ngư i ñ t th ng v n ñ : “T i sao Qu c trư ng không ph n ng gì trư c thái ñ c a Pháp t i h i ngh Genève. cũng không m t l i ph n ñ i. Thiên h ñ ñ n các bãi t m Croisette hay La Napoule. L n ñ u tiên. Ông không ưa s xa hoa phô trương xung quanh.

tuyên b ph tru t B o ð i kh i cương v Qu c trư ng. v th c a ông ñư c ñưa lên cao hơn h n các ti n nhi m. Trên bàn làm vi c.. Nh ng l i qu trách c a Qu c trư ng ch ng quan tr ng gì ñ i v i ông. M t năm trư c ñây. ñ u th Chúa và c hai tư ng như ñã có th hi n dâng c ñ i mình cho s nghi p y. Quy n l c trong tay ông. Gia ñình h không còn quan tr ng như nh ng ngư i c a Nhà th . M c dù ñã có ch th c a tôi. Chính ph hai mi n ph i c g ng gi m b t ñ i kháng. T i Sài Gòn. áp phích kh u hi u vun thành m t ñ ng l n. ñ n công hàm ngo i giao g i các ñ i di n c a các cư ng qu c mư i năm sau. ðó là th i kỳ c a m t k ch b n ñư c d ng lên không bi t l n th m y nh m m t l n n a ñưa B o Long lên ñ ng ñ u vương qu c.135 - . v i Ngô ðình Di m làm Th tư ng chính ph . Ông không thu c lo i ngư i như th . ñ n chi n tranh. C hai ñ u có chung m t ñ c tin. B o v ông và cũng giám sát ông. r t s xóa b n n quân ch . Hoa Kỳ ông ñã g p nhi u nhân v t chính tr và nh t là ñã nh n ñư c s ng h c a H ng y giáo ch Spellman n i ti ng. ông ñã nh n ñ nh ñúng. cháy ñùng ñùng gi a ñư ng ph ngay bên b sông. Trái v i B o ð i. M t ch trương không ai ñ ng tình. nh c u Hoàng h u Nam Phương. Bây gi th i th ñã thay ñ i r i.B o ð i. nghĩa là các em trong gia ñình ông. D ng dưng. Trong th n tho i Hy L p. ông ñã góp ph n gây phương h i ñ n quan h thân h u v i nư c Pháp và ñ y nhân dân Vi t Nam vào tình tr ng n i chi n. Không có v n ñ l i tr vào bóng t i và ch u khu t ph c.tr s c a cái chính ph “trò h ” . v ng m t bà Hoàng thái h u T Cung. Dai d ng t lâu. Ông ít khi sai l m. Di m ñ c l i b c thư m t cách ch m rãi: “Ông ñư c tôi ch n ñ ñi u khi n m t chính ph ñoàn k t dân t c. Ngay t c kh c. Paris. b cách m ng tr ng tr năm 1945 Hu . Tham v ng c a ông ñã làm ñ máu nhân dân vô t i.. t ra thông c m v i tính nghiêm ng t c a bà v ñ o ñ c và tín ngư ng. thư ng ñư c mô t như m t ngư i b o th c ng r n và l nh lùng. ñ i n i ñ i th n tri u Thành Thái ñã ñ ng v phía Nhà vua khi ông này b ngư i Pháp ph tru t năm 1907. r t xa l v i tính d dãi khoan dung quá m c và khao khát l c thú c a B o ð i. Ông theo Công giáo và là m t con chiên ngoan ñ o. Gi ñây th i th ñã ñ n v i ông trên t t ñ nh vinh quang. b c thư ñư c ñ t khá n i b t trên m t t m lót tay tô hình con r ng và bi u trưng An Nam. ngư i tri t ñ tôn tr ng pháp ch . Th tư ng m i ti p các c v n c a ông. M t cách hăng hái và ñiên cu ng d n nén su t hai mươi ba năm. Cassandre tuy b t l c nhưng ñã tiên ñoán m t cách sáng su t nh ng tai h a s x y ra trên ñ t nư c. không vò nát lá thư. nh t là Washington ph n ñ i. Ông còn b c m không ñư c l y danh nghĩa hoàng gia và s d ng tư c hi u Hoàng ñ [3]. Ông ph i t n d ng. bên c nh m t t m nh nh hơn. m t chi c bàn ñ s c a Th tư ng. t lúc còn tr . ông ñã ñem l i tai h a cho ñ t nư c. b n thân cũng là quan l i. H có m t ñông ñ tr m t ngư i. Chính . M t t gi y tr ng ñơn gi n ghi rõ bi u trưng c a C u hoàng B o ð i. Như v y B o ð i ñã cách ch c ông. ông ñã l n ñ n trong ch n quan trư ng ch m bư c trên các b c thang quy n l c. sang báo cáo v i tôi v tình hình hi n t i” [1]. Ngô ðình Kh . g n như ô nh c như năm 1933. Ông c tuy t m nh l nh c a Qu c trư ng nhưng. có tám trăm c v n M cùng v i vũ khí và ti n b c. t khi cha ông.].. V y ông ph i r i ngay Sài Gòn trong chuy n bay s p t i. ñư c thay th b ng m t t m nh chân dung to tư ng treo cao trên tư ng ng tr phòng h p. Ông ñã ph ng s Chúa trong b n năm t i m t tu vi n Hoa Kỳ trư c khi v nư c c m ñ u nhóm qu c gia “c ng r n” và ñ ng ñ u chính ph . nư c m t rưng rưng [2]. Ho c v i s nhi p chính c a Nam Phương. kêu g i hòa h p v i Vi t Minh. M t m lý l h n t p muôn thu ñã th t b i khi tri u ñ i (phong ki n) ñã s p ñ . Chính sách y còn có nguy cơ làm h i ñ n hòa bình toàn th gi i”. ra tuyên b không tín nhi m Th tư ng Ngô ðình Di m. ph i ñư c ñ t lên trên l i ích riêng c a m i mi n [. N u chính sách c a ông Di m c ti p t c. ch b ng m t vài ch . Muôn thu là ñ i th ñ ng th i là ñ ng lõa c a B o ð i. luôn bình tĩnh. ông thâm thù ngư i Pháp. Không có h . Di m là con quan. Ông ñ t nh nhàng xu ng bàn.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nh ng bi u ng . Ông Di m r t b t bình v cách c u hoàng ñ i x v i v ông ta c m th y g n gũi v i bà Nam Phương. trong ñ i h i các ñ ng qu c gia h p Sài Gòn. B n tuyên b vi t: “Tôi không mu n ñ ñ ng bào b lôi kéo lâu hơn n a vào con ñư ng ch có th d n ñ n phân li t. hơn n a có th lôi kéo các nư c vào m t cu c chi n tranh toàn c u m i. ông ch ng quy t ñ nh ñư c gì. th m chí có th th t thà h p tác trong m t s lĩnh v c vì l i ích t i thư ng c a t qu c. T thông ñi p g i tư ng De Gaulle năm 1945. M c dù nh ng l i nguy n r a và thóa m c a chính quy n m i ñ i v i c u hoàng B o ð i. Vi c cách ch c ông ta v a tuyên b ch ñ y nhanh vi c lo i tr ông ta kh i cu c chơi chính tr Vi t Nam. H i ñ ng hoàng t c h p Hu . ch c ch n nó s làm cho Vi t Nam ñã ch u quá nhi u th thách không ñư c hư ng l i ích c a hòa hoãn qu c tê. L ra ph i hành ñ ng như m t nhà chính khách. C u hoàng không ñáng ñ m x a ñ n n a. Con ngư i th p lùn. ông ta s không ra ñi th t b i. Ông ti p t c b b rơi. ***** Trong dinh th riêng c a ông Cannes . Di m ph nh n toàn b giá tr c a hi p ñ nh Genève.. bà Nam Phương v n ti p t c quan h v i ông ch m i c a ch ñ Sài Gòn. quá g n bó v i quy n l i c a ngư i M . 40 năm sau ñ c l i b n tuyên b c a B o ð i ngư i ta th y nh ng l i c nh báo c a ông có tính d báo m t cách l thư ng. chính ông ñã b o v m t ki n ngh ñưa B o Long lên ngôi và Nam Phương làm nhi p chính.

theo ông cho ñ n nh ng ngày tàn t . quan h u c n và vài ngư i khác. Ngay sau khi nh m ch c. Tên trùm băng cư p này trung thành v i B o ð i v n n m l c lư ng c nh sát ñô thành. B o ð i ph i thuy t ph c ông ta nghe theo l ph i. gia ñình B o ð i hàng ngày ph i nghe nh ng l i nguy n r a ñ y h n thù phát ra t Sài Gòn dư i ch ñ ñ c tài Ngô ðình Di m. hơn 98. Qu c gia Vi t Nam c a B o ð i th là s p ñ tan tành. K c các giáo phái cũng b ngư i c m ñ u chính ph g t b . nh ng cu c ti p tân long tr ng bi n m t. Ông là ngư i thua cu c. Ác li t nh t là nh ng tr n giao chi n gi a l c lư ng ng h Di m và phe B y Vi n. Không có c nh ng cu c ti p xúc h p v i ñ ng bào. Hoàng ñ b ph tru t s ng ph n l n th i gian Alsace. Quân Di m ph i dùng ñ n moócchi-ê và xua lũ lính dù li u ch t xông vào m i chi m l i ñư c T ng Nha c nh sát và ñánh b t quân B y Vi n ra kh i ñô thành.1% phi u b u cho Di m. như nư c Pháp r i b châu Á trong lúc hàng nghìn ngư i Công giáo r i b mi n B c di cư vào Sài Gòn. Cu c T ng tuy n c ñ ra trong hi p ñ nh Genève ñư c hoãn vô th i h n. V a v ñ n sân bay Tân Sơn Nh t. Nhân dân mi n Nam Vi t Nam s l a ch n. Mang danh Qu c trư ng. ho c hòa h p v i Vi t Minh như ch trương c a B o ð i. Nư c Vi t Nam b chia c t làm ñôi. chôn vùi m i o tư ng ngai vàng. Chính t i ñây ông c m th y như ñư c bù l i nh ng . Các tư ng lĩnh trong quân ñ i trung thành v i B o ð i ñ u b bãi ch c. Tho t ñ u là các giáo phái Hòa H o. Hình nh v ñôi giai nhân tài t lúc nào cũng c p kè bên nhau trong nh ng chuy n du ngo n. không th ch p nh n mãi ñám quân t tr và hơn n a hoàn toàn vô ñ o. B o ð i ti p t c cu c s ng m nh t Cannes. Tàn quân Bình Xuyên lui v căn c c a h R ng Sác. r i ch y v vùng chi m ñóng. H t cu c s ng ñ vương. Cu c trưng c u dân ý tr thành m t cu c b phi u toàn dân cho Di m. ngư i ñã b chính quy n cách m ng giam c m m t th i gian. L n này th là h t h n. Màn ñã h . nh ng sòng b c và nhà th . Cho thôi vi c c nh ng t ng lý văn phòng. B o ð i v n ru rú Cannes. Chính B o Long cũng b lên án là ñã “bao” c m t b u ñoàn thê thi p. Không ph ng v n. che ñ y s r n n t ñã làm ông bà ly thân th t s ñã mư i năm nay. ngư i làm vư n và h u phòng. Rõ ràng là có gian l n. Cao ðài r i cu i cùng là l c lư ng Bình xuyên. Cu c ñ o chính ñã không x y ra. Khó mà duy trì Qu c trư ng ñ i ñ u công khai v i Th tư ng N i các. Di m và gia ñình ñã xác ñ nh l p trư ng ch ng c ng s n. s ng xa hoa nhi m nhi u thói hư t t x u. Di m ñ ngh m t cu c trưng c u ý dân. Ông phái m t tư ng v Sài Gòn ñ c ch m d t cu c n i chi n. M t có hình c a Di m v i ghi chú: “Tôi ph tru t B o ð i và công nh n Ngô ðình Di m làm Qu c trư ng Vi t Nam v i s m nh thi t l p m t ch ñ dân ch ”. Ph n kia v i n i dung ngư c l i. nh ng cu c ñ ng ñ ñ m máu n ra ngay trên ñư ng ph Sài Gòn. tránh m t các nhà báo. Di m là con ngư i tr ng ti t h nh. ngo i trư ng Hoa Kỳ ñã áp ñ t vi c b nhi m Di m làm Th tư ng thay B u L c. làm vi c dư i trư ng tư ng Nguy n Sơn quân khu B n. dĩ nhiên là có lái xe. ***** T ñây. như không mu n sáng sáng. l n này là gi a nh ng ngư i trong cùng m t phe. không m t l i cáo bi t. M t l n n a. Tr thành con ngư i hùng ñ c nh t Sài Gòn. trong lúc trong các danh sách c tri ch g m có b n trăm năm mươi tư nghìn ngư i ñăng ký. T nay h không ph i gi v s ng hòa thu n v i nhau. C như ông ta ñi tr n. viên tư ng s gi b b t ngay l p t c. M i c tri ñư c nh n m t lá phi u g m hai ph n. H sơ c a các báo. t b m t hành ñ ng có th chia r quân ñ i. Cu c thanh tr ng di n ra không suôn s . làm như ch t r i. cho thôi vi c nh ng ngư i Vi t Nam làm vi c lâu ñài Thorenc. Thông qua chính quy n Di m ngư i M ch huy cu c chi n tranh. ông thu ph c ñư c các giáo phái. Ho c ñi v i Di m ti n hành chi n tranh ch ng c ng. h th p m c s ng c a ông. T t c ñ u b cu n theo s th t b i c a ông. Báo chí m chi n d ch t cáo m nh m c u hoàng làm giàu nhanh chóng. cách thành ph vài kilômét. Trong thành ph Sài Gòn Di m ñư c sáu trăm năm mươi nghìn phi u ng h . không tr l i ai. không ñ l i m t b c nh nào. h u h t là ngư i ñ a phương Cannes. B y Vi n và quân Bình Xuyên c th trong t ng Nha c nh sát.136 - . Còn l i m y gia nhân. nhưng trư c h t là g t b t t c nh ng ai ñã làm vi c v i B o ð i. Cho thôi vi c c ông Nguy n Ti n Lãng. Rút cu c thì Di m th ng. B o ð i l ng l ra ñi. Di m tha h t do hành ñ ng. Toàn b tài s n B o ð i vơ vét ñư c sau khi v Vi t Nam ñ u b t ch thu. Như chui xu ng l . ð ng sau ông ta là ph n l n quân ñ i bao g m hàng trăm ngàn ngư i. Ông ñã b t ñ u ch t chiu. kho lưu tr c a các cơ quan m t v hay các b ñ u không ñ l i h sơ nào v ph n ng c a B o ð i. không bình lu n lúc này.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Foster Dulles. Dư ng như ông thích như v y. Tư ng Nguy n Văn Hinh t ng ch huy quân ñ i không ch p nh n v vư n d a ñ o chính. v n ki m soát ñư c khu dân cư Sài Gòn . t lâu ñài Cannes v n ra r nh ng l i nguy n r a d d i ch nghĩa bi t phái c a Di m. B quân Di m t n công. c kéo dài cu c c m c . g p l i nh ng b m t c a quá kh . Chi n d ch báo chí v n ti p t c. khép mình trong lâu ñài Thorenc n i ti ng Cannes. như nh y xu ng v c. V n ñ còn l i là c ng c ch ñ m i. gi m b t m i chi tiêu hào phóng.Ch L n. lúc khác như các ông vua b h b thư ng làm. R t quan tr ng. r i ñi kháng chi n. Nh vũ khí và ti n b c c a M . T i Sài Gòn nh ng phe nhóm ng h B o ð i b quét s ch. Ph i ch m d t vai trò c a Qu c trư ng c a B o ð i. Nhân ch ng hi m hoi.

năm 1963. Jean de Beaumont. trong d p ñi thăm Campuchia. khi thì suýt ch t vì các tay súng ám sát c a Vi t Minh trong m t chuy n ñi th sát Buôn Ma Thu t. ñư c m i ngư i kính m n. ñã long tr ng ñòi “nư c ngoài” ch m d t can thi p . hay ñãng trí. nên nh ng ngư i c ng s c a B o ð i l n này s ph i là nh ng con ngư i liêm khi t. Vào nh ng năm 60. Ông hay cư i ng a ch y d c ngang trang tr i c a mình. Luôn có m t t i các sòng b c Palm Beach. Ông mang công m c n nhi u. v v v i ông. T i sao ông còn l i Pháp. Ông xua muông thú xung quanh vào ñó ñ săn. M t ngư i dân Cannes ñ xư ng r i chính h n ñã mua tòa lâu ñài n i ti ng này và gi i quy t xong xuôi m i vi c trong khi ông v ng m t. thì trách nhi m này s khó khăn ch không ñem l i l i l c.. B o ð i ñáp l i là ông nh n th c ñư c nh ng hy sinh l n mà ngư i ta ch ñ i ông. ñ p ñi ñi. xa lánh các cu c giao du v i gi i thư ng lưu. Theo nhà báo Tư ng H u. Cu i cùng cũng ch ng còn c nh sát bám theo ông kh p nơi như ngày ñ u m i ñ n ñây. Nhu c u ñàn bà cũng v y. h p ñêm. Có nh ng l n B o ð i v ng m t các cô v n l i ñó. g n ñó. B o ð i còn cho xây d ng m t ngôi nhà nh khác gi a r ng Krafft. Ông v n ti p t c say mê săn b n. dùng b a t i gia ñình Rochereau. tính cách kiên quy t hơn. Thư ng là m t mình v i ñàn chó săn năm con thu c gi ng lông ng n. ñi săn và l i ñi săn n a. Ông ñ c sách. Tuy nhiên c u hoàng hãy còn giàu có. nhưng khó hơn là săn các con bò r ng hay hươu Buôn Ma Thu t. ngư i ta d c m nh ng bi n c l n s p x y ra Sài Gòn. ông ph i bán lâu ñài Thorenc. m t b t ñ ng s n ñ i l Villiers. ñ n m c năm 1955 s thu và cơ quan giám sát sòng b c ph i m cu c ñi u tra v ông. Trông ông có v u o i. Ông thay ñ i nhi u. M t con ng a ñ p mang t Vi t Nam sang. M t mình không ñ y t . B o ð i cũng cho bi t là có nhi u nhân v t M ñã ñ n g p ông ñ tìm ki m m t ngư i s thay th Ngô ðình Di m và trong s này có ông Averell Harriman. Không có h . ñ ng ra ngoài cu c chơi chính tr và l c lõng ch ng ki n s suy s p c a ñ t nư c mình. mô t m t bi t th hi n ñ i c a ông Gerstheim. Ông không b ñư c thú ñi săn b n. sau chi n tranh v s ng Cannes ñã giúp B o ð i tìm hi u ñ a phương. c u ngh sĩ c a x thu c ñ a Nam Kỳ xưa kia. M i chuy n ñi săn có k t qu cũng b n ñư c năm hay sáu con v t là bình thư ng. Tình hình ñã ñ i thay. ñông ñ o các cô gái tr . nh o báng ông? Ch ng bao lâu sau ñó. M t s bài báo hi m hoi thu t l i cu c s ng nông thôn c a ông. cái nư c Pháp ñã ph n l i ông. sóc. Ngư i ta không bi t th nào mà ông có th thua b c nhi u như th trong lúc ch ng có ngu n thu nh p nào. Bà này có dung nhan khá ñ p. hình như d t khoát mu n quên nh ng v t thương c a mình trên nh ng lu ng cày Alsace. Hai bên cùng th o lu n v kh năng B o ð i s ra m t b n tuyên cáo ñư c công b nhân d p T t Quý Mão (1968) kêu g i M t tr n dân t c gi i phóng mi n Nam và chính ph Di m thương thuy t ñ tái l p hòa bình t i mi n Nam Vi t Nam. trư c tình th lúc b y gi . không có voi nhưng có chim trĩ. Ông ñ chúng ñi trư c. Thu th tr ch c a lâu ñài Thorenc t lâu chưa có ti n n p. Sòng b c ð i Th Gi i Sài Gòn ñã b ông Di m. s c s o các b i cây. Chính ph Pháp không còn tr c p nh ng món ti n kha khá như nh ng năm 50. Ông Chi nh n m nh cho B o ð i hi u rõ là không nên nuôi nh ng o v ng và n u trong tương lai B o ð i ñư c m i nh n m t nhi m v m i. như thú ñánh b c. Tuy nhiên th nh tho ng ông v n v Cannes. m t vài tu n r i ra ñi không tr l i.. ðó là m t h sĩ quan Pháp n i ti ng ðông Dương tên là Rochereau [4]. M t tài kho n ñáng k g i ngân hàng Th y Sĩ. Ông không mu n nh c ñ n ðông Dương và dư ng như trong nh ng năm ñó mu n xóa ñi t t c . Không còn ki m chác qua nh ng v chuy n ti n t ðông Dương sang Pháp như trư c. H lưu l i dăm ba ngày. ðó là m y cô di n viên. Ông ít nói. H ng c nhiên th y nhi u ph n tr . De Beaumont lúc ñó ñư c coi là m t trong nh ng tay th săn xu t s c c a nư c Pháp. ông dùng b a t i nhà m t ngư i h u c n cũ. làm ch g p g b n gái trong các cu c săn. Ngư i ta nh l i. T i Paris ông Nguy n Văn Chi tùy viên báo chí bán chính th c c a tòa T ng ñ i di n Vi t Nam Dân ch C ng hòa t i Pháp ñã ñ n thăm dò ph n ng c a B o ð i. và ông mu n ch xem tình hình s bi n chuy n ra sao [5]. con ngư i ni m n v i ông năm 1939. B o ð i thuê m t m nh ñ t m t nghìn năm trăm hecta c nh làng Epshtein. khi thì thoát n n kh i v ném bom trúng dinh ð c L p c a hai phi công trong quân l c Vi t Nam c ng hòa Ph m Phú Qu c và Nguy n Văn C .137 - . T ng th ng Pháp De Gaulle. V n ñánh b c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ngày s ng trang tr i Buôn Ma Thu t. m t ngôi nhà Florence. Ông cũng có m t khu ñ t trong m t th tr n bên c nh. th r ng. Nhưng bây gi con v t ch còn ñư c nh ng ngư i hàng xóm trong làng chăm sóc. bên b sông Rhin. Ngô ðình Di m ch t h t nhi u l n. thư ng là ngư i châu Âu. con ngư i ti t h nh ñóng c a vĩnh vi n. Ông không ñi chơi xa n a. Ít lâu sau ông l i ti p t c bán d n tài s n còn l i ñ có ti n chi tiêu. Vóc dáng g y hơn. B o ð i l i có o tư ng v n may l i s p ñ n ñ ông có th xu t hi n tr l i trên chính trư ng mi n Nam. Ông nói ông ñang s ng m t cu c ñ i n d t ñ t do suy nghĩ. cu c kh ng ho ng ðông Dương bư c vào giai ño n c c kỳ sâu s c. ð i v i ông ñó là m t nhu c u thi t y u. và thua ñ m. có v làm thư ký riêng. Ngư i ta nói: ông không mu n nghe nói t i sòng b c.

. lúc ñó có m t trong phòng làm vi c c a Di m. War of the Vanquished . M t tr ng sư ñưa ra ch ng c ) Nhà xu t b n L’Harmattan. [3] Franc Tireur (Quân du kích). Có th vì mu n ngăn ch n m i cu c v n ñ ng hòa bình c a Di m. d t khoát r i kh i chính trư ng. [4] Paris Presse (Báo chí Paris). La Décolonisation du Vietnam. [2] Theo l i k l i c a ñ i tá M Lansdale c v n chính tr .T. Nhu. Di m cương quy t khư c t [6]. th ng nh t và trung l p cho mi n Nam Vi t Nam. bày trò ñ o chính ñ th tiêu anh em Di m. m t vi c mà cách ñó tám năm (1955). 17 tháng 6 năm 1955. 2002 (B. m i gi i pháp ph i d a trên nguyên t c tôn tr ng ñ c l p. New York xu t b n năm 1971 (B. Th y tình hình không thu n l i nên B o ð i cũng b luôn g i ý c a ông Nguy n Văn Chi. Nhà xu t b n Công an nhân dân. ngày 1 tháng 12 năm 1960. ngăn ch n xu hư ng trung l p hóa mi n Nam ñang n y n mi n Nam Vi t Nam và trên th gi i mà M ñã quy t ñ nh thay ng a gi a dòng. Nh ng ñi u ít bi t v chi n tranh Vi t Nam 1945-1975. [6] Xem h i ký Mieczyslaw Maneli.).Chi n tranh c a nh ng k b i tr n.) .. Harper&Row. Pháp ñã kín ñáo chu n b lá bài Tr n Văn H u làm Th tư ng thay Ngô ðình Di m và B o ð i có th tr l i làm Qu c trư ng. Sau này m i ngư i ñ u bi t chính Ngô ðình Di m trong th i gian này ñã tìm cách thăm dò chính quy n Vi t Nam Dân ch C ng hòa t i Hà N i thông qua ñ i s Maneli.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment quân s vào mi n Nam Vi t Nam. 1994. [1] Tr nh ðình Kh i.138 - . Trư ng ñoàn Ba Lan. (Công cu c phi th c dân hóa Vi t Nam. trong y ban qu c t v giám sát ñình chi n và thi hành hi p ngh Genève. Un avocat témoigne.T. [5] Tư ng H u.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 30

Daniel Grandcleùment

Chabrignac cách Brive-la-Gaillarde ba mươi cây s , là m t làng nh Corrèze gi a nh ng qu ñ i, có b n trăm dân v i nh ng ngôi nhà mái l p ngói rêu phong. Bà c u Hoàng h u Nam Phương ñã ch n nơi ñây ñ s ng n d t nh ng ngày cu i ñ i. ð ng quê, th t là ñ ng quê, khác h n nh ng ng n núi Cannes ho c khung c nh tĩnh m ch c a ðà L t. Tuy v y có vài cây thông là nét tương ñ ng duy nh t v i thành ph cao nguyên Vi t Nam. Bà ñã chán cu c s ng c a gi i thư ng lưu. Ch c h n trong lòng ñ y oán h n v di n bi n c a th i cu c, l n phi n mu n v thân ph n, bà mu n ñư c s ng yên tĩnh và êm . Vì v y năm 1958, bà mua m t ngôi nhà dài mái ngói, tư ng ñá trong trang tr i La Perche làng Chabrignac. Tòa nhà d a lưng vào sư n ñ i. Trư c m t là m t cánh ñ ng bát ngát có nhi u ñ m h . Ngư c l i v i ch ng, bà c u Hoàng h u còn gi ñư c ph n l n tài s n. Ngoài căn nhà r ng mênh mông Neuilly, bà còn nhi u nhà Maroc, m t căn nhà ñ i l Opéra, thêm m t trang tr i Congo và nhi u ñ v t quý. Nhưng d n d n bà ch ng thi t ñ n nh ng tài s n y n a mà ch nghĩ ñ n trang tr i Corrèze. Cơ ngơi Chabrignac r ng ñ n m t trăm sáu mươi hecta ñ t, thêm m t ñàn gia súc g m kho ng m t trăm con bò s a. Còn ngôi nhà dài bình d xây b ng ñá La Perche, bà cho s a sang l i cho có v hoành tráng quen thu c v i gia ñình bà. Ba mươi hai bu ng, b n phòng khách v.v... Tuy nhiên có m t lý do khác, tình c m hơn, hình như ñã thúc ñ y bà ch n nơi bi t l p này, g n như m t t chim ñ i bàng. Bà bá tư c De La Besse, r t ñ i ng c nhiên như trên tr i rơi xu ng khi ñư c tin ngư i láng gi ng m i d n ñ n là m t c u Hoàng h u An Nam. Ai ñã ñưa tin này cho bà? Xóm gi ng, ngư i thân hay l i ñ n ñ i? Dù th nào ñi n a thì cũng không ph i chính bà Nam Phương ñã nói ra. Bà bá tư c c m th y g n như th là m t ñi u không thích h p. Ý tư ng nào ñã khi n bà ta d n ñ n c nh nhà bà? Trang tr i La Perche mà bà Nam Phương m i mua không ch cách nhà bà vài cây s hay bên c nh như th ñã là quá táo b o r i. ð ng này nó l i sát hàng rào v i lâu ñài Chabrignac, thu c s h u gia ñình De La Besse t nhi u th k nay. Bà bá tư c ng c nhiên vì b n thân bà là m t Công chúa An Nam. Bà là con gái c a vua Hàm Nghi. M t s trùng h p? Có th , nhưng th t là ñ c bi t! G n như là huy n di u. V y là hai h u du c a ngai vàng An Nam không c ý mà l i thành láng gi ng c a nhau, m t trong nh ng vùng xa xôi cách bi t nh t c a nư c Pháp... N bá tư c De La Besse, tên g c Vi t Nam là Công chúa Như Lý, th i thơ u ñã s ng Algérie. Năm 1885, Vua Cha là Hàm Nghi ñã r i kh i kinh thành Hu tham gia kháng Pháp cu i cùng b Pháp b t và ph tru t r i ñem ñày ñây t năm 19 tu i. Ông s ng yên bình nơi này. Nói ñúng ra ông ch b ñày m t th i gian. Ông ñã v Paris và l i ñó. Ông ñã l y v ngư i Pháp, con gái m t quan tòa ñương nhi m trong thành ph . Trong th i gian lưu ñày Hàm Nghi không vào quân ñ i, không ch y theo các d c v ng mà ñam mê... âm nh c, h i h a và ñiêu kh c, và ch c là có tài t c tư ng vì ông ñã có tác ph m trưng bày th ñô. Các Hoàng ñ An Nam, t Hàm Nghi ñ n Duy Tân ñ u cam ch u cu c s ng lưu ñày do Pháp áp ñ t, ph c tùng ý mu n c a Paris, t n d ng nh ng m t thu n l i c a hoàn c nh nơi xa l . Không h có d u hi u n i lo n, b t ph c tùng hay ý mu n quay v nư c... Duy Tân s ng trong c nh thi u ti n nghi và túng b n. Trái l i Hàm Nghi ñư c hư ng m t kho n tr c p kha khá và có m t gia nhân ñư c ñưa t trong nư c sang và ñư c chính ph Pháp thay th hai năm m t l n. C hai, không h n thù mà còn yêu nư c Pháp hơn c ngư i Pháp. H mu n ñư c ph c v trong quân ñ i Pháp. Hàm Nghi qua ñ i Alger năm 1940, ñư c mai táng trên m nh ñ t thu c s h u c a ông. Tư ng De Gaulle ñã có ý ñ nh ñưa thi hài ông v nư c. Hi n nay Hàm Nghi an ngh t i Thonac Dordogne, g n nơi c a con gái và không xa trang tr i La Perche c a c u Hoàng h u Nam Phương. Kỳ l là trong nh ng năm 60, m nh ñ t tây-nam c a nư c Pháp n i ti ng vì c nh ñ p, vì các món ăn ñ c s n ñ a phương, tr thành nơi chôn c t c a nhi u thành viên trong hoàng t c An Nam. Nhưng c u Hoàng h u Nam Phương và Công chúa Như Lý, mà s ph n thích ñùa và l lùng ñã ñưa h bên c nh nhau t i m t nơi bi t l p t n cùng c a nư c Pháp, su t năm năm không h g p nhau. M c dù nh ng h u du c a vua Hàm Nghi có thái ñ ng h Di m, hai chi h không b t hòa v i nhau. Trong lâu ñài La Noche nơi lúc này Công chúa Như Lý ñang có pho tư ng Phúc - L c - Th b ng ng c th ch, tư ng trưng cho h nh phúc, con cháu ñ y ñàn, may m n. ðó là quà cư i c a B o ð i. Lúc còn nh , B o ð i - ñã ñư c t n phong Hoàng ñ An Nam - ñã ñư c Hàm Nghi ti p Alger. V y t i sao l i có s l nh nh t ngăn cách hai ngư i ñàn bà tu i còn tr như v y? Có th là do ñ i l p gi a m t chi h “chính th ng” c a Nhà vua yêu nư c b Pháp b lưu ñày và chi h c a B o ð i, ông vua do Pháp l p nên t nguy n thoái v và quay v v i Pháp ch ng l i kháng chi n ho c n a là do cái k t c c bi th m ñ y tai ách c a cu c chi n ðông Dương.

- 139 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Nam Phương sau khi c i b chi c áo khoác ñư c m i ngư i tôn kính khi bà ñi bên c nh ch ng trong các bu i ti p ñón chính th c, không ñ n Corrèze m t mình. ði theo bà có ngư i qu n gia. Theo l i bình ph m c a các bà l m ñi u trong làng Chabrignac thì ñó là m t ngư i ñi n trai, dong d ng cao, c ch d ch u, ăn m c trang nhã. Ông ñã ch a tr b ng li u pháp v n ñ ng cho bà khi còn Cannes. Nghe nói ông là ñ ng viên c ng s n... Vì v y ông quan tâm ñ n gia ñình bà và ngư c l i. Còn các gia nhân Corrèze ph c v cho c u Hoàng h u thì h c m t m c cho r ng gi a hai ngư i ñã có quan h tình c m v i nhau... Trong tòa nhà ñ s có t i ba mươi hai phòng, Nam Phương s ng vui v . Các gia nhân còn nh ti ng cư i, ti ng hát, l i s ng yêu ñ i c a bà. D y s m, bà ăn b n gi n d ñi thăm kh p trang tr i, vui v trò chuy n v i nh ng ngư i nông dân ñ n chào bà. Bà ñi ch mua bán, t lái chi c xe Dauphine, bao gi cũng có ch h u phòng hay ngư i qu n gia ñi theo. Bà chăm sóc các cây hoa, t tay trang hoàng nhà c a. T t c s là hoàn h o, n u không có n i nh quê hương. Nam Phương nghĩ m t ngày kia bà có th v Vi t Nam, n u không ph i là ph c h i ch ñ quân ch thì ít nh t B o Long, con trai trư ng, là ni m hy v ng và ch d a tinh th n c a bà cũng có vai trò nào ñó trên chính trư ng Vi t Nam. Bà không b giám sát như h i có ngư i cán b chính tr Vi t Minh ñóng trong cung An ð nh Hu ho c nh ng c nh sát ñeo bám theo bà kh p nơi Paris hay Cannes. Ngay nhà th , các cha c cũng ít g n bà hơn h i bà s ng ðà L t và Hu . Không th y d u tích gì v vi c bà có quyên góp hay không cho nhà th trong làng Chabrignac. Vĩnh bi t ngư i ñàn bà l nh lùng và cương ngh . Hình nh c a bà gi ñây khác h n, có th ñó là hình nh c a m t ngư i ñang h nh phúc. B n ngư i công nhân nông nghi p trong trang tr i cũng như các ch h u phòng tôn sùng bà. T t c ñ u ñư c bà ch hơi khác thư ng này chi u chu ng. H có quà Noel, quà bi u... Ông B o ð i ñ n thăm bà ba l n. Ba l n trong năm năm. Bà con nông dân trong vùng chú ý ñ n chi c ôtô dài, choáng l n ñ u trư c nhà ñánh d u chuy n thăm l n ñ u c a ông. Ông ñ n ch y u ñ làm ñám cư i cho con gái th hai - Phương Liên (Hoa Sen) l y m t thanh niên quê Bordeaux. Báo gi i nhi u năm nay tư ng như ñã quên c p v ch ng vương gi này, nhân d p này l i tr l i vui ñùa v i c nh c u hoàng m i ông xã trư ng làng Chabrignac, m t ñ ng viên c ng s n, ñ n d ti c cư i. Nam Phương s ng ph n l n th i gian t i ngôi nhà ñá, bà r t ít lên Paris, ch y u cũng là ñ thu d n n t ñ ñ c còn ñ l i Neuilly r i tìm cách chuy n n t v Corrèze. Các con bà cũng s ng Chabrignac, nh t là nh ng ñ a bé nh t. Trong các d p ngh hè, chúng ñ l i nh ng k ni m tươi sáng, d thương. T t c , tr B o Long, v n luôn mang v m t nghiêm kh c. Ngày 14 tháng 9 năm 1963, bà Nam Phương t Brive v , kêu ñau h ng. Hôm sau bà cho g i bác sĩ ñ n thăm b nh. Ông này ch n ñoán ch là viêm h ng thông thư ng, kê ñơn r i ñi ngay, có l không bi t ti n s b nh c a bà là tràng h t (lao h ch). Vài gi sau Nam Phương kêu khó th . Các bà h u phòng và ông qu n gia không yên tâm l i g i ñi n cho xã Jouillac k bên, r i l i g i ñ n th tr n Pompadour cách ñó m t ch c cây s ñ yêu c u c m t th y thu c khác. Nhưng ch ng có ai ñ n. M i phút qua ñi, bà c u hoàng càng kêu ñau. Ph i gi bà trên giư ng vì bà c mu n vùng d y cho d th . Cu i cùng bà ch t vì ng t. Sen ñ m, nhân viên c p c u ch y ñ n, c tìm cách cho bà h i l i nhưng không k t qu Bà ra ñi, tu i ñ i m i 49. Thi hài bà ñư c an táng Chabrignac trong m t nghĩa trang nh trông sang nhà th . M t ngôi m th p lè tè, kín ñáo c nh các nhà m to, n ng n c a vùng Corrèze, trên t m m chí ghi rõ ph m tư c và tên th i con gái c a bà vi t b ng ti ng Pháp: “Nơi ñây an ngh bà Hoàng h u nư c An Nam, tên khai sinh là Jeanne Mariette Nguy n H u Hào”. Phía sau ch m kh c dòng ch Hán ñ c t trên xu ng: ð i Nam Nam Phương Hoàng h u chi m . Tang l mang tính cách g n như chính th c. Tham d có m t s nhân v t thân c n c a B o ð i, qu n trư ng, nhi u dân bi u trong vùng, và bà Công chúa Như Lý, ngư i em h láng gi ng su t năm năm qua không m t l n g p m t. Ngư i ta nói: thi hài bà c u hoàng ñư c chôn cùng v i nh ng n trang quý báu, m t ki ng c , m t xuy n nh n m ng c lam, không bi t c a th t hay gi . Ngôi m ñã ba l n b ñào b i. Hai l n ñ ñ nh ăn tr m báu v t và m t l n vào d p k ni m tr n ði n Biên Ph , ch c vì ñ ng cơ chính tr ... Hi n nay bia ñá ñã s t c nh, dáng v tiêu ñi u. M t ngư i làm vư n Jouillac ñư c giao nhi m v trông coi ngôi m , nhưng m i năm m i già y u thêm ch ng còn ñi l i thăm nom ñư c n a. Hàng năm vào d p Thanh minh trong l Các Thánh, ch có Công chúa Phương Liên, con gái th hai c a bà, s ng Bordeaux, ñem hoa tươi ñ n tr ng trên m . Theo dân làng Chabrignac, B o ð i không m t l n ñ n nghiêng mình trư c m . Ngư c l i, cách ngôi m ch ñ mươi mét, có m t n m m khác c a ngư i qu n gia. Ông có nguy n v ng ñư c an táng bên c nh ngư i ch c là ông ñã t ng yêu.

- 140 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 31

Daniel Grandcleùment

C u hoàng B o ð i ñ i cho cánh c a r ng m m i bư c ra hè ph . T t c ñ u yên l ng. Con ph ông th p hơn ñ i l T ng th ng Wilson, như bi t l p v i ph n còn l i c a thành ph . Qu ñ i Chaillot che ch n cho nó, t o cho nó m t v yên tĩnh t nh l , như m t ngõ c t trong khu nhà ñư c ông ưa thích. Ch c n vư t qua hai ch c mét là l i nghe th y ti ng xe c t p n p ñi t i công viên Trocadéro. Ông b t ñ u ñ t chân lên d c ñ ñi t i vư n hoa. Ông ñưa tay mò m m n m l y cánh tay qu n chúa Monique. R t ít khi ông ra ngoài không có bà ñi bên c nh. Ông không thích li u lĩnh ra ph m t mình. Trông bà tr hơn, r n ch c hơn. Bây gi bà ñã là v chính th c c a ông sau l thành hôn ngày 18 tháng giêng năm 1983 t i qu n 16, th ñô Paris, sau m t cu c bàn b c tay ñôi kéo dài. Tên bà là Monique Baudot, m t cô gái xinh ñ p tr c tu i ba mươi, quê vùng Lorraine. Sau khi cư i bà t xưng là qu n chúa Monica mà ch ng qua m t l ñăng quang nào b i tri u ñình phong ki n Vi t Nam ñã s p ñ t năm 1945 và chính b n thân ông B o ð i cũng ñã b H i ñ ng hoàng t c, năm 1955 dư i s c ép c a Di m, chính th c tư c b m i tư c hi u c a ông. Bà là m t ngư i b n hay ñúng hơn, như l i ñàm ti u c a nh ng k không ưa bà, là h u phòng, là qu n gia kiêm thư ký cho ông. Bà Monique k l i r ng: khi ñang là lãnh s danh d c a nư c C ng hòa Zaire mi n Trung Phi thì bà nghe nói v c u Hoàng ñ An Nam, ñang s ng ñ c thân trong c nh túng b n, g n như b b rơi... M i quan h c a hai ngư i, tho t ñ u là m t cu c c u sinh. Cu c c u sinh thành công vì nh Monique, B o ð i tìm l i ñư c m t chút uy th ñã qua m t chút quý phái và thanh th n bên ngoài ñã gây nhi u n tư ng cho các quân nhân và các nhà chính tr Pháp. Cu c hôn nhân gi a ông B o ð i và bà Monique không ñư c dư lu n chú ý. Không có nh ng hàng tít l n trên báo chí nhưng c ng ñ ng ngư i Vi t Pháp không tha th m t cu c hôn nhân không cân x ng như ñôi ñũa l ch ñó. V ph n ông thì t nay ông càng xa cách nh ng th n dân cũ c a mình. C con trai, con gái cũng thưa d n nh ng cu c ñ n thăm mi n cư ng ngư i cha căn h nh h p s 29 ñư ng Fresnel, qu n 16, (Paris) dư i c p m t gh l nh c a bà Monique. Ông c u hoàng có tu i khoác tay bà v tr bư c vào công viên. L n nào cũng qua m t c a. Không ai nh n ra h . Tuy nhiên ông v n gi ñư c m t chút gì là tr nh tr ng, g n như dáng v quân vương trong bư c ñi, trong cách th hít không khí. Tr nh tr ng và th n tr ng. Ông ch ra ñây vào ngày ñ p tr i, tránh nh ng hôm nóng n c hay ñông giá. Ông d o bư c trên khu ñ t vươn cao gi a kè sông Seine và lâu ñài Chaillot. Nơi ñây là không gian quen thu c c a ông, r ng ch ng vài trăm mét vuông có dông tr con ñ n chơi ñùa, trư t pa-tanh. Dáng ñi u quý phái, oai v , ông ch m rãi ñi nh ng bư c ng n c a ngư i già. Hai ngư i sánh vai l ng th ng bư c lên m t l i ñi tráng xi măng, qúanh co gi a th m c , theo các mô ñ t c a qu ñ i bao quanh công viên. B ng nhiên ông già d ng l i, l c trong túi nylon tr ng l y ra m t gói b c gi y d u, th n tr ng m ra. Con ngư i lúc tr ñã t ng s c s o trong r ng ñêm ñ săn h , nay tr v già t n m n l y th c ăn m m cho mèo vư n ăn... Thì cũng là thu c gi ng mèo c . Nh ng con mèo khi n ông thích thú, say mê n a. C m t gia ñình mèo s ng ñây, không có ch , nhưng ñư c m t s ngư i ñi d o cho ăn và che ch . Ông ñã vi t bài ñăng báo ñ bênh v c chúng. T Figaro cũng ñã dành vài dòng vi t v s ki n này: “Hoàng ñ và nh ng con mèo”... “B o ð i và các b n ông trong công viên Trocadéro”. K cũng vui và ng nghĩnh. Ông thong th ch cho lũ mèo ăn u ng no nê. Bao gi cũng v y. Ông nh n nha bư c t i m t chi c gh ñ t trong các công viên Paris. Ông ñ i, ñăm ñăm nhìn các con v t ñang ăn. Còn qu n chúa Monica thì s t ru t ch lo ông trúng gió l nh.

- 141 -

ðây là m t ñam mê c a ông. 1995 trư c ñó m t tháng (31 tháng 7 năm 1997) [2]. can thi p. Nay ông hoàn toàn lui v cu c s ng n d t. nhưng khi cánh t lên n m chính quy n thì hàng tháng ông ñư c tr c p tám nghìn franc. Ông còn d ñ nh ph i phát bi u t i Qu c h i M Washington. Cách ñây m y năm. m t ñ a ñâm s m vào ông già v a b ch y v a nói i i xin l i. Có ngư i k ông ñã nh n l i nói chuy n v Vi t Nam dư i th i quân ch và công cu c Pháp ng (Francophnie) Vi t Nam trư c m t h i ngh v Pháp ng th tr n Payrac h t Lot vào ngày 31 tháng 8 năm 1997. ông ñã xin ñ ng ra làm trung gian hòa gi i cu i cùng. manh mún do có nhi u ngư i vi t . ngư i tình cũ c a ông. ông b nhi u tai ti ng vì n i dung ch a ñ ng nhi u b a ñ t.c Tây l n ta . Paris. v a m i k t hôn v i ông. Chuy n vi ng thăm gây ñư c ít nhi u ti ng vang trong c ng ñ ng ngư i Vi t ñây. Ít lâu sau ñó.142 - . vĩnh bi t lâu ñài Thorenc. Th c ra ông ch vi t ph n gi i thi u ng n v Hu và chú thích các nh ch p r t ñ t v các công trình ki n trúc trong ð i n i. ñã n m l i trên các bàn ñ ñen. ông ñã sang M thăm con gái là Phương Minh. Ngoài ra ông ch ng có gì c . khi n ông ph i rút ng n chuy n vi ng thăm và h y b chương trình phát bi u t i Qu c h i M . Nh tu i tác mà ông thoát kh i c nh y. Sau cu n h i ký Con r ng An Nam mang tên ông là tác gi . k t qu c a m i tình v i bà Phi Ánh khi còn Hà N i năm 1946. Nó không bao gi bi t nó . R t nhi u l n. các bu i h p Câu l c b Pháp qu c h i ngo i ch cách nơi ông vài trăm mét. Ông ít xu t hi n trư c ñám ñông. Th i Giscard d’Estaing làm T ng th ng. Nh M ng ði p. Tài s n c a ông. nh ng ñ ng ñá. sau này ñã theo ông lên ðà L t khi ông ñã có bà “th phi” M ng ði p bên c nh. ð n m c trong nh ng năm 70. ông ch ng ñư c gì c . vĩnh bi t nh ng ngôi nhà Florence và nh ng nơi khác. ông còn tr l i ph ng v n cho nhà báo kiêm ñi n nh Fédéric Mitterand trong m t cu n phim tài li u ng n v Vi t Nam. Nhưng m t c ch v ng v . trong các câu l c b . May thay chính ph Pháp tr l i tr c p cho ông ch c là có s can thi p c a bè b n. nh t là sau ñó ông l i thua ki n v i ông này v quy n tác gi . văn phong l ng c ng và c u trúc ch p vá. Tuy nhiên m t s ki n là tro xương c a Duy Tân. m i l n ít m t. nguyên là thi u tá trư ng ñoàn Pháp trong Ban Liên Ki m năm 1946 t i Hà N i [1]. Có m t l n ông b c nh sát t m gi vì th y ông ñang nhà m t gái ñi m tên là Clément làm nhà hàng Le Moulin Rouge (C i xay ñ ) trong khu ăn chơi Paris dính dáng ñ n buôn l u. Ông tr l i con ñư ng cũ d n ñ n khu nhà c a th y cung Trocadéro. ñúng hơn là không còn giàu.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Lúc này ông ñã sang tu i tám mươi hai. không tham d . c ng l i thành nhi u ti n ñã ra ñi. ð n th i Jacques Chirac thì ñư c nâng lên hai mươi nghìn franc. t bãi trư c ch y ñ n. Nh ng b c tư ng n t n . T sau chi n th ng Xuân 1975 hai mi n th ng nh t thì tinh th n quân ch cũng cáo chung. Sau này.trong s ñó có tư ng Jean Julien Fonde. ông ph i ăn trưa b ng xúc xích giá mư i franc m t su t trong nh ng quán ăn nh trong khu ph Huclette vì ông th y ñó r hơn. các sòng b c. Ông không giàu. la cité interdite” (T C m thành Hu ) do Mengès xu t b n năm 1995. Suýt n a thì ngư i ch nhà ñu i ông ra kh i nhà vì không tr ñư c ti n thuê nhà. Trong nhi u năm ông c u hoàng ñã là ngôi sao c a Palm Beach hay c a câu l c b Riviera sang tr ng. M t ph n tài s n n m trong tay nh ng ngư i ñàn bà ñã ñ y ông vào c nh nghèo kh . ông cùng ký tên Hoàng ñ B o ð i ñ ng tác gi v i phóng viên nhi p nh Philippe Lafond trong cu n “Hu . Ông B o ð i không t b nh ng chuy n ñi xa. Sau này vào lúc quân ñ i c a tư ng Giáp m tung các cánh c a vào Sài Gòn. nơi ñó ngư i ta c m tr con không ñư c chơi trò ñi tr n s x y ra tai n n. Nh ng cu c d o chơi quanh các con mèo là nh ng d p ra ngoài duy nh t c a ông. M t ph n quan tr ng n a n m trong các công ty hàng không làm ăn th t bát. Vĩnh bi t chuy n săn b n Alsace. ñư c c i d ng ñ dùng vào vi c khác t ch c năm nay. M t b n tr xu t hi n ñ t ng t. nh m hư ng ng H i ngh thư ng ñ nh v Pháp ng h p năm y Hà N i. Cho mèo ăn xong. Trong nh ng năm 70 ông ñã có ý ñ nh xin v nư c nhưng chính quy n Nam Vi t Nam th i ñó khư c t nên ph i b ý ñ nh y. nhưng ông v n trung thành chơi bài bridge ñó vào các ngày th tư trong tu n. ông vua tr năm 1916 ñã dám n i d y ch ng n n b o h c a nư c Pháp thì l i ñư c chính ph Vi t Nam xã h i ch nghĩa t o ñi u ki n ñưa v chôn c t trong nư c. nh ng chi c xe Ferrari và Bentley sang tr ng. Ông ñã d dàng tin vào nh ng d án c a các b n phi công. ñư c ñánh giá là chân th c. nhưng ông ñã ngã b nh và m t B o ð i. B o ð i ti p t c ñi d o. Ông lưu l i nhà bà “th phi” vài ngày r i l i ñi. thi u tôn tr ng ñ i v i qu n chúa Monique. hai con thuy n y-at. Có l s nghi p “trư c tác” c a ông ch có th . m t m i vì u ng nhi u thu c ng . ông ñư c th trong tình tr ng m y u. các tài s n ñ s . Ngư i ta k l i ñó là th i kỳ tinh th n ông suy s p nh t sau khi r i kh i Alsace b l i nhà c a ñ ñ c cho cô v “h ” ngư i Pháp tên là Vicky sau m y năm chung s ng và sinh h ñư c m t con gái ñ t tên là Phương T .

Thà làm dân m t nu c t do còn hơn làm vua m t nư c nô l .. B n bè. m t ngư i Vi t Nam d o chơi qua ñ y tình c nh n ra ông. Ông không nói gì thêm n a. như vua các nư c quân ch l p hi n như Anh. M i vi c “ngư i ta” làm h t! Ông cũng bi t k t thúc m t cách khôn ngoan và êm ñ p ch ñ vua quan phong ki n ñã t n t i hàng ngàn năm trong l ch s Vi t Nam và b nhân dân căm ghét. Tên tu i ông g n v i th t b i c a cu c chi n tranh ðông Dương l n th nh t (1945-1954). qu n 16.. quy y Ph t giáo. săn b n.Tôi ch ng làm gì c ! . không ph i ch u trách nhi m gì v i qu c dân. làm l r a t i và quy y Công giáo năm 1988. mua quan bán tư c thanh toán l n nhau. con. thông qua m t cu c trưng c u dân ý gi hi u và gian l n t ch biên tài s n. ông l i nghe bà v tr ñ n nhà th Saint-Pierre de Chaillot. ngư i ñư c ông che ch . và cu i cùng là gi i bài b c. b y nhiêu l n ph n th y và b công kích và lên án nơi chính gi i và công lu n Pháp. ñư c vào h c trư ng Sciences PO (ð i h c Khoa h c chính tr ) danh ti ng. l i còn gi t dây h i ñ ng hoàng t c tru t b cương v Qu c tr ng và m i tư c hi u c a ông? Ngư i ñ i nói ông cũng là con ngư i thông minh. ñư c ông bà Charles. nh c m ch i r a ông cay ñ c hơn báo chí kháng chi n năm 1949. Khi m i v nư c c m quy n bính tu i 19. Không hi u ông ñ nh ám ch ai khi nói lên ch rancune? M i h n ñ i v i chính ph kháng chi n H Chí Minh và báo chí chi n khu ñã nghiêm kh c lên án ông là ph n qu c và tòa án quân s Liên khu III ñã tuyên án t hình v ng m t ñ i v i ông năm 1949. nguyên khâm s Trung Kỳ trông nom rèn c p ñư c h c các th y gi i c a các trư ng n i ti ng Paris như trư ng Henri IV. ñã làm ông day d t không yên. Th y ông không ñ s c ñ m ñương nhi m v m i. ham thích nh y ñ m. Paris. ñ ng l i h i chuy n. cư i ng a. các s c l nh. ðó là chính th ông h ng mơ ư c nhưng su t ñ i ông không th c hi n ñư c. Nh t B n. mê gái và ñư c nhi u gái mê. hay ñ i v i chính quy n Ngô ðình Di m. ba l n thay th y ñ i ch . Th y ði n. ñư c dư lu n trong và ngoài nư c hoan nghênh . Ngh l c làm vi c c a ông th i gian này dành vào vi c ăn chia l i nhu n v i B y Vi n kinh doanh ð i Th Gi i Ch L n. Thái Lan. c nhiên ch m i ph i tìm tay sai m i. ông than th : Hi n nay tôi ch ng còn gì ông .143 - . ñánh “gôn”. ông ñã bi t “ng u h ng” tr l i khi có ngư i h i: .cho dù ñư c ngư i khác vi t s n .và vi c ch p nh n thoái v ñã giúp ông b o toàn m ng s ng. con cái xa lánh. Ông không tham quy n c v .Vì có vi c ñâu mà làm. mua s m ôtô ñ i m i. t u bi t th sang tr ng. Vai trò c v n chính ph cách m ng. ph b ông. các thông ñi p. ñã tô ñ m thêm hình nh ñ i ñoàn k t dân t c. nh n làm con bài trong gi i pháp B o ð i ñ che l p tính ch t phi nghĩa c a cu c chi n tranh tái chi m thu c ñ a. dù ch là tư ng trưng. câu cá.Ngài d ñ nh làm gì khi tr v ch p chính? . ñ i th chính tr c a ông ch chưa ph i là s tr ng ph t nghiêm kh c c a nhân dân ñã ñánh ñòn chí m ng chôn vùi toàn b s nghi p chính tr c a ông su t ñ i làm công c cho các th l c ngo i xâm. ñ tú tài lo i ưu. th i nay cũng như th i xưa không hi m ngư i như ông. ñ n v . Âu cũng như Á. Ông ñ ph n l n th i gian làm Qu c trư ng vào cu c s ng n mình trong thú vui săn b n Buôn Ma Thu t và mê m i trong các sòng b c Cannes. Không ñ b n lĩnh ti p bư c con ñư ng nhân dân và cách m ng ñã m ra. Câu nói ñ ñ i. M t bu i chi u cu i tháng 8 năm 1996. ***** . nơi ñã nuôi dư ng ông ñ tr v ch p chính cũng l nh nh t và b rơi ông. Ch c ông không thoát kh i quy lu t y. còn m i vi c “qu c gia” ch là ký các ñ o d . Tr l i câu h i: ông có ý ñ nh mu n v Vi t Nam thăm l i m m t tiên không? Ông bùi ngùi ñáp ch m rãi: “Tôi không bao gi quên Hu và công lao c a cha ông nhưng tôi v n còn m i h n trong lòng (ông dùng ti ng Pháp rancune)”. Sang Pháp du h c t lúc 7 tu i. Nh ng t t x u này ñâu ph i ch riêng ông m i có. lưu l c x ngư i. Condorcet. L ch s ñã chuy n giai ño n. Quan th y chán ngán không m y tin ông. trâng tráo ph n b i l i th trung thành v i ông. Các v ñ vương trên th gi i này. Bư c vào tu i già ngư i ta hay nghĩ v quá kh . Khi còn tr lúc tr vì Hu . l i ñư c c nhân Hán h c Lê Nh Lâm do Tri u ñình Hu c sang d y thêm ch Hán. ông cam tâm bán mình cho qu d . thích phóng xe ôtô và c lái máy bay nhào l n. nay v già. ông ñã nghe l i m là bà thái h u T Cung. m t ngư i mà hàng tri u ngư i dân Vi t trư c ñây không lâu coi như m t thánh nhân. Ph i cái ham chơi. mà không c n ph i d a vào s can thi p c a quân Nh t Hu theo chúng ñ ngh . Ông b m c lũ c n th n tha h ñ c nư c béo cò. Tôi s ng cô ñơn m c dù có bà Monica chăm sóc chu ñáo. Chính ý ñ nh thay ng a gi a dòng c a các th l c ph n ñ ng nư c ngoài ñ ng ñ ng sau hành ñ ng ph n tr c c a Ngô ðình Di m. Vi t Nam tr thành tiêu ñi m c a cu c chi n quy t li t ch ng c ng ðông Nam châu Á. vì bi t mình ch ng có quy n l c gì mà ch mu n làm vua ñ ñư c s ng như vua ăn tiêu hào phóng. Cu c s ng ñ y thăng tr m trong m t th gi i nhi u bi n ñ ng c a th k XX. Trư c khi chia tay.?? . su t ñ i s ng xa dân nhưng ít nhi u cũng hi u ñư c chuy n ñ i. ñã l t l ng m t cách hèn h . ñ c các bài di n văn có ngư i khác làm s n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment v a xô ñ y ông Hoàng ñ cu i cùng c a tri u ñ i nhà Nguy n. trong lúc ông tha th n ng i m t mình trên gh ñá công viên Trocadéro. chu ng th thao: qu n v t. và c ngư i tình và bi t bao ngư i ch u ân s ng c a ông nay cũng xa lánh. ñ tránh m t cu c ñ máu vô ích.

trong hoàng t c ñã tr i qua nh ng bi k ch như nhau. không con cái. su t t th i tr vì ñ n lúc sau này thân b i danh li t lúc v già nư c ngoài. Nhưng khi nói ñ n ông. H s ng l ng l . Trái v i cha ông. m t ñi u “Ngài Ng ” hai ñi u “Ngài Ng ”. c ch thanh l ch. ñ c ñáo. Khi chi m l i Hà N i. ñem l i l i ích cho h . H i chuy n tình bà “th phi” Bùi M ng ði p v i c u hoàng B o ð i.T) . n u không có ánh nhìn ñăm ñăm. ð n gi ăn trưa. ông ng p ng ng giây lát như b choáng ng p trư c ánh m t tr i. Pháp tìm l i ñư c hai báu v t này không dám gi ñã làm l trao l i cho hoàng gia t i Buôn Ma Thu t. trong ñó có bà Hoàng thái h u T Cung m t năm 1980. T vài năm nay trư c công cu c ñ i m i ñang m c a cho ñ t nư c lâu ñ i c a h . Ngư i ch ng Pháp c a bà làm chính tr . Ông ph trách công vi c ñ u tư ti n c a khách hàng ra nư c ngoài. Lúc này B o ð i v n Pháp cũng ch ng m y quan tâm ñ n vi c này. ñăng trên báo Ki n th c ngày nay s 527. [2] Nguy n ð c Xuân. Có m t s ngo i l . Nàng s ng trong m t khu quân nhân và tu i tám mươi m t v n ñam mê chuy n tranh c . ñang nhăm nhe m t chân trong ê-kíp lãnh ñ o thành ph . T văn phòng ngân hàng. b b quên. Luôn luôn day d t vì cu c s ng lưu vong. bu n phi n. Khi các th l c phương Tây b quét s ch vĩnh vi n kh i Vi t Nam thì h u h t nh ng h hàng xa g n v i hoàng t c. (Theo l i k c a bà Bùi M ng ði p cho nhà báo Nguy n ð c Xuân (xem bài H i chuy n tình bà “th phi” Bùi M ng ði p v i c u hoàng B o ð i ñăng trên báo Ki n th c ngày nay s 530 ngày 10 tháng 6 năm 2005 . ñ u ñ n và uy n chuy n. Ph n dông h ñ u ñã g n ñ t xa tr i. ngư i ñã d c h t ti n ti t ki m ñ ông chi tiêu Hongkong. gi ñư c ñôi chút n ñ nh sau bao nhiêu bão t . và bà Nguy n Ti n Lãng. ch ñ i s may r i c a l ch s . d ng l i trư c các t kính c a hàng. [1] Tư ng h i hưu Jean Julien Fonde. hi n s ng xa. Trong nh ng tháng ñ u năm 1975.Pháp và ki m soát vi c thi hành hi p ñ nh 6 tháng 3 năm 1946 v m t quân s . r i l i ti p t c nh ng bư c chân nh nhàng. cũng như ch ng. ***** Lý L Hà. t i m t làng ngo i thành c a th ñô. nhưng không thành. Hoàn toàn ñúng như v y. Cu i cùng ông cũng d ng l i trư c m t qu y hàng có mái che do d r i bư c vào mua m t bánh mì k p th t ñ ăn trưa như t t c m i ngư i.. nh ng di n viên cu i cùng trong k ch b n v ñ ch An Nam còn s ng ñ u di t n ra nư c ngoài trong nh ng năm năm mươi hay sau ñó.. Ông s ng trong m t căn h ñ p ñư ng Marais. ông giàu có. bên kia c a thành ph Paris. ông ñi ngư c ñ i l . Và còn nhi u ngư i khác. B o Long ñi ăn trưa. quan tâm ñ n vi c sinh l i. bà con thân thu c ñ n hàng ngàn ngư i. ñã ñi theo bà Nam Phương ñ n cùng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Cũng vào gi này. n a thân trên th ng c ng m t cách g n như quý t c bi u l m t quá kh khác thư ng. ñám tang ñư c chính quy n thành ph Hu giúp ñ t ch c v i ñ y ñ l nghi theo t c l Ph t giáo. ăn m c ch i chu t pha chút phóng túng ñáng ng c nhiên c a m t nhân viên ngân hàng. như m i ngày. ngư i tình n i ti ng m t th i c a B o ð i. bà Nam Phương ñã ñưa cho B o Long gi .T. Năm 1953. năm 1946 là thi u tá trư ng phái ñoàn Pháp trong Ban Liên Ki m (Commission de Contrôle et de Liaison). nhưng không hy v ng. Ông làm vi c trong m t chi nhánh ngân hàng có h i s giao d ch khá to và ñ p trên ñ i l Opéra. Chưa bao gi l p gia ñình. Ông là ngư i có tài dù sao thì cũng là con ngư i dày d n bi t làm cho ti n c a m ông sinh sôi. l i còn tranh ch p ki n t ng gi a hai cha con chia nhau báu v t trong ñó có hai qu c b o là n và ki m nhà Nguy n xưa [1] khi n tâm tr ng ông lúc nào cũng u u t. B o Long d ng chân th n tr ng sang ñư ng ñi tr l i vài bư c.) [3] ðó là chi c n b ng vàng và ki m có chu i n m ng c ñư c Hoàng ñ B o ð i trao cho Trư ng phái ñoàn Chính ph lâm th i Tr n Huy Li u trong l thoái v ngày 30 tháng 8 năm 1945 Hu . L i nói y g i lên m t k ni m. Ch m t s ít ñã l i v i ch ñ m i. khi Nam Vi t Nam ch ñ i cu c t ng công kích cu i cùng thì m t sĩ quan n i ti ng trong tr n Alger trong cu c chi n tranh Algérie là ñ i tá Trinquer cũng ñã ñ nh m cu c v n ñ ng ng h ông tr v nư c. ph xá ñ y nh ng nhân viên công s mu n thư ng th c c nh ñ p ngoài tr i. bà Bùi M ng ði p ñư c B o ð i giao nhi m v mang hai báu v t ñó sang Pháp trao l i cho bà Nam Phương. qu n 12 Paris. ngày 1 tháng 4 năm 2005 (B. bà v n t lòng tôn kính. ng i lỳ ngoài th m ti m cà phê. Dáng ngư i th p bé hơn b . Bư c qua ngư ng c a. Quá kh hi n v qua nh ng d ñ nh m nh t tìm cách tr v nư c. Khi v Corrèze . Còn “th phi” M ng ði p mà vai trò g n như Hoàng h u Buôn Ma Thu t. Bà chưa g p l i C u hoàng t khi bà ñ n Paris cách ñây ba mươi năm.144 - . Ban này có nhi m v liên l c gi a hai quân ñ i Vi t . Sau này B o ð i ki n ñòi l i ñư c n còn ki m do B o Long gi .B. ông qu n lý tài s n th a k c a m . t t c ñ u chăm chú theo dõi s c kh e ngày m t tàn t c a c u hoàng. Cu c s ng nhi u tai ti ng c a b . bà s ng trong m t căn h hai bu ng g n qu ng trư ng Nation.

hai nhà quay phim truy n hình ñã ñư c phép ñ n g n linh c u. c u b trư ng. nh ng ngư i ñ ng ñ u giáo phái. m t trong s này ñã ñư c ch n ñ ñ c bài ñi u. Ông B o ð i thư ng xuyên ñ n nhà th Saint-Pierre de Chaillot ñ c u nguy n trư c tư ng Chúa. Vào ngày 6 tháng 8 năm 1997. trên t m băng tang có ghi dòng ch b ng ti ng Vi t: “M t tr n T qu c kính vi ng”. Cha x không m t l i nào nói ñ n gia ñình ngư i quá c . Và hôm nay m t Giáo hoàng khác. th nh tho ng còn cư i m m. ða s .lúc ñ u còn c m ñám nhà báo vào. Cha chánh x k r ng t năm 1984. Còn B o Long. Hình như có m t cú ñi n tho i c nh báo r ng nh ng thành viên còn sót l i c a tri u ñình có th s không ñư c hoan nghênh khi ñ n d l tang. Chính Giáo h i ñã dùng tên này m i khi nói v ông. Trong lúc ñ i gi c hành tang l . ñem l i s ng c nhiên cho m i ngư i có m t trong bu i sáng hôm y. Con ngư i ñã không thay ñ i gì k t khi r i kh i ñơn v thi t giáp c a Quân ñ i lê dương Pháp. Nhưng khi tang l k t thúc. Ông vua cu i cùng c a tri u Nguy n ñã quy y công giáo và làm l r a t i t i nhà th này năm 1988. Chính ông. con ngư i ña nghi và l nh lùng ñã ñ n r p ñ u trư c ð c m ð ng trinh. Bà hoàng Monique . xa nh ng gh dành cho gia ñình có tang. cũng như ông th trư ng Paris cũng ch c ngư i thay m t ñ n d . Ngư i châu Âu có m t trong gian chính l i ñông hơn ngư i châu Á. C t a t ra ng c nhiên v tư c v Hoàng h u mà bà Monique t phong. như trư c ñây các th n dân ñã cúi r p mình trư c ngai vàng c a ông. C ng ñ ng ngư i Paris không bi t gì m y v m t ông hoàng bí n. ñã lên t n qu ng trư ng Champs . m c dù các cu c chi n tranh ñã lùi xa v quá kh và s im l ng ñã kéo dài b n mươi năm qua r i. m i ngư i m i ng . Nhà th Saint-Pierre de Chaillot.Elysées. mà ch có “Hoàng h u Thái Phương” ñi sau linh c u. Cho nên theo di chúc. qu n 16. ông không ñi theo cùng ñoàn tang như truy n th ng ñòi h i. ñ i di n c ng ñ ng ngư i Vi t t i Hoa Kỳ. Không m t chút gì g i l i hình nh nh ng ñám ñông th n dân Hu xưa kia v i s ngư ng m ñ i v i con ngư i ñang n m gi a l i ñi trong nhà th hôm nay. S có m t c a ngư i như c a hàng ch c ñ i bi u cho m t t ch c hùng m nh. ðám ñông t t ra kh i nhà th và l ng l chia tay. Lúc ñ u h chưa ñư c phép vào trong gian gi a nhà th . Có l h tâm ñ u ý h p l m. tư c hi u t ñ t c a bà góa B o ð i . cha x nói chuy n v i m t c u quân nhân ng c ñeo ñ y huân chương. ông B o ð i th nh tho ng còn ăn t i v i m y c u quân nhân Pháp ñã chi n ñ u ðông Dương. nóng và n ng h t làm ư t nh ng khách b hành l loi. L i phát bi u c a cha x chính là nh m vào bà ta. M t ph n c t a c m th y ngư ng ngh u khi s ngư i Vi t Nam có m t quá ít. Ông m t vì nư c màng não. m t ông Nguy n có th nhóm l i ng n ñu c. tay vác thánh giá n ng b ng g cùng v i m y b n ñ ng hương khác c a ông. c u hoàng B o ð i ñã ra ñi vào cõi vĩnh h ng ñư c năm ngày r i.145 - . gi k . Ti c r ng ông ta ch ñáp l i m t cách tích c c thái ñ thi n chí y trong m t th i gian ng n. xem ra quá l n cho bu i l tang như th này.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 32 Daniel Grandcleùment Tr i mưa. 35 ð i l Marceau g n qu ng trư ng Étoile (Ngôi sao). Ph T ng th ng Pháp ñã c m t ñ i di n ñ n. ñã nh c l i r ng: v Hoàng ñ ham chơi ñã v t b cành ô-liu c a ch t ch H Chí Minh ñưa ra. M y anh nhà báo ñi ñi l i l i trong kho nh sân r ng trư c c a nhà th . L tang ñã di n ra t t ñ p theo ñúng nghi th c công giáo v i bài T ng Chúa c a ð c m theo yêu c u c a ngư i quá c m y ti ng trư c khi nh m m t. do ñó ñã l a ch n như t 40 năm nay m t thái ñ kín ñáo.hay còn g i là Hoàng h u Thái Phương . và kho ng m t ch c ñ i di n các hãng thông t n. Phu nhân ngư i quá c ng i riêng m t ch . Ông tham d vào các sinh ho t c a Nhà Th . Ông ñã mang m t tên m i theo l công giáo là Jean-Robert. Jean Paul II ñã g i ñi n chia bu n. . m t d u hi u t ra ñ ch An Nam không hoàn toàn m t ñi. xu t huy t n i t ng th n và ung thư tu t i b nh vi n quân ñ i Val-de-Grâce. g n như không mu n m i ngư i nhìn th y. H chăm chú l ng nghe vài tin ñ n ñâu ñó có th ñem l i hy v ng r ng tr i xanh không nghi t ngã và có l m t ngày kia nh ng chi c c ng ñ s c a ð i N i Hu s l i m c a ñón Hoàng ñ . v cu c ñ i và v ñ c tin dù ñã mu n c a ông. Có l ñó là cơ h i duy nh t trong l ch s ñ có th có m t c ch ñ lư ng như th . kín ñáo bư c ra kh i nhà th b ng m t c a ngách. ông ñã vi t thư cho Giáo hoàng Pie XI ñ gi i thích vai trò mà ông mu n ñóng châu Á. Toàn b phe cánh B o ð i ñ u có m t: các c u quân nhân. M t thông cáo c a Chính ph C ng hòa xã h i ch nghĩa Vi t Nam công b t i Hà N i. ngư i ñã ñư c t n phong k v ngai vàng t năm 1936 ñ ng bên linh c u. th ñô Paris. Mưa gió mùa.Hoàng h u Phương Tây. Nhưng B o Long. Cu i ñ i. ngang hàng v i v ñ i di n T ng th ng Pháp. Tuy nhiên m t chi c xe c a ð i s quán Vi t Nam t i Pháp ñã ñem ñ n m t vòng hoa tr ng. Trong nhà th ngư i Vi t Nam ít i l ng l như nín th ch m t c ch . Sau ñó l nh c m ñã ñư c hoãn thi hành. trong lúc ti ng ñàn ng l n c a nhà th vang lên.

P H Chí Minh. tháng 8-1994 Paris.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam T. tháng 8-1997 Daniel Grandcleùment .146 - .

Gallimard.L ch s Vi t Nam t 1940 ñ n 1942. Lưu tr qu c gia Fontainebleau.L ch s chi n tranh ðông Dương. Les guerres d’Indochine . Fayard. Durand Maurice.Leclerc và ðông Dương 1945-1947. Sirey. Devillers Philippe. Complexe. Ramsay. 1994. Devillers Philippe. Meuleau Marc. 1982.Tìm hi u Vi t Nam. Gras Yves. 1992. 1990. Mousson de femmes . L’étrange aventure de Ham Nghi .Nh ng cu c phiêu lưu kỳ l c a uua Hàm Nghi. Lưu tr thành ph Hà N i. Nguy n ð c Xuân. Nguy n Ti n Lãng. 1985.147 - . K chuy n vua quan nhà Nguy n.Khi nào k t thúc v n m nh m t ñ qu c Albin Michel. Th gi i. Lê Thành Khôi.Chi n tranh ðông Dương. 1954 Feray Pierre Richard.Tin t c bí m t v ðông Dương. Chroniques secrètes d’Indochine .Gió mùa cho ñàn bà. 1992. Lưu tr b Ngo i giao. 1988. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Hanoi.ðông Nam Á.Con r ng Annam. Le Seuil. Denoêl. 1987. Lưu tr thành ph Cannes. Có gì l trong cung nhà Nguy n. David Gilbert. 1973. Pygmalion. Le Vietnam .Trung tâm Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i Aix en Provence. Quand se noua le destin d’un emprie .Cu c chi n tranh c a Pháp ðông Dương. Connaisance du Vietnam . Nhà xu t b n Thu n Hóa. Histoires d’amour des dames dans le palais des Nguy n . Y Vi t xu t b n. Des pionniers en Extrême-Orient: Histoire de la Banque de l’Indochine . Lucien Bodard. Ecole française d’Extrême-Orient. imprimerie nationale. Thư m c Daniel Grandcleùment B o ð i. Ph m Kh c Hòe. L’Harmanttan. PUF. Gaultier Marcel. Plon. 1875-1975. 1994. Franchini Philippe. Hu 1991 và T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. Nhà xu t b n Thu n Hóa.V nh ng ngư i ñi tiên phong Vi n ðông: L ch s ngân hàng ðôngDương. La guerre d’Indochine . Le dragon d’Annam . 1980. T p th tác gi : Leclerc et l’Indochine 1945-1947 . 1952. PUF. 1979.ðư ng cách m ng. La guerre française d’Indochine . Hu 1991 . Les chemins de la révolte . L’Asie du Sud-Est .Nư c Vi t Nam. Perrin Elula. 2. Histoire du Vietnam de 1940 à 1942 . SHAT .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 33 1.Chuy n tình c a các bà trong cung nhà Nguy n. La Nef de Paris édition. Huard Pierre. Ruscio Alain.Nh ng cu c chi n tranh ðông Dương. Fiste Pierre. Histoire de la guerre d’Indochine . Isoart Paul. 1992. L’Indochine française. Nh ng tư li u ch y u ñã tham kh o CAOM . 1971.Phòng L ch s l c quân Vincennes.

148 - Vua Hàm Nghi .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Moät soá hình aûnh tö lieäu Gia ñình vua B o ð i Vua B o ð i Vua B o ð i năm 1954 .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua B o ð i năm 1925 Vua Gia Long .149 - .

150 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment .

151 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua Duy Tân .

152 - Vua Thành Thái lúc b ñi ñày .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua Kh i ðinh Bà Nguy n Th ð nh .

153 - . Taát caû vì söï phaùt trieån cuûa E-book Team vaø TGE! .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Heát.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful