Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa Vöông quoác An Nam

Tên sách: B o ð i hay là nh ng ngày cu i cùng c a Vương qu c An Nam Tác gi : Daniel Grandclément Ngu n: http://www.esnips.com/web/cackebong-chm Ngày hoàn thành: 20/4/2007 B n PDF này thu c v Ph m Minh Tu n và TGE http://www.esnips.com/web/minhtuan89 và http://www.thegioiebook.com

-1-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Lôøi ñeà töïa

Ghi chú: Nh ng s tương thích ch th t c a các v hoàng ñ ñã tr vì

-2-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 1 Phaàn I – Hoaøng Ñeá

Daniel Grandcleùment

Tin ñ n r lên trư c h t trên ñư ng ph kinh ñô Hu . Thành ph ñ y b i và m ư t như b ng t nh. Ngư i ta kháo nhau t nhà này sang nhà khác, t chùa chi n ñ n ch búa vào t n các cung các ph , gây s ng s t cho m i ngư i dân s ng trong khu ph Tây tĩnh l ng l n các ph buôn bán náo nhi t, các thôn xóm t i tàn bao quanh tư ng hào hoàng cung. ðâu ñâu ngư i ta cũng bàn tán kh p kh i hi v ng Vua B o ð i tr v nư c nhi p chính ch c ñ t nư c s ñ i m i. Ngu n tin chính th c do nh ng ngư i Pháp làm vi c Tòa Khâm s Trung Kỳ loan ra [1]. Như m i l n, ph i hàng gi sau m i ñ n lư t dân ph ch d c sông Hương xôn xao tranh lu n m ĩ. Lúc ñ u m i ch quanh các s p hàng trong ch sau ñó lan ra các hàng quán bên ngoài, dân ñi ch mua bán xong, sà vào các hàng ăn, thư ng th c món bún canh, hay bánh xèo ñ c s n x Hu . Ngư i ta thì th m to nh r tai nhau, nhưng ch ng m y ch c ñã l n ti ng bình ph m vui v pha chút t hào kín ñáo. V y là v Hoàng ñ tr tu i s p tr v . Ông ta l i m t l n n a ng m nhìn th n dân, nh ch ñôi môi m ng kh m m cư i nheo m t, ho c g t ñ u ra v tán thư ng. Ông s v t v o ng i trên chi c ngai vàng c a t tiên ñ l i và cũng như h , l ng l khinh r nhìn ñám quan l i khom lưng trư c m t Hoàng ñ tung hô v n tu . Ông s là m t ñ ng quân vương anh minh, nhân t ñư c ngư i Pháp không ti c l i ca ng i. Cũng như các b c tiên ñ , ông tr thành con c a Tr i - Thiên t , n a là th n thánh trên cao, n a là con ngư i tr n th , là ñ ng thư ng ñ ng toàn năng h gi i ngư i gi th cân b ng cho m i t ng l p trong xã h i, t nông dân ñ n dân chài, t thư ng dân ñ n binh sĩ. M i ngư i th y ông ngu n ánh sáng ch ñư ng, làm tr ng tài gi a thi n và ác, h t th y ñ u Vua Kh i ð nh và con trai Vĩnh Th y (B o ð i) t i sùng bái, tôn th ông như m t tr i, như s m sét dư i Paris, 1922 b u tr i. cái x An Nam nóng n c và căng th ng này, t t c m i ngư i, b t k làm ngh gì, giàu sang hay nghèo hèn, ñ a v xã h i ra sao, ñ u say sưa bàn tán v chính tr , T ñ u th k , các trào lưu tư tư ng, các phong trào cách m ng ñã khu y ñ ng h . ða s dân x Hu ñ u hân hoan ho c dù sao thì cũng hài lòng v i vi e ph c hưng ngai vàng ñã b b tr ng t khi vua Kh i ð nh băng hà. Ngay c nh ng ngư i cách m ng, nh ng nhà qu c gia c c ñoan t t c ñ u b c b i, th y như b s nh c trư c s bàng quan c a hàng tri u ngư i Vi t Nam khác Sài Gòn hay Hà N i coi c ñô Hu như thu c v quá kh r i. ðám ñông ngư i hi u kỳ, nh ng ngư i lái ñò trên sông Hương lân la ñ n t n Ng môn, khu v c ñ p nh t kinh thành ñ ñ c cáo th , nh t là nh ng ñ o d c a tri u ñình. M t ñ o d xác nh n ý nguy n c a dân chúng. Vua B o ð i s tr v - M t x s l lùng phân chia thành ba mi n Trung, Nam, B c, v i ba ch ñ cai tr khác nhau m i mi n bi t l p nhau nhưng t t c ñ u ph c tùng lu t pháp chung c a quan th y Pháp. Nhà vua ch có quy n hành Trung Kỳ, cái x nh bé, r t nghèo và r t xa cách các trào lưu trên th gi i. Nư c Vi t Nam trư c ñây qui t ba mi n nay th c t không còn n a. N i dung ñ o d rõ ràng, cho bi t chính xác tháng 9 năm 1932 vua B o ð i s v nư c, ñúng d p k ni m ngày sinh th 20 c a Ngài. Th t ñúng lúc! B o ð i ñã ra ñi t khá lâu r i, g n 10 năm, th n dân ñang s t ru t ngóng ch . T La Dépêche Coloniale [2] (Tin ñi n thu c ñ a) tán t ng: “ð c Vua có bi t hàng tri u th n dân ñang ng m sao, ngóng gió, nhìn mây nư c ñ c tiên ñoán tri u ñ i m i s ra sao không?”. Báo chí trong nư c ñã ñăng nhi u bài v th i gian h c t p chuyên c n c a Nhà vua phương Tây qua các ngày l l t, tư ng ni m và nh ng ho t ñ ng tiêu bi u khác mà ông ñã ph i tham d . Nhưng ch ghi chép theo l i biên niên, ñư c tô màu lòe lo t v nh ng s vi c, nh ng ho t ñ ng l tân, báo trư e vai trò tương lai c a ông không ñ n a. Hình nh Nhà vua ñã g n phai l t trong trí nh ngư i dân cày An Nam. Ch còn l i t m nh ñã vàng v ngày l ñăng quang tráng l năm nào.

-3-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

B o ð i lên ngôi ngày 8 tháng 1 năm 1926 tu i 13. ðang h c Paris t b n năm nay, ông ph i t m ngh ñ v nư c làm l ñăng quang vương mi n trong nh ng nghi th c tr ng th và oai nghiêm như b t kỳ v vua m i nào. Chưa có c i cách gì trong các nghi th c. Ngày hôm ñó, ñ ng trên chi c ngai ñ t dư i m t cái tán r ng, ñ u ñ i mũ mi n dát châu ng c, ñư c trang ñi m như m t chi c hòm ñ ng Thánh tích, v Thiên t thi u niên l t th m trong chi c áo dài r c r , thêu hình các cành lá b ng vàng. Chân ñi ng l a ñen, v tân quân - thi u niên trong tư th uy nghi ñ ng trư c văn võ bá quan s p l y trư c m t. L y là m t nghi th c tôn kính. Ngư i th c hi n ph i cúi r p mình, trán ch m ñ t ñ t lòng kính tr ng và thu n ph c b trên. Hai nhà s h c Pháp là các ông Teston và Percheron ñã ñư c tham d l ñăng quang vi t: “Ngư i ta có c m tư ng mơ h r ng m t k nguyên m i b t ñ u, Nhà vua tr tu i s ñem l i m t n m hy v ng bao la...” [3]. Tr i mưa b i, h t mưa ken dày thành m t màn sương xám x t bao trùm lên bu i l . Nhà vua c m th y ng t ng t h u như b t ñ ng, ñ ng r t c m t cách th m h i trong hoàng bào r c r . Nét m t c gi tươi t nh nhưng gư ng g o, khó hi u. Như chán ngán trư c ti t t u ch m ch p và l ng l y c a bu i l . Sau l ñăng quang, ñáng l B o ð i ñã có th l i hoàng cung, thay B o ð i ñăng quang năm 1926 th vua cha ñã băng hà ñ m ñương nhi p chính. Công vi c tr dân dư i ch d b o h ch ng n ng nh c gì. ðã có các quan ñ i th n ph chính, ñ c Hoàng thái h u, quan T ng lý N i các ñ ng ñ u cơ m t vi n phò tá nh t là các quan ch c ngư i Pháp không thi u. L i khuyên và quy n l c c a h có th bù ñ p cho tu i ñ i còn quá tr c a Nhà vua. Nhưng không th , Nhà vua l i ra ñi, ti p t c công vi c h c t p Pháp. Làm l t n tôn nh n vương mi n ch ng qua là m t nghi th c, tri u ñình v n quy t ñ nh v vua tr tu i ph i quay tr l i con ñư ng h c v n như l i vua cha quá c căn d n, ñ có ñ tài trí ñưa ñ t nư e ganh ñua ñư c v i th gi i. M t quan nhi p chính ñ i th n ñã ñư c ch ñ nh ñ thay th Nhà vua v ng m t ñ m ñương m i vi c tri u chính. Ch c ch n là không có gì quan tr ng b ng vi c d a vào n n b o h Pháp, thông qua Paris, ñưa ñ t nư c ti n lên theo ki u Pháp, là Pháp hóa t i ña. Sau g n m t th k t khép mình trong ch nghĩa b o th , tri u Nguy n nh n ra r ng ph i ti n k p th gi i, ph i ñi ñây ñi dó, xem xét và h c h i các nư c phương tây. Sau này, vua B o ð i ph i là ngư í ch ra con ñư ng canh tân x s , là hi n thân c a chính sách m c a ñang ng tr trên th gi i lúc b y gi . Vi c t nguy n xu t dương th i ñó không có gì l và ngo i l . Trong nh ng năm 20 c a th k , sang Pháp cũng th i thư ng như ñi sang nư c Anh hay Th y Sĩ. Con cháu các b c vua chúa các nư c xa xôi ñ n Pháp r t ñông, k c các v vua ñã thoái v hay b lưu ñày, hay ñi làm “cách m ng”. Không nói ñ n các cu c vi ng thăm liên t c c a các vua ñang tr vì, ñ n Pháp ngh mát La Rivera hay Deauville. Trong s này, không th tránh ñư c s m hay mu n, có nh ng ngư i mu n l i lâu dài không mu n quay v nư c mình n a. Như v y, ñ chính th c tr thành vua, chàng Hoàng t thi u niên ch ph i t m ngh h c m t th i gian ng n t i m t trư ng n i ti ng trư ng gi có tên là Hattemer. Sang Pháp t lúc 9 tu i, v Hoàng ñ ñã mang c t cách ngư i dân Paris, ñư c d y d th ñô, ñi d o chơi trên ñư ng ph th ñô, n m tr i ñ thú vui c a kinh thành, s ng trong m t khung c nh phương tây xa cách th n dân trong nư c. Cũng tu i thơ t m thư ng vô v như các vương tôn công t khác, nhưng không bi t ñ n cu c s ng trong nhung l a b c vàng ñ y bí n nơi cung c m. Tri u ñình c m t b c túc nho ñi theo sang Pháp ñ d y Vua h c thêm ch Hán và các khuôn phép phương ñông nhưng các ông th y ngư i Pháp ñã nhanh chóng cách ly ông. Th i khóa bi u trong nh ng năm niên thi u c a B o ð i ñã ñư c quy ñ nh ch t ch , chính xác, thích h p v i vi c d y làm vua trong tương lai. M t viên ch c cao c p ngư i Pháp ch u trách nhi m trông nom d y d . Hàng ngày, c vào bu i trưa, ñi h c v , B o ð i ñ n gia ñình ông Charles ph Bourdonnais và ñó không ñư c ñi ñâu cho ñ n chi u t i. Ông Charles chính là c u Khâm s Pháp t i Hu , thay m t nhà nư c b o h t i kinh ñô An Nam, th i thơ u c a Nhà vua. Khi ông v Pháp, vua cha Kh i ð nh ñã y thác cho ông Charles trông nom B o ð i. Ông là con ngư i ñ lư ng và khoan dung ch ng nh ng ân c n và chu ñáo theo dõi t ng bư c vi c h c t p t i trư ng mà trong d p hè còn ñưa B o ð i ñi ngh Vichy hay t i nhà riêng Prades. Có th nói ông Charles coi B o ð i g n như con cháu trong nhà. Ngoài gi lên l p bu i sáng, th i gian còn l i là làm nh ng bài t p r t chuyên c n cùng v i vài ngư i ñ ng hương. Các ông th y ngư i Vi t ñư c c ñ n d y ch Hán và l ch s An Nam, ch c ch n là các môn h c ph

-4-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

này không có k t qu cho l m. Sau này v nư c c m quy n bính B o ð i thú nh n r ng ông ta g n như hoàn toàn không bi t gì v l ch s tri u ñ i ñã d n ñ n vi c quy n hành b nư c ngoài thâu tóm như th nào. Sau ñó, B o ð i h c lên trung h c trư ng Condorcet, r i trư ng Khoa h c chính tr . Ông s ng trong m t căn nhà dành riêng cho ông t i 13 ph Lamballe trong ngôi nhà riêng dành cho ông. Theo báo LAsie Nouvelle (Châu Á m i) k l i, ngoài th i gian h c, B o ð i chơi th thao. ðây là m t ñi u m i m , m t cu c cách m ng ñ i v i hoàng gia [4]. Nh ng nh ch p lúc ñó cho th y B o ð i m c trang ph c qu n v t, qu n soóc, áo thun tr ng, hay trang ph c c a ngư i chơi gôn, trư t tuy t. Lúe nào chàng thanh niên cũng ăn m c ch nh t , trau chu t, l ch s , ñi n trai. Có th hơi quá m t chút như m t tài t ñi n nh, m t công t b t c a nh ng năm 30, h p v i nh ng thú vui Paris hơn là ho t ñ ng chính trư ng. Hình nh cũng như s n i danh ñó s gây phi n ph c cho ông ta sau này. Th m chí báo chí ñã t cáo nư c Pháp ñã có d ng ý làm hư h ng m t thanh niên, bi n anh ta thành con ngư i nhu như c, kém ngh l c, ch bi t vâng l i. B o ð i thích thú v i cách s ng như v y cho ñ n năm 1932, ñã tr thành thói quen ñ n m c không d dàng thay ñ i. Trong lúc b cáo ñã ñư c niêm y t c a Ng môn báo tin Hoàng ñ h i loan khi n hàng tri u ngư i dân Vi t ngóng trông thì ông v n còn do d hình như chưa d t khoát quy t ñ nh s tr v nư c. M t bu i chi u tháng 5, ông c n th n ñóng cánh c a chi c xe ô tô mình dài, mui g p hi u Delahaye c a ông. Ông là ngư i say mê chơi ô tô, tu i 16 ông ta ñã s h u trong tay nhi u ki u ôtô. Ông có các xe t c ñ cao ñ ñi vào các ñư ng ph th ñô hay ñi trên ñư ng cao t c t Cannes ñ n Deauville. Ông lái xe sành ñi u cũng như sau này lái các máy bay th thao và trong săn b n tài thi n x th hi n rõ m i khi ông c m súng rình m t con h . ð i v i ông cái ñ p pha chút hi m nguy ñ ñư c hư ng th tr n v n, v i m t chút ki u cách, m t chút xu th i c ng thêm m t chút sang tr ng và eũng r t g n v i cái ch t và s tàn b o. M t thái ñ c ñi n c a các công t ham chơi b i c a th i ñ i nhưng ông ñã làm n i b t tính cách ñó b ng tài ngh riêng c a ông. Ông là ngư i có năng khi u, lái xe gi i và nhanh, tho i mái, bình tĩnh m i khi tăng t c ñ , bi t s d ng tính năng c a ñ ng cơ, không m t th i gian ñ gây n tư ng như nh ng tay chơi ki u cách nhưng ñôi khi cũng suýt gây tai n n khi quành m t ch r . Ngày hôm ñó, ông lái xe trên qu c l 7. Ông v a k t thúc m y ti ng ñ ng h vui v , sau khi thành l p ñư c m t Câu l c b nh ng ngư i chơi du thuy n y-át Cannes. ðó là chuy n thư ng tình trong cu c s ng c a ông. Trong lúc tay ông còn ch m c n t c ñ trong chi c xe cao t e Delahaye, ông ñã th m nghĩ ñ n cu c s ng nay mai nư c An Nam xa xôi kia, ông ñã thoáng rùng mình e ng i. ñây, t i nư c Pháp, cu c s ng c a ông d dãi, huy hoàng, có ph n phù phi m, vô b . Ông cũng bi t th nhưng s n sàng thích nghi v i nó. Tr i ñã phú cho ông tính ham thích nh ng thú vui ch c lát. Cu c s ng t i tăm trong hoàng thành Hu cùng v i s tôn kính c a th n dân làm ông chán ngán. Ông bi t l m? Chi c xe lư t trong ñêm s ñưa ông ñ n m t cái b y trong ñó ch c ch n ông s m t h t l s ng. Cu c s ng ñây ch ng có gì ph n kh i, cũng ch ng quí t c gì ñ gi ông l i, nhưng ông không thích làm vua. Ông thích cu c s ng th t c a ông. T c ñ , ñàn bà và ñàn ñúm v i b n bè. Chính ph Pháp không ph i là không bi t tính ông ch ng ham thích gì trách nhi m c a v ñ vương. V thái ñ không m y hăng hái tr v , ông Chatel, thư ký c a Ph Toàn quy n vi t: “Tôi t h i không bi t ông B o ð i có luôn luôn tìm cách trì hoãn thêm n a vi c tr v nư c không. N u tôi tin vào tâm s c a m t s ngư i g n gũi v i ông ta thì qu là ông ta t ra không s t s ng l m, không v i vã tr v ñ tr vì” [5]. V ph n ông Charles, ông cũng thông báo cho các b trư ng có liên quan v tâm tr ng B o ð i, h c trò c a ông. Ông ñã c n th n ñ B o ð i tránh ti p xúc v i các nhà cách m ng Vi t Nam, thoát kh i nh hư ng b t l i, nhưng ñã không thành công trong vi c làm cho B o ð i ham mu n quy n l c. Tuy nhiên tình hình không cho phép trì hoãn thêm n a: T i ðông Dương ñã n ra hai cu c b o lo n khi n chính ph ñ c bi t lo ng i: M t c a nh ng ph n t qu c gia thân Trung Qu c và m t do sáng ki n c a nh ng ngư i c ng s n. Cu c n i d y th nh t thư ng ñư c g i là cu c kh i nghĩa Yên Bái n ra tháng 2 năm 1930. Năm mươi lính kh ñ ñóng t i d n binh Yên Bái ñã quay súng ch ng l i ch huy ngư i Pháp. Cu c n i d y ñã nhanh chóng lan ra m t s ñ n nh quanh vùng. Nhưng cu c n i d y ñã b nh n chìm trong bi n máu, gây ra m t s xúc ñ ng l n ðông Dương và Pháp. M y tháng sau, hàng v n nông dân Ngh An mi n trung n i d y ch ng l i ch ñ n ñi n th c dân ngư i Pháp và các ch c d ch ngư i Vi t. Thi u ñói l i b sưu cao thu n ng, h t ng c các quan ch c trong b máy cai tr h p pháp và thay b ng nh ng y ban do dân chúng c ra. Cu i cùng 6000 ngư i bi u tình tu n hành v thành ph Vinh, th ph t nh Ngh An, quân ñ i lê dương ñã ch n h l i và l i ñ máu n a!. Các h sơ lưu tr c a Ph Toàn quy n Pháp cho bi t cùng th i gian ñó tri u ñình Hu cũng sôi s c nh ng mưu toan th ño n th m lén. Các quan thư ng thư trong tri u cũng không ng i yên. Công vi c ñi u hành nhi p chính tr nên khó khăn. Quan ñ i th n ñ ng ñ u Vi n cơ m t cũng gây không ít khó khăn cho chính quy n b o h . T i Paris, chính ngh vi n cũng s c sôi ñòi c i t . Edouard Daladier, thay m t cho phe c p ti n và Marius Moutet, thu c ñ ng xã h i, c hai t cáo “n i hơi” ðông Dương ñang sôi sùng s c. Trư c m t, nh ñàn áp các

-5-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

cu c ph n kháng ngư i ta ñã gi ñ không b b t n p. Tình hình ñã có ph n l ng d u, lúc này Nhà vua có th tr v nư c. Làm sao có th thuy t ph c ñư c Nhà vua tr lên ñư ng v nư c. Ch mình ông m i có th tháo g cu c kh ng ho ng, tr thành m t ñ ng minh c a n n b o h m i, t do hơn và quan tâm hơn ñ n l i ích c a ngư i An Nam. Eugène Chatel ngày càng t ra b c b i trư c nh ng do d c a B o ð i. Ng i trong văn phòng c a ông t i Hà N i, ông liên ti p ñưa các ñ ngh , c s c làm cho ngày tr v c a B o ð i thành m t màn k ch tán dương và thành ph Hu s u th m tr thành m t thành ph th i thư ng [6]. B o ð i là quân c c n thi t, có vai trò chính trên bàn c Vi t Nam. Trong lúc này, ông vua tr v n hàng d b , s ng thu mình chính qu c là ñi u không tư ng tư ng ñư c. Ông ta ph i tr v b ng b t c giá nào, và chính quy n b o h ñã s n sàng tr giá cho vi c này. Chatel, con ngư i thông minh và nhi u mưu mô x o quy t ra s c tô v cho d án. Ngày này sang ngày khác, b c tranh do viên ch s ñáng n tr ng c a Ph Toàn quy n ðông Dương phác h a ngày càng ñ y ñ n, mang dáng v s thi và tính anh hùng ca. ð chuy n tr v c a v vua tr này ñư c huy hoàng tráng l , ngư i ta ñã h a s làm như César kinh ñô La Mã hay Napoléon Austerlitz. Ph i làm cho nư c An Nam có s c h p d n nh t là bi t gi ông ta l i ñó n u may ra v Hoàng ñ cu i cùng ch p nh n t b các thú vui t m bi n hay thói ăn chơi c a xã h i thư ng lưu. Trong lúc ông Chatel bóp trán nghĩ ra m i ñi u có th cám d v Hoàng ñ tr , thì ti t xuân m ư t B c Kỳ còn d ch u hơn thư ng l . Năm ñó không m t trò vui nào vư n hoa hay các cu c d o chơi t ch c quanh h Hoàn Ki m có th làm xua tan ñư c cái c m tư ng b t an và nghi ng dai d ng trong tâm trí ngư i dân x B c. Không n n chí, viên T ng thư ký Ph Toàn quy n vi t nhi u báo cáo v B Thu c ñ a, bi n h s c n thi t c n có nghi th c th t tráng l huy hoàng, ñòi chi thêm ti n, thêm ñi u ki n d dàng. Tương lai c a tri u ñ i ph thu c m t ph n vào các ñi u ki n v t ch t và tinh th n cho vi c tr v . Ông vi t trong báo cáo m t ngày 2 tháng 12 năm 1931: “Chúng ta nên c g ng, không ti c s c...” [7]. T bây gi vai trò c a v Hoàng ñ tr tu i ñáng ñ các c p cao nh t c a Nhà nư c Pháp ph i chú ý ñ n s ph n c a ông ta. Vì l ñó các k ho ch do viên T ng thư ký Ph Toàn quy n ñ ñ t ñã ñư c thông qua c p cao nh t. Trư c h t là cu c hành trình tr v nư c. Ph i t ch c th t r m r như m t ñám rư c mang tính phô trương. Ông Chatel kh n kho n xin ñ các tàu chi n ñ n ñón vua khi chuy n t tàu vi n dương t i c ng Sài Gòn r i ñưa th ng v ðà N ng sau ñó m i ra Hu b ng ñư ng b . B n báo cáo nh n m nh t t c các nghi l ph i ñư c ti n hành tr ng th t i ña. Ai s tháp tùng Nhà vua khi tr v nư c? Dĩ nhiên là v ch ng ông Charles. T t hơn là hai ông bà nên ñi s m ñ không gây c m tư ng r ng Nhà vua hãy còn “tu i v thành niên kéo dài, nói m t cách khác, còn quá tr con ñ làm cái vi c tr ng ñ i là cai tr muôn dân”. Ngoài ra cũng nên ñ m t s ngư i An Nam ñi theo. M t danh sách ng n ng i ñư c ñưa ra nhưng ít ngư i bi t rõ là g m nh ng ai. Còn ông Chatel thì “lăng xê” ngay m t chi n d ch qu ng bá rùm beng ñ ít nh t ch m d t thái ñ n a l nh lùng c a dân chúng. Nhi u cu c nói chuy n ñư c t ch c cho các quan l i, công ch c, h c sinh. Báo chí nên b ñi l i ñưa tin có v chính th c như ñăng t i các thông cáo, ch th , hư ng d n c a Tòa Khâm s Trung Kỳ ban ra mà vi t dư i d ng ñưa tin bình thư ng kèm các phóng s , c m nghĩ c a dân chúng trư c s ki n tr ng ñ i này. Cu i cùng là nh chân dung B o ð i. Các ñ c gi mua báo dài h n s ñư c phát không nh chân dung c l n ñ ng th i hàng v n bưu nh in chân dung v vua tr tu i cũng ñư c phát hành r ng rãi. ði n nh cũng ñư c huy ñ ng vào công vi c tuyên truy n này. Chính quy n B o h s tài tr b ng cách mua l i nh ng ño n phim th i s quay quang c nh ñón rư c, các nghi l ti p tân... và s ñư c chi u r ng rãi trên toàn cõi ðông Dương. Nhưng ông Chatel còn ñi xa hơn n a. Ông l y làm vui thích khi ñưa ra nh ng sáng ki n m i cho vi c tuyên truy n này. Ví như ông nghĩ ra vi c sáng tác nh ng bài hát theo ki u hát x m ngoài ph mà n i dung hư ng v ca ng i v tân Hoàng ñ . Ph Toàn quy n ðông Dương th y c n ph i sáng tác ra các ñi p khúc ca ng i s nghi p vinh quang c a Nhà vua. Kho ng m t ch c nh c sĩ sáng tác ñư c huy ñ ng ñ b t tay vào vi c, sao cho bài hát ph i gi n d , d hi u h p niêm lu t v i các làn ñi u dân ca, ai cũng có th hát và thu c lòng. Trong vi c qu ng cáo này, dù s d ng các phương ti n như th nào, s can thi p c a chính quy n ph i ñư c gi kín. Nh ng báo cáo dài lê thê c a ông T ng thư ký Ph Toàn quy n g i v Paris ñ ng t i m i lĩnh v c, ngay c nh ng lĩnh v c th m kín nh t. Chính quy n bi t r ng không ph i ñơn thu n là ni m kiêu hãnh hay s lòe lo t s quy t ñ nh vai trò c a v vua tr . M t l n n a ph i làm m i vi c ñ ông ta có ý mu n n m l y con thuy n qu c gia mà các nhà ñương c c Pháp ñã chu n b cho ông. Tòa ñi n bao la s ñư c dùng làm tư dinh c a Nhà vua - ñi n Ki n Trung, m t trong mư i hai tòa ñi n nguy nga trong T C m thành ph i ñư c tân trang l i. Xây m t cung ñi n m i thì t n kém quá, nhưng m t ngoài c a cái cung ñi n cũ k kia s gi nguyên còn bên trong thì cái chính là c n s p x p l i, thay ñ ñ c bên trong quá c l , c i t o n i th t, thay th ñ trang trí cũ. V ñây Nhà vua có th c m th y mình ñơn ñ c gi a các ông già râu dài h l u c a T C m thành. Các nhà ñương c c s ñưa ñ n ñây nh ng b n bè thanh niên cùng trang l a, có th tr thành b n thân, có nhi m v tái t o t ng ph n môi trư ng xung quanh Nhà vua, t o m t khung c nh vàng son và thân thi n ñ ông quen d n mà

-6-

Xem ra khó mà t ch i k ho ch mà ông Chatel ñã dày công chu n b . ðư c. T t c m i ngư i ñ u t p dư t trong trò chơi kỳ c c ñó ñ b máy hai trăm công ch c ngư i Pháp có th ñi u khi n tám tri u ngư i An Nam. ti n hành nh ng c i cách ph c p r ng rãi ñ dân chúng th y r ng ñ t nư c c a h nay ñã tìm ñư c ngư i ñ ng ñ u chính ñáng. Trong chương trình ngh s có m c: “Hoàng ñ tr v nư c và vi c ám sát B o ð i”. như B trư ng Thu c ñ a hay B trư ng Ngo i giao cho ñ n c T ng th ng Pháp cũng cho bi t ni m vui m ng ñư c th y Nhà vua tr v . T t c . còn công vi c n i tr trong t ng nư c trên bán ñ o s do nhân dân nư c ñó ti n hành. B o ð i ph i r i kh i Paris. ñư c rèn luy n. H sơ dày c m nh ng b n báo cáo dài ñ u ñi ñ n k t lu n như nhau: nư c An Nam c n có m t v Hoàng ñ th t s thông minh. Nh ng thanh niên ñ c thân ñư c giáo d c t t và tác phong giao ti p tuy t v i và nh t là ph i kín ñáo. ñ tài tr cái tính cách và tính c gan ch ng l i h . Chính quy n b o h mu n có m t ông vua ñư c ñào t o có bài b n. Chi u hôm ñó. Hoàng ñ An Nam tr v ng tr ngai vàng c a mình là d u hi u cho th gi i và dư lu n v m t bư c ngo t trong chính sách thu c ñ a c a Paris. v vua ñó ph i có ñ trí. m t ngư i Âu và b y ngư i Vi t. ông nói rõ ông có ý ñ nh s quay tr l i Pháp. Nh ng ngư i này s truy n ñ t nh ng quy t ñ nh c a c p trên ñ th c hi n c p xã thôn là nh ng t bào cơ s c a xã h i An Nam. ð ñư c như th ph i có m t ông vua. M t ngư i Vi t -7- . Và s tr l i luôn ho c lâu lâu m i tr l i. Tóm l i. M t bài h c v ch nghĩa th c dân. Ông còn lôi kéo Nhà vua b ng nh ng ñòn có ti ng vang l n v chính tr . S t ch c b c thăm. Th i gian qua nh ng quy t c ñ p ñ ñó ñã tr thành ñi u hoàn toàn tư ng tư ng. ðã có s m m t gi i pháp mà hai mươi năm sau ngư i ta g i là “gi i pháp B o ð i”. Nhà vua ph i ñ t ñư c nh ng thành tích hi n nhiên. ph i ch ng minh cho ý mu n c a nư c Pháp là mu n gi m nh s b o h c a mình. M t ngư i anh em h . Nhưng trư c khi r i Paris mà ông h ng yêu m n. Khâm s ngư i Pháp ký t t trư c. nhưng con chim quý ñó không ñư c coi mình là c u tinh c a nhân dân như Jeanne d’Are c a nư c Pháp hay như hai ch em Bà Trưng năm 41 ñã ñu i quân Hán kh i Vi t Nam. Chính quy n b o h li n chu n b m t lo t bi n pháp gi danh cách m ng s ñư c ban b khi Nhà vua tr v .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ti n hóa theo. Nhưng các b n báo cáo ñó. ti n hành theo hình tháp. Chính quy n B o h b nhi m m t lo t sĩ quan và viên ch c tr . Ánh sáng còn chi u sáng t ng cu i cùng. m t c n v ñ u là nh ng b n bè chí c t và hi m hoi lâu nay c a ông. Còn ph n ? Có ñi u l là v n ñ này không ñư c ñ c p ñ n trong báo cáo m t c a ông Chatel ñư c coi như nhà o thu t c a ph Toàn quy n. vua k v làm l ñăng quang r i mà ngai vàng v n ñ tr ng. tr l i v i tinh th n c a Hi p ư c 1884. tìm m t cái c hay ñi u b t tr c cu i cùng ñ t ch i lên ñư ng. như ông Chatel. mà ñúng là con c a m t trong các bà phi c a Kh i ð nh v i m t nhân v t quý t c trong tri u. t ch c và b o v ðông Dương. V y vua B o ð i có ph i là con ngư i chính quy n b o h ñang tìm ñ n không? Nhưng trư c h t và ngay c trư c khi ñ t ra v n ñ này. T t c ñ u hoàn h o. thư ng là sáng su t và khôn khéo. chính quy n b o h lo vi c giúp ñ . Chính quy n còn có ý ñ nh luôn thay th b ng nh ng ngư i m i (3 năm/l n) ñ h không gây ñư c nh hư ng quá l n ñ i v i Nhà vua. ai trúng s ñư c giao thi hành nhi m v . nhưng ñó là nh ng v n ñ t nhiên là ph i có và th c t không gây ra khó khăn th t s nào. cho th y rõ không m t quy t ñ nh c a Nhà vua dù ít màu nhi m nh t. G n như m t bài t p v phong cách. bi t suy nghĩ ñúng ñ n g n gi ng như h . L i ph i làm m i vi c ñ nh ng tin ñ n như th ph i ñư c d p t t ngay? [8] Nhưng ta không nên d ng l i m t vài bi n pháp liên quan ch y u ñ n nh ng ti n nghi trong cu c s ng c a Nhà vua. ông ta s tr v m nh ñ t t tiên. trư c m t m i ngư i. bi t ñi u khi n thành th o và có hi u l c b máy cai tr bao g m nh ng quan l i trung th c. ban Thu c ñ a c a ð ng C ng s n Pháp h p kín t i 120 ph Chateaudun. Vi c Nhà vua tr v . Còn nh ng tin ñ n ác ý ñư c nêu ra trong m t b c thư c a B Thu c ñ a ngày 24 tháng Giêng năm 1926 nói r ng B o ð i không ph i con vua Kh i ð nh ñã quá c . Theo các ñi u kho n c a Hi p ư c ký 50 năm trư c. t t nhiên là thân Pháp. ph i ch p nh n m t th i h n ñã ñư c chính ph Pháp n ñ nh phù h p v i s m nh. Vi c tr v An Nam c a Hoàng ñ là m t hành ñ ng có ý nghĩa quan tr ng v m t chính tr . Chi c xe Delahaye ñ trư c c a căn nhà ph Lamballe lưng ch ng ñ i Passy. Tám ngư i có m t. Nư c Pháp ñã gây c m tư ng là m t mình cai tr An Nam. H t th y m i ngư i ñ u ép Nhà vua tr v nư c n m quy n bính. tiên ti n. M t ngư i tên là Ph m Văn ði u ñư c ch ñ nh th c hi n b n án t hình B o ð i Paris. T t c m i ngư i có m t ñ u tuyên b ng h vi c x t B o ð i. Không còn có chuy n l n l a. là tháng 9 năm 1932. Nh ng viên ch c c a chính quy n b o h không mu n th y ñ ng ñ u Tri u ñình là nh ng ông vua ñiên d i m y u (như Thành Thái) hay bi n ch t (như Duy Tân) khi n h ph i cai tr tr c ti p mà chính h cũng không mu n. Ông ñòi h i ñi u này và ñư c ch p nh n. Trình ñ h c v n v a ñ . cũng không th ñem l i hi u qu nên không ñư c quan Toàn quy n hay Th ng s . B o ð i ñã ch p nh n. Ông Chatel không ñánh giá th p v n ñ này. ch c ch n là ph i thông minh. T t c ñ u ph i t nh và ch t ch . lôgic và ñơn gi n. Nh ng ngư i thân c n c a Nhà vua ñ u có m t. Cũng vào th i ñi m này. T ch c năm nay.

[9] Lưu tr M t thám Fontainebleau (H sơ Lưu tr “Ngư i Nga”). H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. t n th m k ch ðông Dương).SPCE 476 (Phòng Báo chí quân ñ i vi n chinh) và Louis Roubaud. [5] CAOM. Cao Miên và Lào là Toàn quy n ðông Dương ñ t tr s t i Hà N i. lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [4] B o ð i ñư c g i không phân bi t khi là Vua An Nam bao g m các t nh mi n Trung. -8- . [6] CAOM. [7] CAOM. báo cáo m t ngày 2 tháng 12 năm 1931. Daniel Grandcleùment Marseille khi Nhà [1] Nơi làm vi c c a Khâm s Trung Kỳ. Viet Nam.SPCE 476 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) [8] CAOM. ñúng hơn là B Thu c ñ a trong vi c giao thi p v i Tri u ñình Hu . H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . l n này vua bư c lên c u tàu th y [9]. B c Kỳ và c hai nư c chư h u Cao Miên và Lào. [3] L’Asie Nouvelle (Châu Á m i) ra ngày 31 tháng 5 năm 1936. SPCE. Nam. la tragédie indochinoise (Vi t Nam. ngư i ñ ng ñ u b máy cai tr thu c ñ a mi n Trung nhưng l i thay m t cho Chính ph Pháp. [2] Ra ngày 31 tháng 8 năm 1932. ð ng ñ u b máy cai tr thu c ñ a toàn ðông Dương bao g m B c Kỳ. Trung Kỳ. khi là Hoàng ñ An Nam xưa c a t tiên ñ l i vì trư c ñây bao g m Trung.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam khác tên là Nguy n ðình Tính t c “Blinov” có trách nhi m t ch c m t v th hai. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Nam Kỳ. 476 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh Pháp).

ti ng ñ i bác n vang d y chào m ng. V Hoàng ñ tr tu i bàng hoàng trư c b c tranh nhi u màu s c. Sài Gòn cách bi n ch ng b n ch c cây s ngư c lên thư ng lưu. nư c bi n trong xanh hơn. Sau hai l n trư c ñ nh t ch c Paris và Marseille không thành công. Sau ñó là nh ng nơi tàu ghé l i ñ u t ch c ñón ti p linh ñình. Trư c c nh tư ng l m t ñó. Các tàu ñ trong v nh ñ u treo c . D c b bi n và các c ng mi n Trung. khó ai có th ñoán ñư c ông nghĩ gì. ð n ñó Vua m i th t s c p b n ñ bư c chân lên ñ t li n thu c lãnh th An Nam. B o ð i. Th y th x p hàng trên boong hô hu-ra vang d y trong khi các nòng pháo nh ñ n chào m ng. nói m y câu chào h i t ng v thân hào khi n h xúc ñ ng ra m t. r t g n ñ t li n. ñ i di n chính ph thân hành ñ n Marseille ñ ti n. Ngày hôm ñó. S m t thám th phào. ðây là v th ba ñư c phát hi n. T ng lo t ñ n bác n vang khi Vua r i kh i tàu khách vư t qua vài s i nư c ñ bư c lên tàu. B trư ng Thu c ñ a. -9- . ngư i c a ban Thu c ñ a ð ng C ng s n Pháp ñã không xu t ñ u l di n. ñ ng th ng ngư i tươi cư i trư c s nghênh ñón c a th n dân. Cu i cùng ông bư c lên xe l a ñ c bi t ñi thêm 100 cây s n a m i ñ n Hu . B o ð i có v xúc ñ ng. ñ ng lái phía sau. tr Penang là nơi S m t thám ñư c tin m t báo có v mưu sát. Tr i n ng là ông Tr i mu n ñem ánh sáng chói lòa ñ m ng con trai tr v . Ông b n chi c hoàng bào thêu kim tuy n. Áo và khăn vàng. ngư i ta d L ñón rư c B o ð i v nư c. khi ñoàn xe qua c a Ng Môn tr i b ng ñ mưa như trút nư c. Ph i có nghi th c r m r . Trư c h t là ông Albert Sarraut. ðáp ng nguy n v ng c a ông Chatel. s ñông hành khách ñ ng trên c u tàu v a ñ ñón gió bi n v a ñ nhìn rõ quang c nh ñón tân vương. T i ñây l i c qu t. Ch tàu b neo. ð n c ng ðà N ng ông l i chuy n sang pháo thuy n ngư c sông Hàn c p b n thành ph . Sau này. Tuy chưa ñ n ñây bao gi nhưng Nhà vua có th ñ c tên: Phan Thi t. Nhưng hung th . Hôm ñó Nhà vua t xa ñã l i nhìn th y ñ t nư c mình sau g n mư i năm xa cách.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 2 Daniel Grandcleùment B o ð i ñ ng ñ ng mũi tàu. Ông bư c qua trư c ñám ñông. ñi qua cái sân r ng ñ vào n i ñi n ông c m th y nơi ñây thanh v ng. Hai bên b dân chúng t t p ñông ngh t chào ñón. chính ph và quân ñ i không th xem nh mà ph i ra s c làm cho chuy n tr v nư c c a ông th t rùm beng. năm 1932 ñ nh s t ch c v ám sát kh ng b d ñ nh bi n bán ñ o Mã Lai ph i ñ máu. Hành khách cùng ñi trên tàu vi n dương Président Doumer cũng hoan hô theo nhưng kín ñáo hơn.. Khác v i lúc ñ n ðà N ng tr i n ng to. ðoàn tàu h t ng ngoài chi c Dumont d’Urville còn có thêm hai tàu n a. gi ng như nh ng ng n c b gió th i r t trên cánh ñ ng.” [2].. Nha Trang và cu i cùng là ðà N ng. B o ð i b t ñ u cu c ñ i hành trình v nư c. Các ông ch ng c m mũ trong tay. Con tàu khách ñi ti p vào lãnh h i Vi t Nam. ðoàn tùy tùng có m y ngư i anh em h và m t vài c v n. Nư c sông C u Long xám x t bùn còn nư c bi n ñ c ng u ñ n hàng ch c d m tính t c a sông. H quì xu ng s p l y khi v vua tr ñi qua. Th nào cũng là ñi m t t c . Ông vi t trong h i ký: “Sau nhi u năm s ng t do tôi có c m tư ng t nay bư c vào nơi giam c m. khoác chéo vai d i B c ñ u b i tinh. Nhưng khi ông vư t qua chi c c ng l n ñ vào hoàng cung. Tháng 9 năm 1932. còn tr i mưa rào là ñi m báo s ph n vinh s ñ n. con tàu xuyên ñ i dương mang tên Président Doumer ñã ph i âm th m th neo xa nơi t ch c l ñón ti p [1]. M t ni m h nh phúc th t s hi n rõ trên khuôn m t bình th n. u o i th neo mũi Saint-Jacques (Cam Ranh ngày nay) chung quanh có các tàu chi n b o v . Nh ng tà áo tr ng c a phu nhân các quý quan ch ñ n ñi n hay công ch c thu c ñ a ph p ph i bay trư c gió. M t trăm phát ñ i bác m t ñ t n ran chào m ng. ñúng như ñã d ki n. ðó là lãnh th Vi t Nam hay ñúng hơn là ñ t ñai x Nam Kỳ. Ông b n qu c ph c. bi t l p v i th gi i bên ngoài b ng m t b c tư ng khá dày. trư c ti ng n ào c a ñám ñông trong các bu i ñón ti p mà ông ph i ráng ch u như ñ th s c. nư c Pháp. T i ñây B o ð i r i tàu khách chuy n sang tàu chi n: ðó là tàu Dumont d’Urville s ñưa ông ñ n ðà N ng. l ng l và bu n th m.

M i b a có ñ n năm ch c món khác nhau trong th c ñơn ñư c thay ñ i hàng ngày do m t ñ i ng thi n riêng. Nhưng có yên l ng gì ñâu. khép kín. s s ng trong ñó. so v i năm th k trư c ñây. Siêu ñun nư c ch dùng m t l n và thay siêu khác.. là m t s vi c quan tr ng v m t l ch s ñ i v i m t nư c có nhi u bi u tư ng. Nhà vua cho g i ngư i ñem ki u ñ n. nghĩa là không ph i quỳ g i cúi r p mình trán ch m ñ t kh u ñ u ba l n liên ti p trư c sân r ng mà không m t ai dám ng ng ñ u nhìn vua. b th . v a là ngư i v a là th n. Bên c nh lúc ăn có năm bà phi ch u ch c s n ñ dâng các món ăn. trư c ñây ch nh m làm v a lòng t tiên. ng i suy nghĩ hay ñi l i m t mình ñ c theo hành lang l p c a kính. có các tiên ñ d y s m nh c bút làm ngay m y câu thơ như khai bút ho c mi t mài ñ c sách thư vi n ñ s c a hoàng cung. Thư ng là rư u ư p sen có mùi thơm. nghiêng mình vái ba l n. ph i th c t nh m t ñ ch ñang ng . Ngay l p t c vua ph i ghi m y ch b ng son v ng c th có gì b t an không vào m t cu n s do các thái giám trình lên r i ñem ñi b cáo cho tri u ñình. chi tiêu nh ng kho n ti n quá l n. vua d y t 6 gi sáng. Hai mươi nhăm nghìn ñ ng b c trong qu riêng c a Nhà vua ñã ph i trích ra ñ tr n mà v n không ñ . Nhà vua gi i thích cho ñám c n th n ñ u b c cũng như ñ u xanh có nhi u tham v ng r ng không mu n có nh ng hình th c chào h i quá cung kính. Ông tin hi u năng c a cu c c i cách. Vua ð ng Khánh hàng ngày u ng rư u vang Bordeaux theo l i khuyên c a m t th y thu c Pháp. Nhà vua ñánh ñòn ph ñ u. tôn th . ðó là chuy n bình thư ng. Chưa h t lúng túng ng c nhiên. vua ăn ba b a m t ngày. c a ñ ch phong ki n. các quan ch p tay. ch không ph i b ng ti ng m ñ . m t thánh nhân. G o th i cơm ph i ñư c nh t k t ng h t m t ñ không m t h t thóc hay h t s n nào còn sót l i. ðây là trái tim c a Nhà nư c. B t nh ng ñ ñ c bài trí ch gây tò mò mà vô b . Báo chí reo lên: “Nư c An Nam tr v a tuyên b ñã ñên lúc gi m nh s giám h hơi n ng n c a quá kh ”. m t nhà b o tàng. B c thói quen ch c ti t khi gi t m bò. V vua hai mươi tu i ch t a bu i ch u truy n th ng trong ñó các v quan l i ñ u ngành trong b máy hành chính nhà nư c ñ n chúc m ng Nhà vua m i tr v sau m t th i gian dài v ng m t. nh ng ngư i s ng chen chúc trong khu hoàng cung r ng năm ch c hecta ch là nh ng con ngư i c ng nh c. Th còn các cu c c i cách? B i vì ñó là ñi u m i ngư i c Vi t l n Pháp mong ñ i khi B o ð i v nư c. R i các bà ñòi thăng quan ti n ch c cho nh ng ngư i ñư c các bà che ch . Paris nay ñã lùi xa. cu c s ng ph i khác m i ngư i. Kinh thành s m tr thành m t cái mánh khóe mưu toan chèn ép. ch dám nhìn dư i ñ t ch không ng ng m t lên nhìn vào ngư i ñ i tho i. ít bình thư ng. Ch m d t m h n ñ n nh ng l ti t c h xa hoa. T t c trong các l thói t vi c ăn ng . khi n B o ð i b c t c ông mu n xóa b nh ng thói h i l trong b máy cai tr c a tri u ñình và ñ i m i các quy t c th a hư ng c a ngư i Trung Hoa. Bí n. C m i món ñư c ñ y kín b ng n p hình qu chuông bên ngoài ghi tên món ăn. Cu i cùng là các th rư u u ng. Hu m c meo. Ai n y ñ u tin r ng c n thi t ph i thay ñ i. làm vi c ñ n chuy n tôn vinh các bà m nh ph sinh ra t nguyên t c này.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment C nh quan hoàng cung An Nam. ð i v i tri u th n. Hoàng h u và Hoàng t cũng không ñư c ăn cùng. Ch còn là k ni m tươi rói. Hàng ngày ñúng sáu gi rư i. Và cũng theo l t xưa ñ l i không h thay ñ i. ð ng ñ u ch n l i là m t ông già nguyên là ngư i ñ ng ñ u H i ñ ng thư ng thư (N i các). T bây gi sau ti ng xư ng chói tai c a quan tuyên cáo. ñôi chút l n x n vì sáng ki n c i ti n này. Trong ngôn ng c a Voltaire. Sau ñó vua ti p chuy n m y bà phi ñ n v n an vào bu i sáng. C hai ngày m t l n. Vi c b l y ñư c thi hành ñ ng th i kinh ñô và các t nh.. các quan bư c thong th ñ n x p hàng ngang trư c m t vua. nh ng t p t c c a tri u ñ i nhà Nguy n ñã l i th i. Có nên ñi xa hơn không? Có nên r i dô ñi kh i Hu . B h n thói quen ñ móng tay dài quá m c. Vua và gia ñình s ng trong T C m thành. bi u tư ng c a m t tri u ñ i nhưng cũng là bi u tư ng trì tr ? R t nhi u ngư i An Nam thích Hà N i hơn. các bà n i. ch ng thay ñ i bao nhiêu. Theo thói quen. ñ râu dài các c cao tu i. ngài ng i trên ki u có ngư i khiêng ñ n v n an Thái h u. Nhà vua phát bi u b ng ti ng Pháp. Xưa kia. Gi ng h t m t nh c vi n. khu u ép sát vào ngư i. như m t công trình phòng th quân s g i chung là thành. Vua ch ăn m t mình. Gi m b t các l th c chào h i cung kính. ði u này ñã xúc ph m các v quan tr có tinh th n dân t c l n các v quan già ñư c nhào n n trong n n văn hóa Trung Hoa. ñây v a là thánh ñư ng thiêng liêng v a là nh ng công trình ki n trúc nguy nga ñ s . M i nghi th c trong tri u theo l thói Trung Hoa xưa v n t n t i g n như y nguyên trong lúc chính t i B c Kinh ngư i Trung Qu c ñã xóa b ho c ñ i m i ít nhi u. Sau ñó. Các bà nhi u khi b i r i vì năm ch c món trong th c ñơn Nhà vua ch ñ ng ñũa có vài món . uy nghiêm. Trư c h t. bà ngo i c a vua . mư i m t gi ăn trưa và mư i chín gi ăn t i.mê m i c b c. kèn c a nhau. ăn sáng. Trong th i gian vua v ng m t. vua b t ñ u làm vi c. ñư c Tr i giao cho vi c lãnh ñ o ñ t nư c. theo l ñ nh t xưa. Dư i con m t l nh lùng c a chàng công t b t. Ông áp d ng không băn khoăn do d nh ng b n pháp do ông khâm s Chatel ñã so n th o công phu và còn t mình b sung nh ng ñi m m i. Cho t i lúc này. Không khí ñ n ngh t th . bao quanh là m t t ng th ki n trúc oai v hơn nhi u. ñ tráng mi ng và trà u ng. Ngày 10 tháng 9. Hoàng ñ . T nay các quan vào ch u s không ph i l y. t c là v nư c ñư c g n hai ngày.10 - . nh m vào nh ng t p t c lâu ñ i mang tính hình th c ñang c t ch t l i s ng và n p nghĩ c a Tri u ñình.thái Hoàng thái h u . c l .

. h sơ 40. Nhà xu t b n Plon. m t cu c c i cách. Hu ñã ñư c Nguy n Hoàng. Vương qu c m t h ng. Cu c s ng ch là m t chuy n vi n du. Trong vùng ñ ng b ng không xa kinh thành. V Á .11 - . ñ u có ý nghĩa hơn c trong các v t tư ng trưng c a ngai vàng ñ l i. Hu có m t quá kh quá n ng n . Nhà xu t b n Mengès. làm xúc ñ ng lòng ngư i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c ưa thích nh t. 1930-1940. [2] Bao Dai. [3] B o ð i. vi c sùng bái m i lúc ñ i v i Nhà vua ch còn là gi t o. phía sau m t ng n núi ph ñ y thông. 1995. ngư i khai sáng tri u Nguy n. nơi h p lưu c a các nhánh sông Hương hi n hòa quanh co u n lư n như r ng. N u ph i ñi ñ n m t cu c cách m ng. Hu . Gi ng như các Hoàng ñ Trung Hoa. có cái r t ñ p. các cung ñi n và bên kia là vai trò th c s c a Nhà vua. ð ch bù nhìn.. s tôn kính quá m c. B t ch p ý chí c i cách c a Nhà vua. tránh ñư c nh ng nh hư ng b t l i v m t phong thu .. Cho nên không th có v n ñ ñi kh i nơi này. m t thành ph có quá nhi u bi u tư ng không d qu ng vào bóng t i ch vì mong ư c ñơn gi n c a Nhà vua. chúa Nguy n Hoàng ñã ch n m t ñ a ñi m kỳ di u ñ cho dòng h mình l p nghi p. d a vào các ng n ñ i th p. La Cité Interdite (T C m thành Huê). thác v . S ng g i. m t con ngư i tài trí tuy t v i ch n làm nơi l p kinh ñô.. Kho ng cách quá xa gi a m t bên là tri u ñình tráng l . Cho nên càng không th có v n ñ b ñ t này ñ ñi tìm nơi khác ñ t ñ ñô Tòa thành ch ng có nghĩa gì trong trái tim và kh i óc c a ngư i dân x Hu . các l nghi sang tr ng. Chính vì v y các tiên ñ c a tri u ñ i ngay t khi còn s ng m i ngư i ñã chú ý xây lăng làm nơi an ngh tương lai cho mình sau khi r i kh i cõi nhân gian. là tr v cõi vĩnh h ng [3].Châu ð i dương Lo i E. có t t c tám lăng t m. màu s c tô v tr nên xám x t h t c óng ánh không có ch làm lu m các màu s c. Hu v n là kinh ñô c a nhà nư c quân ch Vi t Nam. ñám tri u th n ñông ñ o. Ch có cái ch t m i ñáng k . Không có quy n hành th c t . ðó là nh ng tính t r t ñúng mà nh ng ngư i yêu nư c Vi t Nam cũng như cánh t c a Pháp dùng ñ ch ch ñ quân ch Vi t Nam. Ông h i ý ki n các th y ñ a lý và ñư c h khuyên nên xây kinh thành bên c nh sông Hương. V l i ñô thành và m i th n sau nó còn quan tr ng hơn b n thân Nhà vua. Hơn n a ñây còn là nơi an ngh c a các b c tiên ñ . ðó ch là m t nơi qua l i nơi d ng chân ng n ng i ch ng có gì quan tr ng. ð n năm 1932.. M t nơi lý tư ng. T t c ñ u uy nghi. m t v tàn sát hay b rơi thì cũng là m t vi c quá rõ ràng. Có nên r i b m t nơi mà các v th n linh ñã ban phúc lành? [1] Lưu tr b Ngo i giao. Le Dragon dAnnam (Con r ng An Nam).

Không ph i trong s nh ng nhân v t kém vai v nh t. Ông còn tr . H có năm ngư i. ñã g n v i tên tu i B o ð i. có th d n ñ n th t s ng như cha ông. chính th c chuy n giao nhi m v c a h i ñ ng cho các viên ch c C ng hòa Pháp. H ñ u có th l c. Nhà vua d n d n t ng bư c n m công vi c tri u chính. ñư c l a ch n qua các kỳ thi c a sĩ phu. khá rùm beng. m t ñi u kho n m i quy ñ nh Khâm s Trung Kỳ do Paris b nhi m có quy n ph quy t m i quy t ñ nh c a Nhà vua ngay c ñ i v i quy t ñ nh ít quan tr ng nh t. b d ng quan ch c ñ u t nh. m c ñ v a ph i. C gia ñình ông Di m sau ñó không ñư c vua n i ngôi là Kh i ð nh tin dùng n a. m t ngư i là linh m c. Ngô ðình Di m ch m t m c suy nghĩ. Ông c g ng thay ñ i phương hư ng ho t ñ ng c a n n cai tr cũ. Ông Di m là m t thư ng thư. Các nhà ñương c c Pháp. lo n i tr . t p h p quanh ông. ð u hơi cúi xu ng m t bàn. Sau cùng ông c i t ch ñ quan trư ng. m t ngư i là Ngô ðình Khôi cũng làm quan. V y là b máy lãnh ñ o ñ t nư c v n y nguyên. Trái l i. sau này s làm ñ i s lâu năm Paris là m t trong nh ng b n bè thân thi t c a B o ð i. Th c t . nh ng bi n pháp c i cách này d n dà s như là m t bư c lùi so v i hi p ư c b o h năm 1884. Năm 1925. h là bi u tư ng cho nư c An Nam c xưa ñ i ch i v i nh ng ý tư ng tân ti n c a Nhà vua và c a các b n ngư i Pháp. không dính líu vào các quy t ñ nh và ch gi i h n trong vai trò thu n tuý trang trí. ông dán m t chăm chú ñ c trang nh t c a t Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương). Sau ngày tr v Vi t Nam. H là ñ i di n cho Vua. Tên ông ñư c nêu lên m t báo ñ n hàng ch c ì n. ðó là m t nhà tư tư ng có ñ u óc bi t suy nghĩ và là ñ i th c a ông Di m. nhưng th c t quy t ñ nh m i công vi c trong tri u. Trư c ñây vi c cai tr do m t h i ñ ng ñư c ngư i Pháp b nhi m. m t cơ quan ch có b n thành viên ch ch t “t tr tri u ñình”. theo dúng d ki n. D n d n trong nh ng tháng ñ u tiên c a tri u ñ i B o ð i. Ông Di m không ph i không bi t r ng m i ý ñ nh c i cách c a ông. thông qua b lu t hình s và dân s m i. Nhà c m quy n b o h hoan nghênh. m t nhà báo ñ ng ñ u ñó là Ph m Quỳnh. Ch t ch Vi n ñư c tham gia các cu c h p n i các.h i ñ ng thư ng thư . Viên ñ i th n già nua ñã làm mưa làm gió trong th i kỳ nhi p chính trư c ñây ñã b th i h i. B o ð i tuyên b bãi b th a ư c ñó. ch trương Vi t Nam ph i ñư c t tr m t m c nào ñó nhưng v n là thân Pháp. các quy t . vua B o ð i l p n i các dân s do m t nhà thơ. ñưa ñ t nư c d n d n ñi ñ n m t n n quân ch l p hi n. b o v ông là ngư i ñ ra h c thuy t. là linh h n c a gia ñình. x An Nam không có t ng l p quý t c nhưng có hàng ngũ các quan l i. cung cách gi n d và theo nh ng ngư i ñi theo tán t ng thêm trí thông minh c a Nhà vua tr tu i ñã làm cho cu c nghênh ti p thêm nhi t li t ông Khâm s Trung Kỳ ñã d ñoán ñúng. ngư i th ba là Ngô ðình Nhu. ñã th a nh n ông là ngư i b o v tích c c nh t n u không ph i là duy nh t n n văn hóa Vi t Nam. nơi ñây ñư c ti p c n nhi u ngu n tư li u v l ch s nư c Pháp nh t là nh ng “bí quy t” làm nên s c m nh c a nư c Pháp. “cách m ng” như ñ ñ cao Nhà vua tr nh m ñ i phó v i các “ph n t qu c gia” ñang ho t ñ ng gây r i t i các mi n quê. gây nên s ch ng ñ i c a ông Di m. T nay Nhà vua s qu n lý công vi c ñ t nư c. Ngô ðình Kh trư c ñây ñã làm ph chính cho vua Thành Thái. m t th a ư c m i ñư c ký k t. ðó là b L i. quan tâm ñ n bư c ti n c a ñ ch . M t lát n a. C nh quan này ông bi t rõ t lâu l m. Nhi m v c a h là t ch c vi c thi hành các ch d c a Tri u ñình. ð c bi t ông c i t Vi n dân bi u Trung Kỳ. ít quan tr ng. các em ông s ñ n. Ch m y tháng sau ngày tr v . qua ñó mu n nói lên ý mu n n m quy n th c s ch không ch b ng lòng v i vai trò danh d . Nhà vua tuyên b th ng không chút quanh co úp m r ng ông có ý ñ nh m t mình c m quy n không c n Th tư ng. m t trí th c t t nghi p trư ng Pháp ñi n.có th ñ ng ý hay không ñ ng ý v i quy t ñ nh c a n i các t c là ông ta quy t ñ nh m i vi c. v Hoàng ñ b ph tru t r i b lưu ñày ñ o Réunion. v vua hai mươi tu i ñã ñi thăm các t nh trong x An Nam (m t vi c trư c ñây các Hoàng ñ ti n nhi m chưa bao gi làm).12 - . Tuy nhiên m t vài bi n pháp canh tân. Nhìn qua c a s Di m th y vô s cung ñi n chen chúc trên các kho ng ñ t r ng trong khu ð i n i. h c v n uyên bác. v công vi c c a y ban c i cách t khi B o ð i v n m quy n bính. Còn m t ngư i em n a là Ngô ðình Luy n. Tri u ñ i B o ð i ñã b t ñ u. V ch ng ch c l ch thi p. c i t giáo d c. Báo chí ñư c ông cung c p thông tin ñã tôn ông là anh hùng. th hi n ý chí c a Nhà vua mu n g n gũi th n dân. Hơn n a quan ch c ngư i Pháp có chân trong n i các . V y báo Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) ñã vi t gì v y? Như thông l ñó là các d án v c i cách. Cha ông. Bi n pháp c i t này nh m vào quan ñ i th n ñ ng ñ u Vi n cơ m t cũ.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 3 Daniel Grandcleùment Không bi t t lúc nào. B o ð i có v như ñư c lòng dân. B y nhiêu con ngư i t o nên m t kh i liên k t r t ch t ch b ng nh ng m i quan h ru t th t l i v a ñ ng nh t hoàn toàn v quan ñi m. vì v y hoàn toàn ph thu c vào chính quy n b o h . ñã m nh b o dùng nh ng t ng như “ñ o chính”. Hoàng ñ An Nam chưa bi t ñ n Hà N i? Chuy n tu n du n m trong d ki n c a ngư i Pháp. Vua không tham d công vi c c a h i ñ ng. Thư phòng t i và yên tĩnh.

các sĩ t t p trung trong m t khu ñ t r ng chung quanh có lính canh g i là trư ng thi. m t ít ki n th c v môn hành chính . thông tn. Nh t ph m ñã là quan ñ u tri u.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ nh c a c p trên. thư ng lư i bi ng. Nhà vua không có m t trong các kỳ thi này nhưng Toàn quy n ðông Dương và nhi u nhân v t quan tr ng Pháp vui v ñ n d có l ñ th a mãn tò mò. b n súng l nh chào m ng dĩ nhiên là có di n văn ph d sĩ t . nh ng s c. S hi u bi t sâu và k các l i d y c a thánh hi n cho phép các thanh niên An Nam leo lên ñ n các ñ a v cao trong b máy cai tr quân ch . Không có gì gi ng v i các kỳ thi tuy n hi n tài châu Âu. Ch c là ph i lâu vì m i khóa thi kéo dài năm mươi ngày.. H không b ai ki m soát. có nh c l . hơn là làm cho kỳ thi thêm long tr ng. Ba năm m t l n. ñư ng công danh c a h r ng m . trát. múa hát. ñ thi ñ i m i. gi y t như chi u ch c a vua. H là nh ng ông ch có quy n l c tuy t ñ i trong ñ a phương ñư c giao cho h cai qu n. ch ng m t trăm c nhân còn l i kho ng ba trăm tú tài. Cu c s ng c a h bu n t . Sĩ t làm bài ngh lu n v “S can thi p c a nư c Pháp An Nam và tri u Nguy n”. ho c “T ch c n n tài chính ðông Dương”. ð thi năm ñó qu là khó. Th c t có chín th h ng khác nhau t t c các c p trong b máy nhà nư c dành cho các v tân khoa. kém hơn thì ra làm giáo sư. h ph i theo h c m t trư ng g i là trư ng H u b Hà N i trong ba năm ñ h c ti ng Pháp. ðó là m t ngày h i tr ng dong c m . H khom lưng dùng bút lông cán dài làm bài thi v t b ng ch Hán. Ngày trư c. Bên c nh thư ng có tên ti u ñ ng theo h u thay chè. M nh mà các nho sinh dùi mài kinh s m y năm nay. Th p nh t là h ng th chín g i là c u ph m. Tr i qua nhi u th k ñ a v c a h v n v ng vàng. Nh ng ngư i ñ cao xu t s c thì ñư c vào Hu d thi c p cu i cùng. nhưng b ng l c khá vì ngư i ñ ng ñ u n n hành chính ñ a phương không ph i m s k toán hay b t kỳ s sách nào. u s u. không m y ngư i làm ñư c tr n v n vì môn l ch s nư c nhà không ñư c sĩ t coi tr ng ho c h ng n ng i không dám nói th t ý tư ng c a mình s trái ý quan ch kh o.cai tr . Năm 1933. Không có m t xó x nh nào trong tri u mà không có quan l i m c áo dài lam. bình tâm hơn các b n ñ ng nghi p Pháp c a h . trư c khi ñư c b nhi m làm quan. lính vác c ñi trư c.. Vi c ñi u hành nhà nư c tùy thu c vào l p trí th c này. Ch l y b n trăm ngư i ñ . ho c b tr ng ph t. Thí sinh ch nh c l i nh ng ñi u ng t ngào ñ y r y trong các báo ch ñ tán hươu tán vư n v ñ th hai. M c chi c áo dài lam th ng n p. ð u th k . ði ñâu ñã có võng l ng. thông l nh. m t ít ki n th c sơ ñ ng v ño ñ c ñ a chính. Và ch toàn là danh v ng. Quan chánh ch kh o ng i trên chòi cao làm nhi m v giám sát M i ngư i ng thí ng i x m trên m t cái chõng tre nh h p ch ñ m t ngư i có t m phên tre u n cong làm mái che mưa n ng. rư c voi. còn ñ th nh t nghe ch ng ng c ng . H thanh th n. Trên toàn lãnh th có hàng trăm sĩ t ng thí. ý tư ng và truy n th ng v n ng tr trong cu c s ng tinh th n c a ngư i dân trong nư c. .. h không ph i lo s b tr ng ph t và r t hi m khi b truy c u trách nhi m. tu n t thăng ti n. Các ñ thi thư ng lu n v d o ñ c và v s nghiêm ng t theo h c thuy t Kh ng. lính h v theo sau. Ph Toàn quy n ðông Dương ph i h p v i Tri u ñình Hu long tr ng t ch c thi cho t t c m i ngư i dân B c và Trung Kỳ có ñ trình ñ Hán h c d các kỳ thi tuy n hi n tài ñ b d ng làm quan. Nh ng ngư i may m n thi ñ ñư c b ñ c h c hay ñ ng ñ u m t nha hay s . Các văn thư.13 - . Như m i viên ch c m n cán. Ai ñ ñư c g i là tú tài và ñư c t p trung v kinh ñô ñ ngh lu n g i là thi h i. Cu i cùng là qua m t kỳ thi tuy n n a n u ñ cao thì làm tri huy n. ñ u ñư c so n th o b ng ch nho mà ch có h ñ c ñư c. Văn chương. h không b nh ng ngư i dân lam lũ nào ñ n g n ñ qu y r y.. M i m t vùng g m m t s t nh t ch c thi lo i g i là thi hương. mài m c Tàu trong m t cái nghiên nh ho c chu n b cơm nư c.

Ông mu n ñư c ñ c l p hơn. V thư ng thư b th i h i. m c dù có nhi u nh hư ng nhưng ch ng làm gì ñư c. N n h i l là chuy n ph bi n trong quan trư ng. thuy n th neo ra vào theo con sông ăn sâu vào ñ t li n n ào su t ngày. ông bàng hoàng khi n ông làm d u thánh và l i quỳ xu ng dư i chân thánh giá. quỳ xu ng và l m nh m ñ c kinh. Di m ph i b o v l i ích c a gi i mình nên ñ u tranh ñơn thương ñ c mã. Sau ñó ông tìm ñư c vi c làm nhà th Thiên H u. T ng lý Ng ti n văn phòng mu n tư c b quy n tư pháp c a các quan An Nam. ***** Nhưng t t c ch ng có ích gì.. Ông ng h Pasquier. nh t là gi m b t quy n l c c a ngư i Pháp. kéo dài cho ñ n 22 năm sau m i tìm l i thoát b ng m t cu c trưng c u dân ý gi hi u ñ ph tru t B o ð i. giúp vi c Nhà vua t t c ch có sáu v thư ng thư và d m nhi m m i lĩnh v c tri u chính. Theo quy t c hành chính. T t c nh ng ngư i Nhà vua ñã g p t khi v nư c. Sau khi ñưa Di m vào n i các. có kh năng và Toàn quy n Pierre Pasquier. Chatel và Ph m Quỳnh. m t con ngư i ph n ñ ng kỳ c u. Ngay t ñ u khi n m quy n bính.. ông ưa ng i m t mình trong thư phòng.m t con ngư i th t thà ñư c lòng dân. s ph n th t tr trêu ông ph i ñi d y ti ng Pháp ki m s ng. Tòa Khâm s Trung Kỳ s n ñ nh ngân sách chi tiêu c a chính ph Nam tri u và tr c p cho tri u ñình m t kho n ti n ñ tr lương hàng tháng. B o ð i cho r ng mu n c i cách gì ñi n a cũng c n có các quan l i trong tri u làm h u thu n. Hà n i.. Có m t ñi u quy ñ nh ñ c bi t làm ph t lòng các quan An Nam. nguyên là tu n vũ Phan Thi t.14 - . Nhưng ñây là m t ñòn n ng giáng vào hàng ngũ quan l i vì làm m t ph n l n thu nh p c a các quan t các v ki n cáo dân s l n xét x hình s . Ông ñưa c biên b n h p ti u ban c i cách cho báo chí [1]. Ông là ngư i ñi tiên phong nhưng không hi u bi t nhi u v nh ng th ño n chính tr . ông Di m ñã ph m sai l m nghiêm tr ng. Khâm s Trung Kỳ và Ph m Quỳnh. v a kh c kh trong tác phong. Còn Nhà vua có thái ñ lãnh ñ m v i v thư ng thư ñang cơn hoang mang. Lý do ñư c nêu ra là các quan An Nam thi u ki n th c lu t h c. Báo La Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) ra ngày 21 tháng 7 năm 1933 miêu t cu c ñ u tranh không cân s c gi a Ngô ðình Di m . Th mà sao Vua l i dùng ông Di m là ngư i ông không ưa và ph n ñ i cái thói phư ng h i gia ñình tr c a ông ta. Nh ng bi n pháp n a v i ñó ch ng có tác d ng sâu s c gì ñ n nh ng thói quen c a quan ch c. tươi cư i mà b n b . Trong lúc này ông Di m v n c m cúi làm vi c. Viên thư ng thư công giáo này v a nghiêm kh c trong công vi c. Di m. Và cu c c i cách s ñư c th c hi n cũng như ph n l n các bi n pháp do Chatel ñ ra. ñ ng ñ n truy n th ng c a h . Ông m ra. trong ti u ban c i cách ñ ngăn ch n cu c c i cách không ñúng lúc c a Chatel . nơi các cha c trong H i truy n giáo nư c ngoài Hu làm vi c. nơi ñây có m t c ng cá c a mi n Nam Trung Kỳ. Ông cũng là m t ông quan. ðó là thư c a Toàn quy n ðông Dương. Không nh ng ông Di m ph i t ch c mà b cách tu t kh i hàng ngũ quan l i trong tri u. thu và t ý s d ng. Trong tòa nhà dành riêng cho b c a ông. T ñó Di m oán h n ñ i v i B o ð i và c tri u ñình. nh ng ngư i ph ði u gây nên s gi n d c a ông Di m là vi c ông Eugène Chatel.Ph m Quỳnh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Trư ng Thi. Công văn báo tin ông b th i h i. ð m b o h u thu n y không ai b ng Di m.. ð c xong. ñ n ñ c quy n c a n i các mà vai trò th t s v n là chuy n hão huy n. T nay các kho n thu ñ u do nhà nư c b o h phân b . . Ông cũng ñ u tranh ñ c i t tri u chính nhưng theo m t phương hư ng không làm v a lòng chính quy n b o h . Ông ta cũng ñ ra nhi u sáng ki n canh tân. Sau lưng ông chi c th p giá kh ng ñ nh ñ c tin c a ông. Các em ông d ñ nh ti p n i s nghi p c a ông. ði u này B c Kỳ ñã thi hành t lâu r i. 1885 Còn B o ð i thì sao? Nhà vua luôn luôn kiên quy t ng h phong trào c i cách nhưng “ch c ch n ph i là dư i nh hư ng c a Pháp”. có vũng sâu t p n p ghe. v tân thư ng thư h Ngô xem ra không thích h p v i vai trò m i. ñưa tay ñón phong thư do ngư i thư l i kính c n ñ trình. Cho ñ n khi m t viên thư l i bư c vào phòng ông m i ñ ng d y. Ông quay vào cái th p giá. Louis Marty lúc ñó là Chánh s Liêm phóng và Nha chính tr ðông Dương ñã phát hi n ñư c m t b c thư c a Di m g i cho các báo và l p t c ông báo cáo ngay l i cho Toàn quy n ðông Dương. nghĩa là không cho h ñư c quy n xét x .

. H sơ lưu tr còn gi l i d u tích c a các cu c ñ u tranh ñó nhi u khi r t kh n kh . un avocat témoigne (Công cu c phi th c dân hóa Nam. m t tr ng sư ñưa ra b ng ch ng) Nhà xu t b n L’Harmattan. Ông bà Charles k l i m t cách ngây thơ câu chuy n nh n ñư c quà trong m t chuy n du l ch nam Trung Kỳ. nh ng nhu c u c a ông. M t thiên ñư ng cho Hoàng ñ ch ng thích gì b ng săn b n. [3] Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) tháng 4 năm 1934. K toán thu c ñ a r t t m ñ n t ng chi ti t. tính vào m c 20 kho n 2 c a t ng ngân sách ghi rõ m c quà t ng ngo i giao. K c các kho n chi tiêu cá nhân.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ph c trư c b r ng. Lu t pháp c a chính ph b o h Pháp qu là c ng r n ng t nghèo. Không có Paris g t ñ u chu n y thì ch ng làm ñư c gì. c p 368. T t c ñ u do Pháp tr lương. Rút cu c ông ch u ñ ng cái xích do chính quy n b o h quàng vào c ông. Nhà vua tr héo h t d n. Tri u ñình t nhiên bi n m t! ð i n i hoang v ng. Ông coi th thao. nh ng ngư i lính h v hoàng cung. [4] CAOM. B n thân B o ð i cũng v y. R t nhanh B o ð i nh n ra r ng ñi u thay ñ i nhi u nh t là các thói quen c a b n thân và gia ñình ông. Ông bà ñã r t ng c nhiên khi th y nghe k xong m i ngư i không nh n ñư c cư i? [3] Nhà vua ít xu t hi n trư c công chúng. Nhưng có ph i tri u ñ i B o ð i là có bư c m ñ u ch ng lành chăng? Không ph i th . B o ð i vì tính t tr ng danh d không bao gi dám tr c ti p khi u n i ñi u gì. s ng tho i mái trong tư dinh ði n Ki n Trung gây nên tâm tr ng ña nghi t c t i c a ñám c n th n vì chính bà con anh em g n gũi c a Vua cũng ñ u ph i trong các dinh cũ riêng ngoài hoàng cung và ñ i x như nh ng bà con nghèo. Ông ch hé l qua ngư i khác. B o ð i mu n ñóng m t t p album th t sang ngoài bìa kh m da. ngư i ñư c chính ph giao trông nom ông t lúc nh ñ n tu i l n. t giam mình trong tư th t. Ông thi t l p nh ng t c l m i. La Décolonisation du Viêt Nam. thì ông s b coi như ch m d t vai trò Thiên t . “Nhà vua cam k t tôn tr ng các th a ư c ngo i giao hi n hành v i nư c Pháp. Nói m t cách khác n u Nhà vua không ñ ng ý v i Toàn quy n dù là trong ph m vi ñi u hành vi c nư c cho ñ n mua b khuy b m c tay áo sơ mi. N u ông ta không tôn tr ng các ñi u kho n ñã ký t c là b coi như t b vương quy n” [4]. khi n tôi có n tư ng r t t t ñ p”. nh ng nh c công và vũ n nhã nh c cung ñình ñ u ch s ng b ng m t kho n lương có ch ký duy t c a m t quan ch c b o h . 1994. T vi c ñóng sách. cu i cùng m i ñư c duy t chi. trư c khi tr v nư c bà Charles t nay ñư c Nhà vua g i là “m ”. ðó là h u qu ñ u tiên và ch y u c a nhi u năm h c t p châu Âu. hai cây phomát l n! [2] Ngư i cho quà cho bi t danh tính. Vi t .. không ñư c t do ra báo. Ngay c s có m t c a các b n ngư i Pháp xem ra cũng không làm ông thích thú. Hai ông bà kéo dài cu c lưu trú bên c nh Nhà vua trong hoàng cung. săn b n và vui thú v i ñàn bà như m t l i thoát. M t hôm v ch ng ông bà Charles nh n ñư c m t món quà b t ng . ñi ðà L t ñ ñư c hư ng khí h u mát m d ch u vùng núi cao. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [2] M t ki u chơi ch có nghĩa là ki m ñư c ch béo b mà không ph i m t nhi u công s c v t v . t ng ñ c! Vi c ñi l i giao du v i các c n th n trong tri u cũng không ñư c t do tho i mái. Toàn quy n Pierre Pasquier h t l i khen t ng v vua tr tu i. ñây g n gi ng như nông thôn mi n núi. h rình mò ngay gi a ñư ng ph chính.15 - . Ông cho xây d ng ðà L t m t bi t ñi n m i. bên trong l a vàng ñ lưu gi các huy hi u c a ông. Tóm l i cũng ph i t n h t 250 ñ ng b c. ý mu n c a ông. không ñư c t do h i h p k c ñi l i cũng không ñư c t do? M t viên c nh sát quèn Paris ñư c c sang ðông Dương lĩnh lương ngang v i tu n ph . Ông vi t cho B trư ng Thu c ñ a Paris: “Tôi r t có n tư ng m nh v tính nghiêm túc trong ý nghĩ và s trư ng thành trong cách suy xét m i vi c c a Vua B o ð i. ch còn chăm ch giao du v i ông bà Charles. m t món ti n khiêm t n th mà cũng ph i làm t i ba t hóa ñơn có ch ký c a viên ch c nhà nư c b o h cùng trao ñ i v i giám ñ c tài v . Ông có th n i lo n ñư c không? Có th t ch i s b o h hay ít nh t gi m b t? Các tư li u ñ l i ñ u ñư c gi kín ch ñ l ra vài dòng ng n ng i. Khi mùa mưa ñ n. Nhà vua có m t kho n ph c p hàng năm tính vào ngân sách c a Trung Kỳ mà chính ông cũng không ñư c quy n quy t ñ nh ph c p y là bao nhiêu và hàng tháng ph i có ch ký duy t c a Tòa Khâm s m i ñư c lĩnh ñ chi dùng! Nhà nư c b o h quy t ñ nh h t th y. h sơ 2940. làm khung nh ñ n làm m t cu n sưu t p tem thư t i m t c a hi u n i ti ng c a bà Renoux nào ñó Hà N i cũng ñ u ñư c ghi chép trong s sách. ðông Dương NF. ông tránh không khí m th p Hu . Tôi v a k t thúc trò chuy n v i ông. [1] Tr nh ðình Kh i. không ñư c t do phát ngôn.

ông ng i xu ng không ph i là chi c gh ñ u thông d ng mà m t chi c gh bành ñ s dành cho ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 4 Daniel Grandcleùment Sau khi B o ð i vào trong hoàng cung ñư c vài tu n. ñã làm cho cô Cúc có thai trư c r i ông t ng l i cho ngư i cháu ñ t ơn ñã giúp ñ ông trong lúc túng b n. Ông cũng không còn l gì nh ng tin ñ n ác ý và nh o báng ra m t mà các bà có tính thóc mách thư ng hay r tai nhau t hai ch c năm nay. ai cũng bi t là tác ph m c a ông hoàng Ph ng hóa. Ông Hoàng cũng ch ham mê bàn t s c. Ông này dáng ngư i cao to hơn m c bình thư ng c a ña s nh ng ngư i Vi t Nam th i ñó. Ông không “xin” ñư c g p mà “ñòi” Vua ph i ti p ông. Cũng cái ñ u tròn b ch. h có ñ n hàng trăm ngư i. Cô gi cái thai ñó và l ng l làm l cư i. Năm 1912. ngư i Pháp ñ nh ñưa ông hoàng Ph ng hóa công lên n i ngôi. Qu nhiên khi ăn xong ông hoàng Ph ng hóa th y h ng kh i ngay và s n có ngư i ñ y t gái trong nhà tên là Hoàng Th Cúc ñã ñư c ông Hư ng ð. c nh ng ngư i can trư ng nh t cũng ph i ñ m t t m t m cư i. Bà còn trách c ông hoàng ch ñòi bà làm sao xin gia ñình cha m ñ cho nhi u ti n ñ th a mãn máu mê c b c. gi ng oang oang. Ông vua Kh i ð nh b li t dương ai cũng bi t. Ch c ch n là ông Hư ng ð. Nh ng k ñ c mi ng trong ñám c n th n c t h ng không còn ch nh o ông hoàng li t dương và vô h u. Càng d hơn vì th i gian này ông Hương ð. nói to như dáng m t hoàng thân hay m t th y giáo vào d y trong n i cung. ðình th n và h hàng thân thích ñ u ng c nhiên và m ng r xem như có phép l . Th y nói ông cư i thêm mư i bà phi n a nhưng không ai sinh ñư c ngư i con nào. Ông hoàng Ph ng hóa s p có con. Nhưng r i ñi u bí m t mà m i ngư i ñ u bi t t ng ñư c gi kín. Trong khi ch ñ i. ñình th n không mu n ñ t lên ngai vàng m t ngư i vô h u nên ph i ch p nh n Duy Tân (là con vua Thành Thái) lên làm vua. v c và v hai. Tuy v y m t tên th v cũng ñư c phái ngay vào ñi n Ki n Trung. hai bà ñã d dành th m chí dùng c roi v t ñ tra h i. chân tay cân ñ i. Và câu chuy n ñó hoàn toàn là s th t. ông hoàng ph i g i ông Hư ng ð. v i b n th v r ng ông mu n vào g p Vua. nhưng ng t m t n i ông ñã 23 tu i nhưng v n không có con . Ông Ph ng hóa công bèn ch n m t bà hai cũng xu t thân quy n quý. Nhưng l trong tri u v n cho ông r t nhi u phi t n v i ñ l c vi n mà ông không h ñ ng ñ n ngư i nào. có m t ngư i ñàn ông dáng ñi u ng o ngh . Ông hoàng Ph ng hóa công là con vua ð ng Khánh b b nh li t dương không th có con. Th i b y gi không có con trai là m t b t h nh l n. Th i ñó hi m có m t ngư i ñàn bà xu t thân nghèo hèn l i ñã mang b u và leo lên ch c v m nh ph . T i ñây ông nói l n ti ng hơn. ăn m c sang tr ng. t tôm hơn là ngó ngàng t i bà v m i. ðó là m t ngư i trong hoàng t c mà Nhà vua ph i g i b ng c m i ñúng vai v . dù ch là v ba. Chán n n. ðó là m t bu i t i năm 1912. hoàng t c ph i ñ i m t v i m t th c t ñáng bu n. Tin m ng g n như chính th c ñư c lan truy n. chu n b s n và may m n sao cô Cúc ñã th thai. Khi m y tên v binh Pháp ngăn c n h i ông yêu c u vào g p Vua ñ làm gì. Kh m t n i là c hai ñ a bé sao gi ng nhau như l t. bà c b v v i cha m ñ . cũng là m t ñ i th n trong tri u. s ng tàn t bu n phi n trong cung ñi n l nh lùng băng giá. Phép l ñã h t thiêng. ði u ñó ch ng quan tr ng gì v i cô Cúc mi n là ñ a con trong b ng cô. Lúc Thành Thái b ph tru t năm 1907. cũng sinh h m t ñ a con trai n i dõi. Không ñư c hư ng thú vui chăn g i. bà v hai này cũng không tránh kh i th t v ng như bà c . hiên ngang ti n vào c a chính. Trong câu chuy n tâm s ông Hư ng ð thông c m v i n i kh tâm c a ngư i cháu “b t l c” và ñ t ơn cho vay ti n ñánh b c. Tr c tu i ông hoàng nhưng v vai v . Trư c sau cô Cúc v n ñinh ninh m t l i khai là ñích th có mang v i ông hoàng Ph ng hóa ch không có ai khác. ông hoàng Ph ng hóa có nhi u b n bè thân thi t lui t i ñ khi cùng nhau rư u chè c b c trong ñó có ông Hư ng ð. là ông con nhà chú. Khi ñ a bé ra ñ i nhi u ngư i thân thích li c m t nhìn tr m xem nó có gi ng ông hoàng nh ng ch nào. Ông ng ng cao ñ u. Nh ng ngư i trong ð i n i không l gì ông khách này. ông mách cho cháu m t phương thu c b dương làm b ng xương ch n hoang h m v i sâm nhung và nhi u v thu c b c khác.16 - . nơi c a B o ð i ñ c p báo. ðư c ch n trong s con gái có nhan s c trong nư c. r o bư c ñi m nhiên qua c ng l n trư c m t b n lính canh ñang ng gà g t ti n vào ð i N i và ch d ng l i c a ngăn v i T C m thành [1]. Bà v chính th t c a ông r t bu n vì ch ng ñêm ñêm ch m i mê ñánh b c ch ng ñoái hoài gì ñ n chuy n chăn g i. Song ch ng bao lâu. ðó là nh ng b m t tư ng trưng cho . còn ông hoàng Ph ng hóa thì dong d ng cao ngư i g y. Ông Hoàng t i nghi p này ñã không có ñư c ni m vui chăn g i l i bu n vì không có con n i dõi.g i là ngư i vô h u. có t i v i t tiên. Tuy v y hai bà. bi t ñâu ch ng là con trai thì có nhi u hi v ng tr thành ðông cung Thái t k v ngôi vua. không ph i v i bà v c luôn luôn ni m Ph t trong chùa cũng không ph i v i bà v hai luôn oán gi n mà v i m t ngư i ñàn bà xu t thân th p hèn. trư c ñây ñã ñ nh ti n cung nhưng không ñư c Vua ch p nh n. ông này ñã tr l i rành r t khi n b n này ngơ ngác tư ng ông b b nh tâm th n: “Ta mu n g p vì ta là cha vua”. S có m t c a ông ñã gây xì xào trong kh p ð i n i. ð xác minh th c hư. v n chưa h t ng c nhiên th y cô Cúc làm sao l i có th d dàng thành công v i ngư i ch ng b t l c c a h .

Tri u ñình s t ch c ch n l c theo nh ng tiêu chu n nh t ñ nh như thi hoa h u ngày nay mà ph n thư ng là ñư c chung chăn g i v i vua trên long sàng. cung n ñ u là con cháu các ñ i th n trong tri u. Khi ñ n tu i g ch ng. Nơi ñó nh ng m i quan h dan díu làm n y sinh nh ng tin ñ n th t thi t lan truy n kh p nơi. v chính th c c a vua. h con dê ñ ng c a bu ng nào thì ñêm ñó cung n bu ng ñó coi như linh tính c a con v t ch n và thái giám s ñưa vào cho vua [4]. choàng ngư i b ng t m v i ñ do thái giám ñưa cho và viên thái giám ghi rõ tên tu i cung n . m i ñêm vua ch n m t bà trong ñám cung phi m c dù lư t các bà phi chính th c ñ n nhanh hơn. t c vua Minh M ng m i ñêm ch n năm cung n v i hy v ng s ít nh t ba cung n s mang thai. Trong m t bu i vi hành ngoài cung. ch n cô nào lên h u thì coi như có di m phúc. m t h th ng th b c mà m i th h ng ñ u xác ñ nh rõ vai trò. mà là các cung t n hay th tỳ. Phong t c ñ t nư c ñã th t s b ñ o l n. Kh p nơi lan truy n tin x u xa này. Ông n i c a B o ð i. mà ch sau khi vua băng hà. Vi c tuy n phi cũng có th di n ra bên ngoài cung. Ông già ng i ñ i khá lâu. làm hoen danh d gia ñình. m i cô m t bu ng. Sau vài tháng ñ ra ñ a con lai. ðôi khi là m t con dê có vai trò l a ch n. Bà vương phi Vi t Nam ñã b quy n rũ và làm nh c. Có l n vua yêu c u nhi u cung n trong m t ñêm l n lư t ho c cùng m t lúc. Các bà trong h u cung. bà phi nào trư c ñây ñư c vua ân s ng nh t. B u không khí dâm ñãng trong cung kéo dài khá lâu. m t h u cung mà c m t xã h i ph c t p có ñ n chín h ng khác nhau. các bà ph i r i kh i long sàng theo thái giám v bu ng mình. nghi ho c. Kh i ð nh ngoài cung có bi t chăng? [3] Không k săn b n. m i ñư c phong Hoàng h u. N u không sinh ñư c con trai thì tương lai màu xám là rõ ràng. v trí. h t c sinh khí như m t t ñ a. Danh sách cung n vào ñêm nào ñư c c p nh t trong s sách ñ khi có mang s không nh m l n. Thư ng phư ng Phúc Lan ngo i ô Hu t hào có nhi u cô gái ñư c tuy n làm cung n . Xã trư ng. là có uy th nh t. nguy n r a c Nhà vua và c n th n: “Cha nó mà nó cũng không coi ra gì”.17 - . sau ñó. ñư c x p theo th t trư c sau c a ngày “n p phi” t c là ngày cư i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m t tri u ñ i bình thư ng. M t viên thái giám qu n lý th i kh c bi u c a t ng ngư i và ñ ngh dâng vua. ñi qua các bu ng cung n . T t c các bà ñó ch như ngư i b n tình ân ái trong ch c lát. Như v y bà th a bi t th là không chung th y trong cu c s ng hôn nhân. Theo truy n th ng và t c l . cung n ph i c i h t qu n áo. hương trư ng ch n các cô gái ñ p nh t trong làng xã làm danh sách tâu lên. không th không làm n y sinh trăm nghìn chuy n ghen tuông ganh t . M i bà có cung ñi n riêng. ghi ngày có khi c gi vào v i vua vào m t t m th tre ñ kín ñáo trên bàn ăn c a vua. Nhưng tri u ñình ñã ph nh n.. c b c. M t s có nh hư ng chính tr . ðư c nh n vào cung. Không có h . th n ) nhưng vua cũng có quy n “ñêm ñ u” ñ i v i h . ch i b i lũ th v . Ông n i xung lên la l i om sòm. Ai mà dám c gan l t vào h u cung thâm nghiêm. Vai trò c a các bà phi nhi u khi vư t quá thân ph n m t ngư i chung chăn g i. Trư c h t là các bà vương phi. lương b ng khác nhau. Sau các bà phi t n là các cung n làm các công vi c d n d p h u h trong n i cung (thư ng ñư c g i là th tỳ. Ph n l n cung n xu t thân dân thư ng nông thôn. T C m thành tr nên hoang v ng. Sau khi “thư ng ngo n” xong Nhà vua lăn ra ng m t mình. M t chi c xe dê kéo vua ng i trên. ngư i th v m i tr ra cho bi t B o ð i không mu n cho ông vào ti p ki n. nh hư ng c a m i bà tùy theo ân s ng c a vua ho c tùy theo kh năng cho vua m t ñ a con trai (g i là Hoàng t ) ñ có ngư i n i dõi. th n . Vương phi nhà vua tha h dan díu. Còn có gì ñáng ng c nhiên b ng bà Hoàng h u n ñã hi n thân như m t bông hoa dành cho ngư i nào ñên ñ u tiên. Cũng có cung n xu t thân dân thư ng. Nhi u ngư i vua không t ng bi t m t và dù có ñưa vào h u thì vua cũng không c n nhìn m t. Có m t ban tuy n ch n ñánh giá tài s c c a m i ng viên. Hơn c m t gia ñình. r i ông ñi th ng ra v . m t bài vè ñư c lưu truy n ngoài ñư ng ph ñ ñô ñã ñưa ra m t cách gi i thích khác h n.. Các bà phi. Sau các phi ñư c coi như v chính th c là các cung n ho c là v không chính th c. ð tránh mưu sát. cha dâng bi u ti n vua. H i r ng: Kh i ð nh ngoài cung có th y gì không? Hãy nhìn vương phi c a mình. vua nhìn t n m t g p gi a ñư ng th y cô nào ưng ý có th tuy n làm cung phi ngay l p t c. Không ph i ch là các vương phi. Ch có viên thái giám là bi t rõ tên tu i cung n nào t i nay ñư c ñưa vào cho vua. tr ng tr i. các v vua chúa Vi t Nam ch còn gi i s u b ng thơ ca và xem thiên văn và dành nhi u thì gi vui ñùa v i cung n . Ngày ñêm ñam mê s c d c. M t t báo Pháp xu t b n Sài Gòn trong nh ng năm 20 ñã ti t l chuy n ñ ng tr i này [2].

có th có nh ng con trai có trí thông minh hay v ñ p khác thư ng t nguy n “ho n” ñ ñư c ch n làm thái giám vì v y t “ho n quan” dùng ñ ch ch c danh thái giám và cũng có ho n quan b m sinh và ho n quan t thi n. Sau khi thi n h ngâm b ph n sinh d c b thi n vào trong m t l nh ñ làm b ng ch ng v kh năng làm ho n quan. còn ñư c chào bán Hà N i. H ñư c các quan lui t i ñ nh các bà làm trung gian ch y ch t m t công vi c gì ñó. N i cung ñư c tái l p cho ñ n khi B o ð i v tr vì và ti n hành c i cách xóa b ch ñ phi t n cung n . ñôi khi liên quan ñ n nh ng vi c h tr ng nhưng thư ng là nh ng chuy n liên quan ñ n nhân s . H là nh ng b tôi g n gũi nh t. M y tháng ñ u vào cung các bà ph i ng m mi ng ñ kh i b t lên nh ng ti ng thư ng dùng trong dân gian và không ph m huý và t p nh ng cách trong cung cùng v i m i phép t c. Tuy nhiên. què. Gia Long. vua ch t g i là “băng hà”. H tr ng huý như tên vua. Chính lý trư ng làm s tâu lên tri u ñình ñ tuy n ch n. ngây d i thì cũng thư ng ch t khi còn tr . g i là tr ng huý. tâm tr ng cách ly bu n t như v y khi n cho cung phi d m ñau. ñ i s ng sang tr ng. L n th hai là nh có chi n tranh. không nói to. ông bà vua mà vi ph m thì b t i n ng. Vua Minh M ng ñã có so n m t bài thu c b dương mà ngày nay. s ng ngơ ngác. quy t c trên h t trong cu c s ng n i cung là s d u dàng. nhi u cung phi th a d p quay v v i cu c s ng thư ng dân v i gia ñình. L n th nh t vào năm Minh M ng th sáu (1825) ñ i s ng n i cung có b t xung ñ t tranh giành là vì trong kinh kỳ ít mưa. nh ng ngư i b n tâm tình c a Nhà vua. lu t l . d r ng hai năm tr l i ñây h n hán liên ti p. b m vua. trong h u cung cũng có ñ n hàng ch c. Năm 1885. Ví d v vua Minh M ng là bà H Th Hoa thì khi nói ph i g i ch ch là ba. Vì vi c tuy n ch n các ñ a phương không ph i lúc nào cũng công b ng ngay th ng. lương y ph i là ngư i có tu i ñ n xem m ch có thái giám và m t n quan ñ ng bên c nh ñ giám sát. N u không m t trí. ðương nhiên cung n nào có tài s c vư t tr i. Không ñư c ch m vào da th t b nh nhân và ph i qua m t khăn l a m ng che kín c tay. không bi t t ñâu sinh ra như v y. Ngoài ra không ñư c nhìn m t h i chuy n b nh nhân. kinh ñô th t th . Trang ph c c a phi t n cung n ch ñư c dùng màu ñ tía hay màu l c. Vì v y làng nào có ngư i ñư c ch n làm thái giám thư ng l y làm vinh d . Vua T ð c có m t trăm linh ba bà.. M t s có th ñóng vai trò “c v n” có th ñ xu t m t ý tư ng nào ñó.v.18 - . thăng.. Không thi u gì cách gian d i ñ ñư c ch n. Khi ñã ñư c tuy n vào cung. nhưng sau khi có bà v vua Minh M ng tên là Hoa nên ch ðông Hoa ph i ñ i là ch ðông Ba. ñưa ð ng Khánh lên ngôi. ho c trong thâm cung. Ngoài ra ph i kiêng không ñ c tên ngư i trong hoàng t c. có m ñau cũng không bao gi ñư c ch a ñúng b nh v i cách xem m ch cách bi t như v y. ph i ñ c ch ch ñi tên nh ng ngư i g n gũi nh t là b trên c a vua. hàng trăm ngư i nên không tránh kh i các chuy n tranh giành nh hư ng ghen t ganh ghét th m chí xích mích thù oán nhau. N m quy n l c t i cao. Màu tr ng ch dùng cho áo lót trong tr màu huy n dùng ñ nhu m răng. bi t chi u chu ng vua thư ng ñư c vua v i ñ n nhi u l n hơn ngư i khác. giáng tư c v . H trong làng có ngư i con trai nào có b ph n sinh d c phát tri n không bình thư ng ho c n u không có. cách x th ñ ph c v vua. n i l a. nhàn h làm ñ th vi c ch ñ h u h m t ngư i ñàn ông duy nh t là vua. ng ý vua ban hơi m cho m i b tôi nh t là n gi i trong h u cung. Ch tr m t s ít ch y theo Hàm Nghi ra Tân S (Qu ng Tr ) lánh n n sau ñó l i quay v khi Hàm Nghi b Pháp b t. Các thái giám cũng là h ng ngư i có nh hư ng l n. Không m t ngư i ñàn ông nào tr vua và thái giám ñư c bư c vào h u cung. Dĩ nhiên các Nhà vua ph i có m t s c kh e d i dào ñ duy trì t c l này. vua là ngư i ñàn ông duy nh t vào các khu c a cung phi. nh nh . Ch có hai l n có s bi n khi n cho cu c s ng tàn t suy mòn c a h thay ñ i ñôi chút. cung n nhi u nên âm khí u t t c Nay b t ñi cho ra m t trăm ngư i may ra có th gi i ñư c h n. Ch ñi n Càn Thành nhen lên m t lò l a th t l n. chêt. ñui. N gi i hoàng cung s ng trong nhung l a. ñ ch th c tr ng c a vua mà ph i thay b ng nh ng t nh nhàng hơn như vua m g i là vua “se mình” hay “ng c th b t an”. vua có quy n l y bao nhiêu v tùy ý. thư ng ph t. Sáng ch kỳ l ñó g i là Minh m nh thang nh t d ngũ giao (năm l n ân ái trong m t ñêm).Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment r t l n. Màu vàng dành riêng cho vua. không dùng nh ng t n ng n . Tên nhân v t quan tr ng. Cung cách s ng. Các phi t n cung n không ph i ai cũng ñ p c . Ngôi ch l n c a thành ph Hu v n trư c ñây g i là ch ðông Hoa. Hoàng h u. Trong s ñó . ðúng gi quy ñ nh m i phi t n cung n mang l ng p ñ ng than ñ n ñi n Càn thành ñ l y l a nhóm trong l ng p c a mình ñem v phòng . Hoàng h u và cung n không bao gi ñư c dùng màu ñen và màu tang tóc. b t c hoàn c nh nào cũng không ñư c ti p xúc v i ngư i ngoài nh t là ñàn ông. H còn ph i làm quen v i nhi u phong t c kỳ l như ngày ñông chí trong T C m thành không ñư c th p ñèn. Ngoài các thái giám. m t th k rư i sau. Quân Pháp chi m ñóng thành Hu hoàn t t cu c chinh ph c. ngư i sáng l p tri u Nguy n thư ng nói: cai qu n vương qu c còn d hơn ñi u khi n n i cung. Tuy nhiên r t khó ñư c ti p xúc v i các bà phi. v. Quy t c v màu s c áp d ng cho m i khía c nh c a cu c s ng n i cung.. tên nhân v t ít quan tr ng là khinh huý. k t bè k t ñ ng hãm h i nhau.. bư c ñi rón rén. Nhà vua th y h n làm lo. tr n tr i như ôm. Ngay c khi m ñau cung n n m trong màn thò tay ra. T t c các cung n ch y thoát ra kh i hoàng thành. máu.

cung n tr v thư ng k t thúc cu c ñ i c a mình b ng cu c s ng tu hành trong chùa chi n ho c nhà th . Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Khi r i b quê hương h ñư c s ñ m b o cái ăn cái m c. con trai B o ð i ñư c t n phong ðông cung Thái t . sau ñó bư c lên long sàng. chèn ép nhau gi a các bà Thái h u. SPCE 376 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh). Các bà phi chính th t ho c th phi. Hoàng thân Ph ng hóa ñã ăn l nh nh t v i v vì cha m v ông ñã không gi l i h a trư c khi cư i là m i tháng c p cho m t s ti n nhưng sau ñó là không cho. m t cơ may Tr i cho. làm ch gia ñình ai cũng mong ư c có con gái ñư c tuy n vào cung. m t cơn choáng váng s làm h i ông trong su t th i gian tr vì. không còn gia ñình. ñ n m c nhi u ngư i l n thư ng d a con gái c a h “s ñưa mày vào cung” coi như là ph i ch u ñ ng m t hình ph t. Nhưng B o ð i hay ít nh t các c v n c a ông c m th y m t m i v i các mưu toan. có h v i các bà thái h u m ñ hay m k c a vua Kh i ð nh). Tóm l i trong n i cung ñ y r y mưu toan tính toán ñ lên c p h ng. Cho các bà cung phi và th n tr v cu c s ng bình thư ng.Nhà xu t b n Thu n Hóa. làm náo ñ ng cu c s ng h u cung. cũng không ñư c r i kh i lăng. ph m tr t. T t c nam cũng như n khi ñư c nh n hay tuy n vào cung dù là phi t n. nghĩa là Hoàng t k nghi p lúc ñó m i 9-10 tu i nhưng ñã ñư c gi i thi u v i các gia ñình các quan ñ i th n có con gái vào tu i suýt soát ñ r i khi l n lên anh ta s ch m làm v . M t hôm trong m t cu c cãi c trong gia ñình nhà v ñ ch ng minh là ông không b t l c như l i ñ n. trông nom d n d p gi gìn. cu c s ng s ph i ch u éo le nhi u m t. . ba l n trong c m t ñ i làm cung phi. Các phe phái âm mưu ch ng ch i nhau ñ ñ y m t cô gái vào cánh tay Nhà vua. gi i th n i cung.K chuy n vua quan nhà Nguy n. ông ñã ch ng t s c m nh ñàn ông b ng cách ban ngay m t tr n mây mưa d i dào cho m t cô ñ y t gái xinh ñ p và kh e m nh nh t (Ph m Kh c Hòe . ñem l i cho h ni m hy v ng có nhi u l i th nh t là khi con gái sinh hoàng nam r i tr thành hoàng quý phi hay Hoàng h u. Ông ti p t c cu c c i cách. V Hoàng ñ tân h c còn gây nên m t cu c ñ o l n. hương khói trong lăng và s không bao gi tái giá. M c dù v y. Khi B o ð i v nư c n m quy n bính. Không tuy n cung phi m i. [2] M t câu chuy n khác nhưng xem ra ít có th tin là th t và cũng không thuy t ph c ñư c ngư i dân kinh ñô Hu . Năm 1934 ngư i dân An Nam r t s ng s t khi ñư c bi t ông quy t ñ nh cư i làm v m t cô gái theo ñ o Thiên chúa ngoan ñ o. h n s có cu c s ng ñ y ñ hơn nhà. [1] Ghi chép theo “Chuy n tình c a các bà trong cung Nguy n” c a Nguy n ð c Xuân. ñ i quân góa ph ñó v n ph i duy trì quan h v i ngư i quá c . [4] Các cung n cũng có thói quen làm các bó lá dâu treo trư c c a ñ lôi kéo dê ñ ng l i trư c bu ng mình. không còn t m. h th ng th b c trong n i cung r t ph c t p. s ng như th ñ n hàng ch c năm n a. vua mang b m t c a con ngáo p. mánh khóe giành gi t. H s ng bên lăng m . không ñ s c kh e. khăng khăng ñòi ch m d t h n ch ñ cung phi c a các tri u ñ i trư c ñ l i. các bà phi t n sinh hoàng nam... hay thái giám. Do ñó ngư i ta ñ n th i ông là “b t l c”. T p quán bao gi cũng s ng dai. ti ng ñ i bác r n vang cùng v i s c ép c a phong trào cách m ng ñang dâng lên. cung phi không bao gi ñư c quay tr l i. Dùng ñ y t gái h u h các bà Thái h u (m ñ và m ñích c a B o ð i). Sau này khi B o Long. không còn c cu c s ng bình thư ng. [3] CAOM. N u sau m t th i gian b th i lo i vì th t s ng hay do b nh t t. Vì m t khi bư c qua chi c c a ngăn vào h u cung. Sau khi vua băng hà.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch có m t s ñư c vua h c nhi u l m là hai. cung n . mư i b y cho ñ n khi vua băng hà. H v n mu n th v n may trong lúc chi n tranh ñã bùng n . Nhà xu t b n Thu n Hóa 1994 và “K chuy n vua quan nhà Nguy n” . Trong trư ng h p này. Cho nên. ñ i v i nhi u cô gái m i l n. các bà phi t n. Ch ng nh ng ph i ch u ñ ng nhi u ñêm cô ñơn mà khi cha m ñ n thăm cũng ph i ñ ng ñ ng xa ho c trong trư ng h p ñư c phép l i g n cũng ch ñư c trò chuy n qua b c màn sáo. Ám ch m t tin ñ n nói r ng Toàn quy n Pierrte Pasquier là cha th t s c a B o ð i.. M t s ngư i trong hoàng t c ngày nay còn kh ng ñ nh không ph i là ông Hư ng ð. xem như m t vinh d . cung n . l n này tri t ñ hơn n a. khi ñã ñư c vào cung. G n như su t cu c ñ i t khi ñư c tuy n vào cung m i ñ tu i mư i sáu. Nhà xu t b n Thu n Hóa).19 - . các cung n ñư c ñ c ân ñư c ñưa lên hàng phi t n. h ñ u vui v ch p nh n s ph n. Bãi b ch ñ cung phi. ngày lên ñư ng vào cung v n là n i kinh hoàng khi p ñ m. L y v cho vua là m t d p phát sinh nhi u chuy n kình ñ ch nhau.. Tuy v y các quan t tr ng th n ñ n nh ng ngư i có ph m c p th p hơn hay nh ng ngư i dân bình thư ng. là cha ñ c a B o ð i mà là m t ngư i khác. 1987.

Cu c chinh ph c thu c ñ a ñã quét s ch lu t l phong ki n. có nghĩa là giàu có nh t. Gia ñình bà còn xây hai nhà l n trung tâm Sài Gòn. C hai nhà th nay v n còn khi n các con chiên nh ñ n lòng sùng kính ñ i v i ñ c tin c a gia ñình bà. th ng cánh cò bay. Ngày nay ngư i ta còn nói ông ta thu c l p ñ u tiên ñã ti p tay cho ngư i Pháp. Ông ñ i s dùng t hơi n ng n khi ông nh l i nh ng s ki n x y ra g n ñây nhưng ông không th y trong ñó có nh ng chuy n khác ñ hi u ñư c hơn m i liên quan v i các câu chuy n ông v a m i nói v i các v h ng y theo dõi v n ñ này. Và nh ng ngư i ñư c mua ñ t r qua ñ u giá thành nh ng ñi n ch g p may và giàu có. Cha m bà là nh ng ñi n ch c b c a x Nam Kỳ nơi nh ng con chiên ngoan ñ o ñã b ti n xây nhi u công trình b ng ñá nhi u nơi ñ tôn vinh ð c Chúa V n năng. ð n lúc này ð c Giáo hoàng v n t ch i? Th t là quá l m! Ngài ñ i s C ng hòa Pháp Charles Roux n i khùng vì ñã m t m t. S ng trong m t gia ñình ngoan ñ o. Gia ñình Nam Phương còn xây nhi u nhà th b ng ñá và th ch cao ñ hi n cho th h sau. Bà là m t ph n xinh ñ p giàu có. ngài ñ i s bên c nh Tòa Thánh La Mã th y r ng còn có vi c khác ph i làm hơn là ñi thương lư ng v m t ñám cư i cái x thu c ñ a xa xôi châu Á.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 5 Daniel Grandcleùment Ngài ñ i s kéo chi c c áo r ng c a t m áo khoác ñ che kín c . h c sinh m t ch ng vi n nh . cha m ñã góp ph n làm ñ ng b ng C u Long tr nên giàu m nh. m t khu ph ngư i Hoa g n Sài Gòn. r t thoáng ñãng. cung c p lương th c cho quân ñ i thu c ñ a. M t vùng lúa r ng như bi n c . Bà Nam Phương kiêu hãnh v ông bà. Cũng như B o ð i. có th l c và ngoan ñ o. Nam Phương có nghĩa là Hương thơm mi n Nam. có nhi u nét tương ñ ng. v i chi c áo dài d h i có nh ng ñư ng nét thu n khi t. cha c ñã ñ t cho bà m t cái tên gi n d là Marie-Thérèse. nhìn vào các t m nh dù nh nh t ñã úa vàng ngư i ta v n th y sáng lên m t nét duyên dáng hi m có. tr và ñ p ñ n m c B o ð i không ng n ng i b qua các ñi u ngăn c n c a t p t c cũ. Khi Nam Phương xu t hi n trong phòng khách c a Tòa Khâm s . Cô là con gái út m t gia ñình giàu có. Không nói ñ n chuy n khác nhau v tôn giáo tín ngư ng. Nhưng không ph i th . Nh S Công chính Pháp giúp ñ vùng ñ t bùn l y ñó tr thành nh ng cánh ñ ng phì nhiêu nh t nư c. M t tòa nhà gi ng như m t cung ñi n nh . Dân gian còn g i là Nh t S . quá ư nghiêm kh c. Xe ñã thong th lư n quanh ñ i Quirinal mà ông v n chưa nguôi gi n. Hình bóng ñôi uyên ương vàng r c uy nghi t o nên m t b c tranh tuy t m làm say ñ m ngư i h a sĩ. m t tòa nhà khác trong khu th d t ñư c nhi u khách ñ n . Tháng ba r i mà Rome ti t tr i v n còn se l nh. chít khăn vàng. ðó chính là cha ñ c a Nam Phương. Ông ngo i c a bà có tên là Lê Văn S còn ñư c g i là Huy n S (hàm tri huy n ch không ph i là tri huy n t i ch c). Ông chui ngay vào xe. B i l tình yêu và d ñ nh c a Vua B o ð i xin k t nghĩa trăm năm v i m t cô gái Nam Kỳ theo ñ o Thiên chúa ñang g p b t c.20 - . Khi bà sinh ra. th a hư ng t m t n n giáo d c công giáo t t tiên. ch ng m y ch c ñã làm ch m t vùng ñ t tr i r ng t phía nam Sài Gòn ñ n ð ng Tháp Mư i. M t nhà th Ch L n. Chính quy n thu c ñ a l p l i s ñ a chính ñem bán ñ t hoang cho nh ng ngư i có ti n v i giá c c r : mư i franc vàng m t hecta [2]. Ai ñã ñ t cái tên ñ m giàu ý nghĩa như v y? Ch c là B o ð i. cô cũng ñư c ăn h c lâu năm Pháp. th t là ñ p ñôi như m t b c tranh sáng ng i v tu i thanh xuân l ng l y. m i 20 tu i. dòng dõi các ñ ng t vì ñ o. Báo Th gi i thu c ñ a còn miêu t : “C hai ngư i ñ u m c áo màu vàng. ch vì m t chuy n c n con này. Chuy n tình c a h ñ p ñ như trong chuy n th n tiên. Ph i chia l i ru ng ñ t. Hoàng h u Nam Phương xu t hi n r c r trong nét duyên dáng tinh t c a tu i tr như m t huy n tho i”. Hai ông bà còn khai kh n hàng nghìn hecta ñ t Nam Kỳ t o nên nh ng cánh ñ ng lúa ph ng lỳ. c c kỳ giàu có. M t trong nh ng mi n phì nhiêu nh t trên th gi i. Cu i cùng xe ông cũng ñ n ñ x ch trư c m t. Ông ngo i c a bà Nam Phương ñã g con gái cho m t chàng thanh niên công giáo nghèo nhưng ngoan ñ o. ñi giày cư m thêu vàng. Phóng viên báo Monde colonial (Th gi i thu c ñ a) th i ñó ph i th t lên: “V i dáng thanh l ch c a riêng mình ch ng t m t th hi u tinh t và v ng vàng. T t c ñ u ñ p và r ng. c p giai nhân tài t này th t là ñ p ñôi. qu n l a tr ng. t i m t trư ng n i trú r t có n n n p là trư ng n tu Les Oiseaux Neuilly [1]. Cô Nguy n H u Th Lan là m t cô gái có th nói là quá gi gìn ý t . Cô Mariette Nguy n H u Th Lan. Không th ñ ru ng ñ ng hoang hoá. trong tay ñi u khi n c m t ñám công nhân nông nghi p và nông dân c n m n bì bõm dư i ru ng. nàng xinh ñ p như m t bông hoa quý”. ðáng l ch là m t th t c ñơn gi n thôi mà Tòa Thánh v n khăng khăng không ch u. màu s c thanh nhã mà hòa h p. chi c áo n t trong v a khít v i ngư i. cha cô cũng ñã t ng theo h c ch ng vi n Sài Gòn. m t nhà th khác ngo i ô g n ñó ngày nay chung quanh có nhi u nhà máy s i. Nh t S ngay t ñ u ñã quan tâm ñ n vi c kinh doanh lúa g o. Vào lúc cánh h u và ñ ng áo ñen ñang ngoi lên chi m ưu th trên chính trư ng nư c ý. khi ñi h c trư ng Les Oiseaux thì tên rút g n thành Mariette. Chi n tranh ñã làm nông dân lưu tán kh p nơi. M t s ngư i xì xào không ph i c a c i là s c quy n rũ cu i cùng ñ i v i Nhà vua. ð t ñai không còn là c a Nhà vua. T c ñiên ngư i. trông bà còn xinh ñ p hơn n a. Hôm nay ông không c t ti ng chào ngư i ch huy c nh v Th y Sĩ như m i l n khi anh ta ra l nh m c ng.

Như m t kh ư c v i Tr i. V i dòng dõi m t gia ñình ngoan ñ o như th . Cô khá kiên quy t làm cho ngư i khác cũng ph i theo tín ngư ng c a mình. Cu i cùng và trên h t c p uyên ương hài lòng th y ư c nguy n c a h ñã ñ t. ông ph i ch n ưu tiên nh ng cô con gái n t na. M t l n n a chính Toàn quy n ðông Dương ph i lên ti ng ñe d a th m chí ki m duy t m i bài báo ám ch vi c thay ñ i tín ngư ng c a B o ð i. Năm năm v trư c. nay b b quên. ðó là tư ng Mathieu Lê Văn G m. Nói r ng d ñ nh k t hôn c a B o ð i k t c c có h u thì cũng có th nói r ng ch sau khi có ý ki n c a giáo hoàng thì vi c hôn nhân m i thành. M t thói quen hi m có và theo các c già t t p nhà th k l i thì vi c ñó càng làm cho m i ngư i kính tr ng. sùng kính th n thánh. dòng dõi trâm anh th phi t. M t ngày ñ p tr i năm 1847 Mathieu Lê Văn G m ñã t vì ñ o. T ng hòa các tín ngư ng ñó t o ra m t th tôn giáo c a ña s ngư i Vi t. sau ñó là ngư i ch ng và t i sao không. và ca ng i s c ñ p nh t là t m lòng trung th c c a bà. Ngư i con gái hoàn toàn hư ng v Chúa quan ni m hôn nhân như m t hành ñ ng truy n giáo. s ng s ng m t pho tư ng m i d ng g n ñây.c c a B o ð i . ñó là d u n c a m t n n văn minh khác bi t khá rõ v i các t c l Trung Qu c hay Nh t B n. M t vài c bi t rõ tên tu i nhà h o tâm nhưng ch thong th g t ñ u ch ng t ñó là m t nhân v t quan tr ng nhưng không nói gì hơn. Vua cha s ch n trong s danh sách ñưa lên nh ng ngư i x ng ñôi v a l a v i con trai mình. to ra nh nh ng công trình ki n trúc bên c nh: m t cái ñ ng trên vách ñóng nh ng th nguy n t ơn và xa hơn m t chút là m t cây thánh giá to. Chính quy n b o h c n có m t Nhà vua ñư c toàn th nhân dân ch p nh n. V y không th ñ ai tư ng tư ng r ng Nhà vua có th theo m t tôn giáo c a m t thi u s nhân dân [3]. B n thân Nhà vua hay Paris? Chính quy n Pháp ñã p vun ñ p cu c tình duyên này và nhìn v i con m t thi n c m vi c m t cô gái xu t thân t m t trong nh ng gia ñình thân Pháp nh t mi n Nam. có cái nhìn l nh lùng như khinh b k qua ñư ng. Ví như s ph n nhi u cô gái nhi u năm nay ñã ñư c chu n b ñ làm Hoàng h u. Phía trong cùng gian gi a. Ngư i Pháp và sau này là quân ñ i M ñã s d ng kho ng không ñó như m t căn h m ñ giam gi nh ng ngư i b b t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thăm tr m tr khen ng i là tiêu biêu cho ki n trúc thu c ñ a c a nh ng năm 30. M t sáng ki n k thu t xây d ng Vi t Nam th i ñó và r t ti n d ng. V Hoàng ñ tr tu i không ph i là không bi t t c l truy n th ng nhưng ông t dành cho mình quy n ñư c c i t t p quán cũ và trong s nh ng quy n l c hi m hoi còn l i trong tay ông ta. Trên sân trư c nhà th .x gi o vì không ch u b ñ o. Trong s này có hai cô ñư c tách kh i gia ñình ngay t th i thơ u . nhi u mưu tính d ñ nh t lâu t t ng m.21 - . Nhà th này còn vư t tr i h n lên. Nhưng ngư i hâm m chú ý các tòa nhà ñó có m t kho ng không bên dư i sàn nhà cách ly v i m t ñ t. Ông Charles h n ph i nghĩ r ng ngư i ph n ñoan trang này s có s c n ng trong b óc c a v quân vương tr tu i. Theo l xưa nay. Ai ñã quy t ñ nh vi c này. H còn nh rõ. Ngư i ta k r ng bà hoàng không như ngư i khác. Tình yêu c a h ñ i v i nhau là có th c. T i Hu . Hàng ngày trư c các b c lên d n ñ n c a nhà th hàng ch c c già da nhăn nheo. Nh ng công trình xây d ng c a gia ñình Nam Phương ñ l i ñ p như kh i hoàn môn. Như v y bi t ñâu nư c An Nam có th tr thành vương qu c công giáo ñ u tiên châu Á. ñàm ñ o v i nhau gi ng nh nh th nh tho ng l i c t ti ng cư i. nhi u s ph n b chao ñ o. Trư c h t là các con c a cô. Hơn là m t tôn giáo. t báo Saigon républicain (Sài Gòn c ng hoà) ñã ñưa tin B o ð i có th xin ñư c r a t i theo công giáo. Vi c B o ð i ñã l a ch n cô gái Nam Kỳ g p ðà L t làm v ñã ñ o l n m t phong t c t p quán cũ. tôn tr ng các l i d y c a Kh ng t và dĩ nhiên c th Ph t. nhưng cô ñã ch n và chính quy n Pháp cũng ñã ch n cho cô là Hoàng h u tương lai k t hôn v i v Hoàng ñ tr tu i. Các c khác không bi t. Nhưng nhi u khi dâng lên vua cha trư c. không ñ nát. Nh t là Ch ð i. ðó là tên c a nhà th Sài Gòn. ngư i con gái ñó ñáng l ph i là tu sĩ m i ph i. m t c ch tay mơ h v phía trung tâm Sài Gòn. Ch m ñ n quy t c này coi như không có Nhà nư c. Th con gái c a nhà h o tâm? Có ph i là bà Hoàng h u xinh ñ p và d u dàng. M t chuy n tình ñ p ñ không ñi ñôi v i nh ng ti n l . M t nhà th mang t m c khu ph nhưng có dáng d p nhà th l n khi ánh m t tr i r i vào các ô kính màu. Bây gi ngôi nhà ñó ñư c dùng làm tr s c a y ban nhân dân nhưng t ng h m ñ không. không hư h ng vì th i ti t và chi n tranh còn mang d u n c a gia ñình. Tin ñám cư i có th thành s th t làm cho gi i thân c n Hoàng ñ ng ngàng và choáng váng. có quy n ñ nh ra nh ng nghi th c m i. làm ch ch a l n x n nh ng gh t a và ñ trang trí h ng là hai b c tư ng n m b ng ñá hoa cương che ch di c t c a ông bà ngo i Nam Phương chôn bên dư i. tri u ñình thư ng dâng lên Hoàng ñ b n danh sách nh ng cô gái ph n l n là con nhà ñ i th n. c t c a bà Nam Phương ñã ñư c phong thánh. ñ ng sau ch ñ ng c a dàn ñ ng ca. ch c ch n quan tr ng hơn nh ng tính toán chính tr . ch tìm cách moi ti n c a tri u ñình ñ tiêu xài hoang phí nhưng bà ñáng tôn vinh c ch tiêu xài b ng ti n riêng c a mình do gia ñình cho. nhân dân c nư c. Trư c ñây nhà v h o tâm ñó. m i khi Hoàng ñ tuy n phi. do chính vua T ð c . Ngư i ñ ng ñ u hoàng t c (Tôn nhơn ph ) yêu c u t báo c i chính. N u có ai h i v nào h o tâm ñã xây d ng nhà th này.

gây công ph n trong hoàng gia ñ n m c v p ph i s ph n ñ i quy t li t. cô ta l i là ngư i công giáo. Ngài ñ i s Charles Roux ñã nh n ñư c m t b c thư dài c a Toàn quy n ðông Dương Pierre Pasquier gi i thích rõ lý do c n thi t ñ bênh v c cu c hôn nhân này và ph i tích c c ñ ngh Tòa thánh can thi p. Vi c c p thi t và có ý nghĩa chính tr là ph i nhanh chóng ch n cho Hoàng ñ ngư i v nào có th giúp Nhà vua vô hi u hóa s c kháng c và nh ng s ch ng ñ i ñó. H quy t ñ nh nh Tòa thánh can thi p. “Chúng ta ñã d y d ñ c bi t chu ñáo v Hoàng t này t tu i u thơ t i Pháp [. Chính là qua các bà vương phi mà phe ñ ng th c u trong tri u có th tin là s khu t ph c ñư c Nhà vua và tách ông ta ra kh i ngư i Pháp. nhưng nh ng suy nghĩ c a ông ta v p ph i nh ng th l c trì tr và ph n ñ ng c a m t ch ñ l i th i ñang suy s p t t . V c u thư ng thư còn nói thêm có m t vài v quan quy n cao ñ c tr ng t ý thà ch t còn hơn ñư c th y vi c hôn nhân này vi ph m nh ng nguyên t c c a nhà nư c quân ch . Khó mà tư ng tư ng r ng ngư i ñ ng ñ u m t qu c gia theo Ph t giáo l i ñư c r a t i và nh n tên thánh. s có th g i b n tư ng thu t ñ y ñ v l cư i và vai trò ñ c bi t nguy hi m c a các c v n ñ ng ñ ng sau. các con c a h ph i ñư c r a t i và ñư c d y d theo khuôn kh cơ ñ c giáo. lu t giáo h i ñòi ph i có hai ñi u b o ñ m. b i l chính là.”. có th sánh ñôi v i Hoàng t nhưng. Sau ñó. Không bi t do d i trá hay do không bi t. D ñ nh hôn nhân gây xôn xao dư lu n c m t tri u tư tín ñ công giáo An Nam.. d t khoát. Như v y là m t l n n a trái v i thông l c a tri u ñình. Giáo hoàng t ch i. gương m u và có vai v trong xã h i. cha m cô gái lo l ng. Chúng ta ph i làm th t b i m i tính toán ñó và Hoàng h u mà chúng ta mong mu n s là m t ñ ng minh quý giá ñ ñ m b o thành công vĩnh vi n cho chính sách c a nư c Pháp Hu ” [5]. ði u b o ñ m th hai này ph i ñư c th hi n b ng m t b c thư có ch ký c a c hai bên v và ch ng. “không” c t l n sau ñó thông báo cho s th n Tòa thánh truy n ñ t cho ngài ñ i s bi t s khư c t c a mình. H bi t ñư c m t tin do m t phóng viên báo Paris Soir (Paris bu i chi u) chuy n ñi t Hu : “S ki n quan tr ng có th có h u qu chính tr .]. Ngài ñ i s có th th y chính ph s r t có l i n u t o thu n l i cho vi c th c hi n d ñ nh hôn nhân này. Hoàng ñ còn ph i cư ng l i quy n h n c a các bà Hoàng thái h u trư c ñây ñã dành cho vua m t h u cung bao g m nh ng cô gái ñ p nh t trong nư c và c d p t t trí tu m i m c a Hoàng ñ [. Trong hoàng cung ñ y r y d u v t c a cu c s ng xa hoa và khép kín c a t tiên. Giáo hoàng không th nhân như ng gì v ñi u này.. T báo nói rõ: Tôn nhơn ph ñã qu trách Nhà vua m t cách nghiêm kh c nhưng tôn kính. Các cơ quan m t thám cũng góp ph n. Trư c h t v ho c ch ng không theo công giáo ph i tôn tr ng tín ngư ng c a ngư i b n ñ i c a mình. c u thư ng thư b Hình ñ nh th o m t ki n ngh có ch ký c a các ñ i th n ñ ng ñ u các B và các nha ph quan tr ng trong tri u yêu c u Nhà vua nên t hôn v i Nam Phương. Giáo hoàng ñích thân phán b o. . L cư i v n s c hành nhưng ch trong ph m vi thân tình nh t. T báo th o tin còn cho bi t B o ð i ñã b ngoài tai h t th y.. h c cách gi gìn ý t . Như v y là không th ch p nh n. Con chiên ngoan ñ o Mariette có th k t hôn v i Hoàng ñ m t nư c theo Ph t giáo không? ð i di n Tòa thánh ðông Dương ñã ñ t v n ñ lên Giáo hoàng và ít lâu sau chính nư c Pháp qua ñ i s Pháp t i La Mã ñã có nh ng cu c v n ñ ng ráo ri t v i Vatican. B n thân ông và b n bè còn nghĩ ñ n bu c Nam Phương b công giáo theo ñ o Ph t pha tr n v i ñ o Lão ñang th nh hành Vi t Nam n u c l y B o ð i. Các báo khác l i ñưa tin trái ngư c. T t nhiên các cô gái còn ph i h c thu c nh ng l i giáo hu n c a ð c Ph t.. Tôn Th t ðàn. V Hoàng ñ tr tu i này v b n ch t trung thành v i nư c Pháp ñã che ch ông ta. Tôi xin nói thêm là Hoàng t Vĩnh Th y ñã có d p g p g cô gái nhi u l n Pháp và ngay t i ñây và ông ta ñã cho tôi bi t ý mu n cư i cô gái làm v . Tri u ñình gi thái ñ im l ng. Ít ngư i ñư c bi t ñ n ñi u th m kín này. Giáo hoàng Pierre XII buông m t ti ng. Trong s các cô gái h c Pháp v ch có m t ngư i n i b t lên.. Lu t giáo h i là rõ ràng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ t p làm ñ p. Các ñi u ki n mi n gi m khi n tri u th n tôn tr ng t p t c truy n th ng ph i lo l ng cho là xâm ph m phong t c t p quán t tiên. ð o Thiên chúa c a Nam Phương là m t tr ng i l n ñ i v i hôn nhân. M t t báo qu c ng ra ngày 22 tháng 2 năm 1934 là t báo ñ u tiên ñã li u lĩnh nêu lên l cư i c a B o ð i v i Nam Phương có th di n ra và ñưa c tin Tôn nhơn ph ñã ph quy t. Trong s ñó có ngư i là con m t v thư ng t a trong m t ngôi chùa Hu .. Ki m duy t c a chính quy n b o h cũng như c a chính ph Nam tri u c g ng b t kín tin này. ði u kho n này liên quan ñ n con c a h s sinh ra và sau này k nghi p ngôi báu. Tin Giáo hoàng khư c t ñư c gi kín.. Nh n th y ñây là m t gia ñình ngoan ñ o. trư c h t trong tri u ñình và trong t p quán truy n th ng c a hoàng cung và t c l hoàng gia ngư i ta nh n th y có s chia r v quan ni m gi a ch ñ quân ch An Nam già nua và Nhà vua tr . Còn t t c các cô gái do các quan ñ i th n ñ ngh ñ u không ñư c giáo d c theo l i Tây phương và ch c ch n s b các bà Hoàng thái h u sai khi n. ph i m t nhi u năm h c m i thu c ñư c h t nh ng l thói và phép t c trong cung. Cũng gi ng như tri u ñình. ð có th mi n gi m các ñi u ki n hôn nhân. Các cô thi u n ñã ñư c d y d và h c cách trang ñi m ñ tr thành v vua [4]...22 - .]. Trên trang báo ñăng tin Giáo hoàng ñ ng ý và xem th y cu c hôn nhân này như Clovis và Clotilde tái th [6]. h c cách chăm sóc và chi u chu ng c nh ng ham thích c a vua.. ñây ch có m t mình tôi là nhà báo chính qu c.

ñã có s cam k t c n thiêt ñ l k t hôn có th c hành ñư c ñó là s cam k t các con c trai l n gái sau này sinh ra s ñư c d y d theo nguyên lý cơ ñ c giáo. Ch có m t t báo ti ng Vi t mu n khôi ph c l i s th t và kêu g i ñ c gi hãy c u nguy n cho cu c k t hôn này dù sao cũng s t t ñ p cho ñ t nư c [7]. B o ð i van nài Hoàng thái h u T Cung và bà này ñã kh n kho n xin v i Tôn nhơn ph ñ cu c hôn nhân này ñư c ch p nh n. chính quy n b o h có sáng ki n yêu c u Nhà vua ban thư ng cho các h ng y. ñ i s Charles Roux v n kiên trì v n ñ ng nh m vào gi i thân c n v i Giáo hoàng. Toàn x An Nam và có th c ðông Dương ñ u tin là Giáo hoàng ch p nh n cu c hôn nhân ch ng lương v giáo này. Tình tr ng ñó kéo dài cho ñ n khi có m t lo t bài báo nói giáo hoàng ch p nh n con trai c a c p ch ng lương v giáo có th mi n l r a t i. Sau ñó không m t tin t c nào ñư c ñưa ra. không còn ai bàn tán v ñi u ki n mi n gi m ñ i v i các cu c hôn nhân lương giáo h n h p. m i v làm B trư ng Ngo i giao báo tin l cư i ñã ñư c c hành m t cách âm th m. Ngài ñ i s Roux sau nhi u cu c h i ki n v i h ng y Qu c v khanh và h ng y ph trách tuyên truy n. Theo ngu n thông tin riêng. B n văn này không công b n u hai bên th a thu n nhưng dĩ nhiên n u làm trái ñi cũng không ñư c tuyên b công khai. k l i r ng “Hai v y ch có th xác nh n v i tôi là Giáo hoàng không th làm trái v i nh ng ñi u ñã ñư c lu t giáo h i quy ñ nh rõ ràng. d t khoát là con sinh ra trong các gia ñình lương giáo h n h p ph i ñư c d y d theo nguyên lý công giáo”.23 - . V vi c tr thành v n ñ chính tr . l ng l : “Tôi ñư c bi t g n ñây Hoàng ñ ñã t ch c l cư i m t cách kín ñáo nhưng v n có nhi u ngư i bi t. th m thía ñ che gi u tín ngư ng th t c a mình. Ch có ngư i Vi t Nam tham d .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment M i vi c như ñã an bài không th khác. Ch m d t s có m t c a các cung phi trư c ñây v n quây qu n B o ð i và Nam Phương hoàng h u t i xúm xít quanh Nhà vua. Th là h ng y Fuamasoni Bioni ñư c trao Nam Long b i tinh ñ nh t ñ ng. B trư ng Thu c ñ a Laval còn si t ch t thêm ch ñ ki m duy t. Nhưng không ph i vì th mà h t chuy n. B n cam k t ph i ñư c hai bên cùng ký tên ñ bi u th thái ñ ñ ng tình c a h . Th r i không m t ai ñư c báo trư c. thái giám. T t c ñ u t ra hài lòng. cũng Paris. H l y làm vui v ñư c ñ n nh n l g n b i tinh có nh ng tên g i l tai. V n ñ xem ra ñã ñư c gi i quy t. Charles Roux m y tháng sau ñã g i m t b c ñi n cho Pierre Laval. Không m t l i bình ph m nào sau ñó. Ch tr ñ i s Pháp t i La Mã. k c t ch c cư i kín nghĩa là không ñ l ra ngoài nhưng như th thì ph i có s gi i thích v m t ngo i giao và trong giáo h i. Toàn b nhân cách và trí thông minh s c s o c a bà Nam Phương là nh ng y u t c n thi t ñ xóa tan không khí ng v c xung quanh. Không có ki n ngh hay khi u n i nào khác. T i Rome. sau này g i là ñi n Ki n Trung g n ngay ñ y nhưng v n là ngoài khu v c T C m thành. Tháng Giêng năm 1934 t c là ba tháng sau khi ñ ñơn l n th nh t xin phép Giáo hoàng không ñư c. Nhưng bà cũng kiên quy t ñòi th c hi n các bi n pháp canh tân c a mình. Vì như v y kh ng ñ nh ñi u gì trái v i chân lý t t nhiên d n ñ n ch ng l i chân lý [8]. cu i cùng l cư i B o ð i v i Nam Phương v n ñư c c hành. ð o lý Thiên chúa giáo c a ngư i v tr s cho phép bà không ph i ch u c nh ch ng chung v i nh ng ngư i ñàn bà khác. không còn cung n ñ cai qu n d n d t n a. Bà tham d các bu i l Ph t. T i Hu trên toàn ðông Dương cũng như bên chính qu c. còn các c ng s thì ñư c ban thư ng b i tinh ñ ng c p th p hơn. c hai v ch ng ñ u ñã ký tên vào b n câm k t này!” ðôi v ch ng m i cư i không ñư c trong T C m thành theo quy t ñ nh c a H i ñ ng hoàng t c (Tôn nhơn ph ). Th c t B o ð i ñã cam k t v i bà . Ch c ch n là tháng 3 năm 1934. Tho t ñ u h m t cung ñi n riêng. M i gi i pháp ñ u ñư c tính ñ n. ñi thăm các lăng t m. Cũng không có vi c Nhà vua quy theo công giáo nhưng l cư i ñư c c hành kín ñáo. T t c nh ng ñi u này có nghiêm tr ng l m không? H ng y Pacelli nói: “Chính vì chuy n r c r i trong hôn nhân tôn giáo mà nhà th Cơ ñ c ñã m t ñ t nư c Anh vào th k XVI!”. Ngay l p t c t Observatore Romano (Ngư i quan sát La Mã) li n ñính chính ngay và nh c l i l p trư ng c a Tòa thánh không thay ñ i. bà s là Hoàng h u duy nh t. 1939 không còn ho n quan. luôn ñ ng th ng ngư i nhưng hai tay bao gi cũng ch p l i ngang ng c v i m t thái ñ kính c n.

Tuy nhiên Nam Phương ñư c t n phong Hoàng h u ngay hôm cư i trong khi quy t c hi n hành ñ nh r ng ch sau khi vua băng hà thì v vua m i ñư c phong Hoàng h u. Tòa nhà như m t hòn ñ o nh . Hình như. vi c gì ph i ñeo bùa tr tà cho con? Còn Hoàng ñ B o ð i thì không ph i gi u di m gì vi c cho Hoàng t B o Long ñi h c trư ng bên ñ o. Cu i cùng ngư i ta nói con ngư i B o ð i là s k t h p phương ðông và phương Tây k t h p gi a ñ o lý ñông phương và khoa h c tây phương. b t ch p c nh ng gi t l và nh ng bi n ñ i v quy n l c. cũng ch ng có ai ñư c l i l c gì trong vi c kéo dài vi c l a ch n nên th Ph t hay th Chúa. Bà năng ñi l chùa có khi cho c các con cùng ñi v i bà nhưng bà cũng h n ch ñ n m c t i thi u ch cho d nh ng ngày l chính c a ñ o Ph t. phong cách cao quí và tao nhã. d l misa. nghĩa là ph i che gi u ñ c tin c a mình. Ông không ph i ñ n ño gì v vi c này vì ông cho r ng ñó là trư ng t t nh t th c hành n n giáo d c phương Tây. trong lúc Trung Kỳ không có trư ng nào d y d tr em t t hơn các trư ng h c do nhà th t ch c. ð g do th ñóng ñ có ti ng Paris. V l ch s quý phái c a Hoàng h u Nam Phương. r t l là bà Nam Phương l i cho các con h c trư ng Roches là m t trư ng không ph i c a bên ñ o ñ hoàn thi n vi c giáo d c c a các con bà.. nhi u ti n b c. can ngăn không cho bà Hoàng thái h u ñeo bùa c tay cháu n i c a bà.24 - . S khư c t làn gió m i ch ng l i truy n th ng. luôn luôn mu n t ra là tân ti n. Không bên nào giành ñư c ph n th ng trong cu c ñ s c tâm linh ñó. ðó là c m tư ng nh n ra khi ñ ng trư c nh ng ñư ng nét hi n ñ i c a tòa nhà. ông Chatel. khi n nhi u ngư i mơ ư c: có tình yêu. Bây gi thì ông B o Long cũng không còn tin gì Chúa n a. T i tr ñ c nhi u sách v các b c t vì ñ o t ví mình như h . m t mi ng ñ t ñ c bi t phương Tây l t th m gi a châu Á vĩnh c u. b t ch p hoàn c nh chi n tranh. B o ð i và nh ng ngư i thân thu c c a ông là nh ng ngư i duy nh t dám th c hi n ñi u ñó trong m t thành ph phương ðông tr m l ng n ng truy n th ng xa xưa.. M y m con bà Nam Phương l y làm vui m ng nh t là chú bé B o Long còn th y ñôi chút t hào khi th y hành ñ ng th Chúa c a mình ch ng khác nào như nh ng b c ti n b i c a ñ o giáo. C hai v ch ng là nh ng con ngư i tân ti n. theo ki u ñ vương Hu . nh ng màn trư ng m t màu. Cách s ng không theo khuôn phép truy n th ng như th làm m i ngư i trư c h t là bà Hơàng Thái h u ng c nhiên và ph n ñ i. Vi c ñ ñơn Giáo hoàng làm như v y chưa k t thúc. Hai ngư i ñàn bà. nh ng phòng khách. H n bà nghĩ m con bà ñã có Chúa che ch . Bên ngoài nét ki n trúc cung ñi n truy n th ng Á ðông v n ñư c duy trì nhưng bên trong thay ñ i ñ thoáng ñãng r ng rãi. Dĩ nhiên bà Nam Phương cũng cư x r t khéo v i m i ngư i tôn sùng ñ o Ph t trong hoàng t c. Không khí nh ng bu i c u nguy n th m lén làm anh em B o Long vui thích. h c giáo lý trong bu ng riêng c a m . Ngoài nh ng tr c tr v tín ngư ng thì m i chuy n ñ u t t ñ p. sinh ra hai năm sau khi cư i s ñư c d y d theo nguyên lý cơ ñ c giáo. trang trí sáng s a.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment s không sinh hoàng nam v i ai khác ñ không x y ra chuy n tranh giành ngôi báu sau này.) ho c qu c ph c áo vóc vàng. Còn v c u con trai sau này s là Hoàng t k nghi p. v ki u và ch tác cho h p v i n i th t. phòng ng . B o Long có ch u l r a t i không? Sau này ñư c h i. không ph i bàn cãi. Cu c tranh giành ñ c tin lâu ñ i và dai d ng ñã ñ d u n trong tâm trí B o Long t tu i u thơ cho ñ n sau này khi l n lên. Báo chí ðông Dương ñăng nhi u nh v B o ð i và Nam Phương và ra s c khai thác như m t c p v ch ng ông hoàng x Monaco. B o ð i m c áo vét ng n. ñi găng tr ng ho c trang ph c chơi gôn (mũ lư i trai. khăn vàng (màu dành riêng cho vua). Tu i thanh xuân c a Hoàng t B o Long ñã di n ra trong b i c nh luôn luôn ñ i ngh ch nhau gi a m t bên là m ñ là Hoàng h u Nam Phương và bên kia là bà n i t c Hoàng thái h u T Cung. M i ngư i nhìn vào ñ quên ñi th c t là v vua này có r t ít quy n hành và trách nhi m v i th n dân. Cu c xung ñ t không bao gi ch m d t b t ch p th i gian. không còn ch u ràng bu c v i tri u ñình An Nam.Nam Phương qu là ñ p ñôi. . ñư c dư lu n ngư ng m trên phương di n qu c t t khi hai ngư i l y nhau. Tóm l i c u ta làm t t c m i vi c mà m t ñ a tr ngoan ñ o ph i th c hi n ñ bư c vào vương qu c c a Chúa Tr i. t Asie nouvelle (Châu Á m i) miêu t : M t thoáng Paris gi a ñ ñô. Tranh giành cá nhân nhưng cũng là tranh giành nh hư ng chính tr . R t lâu sau này khi sang cư trú Pháp. nói ñúng ra là ban ngày h c theo nguyên lý Ph t giáo nhưng ban ñêm c u h c v ng tr m các phép t c công giáo. qu n ch n túm g i.nàng dâu ch ng ưa gì nhau mà l i ñ i l p nhau v tôn giáo. Khâm s Trung Kỳ ñã cho th c hi n d ñ nh có t lúc khi B o ð i t Pháp tr v là hi n ñ i hóa cung ñi n riêng c a B o ð i t nay mang tên ñi n Ki n Trung. ông không bao gi cam k t s chung th y v i bà. ông ta kh ng ñ nh là không. Nhà vua thích ñư c ch p nh ñăng báo ñ m i ngư i t ý thêu d t truy n thuy t v mình. Sau khi cơn xúc ñ ng c a tri u ñình d n d n tiêu tan. m ch ng . Ph i ñư c Giáo hoàng cho phép thì m i ñư c ñ c l misa vào ban ñêm và Hoàng h u Nam Phương trong ñơn th nh c u Tòa thánh ñã nh c ñ n chuy n th i xưa nh ng tín ñ Thiên chúa giáo ñ u tiên ñã ph i th Chúa trong các h m m . Leleu. Bà cũng khư c t ñeo vào vai túi ñ ng nh ng lá bùa. C p uyên ương B o ð i . C u bé B o Long chính th c theo ñ o Ph t. h p v sinh và ti n d ng hơn. T t c nh ng vi c ñó ñ u ti n hành m t cách lén lút gi u m i ngư i như th i các tín ñ ñ u tiên c a Thiên chúa giáo.

[4] M t ngư i anh c a m t trong các cô gái ñó ngày nay còn s ng Hu . Nơi ñây Hoàng h u Nam Phương s h u m t ngôi bi t th .Công văn c a S M t thám Trung Kỳ g i các S M t thám B c Kỳ và Nam Kỳ. nh ng b c tranh nh ng t m nh gia ñình k c c a Nam Phương ñư c lưu gi và treo trên tư ng. [8] H sơ b Ngo i giao v Á – Châu ð i Dương. h sơ 40. Hai v ch ng n i ti ng ñ p ñôi trong l ch s . năm 1934. nh ng năm 1930-1940. v Clovis. ñư c giao trông nom ngôi nhà riêng c a bà Hoàng thái h u T Cung. [3] CAOM. t p E.25 - . Trong ngôi nhà này còn gi ñư c m t s r t ít ñ g . nh ng năm 1930 . t p E. [5] Lưu tr b Ngo i giao.1940. [2] Paul Bernard. h sơ 40. [6] Clovis ñ nh t là vua c a ngư i Franc. [7] Báo Thu n Hóa. Le problème économique indochinois (V n ñ kinh t ðông Dương). Clotilde. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . cư dân c xưa trên ñ t Pháp th k V-VI sau công nguyên.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [1] Trư ng Les Oiseaux có nhi u chi nhánh Vi t Nam nh t là ðà L t. V Á . . bên c nh Cung An ð nh.Châu ð i Dương.

ñ i quân y ph ph c trư c B o ð i. tên là De Courcy. ông ta ñ n trình qu c thư lên Nhà vua. phô trương ñã ñư c xây d ng v i m c ñích phòng th quân s nhưng nay ch ng còn b o v ai. làm c v n nhưng th c t ñang ñi u khi n nư c An Nam trong th i kỳ chinh ph c thu c ñ a. Và còn có nh ng con voi chi n r t ñ p. M i c g ng thương lư ng dư ng như vô ích. thái ñ l nh lùng. Quân ñ i t Paris phái t i có m t nghìn ba trăm b y mươi nhăm ngư i do m t tư ng ch huy v a m i ñ n. ' Vũ khí s lên ti ng thay cho nh ng l i qua ti ng l i. nhưng bây gi ñ i quân này. ch ng có giá tr gì. Bên c nh vua có hai quan ph chính có tinh th n dân t c bài Pháp r t m nh. Hình nh nh ng sân bãi ñông ngh t văn võ bá quan và lính tráng. khi quân ñ i c a C ng hòa Pháp dư i quy n ñô ñ c Courbet l n ñ u tiên ñánh vào kinh thành. Vì t năm 1884 tri u ñình ñã ng m ngùi bu c ph i ch p nh n s b o h c a ngư i Pháp. và các c n cát c a sông Hương. ñông hơn. Nh ng b c tư ng thành kiêu hãnh. vua Hàm Nghi m i 13 tu i ñang tr vì. ngư i Pháp ti p t c uy hi p. n m tr n quy n quân s và dân s . Ngày 5 tháng 7 năm 1885. Tri u ñình Hu ñã nh n s b o h . khi ti ng tr ng n i lên cùng v i ti ng súng vang r n. Viên Khâm s cũ ñã ñư c giao cùng m t nhi m v này nhưng quá nhu như c và có thái ñ hòa gi i nên ñã b tri u h i v Pháp. Lynx ñ u trên sông cư i nh o nh ng vũ khí c a quân phòng th . hnh h n c a kinh ñô Hu v n ñ ng v ng. nh ng d c v ng c a các cung phi và nh ng hy v ng b t thành m t s ngư i quy n cao ch c tr ng. bây gi ch còn là thi hành nh ng ñi u kho n ch y u và không m m m i chút nào.. Ông s n sàng dùng vũ l c ñ th c thi nhi m v .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 6 Daniel Grandcleùment Cũng gi ng như nh ng tri u vua trư c. Nhưng l n này lính B c Phi ph i d ng l i các c a tòa thành. trông dân dã không còn m y hi u l c nhưng cũng bi t xông tr n. Ngư i Pháp bi u dương Vua Hàm Nghi . th ng và c quy t. M t ngày r i hai ngày. ch dùng ñ di u binh trên sông Hương ho c ñ b n chào trong các nghi l . theo cách g i c a binh sĩ Pháp th i ñó.26 - . áo qu n s c s ñã ñi vào quên lãng. các mô hình c u trúc quân s ñư c xây d ng theo các b n v c a ngư i Pháp ñ u tri u Nguy n. B o ð i sau m y tháng c m quy n ñã có nh ng hành ñ ng ph n kháng. không ñ m nh. tin t c lan truy n v tr n ñánh b t ñ u cũng không ai còn nh . ðây là m t ñi m nh y c m ph i ñánh chi m và ñ làm vi c này c n ph i làm ch hoàng thành ñang che ch tri u ñình”. h ñã chán ng y. Lính pháo th . cũng nh ng không gian dành riêng nhưng h ng kh i và cu ng nhi t không còn. Paris t c gi n ñòi ph i gi i quy t s m. ñ ng sau các h m h c a tri u ñình. N c cư i là ch tư ng thành ch ñ che ch cái sân kh u bù nhìn. b n gi t như ñang thao di n. Ch ng có ai ñe d a tính m ng c a nh ng ngư i bên trong tòa thành ñó. Trư c m t. ð n pháo c a tàu binh Pháp ñ u trên sông Hương phá tan các công s ñ i phương còn ñ n súng th n công c a quân tri u ñình b n tr l i ch làm tung tóe c t nư c cách tàu hàng ch c mét. ti ng gươm ki m lách cách. Atalante. ch không ph i ñ ñánh nhau. bên kia tư ng thành b t kín và các công s phòng th (có t t c hai mươi b n công s khi n cho các b c tư ng bao quanh không còn v ñơn ñi u) ñ y quân lính. M t con ngư i có ngh l c. lính b binh thu c ñ a B c Phi ti n vào các ñ n lũy An Nam. Ch sau vài năm th t v ng. Nh ng b c tư ng thành dư ng như vô d ng g n như trò cư i. Nhưng h cũng ch t không ít khi ph i xung phong lên các ng n ñ i xung quanh thành Hu . Và c mùi v . Cũng nh ng b c tư ng y. nhanh chóng ñè b p ñ i phương. Các Hoàng ñ ti n nhi m trư c cũng th . ngang ngư c. Hai quan ph chính còn n m quy n ch huy quân h thành. Cũng như tư ng De Courcy. Các sĩ quan dũng c m c a các tàu Bayard. Quân ti n công ñã chi n th ng. t m b n ng n. ðóng tr i bên kia sông Hương ñ i di n v i hoàng thành. kiêu hãnh và là s ñe d a ñ i v i quân Pháp. t c là b n năm sau. ðó là năm 1881. Trái l i tòa thành là nơi di n ra nh ng trò chơi cung ñình. Tư ng lũy tr v ng nhưng súng ng c a quân “vàng” An Nam. Súng th n công quá c l . Nhưng Nhà vua gi im l ng không tr l i yêu c u c a De Courcy xin b ki n ñ trình qu c thư. Nh ng th i ñi m v vang và t hào chưa xa l m nhưng ti ng súng ñã không còn r n vang trên tư ng thành và trong các tháp canh ñã t lâu v ng bóng quân sĩ Không có gì thay ñ i. Quân Pháp chi m ñư c thành ph nhưng hoàng thành. ngư i Pháp ch ñ i tr l i c a tri u ñình. V a m i ñư c b nhi m.. Cũng gi ng ho c g n gi ng năm mươi năm sau này. ðư c m t nghìn ba trăm ngư i h t ng ông cho là khá m nh ñ ch ng t dư i quy n c a ông s b o h s n ng n và s ñ ng ñ n m i lĩnh v c Ngoài ra ông còn có nhi m v ñ p tan m i ý chí ñ kháng c a tri u ñình như m t ngư i dư i quy n ông ñã vi t: “ðây là mánh khóe và âm mưu ch ng l i nư c Pháp.

Và cu i cùng h ñ p tan s kháng c c a quân h thành tuy quân s ñông hơn. mái nhà gianh bén l a cháy ñùng ñùng. phá s ch ñ tr thù các hành ñ ng kh ng b . De Courcy m ti c kho n ñãi quân sĩ. Quân “tr ng” cư p s ch. Hàng ñoàn xe l c lè ch ñ y các v t d ng quý giá. M i v t v n im lìm. ñ nhi u m hôi và tàn b o ñã tìm ñư c l i thoát. ðàn ông. ñây còn ánh n ng chói chang trên ñ t tr ng không bóng cây. Cánh c a các cung ñi n m toang. nh ng cơn ác m ng c a mi n ñ t ðông Dương. Kiêu hãnh hay vư ng víu vì trang s c ñ y mình. qu n áo bát ñĩa và ñ th t p nham khác qua c ng Ng môn. ch t nhi u. khí h u. trong m t vùng ñ i núi và nhi u sông. ð t nư c ñáng thương. Cu c chi n giáp lá cà ban ñ u b t phân th ng b i nhưng d n d n lính Pháp ñư c trang b t t hơn.. mu i. m ñư c ti n hành b ng nh ng cu c ti n quân nh c nh n. tri n v ng th ng l i ngày càng xa. m t chú bé 13 tu i ñư c ng i trên ki u có ngư i khiêng.. ðêm ñã v khuya. quan quân ph i r lá v ch ñư ng mà ñi trong r ng r m. Ngay l p t c hàng nghìn quân Vi t mang ñu c và mã t u tràn vào các doanh tr i quân Pháp. Trong khi ch y tr n h làm rơi vãi vàng b c châu báu mà ngư i nông dân v i nh t nh nh ngay. quan quân y u s c d n. H theo dõi tr n chi n t xa b i vì ph i b n tháng sau t Illustration (Minh h a) m i công b thư c a m t nhân ch ng: “Mư i ngày qua r i mà nhìn quang c nh ð i n i Hu v n th y khi p ñ m. ki t s c. kh p nơi n i d y phò vua giúp nư c. hi n ñ i hơn: súng trư ng Gras. V vua tr cùng qu n th n n náu trong r ng ngư c lên Thư ng Lào ñ nh ra B c b ng ñư ng núi. vàng b c. là nh ng vũ khí t t nh t. Ngư i Pháp bi u dương s c m nh c a vũ khí. không khí v n ñ c vì xác ngư i và súc v t chêt th i r a không chôn k p. Các bà Hoàng thái h u. m t vương qu c tinh t và thông thái. H t ñư ng cái và ñư ng mòn. Vua v n gi nguyên t c l . nư c An Nam xưa. Trong cơn nguy bi n. châu ng c. t ng giam vào nhà tù kh sai n i ti ng kh ng khi p ñ o Côn Lôn. Rõ ràng h nhi u súng. Xung quanh là b tôi. nh t nh t. riêng ch có vua. Trên ñư ng ph ch th y nh ng con chó vô ch ñi lùng s c ki m ăn trong nh ng căn l u trông r ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment như vô ích. Vua và quan ph chính tư ng ñã ñ n lúc thay ñ i ñư c chi u hư ng phát tri n c a . các bà phi. Con s nh ng ngư i trung thành gi m d n.. su i. cô dì c a vua ñ u ph i ñi b . c m th y s n sàng phá tan ñ i quân “vàng” kia. th i ti t nóng n c hơn m i ngày. H h c vi t ch nho bao hàm luân lý. Phong trào c n vương c a sĩ phu kéo dài g n mư i năm. m i khách m i tr v doanh tr i. Ngoài nh ng cánh r ng ñáng nguy n r a mà h ñã b xác ñó không ít. nho sĩ trí th c là rư ng c t c a chính quy n. Thư vi n ñ y p pho sách quý cháy ba ngày li n. Phong trào C n Vương c a sĩ phu b t ñ u. h u cung lũ lư t ñi theo Nhà vua. văn chương và nhi u khái ni m th c ti n. L n này có c trên hai v n tín ñ công giáo b cáo bu c giúp ñ k xâm lư c thu c ñ a. Nhưng binh sĩ Pháp thì s ñ th : r ng r m. b ý ñ nh lên phía B c và r ñư ng v phía tây tìm nơi n náu m t vùng còn trung thành v i tri u ñình. h còn có trình ñ hi u bi t. Tri u th n.. H ch th y nh ng xóm làng hoang v ng. xanh xao. Cùng th i gian ñó. Gi ng b l p ñ y. Nhưng ph i ñu i k p vua Hàm Nghi. c mùng màn. Mư i năm “bình ñ nh” v i các tr n giao chi n. H ñông hàng ngàn. ðói khát. Hôm ñó. phá h y các công s phòng th . Bây gi h tràn vào bên trong hoàng cung.27 - . Tàn sát. là nh ng ngư i giàu có. lưu l c v nông thôn An Nam. x gi o. s phòng th tr nên vô hi u. Quân Pháp b tiêu hao. Quân Pháp cơ h ñu i k p ñ n nơi. m i l ti t ñ u châm chư c. Ph i b t cho ñư c nhân v t tiêu bi u cho cu c kháng chi n An Nam. T ng ñoàn ngư i không ch u n i gian kh b v Hu ñ u hàng. hoàng thân và ngư i h u n m ng ngay dư i ñ t hay trên cùng m t chi c chi u. Nhi u ngư i nhi m b nh s t rét.. s c m nh là trí tu và văn hoá. Ngư i Pháp Pháp tán thư ng. nh t là hai quan ph chính luôn luôn bên ñ khuyên nh và gi vai trò quy t ñ nh. nhi u th i b c. Cu c chinh ph c mi n ñ t x p. M t d u hi u t n công. ch em gái. Quan quân m t m i. Trâu bò gà l n th rong ñi lang thang. Ngư i ta l y ñi trên mư i tri u ti n m t. các kho lúa tr ng r ng. Nhà vua ñư c m t toán dân mi n núi giúp s c ñã ñánh th ng ñư c vài tr n. cu c kháng c tan rã. v n ch dành riêng cho vua ra vào. ð i ñ n ngày th tư. nén vàng mà các ông thư ng thư không k p mang theo khi ch y tr n. và pháo binh. Theo truy n th ng t ngàn xưa. Cu c “xu t bôn” c a Hàm Nghi nhanh chóng tr thành n i th ng kh . Vi c cư p phá h y di t các cung ñi n kéo dài su t ñêm ngày. hu n luy n thành th c hơn. cái ch t ñ n g n ngay c có th ch y tán lo n. Nhi u cánh quân phái ñi truy kích ph i quay v .. Có c nh ng ñ m thu t trong cung vua cũng v t tung tóe bên ñư ng”. không th y tri u ñình tr l i. vua. ñ i liên nhi u nòng. b làm nh c ñang ñư c t ng l p nho sĩ trí th c và quan l i n l c th c t nh trong lúc Hàm Nghi và quan quân ñi theo c thoát kh i s truy ñu i c a quân lính thu c ñ a. ki t s c. Ông m i t t c các sĩ quan ñ n ăn ti c tr s tòa khâm s . ñó. Trái tim c a nhà nư c phong ki n ñã b tràn ng p. Ch vài doanh tr i l n và cung ñi n còn ñ ng v ng. sáng giá. B t ch p t t c dù th t b i. Lính Pháp lăm lăm súng trong tay xông vào các nơi thâm cung bí n và quý giá nh t c a vương qu c. ñàn bà. c n th n ñi h v . cách Hu vài ch c cây s . d ch t . Nhi u viên ch huy n i ti ng trong ñó có ñ i uý Hugo c a tư ng De Courcy b thi t m ng trong m t cu c giao chi n. b n pháo vào sân r ng. ð n m t gi sáng ti ng súng l nh n vang. ñã chi m ưu th . ñêm t i. ch t chóc..

b t ch p thông l là n u không do H i ñ ng hoàng gia ti n c thì ph i h i ý ki n ñình th n trư c khi l p vua m i. ông tin r ng xã h i Vi t Nam ph i ñ i m i trư c khi nghĩ ñ n khôi ph c ñ c l p cho ñ t nư c. Nhưng bi n pháp ñ ra không ñem l i k t qu . Jules Ferry làm Th tư ng chính ph . Ch m y ngày sau khi chi m ñư c thành Hu . ðúng là m t vai vua trong m t v ti u nh c k ch. Nhưng l i làm tê li t. Và cũng là . mu n l p ai làm vua cũng ñư c. Cu i cùng nh m t tên quan h u r t g n gũi vua ph n b i ñi báo cho Pháp ch vua trú n. Th là ngư i Pháp hoàn toàn quy t ñ nh thay c Tr i. Jules Ferry tin tư ng v ng ch c như ñinh ñóng c t vào nhi m v này. Trung Kỳ trung và Nam Kỳ nam. S ki n này di n ra ba năm sau khi th t th kinh thành Hu t i m t vùng ngư i Mư ng g n biên gi i v i Lào. Nhưng th ng l i quá ng n ng i. chính qu c. trong lúc thành L ng Sơn phía b c. T i Ngh vi n ña s ngh viên thu c phái thu c ñ a làm mưa làm gió. Còn Hàm Nghi? ði ñày là xong? T n Algérie. Nư c Vi t Nam b chia nh thành ba mi n riêng bi t B c Kỳ b c. Quan quân tri u ñình l i m t phen n a b ñánh tơi t . phong trào C n vương c a sĩ phu c nư c l i r lên. V tân Hoàng ñ ð ng Khánh th m chí còn ñi ñ n ban huân chương cho lính Pháp ñã t n công ñánh chi m hoàng thành. Cũng vì m c ñích ñó. coi thư ng ông vua do tư ng Pháp ch ñ nh b i l chính tư ng Pháp t ý l p vua không h i ý ki n Paris. Quan ph chính Tôn Th t Thuy t lâu nay v n luôn luôn ñi sát vua nay th y không b o v ñư c vua ñã tr n ñư c sang Trung Qu c.nhi m v khai hóa các nư c l c h u chưa bi t văn minh là gì. g n biên gi i v i Trung Qu c b uy hi p n ng n mà ông b l t ñ . Chính quy n thu c ñ a bao trùm lên quy n l c c a nhà nư c phong ki n. L n ñ u. Ông vua bù nhìn ñ u tiên x An Nam. không quy t ñ nh vi c gì h t. h t ch. M t s khu t ph c hoàn toàn. Nhi u thanh niên gia nh p quân ñ i trung thành v i tri u ñình. Nào là b o v các nhà truy n giáo b hành h . Còn tri u ñình? còn là m t cái bóng c a tri u ñình vì nh ng ngư i ưu tú trong tri u ñã r i b kinh thành ra ñi v i vua Hàm Nghi. Các Hoàng ñ An Nam không cai tr . mà ch sau m y ngày chi m thành Hu . Ông này có nhi m v t ch c m t chính ph ho c gi ng như là m t chính ph . Nh l a cháy ngùn ng t gi a tr n ti n. Cu c chinh ph c trong ñó có vi c chi m kinh thành Hu là hành ñ ng chung c c ñư c bênh v c v i ñ y ñ lý do. Vương qu c. Tr i hay còn g i là Thư ng ñ . Ngai vàng. L n này không còn ki u có lính khiêng vác n a. Nhân dân mu n có vua c a mình. M t cánh quân m i ñư c phái ñ n ñã xông vào ch vua trú n.ñây là ñi u chính qu c ngư i ta bám vào và khoe khoang . Nhà vua m t l n n a l i ch y thoát. x An Nam là chính quy n b o h . Vua ph i ch y b nhi u ngày trong r ng trư c khi ñu i k p cánh tàn quân ñi sau. Nhân dân Vi t Nam ñã ch ng l i s c ép c a Trung Qu c trong chín th k l i v a m t ch quy n sau hai mươi năm ñ u tranh. ñó là nhi m v c a chính ông. Tuy nhiên cũng có m t b ph n ñình th n ñ ng ñ u là Hoàng thái h u T Dũ và quan ph chính th hai Nguy n Văn Tư ng m i v hàng Pháp. quân Pháp b d n vào tình th kh n qu n. T nay chính quy n b o h mu n làm gì tùy ý. là m c ñích t i thư ng. ng h . Cũng như ph n l n ñình th n. Vua m i Hu . chi n tranh kéo dài nên m t s ng h c a nhân dân. T nay các Hoàng ñ ch là s n ph m c a ngư i Pháp. Làm gì v i Nhà vua ñã b b t? L i ñưa lên ngai vàng hay b t ph i thoái v ? Các nhà ñương c c thu c ñ a không ph i suy nghĩ nhi u. V i cu c c i cách giáo d c. ð ng Khánh m i 23 tu i. suýt n a thì b t ñư c. Hu nay là m t thành ph ch t. Th là quân Pháp xông vào b t s ng. ngư i Pháp ñã t ý l p ngư i anh c c a vua Hàm Nghi là ð ng Khánh lên làm vua. ðư c tin th ng tr n c vũ. M t s quân ñ i ñưa sang l i l n n a ch ng l i l nh truy kích. nào là ng h các nhà buôn b nhà ñương c c ñ a phương làm khó d . T i Paris. công chính. M t cu c chinh ph c hoàn toàn và sâu s c Các viên ch c Pháp d n d n thay th quan l i cũ: Thu má. Ngư i Pháp không còn uy hi p m nh như trư c. Tri u ñình v n trong ð i n i nhưng ch g m do m t s quan ñ i th n tán thành vi c khai hóa c a ngư i Pháp. ph i ch y tr n kh i ngh vi n dư i s gi u c t và la ó c a các ngh viên. Trư c m t ph i gi l i b m t m t nhà nư c qu c gia. Thiên t . Vào cu i th k . tàu binh và quân ñ i Pháp ñư c t do ñi l i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment l ch s .28 - . ngăn ch n chính sách Vua nh tu i ð ng Khánh c a chính qu c ñem s c ỳ và s ch m ch p ñ ñ i l p v i các d . nào là ñ ñư c t do thông thương. Chính quy n b o h ch trương giao cho m t ít quy n hành cho quan ph chính còn l i là Nguy n Văn Tư ng. d thích nghi v i vai trò m i c a mình. t t c nh ng chuy n nh m nhí ñó ñ u trong tay tư ng Pháp De Courcy x lý m i vi c.

th ñô nư c Nh t. m t năm sau chi n th ng L Thu n (Port. Trong nh ng năm 1900. mang d u n c a m i tình c a m t ngư i ñiên v i cung n . T nay vua và các quan thư ng thư ch còn m t ph n nh trách nhi m tr dân ñi u hành ñ t nư c. M c dù v y. Chính ph Paris ch ñ nh con trai th năm vua Thành Thái là Hoàng t Duy Tân m i 7 tu i thân hình m nh d . chu n b m t cu c kh i nghĩa giành ñ c l p dân t c ñi theo ch ñ quân ch l p hi n trong khi nhi u nơi trong nư c hàng trăm h i kín truy n bá các kh u hi u ñánh Pháp và khu y ñ ng vùng quê. phù thu . Ông này v sau làm T ng th ng C ng hòa Pháp. ñã canh tân x s ñ có khoa h c và t ch c thành cư ng qu c. không ch c năng ñi u hành ñ làm gì? Dân chúng Vi t Nam nay b chia r . H nói rõ n u có th ch n ngư i trong hoàng t c như m i khi v n làm như v y. quân ñ i ñ t nư c M t tr i m c ñã ñánh b i quân ñ i Nga hoàng. Trung Kỳ và Nam Kỳ hăng hái tìm ñ c Voltaire. V y gi l i m t tri u ñ i không có ñ i tư ng ñ cai tr . không có ai ñ cai tr . Ngư i Pháp k t t i Nhà vua là tra t n cung n [1] ban ñ u b giam sau ñó bu c ph i thoái v . Nhưng ch ng có gì quan tr ng. ñư c hư ng m t ngân sách d a vào thu thu trên toàn b các ñ t ñai do Pháp th ng tr ðông Nam Á. Nhi u sư sãi. Vua m c ch ng ñiên không ñ minh m n ñ cai qu n ñ t nư c. Còn ðông Dương ông l p ra Ph Toàn quy n c a Liên bang ðông Dương. Có hai nư c Pháp. cùng chung m t n n văn hóa Hán ñ xem h ñã ñánh ñu i ngư i phương Tây như th nào.29 - . Montesquieu ñư c g i theo phiên âm Hán .Arthur). Hoàng thân Cư ng ð và m t m t nhóm nhà cách m ng thu c phái c u nho ñ n ðông Kinh (Tokyo). ði u này kéo dài ñ n cu i th k cho ñ n khi Paul Doumer làm Toàn quy n. ðúng ra không còn là ch ñ b o h mà là m t s cai tr tr c ti p ch t ch và quá t m . Diderot. Quy n hành trong tay ngư i Pháp vua không có gì ñ làm.Vi t là th y M nh (M nh ð c Tư Cưu). L n này lý do ñưa ra có khác thư ng. Hơn n a h l i m r ng vòng tay ñón nh ng ngư i có tư tư ng qu c gia ñ n Nh t ti p thu bài h c ñó ñ có th m t ngày kia ñánh ñu i ngư i Pháp. th y Lư (Lư Thoa). C l n này B thu c ñ a cũng không can thi p. Các quan trong tri u lao xao nghi ng i. t c Kỳ ngo i h u Cư ng ð hư ng v nư c Nh t duy tân. M t th lĩnh th c t là m t sĩ phu ñư c nhà c m quy n Pháp ñánh giá là “tên cư p ñư ng dài” ñã làm ch m t vùng lãnh th nh bé và dùng làm ñi m t a cho nh ng ngư i ho t ñ ng Nh t v . Nh ng ngư i theo ch nghĩa qu c gia . cho t i nay v n không ai bi t. Báo Illustration (Minh h a) vi t: “Chính ph Pháp hoàn toàn ch p nh n quan ñi m này và tôn tr ng nguy n v ng ñình th n”. Tuy v y năm 1906. không ñư c phép c a các quan thư ng thư Vi n cơ m t hay b t kỳ m t h i ñ ng hay h i ngh ngư i Vi t nào. B n thân bi n pháp ñó không có gì ñ c bi t ñã tr thành thông l v i nư c Pháp. C n ph i ch m d t m t tình thê nguy hi m này mà lòng nhân t c a chúng ta ñã kéo dài quá lâu”. nh ng ngư i ñư c coi là yêu nư c g n bó v i giá tr c xưa gia nh p h i kín chu n b vùng d y. các nhà c m quy n Pháp ph tru t vua Thành Thái lúc ñó ñang t i ngôi. T t c do Toàn quy n ðông Dương hay do Khâm s Trung Kỳ quy t ñ nh ph tru t vua này và l p vua khác theo ý h . thanh niên Tây h c B c Kỳ. v i s mi t th c c ñ . M t s th a nh n Pháp b o h . ñúng m t th k sau. .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment án c a Paris. Quy t ñ nh ñưa ra như m t ngh ñ nh t m thư ng. trong ba mươi m t năm không còn ai nói ñ n ho c nói r t ít ñ n kinh thành Hu . ngư i h u gái c a m t trong các bà phi c a vua Thành Thái. Cũng không nói rõ h u qu ra sao? Nư c Pháp có mu n xóa b n n quân ch không? Xóa b m t cách gi n ñơn m l n x n các cung ñi n. nhung l a và văn hóa. Có l ph i ñi h c nh ng ngư i anh em da vàng. Vi c quy t ñ nh ñưa ra không h tham kh o trư c ý ki n ñình th n.dân t c căm ghét th c dân nhưng l i ca t ng nư c Pháp cách m ng năm 1789 c a phái bách khoa và nh ng chi n lũy ñư ng ph . Còn nh ng ngư i khác có tinh th n qu c gia thì mu n ñánh ñ ch ñ b o h Pháp ti p t c ñ u tranh ñ xóa b ch ñ quân ch . Cùng năm ñó. T báo Illustration (Minh h a) ông t c a các t báo có nhi u thiên phóng s l n ñã gi i thích quy t ñ nh ñó như sau: “S c n thi t ph i tru t ngôi Thành Thái không thành v n ñ ñáng quan tâm ngay c dư i con m t tri u th n. Tên tu i và c p b c viên ch c ngư i Pháp ñã quy t ñ nh ph tru t vua như th i h i m t ngư i ñ y t hay m t ngư i ñiên nguy hi m. m t hoàng thân h u du tr c h v i Vua khai sáng tri u Nguy n. nhà nư c b o h coi thư ng c hình th c. tán thành th a nh n Pháp và ng h Pháp như trư c ñây nư c Pháp có các ông vua “bình thư ng”. các quan Phan B i Châu (ph i) và thư ng thư và gia ñình nh ng ngư i hàng ngày ch ng kiên nh ng hành Hoàng thân Cư ng ð ñ ng ñiên r c a Nhà vua b m c ch ng hoang tư ng gi t ngư i. Chính h ñã kh n kho n xin viên toàn quy n ch ñ nh m t ngư i khác lên ngôi.

. Gi a ñám n ào kinh kh ng hai quan ñ i th n c a Nhà nư c b o h và viên thi u tá quân y c t p h p các chú bé Hoàng t k v ñang ch y tán lo n vì khi p s . th ng bé này ñ n ñ n quá. dáng ñi u x o trá. S ph n kỳ l c a hai quan ch c c a C ng hòa Pháp. Th ng bé này còi quá. ðư c nhìn nh n là ñ tiêu chí làm vua. ch b p b ñư c m y câu. Cu c khám s c kh e ñ ch n vua n i ngôi ti p t c.Ông ta v a phán v a mân mê vu t ve c u bé ch ng khác nào ông ph i ch n trong ñàn chó m i ñ . m c a vua m i l p. răng h ng h t nhưng còn khá hơn c . tr em. “Các v ñã nghe th y tôi nói lúc nãy ñ y. nh ng hoang tư ng tính d c và b nh ho n có l ch là lý do ñưa ra ñ che ñ y ñ ng cơ th t s là mu n lo i tr m t ông vua có tinh th n dân t c và “c ng ñ u.. Nay bà tr thành Hoàng thái h u. ngư i ta th y nh ng khuôn m t ngơ ngác s hãi trư c nh ng l ti t phô trương rư m rà trong b trang ph c khăn áo. con m t ngư i h u gái c a m t bà phi. thái giám b t ñ u la hét vì s hãi. chân tay b cùm cùng v i nh ng ñ a tr khác con các quan ñ i th n. trong lúc các nư c l n ñang sát ph t nhau trong cu c chi n tranh th gi i. Hoàng ñ Duy Tân. Khi ñoàn ngư i bư c vào phòng giam. chân tay kh ng khiu. Bà không mong ñ i m t chút vinh hoa nào. Không? Các hàng rào ngăn cách các giai t ng xã h i. mũ hia.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment C u hoàng có nhi u bà phi nhưng v n thích quan h v i ngư i con gái bình dân. Chân dung các ông vua tr con y na ná gi ng nhau ñ u ñư c l a ch n vì ñ u y u ñu i c . Chính ph b o h ti n hành m i bi n pháp ñ b o ñ m m y năm sau không tr l i m t tình huơng ñ i ñ u v i vua. T t c ñ u có cùng m t thái ñ như nhau cùng nh ng câu h i câm l ng.. T t c ñ u có b m t c n c i.. Chính lúc ñó ngư i ta nghĩ ñ n Duy Tân Hoàng t th năm c a vua Thành Thái.” Câu chuy n ti u lâm này có th t không? Dù sao ñó hình như là m t thói kỳ qu c. b lôi s nh s ch ra kh i nhà ng c nhưng v n la hét.30 - . M t cách tr nh Vua Thành Thái tr ng. Các Hoàng t k v ñ y nh ng khuy t t t c a ph hoàng ñ l i.. M t l m lét. quan Toàn quy n và quan Khâm s ñi cùng v i m t thi u tá quân y ñ n cung ñi n ñ tìm xem ai có th ñưa lên làm vua. phù h p v i m t nhi m v tương t .. Ph i ñ i ñ n năm 1916. Ngay lúc ñ u ông lo i ñ a l n hơn c : “Các v hãy nhìn cái trán này. c ng c ” v i chính quy n b o h . ch ñ quân ch An Nam m i có cơ h i ng ng cao ñ u m t l n n a.. Trong nh ng cu c l ñăng quang vương mi n. Cu i cùng h cũng t p h p ñư c ñám ñông và quan toàn quy n cho ông bác sĩ quân y v i trình ñ chuyên môn y h c c a mình ch n ñ a tr nào ñ s c kh e nh t ñ làm vua. Th y không. r t gi ng b . Cũng t báo Illustration (Minh h a) ñã miêu t câu chuy n kỳ l ch n ngư i k v ngai vàng v i gi ng ñi u tr ch thư ng: “M t bu i sáng. V th c a bà ch ng t t hơn ư? M t tình c nh h p v i con mình ñ ra... Lúc này không th y m t c u bé vì ñã b vua cha do tính n t b t thư ng ñã t ng giam vào ng c. Nhà vua lúc ñó. Tai ñ a này hay bong ra. Thôi sang ñ a khác v y”. t p quán t c l cũ còn ñó. Ch c h n là viên sĩ quan quân y lâu nay quen khám cho lính tráng h i quân nên th y b i r i nhưng r i ông tr n tĩnh l i và nhíu lông mày ti n hành khám.. xem con nào khá nh t không ñ n n i ph i ñem ñi dìm xu ng nư c. Ngu n g c xu t thân c a bà quá th p hèn. và nh ng ñ trang s c n ng n . M t ñ tài lý thú cho m t cu n ti u thuy t bình dân ñ u th k XX. Hãy nói m y l i xem nào?”. sau này lên ngôi l y niên hi u Duy Tân. B nh “ñiên” c a Thành Thái. Các v th y ñư c không? L y ñ a này ñi”.. c u bé b t ñ u khóc r ng lên gi m chân g i m . nhưng ông thi u tá quân y ñã vào lôi ra ch sáng th n nhiên quan sát c u bé. m t thông l t i t trong l ch s các v vua chúa An Nam là ch n ñ a tr y u ñu i ch c h n là ñ r ng ñư ng cho các quan ph chính ñư c th s c thao túng công vi c tri u chính sau này. Chính ông là ngư i ñã Vua Duy Tân lên ngôi ngày 5-9-1907 . M t ñ a khác ngơ ngác. mà chưa có m t nhà văn nào khai thác. “Tr i ñ t? Coi b th ng bé này khá ñ y?” . hai v ti n vào h u cung... Ngư i ta không th y b m t tươi t nh v i n cư i nào trong nh hay các b c ho . Báo chí Pháp ñưa ra nhưng lý do d n ñ n vi c ch n Duy Tân lên làm vua thay Thành Thái. Hàm Nghi sau này s r i kh i ngai vàng tr n vào r ng r m cũng như Duy Tân và B o ð i v sau ñ u m t nét bu n gi ng nhau trên khuôn m t. m i tu i mư i lăm hãy còn là m t ñ a tr . T i ñây m i ngư i ph n . c u bé. “ð a tr này có ñôi tai quá l n.

nhưng ph i ñ i chín năm sau m i ñư c nư c Pháp quy t ñ nh s ph n là cùng ñi ñày ñ o Réunion v i con. Nhưng cũng theo thông l ph i l p vua m i.31 - . V vua tr tu i nên ñã có kh năng v th ch t và v trí tu . coi là b “ñiên” ñã b ph tru t. Nh ng s ki n ñó x y ra trong năm 1916 gi a chi n tranh th gi i l n th nh t ñang di n ra k ch li t. Vua cha Thành Thái. Dù sao vai c a ông cũng không mòn m i vì nh ng vinh quang trong cung ñình. b ñ i x như m t gian phi t m thư ng. tu i m i l n ông ñã nghe ñư c nh ng ti ng ñ n t Tokyo (th ñô nư c Nh t) v ng v . b ñánh ñ p. . ðó là Kh i ð nh.. Câu chuy n v cu c n i d y ñáng l có th r t ñ p. ông cũng ñ ñ làm vua. Cu i cùng m t ñêm ông vư t b c tư ng dày ñ n mư i mét ra kh i hoàng cung ñ ñi g p nh ng ngư i mưu ñ kh i nghĩa. Ông l ng nghe nh ng ý ki n khêu g i tinh th n dân t c yêu nư c c a nh ng ngư i lãnh ñ o nhóm qu c gia Hu luôn luôn ñư c nh c ñi nh c l i bên tai ông. Cu c kh i nghĩa ñáng thương không gây ñư c s chú ý c a dư lu n. ñó ngư i anh em h c a ông là Kỳ ngo i h u Cư ng ð v n ho t ñ ng ráo ri t. b làm nh c và cu i cùng b ñưa ñi ñày ñ o Réunion. có th sánh v i b n anh hùng ca c a Hàm Nghi nhưng ñã b nhanh chóng quên lãng và nhanh chóng b d p t t m t cách ñáng thương. Cha ông s ñi cùng. m t ngư i anh em h c a vua Duy Tân và thân ph c a B o ð i ñư c ñánh giá có ñ u óc sáng su t. [1] Theo báo Illustration (Minh h a) Nhà vua hành t i các cung n b ng cách c m kim nh n lên ng c h và giao cho súc v t c n xé. s n sàng ti p nh n các ý tư ng ñ n t phương Tây. Nhà vua tu i còn tr ñã b b t sau ñó m y ngày.. Paris cũng im l ng không ñưa tin v gi c m ng ñ c l p c a vua Duy Tân m i 15 tu i. Và nhà nư c b o h ñã không ñ Nhà vua ñi ñ y m t mình.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c ch n ñ không b dìm xu ng nư c theo l i gi i thích c a viên thi u tá quân y.

Ng ti n văn phòng yêu c u g i quy n qu ng cáo v máy bay Seversky. thung lũng.32 - . nhà bác h c Yersin ñã t n d ng nh ng giây phút gi i trí ñ ñóng vai nhà thám hi m. B o ð i ñã tr nh tr ng nh n xét như v y trong lúc ông ñang ng m c nh nông thôn ðà L t t trong chi c xe v a m i giao cho ông. Ông ñã ñ cho ngư i ta giám sát thì ông cũng là ñ i tư ng ñ ñư c nh n ñi u gì ông mu n. cành lá sum suê. M t chi c limousine ñ s . M t ñư ng ñua th t s ñang hình thành. Nhà vua ch ñi theo con ñư ng c a nh ng ngư i th c dân da tr ng ñã v ch s n t trư c nh m bi n cao nguyên thành nơi ngh ñư c ưa thích. thành ph ðà L t ñư c khai sinh năm mươi năm trư c ñây do thiên tài Alexandre Yersin. Ông Hòe ti n l i g n r i ñ c b c công văn c a Tòa Khâm s tr l i ñ ng ý cho xây căn nhà ñ máy bay. các cánh r ng thưa xanh mư t và d u dàng. h v a g i thông ñi p sang”. cũng hơi gi ng như m t ñ a tr dùng mưu m o ñ ngư i l n cho quà. giá năm mươi b y nghìn ñôla M và n u mua m i nguyên thì giá sáu mươi nghìn. M t thương v khá? Toàn quy n Catroux ñang t i ch c th i kỳ này cũng g i ngay m t ñi n m t cho B trư ng Thu c ñ a: “Tôi có ngu n tin ch c ch n cho bi t Hoàng ñ B o ð i ñang thương lư ng mua m t máy bay du l ch do M s n xu t giá sáu trăm nghìn frăng xu t xư ng. ba hecta ñư c san ph ng tr ng c xanh mư t. xung quanh có nh ng con ng a thu n ch ng ñang g m c và m t ñ i ngũ ñông ñ o nh ng ngư i chăm sóc ng a. Ông thích nơi ñây và dùng toàn b quy n l c y u ñu i c a ông ñ bi n ðà L t thành nơi gi i trí và b i b s c kh e. Tôi cho r ng m t Nhà vua ñư c b o h mà l i mua máy bay nư c ngoài s n xu t ñ t p lái là không thích h p cho l m. giám ñ c ñ u tiên c a Vi n Pasteur t i thành ph ven bi n Nha Trang. ti p t c ñánh qu bóng trư c m t. Tôi nghĩ có th thuy t ph c ñư c d dàng n u chi c máy bay do Pháp s n xu t s do chính ph nhà nư c C ng hòa Pháp t ng toàn b hay m t ph n. Ch y u ñó là dân mi n núi ngư i Mnông ñã cư trú ñây t nhi u th k nay. Ba tháng sau. Phong c nh có ph n gi ng Th y Sĩ. V y là Nhà vua không mu n trích ñ ng lương ít i c a mình ñ làm nhà ch a máy bay. Ngư i ta nói B o ð i có th t mình tháo r i và l p l i m t ñ ng cơ. Căn nhà kho. Tôi cũng xin báo là ông ta ñã hé ra r ng có nh ng nhân v t cao c p Paris ñã h a v i ông ta s dành nh ng ñi u ki n có l i”. khác bi t v i cư dân thành ph . sơn ñen. Xa ñ ng b ng. c hai nơi ông ta bi t khá tư ng t n. cách kinh ñô Hu hàng trăm cây s . Hãng buôn M ñ ngh các d ch v và cho bi t có khuy n m i: m t th y phi cơ Grunman cũ. B o ð i trong b ñ “gôn” luôn luôn ch i chu t. Ông ch có nh n. bóng nhoáng lăn êm trên con ñư ng d c thoai tho i d n ñ n trung tâm thành ph . Không k vi c giá mua ñòi h i ph i chuy n ti n ðông Dương sang ngo i t không phù h p v i thu nh p cá nhân c a B o ð i. Ông ñã ki m nghi m th y không khí ñây trong lành và r t t t cho s c kh e. hoàn toàn khác bi t v i các vùng khác trong nư c. C hai nơi ông ñ u bi t qua. có th nói. Th r i công vi c cũng xong. giá c và th i gian giao hàng. ph ñ y sương tr ng trong b u không khí trong lành và mùa xuân t i ñ t ng t. Cái tin t m thư ng ñó là l i k t cho c m t câu chuy n. là s pha tr n kỳ qu c m t thành ph ngh dư ng hi n ñ i v i m t th tr n th i Trung c . ðúng là như th . Tuy nhiên vi c cho m t căn nhà ñ máy bay khiêm t n ñó cũng ñánh d u thành tích c a ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 7 Daniel Grandcleùment Ph m Kh c Hòe rón rén bư c vào: “B m Hoàng thư ng. Thư g i ñi và thư tr l i ñ u b cơ quan m t v Pháp ch n l i. ti ng Anh g i là bãi c xanh (green) vì cũng ph i g i như th . Toàn quy n ðông Dương thông báo cho Nhà vua bi t nhà c m quy n Pháp s bi u ông ta m t chi c máy bay du l ch Farman 393 hay m t chi c Morane do Pháp s n xu t. ðà L t có nhi u ng n ñ i. không ñáng ph i h mình xu ng ñ xin Tòa Khâm s m t vi c c n con y. ðà L t. m nh ñ t r ng hai. ***** Nhà vua ñang mê m i v i máy bay nên không thèm ñ ý ôtô n a. M t v Hoàng ñ không ph i ñi thương lư ng. ông nh l i c nh quan Zermatt bên Th y Sĩ. không gi i thích hay bi n h gì v i ai. Ông ñã tìm ra cao nguyên này và v n là ngư i thông th o. Nhìn nh ng cây thông cao vút. ông không h xin. Ông ch n các ki u xe v i tư cách ngư i th cơ khí hơn là m t v chúa t . ph c h i . Và ph i m t phen thư ñi thư v qua nhi u c p th m quy n ñ cu i cùng chính quy n b o h s ch u trách nhi m xây d ng nhà ñ máy bay. Gi a nhi u phát minh. Cu c s ng c a tri u ñình b n b u v nh ng chuy n l t v t kh n kh và nh c nhã như v y. B o ð i không nói gì ch nh ch mép m m cư i. l i có ph n gi ng Vichy Pháp. trong ñó có vi c tìm ra vi khu n d ch h ch. Hơi gi ng vua Louis XVI thích loay hoay v i các b khóa c a mình. Tòa Khâm s ñã có tr l i. Nhưng chi c máy bay ñó ph i có nhà ñ ch a. n ng n . V y tôi ñang tác ñ ng v i B o ð i ñ ông ta hư ng v máy bay do Pháp s n xu t. Sân gôn. V vi c b t ñ u t ba hôm trư c b ng cách g i m t thư cho giám ñ c hãng ch t o máy bay Republic Air craft Corporation Farmingale Long Island thu c bang New York. Trong thành ph có m t ch tương ñ i b ng ph ng nh t ñư c ông cho xây m t trư ng ñua ng a.

L n này ông b m cò. s ng ñen dài. hơn b t c ai. hay beretta. H ñ n ñây r t ñông ñ ngh ngơi và hư ng s yên tĩnh. M i ñi ñư c kho ng ch c cây s xe to d ng l i bên v ñư ng. ngư i em h c a B o ð i xuơng còn ông ñi ti p vào r ng săn. t mình chăm chút lau chùi gi ng như chăm sóc các xe ôtô c a ông. c nh sát r t hi m trái ngư c v i dân nơi khác ñ n r t ñông cùng con em h h c trong các trư ng h c c a thành ph . Máu t v t thương c con v t. Ngư i lái xe ti n l i g n con v t ñang h p h i và k t li u b ng m t viên ñ n c c-bin. Ba ngư i l n theo ñư ng mòn ñi ti p gi a ñám c cao b ng ñ u ngư i. M t con bò ra kh i b i cây ti n th ng lên. ch ng bu n ngoái c nhìn l i. Nhưng trư c h t ông ng m nghía b sưu t p các súng săn c a ông: các kh u mauser. B o ð i tỳ súng vào vai nhưng chưa b n. parabellum. ba mét. ph t ra t ng cơn. C hai ngư i ñ u nghe th y ti ng th h n h n c a con bò trúng ñ n ñang ti n g n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment s c l c c n ki t vì khí h u x An Nam cho nh ng ngư i Pháp. ðó là nh ng ñ chơi chính quy n b o h ñã thư ng thêm cho ông. Ông chu n b súng: Hôm ñó ông mang theo hai kh u mauser. Chi c xe limousine ñ s . Ngư i lái xe ñ ng phía sau B o ð i. Ngư i trông nom khu săn b n ch m t ñàn bò ñang g m c cách m t trăm mét. B o ð i. L n này có m t chi c xe nh hơn bám theo sau. Còn ngư i d n ñư ng rón rén vòng qua ñ ng sau súc v t. ñ s m. gi a hàng thông ñ n m t cánh ñ ng c . hơi ng p ng ng khi thoáng th y hai ngư i trư c m t. . Ch còn chi c xe nh ñi theo con ñư ng mòn. Ông bôi m . B o ð i ñ ng d y giao súng cho ngư i d n ñư ng h n h n ch y ñ n. Tuy nhiên. L n này nó trúng ñ n g n mõm. M t phát. ngã v t xu ng gi a b i cây ch cách hai. Nó do d trong giây lát r i l ng lên. ñôi s ng ñen là là m t ñ t. B o ð i d ng l i rình. ñ hoàng ñ Vĩnh C n. Còn ph i ñ i thêm n a. hai chân trư c còn c a qu y. T i ñây an ninh ñư c b o ñ m. ngang qua m t. mình run b n b t. ðó là nh ng con bò r ng to l n. M t con bò th hai xu t hi n. s p ngã xu ng. màu ñen l i lăn bánh. Kh u mauser kh c thêm m t phát ñ n n a trong lúc con bò x u s kh ng l i. có th m t ti ng m i n súng. B o ð i kh ñưa ñ n lên nòng. Trên xe ng i bên c nh ngư i lái có ngư i coi khu săn b n làm nhi m v d n ñư ng. Xe ôtô c a Nhà vua ñ trư c trư ng h c Yersin. Ông bư c ra v . M t mình. bi t rõ nh ng vùng r ng l n bao quanh ðà L t.33 - . con v t ti p t c ch y.

Kia là m t chi c ki u b ng g do vua nư c Pháp t ng m t c t c a ông. ñ n ñôi ng lót lông ñ n s ph c tùng c a các quan hay các ngư i h u g p trong hoàng cung còn ñ ng chìm ñ m trong gi c ng . Vua m c m t áo dài vàng. Trong b s c ph c truy n th ng thêu kim tuy n. Ông thi t tha ñ n vi c này. m c dù ñã cư i m t bà Hoàng h u công giáo. Lúc nào cũng ra dáng m t v Hoàng ñ tr tu i ñ p trai ñúng là b t ñ u tr vì th t s . nghiêm trang trong c ch . trông ông gi ng h t t tiên ông. Vua có quy n s d ng ki u c n nhi u ngư i khiêng nh t. ð ñ c trong ñi n c a ông không gi ng các ñ g nhi u màu s c trong hoàng cung. ñây hình nh m i vi c v n y nguyên không có gì thay ñ i. Như lá c ñuôi nheo ch treo khi chi n th ng. nhìn ñư c h t quang c nh xung quanh. b n ho c hai ngư i khiêng như là các xe th m th k XVIII.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 8 Daniel Grandcleùment B o ð i ng i ki u qua m y trăm mét n a ngăn cách ñi n Ki n Trung v i sân r ng là nơi s c hành l . Gi a th k XX r i mà m i khi vua ñi ñâu trong ð i n i ñ u ng i trên ki u. Con trai ñ u c a ông. Cu c hôn nhân v i Nam Phương. phù phi m hay ñ y xúc ñ ng. mà ñây quy t c là lu t ñư c áp d ng không có gi i h n g n như m t b c tranh hài hư c. Dĩ nhiên. ng ít nhưng b m t nh n bóng không gi l i d u n thi u ng . M c dù nh ng c i cách hi m hoi. c a quy n vua. m t s h i sinh. ánh m t. Ông năm nay ñã tròn 25 tu i. Cũng v n v tr nh tr ng. m t tín ñ công giáo ñã ñư c năm năm. tr thành Hoàng thái t . Hoàng t B o Long ñư c ch ñ nh làm ngư i k v . M t cơ h i m i. Ông ng i trên ki u cao. Hôm ñó. Hoàng thành v n im lìm ñ m mình trong t p quán c xưa. Ngày 7-3-1939. là bi u hi n c a s c m nh. ñ n hàng nghìn d u hi u kính tr ng hay tôn th . Có ki u tám. ðó là màu c a ông.34 - . Cũng như ông tha thi t quan tâm ñ n chi c khăn vàng qu n quanh trán. ngày 7 tháng 3 năm 1939 là m t ngày quan tr ng. V y vi c B o Long ñư c t n phong Hoàng thái t ch ng t ông quay v xin tha th không ph i c a hàng tri u ngư i dân Vi t ít khi g p mà c a hàng ngàn quan l i ñang cai tr ñ ñô. Như s lư ng ngư i khiêng tùy theo ñ a v ngư i ng i trên ki u. Ông t nh d y t lúc r ng ñông. ðám ñông hoan hô ông hôm nay chính là nh ng ngư i năm năm trư c ñã h n d i v i ông bu c ông ph i s ng n a n d t như k có t i. t n phong Hoàng t B o Long Hoàng t B o Long (Con vua B o ð i) . ch riêng ông ñư c dùng. ðó là quy t c. trông r t ñ p. t c là lo i ki u c n tám ngư i khiêng. ð a con trai nh c a ông làm vai trò th t ch t hơn s hòa h p v i tri u ñình.

Không kh i m i lòng th y ñ a bé ph i ch u ñ ng nh ng nghi th c trang tr ng. ð a tr l n lên s là ngư i ti p n i vi c th cúng t tiên. ðó là ý nghĩa c a l t n phong. Ông ta cũng tu i thanh niên như ông. khi n chúng tôi có th nuôi hy v ng t t ñ p v tương lai c a nó”. các gia ñình ngư i Vi t ñi u kh tâm. B o ð i th y th a mãn trong lòng. m t gia ñình ñông như m t b t c. các ñ n ñi n th c dân hay các câu l c b chính tr . Ngư i ta g p h m i nơi. kiên nh n ñ i bu i l b t ñ u. lưu truy n tên h . ñi u b t h nh l n là không có con trai n i giõi. chân ñi ng d ñ dày. bà Hoàng h u Nam Phương lúc nào cũng r t ñ p. rư m rà và n ng n v i chi c mũ mi n và b s c ph c hình như không v a v i thân hình ñ a bé. trong mư i hai cung ñi n trong hoàng cung. bày ñ t âm mưu này n hay ch ñơn thu n hư ng th m t ñ c ân là sinh t m t gia ñình quy n quý. ð a bé ñư c ñ t cách m u h u vài bư c. H nh phúc hơn n a là Nhà vua. m t th t c hay m t dân t c c a m t mình gia ñình ông. thành ph c a h . l i d ng s ph tru t c a vua này ñ ng h m t vua khác. Xung quanh Hoàng ñ An Nam và tri u ñình có ñ n m t v n ngư i c nam l n n . m t s l a ch n thiêng liêng ñ i v i ñ a tr . M t. Không có s can thi p c a Toàn quy n ðông Dương. ng nh . cách m u h u vài bư c. khi vua cha băng hà. m l ng che. T m t trăm năm nay nh có nhi u v các vua ñ u ñông con. m i lúc. Bé trai B o Long ñã sinh ra ñó cách ñây ba năm. Vi c t n phong s di n ra ñúng như d ki n. l ph c thêu kim tuy n. ph n b i nhau. Như công ch c m t thành ph hi n ñ i. bút lông và m c t u và có khi c tr u cau. Ông ñưa m t nhìn xem có th y ngư i em h Vĩnh C n không. B o ð i ñã vi t: “Con trai c a chúng tôi là Hoàng t B o Long còn tr mà ñư c tr i phú cho nh ng ph m ch t t nhiên cao quý. có v như ng p ng ng hay kéo lê ñôi chân theo ti n trình c a bu i l . các tham v ng. trái l i ng i yên v i dáng v nghiêm trang. Ông nhìn sang bên c nh xem ñã ñ m t nh ng nhân v t tr ng y u chưa. mũi ng ng lên. Hu là m t thành ph công ch c quan l i ch y u là th ñô c a nghi l . H ñ u m c áo dài b ng vóc hay g m thêu kim tuy n vàng. Ông chú ý ñ n bà Hoàng thái h u T Cung lúc này th y l ng l hơn m i ngày. Ngày nay h không còn ñi võng sơn son th p vàng mà ñ n b ng xe ôtô. c a các quan ñ i th n nhưng th c quy n ch khác: t i dinh Khâm s Pháp. Và cu i cùng ñ a con trai b u bĩnh và bình tĩnh. Không bi t dùng làm gì? Khi t châu Âu tr v B o ð i ñã t ñ t câu h i. có năng khi u l i l c. v vua tương lai im hơi l ng ti ng. C m t ñ i quân ñem theo ñ l d ng c : ñi u kh m xà c . là sân chơi c a h . tranh giành ñòi h i m i ngư i m t m u quy n hành. B o ð i ch ñ nh con trai ñ u lòng làm Hoàng thái t . Cũng không ph i nơi làm vi c riêng và ch c a gia ñình B o ð i. hai trăm con ngư i. trư c m t m t dãy tri u th n.35 - . Khi h bư c ñi trông n ng n như th l n. m nh vư n làm nơi trú ng và nuôi s ng h hàng con cháu g n xa v i vua và không ít trong s này ch cam lòng có tên trong danh sách dài d ng d c nh ng ngư i trong hoàng t c. hơi ng c nhiên vì v tráng l di n ra trư c m t nó và vì nó. nó s làm vua t c Thiên t (Con Tr i) vì nư c An Nam Vua cũng n m quy n l c c a th gi i bên kia. M t ñám ngư i ñông ñ o có ch c v . n i dõi tông ñư ng. mũ cánh chu n. có l hơn m t chút. t hào bi t bao khi cha m bi t gi i tính c a nó. Ngư i con trai n i ngôi l y niên hi u là Minh M ng có m t trăm b n mươi hai ngư i con! M i m t ngóc ngách xó x nh trong hay ngoài hoàng thành ñ u có căn nhà. hàng ngày h ñ n công s bu i sáng b ng xe tay và v mu n vào bu i t i vùng ngo i ô có nh ng lùm cây xanh. M c dù v huy hoàng trong các thái ñ tr nh tr ng nghiêm trang c a tri u ñình. ngư i có trách nhi m cao nh t c a chính quy n thu c ñ a s vi t thư cho Nhà vua ñ nói rõ ông ñã r t xúc ñ ng v tính nghiêm túc và tr nh tr ng c a l t n phong. c a chính quy n b oh . hơi l nh lùng và xa cách. ð n lư t nó. ch ñ i s th t s ng hay ân s ng. Lúc này m t mình nó như b cô l p. Vi c n i ngôi th là ñư c b o ñ m. H coi nhau như b n thân thi t. H nh phúc và hoan h càng g p b i n u ñ a bé trai ñó là con vua. ðó là th ñô c a h . quan Toàn quy n ðông Dương. Hôm sau.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhà vua ñã ñ n v trí dành cho mình trên m t b cao gi a sân r ng. Hoàng thân Vĩnh C n lúc nào cũng ñi bên c nh vua nên có lúc g i là hoàng tùng ñ Vĩnh C n ñôi khi là b n tâm tình. Nó ch ng hi u gì v ý nghĩa các nghi th c. l m khi l i là ngư i trung gian truy n m nh l nh hay ý mu n riêng c a vua. Tóm l i là quy n l c th t s không trong các tòa nhà tráng l c a trung tâm ð i n i. m t h nh phúc l n. không nh y nhót chơi ñùa. B o ð i ti p t c ki m tra ñám ñông các quan ñ i th n r i l i m t l n n a dán m t nhìn nh ng ngư i thân trong hoàng t c. Các quan l i trong tri u ñ u coi Hu như nhà h . cái sân r ng ñ u tiên trư c ñi n Thái Hòa ñư c g i là sân ñ i tri u nghi dành cho các cu c l tr ng ñ i trong tri u. Sinh con trai trong m t gia ñình An Nam là m t tin m ng. cha ñ a tr s ñư c lòng dân hơn vì sinh hoàng nam và th t ng ñ a bé l i kh e m nh. ñ ng th ng. M t c nh tư ng oai nghiêm và tr nh tr ng trong khung c nh uy nghi c a ð i n i. Mư i nghìn anh em h các ñ i vua k ti p nhau ñang tranh ch p. Nó không cư i. xa lánh các mưu mô mánh khóe. Gia Long có năm mươi m t ngư i con n i nghi p. ph m tr t khác nhau. các lo i n. ðó là ñôi tai c a ông nghe m i chuy n không ph i trong tri u. ð a tr v n nhìn th ng vào ñám ñông tri u th n che kín m t ñ t trong gian phòng ñ ngai vàng. t t c ñ u là con cháu h u du c a m t v vua sáng l p tri u Nguy n là Gia Long t g n m t th k nay. Vua ít ti p xúc v i bên ngoài. ñai lưng r ng có hai cánh t o cho m t m t dáng ñi m nh m như quan võ. Dáng v n ng n . M t ñ a bé kháu kh nh xinh ñ p. Nh ng lính h u xúm l i. nó cũng không hi u l i tung hô c a ngư i ñ ng ñ u . m t s ki n quan tr ng. Vui v bi t bao.

nhà nư c b o h không lúng túng trong vi c ch n ngư i k v . C hai ngư i ñ u ñi h t kho ng cách ngăn nơi c hành bu i l v i ñi n Ki n Trung. nơi ñây m hơn hai ch c con bò. ngư i th y che ch vua. Riêng ch có t Nam giao là cho phép dân chúng ng m nhìn vua. có m t cung ñi n dành cho gia ñình Nhà vua. h s ng theo ki u phương Tây. Sau ñó t i m t căn phòng r ng bên ngoài hoàng thành. Còn hai ngư i n a? M t là Vĩnh C n. do Toàn quy n ðông Dương là ñ i di n thư ng tr c và th a y quy n ñ n m quy n cai tr khác v i tri u ñình Trung Hoa trư c ñây ch n ng v danh nghĩa. v bi u tư ng. gia ñình vua và ñoàn h giá. tr ng chiêng m ĩ nhưng ch dành riêng cho tri u ñình. Nư c An Nam ñã thay ñ i nư c th n ph c bây gi là nư c Pháp. có s gi c a tri u ñình Trung Hoa ñ n d . h p v i b y vía c a ñ a bé trai. ð a bé có hai thanh niên ñi kèm bên c nh ñã vư t qua c a Ng môn. Dân chúng Hu ngoài thành ñư c bi t có l t n phong nhưng h không ñư c m i d . B y phát. cho ñ n khi B o ð i ban d bãi b l này. Các quan ñình th n s c ph c hào nhoáng lui v tư dinh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment hàng các quan ñ i th n và quan tuyên cáo. Nhà vua tương lai sau này s là con trai ông vì ông ñã có cơ may sinh ñư c con trai ñ u lòng. Chính B o ð i ñã ñích thân quy t ñ nh ch n tháng ba ñ t ch c l t n phong con trai ông. giúp vua d n d t th n dân. V vua tương lai m i bi t nói và khi nói là nói b ng ti ng Pháp. Toàn b tri u ñình ñi cách thành n i vài cây s ñ n ñàn t . B o ð i ñư c tùy ý hoãn l i vi c ch ñ nh vào th i gian sau ho c có th ch ñ nh m t ngư i nào khác hay gi ng như vua cha trư c ñây ñ i ñ n trư c khi trút hơi th cu i cùng m i ñưa ra tên ngư i k nghi p. Tr i oi b c. L t n phong k t thúc. B o ð i ñã quy t ñ nh ñi trư c m t bư c ch n ñ ng cùng m t lúc m i tính toán và tranh giành ngôi th cung ñình. còn quan ch c bình thư ng v nhà. Hu bây gi là cu i mùa mưa cũng không ph i th i ñi m t t nh t nhưng ch c là Nhà vua ñã nghĩ ñ n d ñ nh cùng Hoàng h u ñi chơi Pháp vào mùa xuân t i và có l ông mu n ti n hành t n phong con trai ông trư c khi lên ñư ng. c a l phư c mà bình thư ng ch có Nhà vua ñang tn vì m i có quy n ñi qua. m t Th y Sĩ. thêm m t v c nhân Hán h c n a d y vi t ch nho m c dù ngày nay không dùng n a. B y phát súng l nh vang lên. r t thân c n v i Nhà vua. Nhưng ñáp ng ñòi h i c a Hoàng h u Nam Phương. Xưa kia. Hoàng ñ tương lai s l y tên hi u là B o Long. Vi c ch ñ nh con trai m i lên ba làm thái t n i nghi p là m t hành ñ ng chính tr bi u hi n m t s th n tr ng [1]. T t c nh ng nhân v t trang ph c nhi u màu s c. anh em con chú con bác và là ngư i b n tâm giao c a B o ð i và m t ngư i n a cũng là anh em h sau này s là ñ i s Vi t Nam t i Paris tên là Vĩnh L c. Cánh c ng l n dát vàng c a Ng môn. con ñ vua ho c hoàng thân anh em h v i vua. T m t th k nay nư c Vi t Nam ñã ch p nh n m u t la tinh. nhi u màu s c. m i phát m t vía.36 - . theo tín ngư ng Vi t Nam. còn B o ð i v i các chương trình ñi săn ñã d ki n. Tuy v y cu i thành n i. Dù th nào thì trong các l chuy n giao tri u ñ i hay ñăng quang. t tr tri u ñình. t ch c ti c nh y có tám trăm khách ñ n d ñ . ch p tay vái. M c dù B o ð i ñư c nhào n n trong văn hóa phương Tây nhưng ông coi tr ng bu i l t n phong này s ñưa l i cho con trai ông. can gián vua. Dù sao cũng là mong mu n n u không nói là l nh c a chính quy n b o h ñ n u x y ra ñi u b t h nh. t t p trên cái sân lát g ch r ng l n. thái t k nghi p thêm m t v ng hào quang n a. ðây là m t nghi l kín. M t quy t ñ nh do Gia Long ñưa ra cách ñây hơn m t th k . bà Hoàng h u v v i lũ con nh . vì ông luôn luôn mong mu n ñ i m i m t s nghi th c bu n t c a tri u ñình An Nam. bình thư ng hi n ñ i như ông mu n. Sau ñó ñ n lư t các ông th y xem tư ng s ñã xác ñ nh rõ thêm nên ch n ngày nào là ngày t t nh t trong tháng. dân chúng ñ u không ñư c d . B o ð i và Hoàng h u ch nói trư c m t nó b ng ngôn ng c a Voltaire vì ngay c các quan phía dư i kia tuy trư ng thành t ch nghĩa thánh hi n mà cũng b t ñ u b rơi ti ng nói c a t tiên. Ngoài ra dân chúng ít khi ñư c th y m t vua và qu n th n. Văn võ bá quan l n lư t ñ n vái l y trư c B o Long. Năm mươi năm sau Hi p ư c b o h ñây là l n ñ u tiên trong d p t n phong con trai B o ð i làm Hoàng thái t thì s th a nh n c a Pháp m i ñi vào nghi th c. Duy ch có cái m i khá quan tr ng là l t n phong ph i làm vào bu i sáng và do Toàn quy n ðông Dương ch to . B ng vi c qua c a này. Ch m i ba tu i. T i nay vua và Hoàng h u m i khách ăn t i. Riêng bà Hoàng thái h u quay v v i bàn m t chư c. Còn có hai giáo sư n a. Làm sao có th khác ñư c. M t l h i uy nghi nhưng ba năm m i t ch c m t l n. M t quy t ñ nh ñơn gi n. Có m t ñ i ngũ gia sư d y ti ng Vi t cho các con vua. Thái t B o Long có hai ngư i l n ñi kèm ñã ñi qua chi c c a thiêng liêng này. M t tòa nhà n ng n nhưng bên trong trái v i truy n th ng. Nhà vua tr vì ng i trên m t chi c ngai b ng g th p vàng trong gian ñ t ngai vàng ñ i ñ a con vào ng i bên c nh. ð tránh l n x n ông ñã sáng tác m t bài thơ g i là “ð h thi” xác ñ nh tên cho các tri u ti p theo [2] cho ñ n th h th hai mươi. m t Pháp d y d n d n các môn h c khác. m i ngư i lũ lư t ra v . D n ñ u có b n ông quan ñ i th n. c ba ñã nh n tư c hi u Hoàng t . có tr ng trách khuyên răn. L Nam Giao là d p ñ vua báo cáo công vi c tr vì cho Tr i. l i vào chính c a ð i n i hé m .

lên chi c ki u có hai th v khiêng. coi như m t trò gi i trí.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chúc m ng thành công c a s ki n quan tr ng này. Trong sinh ho t gia ñình. Hơn th n a v m t phép t c trong n i cung. Cu c s ng hàng ngày c a c u bé Hoàng t k v ñã b c l bu n t ñơn ñi u. c u ăn m c qu n áo ngày h i ñ n v n an bà Hoàng thái h u T Cung. xưa kia là cung ñi n mùa hè c a vua cha Kh i ð nh. Trái ngư c v i B o ð i trư c ñây ph i s ng xa lánh xã h i bên ngoài ñ n năm lên b y. Hoàng thái h u ng i ñ i các cháu trong căn phòng l n v a làm ch chơi bài v a ng . gi a ñ ng hòm. Bà Nam Phương v a gi ng gi i v a d ch sang ti ng Pháp. m ñ u các chuy n ñi chính th c ra ngoài hoàng thành. không bao gi Vua. Bà m i các c n th n. Hoàng h u và các con trao ñ i trò chuy n v i ngư i h u. Có l bà xu t thân t ng l p bình dân nghèo và vi c hôn nhân v i Kh i ð nh . Các con ñ u không d bu i trò chuy n ho c ch ng i m t lát r i l nh ñi ch khác. ñó Thái t ti p nh ng ñ i di n c a chính quy n b o h và vài ngư i trong s m t v n anh em h ñ n chúc m ng. Ph i bư c nhanh hơn m t chút. tu i cao mà v n t ra ngang ng nh. vua t i v v ch u tr i thì t ph này ñình th n s long tr ng rư c c u vào ð i n i lên ngôi vua n m quy n bính. rương ñ ng ñ trang s c. B o Long còn ñư c nh n l i chúc m ng c a nhà nư c b o h . Tuy nhiên cũng có lúc ñ ñ bu n. Ph m tư c c a c u bu c ph i s ng cô ñơn. khăn ñóng. C u bé trai hi u r ng t nay mình ph i thay ñ i thói quen. các con ông bây gi không ph i s ng cách bi t trong T c m thành. Bà già này s ng trong cung dành riêng cho mình g i là cung Diên Th . nơi anh l n lên cùng v i Vua cha và Hoàng h u. ðó là ki u hôn An Nam. trên b kênh. Thái t B o Long lúc nào cũng m c âu ph c trái v i ý c a bà n i c ñi n hơn. trung tâm thành ph Hu . Tòa ph dành riêng c a Thái t ch dùng làm nơi ti p nh n ph m v t ho c n a là nơi t ch c ngày sinh mà t nay c nư c s ăn m ng. Trong mư i hay năm mươi năm n a khi s ph n và Tr i ñ nh. Ch m i ñó ñơn thu n ch là hình th c. ***** Ngoài nh ng bu i ñ n ch u bà Hoàng thái h u. Không có chuy n ñư c nô ñùa. M i l n ñ n thăm bà n i. tr khi nói chuy n v i Hoàng thái h u. b n bè và c m t s quan thư ng thư cơ m t. m i ñ a cháu ñ u mang ph m v t bi u bà. Trong ñ i s ng xã h i ho c cu c s ng thư ng lưu cũng th . T i ñây Nhà vua quá c ñã b trí m t phòng trình di n sân kh u. nư c Pháp t ch c bu i bi u di n v L’Oiseau Bleu (Con chim xanh) c a Maeterlinck. Nhưng nh hư ng c a bà bi n m t t lúc qua ñư c các cánh c a cung Diên Th m r ng. Coi như quà t ng nhân k ni m ngày sinh. c p m t s c s o. B o Long l n lên cùng v i các em trong khung c nh gia ñình không nói ti ng m ñ trong m t th i gian dài. M c dù có m t th i thanh xuân xáo ñ ng bà v n hi n thân cho nư c An Nam v vang và b n b . sáu th v theo h u và ph i m c nam ph c áo dài thêu. Bà có khuôn m t xương xương. Các cháu ñ n không ñư c ôm hôn mà ph i ch p tay l y bà theo ki u Vi t Nam. ðây còn là bi u tư ng. B o Long ng i cáng. Không ñư c làm gì n u không ñư c ngư i l n cho phép và ch d n. các ñ g cũ k . Ngôi nhà l n m r ng c a các phòng ñ y b i b m cho lũ tr . Các cu c ñi thăm bà Hoàng thái h u ch y u là hành vi qui ư c B n tr r t chán ch mong chóng ñ n gi v . Cu c ñi thăm này như m t cái d u ngo c ñơn coi như làm b n ph n ñ i v i truy n th ng do bà Hoàng thái h u ñ i di n. qu n l a. nơi có nhi u bi t th xây d ng theo ki n trúc thu c ñ a. Trong ngày k ni m ngày sinh l n th b y. Sau này khi Hoàng thái h u th y r ng chúng ñã bi t răm r p nghe l i ngư i l n bà m i cho chúng ñư c t n mát ch y chơi kh p chơn trong cung. vì chúng không quen v i cách nói dài dòng c a ngư i l n trong cung c m và chúng không hi u ti ng Vi t. Bà có ý ki n vi c này vi c n trong tri u và c công vi c c a nhà nư c. Ngư i xem ñ u hài lòng. Bà ham mê c b c nh t là m t chư c như nhi u bà m nh ph khác. T nay c u ñư c hư ng m t s quy n dành riêng cho vua: có nhà. m t bông hoa c a s ph n. Chúng như l c lõng trong các ngóc ngách xó x nh. Xe ôtô mang c vàng . v ch ng con cái ñ u nói v i nhau b ng ti ng Pháp. Trong khi ch ñ i ngư i l n nói chuy n.vua cha c a B o ð i . chúng tha h ăn hoa qu và hàng núi k o bánh ñư c chu n b s n cho chúng. B o Long m t mình ñ n ñó. Bu i di n th hai t ch c tu vi n dòng C u th cũng g n khu ngư i Âu. n c trung thành v i t c l truy n th ng. thư ng là l a và ñ sơn mài. T t c gia ñình Nhà vua. M i l n ñ n. Bu i công di n ñ u tiên t ch c trong cung An ð nh. Mua quan bán tư c nhi u khi di n ra quanh bàn m t chư c.là m t s tình c . th ñ ng c a c u ch hơn c u vài tu i. Chúng tung tăng vui v như xem h i. Ngư i b n thân nh t là ngư i h u phòng. Chúng ñi ra ngoài các b c tư ng thành ñ tham d các l nghi do ngư i Pháp t ch c. M t cung ñi n n a là nhà h c dành riêng cho Thái t nhưng xây cao trên tư ng thành. B o Long v n không r i kh i ch hi n nay trong T C m thành. Sau ñó là bà già “hít” trán m i cháu. Bu i di n ñ u tiên thành công. ñúng hơn là ph riêng. nhân d p này r i kh i T c m thành ñ n khu ph Tây. các bình phong. Cung c a Thái t B o Long cách cung Diên Th c a Hoàng thái h u vài trăm mét. Cu c trò chuy n b t ñ u gi a bà Hoàng thái h u và con dâu vì Hoàng h u Nam Phương bao gi cũng ñi v i các con m i khi ñ n v n an bà. Bà ng i trên m t chi c gh bành r ng. ðó là m t tòa nhà bên ngoài hoàng thành.37 - .

gi gìn như ngư i l n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thêu hình con r ng ñ x ch trư c c a tu vi n. C u ta m c chi c áo g m ki u c màu da cam s m. m t tái nh t r i nhưng v n ñ ng v ng. ðã hi u mưu mô hi m ñ c c a ñình th n. có ngư i ch huy cu c săn. Các v hào nhoáng c a tri u ñình c a các b tôi. ð chơi c a c u ta cũng hi n ñ i. Chính B o ð i ñã ñích thân k l i nhi u l n câu chuy n kinh kh ng này cho các con nghe. Ngư i ta còn kính ph c ông mãi. ph n l n nh p c ng t Pháp. m t phi công có tài. dù ph i ñi bi t x và nh ng thay ñ i ñ t ng t trong cu c s ng. ăn m c ch i chu t. khăn ñóng và áo dài. . Ông thư ng ñưa tôi ñi trên thuy n ñua c a ông. ð u năm. ñánh ñòn roi mây bao gi cũng ñ l i nh ng v t h n. vua ng i b t ñ ng trên ngai vàng ph i ñón nh n nh ng l i tung hô v n tu . Ông th y d y ng a ñ ng viên khuy n khích. c u bé xoay ngư i cho ng a phi nư c ñ i. Nam Phương b t con ñ n m t mình trong m t căn nhà g n tư ng thành su t b y ngày không cho v nhà như ñi ñày. cho con bi t qua các c m xúc m nh và qua ñó càng có thêm uy tín. Hơn là cái phát vào ñít. Luôn luôn có cái gì khác thư ng ông. Thay vì dùng tr ng ph t b ng roi v t. có ñoàn săn thư ng tr c. V v n ñ này có m t câu chuy n làm cho h run s . nhưng v n xa cách m i ngư i. Như vua T ð c khi ch t do không có con trai nên ñã ch ñ nh ngư i con trư ng trong ba ngư i con nuôi và giao vi c tr vì cho hai quan ph chính. T m vóc c a ông. t t c ñ u gây n tư ng cho c u con trai c a ông”. Cu c s ng c a B o ð i ít nghi th c hơn so v i nh ng năm m i c m quy n. ña tài: m t thi n x . thăm các tàu ng m. Có v hơi bu n. Theo l thói h ph i nén mình không bi t ñ ng lòng là gì và “b t ñ ng” nghĩa là không ñư c hành ñ ng ph n ng ngoài khuôn phép. ñó là nh ng d u hi u c a quy n uy. Thêm m t cái m i n a. ðó là hoàng tri u cương th trên cao nguyên Buôn Ma Thu t. M t vài l n ông ñưa con trai lên. [1] Vi c ch ñ nh không ph i là tránh ñư c h t m i s lo l ng. ph ng ph u như tr con. tr nh tr ng d t khoát. ý th c tr ng danh d . các quan ph i rút lui. B o ð i ñư c hư ng “ñ t phong” như m t công qu c.. ñ ng này h l i quay xu ng ñ ng sau ngư i m i ñ n và l p l i l i tung hô không d t. Không th y lúc nào m m cư i hay bĩu môi. ðó là m t nhân v t ñư c m i ngư i bi t ñ n. H còn ra ngoài tr i t p luy n. Nh ng b c nh v th i ñó còn l i ñ n nay bao gi cũng cho bi t B o Long lúc nào cũng nghiêm ngh . Hoàng t B o Long chơi th thao. Vài ñòn roi ñánh vào mông ñít. T i ñây ngư i Pháp t ch c cu c săn l n và hoàn h o cho ông. [2] Báo Indochine (ðông Dương). m t hình ph t c ñi n nư c An Nam và vua cha ngày xưa thư ng xuyên ch u tr n. c u bé lúc thì ñi m tĩnh. M i ngày hai tay víu ch t vào hai tay n m c a yên ng a. mũ mi n n m ñá quý. ðáng l sau khi nghiêng mình cúi l y. Ông có m t ñ i thuy n nh trên sông Hương và nh t là tôi không th không có n tư ng v ông trong các l nghi chính th c. bi n minh h t hành ñ ng c a ông. B o Long thích ñơn ñ c. tính nghiêm ng t. c u ta không thích các môn chơi huy ñ ng nhi u ngư i. Nhà vua ki t s c d n. Ông luôn luôn v n ñư c ngư i ñ i kính ph c. Hai ông này ñã tru t luôn vua m i l p và b ñói trong ng c t i r i l p em c a vua ñã quá c nhưng th y ñã quá l n (23 tu i) khó b thao túng nên hai quan ph chính l i ph tru t luôn ñ ñưa ngư i em lên ngôi. Trong th thao. vua v n ph i ng i im không ñ ng ñ y ñ kh i m t ñi tính cách thánh s ng. Nhưng cu i cùng ông này cũng b ngư i Pháp b t ph i thoái v . khi n ngư i ta thông c m tha th h t. ñư c tâng b c. Thái t B o Long r t thích cư i ng a. Chính B o ð i cũng hoan hô khen ng i. ngày 18 tháng 3 năm 1943. Qu là vua t ch t mà không ph i ñ ai x và cũng không m t m t gi t máu. Hoàng h u Nam Phương làm m i th ñ d y d con cái trong s tôn tr ng các giá tr nhân văn l n: ñòi h i kh t khe v trí tu . C u ta tu i nh nhưng ñã có dáng trang nghiêm. Vi c này ñư c coi như cu c cách m ng trong ð i n i. cương v c a ông khi n ông ph i gi m t kho ng cách nh t ñ nh v i các con. Nhà vua v n ng i th n nhiên. M t hôm ñình th n quy t ñ nh ph vua mà không ñ máu.38 - . M c dù ñã cương v chính th c. Bây gi B o Long tâm s : “Th t là bu n chán và ít trò chơi? Bà cư x v i con trai như m t ngư i m yêu con và g n gũi. Ngày trư c các Hoàng t k nghi p gi i trí b ng suy ng m v tư tư ng Kh ng T ho c v ý nghĩ cu c s ng b ng cách ng m nhìn h Tĩnh Tâm trong vư n ng uy n.. D u n vào cơ th và tâm h n. Th h vua chúa m i ho c th h các Nhà vua tương lai cơ ñ ng hơn. T tu n báo Indochine (ðông Dương) th t lên: “Th t hi m khi th y m t v Hoàng t m i 7 tu i mà ra v trang nghiêm ch ng ch c ñ n th !” [3]. ñ u chít khăn vàng ñàng hoàng bư c xu ng ñ u tiên. Th c t là hàng ngày ông th p hương th cúng t tiên. Ch ng nào tung hô chưa h t. lúc thì cáu k nh ñôi khi còn b d a ñánh roi mây. ñư c tôn tr ng ti p ñó là ñi d l khai gi ng năm h c các trư ng h c. ch sau ba ngày vua băng hà.. Cu c mưu ph n thành công. lòng dũng c m. [1] Cũng theo cách này B o ð i có tên là Vĩnh Th y. Ngày nay B o Long nói v cha mình: “ðó là m t nhân v t huy n tho i. ôm p chi u chu ng nhưng không t ra tôn tr ng ñ c bi t và không xa lánh”. dù tr i qua nhi u cu c chi n tranh.. theo truy n th ng. B o ð i có nghĩa là b o t n cái vĩ ñ i ñư c ch n trong d p l ñăng quang. các c ki u.

ð n bây gi Buôn Ma Thu t ngư i ta còn lan truy n tin ñ n ñó. nơi di n ra các bu i ch u hàng ngày. h ñã s ng trong th i kỳ chi n tranh th gi i th nh t 1914-1918 ñã ñư c nghe k v nh ng ngư i tình nguy n Vi t Nam ra tr n. sơn th p vàng óng ánh. l ng l y. th c ra do m t anh ch ng ghen tuông nào ñó ñã làm ông b thương. Năm năm sau Nhà vua báo s ñi Paris tám tháng. H i ñ ng này t p h p quan thư ng thư. m t ngư i ñàn ông tên là Nguy n Ti n Lãng luôn luôn ñi theo bà và giúp bà trong các ho t ñ ng ñ i di n. Nam Phương n ng tai không nghe ñư c l i phát ra v i cư ng ñ âm thanh bình thư ng nh t là khi nh ng l i l ñó không ñư c khúc chi t. H t X. hình nh thanh bình mà ông s c ng hi n cho dân Paris. Trái l i B o ð i còn hy v ng có cơ h i m r ng n n t tr cho An Nam. ñ ñư c d th hơn. quang khác.. Th c t ông là thông ngôn. trư c ngày lên ñư ng ñi Pháp B o ð i quy t ñ nh lên ti ng. Không có ngư i Pháp nào d . v chi n th ng và cu i cùng h ñưa ra nh n xét ph c p chi n tranh cho m t ngư i còn ñ nuôi s ng vài ñ ng bào.. t t nhiên có c Hoàng h u Nam Phương. phát ph n thư ng cu i năm t i các trư ng. Nhà vua ñưa m t nhìn nh ng hình cu n ñiêu kh c trang trí gian nhà r ng. Có c th y tám mươi nhăm c t b ng g t ch. hai con cùng ñi nhưng theo B o Long k l i nh ng lúc y quá hi m.. Tr l i hi p ư c 1884. ông chưa có d p tr l i Pháp. Ông Lãng làm vai trò ngư i nói l i. Ông ng i trên ngai gi a r ng c t.Nh t mà chi n tranh ñe d a toàn châu Âu: Trên bàn có hai t báo hàng ngày ñ u ñăng chân dung Hitler trang nh t. M y tháng trư c. Nh ng gi i h u trách Pháp cũng th y chuy n ñi hơi dài. kém m ch l c. các quan thư ng thư không lo h cho chính ph b o h . t sau chuy n tr v nư c n m quy n bính năm 1932. Không ph i chi n tranh Trung . ñ t m r i kh i khung c nh tri u ñình. bên ngoài câu chuy n th thao hay phiêu lưu tình ái B o ð i ñi chuy n này là chuy n th tư sang Pháp và ông tính trong chuy n ñi này ông s tranh th ñư c m t vài s a kho n nào ñó ñ i v i th ch không ph i là ñ c l p thì cũng là m r ng t tr ho c n u không thì ñơn gi n ch là tôn tr ng các ñi u kho n ñã ký trong hi p ư c năm 1884. H không th hình dung r ng ngư i Pháp ðông Dương cũng b thi t h i khi chi n tranh bùng n . Nhưng lý do s c kh e là không ai có th bác ñư c và m i ngư i có th thông c m. H cũng ch ng lo gì cho chính h . M t vài l n bà ñưa m t. T i ñi n C n Chánh.. Ông nói ít làm không khí trang nghiêm thêm. M t tai n n ngu ng c. ra h n ngoài ñ quan sát ph phư ng có các công ch c l ñ u o i. cũng mu n ñi ñây ñi ñó. Các quan thư ng thư ñang ng i bàn v chi n cu c. Bà ñi d l khai gi ng năm h c. M c dù nhà nư c b o h h a h n nhi u l n. các bác sĩ ñ u nh n th y r ng v t thương b vôi hóa kém h khuyên nên ñi Paris. Ngư i ta nói là m t tr n ñá bóng hay m t chuy n ñi săn nhưng có k t c c b t h nh. M c dù bà s ng khác các bà v vua các tri u trư c. Bà thư ng ñi ra kh i T C m thành r i ra kh i ð i n i. g n gũi thân tình. L n này không h p bàn v ngân sách mà v chi n tranh. Cu c chi n tranh còn xa ñây l m m c dù có lúc cô vú c a B o Long kêu lên: “Như ñ qu ” khi ch tay vào t báo. M t s c n th n cho r ng vì Nhà vua lao theo m t tr n thi ñ u th thao khác hơn là ñi săn nên vua b tr o chân. thoát ra kh i gi c mơ hào nhoáng và b i b m. Thư ng ngày ông ch nói m t cách tho i mái v các cu c săn bò r ng hay các thú vui ñam mê c a ông như ôtô. Tin ñ n bao gi cũng dai d ng. tráng l . B t ñ u t năm 1936. B o ð i ch y u nghĩ ñ n cu c thăm Pháp s p t i. bà cũng mong ñ i chuy n ñi này. không ph i là không thích thú. ðây cũng là trư ng h p hi m hoi. ông mu n không còn c n ñ n ba ch ký c a quan ch c Pháp m i ñư c ban thư ng huy chương giáo d c cho các th y giáo An Nam hay mu n thay l p m i cho xe ôtô cũng ph i có ch ký c a viên thư ng sĩ [2]. Ông tư ng tư ng. B o ð i ít khi d cu c h p th o lu n kéo dài khi n ông chán ng y m c dù di n ra trong ñi n C n Chánh trong gian ñ ngai vàng. . Các quan thư ng thư t ra bình tĩnh hơn.. quang này l i X. Vì n u Nhà vua mu n ñi thăm cơ ngơi m i t i Cannes thì có th giúp ông ch a kh i v t gãy xương chân hai năm trư c trong m t cu c ñi săn Tây Nguyên. máy bay hơn là chuy n chính tr . Bà luôn luôn ñi th ng ngư i l i d ng chi u cao c a thân hình và dáng v ch ng ch c. và nh c nh nghĩa v Hoàng h u. M t chuy n ñi nhi u l n ñư c tranh cãi và bác b . Nhi m v chính là so n th o công văn thư t . Nghe tin cu c xung ñ t b t ñ u. V tai n n này làm n y sinh m t s tin ñ n. không ph i phiên d ch mà nói l i cho bà Hoàng h u hi u ngư i ñ i tho i nói gì v i mình. Hoàng thái t s cùng ñi. Bà không s ñi ra ngoài cung. báo chí ñ i l p ñã thi nhau lên ti ng: “ði v ng lâu ngày ch ng t rõ ràng ch c trách làm vua c a ông B o ð i ch ng ích l i gì” [1].39 - . v nh ng chi n hào. Nhà vua ñã ñi u tr Sài Gòn và cũng nhân d p ñó l n ñ u tiên ông khám phá th ph x Nam Kỳ.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 9 Daniel Grandcleùment H i ñ ng Cơ m t v n chưa bàn th o xong.. ðó là m t thư ký riêng. Ông ch n th i ñi m ñ phác qua thành t u c a tri u ñ i ông tr vì và nói v chuy n du hành s p t i. Chưa ph i lúc n i d y kh i nghĩa nhưng cũng không th ng i yên mà quan sát. Dù th nào ñi n a. có khu ph Âu ñ p ñ và sông Hương thơ m ng. ch nào cũng có m t. Không ai tư ng tư ng ra chuy n l i d ng chi n tranh ñ tháo ách ñô h th c dân Pháp.

chính ph . B trư ng Thu c ñ a ñ trình bày th ng v i ông ta không qua trung gian là chính quy n b o h . có vai trò ñ a phương trong khuôn kh xã. M t con ngư i dũng c m. khoác lác trong các màn trò. [1] CAOM. Ngoài ra cũng vì cái ñó mà vua cha Kh i ð nh trư c ñây ñã g i ông sang Pháp du h c b t ch p t c l truy n th ng mà các tri u vua trư c ñã theo ñu i m t th k nay. V y là ông ph i bênh v c cho nh ng yêu sách c a ông ñưa ra. Trong nh ng năm còn tr . ñã ph i chu n b m t bài phát bi u ông s ph i ñ c Paris. Trong s nh ng ngư i tr tu i n i tr i bám l y ông nh ng ai là b n bè thân thi t nh t? Ch c h n là hoàng thân Vĩnh C n nhưng anh này cũng ch là m t anh h vui tính. t c l truy n th ng. M i th ñ u ñư c chính quy n b o h chăm chút làm h i ông. quan l i. Tình hình này không th kéo dài. ñư c kh ng ñ nh th t s là có. không sinh chuy n r t có th b nh ng hương v ng t ngào và nh ng quà bi u làm hư h ng. Có th c m nh n này không ñúng. nhưng ph c tùng kính tr ng. Ông ta là m t ngư i không h có sáng ki n v b t c chuy n gì. và không th xâm ph m c a tri u ñình ch là nh ng v ti u nh c k ch. Hàm Nghi ch là m t ñ a tr khi nghe theo Tôn Th t Thuy t r i b kinh thành kêu g i sĩ phu n i lên ch ng Pháp. Cu c ñ i c a ông như ñã ñư c th y trư c. M t vài c v n c a ông có tinh th n ñ c l p nh t. Duy Tân cũng ch là m t thi u niên ng m theo Tr n Cao Vân mưu tính ñ i s . Ngư i ta d y ông bi t hư ng th cu c s ng và ch c ch n ông có khi u ñ làm vi c ñó. phong s c cho thành hoàng. r ng ông s ñòi m t cách r t l ñ . tr thành thành hoàng sau khi ñư c nhà vua phong s c cho phép dân làng th cúng. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. và vai trò duy nh t c a ông ta là duy trì nh ng quy n h n liên quan ñ n l nghi. gi v hay th t s . Ngư i ta ñã th y nh ng tháng ñ u tiên tr vì hoàn toàn do nhà nư c b o h s p ñ t trư c. Ch c ch n thành ph n H i ñ ng thư ng thư (t c n i các chính ph ) cũng như th .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment V y B o ð i mu n g p Georges Mandel. Thư c a S M t thám Trung Kỳ g i S M t thám B c Kỳ. Tuy nhiên ph i th a nh n B o ð i ñã ñư c m t cư ng qu c thu c ñ a nhào n n t bé. Nhưng nư c Pháp ñang s d ng b máy tri u ñình và chính ph Nam tri u ñ che ñ y b máy cai tr tr c ti p c a Pháp Vi t Nam. H ch thay m t cho m t nhà nư c trong truy n th n tho i. binh sĩ và các quan l i h t th y ñ u vô d ng. [3] Các thành hoàng là nh ng sĩ phu. r t khôn ngoan ñ Pháp tr l i cho tri u ñình thêm m t chút quy n hành. Chãn dung m t con ngư i b nh hư ng quá l n c a nh ng ngư i mu n anh ta như th . [2] H i chuy n Merry Bromberger. không có ý chí rõ r t.40 - . Hình nh c a Nhà vua qua báo cáo chính th c và nh ng câu chuy n riêng tư c a gi i quan ch c thu c ñ a là hình nh v m t chàng thanh niên t t b ng. Nhưng B o ð i thì không. khư c t m i c g ng. nh ng ngư i có ti ng tăm. . B i c nh. nh ng nhân v t gương m u nào ñó mà h i c ñư c thi v hóa b ng huy n tho i trong s cách bi t không gian và th i gian. quy n ñ c xá. hành vi và c ch tư ng trưng ñ u càng quan tr ng trong lúc không có gì khác. Trái l i. ban ph m hàm và truy t ng [3]. ch c h n nh ng ngư i ñáng t hào nh t. bi t r ng b n thân Nhà vua và b tôi c a ông ñã m t m i v s vô trách nhi m c a các nhà ñương c c b o h . Vua ch là ông th y d y vũ balê. Ông B trư ng Thu c ñ a ph i bi t r ng Nhà vua. tháng 5 năm 1955. không m t s ph n kháng hay ng o m n nào x y ra. quy t c n ng n . Paris-Presse (Báo chí Paris). tránh ñ ng ñ . gi i thích cho chính ph Pháp ch không ph i cho nh ng ñ i di n chính ph . m t k cò m i hay khoe khoang. M t tàn tích c a truy n th ng tách r i th c t Nghi th c.

Karachi. Sau này nư c Vi t Nam không ñòi thu h i cung ñi n x Provence này trong lúc ông ta bi n tài s n c a nhà nư c thành s h u riêng. Báo chí nh t là báo chí thu c ñ a ñã tâng b c quá m c và vui m ng th y ông tr l i thăm Pháp. thích ñi thuy n y-at. qua Bangkok. V i ngân sách c a tri u ñình An Nam. ðây là lâu ñài ông m i mua. C m i ño n ñư ng l i t ch c ñón ti p có ñ i quân danh d b ng súng chào. m t giai ño n chưa t ng có trong biên niên s An Nam ñã ñư c th c hi n nh có vai trò thúc ñ y c a B o ð i. Tunis và cu i cùng là Marseille. Còn Nhà vua m c ñ tr ng n i b t trư c ñám ñông quan ch c ra ñón ñoàn. Có bình thư ng chăng? Không hoàn toàn như v y khi có Nhà vua xu t hi n như m t con ngư i thi u nghiêm túc và phù phi m m c dù tác gi các bài báo ñó không thi u thi n chí. Hàng xóm c a ông là Hoàng t x Galles nư c Anh. Làm sao không th mua ñư c m t dinh cơ xa x l ng l y như th [1]. ð n gi phút cu i cùng B o ð i quy t ñ nh ñ bà Hoàng h u và các con ñi tàu bi n còn ông ñi máy bay. Trong phòng làm vi c c a B Thu c ñ a ph Oudinot. là m t thú chơi riêng c a vùng này. Lũ tr thích thú ñư c r i kh i hoàng thành chán ng t. B y gi vi c ñi l i gi a Hu và Paris có m t chi c máy bay Dewoitine ñ m nhi m. Calcutta. Báo chí còn xúc ñ ng v tin Hoàng h u Nam Phương cũng s ñ n Pháp “m t bà hoàng tr và ñ p tuy t tr n”. ph i g i là cung ñi n m i ñúng. t t c ñ u nghiêm trang. nhưng ngư i cu i cùng là gia ñình m t nhà buôn ôtô tên là Neubauer. Rangoon.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 10 Daniel Grandcleùment Nhà vua và ñoàn h giá r i Hu tháng 5 năm 1939. ðan M ch. Cũng có th có c ñánh b c n a. B o ð i ñi còn ph i ch ng “can” khi xem k tòa lâu ñài ñã mua b ng cách g i thư nhưng r t h p v i s thích c a ông. duy nh t ch có B o ð i là ch s h u dinh cơ này t a l c lưng ch ng Californie m t khu ph sang tr ng Cannes. Nh ng ngư i hàng xóm thì th ñ c r ng ngày nào v Hoàng t n cũng di u hành trên cây thánh giá nh ñ ng trư c ba con voi tr ng. Ngư i vi t tin v t trên báo bình ph m: Hơn là m t lâu ñài. Khi ñi qua c a Ng Môn l n ñ u tiên lũ tr v a ñi v a quay ñ u l i nhìn b c tư ng cao s ng s ng c a tòa thành. Nhà nư c b o h t n nhi u công s c. Trong phòng ñèn chùm hình c bi n b ng ch t gi ñá hoa treo tư ng hi u sáng m t ki t tác c a ngôi nhà ñó là qu y rư u do h a sĩ Jean-Gabriel Domergues bài trí. Các quan ch c ñ i ñón ông. T tr hay b o h không ph i là v n ñ trong chương trình ngh s .. lâu ñài. B o ð i không có ý mu n lao vào nh ng chuy n kỳ qu c như th . Tòa nhà ñư c m t quý t c Anh xây kho ng năm mươi năm trư c ñây. Tuy v y v n ra v oai phong l m li t. khăn tr ng cài túi ng c. Liban và Tunisie. Sau này B o ð i ti t l cu c h i ki n ñã di n ra trong tình hu ng bi hài.41 - . L kh i hành kém huy hoàng hơn. B o ð i th t lên: “Ôi! ðư c tr l i ñ t nư c ñ p th ?”. T i tr s chính ph . ti n b c ñ tôn thêm ông vua tr . ðây là m t dinh cơ ñ p. ông Georges Mandel ñ i Nhà vua ñ n. Nhưng h chí là thuê trong th i gian ngh hè ñây. trang trí phong phú p nhi u ñá c m th ch t ñ i s nh ñ n phòng nh nh t khi n nhi u nhà báo ñ n thăm lâu ñài ph i ng c nhiên. Sòng b c Palm Beach chân ñ i Californie mà ông có th ñi b ñ n. ñông ngư i tùy tùng. Ngư c l i. Quy mô to l n ki u cách khác thư ng. ñi u ñó x ng ñáng ñư c thư ng [1]. Beyrouth. V l i dân thành ph Cannes còn nh l i trư c ñây tòa nhà thư ng ñư c Maharadjah (Hoàng t ) n ð Porbandar ñã có thói quen thuê . Còn l n này ñoàn tùy tùng xem ra kém b nh bao hơn. ñ i s quán Pháp t i ñây huy ñ ng ñám ñông dân chúng t t p hai bên ñư ng hô: “Hoàng ñ v n tu !” Máy bay h cánh Marignane. B o ð i tho t ñ u ñi trên m t tàu vi n dương sau chuy n sang thông báo h m có hai tàu h i quân ñi h t ng. B o ð i ñã mua l i toàn b . Không ai ng c nhiên th y gi a các bu i ph ng v n B o ð i thư ng b ng t quãng vì nh ng vi c chu n b ñ t ng t cho m t tr n ñ u qu n v t hay vì ông ngh sĩ Nam Kỳ Jean de Beaumont m i ñ n ch nói v áo t m và b bơi ñ chu n b cho Hoàng ñ B o ð i ñư c hư ng nh ng bu i ngh cu i tu n t i m t lâu ñài tuy t ñ p nào ñó n mình trong cánh r ng dày thư ng g p d c con ñư ng ñ p c a nư c Pháp [2]. phó t nh trư ng ñ i di n b trư ng.. V Hoàng t tr này ñã ñánh vào trí tư ng tư ng c a dân ñ a phương b i s hoang phí c a mình. ch c th ! Cũng có th là quà bi u c a nhà nư c b o h . Tòa bi t th t ra hoàn h o ñ c p v ch ng Nhà vua tr này trú ng . Sau b y năm. Xe ñi v hư ng lâu ñài Thorenc trên Cannes. các vua Th y ði n. . Chuy n du hành ñúng là m t th thách trên nhi u m t. Cu c ti p ki n t t ñ p nhưng ñã quá mu n ñ i v i th i cu c. Ông ch n Cannes vì yêu thích th thao. Cu i cùng ñ n tháng 4 năm 1939 ông m i v Paris trú ng t i ngôi nhà riêng c a ông ph Lamballe. Như v y trong quá trình th o lu n hai ông mu n ñ c l i nh ng ñi u kho n c a Hi p ư c b o h ký năm 1884. Tráng l . l ph c màu s m. ñ ñ c qu y rư u. t nh trư ng. M t chuy n ñi xa dài ngày. Năm ngày ñi ñư ng trên chi c máy bay mang dòng ch Ville de Beyrouth (Thành ph Beyrouth) có t ng thư ký hãng hàng không Pháp Air France tháp tùng. tin t c v cu c chi n tranh ñang ñe d a châu Âu ñã l n át các v n ñ c a nư c An Nam xa xôi. như ñã d ki n. B y năm v trư c khi t bi t m u qu c tr v . m t trong nh ng tòa nhà ñ p nh t b bi n mi n Nam nư c Pháp. mà chính ông cũng không rõ t ng di n tích là bao nhiêu. Xiêm. Tripoli.

ngư c l i ông lo l ng v vi c phòng th ðông Dương. L n này vì tình hình căng th ng nên bà b r t nhi u cu c thăm thú l tân t i nhi u nơi d ng chân như lúc ñi. Sau ñó B o ð i ñi ch a tr chân. Sau chi n tranh s tính. Trái l i. Ông B trư ng Thu c ñ a v n là Georges Mandel. M t l n n a. Sau ñó vài dòng cho vô s l i c m ơn. Lá thư. Như báo chí nói. và dĩ nhiên ñ t dư i quy n quan th ng s . trong m t ño n khác trong thư ông mong mu n tri u ñình có ngân sách t qu n. ñó có quan Th ng s thay m t cho tri u ñình [7]. Nhưng nh ng vũ khí ñó ch s n sàng ñưa xu ng tàu sau khi ký hi p ư c ñình chi n năm 1940 gi a Pháp và ð c. Quan ch c này s ñ m nh n vi c liên l c v i tri u ñình trong m i công vi c liên quan ñ n cai tr ngư i b n x . t i B Thu c ñ a không l y ñâu ra văn b n c a b n hi p ư c t i t này mà không ai bi t c [3]. M t nhà máy l p ráp máy bay ñã ra ñ i g n Hà N i nhưng cũng quá mu n r i. Tuy nhiên chương trình ngh s cu c ñi thăm Pháp v n ñư c tôn tr ng. Nhà vua g p rút chu n b v nư c v a ñúng lúc trư c khi chi n tranh th gi i bùng n . sau khi nh n b c thư c a B o ð i. nh ng cu c g p ng n ng i v i ông B trư ng ñã ñ l i n i ni m cay ñ ng cho B o ð i. Sau chuy n ñi Pháp tr v . ti n ñư c b c ñ mua s m b i vì trư c ñ n nay ch c n Nhà vua t bày ý mu n là th qu tri u ñình xu t ti n qu ra th a mãn nguy n v ng ngay. tr l i: Không. làm lá thư n ng thêm. B o ð i ñ ngh c m t quan ch c c a tri u ñình bên c nh Th ng s B c Kỳ. d ng c và ngư i qua ng B c Kỳ ñ ti p t cho quân ñ i B c Kinh. ông b t ñ u hư ng m t thú vui m i mà nh ng năm sau này ông còn ti p t c ñam mê. Ch là chuy n nh . Ch c h n ñây là m t cách ñ t nay m i chi tiêu cá nhân dù r t khiêm t n c a ông không còn ph i ph thu c vào chính ph b o h . ði xa hơn n a. ñ t ti n chơi và th ng ván ñ u tiên cũng khá ñ ti n t u m t chi c Citroen 6 xilanh. Mãi v sau này ngư i ta m i tìm ñư c trong văn kh c a B Ngo i giao. L n này chi c xe này là c a riêng ông khác v i ph n l n tài s n khác là quà bi u hay ti n c a tri u ñình b ra. ph c v cho nư c Pháp. Nhà vua t tay vi t. Ông Mandel t ra ít quan tâm ñ n văn b n hi p ư c cũ. Thư có ñóng tri n qu c huy tri u ñình An Nam. T t c ñư c vi t v i l i l thô b o. Nhưng th i gian trôi ñi và cu c chi n tranh có nguy cơ bùng n ñ n nơi m c dù B o ð i và Nam Phương ñang say sưa hư ng th cu c s ng Pháp v i các thú vui giao ti p và th thao (ch y u B o ð i h c lái máy bay) thì cũng ñã ñ n lúc ph i quay v nư c. Cũng may là tr i ñã sang thu. “B t lu n tình th ra sao chúng tôi s luôn sát cánh v i nư c Pháp ñ b o v s sinh t n c a chúng tôi ñ ng th i b o v lý tư ng c a văn minh và công lý”. M t phái ñoàn ñư c phái ñi Washington ñ ñ t mua và tr ti n các vũ khí M ch th ng v ðông Dương. ð qu c M t Tr i M c c t quân ñánh Trung Qu c t hai năm nay và nhi u xe ôtô v n t i. dù ch ng ñư c bao nhiêu. rư m . Tho t ñ u ông ñi u tr Cannes. Cu i cùng báo chí ch nhìn ñó m t minh ch ng cho quan h t t ñ p g n bó hai nư c An Nam và Pháp. Báo chí ti p t c nh c ñ n trong cu c chi n tranh th gi i 1914-1918 ñã có hàng v n thanh niên tòng chinh và hy sinh cho nư c Pháp. Chưa ph i lúc. M t t báo vi t [6]: “Mai kia s có hàng v n ngư i An Nam ch m t l i kêu g i c a Hoàng ñ s l i nô n c ra tr n”. máy r t kh e. M t c i cách nh bé ch ng có tác d ng gì l n nhưng cũng ch ng t Nhà vua có m t ý tư ng mơ h v b n ph n mình và m i quan tâm c a ông không ph i ch chuyên v chuy n ñi săn hay phiêu lưu tình ái. l i huy hoàng do nhà nư c C ng hòa Pháp dành riêng cho m t ông vua không có quy n hành. ông bày t s lo ng i v tình hình B c Kỳ.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Th t không may. không rào trư c ñón sau. ðây là l n ñ u tiên ông b ti n túi. m t b c thư như m t nét nh c l c ñi u trong dàn hòa âm th n ph c dư ng như làm ông r t thích thú. Nhà vua mu n tr v v i th n dân ñ ñem uy quy n c a mình. Cu c h i ki n ñã kéo dài nhưng riêng vi c ñi tìm văn b n cái hi p ư c “khó tìm” kia còn m t nhi u thì gi hơn nhi u. Nhưng là do sáng ki n c a riêng ông. Các cu c th o lu n chính tr như ngư i ta th y di n ra nhanh chóng và ít trót l t nh t. Theo hi p ư c b o h Nhà vua không có quy n l c gì v i mi n B c. ði u làm cho ông B trư ng quan tâm ñó là Nh t B n ñ ng minh c a ð c ñang uy hi p ðông Dương. Ngư i Nh t c nh giác ñ phòng và ch ng máy ch c không ch u ñư c n a h h t i h u thư ñòi ñóng c a biên gi i. “ð i v i chúng tôi ñó là v n ñ th di n s có l i v m t tinh th n m t cách rõ ràng” [8]. ðó là b a ti c ñi n Elysée do T ng th ng Albert Lebrun ch to .. r i v Vichy và Aix-les-Bains. sóng yên b l ng không như ba tháng trư c ñó. Ph i lên ñư ng nhanh ñ kh i b m c k t Paris. Công trái m năm 1938 thu c ñ a ñã b t ñ u ñ n h n ph i thanh toán. l i long tr ng. Sau tr n mã c u cu i cùng Touquet [5]. M t l i t ch i th ng th ng và d t khoát:. Trong m y tu n ñó. C n lưu ý r ng cu c h i ki n quan tr ng này gi a m t v Hoàng ñ ñương tr vì v i ông b trư ng c a qu c gia b o h ñư c d ki n trong mư i lăm phút! Hơi ng n? Ch c ch n là nó tương x ng v i t m quan tr ng c a ngư i ñ n xin h i ki n và ông b trư ng. ðây cũng là m t vi c hi m th y. như thông l b t ñ u b ng m t l i tuyên th trung thành v i “nư c m ”. L n ñ u tiên ông bư c chân vào sòng b c. Các vũ khí ñó v n bên ngoài ð i Tây dương [4]. Không khí Paris vào mùa xuân kỳ c c y không thu n l i. Còn l i nghi th c và l ti t Hu và nghi th c Paris... Cũng như lư t ñi.42 - . lúc v bà Hoàng h u Nam Phương l i ñi tàu bi n vi n dương v nư c. ðã sang m t trang s m i.

[2] Tribune de France (Di n ñàn nư c Pháp). H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Tuy nhiên Nhà vua cũng ch ng ph t lòng v s khư c t ñó. [3] H i chuy n Jacques Sallebert. y ban ñình chi n Vichy Wiesbaden không ch p nh n vi c giao hàng. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. báo Combat (Chi n ñ u) ra ngày 15 tháng 10 năm 1946. [1] Les Annales coloniales (Biên niên s thu c ñ a). Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. ngày 28 tháng 8 năm 1939. và xin l i vì ñã ch n th i ñi m không ñúng lúc và v vi c coi như chìm sâu trong quên lãng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment rà. [4] CAOM.43 - . [5] Le Petit Parisien (Ngư i bình dân Paris). ngày 3 tháng 7 năm 1939. ngày 31 tháng 7 năm 1939. tháng 6 năm 1939. T p 1231. [7] CAOM. Ông còn g i công hàm bày t thông c m v i B Thu c ñ a. [8] CAOM. [6] Excelsior (Ti n lên).

cho các tư ng lĩnh Nh t như Nishihara và Sumita h i tháng 10 năm 1940. H ñi b ho c ng i trên xe ôtô t i. dân chúng ít trông th y h : Quân ñ i c a nư c M t Tr i M c còn nhi u vi c ph i làm nh ng nơi khác. Hoàng h u Nam Phương và các con v n ðà L t. “H p tác Pháp .. Và s ñòi h i ñó ñã ñư c ch p nh n. Vì v y ñô ñ c Decoux ph i ch p nh n ñ ng ý ñ quân Nh t c a x M t Tr i M c ñóng quân trên lãnh th B c Kỳ và Trung Kỳ. Cu c chi n tranh Nga-Nh t năm 1904 h n ñã ñ l i nh ng ñ a con lai.Nh t kỳ c c không thi u m t s m t gây cho nhau s khó ch u. c t ti ng hát tr m hùng nh ng hành khúc r t nh p nhàng” [1]. Báo Indochine (ðông Dương) s ra tháng 7 năm 1942 còn ñi xa hơn n a b ng cách kêu g i ngư i Vi t Nam có thái ñ h u h o anh em v i k chi m ñóng Nh t. H u qu là rõ ràng. Trong ph n l n th i gian chi n tranh Thái Bình Dương. thì h ñ u là nh ng ngư i góp ph n vào s nghi p h p tác ñó. Nh kho ng cách còn xa các vùng chi n s và chính sách khôn khéo c a Toàn quy n Decoux mà ðông Dương v n y nguyên m t cách kỳ l . nư c Pháp v n gi nguyên uy quy n c a mình ðông Dương. M t liên bang ñư c nư c Pháp tr l c và dìu d t nhưng th a nh n l ch s và . V l i. ñô ñ c Decoux trao t ng b i tinh Nam Long c a tri u ñình An Nam. Ngư i Nh t v n kín ñáo.. H ñ n ñóng quân vì châu Á ñang có chi n tranh. M y hôm trư c h ñã h sát tám trăm lính Pháp và Vi t. ñ u tr c ñ i mũ calô có m nh v i che kín gáy. ðó là nh ng ngư i Nh t phương b c. Tokyo ñã tuyên b năm x ðông Dương (B c... tìm hi u nh ng ñi u m i l nư c Nh t. H ñáng ñư c c vũ ch không ph i nghi ng và chúng tôi tin ch c nhà c m quy n Pháp s tin h ”. Hu các thói quen c a ông v n y nguyên. quân ñ i Phù Tang ti n vào B c Kỳ. Nam Kỳ. Nhi u ho t ñ ng h n h p hai bên ñư c t ch c: h i ho . ngư i dân thư ng t ra ít n tr ng ngư i Nh t. H ñóng quân xa trung tâm các thành ph . Th t là m t tình th l lùng mà ngư i Pháp mi n cư ng ch p nh n. thân hình cao l n. Pétain lên c m quy n nhưng không có ngư i. hai bên thi nhau tr tài x o quy t và khôn khéo trong b i c nh h u ngh Pháp . Ví như Toàn quy n ðông Dương. tính tình cương ngh và hi u ñ ng.44 - . m t n ký gi Pháp tr tu i có m t Hu năm 1940 vi t: “Nh ng ngư i Nh t ñ u tiên kéo vào chi m ñóng ðông Dương là nh ng ngư i lính ñ p trai. Vì ngư i Nh t không ch b ng lòng v i vi c ki m soát biên gi i ñ ch n ñ ng con ñư ng ti p t vũ khí cho Trung Hoa. Elula Perrin. T t c ñ u ñưa ra hình nh m i quan h giao h o.. nh ng ngư i lính Nh t không ph i là nh ng ngư i có ñ u óc thù h n. ñô ñ c Decoux ra s c xây d ng m t th c th ðông Dương chân chính. Ngư i An Nam n u không làm gì ñ ch ng l i l i ích c a s nghi p chung Pháp . hùng m nh và ñe do . Vào mùa hè năm 1940 nhà ñương c c Pháp ðông Dương ñơn ñ c. Quân ñ i Thiên hoàng không chi m ñóng Trung Kỳ. Sau ñó h ñ u d u và trư c s ph n ñ i k ch li t c a chính ph Vichy Pháp. Lào và Cao Miên) s thành l p liên bang t tr và thoát kh i s l thu c vào Pháp t t nhiên là l thu c vào Nh t B n. ðây là s h p tác hoàn toàn thân thiêt và tin c y l n nhau. Lúc này chi n tranh chưa nh hư ng gì l n l m ñ i v i nư c An Nam c a B o ð i. Nhưng ngư i “b n x ” m i ch bi t chi n tranh th gi i qua báo chí.. Ngoài ra kh p nơi châu Á h ñã chi m nhi u qu c gia và m t mình cai tr . không có phương ti n giúp ðông Dương tránh kh i b Nh t xâm lư c. Nư c Pháp ñã thua tr n. H ñã t n công nhanh g n các ñ n Pháp b c L ng Sơn g n biên gi i Trung Hoa. và sau ñó mau chóng vào t n Nam Kỳ. Tho t ñ u quân ñ i Nh t ch yêu c u ñóng c a biên gi i v i Trung Hoa sau ñó ñòi ki m soát xem ñã ñóng kín chưa.. ð cân b ng v i nh hư ng c a Nh t B n.. h ñã rút lui. V y nay Pháp và Nh t h p tác châu Á ch ng nào xung quanh ng n l a chi n tranh bùng lên ñang b chia xé. các cu c vi ng thăm c a trí th c và ngh sĩ Nh t B n. mũi th ng. trên các lĩnh v c trí tu và văn hoá. Nhưng nh ng ngư i lính hi u ñ ng y không ch làm chi n tranh như thêu thùa ñăng-ten. giao du v i ngư i Nh t ti p ñón ngư i Nh t và buôn bán v i h . thơ ca.Nh t. Nh ng cu c thương lư ng v vi c cho h ñóng quân B c và Trung Kỳ ñã kéo dài và hình như k t qu ñ t ñư c không ñư c rõ ràng l m. Chính quy n b o h và quân ñ i Phù Tang. ðây không ph i là s ñ o l n gì l n ñ i v i B o ð i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 11 Daniel Grandcleùment Ngày 22 tháng 9 năm 1940.. Tuy nhiên h v n hi n h u. Tho t ñ u. M c dù th t b i chính qu c và nh ng ñ o l n chính tr ti p theo. mà báo Indochine (ðông Dương) nói gì thì nói. ðây ch là ñánh m t ván bài khác ñ r i s chơi ván sau mà thôi. tin t c v xã h i thư ng lưu Nh t B n. Ngoài tr n L ng Sơn và giám sát ñư ng biên gi i v i Trung Qu c t nay vĩnh vi n ñóng c a. Và s có m t c a h B c Kỳ nh m c t con ñư ng chuyên ch vũ khí cho quân Qu c dân ð ng Trung Hoa. cũng là nh m m c ñích cu i cùng ch ng l i s có m t c a ngư i da tr ng châu Á. S có m t c a h ch ñư c ch ng th c b ng m t hi p ñ nh mơ h v phòng th chung [2]. t nhiên gi a hai nư c láng gi ng. M c ñích cu i cùng v n là thành l p khu Th nh vư ng chung ð i ðông Á. H cũng có th làm như th Vi t Nam nhưng ch c h n là b máy cai tr c a ngư i Pháp ðông Dương còn có l i ích thi t th c cho h vì v y h quy t ñ nh duy trì quy n l c c a Toàn quy n ðông Dương.Nh t là chân thành không có n ý. Trung. nói theo m t cách khác là h ñ n ñ b o v ðông Dương..

Ngư i châu Âu ñư c yêu c u thay ñ i thái ñ ñ i v i ngư i b n x . Nhà vua có nhi u máy bay. Sau này nh ng hành ñ ng kháng chi n c a nh ng ph n t theo De Gaulle ðông Dương ñã tăng thêm tình th khó x c a chính quy n b o h c a Decoux. Cu c kh i nghĩa lan r ng nông thôn Nam Kỳ l i th t b i. Pháp m t nư c. có thói quen làm ngư i xem thích thú v nh ng l n bay b ng trên b u tr i. không còn v n ñ tuy n d ng công ch c ngư i Âu tài năng kém c i ch vì d a vào quy ñ nh nh ng công vi c dành riêng cho ngư i Âu. Chính quy n c a ñô ñ c Decoux còn m nh. bán ñ o ðông Dương không th không dính líu vào cu c xung ñ t. Nhà vua v n m i mê săn b n như không có gì x y ra. m i mi n. Ngư i Nh t th a thu n gi nguyên ch ñ b o h c a Pháp ðông Dương. Pháp m t cho Xiêm m t s vùng giáp biên gi i Xiêm Cao Miên và Lào. tích c c chu n b vũ trang kh i nghĩa xóa b ch ñ th c dân. Chưa bao gi Hoàng ñ B o ð i ñư c ñ cao chúc t ng như trong th i kỳ này. Không còn v n ñ nh m m t làm ngơ trư c n n h i l trong quan trư ng. Như m t ch n b ng lai. cách Hu vài trăm cây s v phía b c x y ra m t v binh bi n t i m t ñ n kh xanh do m t viên ñ i ch huy nhưng cũng th t b i. Chính th c c m xưng hô mày tao v i viên ch c ngư i Vi t. ch m d t tình tr ng m t quan ch c ngư i Vi t cai tr m t tri u dân nhưng l i lĩnh lương b ng m t phó qu n h i quan ngư i Pháp [3]. T i Hu . Toàn quy n ðông Dương Decoux m c d u có thêm nhi u bi u hi n tôn tr ng B o ð i nhưng cũng mu n l ng tránh vi c nói chuy n chi n tranh v i ông. ñ t ñư c nhi u thành t u l n. nh ng l c lư ng cách m ng Vi t Nam lúc này thì nh n ñ nh: chi n tranh th gi i ñã bùng n . Hàng nghìn ngư i cách m ng b t hình ho c ñưa ñi ñày Côn ð o. Nhưng t khi quân ñ i M c a tư ng Mac Arthur chi m Okinawa thì tình hình thay ñ i h n vì có các cu c ném bom ñ u tiên trên bán ñ o ðông Dương. V l i ông ch bi t qua loa tí chút qua báo chí. Nh t B n ngày càng tăng cư ng s c ép h n ch th m quy n c a nhà nưôc b o h . Ho t ñ ng c a phái De Gaulle b nhà nư c b o h c a Decoux ngăn tr . Sau này Nhà vua gi i thích: “M t chính sách tôn tr ng lúc ñ u khi ông y (ch Decoux) th y mình y u nhưng khi ông ta th y mình v ng r i thì l i như trư c và còn t hơn” [4]. b dìm trong b máu. m t nhìn rõ m c tiêu ông m i b m cò và có th ch m t phát là h ñư c thú. Bư c ñ u tiên là xây d ng cơ s cách m ng nông thôn và thành ph . Ông ñã h ñư c bao nhiêu con thú? Ch c ch n ph i hàng trăm con là ít. g n như ñáng ng i. không l c Anh tha h bay lư n trên hoàng thành. Ngh An. Tuy nhiên chính quy n b o h ngày càng rơi vào tình th khó x . m t cu c kh i nghĩa n ra nhưng th t b i hoàn toàn và ñau ñ n. l c lư ng vũ trang cách m ng b ñàn áp ñ m máu.Xiêm. T t c các m c tiêu ñ u nh m ñánh ñu i phát xít Nh t . m t nhà b o tàng. Chi n tranh s m mu n s lan sang châu Á. Vi t Nam cũng như trên toàn bán ñ o ðông Dương nh hư ng và quy n l c c a Pháp v n ñư c duy trì. lúc nào cũng l ng l như thu c v m t vương qu c khác h n nơi xu t phát c a các quân ñ i Nh t. Tho t ñ u c như là trò ñùa. trong hoàn c nh chi n tranh m i quan h gi a các nư c thu c ñ a và chính qu c ñư c t ch c l i theo hư ng tăng thêm quy n h n cho các chính ph thu c ñ a nh ñó ñã t o ñà phát tri n m i v kinh t .45 - .Pháp. M t cu c chi n tranh b quên lãng. Hơn th n a. Nhà vua dư ng như không t c gi n v vi c này.xã h i trên toàn bán ñ o ðông Dương. Không ý th c ñư c ho c coi thư ng nguy hi m. ch ñ thu c ñ a chưa nói l i cáo chung. Pháp thua tr n và b chi m ñóng. th m chí s m ñi ñ n ñ o chính l t ñ chính quy n b o h c a Pháp như sau này ngày 9 tháng 3 năm 1945 ñ Nh t ñư c r nh tay ñ i phó v i ñ ng minh. m t thiên ñư ng ñư c ch a ra vì tính c kính lâu ñ i và nh t là nơi ñây ch nhân c a nó không có quy n hành gì. Tri u ñình b m c cho máy bay c a. liên minh v i Liên Xô và cách m ng th gi i [5]. ch ñ chi m ñóng c a quân Nh t trên bán ñ o ðông Dương chưa bi t g i tên là gì L n ñ u t i kinh ñô ch ng có gì thay ñ i. Ông xu ng xe. Hoàng thân Cư ng ð c ch u ñ ng cu c s ng lưu vong Nh t ch th i cơ lúc này chưa ñ n v i ông ta. l y s nghi p dân s thu c ñ a ñ bù ñ p nh ng t n th t v quân s t i chính qu c. Mùa thu năm 1940. bom rơi cách chân thành Hu vài trăm mét. ð qu c Pháp ñã suy y u.. chính ph m i h p tác v i ð c do Pétain ñ ng ñ u r i kh i Paris rút v Vichy.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment văn hóa c a m i nư c. Trong kho ng năm năm. T i Hu . Hu như m t b cá. không mu n t o c ñ quân ñ i Nh t tăng cư ng s c ép h n ch quy n l c c a Pháp ðông Dương. B o . Các cách ñ i x t i t s b ph t và uy quy n truy n th ng m i nư c ðông Dương ñư c ca ng i h t l i. tháng 11 năm 1940. Hai tháng sau. M nh m vào căn c c a Nh t ñóng vùng xung quanh.. thành l p ch ñ c ng hoà. l i d ng cu c xung ñ t gi a lính Nh t và lính Pháp biên gi i phía b c. sinh ho t c a dân chúng dư ng như không có gì x y ra. Ban ñêm ch có m t ngư i h u ñi theo. ông lái xe Jeep lu n qua các ng r ng Tây Nguyên tìm thú. ng h nhân dân Trung Qu c ch ng xâm lư c Nh t. l n này là l i d ng cu c chi n tranh Pháp . Chính quy n b o h tăng thêm các công trình xây d ng. Th i cơ thu n l i ñ làm cách m ng gi i phóng dân t c ñã ñ n. phát-xít Nh t vào ðông Dương nhưng còn lo ñ i phó v i ð ng minh. không s d ng nh ng ph n t qu c gia do Tokyo b o tr ñ l t Pháp. B o ð i tuy t nhiên không nói gì v i con trai v cu c chi n tranh ñang di n ra xung quanh. trong lúc chi n tranh Thái Bình Dương s p n ra. ði săn và ăn chơi ñ i v i ông là vi c quan tr ng hi m có. Ngư c l i. ñi b dò t ng bư c dư i ánh sáng c a chi c ñèn pha và ch khi nào ch c ăn. khôi ph c ñ c l p. Nam Kỳ m t mưu toan kh i nghĩa c a nhân dân nhi u t nh Nam Kỳ. Xe ch d ng l i khi ông bi t g n ñó có h qua l i.

không ñem l i c m giác là ph i th t s ñ t ñ n. có nhi u ngư i theo ñu i.”. Nam Phương ñã ñòi ông xóa b ch ñ ña thê. Quan h gi a ngư i Pháp và ngư i Nh t tr nên ngày càng căng th ng. vui. Gi ng như khi có m t con h h m hè v l y ông trong lúc ông ñ ng m t mình ban ñêm hay khi ông ñang ñi u khi n máy bay bay li ng trên hoàng thành. Nhi u ngư i k r ng Hoàng h u Nam Phương ghen tuông ñã có ý ñ nh cho lái xe b n lén vào hai ngư i ñang tình t ðà L t. Ti ng bom n thay cho ti ng v tay c a ngư i ñ ng xem.. hay 1935 trú t i m t nhà hát cô ñ u khu ph “Quán Bà Mau” H i Phòng. ch m t m c ch y theo khoái l c trên ñ i. cùng ho t ñ ng xã giao. Trư c h t là Phi Y n xinh ñ p [6].46 - . l nh lùng. Tình yêu quy n luy n nhau ch c h n cũng c n ki t vì chính cu c xung ñ t n i tâm v tín ngư ng gi a bà và nh ng ngư i xung quanh luôn luôn ám nh d n v t bà. ðó là m t n hoàng s c ñ p hoa h u Hà N i năm 1938 hay 39 gì ñó. ngư i anh em h c a ông. Bà ti c nu i tu i thanh xuân ñã l y ph i m t ngư i ch ng ñ p trai. Tuy nhiên trư c ñây thì có nhưng v i th i gian và nh ng n i b t h nh. chính qu c. s g n bó tiêu tan d n trong cu c s ng cung ñình ñ y b i b m. tư ng là mãi mãi không th tách r i. V vi c ñã ñi ñ n k t thúc bi th m. th s c ăn chơi. Thói kỳ qu c là không ít gia ñình ti n c v i ông con gái xinh ñ p nh t trong nhà mình. Kho ng 1934.. Nhưng không d gì ch ñơn gi n b ng m t quy t ñ nh mà xóa ñư c t p quán lâu ñ i c a m t tri u ñ i. ng m trăng trên ban công ñ bi t tương lai h u v n và làm như chi n tranh v n ch là cơn ác m ng không ch c ñã x y ra. Tóm l i. Bà là ngư i quá “hi u th o”. Cùng ñi săn. Cu i cùng quá ñau kh vì b ph b c ñã có lúc bà nghĩ ñ n ñi tu. l lăng v i . T t nhiên là ñàn bà. V a lúc ñó ti ng hoan hô im b t. Tài t . và ham chơi. Ông cũng không t ra quá ñam mê nh ng chuy n dan díu. mê gái. Trái l i chính ph lâm th i c a C ng hòa Pháp tuyên chi n v i ñ qu c M t Tr i M c và cho bi t s giúp ñ ð ng minh ñánh Nh t. có s c ñ p mà ph i s ng trong bi k ch c a cu c ñ i. Tuy nhiên còn l i nh ng tên các “th phi” ñã chung s ng v i ông. Năm sau. Th t là m t c p uyên ương m u m c. Ngư i ta không th y bà tươi cư i. nhưng cô ta cũng bi t phân phát ân hu ñ ñ i l y quà bi u hay ti n m t trong khi v n ñi tìm ñ i tư ng ý h p tâm ñ u. quá “hi n th c” như nh n xét c a nhi u ngư i các t nh l Pháp. Tin ñ n v s c ñ p c a cô gái h Lý ñã ñ n tai ngư i anh em h t n tình Vĩnh C n và ông này ñã ñưa Lý L Hà ñ n g p B o ð i t i nơi t i th ph x Nam Kỳ. lên Hà N i và ti p t c làm gái nh y cho m t vũ trư ng ph Khâm Thiên c a m t m ch n i ti ng là ð c Sao. Toàn quy n Decoux x s như m t quân vương hay t ng th ng m t Nhà nư c ñ c l p. Dày d n. c che gi u c m xúc c a mình. Ông không có m y b n thân. vui v như thói quen thông thư ng. Nư c Pháp nay ch nói theo m t gi ng là gi ng c a De Gaulle. ông ch ph n ng khi nguy cơ ñã rõ ràng hi n nhiên. v quan toàn quy n có l ñã ph i hy sinh thân mình trong v vi c ñáng bu n này. khánh ti t.. ngư i không h ký k t gì v i ngư i Nh t. Không ai vi t gì v nh ng m i tình nh t th i ñó. Cu c s ng bên ngoài hoàng thành ñang sôi ñ ng. Bà là con ngư i tính toán hay ch ñơn gi n là l nh lùng. Nhà vua như không chút s hãi trư c tình hình nư c sôi l a b ng ñ t nư c ông ñang tr vì. Nhưng v i th i gian. Sau ñó là Lý L Hà ñã quy n rũ ông Sài Gòn nh ng năm 40. B t ñ u t tháng 7 năm 1944. bà s ng âm th m trong cung ñi n già c i. V y g n gũi ông ch còn là ñàn bà. Ngư i lính Nh t ñ u tiên mà B o Long g p là m t anh lính thư ng. m i quan h tr c ti p v i chính qu c b c t ñ t. Lý L Hà quê H i Phòng ñư ng L ch Tray ñư c m i ngư i quen g i là Thông. Có l s nhút nhát r t rè nào ñó ñã khi n ông xa lánh nh ng ng i xung quanh. Th i này.. Lý L Hà quê mi n B c ñã có ch ng nhưng ñó không ph i là s tr ng i ñ cô gái này ñi nh y ñ m các ti m nh y Sài Gòn. Bà ñã ñi ôtô lao nhanh ñ n ch h n hò ñ ngăn c n m t v án m ng có th x y ra. anh ch ng dù có bi t cũng lánh m t. Ông ñi săn. Nhưng còn b n thân B o ð i ông có yêu v không? Không ch c. Mư i năm ch ng r i nhau. m t qu c gia ðông Dương t bơi trong chi u hư ng c a cu c chi n tranh. khinh kh nh. Ch c h n ban ñ u ông b mù quáng vì vóc dáng và s c ñ p c a bà. m t gia nhân hơn là ngư i b n tâm tình. s ng b ng vi c buôn hương bán ph n n i ti ng v s c ñ p quy n rũ. câu cá. m t nhân v t không có vai v gì hay cư i ñùa và quá nhi t tình giúp ñ b n. S ñam mê cũng kéo dài ñ n mư i năm. Bà Decoux. thông minh nhưng ngông cu ng. M t quân nhân t m thư ng. Ông ñã làm như v y. Ch c là tính th n nhiên ñông phương và các sư ph c a ông ñã kh c sâu trong trí óc ông. Nam Phương không ph i là không bi t nh ng chuy n trăng gió c a ch ng và bà không th ch p nh n. Vĩnh C n. bà ph i c t ra thanh th n ch u ñ ng ñ che ñ y tâm tr ng ñau kh cùng c c do th i th thân ph n thay ñ i. Hơi n ng tai. kín ñáo. B o ð i s có th phi trong su t th i gian tr vì c a ông. Bà là ngư i ch u bao n i xót xa cay ñ ng. Không d dàng ph n kháng l i t p quán. B o ð i tuy không có nhi u ti n l m cũng t ng h n m t ngôi bi t th cho ngư i tình.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ð i ng m nhìn nh ng máy bay ð ng minh bay v t qua trên b u tr i th m chí t v thích thú như ñi d h i hay xem b n pháo hoa m i khi m t máy bay xu t hi n: “ðó là chi c Lightning! Còn ñây là chi c Libérator!”. quy n l c c a Th ng ch Pétain s p ñ . thi u c i m . Khi ông v ñây ñ ch a chân gãy hai năm trư c trong m t cu c ñi săn ðà L t. M t báo cáo m t c a S m t thám Pháp cho bi t: “Năm 1932. Là m t ông vua phương ðông. Ông s không có nhi u v như cha ông. bu n có nhau. g ng mình ñ nuôi d y gi gìn con cái trong lúc cu c chi n tranh s p n bùng trên ñ t nư c và kéo dài trong su t b n ch c năm mà m i th ñ u tu t kh i tay bà. Ông ch ng t v gì là ñau kh .

còn l i ph n l n là con em gia ñình ngư i Âu. ñ i s nư c M t Tr i M c Yokohama ñã ñ n g p v ch ng B o ð i Nam Phương. T trên ng n ñ i ngư i ta nghe rõ ti ng n dư i thành ph . là s n ào trong gi ra chơi và c nh ng cu c u ñ khi tan h c. ti ng chuông xe ñ p. Hoàng h u cũng ñã ñ n ñây khi còn nh . trư ng Les Oiseaux ñưa các sơ v ñây. ñi m xuy t trên nh ng cách r ng thông b t ngàn. nơi ñây không b làn sóng xây d ng theo ki u Tân Á châu làm h ng không gian ki n trúc ñang tràn ng p các thành ph Vi t Nam. S ng ðà L t B o Long c m th y d ch u hơn Hu . Cùng v i ñ ng ñ i. t nhà th ñ n trư ng h c tr i r ng ñ n t n chân tr i. ñ n v i tư cách khách m i c a tòa bi t ñi n. Nó l n như m t ngôi chùa. m t th gi i trong T C m thành. l n ti ng tr con nô ñùa. B o Long có thói quen thích s ng l ng l m t mình. T nay c u bé s s ng trong ngôi bi t th xinh x n vùng cao nguyên ðà L t này. C u là ngư i ham thích vũ khí và quân ñ i t khi còn thơ u nhưng c u không nhìn th y gì trong g n năm năm dư i s b o tr c a Nh t B n. c ti ng chó s a. Nh t là ñây. h u h t các ngôi nhà ñ u nguyên v n. Gia ñình bà có ñ phương ti n tài chính. Khung c nh cũng như khí h u vô song ñây ñã thu hút khá ñông ngư i ñ n . Trên m t trăm ngôi bi t th duyên dáng. Bà Nam Phương cũng th . nói th o ti ng Pháp. B o Long ñi h c trư ng Les Oiseaux c a công giáo như m c u trư c ñây khi còn nh . B o Long có nhi u b n cùng trang l a nhưng không có b n thân. [3] ði n c a ñô ñ c Decoux g i b Thu c ñ a tháng 8 năm 1941 . Trang trí n i th t cũng gi ng như ð i n i Hu do nhà ki n trúc n i th t Leleu ñ m nhi m. m t tòa bi t th b ng ñá ñ u tiên trong thành ph . Nhưng ñi u ñó không làm c u khó ch u. B o Long ñ ng th ng ngư i giơ cánh tay ra phía trư c hát: “Thưa Th ng ch ! Có chúng tôi!”. trong r ng thông làm ñ p thêm các ng n ñ i ðà L t b t ñ u cu c ñ o l n. G n như b n thân c a gia ñình. ðó là cu c g p năm 1945 cho ñ n lúc ñó c u ta không t ng g p quân ñ i ngo i qu c bao gi . Nh ng ngôi nhà ñ p như bi t th c a bà dì Didelot c a B o Long ñ u xây d ng trên ñ i cao. lúc này ôtô còn hi m l m nhưng là ti ng n ào. ðây là m t thành t u ki n trúc ñáng n tr ng theo phong cách Le Corbusier hay c a Mallet-Stevens hoàn toàn hi n ñ i.. không có gì lý thú như trư ng h p anh lính Nh t. M t b u không khí thôn dã nh nhàng tươi mát. không khí hòa bình và thanh th n m t cách kỳ l s tàn nh n tiêu tan và chi n tranh b t ñ u. con cái nh ng ngư i có ñ a v cao trong xã h i quan ch c hay thư ng thư. khác xa khung c nh trong ð i N i Hu nơi ñó th i ti t hình như lúc nào cũng n ng n c như s p ñ mưa. Ngôi nhà này c u ta r t thích. thô k ch. như B o ð i sau này k l i nhưng ông ta không có gì ñ c bi t. Các b n cùng l p tuy t t c ñ u là tr con nhưng có thái ñ dè d t xa lánh c u. Cái th p giá b ng ñá bên c nh ñư c d ng lên như ñ b o v các ngôi bi t th và các tòa công s bao quanh. C u ta không hi u th nào là tình b n. Ki n trúc sư Cruz v ki u. Gia ñình bà ñã xây m t căn nhà ñ p. Nh ng ngư i có máu m t c a b máy chính quy n b o h và nh ng ngư i Pháp khai kh n ñ n ñi n ñ u mu n có m t căn nhà ñây? Thành ph ñư c coi như m t b o tàng ki n trúc. ðà L t ít b i b m hơn. Tr i qua trên ba ch c năm chi n tranh. có cơ h i hay ñi u ki n s ng ñây. anh ta ñóng quân dãy nhà ph c a ngôi bi t th bà dì Didelot ðà L t. ít c ng nh c hơn và c u g n gũi hơn v i cu c s ng c a các b n trai khác. Ngư i lính Nh t không ph i là ngư i ñ u tiên B o Long g p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chi c ki m dài sát ñ t. ðó là m t nhân v t nhã nh n. có h c th c. 1985. Gia ñình B o ð i thư ng v ñây s ng và t nay các con c a h không r i kh i ñây. tránh xa các trò chơi quen thu c v i b n bè. d y theo chương trình Pháp ñư c coi là hoàn h o nh t Vi t Nam. trong nh ng năm 40. Nhà xu t b n Ramsay. Nhà vua tương lai ñư c coi là m t ñ a tr ngoan ngoãn. Bu i sáng hôm ñó. B o ð i cho xây m t tòa nhà l n g n như m t cung ñi n. B o Long ban ñ u h c trư ng Les Oiseaux sau ñó chuy n sang Adran cũng do nhà th công giáo b o h và cũng ðà L t. có s tr giúp c a m t ñ ng nghi p Vi t Nam. Chính là ñây. Cũng nh gia ñình Nam Phương cho ñ t và b ti n xây d ng. C m i tu n sau gi th d c cũng gi ng như ph n l n các tr em Pháp trong th i y. Vài ngày n a. nh hơn cung ñi n c u ta sinh ra và l n lên trong ð i N i Hu . Bà c m th y nh nhõm hơn khi r i xa cu c s ng cung ñình.. B n h c c a c u là m t s ngư i Vi t. c u ta như thư ng l nhà m t mình. d giao thi p.47 - . [1] Elula Pierrin Mouson de femmes (Gió mùa ñ i v i ñàn bà). Còn hơn c Sài Gòn. thái ñ c ng r n. cao hơn các tòa nhà trong thành ph . ñây c u th y d ch u. nh ng tòa nhà gia ñình c u góp công xây d ng. [2] Hi p ñ nh Darlan-Sato. tháng 7 năm 1941. nóng n y nhưng rõ ràng là r t thích s ng ñây. nhu m v oai nghiêm. có b c thang ñi lên. tù túng g n như trong tr i t p trung. Trư ng Les Oiseaux ñã thành công tuy t v i Neuiìly bên Pháp và ñã xây m t tu vi n ðà L t b i vì gia ñình Nam Phương ñã v ñây. l i có quan h m t thi t v i Giáo hoàng Pie XI nên nhanh chóng ñư c s ch p thu n. C ñ n ngôi m hoành tráng c a ngư i cha thân sinh ra Hoàng h u Nam Phương cũng hi n rõ trong t m nhìn. C u thích cu c s ng thanh th n trong m t khung c nh yên tĩnh. C u ta v n thích s ng cô ñ c. không có ti ng xe. m t thành ph ngh dư ng trong th i kỳ gi a hai cu c chi n tranh th gi i. vài tu n n a. Bây gi thì bi t th b ng ñá ñã có nhi u.

Nhà xu t b n Le Seuil. L Asie du Sud-Est (ðông Nam Á). Philippe Devillers trích d n trong Histoire du Vietnam (L ch s Vi t Nam). [6] Nhi u ngư i ñã s ng trong th i kỳ này kh ng ñ nh chính m t v Pháp ñã b trí ñ Phi Y n g p B o ð i v i ý ñ n m ch t ông vua bù nhìn này hơn n a. Nhà xu t b n Sirey. báo Le Monde (Th gi i) 23 tháng 2 năm 1946. [5] Philippe Devillers. h sơ 1207.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment CAOM Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i.48 - . [4] André Blanchet. 1971. .

t m ñã ñ l i t p h sơ dày c m mư i lăm t p t i Vi n l ch s quân s Vincennes. M ném bom căn c Nh t ngày càng chính xác. Ngư i Anh cung c p máy bay còn ngư i M thì cung c p vũ khí. Nhưng Trung Kỳ còn có nh ng căng th ng gi a các nhóm có l i ích khác nhau. k sư trư ng công chính. Vì các nhóm ch ng Nh t ñây không ph i ch có giúp ñ ngư i M mà còn có ý ñ nh ch ð ng minh ñ b vào ðông Dương s n i d y ño t l i ch quy n t tay Nh t. s ngu d t c a ngư i b n x . ð u năm 1945. các bi n pháp h n ch v kinh t nh m ràng bu c thu c ñ a v i chính qu c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 12 Daniel Grandcleùment Ngày 2 tháng 2 năm 1945 ñài phát thanh bí m t c a m ng lư i Pavie nói r ng v a nh n ñư c m t trăm ba mươi ba thùng và hai mươi hai hòm và nay yêu c u g i ti n ñ n. giám ñ c nhà máy ñi n. ít ng h th m chí ch ng l i các ho t ñ ng ch ng Nh t c a các ph n t theo De Gaulle. H th o lu n nhi u khi không gi gìn ý t . giúp nh ng ngư i lính vư t ng c và giúp các phi công t máy bay b b n rơi. L n này nh ng ngư i lính dù không nh y xu ng Bordeaux hay Nevers Pháp mà phía b c Hu . m i ñ n Kandy. ñ u óc phiêu lưu m o hi m nhưng chính xác. Nhi u khi h li u lĩnh và mu n ăn to. ngư i Pháp làm r t ít ñ giáo hóa dân chúng và c i thi n cu c s ng v t ch t cho h . Ông quy t ñ nh ng h ngư i Vi t Nam mong mu n ñánh ñu i ngư i Pháp ra kh i c a. Ch còn 15 ngày n a nh ng nhóm ho t ñ ng bí m t ñã s n sàng kh i s . trong lúc ñang ng h mư i hai quân nhân ñ ng minh b r t xu ng bi n. do ñánh tráo hay do ki m soát Khâm s Trung Kỳ. S nghèo nàn tràn ng p ñ t nư c. Các thành viên c a nhóm Gordon cung c p tin t c tình báo trư c h t cho ngư i M . Các m ng lư i ch ng Nh t c nh tranh nhau th m chí ñ i ngh ch v i nhau. nh ng ngư i Pháp theo De Gaulle ñã hành ñ ng. Cu i cùng. ñã phát ñ ng ngư i Pháp kháng chi n ch ng ð c. Pavie là m t danh c a t ch c Hu do Ban Hành ñ ng (Service Action) c a l c lư ng Pháp t do. trên ñ o Ceylan (nay g i là Srilanca) g n ñây. ð u tháng 2 năm 1945 h yêu c u có s ti n mư i nghìn ñ ng b c ðông Dương ñ d n d p bãi ti p nh n Làng H i phía tây thành ph Hu . ngư i Nh t ñ u không phát hi n ñư c [2]. m t thương nhân làm ăn ðà N ng. không ng ng tìm ñư c nh ng bãi r ng ñ th dù vũ khí. các cơ quan công chính và ñư ng s t t ch c phá ho i vi c qu n lý khai thác ñư ng s t.49 - . ñư c ghi trong các b c ñi n m t như m t tr n Normandie phía b c nư c Pháp mư i tháng trư c ñó. Gey. ðó là ñi u ngư i Pháp mong ñ i. ðư c cung c p tin t c tình báo. Ngoài ra chính tư ng De Gaulle Alger ñã ra l nh cho ông ta c m ñ u Ban Hành ñ ng. nam Qu ng Tr . Con ngư i n m toàn b h th ng bí m t trong nh ng tháng ñ u là Crèvecoeur thu c phái De Gaulle. Ngay c tư ng Turquin ph trách quân s cũng v y. T i Hu . ð u năm 1945 ñư c ngư i Anh giúp s c h b t ñ u xây d ng m ng lư i tình báo trên toàn bán ñ o ðông Dương.. Hình như h cho r ng không ph i là nhi m v quá khó khăn không th th c hi n ñư c. An Nam ch có b y nghìn quân . Hai ông này s r ng Nh t s vi n c ñó ñ lo i b ngư i Pháp và ch m d t ch quy n c a Pháp ðông Dương. công cu c kháng c ngày càng tr nên quan tr ng. H th dù không ph i ch là nh ng kh u ti u liên Stein hay súng l c t ñ ng mà c nh ng d ng c r t khó gi u kín như ñ i bác.. theo kinh nghi m c a ñ i quân ng m ho t ñ ng b n năm dư i ách chi m ñóng c a ð c. ðó là ngày N. Có chuy n v n t i c a Nh t B n b ch n l i v i muôn vàn lý do. Grandjean. Girard. T ch c này thu lư m tin t c. ph ng theo các phương pháp ho t ñ ng c a SOE (Special Operation Executive). ð i uý Crèvecoeur là ngư i ph trách mi n trung x Trung Kỳ. Nư c M ngh sĩ cũng như dân chúng ñ u lên án thái ñ c a Pháp ñ i v i các thu c ñ a cũ c a mình. Dư i s thúc ñ y c a Ban Hành ñ ng nhi u sĩ quan và h sĩ quan trong quân ñ i thu c ñ a tham gia vào m ng lư i ch ng Nh t. không th n tr ng. Nhưng T ng th ng Roosevelt l i là ngư i kiên quy t tán thành chính sách phi th c dân hoá. cơ quan ñ c v Anh ñư c Churchill hoàn ch nh. Ngư i t bên ngoài quy t ñ nh các ñòn vũ l c và ti p t vũ khí. Crèvecoeur ñ t b n doanh Côn Minh phía nam Trung Hoa. k sư ñi n lãnh ñ o phong trào kháng Nh t. Tuy nhiên nhi u tháng ròng t cu i 1944 ñ n ñ u 1945. Cu i tháng t t c các t ch c ch ng Nh t ñây ñã nh n ñ y ñ vũ khí ñ làm nhi m v . M t quân nhân. Ngư i ph trách c a m ng Gordon. nh ng quan h căng th ng n y sinh gi a cánh dân s và quân s . Nhưng nói chung h hoàn thành nhi m v . Ban này ñ t dư i quy n tư ng Blaizot ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp Vi n ðông. Giraud. trung uý ngay sau khi Pháp ñ u hàng mong ư c ñư c sang châu Á ñ chi n ñ u ch ng Nh t hay ñơn gi n ch d n thân tìm ki m vinh quang. Các công ch c. ðó là m t con ngư i cương ngh . Hàng kilô gi y không nói ñư c h t các ho t ñ ng c a các thư ng sĩ. nha sĩ và Niedris. Ngư i Nh t ñây không nhi u. So v i ngư i M và ngư i Anh. t t c làm cho ðông Dương tr thành m t ñi m ñen ñ c bi t châu Á thu c ñ a [1]. m t tích trong nh ng tình hu ng kỳ l . tr ng pháo và ñ n pháo. Báo M Chicago Sun (M t tr i Chicago) vi t: ðông Dương thu c Pháp tr thành tư ng trưng cho ch nghĩa th c dân da tr ng. ñ i uý Hebre. Trên m t ñ t n i ñ a có m ng lư i g m viên ch c dân s và quân nhân là t ch c Gordon ñư c l p ra t nhi u năm nay. Cũng như các thu c ñ a. ði n ngày 2 tháng 2 năm 1945 ñánh ñi t Hu ñánh d u vi c ch m d t các d t th dù.

Các ñơn v lính Pháp ñang chu n b rút ra ngoài ñ u b tiêu hao. m t làn sóng t n công khi n dân chúng và quân ñ i thu c ñ a s ng s ! Trong l ch s ngư i ta g i ñó là ñòn m ng 9 tháng 3 hay là cu c ñ o chính m ng 9 tháng 3. nư c An Nam c xưa ñã chuy n thành m t nư c Vi t Nam m i [3]. ngày 9 tháng 3 năm 1945 b t ñ u t bu i t i ngư i Nh t kh i s tru t quy n th ng tr c a Pháp. Nh ng ngư i trư c ñây coi thư ng s c m nh ngư i Nh t cho r ng h không có nhi u quân. T i Paris cu c ñ o chính Nh t ðông Dương không ñư c ai chú ý. hai nghìn m t trăm ngư i Pháp b gi t h i trong ñêm m ng 9 tháng 3 và nh ng ngày sau ñó. Còn B o ð i. Nhi u binh sĩ ñang ñi chơi ngoài ph b t ng b b t ho c b gi t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment trong t ng s b n mươi b y nghìn toàn ðông Dương k c Cao Miên và Lào. thì n u không t ra thù ngh ch thì cũng là th ơ. Tàn binh quân ñ i b o h ñ u b b t làm tù binh g n ñ n Mang Cá. lính Nh t gi t ngư i gác ñêm. ðài phát thanh Sài Gòn qua l i kêu g i c a n phát thanh viên ngư i Pháp ngh n ngào ñ c l i kêu g i ngư i Pháp ñ u hàng. Chi u hôm sau ñơn v b o v thành Hu h vũ khí ñ u hàng. Sĩ quan Pháp t ch i. Trong ñêm 9 tháng 3 toàn b lính Pháp Hà N i ñ u b b t làm tù binh cũng như L ng Sơn. Quân ð ng minh ph n công quân Nh t g n như kh p các m t tr n Á ðông. Ngư i Nh t m c thư ng ph c ñ t o th b t ng r i chia nhau bao vây các doanh tr i quân Pháp. H b chính nh ng ngư i v a ăn nh u v i h ban nãy rút ki m và dao găm x t ngay. nh ng ngư i c m ñ u ch ch t c a chính quy n b o h ñ u ñư c thông báo v tình hình khá ch t ch . quân ñ i Nh t giam gi tù binh Pháp trong xà lim và t p trung qu n thúc ki u dân Pháp t i các tr i ho c các khu bi t cư. t i ñây năm 1885. H ñ u bi t vi c gì x y ra. Theo th ng kê c a quân ñ i vi n chinh Pháp năm 1947. S có m t g n m t th k c a Pháp b xóa s ch trong m t dêm. tình hình còn bi th m hơn. “Dư i t m bình phong ñó chúng ta s l a ch n nh ng ngư i s làm vi c cho chúng ta trong tương lai”. Quân Nh t ch t hai trăm b n mươi b y binh sĩ. trung tá Crèvecoeur bí m t ki m kê nh ng ngư i Vi t Nam ñáng tin c y. Tóm l i m t ñòn tàn nh n và công hi u m t cách ng c nhiên. Nhi u tr n giao chi n ác li t và ñ m máu di n ra. nay l ng l ngơ ngác ng i trong nhà giam băng bó v t thương. Ngư i Nh t v a nh c nh h r ng chi n tranh chưa ph i là ch m d t. Ch c n m t ñêm. Còn ñ i v i dân chúng ngư i Vi t. Ch ñ l i hai lính Nh t ñ canh gi tòa nhà tư ng trưng cho s c m nh c a C ng hòa Pháp. Kh p nơi trên toàn ðông Dương. G n b n trăm lính Pháp b ch t ñ u b ng ki m. T i Hu chín trăm tù binh b tra t n nhưng không ai cho bi t thành ph n và vũ khí trang b cho các nhóm ch ng Nh t ñư c . T i sao ph i v i vã ñi ñ n m t chung cu c xem ra không th tránh kh i? Các pháo ñài bay M ñã ném bom Tokyo. Tuy nhiên danh sách nh ng k b hành hình mùa xuân năm 1945 còn dài. Ngày 9 tháng 3 năm 1945. Cũng ngày hôm ñó. Ti c rư u tan. quân c a tư ng De Courcy ñã dùng ñ ch ng c l c lư ng tri u ñình n i d y. m t chi c c u s t b c qua sông Hương th i ñó g i là c u Clémenceau dùng ñ dân chúng ngư i Pháp bên này sông Hương sang ñư c khu ð i N i và kinh thành Hu . Hình như không bi t gì ñ n ho t ñ ng c a nh ng ngư i Pháp ch ng Nh t này và r t ít quan tâm ñ n cu c chi n. Nó có th ch ng t r ng vi c De Gaulle tuyên chi n v i Nh t không ph i là nh ng l i l tr ng r ng. nơi thư ng xuyên c a Toàn quy n Decoux. lính Nh t yêu c u khách h vũ khí và ra l nh cho quân lính dư i quy n ph i ñ u hàng. nh ng trí th c ngư i Nh t ñã t ng t ch c chung nh ng ho t ñ ng giao lưu văn hóa v i tư s n thu c ñ a ñã b c l m t cách ñáng ng c nhiên nh ng hành ñ ng tàn b o c a h . T i ðà L t. n u không nói là h hê trư c tai h a c a b n th c dân. nh ng quân nhân M t Tr i M c b t ñ u kh i s b ng vi c chi m nhà ga r i khách s n Morin ñ u c u Trư ng Ti n. ngư i da tr ng b ti n công. S còn l i ñ u b b t h t. nhưng lúc này ñây vào ngày 9 tháng 3 năm 1945 t t c nh ng ngư i Pháp ðông Dương ñ u có chung m t m c tiêu. ông ta nói ñã b hoàn toàn ñ ng ngoài m i âm mưu khôi ph c ch quy n c a ngư i Pháp. chi m nhà băng. Ch c h n vì là n u gi i phóng ñư c m t vùng ñ t thu c ñ a cũ có s tham gia nhi t tình và có k t qu c a Pháp s có nh hư ng chính tr l n. Như v y nh ng ngư i ph trách chính quy n b o h và nh ng ph n t trong Ban Hành ñ ng ñã b t tay nhau cùng hành ñ ng. Các sĩ quan bu i t i m ng 9 ñã ñư c m i ñ n ăn t i v i các c p ch huy tương ñương c a Nh t. m t lo i Gestapo châu Á lo i tr h t nh ng ph n t ñã ngăn c n công cu c phòng v c a Nh t B n. T i nhà Ngân hàng ðông Dương. ñ c chi m ðông Dương. Chính qu c còn b n tâm nhi u chuy n khác. b n gi t b ng ñ i liên. lư i lê ho c b giam gi . Trong ñêm kinh hoàng ñó.50 - . M t ti ng sét. T i Hu . Nh ng ngư i Nh t khi m i ñ n di u hành trên ñư ng ph m t cách d thương. kèm sát ñô ñ c và bao trùm lên b máy quy n l c c a ông ta. Nh t l t ñ Pháp. Hi n binh Nh t. B o ð i sau này vi t h i ký: Cái ñ u Pháp b c t lìa kh i cơ th Vi t Nam. Tuy nhiên quân Pháp c l t ch ng l i. B c ñi n k t thúc b ng m t ño n ñ phòng “tham v ng c a ngư i M ”. Sau này Toàn quy n Decoux s b ñưa ra tòa x v t i trung thành v i chính ph Vichy. Không còn th i cơ nào ñ nghĩ ñ n các tranh giành nh hư ng v i ngư i M hay các cu c thanh tr ng ti p theo s s p ñ c a ch ñ Vichy. bi t bao hành ñ ng tàn ác không th gi i thích ñư c không th tha th ñư c và nói chung ñ u không g p s kháng c ñáng k nào c a ngư i Pháp. Nh ng ngư i ñư c chính ph m i Pháp tín nhi m. Ch trong m t ñêm. Quân lính thu c ñ a ñã ch ng c h t s c mình.

Ch ng có gì quan tr ng th t nhưng ñ ngh ngày 10 tháng 3 c a h ñưa ra ph i ñư c tr l i. B o ð i ch là ông vua bù nhìn. B o ð i không mu n ch ng ki n s tan rã c a nh ng ngư i b n cũ. Cách nhìn c a ông Hòe không êm d u gì. V y h ph i c ñưa ngư i b n x vào l p ch tr ng c a các quan ch c b o h ñ l i. phù phi m hơn là s th c. H không có ñ s c hay ñ th i gian ñ l p b máy th ng tr m i. Nhà vua ñang lu m d n trong bàn tay ngư i Pháp. ông “ph i” ñ ng ra tr vì v y! Ngày 9 tháng 3 Nhà vua và Hoàng h u ñang ñi săn. nhưng Pháp ch t r t ít vì quân Nh t ít b n ñ n th t ch ñ t pháo ñùng ñ uy hi p khi n quân Pháp tư ng là ñ n th t nên ñ u hàng ngay còn các quan ch c dân s thì cho b t ngay ch tr m t s tên ngoan c b gi t.. sáng hôm sau. ñ ng h nh ng ngư i qu c gia Vi t Nam. Sau m t ñêm ông có th i gian suy nghĩ tính s v i chính quy n Pháp. Quân ñ i Nh t s p ñ t ng m ng. Lúc ñó m t th v lên báo B o ð i ñã d y và s n sàng cho vào b ki n. viên sĩ quan Nh t l c ñ u tr l i không bi t. ñeo kính tr ng. Trư c khi r i phòng. Câu chuy n v n ñang rôm r nhưng ai cũng lo l ng v Nhà vua. Ông T ng lý văn phòng c a B o ð i lo ng i không ph i là s an toàn c a các b n ông mà s r i lo n c a b máy ñi u hành ñ t nư c. Bà Hoàng thái h u T Cung m c dù còn s m ñã phì phèo hút thu c sâu kèn. Thôi cũng ñư c. Sau này ông ñi theo c ng s n nên ông cũng ph i h b t gi ng khi miêu t v Hoàng ñ nh d . 11 tháng 3 Ph m Kh c Hòe ñ n ñi n Ki n Trung nơi và làm vi c c a B o ð i h i. Ông ta ñ ngh s ñ m nhi m ch c trách . các v ñ i th n trong Vi n Cơ m t ñã ñ n ñây nhưng th y B o ð i còn ng li n kéo c sang ch u bà Hoàng thái h u Cung Diên Th . v i nh ng quân nhân Pháp b ngư i Nh t k t t i là ph n b i. Yokoyama. H c s c tàn lao vào công vi c cu i cùng này: ph c hưng ch ñ quân ch . Ông Hòe ñã ghi ñư c di n bi n các s ki n khá chính xác ñúng như ñã x y ra bên trong T C m thành. V y là trong ñêm x y ra ñ o chính ñó B o ð i v ng m t t i Hu . nguyên T ng lý Ng ti n văn phòng c a ông l i miêu t khác. ñ i s nư c M t tr i m c v a ñ n ñây hôm qua. B o ð i ñã tr v ð i n i an toàn và v n m nh kh e. H ñã ph i tìm ngư i thay th . Còn hơn th vì ngư i Pháp ñã báo trư c là d a vào ông ñ tuyên b ñ c l p cho Vi t Nam [4].. Th y ông Hòe ñeo bài ngà Ng ti n Văn phòng T ng lý.. Tokyo b các pháo ñài bay c a M oanh kích. Làm sao ñây ñ t ch c b máy m i duy trì ho t ñ ng các cơ quan công ích và cu i cùng là ñánh ñòn b n th c dân ngư i Âu? B ng cách giao quy n hành cho B o ð i. như thư ng l khu r ng cách Hu vài cây s . ch vui thú săn b n và mơ m ng thì nay ñang chơi ñòn chính tn khá tinh t khi n các quân nhân Pháp không tư ng tư ng n i. gươm bên hông dài lê thê sát gót. ông Hòe ñã g p l i h . Ông vi t: “Sáng s m hôm sau 10 tháng 3 ông ñi xe vào ñ n c a Thư ng T th y c a ñóng ch t g i mãi không th y ai ra m . nay không còn ngư i Pháp n a thì b máy nhà nư c s ñi u hành s ra sao ñây và ñi u quan tr ng nh t là ai s tr lương ñây? Ngư i Nh t? Viên quan ba Nh t nói ñ ông yên lòng: “Chúng tôi s n m gi các v trí c a ngư i Pháp trư c ñây.. Ng i ch m ch trên s p sơn son th p vàng bà ti p t c nói chuy n m t cách khoái chí v ván m t chư c v i các v ñ i th n vi n cơ m t trong ñó có c Ph m Quỳnh. ð c T còn nói nh v i ñ i th n b H là H ð c Kh i h i vay ba trăm b c ñ ti p t c ñánh bài. Viên sĩ quan Nh t cho bi t thêm quân Pháp ñã ñ u hàng trên toàn lãnh th ðông Dương. Nh ng quan ch c Pháp không còn. Chi u ngày 9 ngư i Nh t ñón ñư c h gi l i. nhưng chúng tôi s s m chuy n giao cho ngư i Vi t Nam”. Trên tư ng dán nh ng t b cáo b ng ch Hán ñ i ý: quân ñ i Thiên hoàng ñã ñánh ñ Pháp. Nhưng khi ông Hòe h i ai s thay Khâm s Pháp n m th c quy n hành pháp. d n ñ n trư c m t tên quan ba Nh t tr tu i. v ñ i th n v n ñ m nhi m công vi c “h u h ð c T ” t c là làm m t chân ñánh bài v i bà Hoàng thái h u.51 - . V n không có tin t c gì v Nhà vua. ông ph i xu ng xe và lên xe c a chúng. không ñ ng ch m ñ n Nam tri u”. Th v tr l i vua ñã v nhưng còn ñang ng mê m t? Trư c khi ông ñ n. Tuy nhiên Ph m Kh c Hòe. H dùng th i gian ng n ng i còn l i trư c khi b i tr n ñã th y trư c là không th tránh kh i. Bà t ra ít xúc ñ ng v s ki n di n ra ñêm trư c. M i cơ quan trong tri u ñình ñ u có quan ch c t Paris c ñ n ñ ñ ng ñ u. L a chi n tranh ñã lan trên ñ t Nh t. N n th ng tr c a Pháp b quét s ch. Cu c h p r t quan tr ng. Ngư i xem bàn lu n xôn xao ngh n l i l i ñi ông Hòe quay xe ñ nh tr ra thì b b n lính Nh t ch n l i. Duy ch còn sĩ quan ch huy trong quân ñ i Nh t căn b n là căm ghét ngư i da tr ng. Quan thư ng thư h Ph m nói ñ m i ngư i yên tâm: ðư c m t ñ i tu n tra Nh t tháp tùng. V n ñ ñư c bàn là ti p nh n hay khư c t n n ñ c l p mà ngư i Nh t trao tr . thi t quân lu t ñ gi tr t t và giúp Vi t Nam l y l i ch quy n ñ c l p ñ cùng Nh t B n xây d ng kh i Th nh vương chung ð i ðông Á” [5]. chính th ñô c a h . . Ông ñã phong thanh ñư c tin t ngày 25 tháng 2 là ngư i Nh t s hành ñ ng nhưng ông không thông báo cho ngư i Pháp bi t. m t mũi khôi ngô.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m nh danh Ban Hành ñ ng. T i ñây. Hôm sau ngư i Nh t m i ñưa B o ð i và Nam Phương v Hu . Dân chúng t t p trư c t b cáo khi n xe ông Hòe không ñi ñư c. Nh ng c n th n c a Nhà vua ñ u bi t xe ôtô ch B o ð i ñã r i kh i khu v c săn t ñêm nhưng h không bi t ngư i Nh t ñã gi ông su t ñêm khi xe v ñ n Hu ! Cu i cùng. C c di n chi n tranh ñã thay ñ i. ðây là có tính toán. Trùng h p ng u nhiên? Không. y ñ ng nghiêm chào và kính c n nói b ng ti ng Pháp: “Quân ñ i Thiên hoàng ch tru t quy n c a th c dân Pháp thôi.

m i các th y v ngh . Chính ph m i ñư c thành l p ngày 17 tháng 4 năm 1945 nhưng vì ph i ch các v tân b trư ng t p trung ñông ñ nên ngày 8 tháng 5 m i chính th c ra m t t i Hu trong T C m thành.v. ông ñã săn h ñư c con bò r ng r t to. m t thanh tra ti u h c ñã ñư c Yokoyama ti p trư c khi vào b ki n B o ð i. Cu c h p k t thúc ch sau m y phút r t nhanh. không có quân ñ i. Tokyo li n ch n m t nhân v t có tinh th n qu c gia ôn hòa hơn và g n gũi v i Nh t B n hơn. Kỳ Ngo i h u Cư ng ð c nh n nh c ch ñ i t ba mươi năm nay Tokyo. còn Nam Phương b n áo dài ñ và qu n tr ng. Nhà vua thông báo cho H i ñ ng cơ m t và h i ai có ý ki n gì không.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment trư c ñây c a Khâm s Pháp. . V l i ông Kim. .. Dù trong các c n th n cũng có ngư i nh c ñ n tên Tr n Tr ng Kim nhưng Nhà vua ch ng có vai trò gì trong vi c ch ñ nh này. M t b c tranh t p nham v s c ph c.. chính ph Vi t Nam công khai tuyên b b t ñ u t hôm nay xóa b hi p ư c b o h ký v i Pháp và ñ t nư c l y l i n n ñ c l p. có uy tín và trư c ñây ñã b ngư i Pháp truy nã. sau l bái m ng t i ñi n C n Chánh. ðó là ý ki n c a tư ng Tscuchihashi. Th c t b n d th o ch chép l i trung thành m t b n giác thư mà Yokoyama ñã trao cho Nhà vua. H m sâm banh chúc m ng tân Th tư ng và các b trư ng có m t ñông ñ . Khi chia tay. toàn th n i các ph i vào ch u ð c Hoàng thái h u T Cung t i cung Diên Th . n i th ng kh ngư i Pháp ph i ch u. b n d th o ñư c m i ngư i nh t trí ch p nh n. Cùng v i các quan ñ i th n trong Tri u ñình ông ta th y ngay n n ñ c l p có nh ng gi i h n như h i còn m ma ch ñ b o h . r i Nhà vua k t thúc cu c h p: Thôi. dư i v n m c qu n tây và ñi gi y tây. không có ñ c l p tài chính. Ai thích m t chư c và th t bò r ng thì chi u nay vào ch u ð c T .. M i ngư i ñ u vui m ng. Vi t Nam ñ c l p nhưng th c t ch Trung Kỳ và B c Kỳ tr ba thành ph Hà N i. Nư c Vi t Nam s n l c b ng phương ti n c a chính mình ñ x ng ñáng v i m t nhà nư c ñ c l p. phù h p v i nh ng nguyên t c chung v ð i ðông Á. Các v th m sát. hi n ñang nương náu t i Singapore. Nhưng xem ra không thành v n ñ Ngày 11 tháng 3.. Không có t ch v ngo i giao. sau khi ñư c ñư c ông Hòe hoàn ch nh ñã ñư c công b . M t d th o ñư c Ph m Quỳnh ñưa ra ngay sau ñó g m có m y ý chính: . B tham mưu Nh t cu i cùng gi B o ð i. C n th o ngay m t b n tuyên chi u c a Nhà vua.Hai là xóa b các hi p ư c ñã ký v i Pháp. Tscuchihashi nghĩ r ng ch c n ñ c l p danh nghĩa hơn là th c ch t và chính ph c a Vi t Nam ñ c l p ph i ñư c ki m soát ch t ch [6]. T t c ñ u nh t trí hoan nghênh. t ng tư l nh l c lư ng chi m ñóng ñã th ng th .Ba là chính ph Vi t Nam ñ c l p s h p tác thân thi n v i chính ph ð i Nh t B n ñ cùng nhau xây d ng kh i th nh vư ng chung ð i ðông Á. Không có b máy quân s thì không th tuy n m nhân l c cho cu c chi n và duy trì an ninh. Bà này ñòi các v b trư ng m c qu c ph c. . Theo t c l truy n th ng. Ph i vi t th nào cho khác v i b cáo c a ngư i Nh t. Nhà vua m c áo dài lam b ng sa tanh. Bây gi ch còn vi c ra m t b n tuyên b Vi t Nam ñ c l p. Nhưng khá nhi u sĩ quan c a ông không tán thành trao ñ c l p cho ngư i ðông Dương vì theo h dân chúng ðông Dương chưa ñ trình ñ cai qu n ñ t nư c. toàn th n i các d n nhau ñ n ñi n Ki n Trung ñ y t ki n Nhà vua và Hoàng h u. b n tuyên b Vi t Nam ñ c l p. và như v y s mang danh nghĩa c v n t i cao c a chính ph Vi t Nam ñ c l p s ñư c thành l p nay mai. lúc ñó b Nh t chi m ñóng và ñ i tên là Chiêu Nam ñ o. H i Phòng. Nhưng t i sao không l p vua m i.. V y thì ch n ai là Th tư ng? Tho t ñ u Ph m Quỳnh ñư c ch ñ nh t m quy n nhưng hình nh Ph m Quỳnh quá l m t thân Pháp. ðà N ng và toàn b Nam Kỳ là như ng ñ a chưa ñư c ngư i Nh t trao tr . Ch ng ai có ý ki n gì. Nam Phương thân ái h i thăm gia ñình t ng v khi n h r t c m ñ ng. Ai ñã ch n và ch ñ nh Tr n Tr ng Kim? Ch c ch n ph i là ngư i Nh t. ðó là nhà s h c. Hơn n a ông ta cũng ph n ñ i không ch p nh n nh ng quy t c m i. giày thêu. b n áo dài g m qu n r ng nhưng các b trư ng khác không ai b t chư c nhà giáo già và m i ngư i v n m c âu ph c nhưng ch p khăn ñóng trên ñ u.. nhà giáo Tr n Tr ng Kim. B o ð i chuy n sang chuy n ñi săn hai hôm trư c. v. Sau bu i ch u Hoàng thái h u. Như v y chính ph Vi t Nam tin vào lòng chính tr c c a Nh t B n và quy t tâm h p tác v i Nh t ñ ñ t m c ñích nói trên. T ng lý n i các s ñ i khăn ñóng. các v tra t n ñang di n ra ch cách cung ñi n Nhà vua ch vài trăm mét. Ph i l p chính ph cho nhà nư c m i. t coi là m t ph n t trong ð i ðông Á nguy n s ñem hêt s c mình ñóng góp vào n n th nh vư ng chung. bà không quên m i Th tư ng và các b trư ng ñưa các bà m nh ph ñ n luôn ñ ch u tam cúc.M t là tuyên b Vi t Nam ñ c l p.52 - . t tôm hay ñánh m t chư c là m t ñam mê không th b c a bà Hoàng thái h u. có l th i cơ v n chưa ñ n v i ông ta chăng? Gi i pháp ñưa Cư ng ð v làm vua v i Ngô ðình Di m làm Th tư ng ñã có lúc ñư c tính ñ n. C hai nom dáng ñi u vui v . khoác áo g m r ng ra ngoài. T i ñây v ch ng B o ð i và Nam Phương ñã ch s n. Chi u tình hình qu c t nói chung và tình hình châu Á nói riêng. Tuy nhiên bà Hoàng thái h u cũng m i tr u và thu c ñ thay l i chào m ng.

Nhưng bây gi thì t kh p nơi trong nư c các ñ i bi u ñ n nhi t tình bày t s ng h ñ i v i chính ph m i. Tôi r t sung sư ng” [7]. Ông g n như b n b u v i tr t t m i. M y hôm sau khi ñ o d tuyên cáo ñ c l p ñư c ñưa ra cho th n dân. Chuy n ñi kéo dài ba ngày. m t ñ i tá Nh t m i bà bá tư c Didelot là em gái bà Nam Phương v Hu . Ch vài tháng sau. M t s ngư i cho cá tính c a ông vua bù nhìn này quá gi n ñơn. H ph i ñương ñ u v i s s nh c khi ngư i Nh t ñ n lư t h b ð ng minh ñánh b i và r i kh i ðông Dương. chơi qu n v t. nhưng qu là cách s ng c a ông vư t lên trên m i s lo toan b n b u c a ngư i thư ng. Th n nhiên. t i khác thì ông chơi qu n v t trên sân qu n v t ñư c b trí trong m t gian nhà kho g n tư ng thành. Nh ng ngư i ðà N ng t r i kh i thành ph b ng xe l a dành riêng. Nhà vua cùng m t lúc t ch c chính ph m i và quan tâm ñ n ñ a con trai c a ông.53 - . Nha Trang. m i ngư i ch ñư c mang theo mình m t valy xách tay. Nhà vua v n m i mê săn b n. ti ng cò c chói tai c a dàn sáo nh . h h ng v i các s ki n ñáng l ra ph i thu hút s chú ý c a ông. Bu i t i hôm ñó. Chính ph ñ u tiên c a Vi t Nam ñ c l p ñã b công kích trư c. m t ñ o d còn gi i thích thêm nh ng ai ph m t i cư p c a gi t ngư i có ý ñ t nhà dù có lý do chính tr cũng không ñư c hư ng ân xá. Ngư i Nh t ñưa ñ n m t chi c xe v i c m t ti u ñ i lính h v . ðà L t. ð có thu hút nhi u cá ông còn chi u ñèn xu ng m t nư c. Con ñư ng d c sông Hương ñông ngh t ngư i ăn m ng ñ c l p. T hôm sau. nh ng c phư n c c ñ i do nh ng dân quê vác ñi. nh ng ngư i Pháp thư ng dân ñi t n n b t bu c hay quân nhân tù binh ñ u lên ñư ng. Chi n tranh ch ng làm ông b n tâm. T t c các c u trên ñư ng ñã b ñánh s p. Ăn m ng l ñ c l p theo cách riêng c a mình. ti ng tr ng inh i. Ch p nh n ñ c l p trong b i c nh ñó có ph i là sai l m không? M c dù ngư i b o h Nh t B n ñã suy y u. T i nay thì ông ñi săn cá. ông báo trư c cho các tân b trư ng ch p nh n m i tình hu ng hi m nguy ñang ch ñón h . Không ph i lúc nào cũng h i hè ñình ñám. ông ch ng coi tr ng ñi u gì ngoài thú ăn chơi. ông Con Tr i này ñã gi ñư c phong cách s ng theo s l a ch n c a ông. Hai cha con ng i trên thuy n lư t trên m t nư c h trong ð i n i ñ . Các ñư ng xe l a ñ u b quân ñ i mang theo vũ khí và canh gác . nh ng ngư i b ñi ñày hay c m lưu trú ñ u ñư c tr t do. Trong th i gian ñó.. M y hôm sau ông tr l i các nhà báo: “Th i Pháp thu c tôi không nói ñư c gì. Su t ñ i. Tuy nhiên Nhà vua là con ngư i chu ng th c t và sáng su t. ðây là cu c săn cá vì ông cùng v i con trai ng i trên thuy n ph i tính toán khúc x ñ mũi tên hay chi c lao phóng ra ñi qua m t nư c trúng vào con cá ñang bơi. ñư ng b các máy bay M ném bom hư h ng nhi u ch t nhi u tháng nay. Hơn th n a. H không th làm ñư c vi c gì n u không có s ñ ng ý c a ngư i Nh t. B o ð i ban D ân xá các chính tr ph m. Ba ngày ph i ñi sáu trăm cây s t ðà l t v Hu . Nh ng chi c xe t i r ñám ñông phát nh ng c gi y màu c nh màu vàng . Nhưng dù sao n n ñ c l p cũng ph i ñư c ăn m ng. T t c ñ u t p trung v Sài Gòn. k c các s ki n x y ra trong th i kỳ này có liên quan ñ n v n m nh c a n n quân ch hay s ph n c a Vi t Nam. Tuy nhiên ê-kíp m i này g m nh ng ngư i có tinh th n qu c gia s làm ñư c ñôi vi c có ích. ph t giam vì tham gia h i h p hay xâm ph m t do báo chí. H ph i ñ l i tài s n. Cũng là con ngư i trung th c. có l c ñánh gôn trong lúc ti ng n ào c a cu c chi n ñang bao quanh. B o Long v n ðà L t v i bà dì. Nhưng c n th n hơn B o ð i nói nh ng tài s n ñã b t ch thu hay bán r i thì không ñư c tr l i. ðây là ñoàn ngư i ñi ăn m ng ñ c l p gi ng như m t ñám ma nhà giàu hơn là m t cu c bi u tình yêu nư c v i pháo n . ñư c hoan hô. ông d y con trai m t trò chơi m i. Tuy t nhiên không có ho c ít có ñi u gì có th th t s ñ ng ñ n ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Chính ph m i b t ñ u nhi m v trong m t b u không khí g n như vui v . Không có gì thay ñ i trong vi c th c hi n các thú tiêu khi n c a ông. Và ngoài ra trò chơi chính tr này có v làm ông thích thú.ñ . Trong T C m thành cu c s ng v n ti p di n bình th n như trư c ho c g n như trư c. câu nh ng con cá chép to hàng trăm tu i ñang nhung nhúc dư i nư c. M t nhà văn n có m t Hu hôm ñó miêu t : “Ph chính ñông ch t ních ngư i “b n x ”.. Không th t s là tài t . Ngày 9 tháng 3. chính ph m i thành l p này ñã b cách m ng ñánh ñ . con ñ c a bà và các con c a bà Nam Phương. m c dù chi n tranh và bão t cách m ng. nét m t ngơ ngác như không hi u sao h l i ñư c ñưa ñ n ñây” [8]. Nhưng cu i cùng h cũng v ñ n thành ph . ch c ch n B o ð i v n hy v ng có th i gian ñưa Vi t Nam v v i các nư c t do. màu c a nư c An Nam.. Các chuy n ñi mang dáng d p c a nh ng cu c di dân. Bà bá tư c m t mình v i ñám tr . Hà N i. và Hu (ñ i v i ngư i sinh s ng mi n Trung). không ñư c t ñi ñâu. Dù ñ c l p ñ n quá d dàng nhưng cũng là sau hàng ch c năm n l c mà không dám mơ tư ng ñ n. Trư c m t Nhà vua ch còn m y tháng trư c khi ñ qu c M t Tr i M c s p ñ dư i các ñòn ti n công c a ð ng minh. T t c nh ng ai ñã b ph t tù. Bà bá tư c ph i v t m m t căn nhà r i tìm cách liên l c v i bà ch sau. vì ñình công.. M t chi c loa phóng thanh kêu oang oang ñinh tai nh c óc các kh u hi u.

kèm theo tr em và hành lý c ng k nh. và xăng cũng khan hi m như rư u vang. Thư ng dân Pháp b b rơi.Nam Phương v n ít xu t ñ u l di n. Trong các căn nhà trong khu ph Tây. m i ngư i ñ u t ch c t v . nh ng ngư i Pháp thư ng dân ñ u ph i d n v các khu v c riêng và không có quy n ñi kh i nơi ñó. T i Hu . Các cha c dòng C u th ngư i Canada g c Pháp cũng b t m gi m c dù nhà tu c a h không trong khu bi t cư. H mang quân ph c tươm t t. ðó là trư ng h p c a nhà Ngân hàng ðông Dương t i Hu do m t giám ñ c và phó giám ñ c c a Ngân hàng Yokoyama Spishi ñi u hành.54 - . Các th y thu c. Nhưng vũ khí ch là g y tre vót nh n. Ngư i thì tràn vào các khách s n. vài trăm gia ñình. H ñ xô tìm nhà tùy theo túi ti n và quan h b n bè. Ngư c l i nó v n có quy n phát hành gi y b c mà nh ng ch nhân m i ðông Dương quan tâm trên h t. Dù sao các giao d ch ngân hàng không có gì nhi u. T t c ñ u ñi l i b ng ñôi chân. b nh vi n ñóng c a. T t c nh ng th g i là vũ khí thô sơ ñó không ph i là ñ ch ng Nh t mà ch ng lưu manh. v ng bóng ngư i Vi t trên ñư ng ph quang c nh thành ph tr nên rũ. c v n t i cao c a Tri u ñình là ð i s Nh t Yokoyama ph i ra thông tri kêu g i dân chúng không nên nh m l n ch ñ chính tr th c dân v i nh ng ph m cách c h u c a ngư i Pháp. Ngân hàng ðông Dương ch còn quan h v i nư c Nh t. Các th y thu c quân nhân ñư c phép t t qua nhà. Elula. ng nhòm ñ u b t ch thu. tr i ñ m trong hành lang hay l i ñi làm ch t m.. M t cu c ñi ñày nh nhàng dư i con m t tò mò c a dân chúng ngư i Vi t h t ho ng trư c cách ñ i x v i các ông ch cũ c a h . “Khi m t con chim nh b thương qu n . Dù không cãi l n. M t y ban tương tr ñư c thành l p thay m t Pháp ki u giao d ch v i nhà ñương c c Nh t vì nh ng ngư i có trách nhi m h p pháp ñ u b b t tù ho c ñưa ñi t p trung. B o ð i ít g p các quan ch c cai tr ngư i Pháp. gi a ngư i chung c nh ng d dàng k t b n v i nhau dù trư c ñây không h quen bi t nhau. Không b coi là tù binh. ph n và tr em thân nhân các tù binh Pháp t m lánh. M t hôm. tr thành nơi trú n chính c a ki u dân Pháp khi chi n tranh n ra.. h b ng nhiên ph i rơi vào hoàn c nh t i t c a th i chi n. Ch ng m y ch c sau này ngư i Nh t c m c vi c g i nhau qua tư ng. tr m cư p hay nh ng ph n t “qu c gia” quá khích. nh ng ngư i Vi t v n b ñi. Gia ñình B o ð i .k c Nhà vua . máy ch . ða s gia nhân h u h trong các gia ñình Pháp ki u ñ u b tr n. các t cáo th dán trên tư ng cho bi t m i s ñi l i trong khu bi t cư ñ u b c m. Các nhà buôn ñư c t do mang hàng ñ n bán. Ch nh ng ai có ñeo băng tay do quân ñ i Nh t c p m i ñư c ñi l i. phó m c cho b n cư p c a gi t ngư i. Có nhi u ngư i Pháp ñã làm h t s c mình vì l i ích c a nhân lo i.. T t c ch ng 15 ngư i k c nhân viên y t . H ôm hôn t bi t v con. t i ñây có ñ n năm trăm ngư i ña s là ngư i già. súng. Chán chư ng vì nh ng c i cách c a ông ñ u h ng ho c b xuyên t c. ð i v i nh ng ngư i ñó chúng ta ph i cư x theo ñ o lý chung ð i ðông Á.ñã h p tác v i ch ñ th c dân. ðêm ñ o chính m ng 9 tháng 3 ñã không thay ñ i gì ñ n cu c s ng riêng c a Nhà vua. Vào tháng 3 năm 1945. R t ñông. H ñư c làm gì tùy ý mi n là không ra kh i chu vi dành cho h . Trư ng Thiên H u hơn m t năm sau ñó. không có hành vi b o l c không tr m c p. Ngày 15 tháng 3. Các góc nhà. su t ngày ru rú trong n i cung. ph n l n là quân nhân ñ u b t p trung v Mang Cá.. n m gi nh ng v trí c a ngư i Pháp trư c ñây trong b máy chính quy n b o h . dân chúng th y m t chi c máy bay bay th p là là trên các nóc nhà cao t ng trong thành ph . ðài thu thanh. Vi c dân chúng ngư i Pháp b d n vào trong nh ng khu bi t cư cũng không làm thay ñ i cu c s ng c a b n tr c a gia ñình Hoàng h u Nam Phương. T vài năm nay Nhà vua cũng ít ti p xúc v i gi i quan ch c thu c ñ a. ñeo ñ các huân huy chương trên ng c bình th n bư c lên xe v n t i ñưa h v tr i giam. súng cao su và c bóng ñèn ñi n mà khi n có th gây ti ng n khi n ñ i phương có th nghi là ti ng súng. nh ng ngư i b qu n thúc ñã ñ c phá tư ng rào ngăn cách quanh nhà. ð ti p t c giao lưu v i nhau. b ng xe ñ p ho c nh ng chi c ôtô hi m hoi vì không ñào ñâu ra xăng ch y xe. bà ta ñã khoan h ng ñôi chút v i ngư i Pháp. ñ ng th i t thái ñ c ng r n c a nh ng ông ch m i ñ i v i nh ng ai . ngư i thì ñ n nh nhà b n. Các b nh nhân dù chưa kh i cũng ph i tr v nhà. máy nh. H chen chúc nhau nhưng cu i cùng cũng thu x p ñư c ch ch p nh n ñư c. mà ch có m y cha c ngư i Canada g c Pháp chăm sóc. Chúng không có ai là b n bè thân thi t. Perrin m t nhà văn n ngư i Âu có m t Hu ñã miêu t . May m n là bà v ñ i s Yokoyama l i là ngư i Pháp và có th nh c y.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment bao vây. Ngày 27 tháng 8. Ngư i Vi t Nam hay ngư i Nh t t chính qu c ñ n. Cũng may là trong chu vi y ñã hình thành nên m t cái ch và lúc ñ u có bán c lương th c. H nh n ra ñó là m t trong nh ng chi c máy bay c a B o ð i ñi th truy n ñơn c a Nh t tr n an dân chúng. ñ n m c ngày 25 tháng 4. M t ñ dân s tăng nhanh. Nh ng ngư i này lâu nay trong khu ñi u tr c a b nh vi n nay ph i b l i các ñ ñ c c ng k nh ñ v t i trư ng Thiên H u (Providence) do Nhà th Thiên Chúa giáo cai qu n. thư ng dân Pháp t n n v ñây r t ñông. góc vư n bi n thành nh ng pháo ñài nho nh .

. nh ng ngư i Pháp b giam trong nhà lao ñư c chuy n v Mang Cá giam chung v i tù binh. Quân ñ i t i ðông Dương không t n t i. ch t và b b t làm tù binh. lu n dây ñi n vào h b ho c úp khăn ư t trên m t r i tư i ñ m ñ n khi n n nhân ng t th . H sơ lưu tr B Pháp qu c h i ngo i. 1994. anh ta s không gi t ch t nó. (Biên niên s bí m t ðông Dương). Khu ph Tây bi n thành m t ch gi i kh ng l dùng lòng ñư ng. Chroniques secrètes d Indochine. .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment qu i trong bàn tay ngư i th săn. Tr m c p như rươi. Thân nhân tù binh càng th y hiu qu nh. Nhà ñương c c Nh t B n có l i khuyên dân chúng nên b t chư c c ch cao c ñó. B c B các ti u ñoàn c a tư ng Alessandri sau khi b t n th t n ng trong các cu c giao chi n v i Nh t ñã ch y ñư c sang Trung Qu c. ði u này khi n nh ng ngư i Vi t Nam kỳ th và căm ghét và tr thù. [4] Gilbert David. Ngày 13 tháng 7 năm 1945. Sang ñ u tháng 8.. tr trư ng h p ngo i l . không c n thi t ñ l y ti n ñ nh t vì các kho n lương. ñ i thành Quân Gi i phóng. tù binh Pháp b giam Mang Cá b gi i ñi Sài Gòn. Hai thành ph Hiroshima và Nagasaki có l ñã bi n thành tro b i.. M t s ñơn v không chi n ñ u.. di n tích ch r ng 2 mét x 1.55 - . Nhưng r i m t tin ñ n lan ra. M t s hi m hoi ngư i Vi t còn làm công cho các gia ñình ngư i Âu giàu có ñư c phép lu t i nhưng ph i ñeo băng cánh tay do các nhà ñương c c Nh t B n c p. còn nh ng cánh quân khác b ñánh tơi t . Hàng nghìn thư ng dân Pháp b k t trong các khu ph Tây ch còn d a vào s kháng c c a chính mình. Báo Chicago Sun (M t tr i Chicago) ra ngày 26 tháng 8 năm 1945. phơi trên dây cũng ph i thay nhau trông ñ kh i m t c p. [5] Ph m Kh c Hòe .“T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. T i Hu . Jacques Folin trích d n trong Indochine 1940-1945 la fin d’un rêve (ðông Dương 1940-1945. Quân du kích Vi t Minh ñã làm ch ph n l n lãnh th mi n B c.. Toàn quy n Decoux ñi n cho B thu c ñ a: Vi c thi u th n tr ng c a t ch c kháng chi n gây cho tôi nhi u tr ng i. Ngư i M ñã ném bom nguyên t trên ñ t Nh t. Trong 22 ti ng ñ ng h c a m t ngày ñêm. Nhưng không ph i ai cũng ñư c g p. Nhi u ngư i ph i bán các th còn l i. ñư c coi là nh ng ph n t nguy hi m. không giá tr . dai d ng như có th t v a gây ra m i lo s v a gây c m giác hài lòng và lóe lên nh ng tia hy v ng. ch y dài. chúng l ng l bay ñi không có d u hi u gì mu n ti p xúc v i ngư i Pháp. 1987. [2] Ngày 23 tháng 2. Nhà xu t b n Thu n Hóa. T n th t ghê g m. Nhà xu t b n Presses Universitaires Françaises. S l n khác chia thành nhi u toán ñi ng khác ra ga. Nhưng li ng vài vòng. Các nhóm ch ng Nh t trong m ng lư i Ban Hành ñ ng b tan rã hoàn toàn. M t bu i chi u b n lính Nh t g i tù binh ra làm bia cho các binh sĩ luy n võ jiu-itsu [9] Ngày 8 tháng 8. k t thúc m t gi c mơ) Nhà xu t b n Perrin 1997. Có l h thao di n ñ m ng ngày Qu c khánh Pháp 14 tháng 7? Nh ng ki u dân Pháp xì xào bàn tán. ðư ng ph trong khu ph Tây càng thêm v ng. c m ngư “b n x ” lui t i các khu ph Tây. [1] CAOM. M i quan tâm c a chúng ta là các sáng ki n quá s m không ñư c gây khiêu khích ngư i Nh t ñ h ng vi c l n.2 mét. Nhưng ch ñư c m t th i gian ng n ngư i Nh t ra l nh gi i tán ch bán ñ cũ. Không có gì ñáng khinh b ng cách ñ i x tàn t v i k y u không còn gì ñ t v . [7] Ngày nay. ñoán già ñoán non quân ð ng minh s ñ b vào ðông Dương nay mai. Ngư i ñ ng ñ u Quân Gi i phóng ñã h quân l nh kh i nghĩa. k c các ñ v t nh . b tiêu hao. ph c p ñ u b c t. bơ vơ. ki u dân Pháp thành ph ph Hu c m th y như b b rơi. H k l i: C c nh t là nhà giam. Sau ñó. h b Hi n binh Nh t tra h i liên t c xem c t gi u vũ khí dâu. Ch y u là nh ng nhân viên S M t thám và nh ng thành viên c a m ng lư i ban Hành ñ ng. [3] B o ð i: Le Dragon d Annam (Con R ng Annam) Plon. 1982. M t tin ñ n khác l i gieo hoang mang không kém. Nhi u ngư i nghĩ s m mu n cũng ph i ra ñi vĩnh vi n t bi t cái x s ñ y tai ương này nên ph i tính chuy n bán d n ñ ñ c. Nhà xu t b n L’Harmattan. Nhi u v con tù binh nghe tin ñ ng d c ñư ng ñ ti n bi t ch ng con. m t b ph n quân Pháp không b b t làm tù binh ñã ch y thoát sang biên gi i Vi t-Lào. Cai ng c b t tù nhân quỳ trên nh ng thanh g c ng. Qu n áo gi t xong. h ñi t bi t th này sang bi t th khác ñ tìm mua ñ cũ. m t s trong b n này ñư c th m c dù có m t thanh niên ñã t ng ñánh ch t m t binh sĩ Nh t. [6] Masaya Shiraishi trích trong L Indochine française (ðông Dương thu c Pháp) c a Paul Isoart. không bi t tin t c ch ng con h ra sao. ðó là nh ng máy bay M .”. Qua nh ng ngư i Vi t Nam hi m hoi h còn ñư c g p trên ñư ng ph h ñư c nghe nhưng ngư i cách m ng v a l p Chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hoà. v a hè ñ bày ñ cũ rao bán. Sau khi ñám tù binh ñư c chuy n ñi. Nhi u ngư i g t l ra ñi không nh n ñư c chút an i cu i cùng nào c a ngư i thân. M t trăm năm mươi sĩ quan b gi i ra ga ñi qua trư c c a khách s n Morin.. ra ngày 12 tháng 5 năm 1945. Nhi u ngư i Vi t Nam v n ki m s ng trên hè ph . s 2. nh ng chi c máy bay hai thân xu t hi n trên b u tr i Hu . k p trong k tay r i bóp ch t cho xương ngón tay gãy răng r c.

[9] Elula Perrin.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam [8] Elula Pernn.56 - . Sách ñã d n. Sách ñã d n. Daniel Grandcleùment .

s n sàng nh y dù. ch ch ông trong các chuy n ñi chơi xa ngoài thành ph . cũng ch ng có m t l c lư ng tr t t nào có th hành ñ ng h u hi u. Ông cũng ng i hàng gh sau. chán n n than vãn v ð c vua v n ch ng nào t t y. m t ph n Pháp xinh ñ p. T m y năm nay Vi t Minh ñ ng v phe ð ng minh bên c nh Trung Hoa. Súng săn x p g n trong c p xe. Tuy nhiên thành ph Hu m i ngày l mang thêm dáng v th i chi n. v m t ñăm ñăm bí hi m trong b ñ săn. M t chi c xe bình thư ng như m i xe khác không có d u hi u gì n i b t cho bi t xe dùng vào vi c gì. ch vì ham thích săn b n và hư ng không khí thoáng ñãng ngoài tr i. ngày 5 tháng 8 Chính ph Tr n Tr ng Kim xin t ch c: Ba b trư ng xin t nhi m. v n chưa chu n b xong phương ti n ñ chi m l i thu c ñ a t tay Nh t. Còn nàng nhìn th ng phía trư c. ti p xúc. nay l i ñư c Nh t B n. trong th th t b i không tránh kh i. dù ñã bi t nh ng gì x y ra trên x ðông Dương. c m c hi u hay không. im l ng. săn b n. Chi c xe l ng l ra kh i hoàng thành b ng c a phía ñông như m i l n. Tình hình b t an x y ra kh p nơi. ông H Chí Minh ñã không b l ñ phát ñ ng nhân dân giành l y chính quy n. phía bên ph i v n ph p ph i chi c c vàng nho nh c a Hoàng gia. hơi ng ngư i v phía sau gi a các g i d a khi chi c xe vư t qua tr m gác c a lính h thành ngư i Vi t. ít ai tư ng tư ng ñư c r ng bà c v n Yokoyama. M i ra m t qu c dân ñư c m y tháng. rã r i. Trong không khí nư c sôi l a b ng c a nh ng ngày hè năm 1945. Không khí u ám bao trùm lên c ð i n i.57 - . r i theo thư ng l ông ti p t c ñi săn m n Qu ng Tr . bên kia c u Trư ng Ti n. B o ð i ch p nh n t ch c nhưng l i giao Th tư ng l p chính ph m i. Ông Hòe k l i: Bà lo l ng v chi u hư ng phát tri n c a tình hình. không tr m t ai. Hoàng h u Nam Phương tri u t p T ng lý Ng ti n văn phòng ñ n g p. m t ngư i xu ng B c Kỳ. Thu má. c b c. Trên m t ñư ng nham nh cày x i vì các m nh bom M dân chúng v n qua l i bình thư ng nhưng không ai quên cu c s ng v n ñang còn trong th i chi n. Các b trư ng khác tuyên b b t l c.. ñi n ñài. trao tr “ñ c l p”. Còn B o ð i. K cũng quá ñáng pha l n ñôi chút hài hư c. Anh và M ñang trên ñà ph n công th ng l i trên kh p các m t tr n t Âu sang Á. T t c ñ u r u rĩ. Bà h i xem có cách nào “c u vãn tình hình” ñư c không nhưng c u vãn th nào ñ i v i con ng a quen ñư ng cũ? Vi c l p n i các m i trong tình hình Nh t B n ñ u hàng ñ n nơi xem ra không th th c hi n. Ngư i M còn cung c p c vũ khí. m t ngư i xu ng Nam Kỳ. Nhưng trên ñ u xe. Làn . m t b trư ng b n n vì bom M . Pierre Messmer và Jean Cédille. Th nhưng ông T ng lý Ng ti n văn phòng Ph m Kh c Hòe cho bi t nh ng chuy n phiêu lưu tình ái này ch ng làm ai ng c nhiên. phía nam sông Hương. còn tư ng Leclerc v a ñư c b nhi m làm T ng ch huy ñ i quân vi n chinh Pháp t i Vi n ðông lúc này còn chưa t p h p xong l c lư ng.. ai cũng bi t ngư i ng i trong xe là ai vì ñây là chi c xe riêng c a Nhà vua. ñ ñư c kín ñáo hơn là qua c a Ng môn ch dành cho s th n nư c ngoài hay ñoàn ng ñ o trong các nghi l chính th c. Tuy nhiên ch c h n r i ñây nh ng chuy n nhân tình nhân ngãi và l i s ng phóng túng ñó cũng ph i ch m d t trong bão táp cách m ng ñang xô ñ n làm thay ñ i ñ n t n m i ngõ ngách c a cu c s ng. v n nhi u l n rong chơi su t ngày trong nh ng cánh r ng thưa cùng v i Nhà vua. m t “k ñư c b o h ” ngoan ngoãn và trung thành c a ñ qu c Pháp. Trong lúc nh ng ông ch cũ ngư i Pháp. Trong hoàng cung và có l c nh ng thành viên khác c a n i các cũng ñ u bi t thói quen và tài quy n rũ c a Nhà vua. Ông Kim c s c liên h . trong lúc trong tay chính ph hoàng gia không có c nh sát. và c ngư i hu n luy n cho du kích Vi t Minh. Khi xe qua tr m gác ngoài cùng gi a ñám binh sĩ Nh t ñ ng nghiêm chào thì nàng l i ng ngư i thêm n a. trai gái. nông thôn. v n ñ ng ngư i này ngư i khác nhưng các nhân v t c p ti n ñ u khư c t c ng tác. ai mà ch ng bi t hôm nay Ngài Ng ñi săn cùng v i bà c v n Nh t. b giam trong tr i tù binh. xe ôtô ch y trên ñư ng ph ch ng có bao nhiêu. l n ñ u tiên tri u ñình Hu có vinh d ñư c tr c ti p thu nhưng không thu ñư c. Khu ph Tây cách bi t. chung quanh chăng dây thép gai có lính Nh t canh gi . C hai ngư i ch ng b n tâm gì ñ n th i cu c bên ngoài trong lúc chi n tranh ñang ti p di n và cu c cách m ng s p ñ n g n. say mê chơi b i. Trong cái thành ph ñ ñô này. Làm sao l p l i tr t t thành ph . Cu c ñi này không có gì ph i lén lút? Trong hoàng cung. ng i thu mình trên hàng gh phía sau. Th i cơ ngàn năm m i có m t l n. ñư c ch ñ nh làm “ y viên C ng hòa Pháp” chu n b hành trang.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 13 Phaàn II – Caùch maïng Daniel Grandcleùment Ngư i thi u ph còn tr và khá ñ p vu t ph ng chi c váy dài b ng v i. ho c s ng t p trung trong các khu bi t cư dư i s canh gi c a lính Nh t thì nh ng ngư i c a nư c Pháp t do thu c phe De Gaulle. không th làm ñư c vi c gì n u không ñư c c v n t i cao Nh t ñ ng ý.

m i ngư i c ng tác cũ c a các v s là m t k thù. ðà N ng và x Nam Kỳ thu c ñ a. rõ ràng t ng l i câu nói ñ y dũng c m ñã ñi vào l ch s : “Tr m mu n làm dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm Vua m t nư c nô l . như mu n vư t qua m t Vi t Minh. v n có tr ng trách duy trì tr t t cho ñ n khi ð ng minh vào ti p nh n ñ u hàng. Ông Hòe ñã tìm ra câu ñó: “Mu n c ng c ñ c l p c a nư c nhà và b o v quy n l i c a dân t c Tr m s n sàng hy sinh v t t c các phư ng di n.. Pháp. các ki u dân Pháp s ch ñòi thoát kh i b u không khí ngh t th này. Bu i chi u. ñ không v p váp khi ph i nh c trư c công chúng. ñ u hàng vô ñi u ki n. Sau m t lát ñ n ño. B o ð i còn yêu c u ông T ng lý Ng ti n văn phòng th o m t ñ o D s 105 tuyên b ý ñ nh c a ông là “s n sàng trao chính quy n cho Vi t Minh là t ch c ñã ñ u tranh nhi u nh t cho quy n l i c a nhân dân và m i các lãnh t Vi t Minh vào Hu thành l p N i các m i. ông nhún vai nhè nh r i cu i cùng ñ t bút ký [1]. nơi tôi ñã s ng th i niên thi u. B o ð i v a cư i nh t v a nói v i gi ng m a mai: “Không có l quân ñ i Nh t s khoanh tay ng i nhìn ñ cho dân chúng làm chi thì làm?”. Không m y ng c nhiên nhưng không ai ng Nh t B n ñ u hàng s m th . Mong các v hi u r ng cách duy nh t ñ c u vãn quy n l i Pháp và nh hư ng tinh th n c a nư c Pháp là th ng th n th a nh n n n ñ c l p c a Vi t Nam. t b m i ý nghĩ l p l i ch quy n ho c b t c m t hình th c cai tr nào c a nư c Pháp trên ñ t nư c này. ch không ph i ngư i ñ ng ñ u nhà nư c. Ông Hòe b t ñ u tác ñ ng m t cách kiên nh n vào tinh th n ñang suy s p c a Nhà vua.58 - . qu n chúng cách m ng chi m dinh Khâm sai B c B trư c ñây là dinh Th ng s B c Kỳ. m c dù th t tr n. Anh. và các quan ch c. ngày 15 nư c Nh t thông báo. Các v s hi u rõ hơn n u các v có th ch ng ki n nh ng s ki n ñang di n ra ñây th y rõ ý nguy n ñ c l p c a nhân dân Vi t Nam ñã p t n ñáy lòng và không m t s c ngư i nào có th kìm nén ñư c. Nhà vua ñư c ngư i Nh t trao l i các như ng ñ a Hà N i. Thi u m t câu rõ kêu trong d th o.”. Nhà vua cam ñoan s tuân theo ý nguy n c a nhân dân”. kh ng ñ nh ông b tăng huy t áp và không ra kh i nhà. g i thông ñi p ñ n nh ng ngư i ñ ng ñ u các nư c M . Còn v i ngư i ñ ng ñ u nhà nư c Liên Xô? Dù Liên Xô cũng là nư c th ng tr n và có công l n nh t trong vi c tiêu di t ch nghĩa phát-xít và trong h i ngh cũng ñã có ngư i nêu ý ki n. nóng b c. 19 tháng 8. Trong thông ñi p g i ð i tư ng De Gaulle có ño n vi t: “Tôi nói v i nhân dân nư c Pháp. thành l p chính quy n cách m ng t i th ñô Hà N i. không mu n và không th ch u ñưng ñư c n a b t kỳ m t s ñô h nào. nhưng cu i cùng B o ð i không g i thông ñi p cho Stalin.. Sau này B o ð i gi i thích: ông mu n tránh m t cu c t m máu gi a nh ng ngư i cách m ng và ngư i Nh t. tôi mu n nói v i tư cách m t ngư i b n. Chúng ta có th d dàng th a thu n v i nhau n u các v t b ý ñ nh tr l i làm ông ch c a chúng tôi”. Ngay dù các v có th l p l i trên ñ t nư c này s th ng tr c a Pháp thì cũng không có ai nghe theo: m i làng s là m t kháng chi n. Tr m ưng làm dân m t nư c ñ c l p hơn làm vua m t nư c nô l . . ông vi t: “Tôi ñã ch n ch ñ ng c a tôi”. ð n lúc này Nhà vua quy t ñ nh hành ñ ng. Trung Hoa. c a nư c ngoài. t i th ñô Hà N i. ngày 17 tháng 8. ***** Hai hôm sau. ***** Vào gi a tháng 8 ng t ng t.. Hai ngày sau.. nên không th không hi u r ng dân t c Vi t Nam có hai mươi th k l ch s ñ y vinh quang trong quá kh . Ông còn nh c ñi nh c l i như ñ nh p tâm và cho “quen mi ng”. kéo phăng c nh ng ngư i lưng ch ng do d . Duy trì n n quân ch lúc này là o tư ng. Ngày 14 tháng 8 B o ð i ra s c ch Nguy n Văn Sâm sung ch c Khâm sai Nam B . Cu i cùng ông Th tư ng Kim cáo b nh. Cu c t ng kh i nghĩa giành chính quy n do Vi t Minh lãnh ñ o nhanh chóng lan ra kh p các t nh. trưng c ñ sao vàng lên. V l i Nhà vua không mu n và cũng ch ng có phương ti n ñ ch ng l i. H i Phòng. Ông không ng t g i l i cu c cách m ng Pháp 1789 và s ph n bi th m c a vua Louis XVI r i nh nhàng khuyên Nhà vua không nên ch nư c ñ n chân m i nh y. h c c a ch ñ quân ch xu ng. ngư i ñ ng ñ u nhà nư c Xô vi t. v n ñ ng ông t nguy n thoái v . kêu g i giúp ñ ñ b o v n n ñ c l p giành ñư c t tay Nh t. ông tri u t p m t cu c h p b t thư ng c a n i các lâm th i. Các v ñã ñau kh quá nhi u trong b n năm ñ y tang tóc dư i ch ñ chiêm ñóng. Cùng ngày 17. Tr m ch c r ng toàn th qu c dân cùng m t lòng hy sinh như Tr m”. nhưng ông ta chưa k p lên ñư ng thì hôm sau. thành trong c nư c. V y là không h có chuy n ñ i ñ u v i chính quy n cách m ng. ông Hòe ñ trình b n d th o l n cu i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sóng cách m ng ñang dâng lên cu n cu n. Cu c h p quy t ñ nh Nhà vua. ý ñ nh ñ u hàng ð ng minh? Ngư i Nh t b cu c. Ông ñ c to. Trong h i ký c a mình. Lúc này không th nghĩ ñ n ti p t c th ch hi n hành ñư c n a. Vì ngư i Nh t. Nh ng c g ng c a ông ñ u vô ích. Vi t Minh l i d ng m t cu c mít tinh c a công ch c ñư c tri u t p ñ bi u th ng h Nhà vua. Tr m ñ t h nh phúc c a nhân dân Vi t Nam lên trên ngai vàng c a Tr m. V n ñ chính th s do nhân dân quy t ñ nh sau.

Bu i chi u ngày 19 tháng 8. Cùng ngày. Ph m Kh c Hòe không ng ng nh c l i câu s m truy n: Nam ðàn sinh thánh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhưng v i m t s ngư i thân c n mu n Nhà vua thoái v ngay. ñã khi n Nhà vua ñi ñ n quy t ñ nh cu i cùng. Lúc này nư c Pháp không có ý ñ nh trao tr ñ c l p cho Annam và ch c ch n không th a nh n nh ng gì ñã th a thu n gi a Nh t và Vi t Nam. B o ð i cho bi t ông s n sàng thoái v ngay n u ngư i ñ ng ñ u Vi t Minh là Nguy n Ái Qu c.vi t cho Laurentie. nhưng Phan B i Châu không thành công và ñã m t năm 1940. h i xem lãnh t Vi t Minh là ai? M i ngư i ch bi t Nguy n Ái Qu c. Nh ng ngư i lính làm nhi m v b o v chân kỳ ñài có m t lúc ñó ch ng nh ng không làm gì ñ ngăn c n mà l i còn ph giúp nh ng ngư i cách m ng kéo lá c ñ sao vàng lên [2]. các ñ i t v dân quân t p luy n ñêm ngày. ch h i ý ki n nhân dân. ðó là s ph n ng duy nh t c a De Gaulle ñ i v i thông ñi p c a B o ð i nhưng v n ñư c gi kín. Ông nghĩ trư c khi làm l cáo y t t tiên và giao quy n bính cho chính ph cách m ng thì quy n l c Nhà vua mà tiêu bi u c a nó là c vàng c l n treo cao g n ba ch c mét. “ð ñ o ch nghĩa phát-xít”. Ph i thành l p ngay ch ñ c ng hòa mà không c n ñ i ñ n tuy n c . Ông ch tuyên b . Bu i sáng ngày 21 tháng 8. Nguy cơ bùng n cu c n i d y t i kinh ñô Hu khi n tư l nh quân ñ i Nh t ñ ngh dùng vũ l c ñ l p l i tr t t trên ñư ng ph . Th i gian g p l m r i. S mê tín. nhưng cũng ít ngư i bi t Nguy n Ái Qu c và H Chí Minh ch là m t. Quy n bính nay ñã trên các ñư ng ph Hà N i hay kh p nông thôn ch không ph i trong các gian phòng hoang v ng c a ð i n i. “Ch c n hai ti ng ñ ng h là quét s ch cu c n i lo n”. Trong H i ký chi n tranh. Quy n l c m ng manh c a các ông khâm sai. lá c vàng ba g ch hình qu ly c a Tri u ñình lâu nay v n ng o ngh trên c t c cao trên kỳ ñài c a hoàng thành thì hôm nay ñã ñư c thay b ng lá c c a cách m ng. nhi u l n b truy nã và k t án. L p trư ng c a De Gaulle lúc này là không th ch p nh n ðông Dương ñ c l p. qu n chúng bi u tình tràn ng p các ph giương cao c ñ sao vàng. Ông ch p nh n ý ki n thoái v vì vào th i ñi m ñó. ***** . b n thông ñi p ñã khi n ngư i Pháp r t r u lòng. xa hàng ch c cây s v n nhìn th y. các t nh trư ng c a chính ph Tr n Tr ng Kim ñang tan rã t ng m ng.T ng nha nghiên c u và tư li u t c C c tình báo Pháp sau này. là A. Chính câu s m truy n y cùng v i dư lu n ñ n ñ i. có vai trò quan tr ng trong nh ng gi phút quy t d nh. ði u ñó không có nghĩa là chúng ta ph i ti p t c dùng ông ta”. B o ð i mu n bi t ai ñ ng sau Vi t Minh? Nhà cách m ng nào? Trong ký c c a mình ông nh ñ n cái tên Võ Nguyên Giáp. “Ch c ch n là uy tín c a B o ð i ñã b gi m sút nghiêm tr ng sau khi ông ta tìm cách khôi ph c quy n l c mu n màng b ng cách biên mình thành công c c a ngư i Nh t”.59 - . Trư c khi có quy t ñ nh cu i cùng. Ông không mu n ngư i Vi t Nam ph i ñ máu. Ngư i ñ ng ñ u nư c Pháp t do ñư c t ng th ng M d t khoát công nh n ch quy n c a Pháp ðông Dương. hô vang: “ð c l p muôn năm”. cũng không trong tay B tư l nh quân ñ i Thiên hoàng ch mu n ñư c yên thân ch ð ng minh ñ n gi i giáp và mau chóng tr v nư c. De Gaulle lên ti ng. dù có th a nh n hay không. cái tên duy nh t ông nh ñư c. Boutheret . nay ñư c g i là B c B ph . Vi c này làm B o ð i ñau kh và suy s p hơn là tuyên b s n sàng thoái v . theo ông Hòe k l i sau này. Như th là còn r t xa so v i l p trư ng c a B o ð i nêu ra trong thông ñi p ngày 17 tháng 8 g i De Gaulle. C ñ sao vàng bay ph p ph i trên nhi u nhà trong thành ph . Nhân như ng t i ña c a chúng ta là ñ c l p c a Liên bang ðông Duơng trong khuôn kh Liên hi p Pháp”. ðó là ngư i ñ ng ñ u chính ph cách m ng lâm th i ñóng tr s t i t ng m t tòa Th ng s Hà N i. Nơi nơi n i d y thành l p chính quy n nhân dân. b n l n ông g i ñi n cho ông Hòe. ph n l n l i là nh ng ñ ng viên m i. nhà cách m ng. Theo s li u ñư c công b sau này c nư c lúc ñó ch kho ng năm nghìn ñ ng viên. Nhà vua t ch i. Ngay hôm sau. Nh ng ngư i C ng s n ch chi m s r t ít trong hàng ngũ nh ng ngư i tham gia Vi t Minh. như thư ng th y Vi t Nam. H ho t ñ ng bí m t và thư ng gi u kín c vi c h là ñ ng viên.dân t c trong nhân dân. Ngay ven l chung quanh thành Hu . B trư ng Thu c ñ a vi t: “V n ñ gay c n hi n nay là làm sao giúp cho nhũng nhân v t như B o ð i có th thoái lui mà không m t m t hoàn toàn. nhi u nh t là: “ ng h Vi t Minh”. tư ng De Gaulle không h nh c ñ n b c thư ñó. không yêu c u Nh t can thi p. Giám ñ c cơ quan DGER . ñã ñ y chúng ta vào m t tình th cưc kỳ t nh . Ngày 20 tháng 8. T nh ng năm 1920 ngư i ta l i gi i thích ông thánh c u nư c ch có th là Nguy n Ái Qu c cùng quê Nam ðàn v i Phan B i Châu Ngh An. giám ñ c chính tr c a B Thu c ñ a: “ð ngh c a B o ð i ñưa ra ñúng vào lúc tư ng De Gaulle ñang thương lư ng v i M . Hai ngày sau. Lúc này ông ñang Washington ñ h i ki n v i Truman. màu ñ có ngôi sao vàng năm cánh gi a. phong trào Vi t Minh ñã t p h p ñư c ñ i ña s nh ng ngư i yêu nư c có tinh th n qu c gia . Thánh ñó có th là nhà chí sĩ Phan B i Châu. dân chúng ðông Dương x ng ñáng ñư c s ng sung túc và t do hơn”. “Do thái ñ trư c k xâm lư c và trung thành v i nư c Pháp. René Pleven.

Chính Nhà vua ñã t tay m thư ñ c: . ñư c tin Vi t Minh ñã chi m chính quy n Hà N i và nhi u nơi khác trong nư c Nhà vua v n hy v ng có th gi ñư c ngôi báu b ng cách giao cho Vi t Minh l p n i các m i. L c lư ng cách m ng th y c n ph i tăng cư ng s c ép ñ bu c Nhà vua thoái v ngay ñ ngăn ch n h u ho . m i ngư i nh t trí ch p nh n t t c các ñi u ki n c a Vi t Minh ñưa ra. Hơn sáu ch c năm qua. ðâu ñó ti ng t ng kinh ni m Ph t râm ran.Thôi. c l y l i bình tâm. Nhà vua và Hoàng h u cùng v i bà Hoàng thái h u c t ra ñi m tĩnh nghe ngóng tình hình. nư m nư p kéo v sân v n ñ ng Hu thì m t t i h u thư. ñư ng ph chuy n ñ ng. nh ng lúc hi m nguy ñã ñi tìm s che ch c a ngư i Nh t. Quân Nh t ñã ñ u hàng không có quy n l c gì Vi t Nam và chính quy n Nam tri u càng không th t n t i ñư c n a. Trong ð i N i. ông b c d c ñ ng d y quay vào trong nhà nói: “Thôi m c k các ông. ông ch v t vát ñư c ñôi chút th di n là nhanh chóng ch p nh n t b ngai vàng trao n ki m tư ng trưng quân quy n cho Vi t Minh và s n sàng cùng v i nhân dân ra s c gi gìn n n ñ c l p. Elula Perrin. .. Trong c nh ng c a ông lúc này. Th tư ng Tr n Tr ng Kim nói gi ng mát m như mu n ám ch ông Hòe là ngư i c a Vi t Minh: . không làm gì hư h i. Ký tên và ñóng d u Vi t Minh Nguy n Tri Phương.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment M t ñơn v bi t kích Pháp. t c là nh ng ngư i cùng trong m t tr n ch ng phát-xít như h . H không tin nh ng ngư i này nên khi nh y dù xu ng vùng r ng núi ñã tìm cách liên l c v i nh ng ngư i dân b n x ñã chi n ñ u ch ng Nh t. ð i v i lăng t m c a các vua ngày tru c cách m ng v n gi nguyên v n.L c lư ng cách m ng Vi t Nam kh p c nư c và Th a Thiên-Hu ñã s n sàng kh i nghĩa. n i các lâm th i h p c p t c do Nhà vua ch to . Làm th nào bây gi ? B o ð i th y mình ñơn ñ c. V a xu ng ñ t h ñã b Vi t Minh ch n ñánh và b t làm tù binh. nguyên sĩ quan h u c n c a B o ð i. .Ông Ph m Kh c Hòe ñư c Vi t Minh ch ñ nh làm ngư i liên l c gi a Nhà vua và chính quy n cách m ng [5]. ñư c dán kín và g i cho Tri u ñình.Yêu c u chính quy n Nam Tri u ph i gi i tán và vua B o ð i ph i tuyên b thoái v ngay. các ông mu n làm chi thì làm”. v a ñi v a hô kh u hi u. giành chính quy n v tay nhân dân. ti ng reo hò xen l n ti ng hô kh u hi u như s m d y. giao toàn b chính quy n cho Vi t Minh. Nhà vua cũng bi t r ng mình nhi u năm là công c ngoan ngoãn và trung thành c a chính quy n b o h nên không ñư c lòng nhân dân. bây gi thì m i vi c do tay ông Hòe quy t ñ nh c ? Nhưng không ai là không bi t chính ông Kim cũng như nhi u ngư i trong n i các c a ông.. Bên ngoài. cương quy t. Ngay t i Th a Thiên. c bi n r p tr i. ðúng 12 gi 25 phút ngày 23. . ðúng hôm sau. l i l khô khan. . Ngày 22 tháng 8. huy n trong t nh Th a Thiên và n i thành Hu . ngày 23 tháng 8. M t m t ông th y khó mà cư ng l i ý chí c a nhân dân. n i d y l p chính quy n cách m ng m t s huy n trong t nh. Ông không bi t trư c ñó t i Hà N i ñã có cu c ti p xúc bí m t gi a Khâm sai B c b Phan K To i và c Th tư ng Tr n Tr ng Kim v i ñ i bi u Vi t Minh. cùng v i vũ khí. H n tr l i ch m nh t là 13 gi 30 ngày 23 tháng 8 năm 1945. Lúc này “ngôi báu” cũng ch ng có nghĩa lý gì v i m ng s ng c a m i ngư i trong hoàng gia. ð i bi t kích ñã không ñ n ñư c thành ph Hu . Ông ban chi u m i th lĩnh Vi t Minh vào Hu l p n i các [4]. trong ñó Vi t Minh ñã khư c t l i m i h p tác mà kiên quy t ñòi chính ph h Tr n t ch c. mang m t danh Lambda ñư c máy bay Anh ñưa t Calcutta ñ n nh y dù xu ng mi n r ng núi phía tây Th a Thiên cách Hu hai mươi tám cây s vào ngày 22 tháng 8 năm 1945. ð c xong b c thư. Trong lúc hàng ch c v n dân các ph . tâm tr ng m i ngư i ho ng lo n. ngư i b n cũ. k t khi vua T ð c băng hà (1883). ñi n ñài và ñ y ñ tài li u H ñã ñ n quá ch m. nhân dân ñã hư ng ng l i kêu g i t ng kh i nghĩa c a Vi t Minh. Không ph i bàn nhi u. M t nhân ch ng.Chính quy n cách m ng thu c v nhân dân tuyên b b o ñ m tính m nh và tài s n cho Hoàng gia và toàn th n i các. hoàng cung ñã ch ng ki n nhi u chuy n vua b ph tru t r i b t b ng c. C m ñ u là ñ i uý Castelnat [3]. g n như thô b o. ñã gi i thích trong m t cu n sách ñư c công b b n mươi năm sau: “Nh ng ngư i Pháp m i chính qu c cho r ng nh ng ngư i Pháp cũ ðông Dương là nh ng k ñã c ng tác ñ c l c v i ngư i Nh t. c u mong ð c Ph t ñ trì tai qua n n kh i. m t khác tuy không mu n b Pháp l i d ng m t l n n a nhưng cũng không ñ s c ch ng l i âm mưu d d c a chúng. Sáu ngư i trong ñ i bi t kích ñư c l nh b ng m i giá ph i liên l c ñư c v i B o ð i yêu c u ông hãy ñ ng v i thoái v ñ ch ngư i Pháp tr l i. b c t .60 - . ñ hy v ng nh n ñư c s ng h ”. nhưng m i ngư i không kh i lo s qu n chúng bi u tình ùa vào trong hoàng cung và m t cu c tàn sát có th x y ra. ñem ñi dày bi t x . Vi t Minh t nh Th a Thiên (mang m t danh Nguy n Tri Phương) ch trương bi n cu c míttinh chào m ng vi c Nh t trao tr Nam kỳ thành cu c bi u tình tu n hành võ trang kh i nghĩa l p chính quy n cách m ng t i thành ph Hu . k c gia ñình h .

Hàng năm vào ngày hai mươi tháng ch p âm l ch. ð ng th i Hoàng ñ l i s c văn phòng tôi sao chuy n b c ñi n văn này cho các nhà ñương ch c Nh t B n và y ban nhân dân cách m ng Thu n Hóa bi t” [8]. nhân dân ñ a phương ph i làm c u phao ñ t trên thuy n ghép cho xe ñi cho k p. Ông không có nhi u tài s n cá nhân. Sau ñó h ñ n ñi n Ki n Trung ñ bái y t Nhà vua và Hoàng h u l n cu i cùng. Ông còn s h u m t ñ n ñi n chè và hai chi c xe t i còn t t. ñ i di n T ng b Vi t Minh. Cù Huy C n. Ngày 27 tháng 8 ñoàn ñ i bi u Chính ph lâm th i s lên ñư ng ñi Thu n Hóa” [9]. S ng hươu. tri u ñình làm l ñưa báu v t ra lau chùi. l y lý do là tài s n qu c gia s ñư c ki m kê sau. qu n áo ư t s m vì tr n mưa ñêm. Và s l i ñi săn không ch là thú vui mà ñem thú săn ñư c làm th t bán.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tan h p. Ngày 26 tháng 8. G n ñ n Hu tr i l i ñ mưa. nhi u cây c u b bom M phá s p chưa k p s a l i. như ng chính quy n cho Vi t Minh là ñ i bi u c a các t ng l p dân chúng. Nhà vua làm l cáo y t thoái v v i t tiên t i Th mi u. Lúc này. Bà cho ngư i ñem tr chi c mũ có ñính chín con phư ng hoàng b ng vàng cho Ng ti n văn phòng nhưng Ph m Kh c Hòe không nh n. B trư ng Tuyên truy n c ñ ng. nhưng ch ng có ai ñ n tr có m y ngư i còn l i ñ n phút chót. trưa hôm trư c.. chúc t ng v i cách . ông Hòe ñã ñi dò h i ñư c các ngu n tin ñáng tin c y cho bi t lãnh t Vi t Minh chính là Nguy n Ái Qu c và H Chí Minh cũng chính là Nguy n Ái Qu c. 24 tháng 8 l i m t b c ñi n ng n do y ban nhân dân B c b g i vào: “M t chính ph nhân dân cách m ng lâm th i ñã thành l p. Ngay bu i chi u ngày 25 tháng 8 ông Hòe ñư c l nh niêm y t t i Phu Văn Lâu “Chi u thoái v và tuyên chi u g i hoàng t c”. Chi u 26 tháng 8. trư ng ñoàn là Tr n Huy Li u. Nam B và các t nh trư ng t i Trung B . trao chính quy n cho chính ph lâm th i do Vi t Minh thành l p [7]. M y hôm sau ông T ng lý văn phòng ki m kê các ñ châu ng c trong kho báu v t c a Hoàng cung ñư c tàng tr trong căn h m l n ñ t dư i mái sau ñi n C n Chánh. H x p hàng ñôi hai tay ch p trư c b ng. Nhà vua ñã ch p nh n t i h u thư c a Vi t Minh Th a Thiên-Hu là thoái v ngay cho nên lúc này ch ng còn gì ñ trù tr n a. mưa to như trút nư c. T t c nh ng gì ông ñư c hư ng ñ u thu c v nhà nư c. ñáp t . Th i ti t mùa này Hu hay có mưa rào b t thình lình như v y. H Chí Minh m r ng thành ph n y ban Dân t c Gi i phóng. Nhi u ngư i xa ñã ñ n t t i hôm trư c. H i 15 gi ngày 24 tháng 8 năm 1945 B o ð i l nh cho Ng ti n văn phòng tr l i ngay cho y ban Nhân dân B c b : “Khâm ph ng Hoàng ñ . nai và xương h s n u cao.. Chè có th khai thác ñ bán. Ti ng hô kh u hi u vang d y ti p ñó là các di n văn chào m ng. T t c dư ng như ñã k t thúc. Ph m Kh c Hòe th o ngay thư tr l i ch p nh n thoái v ngay c a Nhà vua và ñư c l nh chuy n ngay cho Vi t Minh ñang ch trì cu c míttinh sân v n ñ ng Hu tuyên b thành l p chính quy n nhân dân toàn t nh Th a Thiên và thành ph Hu . th n nhiên nhưng Nam Phương l ng l khóc th m. nguyên Phó ch t ch y ban Dân t c Gi i phóng ngoài ra còn có Nguy n Lương B ng. tin kh i nghĩa thành công t i Hu và Vua B o ð i nh n thoái v ñã ñư c ñi n báo cáo ngay cho Hà N i [6]. hai ngày sau khi v Hà N i. ch t ch là c H Chí Minh. Ông không có gì ngoài chi c xe 11 CV Citroen t u b ng ti n ñư c b c khi sang Pháp ch a chân năm 1939. T i hôm ñó. có m t ti u ñ i gi i phóng quân h t ng r i Hà N i ñi trên hai chi c ôtô lên ñư ng vào Hu . có thông báo m i ñông ñ “văn võ bá quan” ñ n d . vái chào. Sau này tin ñ y ñ hơn cho bi t: Chi u ngày 21 tháng 8 năm 1945 t i Hà N i m t nhóm trí th c và sinh viên h p Vi t Nam h c xá ñã nh t trí yêu c u Nhà vua thoái v . ki m kê.61 - . Yêu c u ñ c Vua thoái v ngay ñ c ng c n n ñ c l p và thông nh t nư c nhà”. D c ñư ng ñi ñ n ñâu cán b ñ a phương và ñ ng bào h th y có ñoàn chính ph t Hà N i vào là gi l i ñ h i thăm tin t c. B trư ng không b trong Chính ph lâm th i. ñ ng th i sao g i các Khâm sai B c B . Ch có các quan t nh ph m tr lên m i ñư c d l này và ph i t tay mình ñưa ra lau chùi quét s ch b i b m sau ñó l i ñưa xu ng h m ch ñ n năm sau. ñ yên nh ng gi t nư c m t lăn trên gò má. B o ð i nét m t v n l nh lùng. ***** Ngày 27 tháng 8. l n này là c a y ban Dân t c gi i phóng: “Hoan nghênh Nhà vua ñã thoái v . Mãi ñ n trưa ngày 29 tháng 8. V l i. Nhưng ông vui v nh n chi c c p da láng bóng c a bà và b cúc áo ch n b ng h phách n m vàng c a B o ð i t ng riêng ông Hòe làm k ni m. Xe t i có th c i t o thành xe ch khách. Sáng hôm sau. có nơi t t p ñông ñ o ñ nghe ñ i bi u chính ph nói chuy n. thêm m t b c ñi n n a t Hà N i g i vào. nơi hàng ngàn ngư i t t p chào m ng phái ñoàn. ðư ng x u. phái ñoàn m i ñ n Hu ñi th ng vào sân v n ñ ng. Trong bu i trò chuy n tâm s chi u hôm ñó v i ông Hòe v cu c s ng dân thư ng sau khi r i b ngai vàng. m i m t s nhân sĩ trí th c ngoài Vi t Minh tham gia và ñ i thành Chính ph lâm th i ñ ng th i c m t phái ñoàn chính ph g m ba ngư i. B o ð i c m th y trong ngư i nh nhõm như v a thoát kh i m t tình hu ng khó x . s c văn phòng tôi tr l i b c ñi n 6-T c a quý y ban r ng Ngài vui lòng thoái v ngay và ñã s p ñ t s n sàng nhưng vì có trách nhi m ñ i v i l ch s và toàn th qu c dân và mu n chính ph m i chính th c ra m t qu c dân m t cách long tr ng Ngài mong ông ch t ch chính ph g p v Thu n Hóa ñ Ngài s n sàng giao chính quy n và Ngài mu n ông cho bi t ngày làm l y. ñem bán làm thu c b và ch a ñư c nhi u b nh [10].

Phái ñoàn ñ ngh ñư c g p Nhà vua vào lúc b n gi rư i chi u hôm sau. ð ñ m b o thi hành l nh c a Nhà vua.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chào Vi t Minh: ñưa tay n m ngang tai. cùng v i ông Ph m Kh c Hòe ti p phái ñoàn. nh ng tài s n trong hoàng cung s do y ban nhân dân Trung B làm biên b n vào b o qu n. M i ngư i hoan hô khi Trư ng ñoàn Tr n Huy Li u dõng d c tuyên b tám mươi năm th ng tr th c dân. ông còn vi t thư g i t i B ch huy Nh t t i Hu . phái ñoàn nh t trí ch trương chung ñ i v i B o ð i là khoan h ng. Cho phép các quan l i cũ trong tri u tùy theo tinh th n và kh năng ñư c ñóng góp vào công cu c giành ñ c l p th ng nh t và xây d ng ñ t nư c. ngoài ra còn có l c lư ng b o an. Sau cu c h i ki n v i B o ð i. c nh sát tr t t . ch ñư c ñem theo tài s n ñích th c là c a riêng. h nhà Nguy n ñư c ñ n ñây cúng bái t tiên. T i ñây ông T ng lý Ng ti n văn phòng chuy n ñ n Phái ñoàn ba ñ ngh : 1. ðoàn quân nh c kèn ñ ng sáng loáng và m t ñơn v gi i phóng quân Vi t Minh. ñ n mi u là công trình c a nhân dân xây d ng lên ph i là tài s n chung c a Nhà nư c. ñ trư c th m ñi n Ki n Trung. Các ñ ngh c a Nhà vua ñ u ñư c phái ñoàn chính ph ch p nh n ñ ng th i phái ñoàn cũng yêu c u: B o ð i và gia ñình Nhà vua r i kh i hoàng cung sau khi thoái v . M c dù thái ñ hòa gi i v i gi ng nói ôn hoà. “tr m”. xưa nay ch dành riêng cho Toàn quy n hay Nhà vua trong các nghi l chính th c.. Sau khi nghe báo cáo. ñ n mi u c a các v vua chúa nhà Nguy n ñư c tôn tr ng. Chính ph cách m ng không phân bi t ñ i x v i ngư i trong hoàng t c. nh y xu ng Hi n Sĩ cách Hu hơn hai ch c cây s . ông vua cu i cùng c a Tri u ñình phong ki n nhà Nguy n. lư i lê tu t tr n l p hàng rào danh d r t uy nghi. ñ tránh cách xưng hô l i th i “hoàng thư ng”. Các lăng t m. m t nghìn năm ch ñ vua quan phong ki n ñã ch m d t. m c quân ph c ch nh t nhưng không mang c p hi u. phái ñoàn tr v tòa Khâm s nay là tr s y ban nhân dân Trung B . Phái ñoàn Chính ph ng i xe mui tr n t t ti n qua c a chính gi a Ng Môn. nh m m c tiêu là ti n v Hu . Trong bu i h i ki n. Hai bên th a thu n s t ch c l thoái v long tr ng vào b n gi chi u hôm sau. nhưng không ñông b ng cu c míttinh m t tu n trư c ñó t i sân v n ñ ng Hu . Viên thi u tá ch huy ñ i bi t kích Castelnat yêu c u ñư c ra Hà N i ñ liên l c v i ñ i di n ð ng minh nh t là v i phái ñoàn Sainteny c a Pháp v a m i t i Hà N i nhưng không ñư c ch p nh n. Qua ñư ng dây liên l c v i Cao Miên và Lào. theo tin loan báo chính th c lên ñ n mư i v n ngư i. m r ng các c a vào ð i n i t 7 gi sáng ñ n 7 gi t i hàng ngày như cũ. ñ u ñ tr n. em h B o ð i. Ông t ý vui m ng ñư c trao quy n bính cho chính ph cách m ng do Nguy n Ái Qu c ñ ng ñ u. Chi c xe ôtô ch phái ñoàn chính ph ñúng ngày gi ñã h n trư c ti n th ng vào T c m thành. 2. “Nhà vua” và “chúng tôi”. khi tuyên b thoái v xong s h xu ng và kéo c cách m ng lên. Lúc ñ u c hai bên hơi lúng túng trong cách xưng hô. B o ð i lúc này tin là tính m nh ñã ñư c chính quy n cách m ng b o ñ m nên ñã khư c t s b o v c a Nh t và ra l nh d b hàng rào dây thép gai. chăng thêm dây thép gai c u Trư ng Ti n và các c a vào thành ñ b o v an toàn cho hoàng gia. phái ñoàn chính ph v ngh t i y ban nhân dân Trung B ñ t t i Tòa Khâm s Trung Kỳ cũ. 3. v i thái ñ m m d o. thì c vàng c a hoàng tri u ñư c kéo lên l n cu i cùng trên kỳ ñài. phái ñoàn thông báo tình hình cách m ng ñã thành công Vi t Nam.. m m m ng t rõ ñ lư ng khoan h ng c a cách m ng nhưng B o ð i hơi th t v ng không ñư c t tay trao quy n bính cho ngư i ñ ng ñ u chính ph cách m ng. B o ð i dư ng như c m ñ ng m t cách chân thành. không có m t Hoàng h u Nam Phương. Ông cho bi t ông mu n làm nhi u vi c có ích cho dân nhưng ñã b ngư i Pháp ngăn tr . Cu c h i ki n r t ng n. thay cho qu n áo m c h i chi n khu không thích h p trong lúc này. B o Long cùng v i m theo dõi quang c nh bu i l t m t góc c a s trên ñi n Ki n Trung. Chi u ngày 30 tháng 8 ñông ñ o các ñoàn ñ i bi u sáu huy n trong t nh Th a Thiên và các t ng l p nhân dân kinh thành Hu ñã t t p trên bãi ñ t tr ng gi a c a Ng Môn và kỳ ñài ñ d l thoái v c a B o ð i. Nhà vua hôm nay m c chi c áo ch n màu xanh. 29 tháng 8 [11]. nhưng không ñư c nh n làm c a riêng. Dù sao thì cũng là cu c t t p ñông nh t t xưa ñ n nay trư c c a Ng Môn. . M y hôm trư c viên quan năm Nh t B n ch huy l c lư ng Nh t Hu ñã ra l nh tăng cư ng phòng th hoàng thành. Phái ñoàn ñã nghe báo cáo v toán bi t kích Lambda c a Pháp g m sáu ngư i t Jesorre thu c Bengale (Mi n ði n nay là Myanmar) căn c c a l c lư ng 136 c a B ch huy ð ng minh ðông Nam Á. liên l c v i các nhóm ngư i Pháp kháng chi n ch ng Nh t ñ tìm cách l p l i n n th ng tr c a Pháp khi Nh t ñã ñ u hàng [12]. Hai bên còn th a thu n trư c lúc l thoái v chính th c c hành. Sau mít tinh. Khác v i các l t n phong trư c kia. lăng t m. 30 tháng 8. S lư ng ngư i ñ n d . nhân d p này. Hoàng thân Vĩnh C n. thay m t hoàng t c cùng m t s thư ng thư. bà Thái h u T Cung và Hoàng h u Nam Phương ñ u không ñư c m i d .62 - . ngày 23 tháng 8 tuyên b thành l p chính quy n cách m ng. lính c u h a hàng ngũ ch nh t . H ñã ch n cách xưng hô “Ngài”. m c nh ng b qu n áo ñ p nh t. Các thành viên phái ñoàn. quan l i cũ c a Tri u ñình và các quan khách c a chính quy n cách m ng ñ a phương cũng ñư c m i lên l ñài ñ t trên l u Ngũ Ph ng. di n ra ch g n n a gi .

cái tên trong s Tôn nhơn ph . chuy n giao chính quy n cho cách m ng mà còn ñánh d u s s p ñ ch ñ phong ki n vua quan ñã t n t i hàng ngàn năm trong l ch s . các chính quy n thân Nh t trong khu Th nh vư ng chung ð i ðông Á theo nhau s p ñ không làm m y ai b n tâm b ng trăm công nghìn vi c trong nh ng tu n l hòa bình ñ u tiên chính nư c h . ti n lên phía trư c. M t lính th v kéo lá c vàng c a chính th quân ch lên c t c .63 - . ð i v i hoàng t c. ð i v i tôn mi u và lăng t m c a Li t thánh. Không còn Hoàng ñ . Trong ñám qu n chúng có m t m t s ngư i th y lá c vàng l i tung bay trên kỳ ñài không gi u n i tâm tr ng b c b i tuy h ñã ñư c báo trư c ñây ch là m t nghi th c c n thi t và cái vinh d cu i cùng này ch kéo dài trong ch c lát. qu n l a tr ng. Bà Nam Phương ñang r u rĩ. Nhà vua trong b ñ i tri u ph c m c hoàng bào có thêu r ng trư c ng c. M i vi c coi như ñã xong. Các quan khách trên l ñài ch p tay nghiêng mình vái chào ngư i công dân m i Vĩnh Th y. ti ng súng l nh n vang trong lúc lá c ñ sao vàng tư ng trưng cho chính th dân ch c ng hòa kéo lên. có ngư i ngư ng ngh u nâng n m tay ph i lên ngang tai chào theo ki u Vi t Minh. chính ph m i x trí như th nào cho có s th . 2. Tin Nh t B n ñ u hàng ð ng minh. ñ u chít khăn vàng. s t sùi gi t l ch ñ i. gi l i ngôi báu làm tư ng trưng nhưng v n giao th c quy n cai tr cho c H ? Ai cũng bi t trong chương trình Vi t Minh nhi m v gi i phóng dân t c l t ñ ch ñ th ng tr thu c ñ a ñư c ñ t lên hàng ñ u. chính ph s l y s ôn hòa x trí ñ nh ng ph n t y cũng có th giúp vào s ki n thiêt qu c gia và t r ng chính ph Dân ch C ng hòa nư c ta ñã xây ñ p trên s ñoàn k t c a toàn th qu c dân. v y li u có ch p nh n m t ch ñ quân ch l p hi n không? Ông H Chí Minh trong thâm tâm có tính ñ n m t . bà Hoàng h u tư ng tư ng mình như là Hoàng h u nư c Pháp Marie Antoinette s p b truy b t r i b ch t ñ u cũng v i ch ng là vua Louis XVI.. B o ð i k t thúc b n tuyên b thoái v b ng câu nói n i ti ng... nh ng c m tư ng n ng n xen l n lo âu s hãi. Ông Trư ng ñoàn ñ i bi u chính ph lâm th i Tr n Huy Li u nói lên ý nghĩa quan tr ng c a bu i l long tr ng hôm nay không nh ng ch là l thoái v c a Nhà vua. chân ñi giày thêu. m t c ch h u ngh .. Nhưng c ng ñ ng qu c t ngay c khu v c châu Á có v như d ng dưng trư c s k t thúc c a tri u ñ i phong ki n Vi t Nam. Có ph i B o ð i ñã ch p nh n lý tư ng dân ch c ng hòa c a Vi t Minh không? T i sao không th có gi i pháp dung hoà. Ông vui m ng báo tin chính ph lâm th i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñ ng ñ u là ch t ch H chí Minh s ra m t qu c dân ngày 2 tháng 9 ñ ñ c Tuyên ngôn ð c l p trư c qu c dân và toàn th gi i. thanh ki m vàng n m ng c. Ti p ñ n v Trư ng phái ñoàn chính ph Tr n Huy Li u phát bi u nói lên ý nghĩa quan tr ng c a l thoái v chính th c chuy n sang quy n hành chính ph dân ch c ng hoà.”. M t l n n a qu n chúng l i v tay hoan hô sau khi nghe ông trư ng ñoàn Tr n Huy Li u phát bi u: “T nay c u Hoàng ñ B o ð i ñư c g i là công dân Vĩnh Th y”. Tuy nhiên qu n chúng hi u r ng B o ð i chuy n giao quy n l c cho chính ph dân ch và ông th nh c u: 1. Ti ng súng l nh n vang m ñ u bu i l . Ông xúc ñ ng không nói nên l i. C u hoàng l ng l tr v ñi n Ki n Trung. Còn thi u m t cái gì ñó chăng? M t l i nói. nh t là trư c ñám ñông. không còn B o ð i. ch ñư c g i khi còn ñi h c lúc nh . chi c qu c n n ng g n tám kilô ñúc t th i Minh M ng ñư c Nhà vua thay m t cho quân quy n tr nh tr ng trao t n tay cho ñ i bi u chính ph cách m ng. không b cách m ng d n ñi sau l thoái v nhưng bà không che gi u n i ni m chua xót th y tri u ñ i nhà Nguy n th là ch m d t h n. ð i v i các ñ ng phái ñã t ng ph n ñ u cho n n ñ c l p qu c gia nhưng không ñi sát phong trào dân chúng. công ch c chính quy n Nam tri u cũ. chi n tranh Thái Bình Dương ch m d t. Ti ng hoan hô l i vang lên m m như s m. Ng c nhiên th y ch ng tr v yên lành. M i ngư i hân hoan h h i di u qua l ñài r i m i gi i tán vui v ra v . Sau khi c vàng qu ly tư ng trưng cho quân quy n h xu ng . Khán gi dù có nghe qua loa phóng thanh v n không nghe rõ. Nhưng nh ng ngư i có m t trên l ñài có m t phút b i r i. c m thông? Th y v y ñ i di n T ng b Vi t Minh Nguy n Lương B ng nhanh trí gài trên ng c ông chi c huy hi u màu ñ tư ng trưng cho qu c kỳ có ngôi sao vàng gi a. Ti p ñ n Hoàng ñ B o ð i tr nh tr ng ñ c “Chi u thoái v ”.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tâm tr ng r i b i.. ngay l p t c. Nh ng ngư i cách m ng mu n l thoái v ñư c t ch c tr ng th và trang nghiêm. nh ng ngư i ñi theo ñ ng lùi phía sau. Ch có m t công dân m i mang tên Nguy n Vĩnh Th y.l n này thì vĩnh vi n. M t kho ng tr ng nh . Có th ông ít nói ti ng Vi t. ch c h n là sát hình tư ng con r ng thêu trên hoàng bào Vua ñang m c trên ngư i. gi v ng n n ñ c l p cho T qu c.. “Tr m ưng làm dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm vua m t nư c nô l . Nhưng cũng trong chương trình Vi t Minh ñã nêu lên kh u hi u thành l p ch ñ dân ch c ng hoà. Nhà vua kêu g i: “bà con trong hoàng t c. quy t không ñ cho ai l i d ng danh nghĩa c a Tr m hay c a hoàng gia ñ lung l c qu c dân” và hô: “Vi t Nam ñ c l p muôn năm! Dân ch C ng hòa muôn năm!”. vi c thoái v th là ñã hoàn t t. Bu i l thoái v k t thúc. ð i v i vài trăm quan l i. m t s ki n có ý nghĩa l n trong l ch s k t thúc ch ñ phong ki n t n t i t nghìn năm nay. Hai báu v t bi u tư ng c a quy n l c. ai ai cũng vui lòng ñ nghĩa nư c lên trên tình nhà mà ñoàn k t ch t ch v i toàn th qu c dân ñ ng h chính ph dân ch c ng hòa.

Máy bay. Nh ng ti ng loa. B o ð i nay không còn ñ c quy n c a m t Hoàng ñ . cũng ñ n kho ng b n ch c hòm ñ ñ c Vi c thu d n ñ ra bên ngoài hoàng thành ti n hành r t kh n trương. ñ i b ph n cho v gia ñình quê hương b n quán. có ð ng C ng s n mà r t lâu trư c ñó. nghĩ ñây có ph i là . Ký tên: H Chí Minh”. m t b ng li t kê dài ñư c trình lên B trư ng. nh ng v b t b . sau ngày chính ph Tr n Tr ng Kim t ch c m ng 5 tháng 8. c như là ñã có s dàn x p ñâu vào ñ y t trư c. Hoàng ñ và Hoàng h u h p t t c nh ng gia nhân. và m t ngày trư c kh i nghĩa Hu . h n ch s c ph n kháng c a các th l c ñ i l p. hoãn l i s thoái v m t th i gian có th góp ph n nâng cao uy th c a cách m ng. Qu th t. t khi phong trào ðông Du tan rã. M t ñoàn ngư i dài như trong m t cu c rút lui hay m t cu c di cư lũ lư t ra kh i c a thành. h u c n. Hoàng gia không tham gia vào vi c xác ñ nh xem t ng ñ v t cái nào thu c v h . thông t n xã Nh t Domei loan tin: “Nhà vua Vi t Nam ñ nh l p m t chính ph m i. ch t ch y ban Nhân dân t nh Th a Thiên-Hu chuy n ñ n cho c u hoàng m t b c ñi n kh n: “Chính ph lâm th i m i công dân Vĩnh Th y ra Hà N i làm c v n t i cao cho chính ph . m i th lĩnh Vi t Minh vào Hu ñ l p n i các m i trong khi ch n i các này tri u t p Qu c h i ñ quy t ñ nh chính th . Ông c u hoàng ñ c ñi ñ c l i b c ñi n. Nh ng ñ dùng cá nhân. Không nên quên r ng lý tư ng dân ch c ng hòa không ph i ch n y n trong nhân dân Vi t Nam t khi có phong trào Vi t Minh. tuyên b n n d c l p c a Vi t Nam ñ m t th i gian ng n sau ñó Nh t b i tr n thì Nhà vua thoái v . Cho ñ n chi u ngày 31 tháng 8 bà Hoàng thái h u T Cung cùng m con bà Nam Phương và gia nhân ñã d n h t ñ ñ c tài s n riêng v An C u trong cung An ð nh trư c ñây là nơi ngh hè c a hoàng gia. m t tái ñi. h h i nhưng không ph i không có nh ng ti ng thét căm h n.64 - . M t s mang theo ñ ñ c n ng quá không ñ s c ñem h t ph i b l i trên c u Trư ng Ti n. S có m t c a h nh ng nơi nguy nga này không còn lý do t n t i. nh ng tình c nh cay ñ ng. Trong lúc B o ð i còn ñang hoàn thành vi c bàn giao thì ông Tôn Quang Phi t. ñư c hư ng m i quy n t do c a công dân. Vua ñã thoái v . nhưng không ñ ñ bào ch a cho m t ch ñ ñã quá nhi u bê b i. M con bà Nam Phương không mang theo nh ng gì thu c tài s n nhà nư c. quà bi u có th mang theo. N u nh n l i. l p nên ña s cánh t trong chính quy n m i”. nh ng ti ng hát ñ ng ca vang trên ñư ng ph . cái gì thu c v gia ñình Nhà vua và Hoàng h u? Ông b trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n m t c u chính tr ph m ñã b k t án năm năm kh sai trong nhà ng c Kontum. Công vi c c a ông ti n hành không m y khó khăn. Nhưng c u hoàng nh t ñ nh như ng l i cho cách m ng. l ng l trao chính quy n cho Vi t Minh và Vi t Minh ñã chi n ñ u bên c nh ð ng minh nên có tư cách ñ giao d ch v i ð ng minh yêu c u h công nh n ñ c l p. ñàn áp phong trào nông dân Tây Sơn và nhi u phong trào nông dân khác t th k XVIII. Nhưng nhìn chung ch ñ thay ñ i quá êm . Nh t. B o ð i ñã giao Tr n Tr ng Kim m i m t s c u chính tr ph m cũ tham gia chính ph m i. dù ch v n v n trên năm tháng. V i m t s ngư i. L thoái v v a k t thúc. Không m y ngày là không có nh ng ñoàn qu n chúng di u hành trên hai b sông Hương. ôtô ñư c coi là quà bi u c a Pháp. Làm th nào có th tách b ch cái gì thu c v nhà nư c. th v th n ñ thu d n ñ ñ c giao l i hoàng cung cùng tài s n công c a Tri u ñình cho chính quy n cách m ng. S c m ñoán này là c n thi t ñ ñ phòng m i tình hu ng ph c t p có th x y ra. tri u ñình ñã không còn. Tưng b ng. ñã ñ m t nư c cho th c dân Pháp sau ñó l i cam ch u làm tay sai ngoan ngoãn cho ch ñ b o h h t Pháp l i Nh t. nh ng nh p tr ng ch c a thi u nhi. v y thì ñ l i cho c u hoàng s d ng. Cùng ngày 30 tháng 8. tư ng như H Chí Minh và B o ð i ñã hành ñ ng theo m t k ho ch chung ñư c v ch ra m t cách t m : B o ð i l i d ng Nh t ñ tuyên b ñ c l p. không khí ñư ng ph v n náo nhi t khí th dư ng như mu n thay ñ i n p s ng tĩnh l ng quen thu c c a ngư i dân x Hu . Duy trì thêm m t th i gian n a ch ñ quân ch dù là dư i hình th c quân ch l p hi n. v n ñ ng h công nh n chính quy n m i. Nhà Vua v n hi v ng có th c u vãn ngôi báu. nh ng ti ng hô kh u hi u. không tìm ñâu ra m t nhân v t trong hoàng t c có tinh th n ch ng Nh t nghĩa là ñ ng v phe ð ng Minh ñ có th cùng v i Vi t Minh ñ ng ra nói chuy n v i phe ð ng Minh. n n quân ch ñã b th tiêu. Sau cu c trao ñ i h u ngh y. nhưng không m t ai hư ng ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment công th c th a hi p. ch n a ngày là xong. Ngư i ñ i di n c a chính ph cách m ng cũng có thái ñ r ng rãi. B o ð i là k h p tác v i quân phi t Nh t. ñã ñư c H Chí Minh giao nhi m v ki m kê tài s n trong hoàng cung mà Ph m Kh c Hòe ñã chu n b bư c ñ u. trên ñư ng ra B c nh n nhi m v . Sau l thoái v . C nh ng nư c ñôi c a c u hoàng d n d n l rõ. nh ng phiên tòa cách m ng tuyên án t hình và án quy t thi hành ngay l p t c. Ông m i ñ ng cách m ng vào Hu ñ l p chính ph m i. nhưng cũng có nghĩa v ph i ch p nh n m t s h n ch : ông ñư c l nh ph i ch m d t m i liên h v i ngư i nư c ngoài nh t là v i nh ng ngư i b n cũ Pháp. li u h có ch p nh n chính quy n m i do B o ð i ñ ng ñ u không. Ngư i ta nh l i ngày 22 tháng 8 năm 1945 nghĩa là ba ngày sau T ng kh i nghĩa Hà N i. nh t là hai chi c máy bay ñ hu n luy n phi công [13]. cây c u s t ñ s và duyên dáng b c qua sông Hương g n trư c c ng thành. xóa b các hi p ư c b o h do các tri u vua trư c ñã ký v i Pháp. s có nh ng ch d n c n thi t ñ ông c v n có th ra Hà N i s m nh t. tuy nhiên. Hoàn c nh l ch s Vi t Nam th i kỳ này. ít ra là trong th i gian ñ u khi n n ñ c l p chưa ñư c c ng c t bên trong và chưa ñư c th gi i công nh n t bên ngoài hay không? ð i v i ð ng minh.

c hai ñ u là thanh niên trí th c Hu . [1] Xem toàn văn t Chi u ngày 17 tháng 8. . b trư ng Lê Văn Hi n ñã cho bi t ông Vĩnh Th y s n lòng cho chính ph mư n hai chi c máy bay riêng ñ chính ph hu n luy n phi công. Không có gì ch ng t là do Vi t Minh gi t dây (N. n i ti ng trong các tr n ñánh trên ðư ng s 4. 6 túi quân trang. la bàn. 6 c p da ñ ng nhi u tài li u.65 - .D). gi y bút. [12] ð ng Văn Vi t. 2 ñi n ñài. và Ph m Kh c Hòe. Nhà xu t b n Tr . Les archives de la guerre.T). Viên lãnh binh ch huy lính kh vàng b o v kỳ ñài ñã k l i r ng ông ñã dàn quân chu n b ch ng l i. T. kéo c ñ sao vàng c a Vi t Minh là ð ng Văn Vi t và Nguy n Th Lương. ñ n ñư c. Nhà xu t b n Gallimard. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Nhà xu t b n Tr . Sau này trong kháng chi n ch ng Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m t cu c ñi ñày trá hình chăng. “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. r i sau ñó ñưa ñi Chiêm Hóa thu c t nh Tuyên Quang làm h c c cho l p hu n luy n không quân ñ u tiên. l m b m nói m t câu ti ng Pháp: “ðã ñ n c r i có lên thêm m t chút n a cũng ch ng can chi” [14]. [3] Có tài li u vi t là Castella (B. chi n sĩ ðư ng s 4 anh hùng. l u ñ n. m t tr n Cao B c L ng và Nguy n Th Lương là C c phó C c Quân Báo B T ng Tham mưu Quân ñ i nhân dân Vi t Nam. ch ! Vi t Minh ñ y! Các ngươi mà n súng thì Tr m là ngư i ch t trư c ñó” . b c nén. sách ñã d n. [6] T H u. th ñô m i c a ch ñ C ng hoà. 1944-1947.xem H i ký ð ng Văn Vi t. Ngư i lính già ð ng Văn Vi t. xu t b n t i Hà N i ngày 29 tháng 8 năm 1945.P. năm 1949 (ND). 1988 (ND) [13] Trong phiên h p ngày 29 tháng 10 năm 1945 c a chính ph . M t l n n a Vĩnh Th y l i nhún vai. [2] Hai thanh niên Vi t Minh ñư c giao h lá c vàng c a Nhà Vua. s 18. M t thành ph ông hình như c ñ i làm vua ch ñ n m t l n t khi Paris v . ðáng chú ý là t chi u này không ñư c Ph m Kh c Hòe nh c ñ n trong h i ký “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. [11] Tr n Huy Li u. 2004. 1987. ti n ðông Dương. Nguy n Văn Huyên. Chi n l i ph m thu ñư c g m: 6 kh u Carbine. Nhà xu t b n Văn hóa Thông tin. 2004 (B. 1987. 1987. Xem thêm: T H u: “Nh l i m t th i”. 2 máy phát ñi n quay tay. Thành ph H Chí Minh. Nhưng ông tr n tĩnh ñư c ngay. T p chí Nghiên c u L ch s . V y là ông s ra s ng và làm vi c t i Hà N i. H Chí Minh. [8] Báo C u qu c s ngày 27 tháng 8 năm 1945. b n ñ . nên h i ý ki n Hà N i”. [4] Báo ðông Phát xu t b n t i Hà N i ngày 25 tháng 8 năm 1945. Ông Hòe hay Hoàng thân Vĩnh C n? Ông c u T ng lý Ng ti n văn phòng h i thúc c u hoàng nên nh n l i và khuyên “V ngư i ñi theo.T). nhưng B o ð i sau khi ñư c tin báo. ñ h p. thu c men. vào th i mà ngư i Pháp cho ông ñi thăm ñ t nư c trư c khi n m quy n bính.. [7] B n nhà trí th c ñã ký tên vào ki n ngh là Nguy n Xi n. Tư c n ki m c a Hoàng ñ B o ð i. H H u Tư ng. hai chi c máy bay này ñã ñư c tháo cánh ch xe l a ra Hà N i. Cũng xem Philippe Devillers. tháng 9 năm 1960. Ngày 29 tháng 11. ñưa bàn tay trái lên ngang c . (sách ñã d n). Nhà xu t b n Văn hóa Thông tin. Cu c h p c a trí th c và sinh viên Hà N i Vi t Nam h c xá ngày 21 tháng 8 cũng như b c ñi n có b n nhà trí th c ký tên là ho t ñ ng t phát. ð ng Văn Vi t là Trung ñoàn trư ng.Hanoi. 2004 (N. Paris Saigon . 6 kh u súng ng n Brown Canada 9 mm. T tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. [10] Ph m Kh c Hòe. [5] Ph m Kh c Hòe. Nhà xu t b n Thu n Hóa. ñã can ngăn: “Ch . Nhà xu t b n Thu n Hóa. chi n sĩ ðư ng s 4 anh hùng.D). [14] H i ký Ph m Kh c Hòe. 2004 (ND). Nguyên văn t chi u ngày 22 tháng 8 năm 1945. [9] Báo ðông Phát.. l p t c nghĩ ñ n vi c c ai ñi tháp tùng. Ngư i lính già ð ng Văn Vi t. Ngu Như Kontum. “Nh l i m t th i”.

và ti p t cho tù binh Pháp. nhưng l i ñư c Vi t Minh coi là ñ xa x . Tuy t nhiên không có vũ khí. M t ngư i Pháp g c ngã vì trúng ñ n ti u liên c a Vi t Minh. h sơ 1211NF. mang theo m t toán g m 6 quân nhân M ho c có th có ngư i Pháp trà tr n vào l y danh nghĩa phái b ð ng minh. Nghe ñâu m i căn nhà ñ u ñư c ñánh d u trong sơ ñ t n công c a t v . h cánh ñư ng hoàng xu ng sân bay Phú Bài. yêu c u t nay mu n ti p t cho tù binh và Pháp ki u. M t thanh niên t v có nhi m v canh gác khu v c Pháp ki u tên là Lê Văn Mư i b trúng ñ n ti u liên. 23 tháng 9 năm 1945. “Quy t chi n ñ u cho n n ñ c l p c a Vi t Nam” (Struggle for independence of Vietnam). nơi có kho ng 200 gia ñình Pháp ki u và cha ñ o các giáo x trong t nh t p trung v ñây t sau ñ o chính Nh t m ng 9 tháng 3 năm 1945. Không ai bi t s ngư i b thương c hai phía Pháp và Vi t là bao nhiêu. C hai bên ñ u có thương vong. N n nhân Pháp tên là Chenevier. T i khách s n Morin phái b ti p xúc v i Pháp ki u. [1] Elula Perrin. sách ñã d n. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Hai chi c khác rơi xu ng sân trư ng Thiên H u. [2] Báo C u qu c s 43 ngày 14 tháng 9 năm 1945. phái b ð ng minh nh c l i s ki n th dù ti p t cho Pháp ki u tu n trư c. ñóng ñai ch c ch n. con ñư ng h ñi sau này ñư c g i là ñư ng mòn H Chí Minh. ai b n và b n ai. M t báo cáo ñ ngày 22 tháng 9 năm 1945 c a các t ch c m t v Pháp Vi t Nam cho bi t: “Tình c nh c a các ki u dân Pháp. Không còn bánh mỳ. bi u ng “Hoan nghênh phái b ð ng minh” (Welcome to the Allied Mission). Nguy cơ v m t cu c tàn sát hàng lo t v n t n t i và ngày càng nghiêm tr ng” [3]. . Gi ng ñi u ñã tr nên căng th ng nh t là t sau ngày Pháp gây h n Nam B . h a s chuy n giúp thư tín. Trong bu i ti p ki n chính quy n ñ a phương. Quan tài làm b ng nh ng m nh g ph lo i. m i quan h thư tín và buôn bán gi a chính qu c và ðông Dương h u như b c t ñ t. M y ngày sau. có nhi m v ñi u tra. ñư c chôn trong vư n nhà th ch không ph i nghĩa ñ a vì nghĩa ñ a do Vi t Minh ki m soát. th c u ng quen thu c c a ngư i Pháp. tìm hi u s ph n phi công ð ng minh b Nh t b n rơi trên chi n trư ng ðông Dương trư c ñây. Hai hòm g ñư c khui ra. sau vài vòng lư n th p ñã th ra ba chi c dù màu. bơ. Nh ng v l n x n ngày càng nhi u. M t nhà báo M liên l c ñư c v i Pháp ki u. Tình hình ñó khi n Paris lo ng i. hôm sau ñư c chính quy n ñ a phương t ch c l tang tr ng th . nh ng tin ñ n th m sát. H t th y ñ u ch thu c men và lương th c. M t chi c rơi xu ng v t ru ng trên cánh ñ ng An C u. R i nh ng h i tr ng rung lên càng d n d p vào bu i sáng s m. ch là ba chi c thùng g dày. ð i di n chính quy n gi i thích: s dĩ có v ñ ng ñ ñó là do trư c ñó 8 ngày có v bi t kích Pháp nh y dù xu ng Hi n Sĩ cách Hu 25 cây s v phía Tây. [3] CAOM. T mùa thu 1940 nh ng ngư i Pháp Hu cũng như nơi khác không g i ñư c gì v gia ñình Pháp vì t khi b i tr n. Có c nh ng chi c gương có ñ c l ñ làm tín hi u cho máy bay. Không có ngư i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 14 Daniel Grandcleùment Ngày 3 tháng 9 m t chi c máy bay ki u Liberator c a không quân hoàng gia Anh bay th p qua thành ph . Sau khi tr ti n ñư c lĩnh m t tích kê h n hôm sau l y hàng. xin chuy n qua y ban nhân dân t nh [2]. Sau ñó m t s ngư i Pháp b ngư i Vi t b t ñem ñi ñã ñư c th v . M t ngư i khác tên là Meynier b b t gi i ñi ñâu không ai rõ [1]. “Nư c Vi t Nam c a ngư i Vi t Nam” (Vietnam to vietnamese) hoan nghênh phái b ð ng minh.66 - . Hai trăm Pháp ki u chen chúc trong khu ph Tây. mang theo thư t Nam Kỳ và c nh ng tin t t lành. Ngư i Pháp ph i ñ t mua th c ph m t i m t c a hàng ti p t do Vi t Minh ph trách. t v Vi t Minh ñ tranh nhau chi m ño t hai chi c hòm g ñư c th xu ng sân trư ng. H ñư c chính quy n ñ a phương ñón ti p n ng nhi t. Có nh ng ngư i thân trong gia ñình c a binh sĩ Pháp ñi thoát v Sài Gòn vư t qua c nghìn cây s ñư ng r ng ph n l n là phía Lào. b t p trung hay qu n thúc r t b p bênh. ðêm ñêm nghe th y nhi u ti ng súng ch ng bi t vì lý do gì. l t ngay vào tay l c lư ng b ñ i gi i phóng quân Hu ñóng g n ñó. cà phê. ði u ki n s ng trong khu ph Tây sút kém h n. ph c tam tài. T ng ñêm ngư i s ng trong khu ñi n m v i câu h i ñêm nay s là ñêm cu i cùng chăng. sau s ki n ngày 3 tháng 9 s ng nơm n p lo s b tr thù. Nhi u ngư i trong b n h b m d c ñư ng nhưng v n c ñi thoát vào ñ n Sài Gòn. nhân dân ñ ng ch t hai bên ñư ng T ð c mang c . ngày 11 tháng 9 máy bay ð ng minh tr l i. ðã n ra cu c ñ ng ñ nh gi a Pháp ki u và dân quân. nh ng ñ ăn.

Xe kia ch hoàng thân Vĩnh C n. ch c d ch ch s p l y không dám ng ng ñ u nhìn th ng vào m t vua. th hi n tình ñ i ñoàn k t dân t c. ðang mùa lũ l t. công vi c trong b máy chính quy n m i ñâu dành cho h . công dân Vĩnh Th y r i Hu ra Hà N i. Su t d c ñư ng t c ñô ra thành ph l n phía b c. Vĩnh Th y không ph i là m t viên ch c bình thư ng như các viên ch c khác trong b máy chính quy n. lãnh t nh ng ngư i Lào yêu nư c. Hoàn toàn ngư c l i. M t vinh d m i dành cho công dân Vĩnh Th y: cách th ñô Hà N i vài ch c cây s . Phái ñoàn Tr n Huy Li u sau khi nh n n. Nhà nư c m i chưa có xe. nhưng sau ñó thì sao. Bà linh c m m t tương lai không có gì t t ñ p. Như m y hôm trư c. thân tình. h c trư ng c u ñư ng nhưng căm thù ngư i Pháp sâu s c. L n ñ u tiên dân chúng ñư c nhìn th ng vào Hoàng ñ mà không ph i quỳ l y. trên ñư ng ra B c. ông h i tôi H Chí Minh là ai. Vĩnh Th y v n là ngư i ít nói. Tình hình kh n trương. Hôm ñ u tiên khi ông ñư c bi t H Chí Minh và Nguy n Ái Qu c là m t ông nh l i câu s m truy n “Nam ðàn sinh thánh”. Ti ng mõ b c l n i lo ng i c a các bà m nh ph . cách kho ng trăm kilômét. năm gi sáng. ð n Vinh. Ý ñ nh c a c H là mu n c v n Vĩnh Th y có m t cùng v i các thành viên chính ph lâm th i trong bu i l long tr ng ñ c Tuyên ngôn ð c l p t i vư n hoa Ba ðình ngày 2 tháng 9 năm 1945. t trong cung An ð nh l i vang lên ti ng mõ t ng kinh. Công vi c b b n như núi. t l th tr n Ph Lý (thu c ñ a ph n t nh Hà Nam) ông Tr n Huy Li u. v i ch c v c v n c a chính ph . giai c p quý t c cũ ph i s ng nh nh ng ngư i nghèo kh trư c ñây b h bóc l t. Bà lo cho tính m nh c a con mình. ngư i Lào cũng ñang c g ng kh ng ñ nh ch quy n c a h . Ông ta ch ng bi t gì v cách m ng. Nhi u c u b bom M phá s p. ðư ng b nư c ng p nên xe ph i ñi ch m l i. Bà ñã ch ng ki n Thành Thái ra ñi. ngư i ñã nh n s thoái v . Ông Vĩnh Th y rưng rưng nư c m t ôm hôn ñ a con nh nh t. tham gia phong trào ch ng Pháp t r t s m và ñã tr thành ngư i lãnh ñ o phong trào. Ai bi t r ng ñoàn xe s không rơi vào ph c kích? Chính ph m i không có Algérie. m t trong nh ng nhân v t chính c a T ng B Vi t Minh. ñoàn dùng hai chi c xe riêng c a c u hoàng. ch vài câu nói âu y m c a ngư i thân. khi ngư i ñ ng ñ u hoàng cung ñi xa. ðoàn g m hai xe ôtô. Bà Nam Phương l ng l ñ t bàn tay ph i lên cây thánh giá ñeo trên chi c ki ng. g n n a ñư ng Hu . thánh ñây ph i là Nguy n Ái Qu c ông ñã th t ra: Th thì thoái v cũng ñáng”. S ñón ti p chính th c. ch ng l i m i âm mưu chia r l t ñ chính quy n cách m ng. n ng nhi t v a kính tr ng v a yêu m n khi n ông c m ñ ng xi t bao! [2]. [1] ðoàn xe lao nhanh trên ñư ng. Xe th nh t ch Vĩnh Th y ñư c B trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n tháp tùng. Xưa kia thì có quân lính làm hàng rào. Bây gi . ðó là m t cu c ra ñi thân tình g n như l ng l hi m hoi trong gia ñình h . m t m i lo âu n ng n tràn ng p m t b ph n quan tr ng trong dân chúng ñô thành. hai ngày sau l thoái v . L i còn ph i lo ñ i phó hàng ch c v n quân Tư ng ñang lũ lư t kéo vào. các tri u th n hay c nh ng nhân viên bình thư ng trong b máy Nam tri u cũ. c u chính tr ph m Kontum mà c c u hoàng B o ð i t nay ñư c g i là C v n t i cao Vĩnh Th y. không bi t lành d ra sao? Có ph i là s ñi ñày trá hình hay còn cái gì t hơn n a.Hà N i. Ch t ch H Chí Minh mu n có c u hoàng bên mình. qu n chúng nhân dân nh n ra ông. Chính quy n nhân dân không l nuôi h mãi? Tình c nh c a h th t gi ng như Pháp sau cách m ng 1789. Bên kia dãy Trư ng Sơn. không có ñ o Réunion ñ ñày k thù cũ. L n này chính con bà ñ ra l i ra ñi v phía phe ñ i l p. ki m ñã lên ñư ng ra Hà N i t hôm trư c. Lê Văn Hi n k l i: “Có l tính ông Vĩnh Th y hơi nhút nhát. ***** Khi ôtô v a n máy thì Nam Phương và các con ch y ra sân ti n ông Vĩnh Th y. Tôi cho ông bi t ñó chính là Nguy n Ái Qu c. r i ñ n lư t Duy Tân. phái ñoàn ñư c dân chúng nhi u nơi nghênh ñón không ph i ch nh m B trư ng Lê Văn Hi n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 15 Daniel Grandcleùment Ngày 2 tháng 9. Lương tháng s ra sao ñây? Chính quy n cách m ng h a s tr ñ lương tháng 8. ñoàn có thêm m t thành viên m i: hoàng thân Souphanouvong. ch ñón ông bên ñư ng. Ch t ch H Chí Minh ñang ch ông. nhưng không k p. ông có v hài lòng. Không ph i là chuy n ñi bí m t nên m i khi t i ñ a phương nào ñoàn ph i d ng l i ñ qu n chúng nghênh ti p. khi n ông xúc ñ ng nh t là .67 - . hoan nghênh. Còn bà Hoàng thái h u T Cung không m y hoan h trư c vi c b nhi m con bà làm C v n cho chính ph m i. l i ti n bi t l ng l c a ñám gia nhân. nh t là l n ñ u tiên ti p xúc v i qu ng ñ i qu n chúng m nh d n h h i ch không ph i ñám quan l i. Ông xúc ñ ng nói v i chúng nh ng l i căn d n d u dàng b ng ti ng Pháp. Hành trình sáu trăm cây s t Hu ra Hà N i ñã ñư c th c hi n trên hai chi c xe ti n nghi nh t lúc ñó là các xe Mercury và Packard. Bên c nh ni m hân hoan chung. ðó là gia ñình nhân viên hoàng gia. Hoàng thân cùng tu i v i Vĩnh Th y và cũng ñã s ng nhi u năm Pháp. Su t d c ñư ng dân chúng ñã dành cho ông nh ng bi u hi n hân hoan.

. ngư i ñ ng ñ u nhà nư c. v i các ñ ng phái ñ i l p di n bi n ph c t p làm cho ông c v n m t m i. Thư ng ông dùng chi c xe Mercury sang tr ng mang t Hu ra. Tr i v n mưa dai d ng. ông d hàng ch c cu c h p vì trong th i kỳ tr ng nư c chính quy n m i thành l p. Ngôi bi t th chính ph c p cho ông g n các dinh th c a các ông tư ng Tàu. dáng ngư i m nh kh nh. ng i im l ng. qu n áo tuýt-xo b nh bao. Sau m t ñêm d ng l i t i Ph Lý. Các nhà báo Hà N i t ch c m t b a ti c l n ñ hoan nghênh ông ñã t nguy n t b cu c s ng vương gi ñ tr thành công dân bình thư ng. n tư ng t t ñ p này v n ñư c lưu gi mãi v sau. trong câu chuy n v i m t nhân viên m t v Pháp Côn Minh và c v sau này khi ñã quay tr v h p tác v i ngư i Pháp c m ñ u chính ph ch ng l i Vi t Minh. v i ñôi dép cao su. gi a m t bên là H Chí Minh bên ph i và m t bên là B trư ng N i v Võ Nguyên Giáp. không lúc nào t nh. chân d n giày da láng bóng t o thành m t s tương ph n rõ r t nhưng cũng là hình nh ñ i ñoàn k t dân t c ñ c ñáo hi m th y trong l ch s . ngay sát phòng làm vi c c a Ch t ch H Chí Minh. ñóng d u Vi t Nam Dân ch C ng hòa và giá cư c m i theo th i giá. chòm râu lưa thưa. Nhưng thái ñ c a c v n Vĩnh Th y làm cho m i ngư i ng c nhiên. gi ng m t ngư i kh h nh v a gi ng m t nhà nho. các xu hư ng khác nhau. ch t ch chính ph . H Chí Minh ch t a các phiên h p. B t ñ u t ngày 8 tháng 9. Trong nhi u tháng. Nh ng cu c ñón ti p chính th c c a chính quy n ñ a phương. ông c v n d các phiên h p c a H i ñ ng chính ph h p ñ u ñ n vài l n trong m t tu n. Ngay chi u ngày 5 tháng 9. vào lúc 11 gi . bên trái. v n toát ra m t ni m tin v ng ch c ti n ñ ñ t nư c. ***** Cu c s ng thư ng nh t c a ông c v n t i cao khá dư d trong hoàn c nh chung r t eo h p lúc b y gi . Bi t bao vinh h nh.68 - . ñ i di n phái b ð ng minh. Ch có th i ti t là không thu n l i. Sáng hôm sau. ông cũng ñư c nhân dân ñ a phương tr ng v ng như v y khi ông ñ n tư ng ni m trư c nh ng ngôi m c a các ông t tri u Nguy n. Ông ch khách s n trư c ñây kinh doanh xích lô nay tr nên giàu có ñã quy t ñ nh góp ph n ng h chính ph m i. v i tư cách c v n chính ph . không phát bi u gì. vì h nh phúc c a nhân dân. hi sinh ngai vàng vì l i ích dân t c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment kh ng ñ nh thái ñ tr ng th c a chính quy n cách m ng ñ i v i ông. Có hôm dân chúng nh n ra ông xúm l i khen ng i chi c xe. Tuy nhiên. ông ng i im l ng. c th t cà-v t. chân ñi dép và m t c u hoàng tr tu i béo t t. c v n Vĩnh Th y chính th c ñ n chào ch t ch H Chí Minh t i dinh ch t ch ñ t t i tòa Th ng s B c Kỳ sau ñ i thành dinh Khâm sai B c B . thân hình m nh kh nh. Nhân dân Hà N i cũng chưa quên khuôn m t ông trên các con tem thư in hình ông và bà Nam Phương. hoan hô công dân Vĩnh Th y. Trong nh ng ngày ñ u tiên. Vĩnh Th y luôn luôn ñư c x p ng i phía ñ u bàn. ñoàn lên ñư ng ñi n t ch ng ñư ng cu i cùng v Hà N i. Sáng sáng ông ñ n làm vi c h i b y gi . v n dùng l i nh ng con tem cũ. chính ph h p hàng ngày nhi u khi bàn c các v n ñ c th ch ng khác nào m t cu c h p c a h i ñ ng thành ph khi n ông phát chán. g y gò. Ngay c nh ng bu i có m t. B a ăn do khách s n Asia cung c p. Vĩnh Th y s ng tho i mái trong khu ph vào lo i . Cũng như m i thành viên khác trong chính ph ông không có lương. Ông ch ng nói m t l i. 9 gi sáng hôm sau. nhưng cũng làm cho ông yên tâm. quan h v i Tàu. Có hôm ông lái xe Jeep M cùng v i m y sĩ quan ð ng minh ñi chơi ph ñ ng th i ñ th tính năng c a lo i xe kỳ c c này. Dư i con m t Nguy n Vĩnh Th y. Ông có m t phòng làm vi c riêng. như th các cu c th o lu n không liên quan gì ñ n ông. lác ñác v n có nh ng ch dân chúng t t p ñ ñón chào m ng c v n t i cao c a chính ph . v i Pháp. m c qu n áo ka ki c ñ ng. Có nh ng bu i tranh lu n khá căng th ng trong lúc tình hình kinh t xã h i ñang khó khăn ch ng ch t. Ch t ch H Chí Minh ñã ñ n ñáp l ông c v n t i nhà riêng. lư n trong các ph c a th ñô. ñôi m t sâu sau m t cơn s t rét n ng trư c khi r i chi n khu. Ông v ng m t nhi u bu i. g n c nhà tư ng M Gallagher. S tương ph n v vóc dáng và trang ph c gi a m t nhà cách m ng lão thành. Trong thành ph n chính ph ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa có ñ i bi u các ñ ng phái. Ông g i Vĩnh Th y là “Ngài” m t cách trân tr ng nhưng thái ñ cư x thân tình như tình cha con. Có nh ng bu i bàn b c qua quít hình như m i vi c ñã ñư c quy t ñ nh ñâu ñó. Trong m y ch c năm ng trên ngai vàng chưa bao gi ông có thái ñ bình dân. l i l i ti p t c trò chuy n ñ n hơn n a ti ng. tóc ch i mư t.. tranh lu n bàn cãi ch là vô ích. ñã ñư c ông c v n nh c l i trong thư vi t v cho m là bà Hoàng thái h u T Cung. Ngư i ta ñã th y hai ngư i sau khi nói chuy n trong phòng khách. Trong m t l n v Th Xuân thu c t nh Thanh Hóa. Bưu ñi n Vi t Nam chưa có phương ti n in tem m i và cũng ñ ti t ki m. y u ñu i trong chi c áo khoác ngoài kín c . bi t bao bi u hi n tôn kính làm cho ông xúc ñ ng. Ngày 4 tháng 9. phù h p v i các cu c ñàm ñ o văn chương hơn là ho t ñ ng chính tr . nh ng ti ng hoan hô c a qu n chúng không bi t th t tâm ñ n ñâu. ð n sát c a ngõ th ñô. g n gũi dân chúng như lúc này. còn xu ng sân khoác tay nhau ñi ñi. có s c c m hóa r t m nh ñ i v i ngư i ñ i tho i v i mình. chi c Mercury ñ trư c c a m t tòa bi t th xinh x n trư c ñây là nhà riêng c a viên ð c lý thành ph s 51 ñ i l Gambetta (ngày nay g i là ph Tr n Hưng ð o) m t ñư ng ph vào lo i ñ p nh t thành ph Hà N i. như ông ñã k l i trong h i ký.

tôi r t vui lòng. n u chia r thì ch t. tôi cũng mu n ra kh i hoàng thành ngay c t ñ tránh m i s nghi ng . . ông ñ u ñư c c làm Trư ng ñoàn c v n t i cao. m y công s ñã b Vi t Minh chi m c r i. tôi có th bi t rõ ñư c nhi u ñi u hơn trư c. ð n Hà N i. S c l nh ngày 10 tháng 9 năm 1945 ñã chính th c c ông vào ch c v C v n c a chính ph lâm th i. H là nh ng ngư i h t lòng ra làm vi c và bi t làm ch không ph i là b t l c. quân Nh t s n lòng giúp. cho ñ n nh ng l n c i t chính ph sau này. tôi d n m y ông trong n i các cũ thì ông nào cũng ñ ng ý. ông m i có cu c ti p xúc v i ñông ñ o các nhà báo. thành th t và t tin: “Tôi ñã thoái v . chính ph l i m i làm c v n. lui t i các nơi ăn chơi. ñêm ñêm ñi d o. Tôi r t bu n hi u r ng không th làm vi c chi có ích cho ñ t nư c. ông không còn lo nhân dân và chính quy n cách m ng tr thù. ngư i Pháp khi nào cũng mu n tôi ng i yên m t ch . [3]. Tôi có nói r ng không bao gi chính ph Vi t Nam l i yêu c u ngo i qu c ñánh dân Vi t Nam”. Sau này c m i l n thay ñ i thành ph n chính ph .. tôi có ý lo lo. không khí ph n kh i h h i nh ng ngày ñ u m i giành ñư c chính quy n r i cũng qua ñi. nhi u ño n ñê không ch ng n i m c nư c dâng cao trong mùa lũ tháng 8.. Tuy v y n i các cũ cũng c làm mong cho m i ngày m t khá nhưng sau này không th y ñư c k t qu gì nên ñã m y l n xin t ch c. Tôi tr l i: “Các anh ph i b ch c khâm s toàn quy n ñây tôi m i làm vi c ñư c”. L n trư c tôi ra Hà N i. Sau khi trao quy n. Vi c gì tôi cũng h t lòng giúp ñ . Nhưng sau khì th y ñ i bi u chính ph ñ i ñãi ñ c bi t nên không lo ng i gì n a và tôi cũng vui m ng th y vi c hy sinh (ngôi báu) c a tôi cũng là m t vi c có ích cho ñ t nư c. không cho ra ngoài thân m t v i dân cho nên trong hai mươi năm tr i làm vua. thì s có ngư i l i d ng tôi. Ti ng súng ch ng xâm lăng dã n mi n Nam. t t c là c a Tri u ñình. Vì tôi hay ñi chơi nên có l n ngư i Pháp h i tôi: “Sao Ngài không làm vi c gì mà c ñi chơi hoài như v y?”. G n hai tri u nông dân ch t ñói trong nh ng tháng trư c ñó. Hàng v n quân Nh t chưa h i hương h t thì g n hai ch c v n quân Tư ng tràn vào. Ch vài tu n sau ngày thoái v . M c ñích c a ngư i Tây là ai ñ nh tâm giúp ích cho nư c thì h tìm cách làm xa tôi ra. Gi i quy t v n ñ cái ăn c a nhân dân là m t trong nh ng kh u hi u chính c a chính ph m i.. Lúc trư c m i vi c (quan h ) v i ngư i Nh t r t khó. ăn nh u. Cũng vì có nhi u chuy n bu n như v y nên tôi ch mu n vô núi vô non cho quên h t m i ñi u. r i chính ph chính th c do Qu c h i trong phiên h p ñ u tiên m ng 2 tháng 3 năm 1946. Trư c khi ñi. l i ph i t ch c r t nhi u vi c. có nghĩa là b ng hay g n b ng con s ngư i ch t trong b n mươi năm chi n tranh mà nhân dân Vi t Nam ph i ch u ñ ng. ngư i ñã tháp tùng ông ra Hà N i. T i ñâu tôi cũng th y nhân dân c quy t hăng hái ñ ñi ñ n ñ c l p hoàn toàn. Nói ñ n chuy n trư c kia. Th c t ông ñã làm công vi c y và chính th c thay m t chính ph trong nhi u d p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sang tr ng nh t th ñô. Trong lúc này ph i ñoàn k t tri t ñ thì m i sông. ch không ph i làm vì. ch c v c v n t i cao c a ông không h thay ñ i. Ông th y mình ñang gi m t vai trò chính tr th c s . nhi u c u c ng b bom M phá h y chưa ch a xong.. Ch m y tháng sau Vĩnh Th y ñã g p l i Lý L Hà. Cách m ng thành công.. Ông quan h công khai v i . t chính ph lâm th i sang chính ph liên hi p. Trong hai chi c xe ñem t Hu ra. Khi bên ngoài hoàng thành có cu c kh i nghĩa. H mu n làm gì thì h làm phi u tâu lên lúc tôi ñư c ñ c thì Khâm s Pháp ñã ký r i thành ra tôi không thi th ñư c sáng ki n gì c . xe. L n này ñi l i t do. các báo ñã ñ n ph ng v n ông t i nhà riêng 51 ph Tr n Hưng ð o. Vi c ti p t g o t mi n Nam g p nhi u tr ng i do phương ti n v n chuy n thi u. m ng s ng ñư c b o ñ m nhưng cu c s ng ñ i thư ng khi n ông như t nh l i sau m t cơn mê dài. còn xung quanh tôi. mà cũng là ñ b o ñ m cho tính h p pháp c a chính quy n m i. Tôi lên ñư ng ra B c có ghé m y t nh phía b c Trung B và ghé Ninh Bình và Ph Lý. ông bi u m t chi c cho ông b trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n. ngư i tình cũ c a ông. vì tôi s r ng còn ng i ñ y. tôi ra B c có m t l n và m t l n vào Nam Kỳ.. h u qu c a n n ñói ñ u năm chưa kh c ph c xong.. Ngày v chưa nh t ñ nh.69 - . Có l ñây là l n ñ u tiên k t khi v nư c c m quy n bính năm 1982. R i b ngai vàng cũng có nghĩa là ông cũng d t b luôn cu c s ng xa hoa c a m t v ñ vương. Ban ñ u khi tham d cu c l . c u chính tr ph m. không ñ che l p nhưng khó khăn ch ng ch t trong cu c s ng. T t c nh ng gì ông có ñ u g n v i ñ a v c a ông. n u không xa ñư c thì h phá. Tôi ra ñây m c ñích giúp chính ph thưc hi n n n ñ c l p hoàn toàn. tôi không th y rõ ràng m t c i gì. T khi r i b ngai vàng. Ông ch ng có gì: nhà c a. Tôi còn lưu t i ñây. M t ti u ñ i ñ mư i ngư i ñã ñư c phái ñ n canh gác tòa nhà và b o v ông.. Nhân dân nhi u ñ a phương thi u ăn. ngày 7 tháng 9 năm 1945. h ñ t toàn nh ng ngư i m t thám. cung ñi n. dù ông v ng m t. ng a. Ba ngày sau ra t i Hà N i nh m ch c. tôi ñư c m i qua dinh B c B h i ñ ng g p anh em trong chính ph m t cách vui v thân m t. Trư c m t ngôi bi t th là tr i b o an binh cũ. Tôi vui lòng ra ñây ñ yên lòng chính ph . Ông phát bi u khá trơn tru. ti m nh y b t ch p d ngh c a m i ngư i xung quanh ñang s ng kh c kh ñ m b c. Vĩnh Th y cùng m t lúc m t ph n l n tài s n c a ông. Ngư i Nh t phái ngư i ñ n h i tôi n u mu n ñánh quân cách m nh thì chính ph (Nam tri u) ph i làm ñơn yêu c u quân Nh t giúp.

sĩ quan c n v Nguy n H u Tư ng. T i ñây. hai tháng rong chơi. ñư c m i ngư i kính n . béo t t như Tây!”. ngày 14 tháng 9 năm 1945 nhân danh Hoàng thân Vĩnh Th y. quân ñ i Trung Hoa t Vân Nam vào mi n B c ñ gi i giáp quân Nh t. d ti c liên hoan ñoàn k t gi a các ñ ng phái (Vi t Minh. ông t ra r t n i b t. Theo ngh quy t c a h i ngh Postdam. và ông Ph m Kh c Hòe. Phái ñoàn Pháp HN nhi u l n xin g p. khai m c tu n l văn hóa ngày 7 tháng 10. tránh xa m i mưu toan l t ñ chính quy n nhân dân c a tư ng Lư Hán và b n tay sai ngư i Vi t. N u s ch ng may không th tránh kh i ñư c thì trong hàng ngũ quân ñ i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. chính quy n nhân dân không mu n ông rơi vào tay h . Ông l i hai tháng b bi n. mãi vùng Th Xuân. d l khai m c cu c l c quyên g o ch ng ñói ngày 11 tháng 10. m c d u ông không b n tâm l m ñ n phi u vi c b u c và cũng không ñi v n ñ ng b u c và cũng không bi t ñích xác ñ a ñi m b phi u ñ th c hi n quy n công dân c a mình. ch t a b a cơm chay nhân ngày l H nh nguy n c a Ph t giáo t i chùa Quán S ngày 16 tháng 10. Ki n th c c a ông v lu t hành chính h c ñư c trư ng khoa h c chính tr Paris ñã giúp ông có ñư c vai trò tích c c trong y ban so n th o hi n pháp ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. Vì v y ông v n ti p t c l i S m Sơn. tôi b ngôi vua m c ñích là ñ th gi i và trong nư c bi t r ng dân t c Vi t . Như th cũng có nghĩa là có th x y ra n n ñ ng tranh d n ñ n n i chi n. nguyên Hoàng ñ B o ð i. ông th ng th n tuyên b trư c các nhà báo: “Tháng 8 năm ngoái. Có lúc th ng th t ông tư ng tư ng có m t phát súng t ñâu ñó b n trúng hay m t nhát dao găm s k t li u ñ i ông. Tháng ch p năm 1945. t t c các ñ ng cánh h u thân Trung Hoa v n ñ ng dân chúng xu ng ñư ng ñòi h i l p m t chính ph do c u hoàng làm ch t ch. mà còn m i ông chuy n ñ n m t nơi khác sâu trong ñ t li n. Ông thay m t ch t ch H Chí Minh làm ch t a l b m c “Tu n l Vàng” ngày 30 tháng 9 năm 1945. Trên ñư ng ph . các báo B c B ñã t ch c ti c chiêu ñãi Vĩnh Th y t i nhà hàng Asia. ngày 8 tháng 9. d cơm chay c a nhà Ph t t i chùa Quán S ngày 14 tháng 10. ng m m t tr i l n. m t s dân chúng ñi bi u tình qua bi t th ông . tôi không ph i là ngư i ham quy n bính. và ngay t i hôm ñó ch t a ti c chiêu ñãi ban t ch c Tu n l Vàng. theo l i nh ng ngư i thân c n. Sau khi ch t a l t n phong Giám m c Lê H u T t i Phát Di m ngày 27-10-1945. tôi quy t s là m t tên lính thư ng bên c nh ñ ng bào c a tôi và s chi n ñ u hy sinh tính m nh ñ khôi ph c t do cho T qu c [4]. Theo g i ý c a chính ph . áp l c c a các ñ ng phái ñ i l t qu c gia ñư c quân ñ i Trung Hoa ñ ng ñ ng sau tăng lên. Tháng 2. T ñây c v n Vĩnh Th y sau khi vư t qua xu t s c m t s th thách. Sau khi ñi h i ý ki n ông H . Vĩnh Th y tâm s v i ông Hòe: “Ông bi t ñ y. gi a lúc có tin Pháp ñang ng p nghé ñ b lên S m Sơn. nhưng có l n m t C H nên ông l ng tránh [6]. âm mưu l t ñ chính quy n cách m ng. B n này cũng tìm th y C u hoàng m t s ng h khi th y nh ng viên tư ng Qu c Dân ð ng Trung Hoa có v có thi n c m v i ông. B t k th nào. k t khi h n súng tái chi m Nam B . Vi t Nam Qu c dân ñ ng và Vi t Nam Cách m nh ð ng minh h i) ngày 24 tháng 10. ông ra ngh S m Sơn (Thanh Hoá). Nhưng không. ***** Ngày tháng trôi qua. ông nh n l i m i ng c ñ i bi u Qu c h i t nh Thanh Hóa và ñã trúng c v i s phi u khá cao: 92% phi u b u. Ông còn ñư c c làm ch t ch ngo i giao y viên h i. Ông luôn tháp tùng H Ch t ch trong nhi u cu c l long tr ng: khai m c ñ i h i thanh niên thành Hoàng Di u ngày 25 tháng 9. Ông không thèm ñ ý ñ n m t câu nói hài hư c c a dân ngo i ô th ñô: “Vi t Nam là m t dân t c nh nhưng l i có m t ông vua cao to. D l t n phong Giám m c Lê H u T ngày 29 tháng 10 năm 1945. nay làm vi c t i B N i v . ñi u ñó không h p tính cách ông. nh ng ngày ngh kỳ l . Cùng d có Hoàng thân Vĩnh C n. tư ng ñâu ông cũng mu n khôi khôi ph c l i quy n bính nên nư c l i d ng ông. Ngày 22 tháng 2. c u hoàng ñã tránh không ti p ñ i bi u c a ñoàn bi u tình m y trăm ngư i di u qua bi t th ông . Theo chân chúng là nh ng ñ ng phái qu c gia ch ng c ng. có trách nhi m cùng v i các thành viên khác so n ra b n d th o hi n pháp ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñ trình Qu c h i thông qua. ông vi t thư cho chính ph và qu c dân Pháp v i gi ng văn khá hùng h n: Tôi kêu g i s hi u bi t c a các ngư i có trách nhi m c a nư c Pháp ñ kh i có nh ng vi c ñáng ti c x y ra. d ð i h i Liên ñoàn công giáo t i Phát Di m ngày 30 tháng 10 năm 1945. Ngư i này ñã thành k thù tr c ti p c a ông. khác h n hình nh m nh t c a ông h i ñ ng chính ph .70 - . y viên qu n tr h i ñ ng ð i h c Vi t nam v i m t s trí th c khác [5]. Ông không th làm như th . hô kh u hi u ñòi l p chính ph m i do Vĩnh Th y ñ ng ñ u. c u T ng lý Ng ti n văn phòng. Nhưng chính quy n không nh ng không tìm cách hãm h i ông. Các tư ng lĩnh Trung Hoa liên t c t i g p ông. tr thành m t chính khách ñư c th a nh n. Nh ng ngư i thu c phe qu c gia nói dân chúng ng h tôi”. an toàn hơn bãi bi n. d l t Kh ng T t i Văn Mi u Qu c t giám ngày 21 tháng 10. m t ñi u ông mu n tránh t trư c khi t nguy n thoái v . l thành l p H i Thân h u Vi t M ngày 5 tháng 10.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ***** Hôm sau. Ông còn ñư c chính ph b nhi m tham gia y ban d th o hi n pháp cùng v i b y thành viên khác do Ch t ch H Chí Minh ñ ng ñ u.

[1] Nguyên văn câu ti ng Pháp: “Ça vaut bien le coup. tôi r t vui lòng vì có ñoàn k t m i có l c lư ng. V n m nh c a nư c nhà là trong tay toàn th ñ ng bào chúng ta ñoàn k t ch t ch thì nh t ñ nh chúng ta th ng l i. trao ñ i ý ki n ch không cam k t gì. Ph i chăng theo ý nghĩ c a ông H ñó là m t cách tương k t u k làm v a lòng ngư i Pháp ñang ñòi h i ký k t hi p ñ nh v i m t chính ph tiêu bi u cho “th ng nh t dân t c”. h i ñ ng chính ph l i quy t ñ nh c v n Vĩnh Th y d n ñ u phái ñoàn ñi Trùng Khánh. Ch t ch H chí Minh còn c ông Ph m Ng c Th ch ñem ti n sang và v n ñ ng B o ð i v nư c tham gia kháng chi n v i nhân dân. Th trư ng Ngo i giao. Trong ñoàn còn có Nghiêm K T . H i ñ ng chính ph còn xác ñ nh nhi m v c a phái b là t rõ cho chính ph Trung Hoa là các ñ ng phái ñã ñoàn k t r i. Ngày nay các ñ ng phái ñ u ñoàn k t. alors?”. Vì ch Qu c h i m i là ñ i bi u chính th c c a dân chúng c nư c. Vì v y Nghiêm K T . ký Hi p ñ nh sơ b Vi t . Hà Phú Hương.. Phái b s ñ l i m t ñ i di n l i Trung Hoa làm ñ i di n thư ng trú cho phái b . C H cũng ñã ñ ng ý v i ñ ngh này” [10]. có l c lư ng m i tranh th ñư c hoàn toàn ñ c l p.71 - .. Nguy n Công Truy n. Không ph i m t nhóm ngư i mu n cho ai làm ch t ch là ngư i y ñư c làm ch t ch ngay” [7].Pháp sau này. ngài có th l y t t c nh ng ngư i ngài mu n. Vĩnh Th y nghe th y th l y làm l . C nói: Ngài hãy tr l i vai trò ñ ng ñ u nhà nư c. Cùng ngày. tôi nghĩ l i r i. nhưng m t nhúm ngư i không ph i là toàn th dân chúng.Pháp ñư c m t ngày. ñi u ng c nhiên là H Chí Minh có m t lúc cho bi t ông không ph n ñ i vi c c u hoàng ñ ng ñ u nhà nư c còn ông s làm c v n t i cao th vào ch c a ông Vĩnh Th y. Cũng theo nhà báo Tư ng H u. Nhưng ñ n khi g p l i. Phái b còn ñư c phép ñ l i Trung Hoa m t ñ i di n cho phái b [9]. C v n Vĩnh Th y nh n l i ñi Trùng Khánh nhưng v i tư cách c u hoàng ñi du l ch ch không lãnh ñ o phái ñoàn.. ngư i c a Vi t Nam Qu c dân ñ ng. 1987. ðúng ngày lên ñư ng. B i v y tôi mong r ng toàn dân nên ñem k t tinh th n và l c lư ng ñ giúp chính ph trong công vi c kháng chi n ki n qu c. Ngày 11 tháng 3. Tôi v n ph i l i cương v ñ ng ñ u chính ph ”. tôi có th ch n các ông b trư ng giúp vi c tôi ñư c không? Hay bu c ph i ch p nh n nh ng ngư i do C ñưa ra? C H tr l i d t khoát: “Không. tôi không th thoái thác nhi m v trong lúc khó khăn này. [8] ***** Ngày 7 tháng 3. Nh ng ngư i trong phe qu c gia ñang gây s c ép m nh ñ i v i tôi”. . ông có th vui lòng ñi Hu m t l n n a m i bà Nam Phương ñưa các con ra Hà N i không. Sau này chính ông Ph m Kh c Hòe còn ñư c H Ch t ch c ñi Hongkong ñ v n ñ ng B o ð i tr v nhưng s p ñi thì ñư c tin B o ð i ñã nh n l i v v i Pháp nên ông Hòe không ñi n a. Nhưng ông khư c t . ngư i c a Vi t Nam Qu c dân ñ ng làm trư ng ñoàn.. Vi c b u ch t ch nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa s do Qu c h i ñ nh ño t. ñ i bi u Vi t Minh. cho ñ n phút cu i cùng v n c níu kéo m t con ngư i l m l c tr v v i s nghi p chính nghĩa. ông luôn luôn bên c nh ch t ch H Chí Minh ti p chính th c ñ i bi u Pháp Sainteny và ñ n thăm ñáp l ông ta. Nhà xu t b n Thu n Hóa. ñ l p chính ph m i”. V y là Vĩnh Th y và H Chí Minh chia tay nhau. ñ i bi u ð ng Dân ch Vi t Nam (trong Vi t Minh). Nhưng th i gian ñ u chính ph H Chí Minh v n có thái ñ nương tay. 16 tháng 3 năm 1946. Ngư i Pháp không mu n thương thuy t. có th ñ cho quân ñ ch l i d ng như bãi th . Nh ng vi c gì có th làm cho lòng ngư i hoang mang. m t nhân viên Vi t Nam c a hãng thông t n Pháp cho bi t Chính ph kháng chi n H Chí Minh còn phái m t nhân viên cao c p trong chính ph tên là H ð c Linh mang vàng và ngo í t sang cho B o ð i và thuy t ph c ông v nư c nhưng không thành công [11]. Ông Ph m Kh c Hòe k l i sau ngày toàn qu c kháng chi n. Ngày 8 tháng 3 năm 1946. c H l i thay ñ i ý ki n: “Thưa Ngài. Xem H i ký c a Ph m Kh c Hòe: “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. bãi công thì nhân dân không nên làm. H không g p l i nhau n a và m i ngư i m t phe ñ i l p nhau trong cu c chi n tranh Vi t . Ngư i ta k l i câu chuy n l lùng gi a c v n Vĩnh Th y và ch t ch H Chí Minh: “M t bu i sáng khi Vĩnh Th y ñang dùng b a sáng ñi m tâm thì c H ñ n v i m t dáng ñi u có v suy s p. h i l i: C không ñùa ñ y ch ? N u tôi ñ ng ñ u chính ph . y viên tuyên truy n thu c y ban nhân dân Trung B . h i Trung Hoa có th giúp ta nh ng gì. Vĩnh Th y nói v i Ph m Kh c Hòe c u t ng lý văn phòng c a ông: “Sau khi tôi lên ñư ng ñi Trung Hoa. H i ñ ng chính ph h p quy t ñ nh c m t phái b thân thi n ñi Trùng Khánh ñ ng th i cũng c m t phái ñoàn thân thi n ñi Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nam không phân bi t giai c p trên dư i ñ u m t lòng ñoàn k t ch t ch ñ quy t giành l y ñ c l p và t do. t c m tình v i Trung Hoa. y viên tuyên truy n thu c y ban Nhân dân B c B . N u toàn th dân chúng mu n tôi tr l i chính quy n thì tôi s n sàng nh n. yêu c u ta nh ng gì.

T. Nhà xu t b n Thu n Hóa. [4] Báo C u Qu c ngày 15 tháng 9 năm 1945. “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. Ph m Kh c Hòe d n trong T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. cơ quan ng h chính quy n nhân dân cách m nh. 1987. m t ngư i giúp vi c g n gũi: “ð ông ta ký mà hay. Con R ng An Nam. tháng 6-2005 [6] Võ Nguyên Giáp. tháng 4 năm 1993) (B. S th t v chi n tranh Vi t Nam 1945-1975. [11] Tư ng H u. 1987. Pháp tin ông ta hơn tin tôi” (xem H i ký Vũ ðình Huỳnh: Tháng Tám c bay. Nhà xu t b n Công an Nhân dân. C nói v i Vũ ðình Huỳnh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [2] Nói chuy n v i ông B o Long t i Paris (Tác gi ). Nhà xu t b n Quân ñ i nhân dân [7] Báo S th t ngày 24 tháng 2 năm 1946. Nhà xu t b n Thu n Hóa. [5] Ti n sĩ Nguy n Tr ng H u trong bài “Nh ng ñi u còn ít bi t v m t ngư i thư ký ñ c bi t c a Ch t ch H Chí Minh năm 1946”. sách ñã d n. Có m t vi c ít ngư i bi t t i là vi c c H ñã có ý ñ nh ñ C u hoàng B o ð i thay m t c ñ ký vào Hi p ñ nh 6 tháng 3 v i Pháp. Xem thêm báo C u Qu c ngày 23 tháng 2 năm 1946. . [8] B o ð i. lưu tr t i B o tàng H Chí Minh. [10] Xem Ph m Kh c Hòe. xu t b n t i Thu n Hóa ngày 8 tháng 9 năm 1945. Thông báo khoa h c c a vi n B o tàng cách m ng Vi t nam.72 - . [3] Báo Quy t chi n. Nh ng năm tháng không th nào quên. Báo Văn Ngh .). [9] Biên b n H i ñ ng chính ph ngày 8 và ngày 11 tháng 3 năm 1946. 2004 (ND).

. cũng là con r c a Ph m Quỳnh. c . tuyên ph t tám năm tù. Báo còn ñưa tin: Sáng 10 tháng 12 năm 1945 tòa án quân s Thu n Hóa (t c thành ph Hu ) ñã m phiên tòa x Nguy n Ti n Lãng. Cung An ð nh ngày nay trông hoang tàn. mang theo h nh ng l i h a h n ñ i x khoan h ng v i quan l i và ch c s c c a ch ñ cũ. m t b ch y d c theo con ñư ng ñi ðà N ng. ki n trúc ñơn gi n m t bên là nhà b p và bên kia ñã ñư c d ki n xây chu ng h và nuôi cá s u. T i Hu . Ông ta ñ n xin l i ít ti n ñã g i bà Hoàng h u ngày trư c ñ khi c n thì “trà thu c” cho nh ng ngư i canh gi mình hay ñ mua th c ăn thêm. Ki n trúc thô thi n. g p l i ngư i thư ký riêng c a cha mình b c nh sát vây quanh. M t hôm c u con trai l n c a bà Nam Phương. Chi c thuy n r ng c a Nhà vua neo ñ u t i ñây. Nơi ñây còn là nơi c a Hoàng t Vĩnh . Bà Nam Phương. t i sao h không kêu c u v i c v n t i cao Vĩnh Th y? Dù có kêu c u bà Nam Phương thì v i v th c a bà lúc này cũng khó có th giúp ñ ñư c ai. cũng như quanh vùng Th a Thiên . Ông ta g y giơ xương. ñ ñ c n i th t t i tàn. Tính ñ c ñáo c a tòa nhà này là sân sau ñư c b trí như m t nhà hát ngoài tr i do ñích thân vua Kh i ð nh ra l nh xây d ng. râu ria m c dài. kim l n l n tuy b th nhưng kém ti n nghi. ñư c Vi t Minh s d ng vào vi c d y ti ng Pháp và d ch thu t. không ai còn nh ñư c ông c u hoàng có can thi p giúp ñư c ai không. C ng sau xây ñơn gi n. m t tr i v a m c. ðám tr th c m c ông này trư c ñây béo t t ch ng ch c mà nay trông th m h i th . Bà hé c a phòng. Còn v i ông c v n. gi i thích khéo: Có l do hút thu c lá nhi u quá. nó chưa bao gi ñư c c i t o hay s a sang l n cho h p v i trào lưu hi n ñ i. Tính h v n nhút nhát. Bà Nam Phương t p th d c ñ u ñ n hàng ngày ngay c sau này khi có chi n tranh cũng v y. thuy n ñi l i như m c c i. C m i bu i s m mai. ði u ba lê v a thanh thoát l i v a n ng n xi t bao. cho làm như th là ph m thư ng. không cư i. C nhà bây gi v cung An ð nh. t ch thu hai ph n ba gia s n. th t ñai lưng v i. ð ng sau tòa nhà là con ñư ng dài gi a hai h nư c hai bên. T khi xây d ng ñ u th k . l i th i. Lúc m i ñ n ông ch huy còn l l m. Cung An ð nh ñư c xây lên t ñ u th k . thanh thoát bù l i dáng v n ng n c a cung An ð nh. nh nhàng bư c ra th m. trong nhà thi u ánh sáng. Ngư i dân quanh cung An ð nh cũng ñã quen v i c nh này nên không m y ai chú ý mà cũng ch ng bàn tán gì v s có m t c a bà c u hoàng v i lũ tr lá ng c cành vàng cái xóm yên tĩnh bên con kênh phía tây b c thành Hu . Ch huy kiêm chính tr viên c a ñơn v cùng v i anh em binh sĩ trong hai dãy nhà ñó.. Nhưng nh ng ngư i ñ ng s v i ông cùng ng i làm vi c trên t ng gác B c B ph t c dinh Ch t ch chính ph ñ t t i tòa Th ng s cũ. Sân kh u là m t sân tr i xây trên b cao. m t ngôi nhà xây l n nhưng kém ti n nghi g n khu dân cư c a thành ph Hu . nhún nh y ñi m t ñi u vũ ch m rãi m c dù không có nh c ñ m. Trong tháng 11 các báo Hu ñưa tin v n t t Ph m Quỳnh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 16 Daniel Grandcleùment Sáng s m.73 - . Còn nhi u ngư i khác kém may m n hơn. B o Long. Không ai bi t rõ con s là bao nhiêu. ñ ng ñ u Vi n cơ m t c a Tri u ñình Hu và Ngô ðình Khôi. Trong khi m t s quan l i cũ h i h p bi u l lòng trung thành v i ch ñ m i thì m t s ph n t ch ng ñ i ho c gây tr ng i cho chính quy n m i ñ u b th ng tay tr ng tr . Sau ñó ông ñi theo kháng chi n. Cánh tay ñưa lên cao t o thành m t ñư ng lư n ñung ñưa trên ñ u. Năm nay v a tròn ba mươi tu i nhưng chưa bao gi bà th y mình ñ p như th i gian này. Trư c tòa nhà là m y thư c sân. n a âu n a á. kiêu sa. ñi m t vài vũ ñ o r t ch m. Bà b n chi c áo v i nh . trư c m t th p hơn là ch ng i c a ngư i xem. trông như m t c a hàng bánh ng t. nguyên thư ng thư b L i. Ông bênh v c b n bè và hình như nh ñó có m t s ngư i thoát kh i t i ch t (trong ñó có Ngô ðình Di m). bà khiêu vũ m t mình dư i con m t tò mò c a chú b ñ i ñóng quân g n ñó. nhưng r t nhanh chóng ñư c ñ i x như m t thành viên trong hoàng gia. m t b sát con sông h p g i là sông An C u. Thân hình hơi m nh d .Hu không khí chính tr ñã thay ñ i k t khi c u hoàng r i kinh thành ra B c và khi phái ñoàn chính ph ñã quay v Hà N i. không dám ng ng ñ u nhìn th ng vào ngư i ñàn bà quý t c ñang nhún nh y. Dãy nhà bên trái trư c dành cho b ñ i ñóng quân ñã b phá h y trong chi n tranh không bao gi ñư c xây l i... bà Nam Phương ñã d y. Nay hai dãy nhà này làm nơi ñóng quân c a ñơn v b ñ i Vi t Minh v a làm nhi m v canh gác v a giám sát ho t ñ ng c a hoàng gia. chưa ch c ông ñ ý ñ n chuy n này tuy có th m t vài tin ñ n v các v hành quy t ñ n tai ông. cùng v i con trai là Ngô ðình Huân ñã b tòa án cách m ng x t trong th i gian thi t quân lu t. khuôn m t không còn thanh tú th i thi u n trư ng thành lúc bư c lên xe hoa nhưng là c a m t thi u ph có thân hình cân ñ i. Dân nhà thuy n h trông th y chi c thuy n r ng neo ñây là h hi u r ng Nhà vua ñang trong cung An ð nh nên ch dám nhìn xu ng m t nư c ch không dám nhìn lên tòa nhà ñ kh i làm ô u cung ñi n mùa hè c a hoàng gia phía b nam sông Hương trong khu ph ngư i Âu ñ i di n v i hoàng thành. Phía ngoài là chi c c ng xây b th có h a ti t trang trí b ng ñá.. nguyên thư ng thư. trư c ñây là thư ký riêng c a bà Nam Phương. Hai bên sân sau còn có hai dãy nhà. run l y b y. ñ u ñ i mũ nhưng ñi chân ñ t. gi a sân là hòn núi non b . Hoàng gia ñã r i kh i hoàng thành ñ không bao gi tr l i.. M t ñi u kỳ di u x y ra v i ông Lãng là ông ch b giam m t th i gian ng n.

Nh ñ c th ng t nguyên tác ti ng Pháp. Cũng không còn gia sư trong nhà. Các linh m c và tu sĩ Công giáo cung c p ñ u ñ n tin t c cho bà. m i bâ ñ u có cung ñi n riêng. Bà hay n i nóng m t cách vô c . không ch là gi a m ch ng nàng dâu. Dĩ nhiên bà không ch u ñ ngư i này nhìn soi mói vào cu c s ng c a bà nh t là sau khi có m t s v hành quy t c a tòa án cách m ng gây n i kinh hoàng cho nh ng ai trư c ñây hay giao du v i ngư i Pháp. Có hôm. C u bé l i c p sách ñ n trư ng. nh sinh con giai là Vĩnh Th y nên sau khi Kh i ð nh ch t. c u ta cũng ch y nh y. con trai con gái h c chung. c u bé nói ti ng m ñ r t kém nên ít nói. ñúng hơn là trư ng Lycée cho con gái nhưng các l p dư i. Trong s gia nhân th n theo các bà hoàng có S L . Quan h gi a h v i nhau không êm th m gì. nh t là m y ñ a em gái B o Long. và càng làm tăng thêm n i lo âu c a bà. M t bà xu t thân bình dân. Trong nhà. C ng v i nh ng lo l ng v chính tr bà còn s hãi nh ng cơn gi n d c a con trai bà. ðư c cái B o Long h c r t khá. bà m i ñư c phong làm Hoàng thái h u. Không có nh ng cu c cãi l n om sòm mà ch là s ñ i ñ u ng m trong cu c chi n tranh l nh thư ng là v nh ng chuy n l t v t như cách nuôi d y con. Tuy ñã gi m r t nhi u nhưng s gia nhân ñ y t theo hai bà v cung An ð nh cũng còn ñ n mư i ngư i. Vĩnh Th y ñư c lên ngôi. B o Long t ra là m t thi u niên ngoan ngoãn. th y các cháu lúng túng không tìm ñư c t ti ng Vi t thích h p. Nghe nói m t ki n trúc sư ngư i Pháp năm 1916 ñã cho xây thêm ba sân tr i phía sau ñ ñón ánh sáng theo phong cách ð a Trung H i. C u ta vào h c l p tám theo chương trình trung h c tương ñương v i l p nhì ti u h c. vì làm như th chúng s chóng quên ti ng m ñ . nô ñùa. bi t suy nghĩ. trên tư ng còn gi các b c h a trong khung g hình xo n c dát vàng miêu t phong c nh khu lăng t m nhà Nguy n vùng ngo i thành Hu . B o Long không ph i là ñ a tr d tính. còn m t bà là con nhà ñ i phú hào b c nh t nhì mi n Nam. du h c bên Pháp t nh . Bà c u hoàng Nam Phương và các con ñư c t do ñi l i ch c n báo trư c cho ông chính tr viên ñơn v b ñ i ñư c giao canh gác cung An ð nh cũng như b o ñ m an toàn cho các thành viên hoàng gia m i khi c n ñi ra ngoài ph . ñã rút c ti n ñ dành ñ giúp ñ hoàng gia. th ñ a như ph n l n các gia ñình Vi t Nam khác. Bà hoàng v i m y gia nhân còn l i không còn bi t nh ai giúp th ng bé tr l i bình tĩnh. Cũng như c u hoàng bà Nam Phương không có nhi u ti n ñ dành ngoài nh ng ñ trang s c ñ t ti n do ch ng bà cùng các b n bi u t ng. thu c gia ñình có ñ o g c ñ n m y ñ i. Trư c ñây trong T C m thành. Chương trình h c có m t c i ti n làm c u ta ngao ngán: c m nói ti ng Tây ngư c h n v i trư c ñây Ai vi ph m s b k lu t. Tuy v y. Không còn ñi u ki n lên t n ðà L t ñ ñi h c trư ng Công giáo như trư c. T t c còn l i như m t nhà tù l n. m ñ o Ph t. thù ghét gì dòng dõi hoàng gia. gian phòng l n t i tăm còn nguyên hàng c t. Ít có nh ng nh ch p nào mà không th y m y anh em quây qu n bên nhau: M t ñ a con trai m u m c. m i cung ñi n ñ u có bàn th riêng. chi c c u thang n ng n b ng ñá. Bà Nam Phương không ch u ñư c mùi hương. nh ñó bà bi t rõ di n bi n c a các s ki n. th t tiên. Nhưng không ph i là trư ng cũ. ít ch nhưng tr ng l nghĩa theo ñ o Kh ng. ngang hàng v i ch t ch H Chí Minh. Các b n h c trong trư ng ch ng m y may phân bi t ñ i x . Bây gi B o Long ñi h c không ph i ñ sau này làm vua n a. kém kiên nh n và kém ñ lư ng hơn. ð ng ñ u l p. trư c khi sang Pháp h c t p. c u ta th y l c lõng nhưng r i hòa nh p r t nhanh v i b n bè trong l p. Hơn th m i ngư i v n kính n ông vua cu i cùng tri u Nguy n ñã t nguy n r i b ngai vàng ñ giao chính quy n cho cách m ng r i tr thành c v n t i cao c a chính ph . nh t là m y cu n truy n vi n tư ng khoa h c c a Jules Verne. Nhà vua mu n tránh cái không khí oi b c trong ð i n i thư ng ra ñây ñ ngh ngơi hóng gió Nam. nên nh ng câu chuy n v ñ i uý thuy n trư ng Nemo và v Phileas Fogg . ngh ch ng m. th th công. Nơi ñây vào nh ng ngày hè nóng n c. Lúc ñ u. cãi nhau. m t ch h u phòng r t m c trung thành. Nh ng ngư i thân thu c r t s m i khi c u bé n i gi n vô c ho c ch vì nh ng chuy n không ñâu như ph i ch ñ i lâu m i khi ñòi h i m t ñi u gì ñó. c u ta ñư c vinh d kéo lá c ñ sao vàng lên ñ nh c t c sân trư ng như m y tháng trư c ñây c u ta cũng ñư c ch n ñ kéo là c tam tài c a nư c Pháp? Có nh ng ni tn vui tu i tr con mà trư c ñây trong cu c s ng trong cung c u ta không bao gi ñư c bi t t i: . V i cái tên ñư c ghi danh là Nguy n B o Long. làm v th ba c a vua Kh i ð nh.74 - . Ngày nay ngôi nhà v n t n t i nhưng trông như m t cung ñi n hoang ph .nh ng nhân v t trong tác ph m c a Jules Verne B o Long v n có d p ti p xúc v i ti ng Pháp. cô giáo ph i nh c nhưng l i d n ñ ng k v i ai. Th nhưng trong ð i N i. B n thân bà cũng tr nên nghiêm kh c hơn. Không còn b ràng bu c b i bao ñi u c m k gò bó như ñ i v i m t ñông cung thái t khi trư c. bi u tư ng c a m t s giàu sang trong quá kh [1]. rong chơi ngoài ñư ng. ngư i gi i phóng cho dân t c. Bây gi là ñi h c trư ng công trong thành ph . cúng gi t tiên. Trong các bu i chào c ngày ñ u tu n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Th y sau khi ñư c t n phong ðông cung thái t lúc 6 tu i. ñánh nhau như m i h c trò khác. ti p thu văn hóa phương Tây. ch ng ch c. Còn c u ta thì v n say mê v i ñ ng sách truy n ti ng Pháp c a ông n i là ñ c vua Kh i ð nh ñ l i. ñư c ghi tên trên b ng danh d . mà do tính cách hoàn toàn khác h n nhau. Bà Nam Phương cùng các con và bà Hoàng thái h u T Cung t khi d n ra ñây ñ u s ng chung dư i m t mái nhà.

Tôi mong m i các ngư i không ñ cho chúng tôi ph i th t v ng”. May mà còn có các cu c míttinh. Trên ño n ñư ng ng n t nhà ñ n trư ng chúng ñư c ch ng ki n b n lính Trung Hoa x s như ñ t nư c chúng: Chúng ngang nhiên cư p bóc. Sáng sáng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñi chăn v t v i tr con ñư ng ph . ðư c tuyên dương. con c a bà Nam Phương. ñư ng sá nh p nháp. c ñ n trư c mùa Giáng sinh m y m con bà Nam Phương l i kéo nhau lên ngh ðà L t có khí h u vùng núi cao. B n tr con ngư i Vi t h th y lũ con Tây là trêu ch c. T sau khi Vua B o ð i thoái v . l a l i ñ không làm ph t lòng ông ta. Cũng như cha chúng Hà N i. [3] Ngày 18 tháng 11 năm 1945. Tôi cũng ñã ñ ng ý v i ch ng tôi. lâm thâm. Nhưng t lâu nay b n thưc dân Pháp ñư c s che ch c a phái b Anh ñã xâm chi m ñ t nư c chúng tôi và mi n Nam nư c Vi t Nam hi n gi . Dân quân Vi t Minh ngày ñêm canh gác khu ph Tây ñ ngăn m i hành ñ ng quá khích. Ngoài ra tâm tr ng bà lúc nào cũng lo âu ph p ph ng.75 - . c a riêng tôi ñ i v i các ngư i s nh ñó mà t n t i mãi mãi. ñư c các báo ñăng toàn văn như sau: “Nư c Vi t Nam ñã thoát kh i ách nô l . ch ng khác nào vào mùa l h i. Trong lúc chuy n trò. M t cu c cách m ng th c s . ñ tránh mùa mưa x Hu . Chúng tôi ch ñinh ninh ph ng s cho t qu c c a chúng tôi. b hành h b i s tham tàn c a m t b n ngư i xâm lư c. bà th y cũng ch ng có gì ñáng g i là công tr ng. M i bu i sáng s m. bà yêu c u nhà báo M lúc nào v nư c làm ơn cho chính ph và dân chúng M bi t ch ng bà. c nh tư ng thiên nhiên bu n bã. ném ñá vào c nh ng ñ a tr mà ch chưa ñ y m t năm trư c ñây c u h ng yêu m n. Hoàng gia còn tích c c hư ng ng các cu c l c quyên trong ñó có Tu n l Vàng. nên ch ng tôi ñã làm c v n trong chính ph lâm th i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. bà ch c n qua sân sau sang bên kia ñư ng m y ch c mét là ñ n giáo ñư ng dòng Chúa C u th ñ c u nguy n và nghe cha c gi ng giáo lý. Ch có m t ñi u dè ch ng. làm ơn cho t t c ph n chúng tôi. Nh ng b n bè c a tôi nhi u nư c châu Âu. Chúng tôi r t vui m ng th y ch em ñã ti n r t chóng trên con ñư ng c u nư c. trong ñó nh ng gia ñình ki u dân Pháp s ng chen chúc bi t l p trong các nhà theo ki u bi t th . Ngư i h c sinh cũ c a trư ng dòng Oiseaux và c a trư ng trung h c d’Adran cũng hò hét. Anh em B o Long cũng ñua ñòi theo các b n chơi cái trò ñ c ác ñó. không còn c u nguy n ngay trong phòng riêng. Chúng còn hô kh u hi u to hơn nh ng ñ a tr khác. Tóm l i. b n tr ñ n trư ng b ng xe kéo. Ch ng tôi. Các ngư i hãy tin ch c ch n r ng m i c m tình n ng nàn c a dân t c chúng tôi. nh ng Hoàng t . B o Long bi t th nào là mùa mưa Hu . kéo dài t tháng ch p năm trư c ñ n tháng ba năm sau. quyên v i may qu n áo giúp tr em nghèo trong mùa ñông l nh giá. L n ñ u tiên. B ñ i Hu nghe tin li n t ch c h i h p ăn m ng chi n . S là trên m t tr n Nam B . và cũng là d p ñ nghe ngóng tin t c. vào m i bu i t i. t p th d c xong. bà ph i c n th n gi gìn ý t . cho c tôi n a. dùng súng cao su hay ném ñá vào các c a s . ðó là th i kỳ c a nh ng ho t ñ ng sôi n i tác ñ ng m nh ñ n tâm lý ngư i dân. song nay mai khi nào ch em có vi c gì c n ñ n tôi. Khi d ti c c a các nhà báo chiêu ñãi phóng viên M c a hãng Associated Press ghé qua Hu . ð ng bào chúng tôi trong y có c thân quy n c a tôi b gi t. M i th ñ u m ư t. m t l n n a tôi kêu g i lòng bác ái nhân ñ o c a các ngư i.. Tr ñ a bé nh t chưa ñ tu i vào l p. cu c s ng êm thu n. tôi cũng ñã cùng v i các ch em ph n giúp nhi u vi c trong công vi c xã h i nư c chúng tôi. các ngư i kêu g i chính ph c a các ngư i cương quy t can thi p ñ ngăn c n bàn tay ñ m máu c a b n th c dân Pháp mi n Nam nư c Vi t Nam là các ngư i ñã làm ơn cho dân t c chúng tôi. t t c nh ng ngư i yêu chu ng t do công lý. tr n l t vơ vét c a c i c a ngư i dân ñem v doanh tr i. Ti p theo là tu n l quyên góp ñ ng. Còn các con bà thì chúng ñã nhanh chóng hòa nh p v i cu c s ng h c ñư ng. còn ba ñ a ch t ñ y m t xe kéo. té nư c vào nhau trên các vũng nư c trong mùa mưa x Hu . Chính ph Lâm th i Dân ch C ng hòa ñã thành l p. Hoàng thân Vĩnh Th y ñã r t vui lòng thoái v ñ t lòng ñoàn k t v i toàn dân Vi t Nam ng h chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hoà.. nhà c a x p ñ t chưa xong. giám sát ch t ch m i ho t ñ ng c a bà. ch i b i xua ñu i vào trong nhà. ông Vĩnh Th y t c c u Hoàng ñ B o ð i ñã t ng tuyên b “Vui lòng làm dân m t nư c t do hơn làm vua m t nư c nô l ” nên ñã ñ ng ý thoái v . các ông các bà ñã quen bi t tôi. bi u tình ch ng ngày nào không có. Cu c s ng dư ng như ph ng l ng nh t nh o. b ñ i Vi t Nam v a dùng l u ñ n ñánh chìm chi c tàu Pháp Richelieu. Bà Nam Phương ñóng góp vài chi c xuy n b ng vàng ròng. nơi chôn rau c t r n c a tôi ñang b chìm ñ m trong vòng khói l a. Nhưng vui nh t là lúc ñi qua khu ph Tây g n trư ng h c. tôi s r t sung sư ng mà gánh l y m t ph n công vi c” [2]. Công chúa lá ng c cành vàng trư c ñây. Riêng tôi. bi u tình nào v ng m t. không ng t su t ñêm ngày. không ph i là mưa rào t ng cơn mà là mưa phùn. M t hôm tình hình tr nên căng th ng hơn m i ngày: X y ra m t cu c xô xát gi a m y anh b ñ i Vi t Minh v i m t s ki u dân Pháp. hoàng gia d n v trong cung An ð nh không còn cha c ñ n nhà rao gi ng kinh thánh. T trong n i m i d n sang. hi n nay tôi chưa làm gì ñư c nhi u. bà c u hoàng ra l i kêu g i ph n toàn th gi i. Dư lu n t thi n c m v i bà khi bà tuyên b v i nhà báo: “Tôi r t vui m ng và c m ơn Chính ph Dân ch C ng hòa ñã ñ i ñãi r t t t v i gia ñình chúng tôi. ñã ti p thu nh hư ng mác-xít c a Vi t Minh. Thay m t cho mư i ba tri u b n gái c a nư c Vi t Nam. Ông chính tr viên luôn luôn có m t. M i năm. ch ng cu c míttinh. vui v .

Các l c lư ng tr t t ñ n k p: ch có ñ m ñá nên ch gây thương tích nh cho n n nhân. Tr l i câu h i v gia ñình. Hoàng thái h u kỳ th bà. Không còn bóng ngư i Pháp nghênh ngang trên ñư ng ph . Ph n Trung Nam B c có nhi m v chung là tích c c tham gia vào công cu c tái thi t ñ t nư c”. Tháng mư i năm 1945. bà vui v tr l i: “Bây gi ñ t nư c ñư c ñ c l p r i. hai gh bành c a c p v ch ng Nhà vua trư c ñây. Hai ông nhà báo b t ng th y bà ñ ng th ng ngư i. ñ t ng t c t d t câu chuy n. Ông Hòe ng i bên c nh trên m t gh bành cùng lo i. Ông gi im l ng. Ch c là B o Long. Nhà báo h i v vai trò c a bà c u hoàng trong xã h i m i và trách nhi m c a phu nhân c v n t i cao. chính quy n cách m ng luôn luôn ñe d a tính m nh bà. Nhưng Laurentie trong y ban ðông Dương nh n b c ñi n “t i m t” ngày 9 tháng 10 năm 1945 ñã bác b ñ ngh c a D’Argenlieu. Bà Nam Phương xúc ñ ng run tay nhè nh thong th ñ c b c thư ñ u tiên c a ông c v n. b quên. Ông nói bà phu nhân c v n ñang t m nên không th ti p h ñư c. không trang ñi m vì v a ñi l v . Tuy v y chưa khi nào bà r i Hu ñ tham gia các cu c h p c a y ban này. Bà Nam Phương có thêm nh ng lý do ñ lo l ng tình hình s x y ra t i t hơn n a. Ông Hòe g p bà trên ñư ng d c b kênh. H thu t l i: ð n cung An ð nh h ñư c yêu c u ch phòng khách. Ông Hòe theo bà vào cung An ð nh. chín mư i tu i kháu kh nh ñang câu cá bên sông ñào. H Chí Minh ñã ký s c l nh b nhi m bà cùng v i hai ch c nhân sĩ trí th c có tên tu i tham gia “ y ban nghiên c u k ho ch ki n qu c” thành l p ngày 31 tháng 12 năm 1945. T Chandernagor. th nh tho ng vi t thư v . có hôm v r t mu n. nh ng k b o h h trư c ñây. Nh ng k ni m th i Pháp thu c phai m d n trong tâm trí ngư i dân. làm vi c nhi u. cũng không nghe ti ng hò c a nh ng ngư i kéo thuy n trên sông bên c nh nhà. bà không nghe ñư c ngư i ñ i tho i nói gì. Nhi u phóng viên ñ n g p bà c v n t i cao ñ vi t bài. lên c u thang l n ñ n m t căn phòng nh . S ph n hoàng gia ñã b th gi i phương Tây. M i khi vi t thư tr l i ông c v n bà ñ u nh c l i nguy n v ng ñó. Binh lính và sĩ quan c a ñ i quân thu c ñ a m t th i ñã t ng di u binh hùng dũng dư i ch ñ Decoux. Bà ng i trên m t chi c gh bành n ng n có tay v n ch m r ng. nh ng n p nhăn nh hi n trên gương m t ñ p. thu c Pháp ông ta theo sát tình hình ñ ch th i cơ thu n l i ti n vào ðông Dương. Th t l lùng ch có ñô ñ c D’Argenlieu. thư nào cũng nói t t v c H [6]: C có tu i nhưng làm vi c mi t mài. bà có ñi quá xa không? ðư c h i v tình hình ông c v n Hà N i. nguyên ð i n i ñ i th n c a B o ð i. nâng n m tay ph i lên ngang tai chào theo ki u Vi t Minh? M t bà c u hoàng “ñ ”. yêu c u nhà báo ñ l i nh ng câu h i ph ng v n ñ hôm sau tr l i. M t ngư i râu r m. cơ quan c a Vi t Minh Trung B . tươi cư i b t tay t m bi t hai nhà báo và lui vào bu ng trong.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment công ñó. khá c . Quá ph n khích. các Hoàng t Công chúa. k c nh ng ñ a tr trong hoàng gla. . Ch ng ai bu n ñoái hoài ñ n h . Tác gi k t lu n bài báo: Tính cách bà c u hoàng th t ñ c bi t. m c dù Nh t ñã ñ u hàng [4]. Trư c tiên là hai phóng viên báo Quy t th ng. Bà cho bi t ông v n m nh kh e. Lúc này ông Lãng ñang ng i trong tù. Bà có nh hư ng l n ñ i v i tín ñ công giáo ðông Dương. Ki u dân Pháp s ng t p trung trong khu bi t cư. Kh i ð nh thích nh ng ñ dùng l n. c u T ng lý Ng ti n Văn phòng nay làm vi c B N i V t Hà N i vào Hu mang ñ n cho bà m t phong thư có ba t gi y xanh kín ch to r ng c a B o ð i. Gh ñó có l t th i vua Kh i ð nh ñ l i. Trong h sơ c a B Pháp qu c h i ngo i lưu gi Aix-en-Provence. Bà còn t ý mong Chính ph c H s giao cho bà m t trách nhi m c th . Dù ngư i nh thó và m nh kh nh. Trư c ñây có Nguy n Ti n Lãng ñư c m nh danh là “cái tai” c a Hoàng h u Nam Phương chuyên nghe r i nói l i cho bà hi u. th c ăn ñã ngu i mà cũng không yêu c u ngư i ph c v hâm l i. Ông Hòe ng c nhiên th y bà như già ñi. Ít lâu sau. ñã ñ n lúc ngư i ph n ph i coi tr ng vai trò c a mình. hãy còn b giam gi trong các tr i tù binh t ngày ñ o chính m ng 9 tháng 3. ñáp ng nguy n v ng c a bà mu n tham gia vào công cu c ki n thi t qu c gia. Hôm sau. v a m i ñư c tư ng De Gaulle b nhi m Cao y Pháp t i ðông Dương nh ñ n. Quy n l c ñư c xây d ng và t n t i g n m t th k phút ch c tiêu tan qua các phong trào n i d y c a ñông ñ o qu n chúng. Ông Quang d n h vào m t phòng dài có hai gh bành l n. suýt n a thì h xông vào các nhà Pháp ki u ñ tàn sát. m t t nh n ð . vào ñ n c ng h chú ý ñ n m t c u bé. Ông liên ti p báo cáo v Pháp: “Hoàng h u An Nam và các con b nh ng ngư i n i d y nh t Hu . có v trí th c ti p h . Bà ñ ng d y. bà c u hoàng tr l i: t t c ñ u m nh kh e. Hy v ng Tòa Thánh s can thi p v i Trung Hoa ñang ch u trách nhi m gi gìn tr t t khu vưc b c ðông Dương có nh ng bi n pháp c n thi t ñ ñưa bà Hoàng h u và các con v Sài Gòn” (ñi n ngày 9 tháng 10 năm 1945).76 - . ðó là Nguy n Duy Quang. ch bà ñ c thư xong. Nơi ñây không nghe ti ng n c a ph xá. c ñeo chi c ki ng vàng n ng. Hôm nay bà m c chi c áo dài lam gi n d . Bà Nam Phương t trong bu ng trong bư c ra. ngư i ta còn th y d u tích bút phê b ng bút chì c a ông Laurentie chua bên l b c ñi n c a ñô ñ c D’Argenlieu: “Tôi th y không ñúng lúc vi c nh Tòa Thánh can thi p và Trung Hoa gây s c ép v i nh ng ngư i chúng tôi mu n thương thuy t” [5]. C m ơn các nhà báo ñã ñ n ph ng v n. ông Ph m Kh c Hòe. Bà v n n ng tai n u không ng i g n sát. Bà v a ñi d l ch u nhà th Phú Cam v .

Sau ñó không có chuy n gì x y ra. Ông Tr n H u D c. Có th bà c u hoàng ñã thay ñ i ý ki n. không tr l i cung An ð nh n a. hoàng t c không ñư c tham kh o ý ki n nên trong lòng v n oán h n. Bà cũng mong ñư c có dip ra B c ñ thăm ñ ng bào B c B nhưng như v y s t n hao và phi n ph c cho chính ph nên bà h n ch ngày nư c nhà ñư c ñ c l p chính ph kh i cơn khó khăn.Ông Hòe này. T i sao bà khư c t l i ñ ngh ra Hà N i cùng s ng v i ông c v n? H n bà bi t quá rõ tính n t c a ông ch ng. cho gia ñình bà c . [1] Cung An ð nh là nơi c a bà Hoàng thái h u T Cung cho ñ n năm 1954. Có l bà thăm dò ý ki n ông Hòe. Sau năm 1975. hai gi t nư c m t lăn ch m ch m trên gò má.. Ngoài ra c H có ñ ngh tôi ra s ng Hà N i không. cung An ð nh tr thành di tích c a c ñô Hu .Chúng tôi chưa bao gi trông th y cô ta. Ông Lê Văn Hi n.. [2] Báo Quy t chi n. c p 10 m u ru ng thôn An C u. sau khi nghe B trư ng Ngo i giao Nguy n Tư ng Tam báo cáo v tình hình gia ñình bà Vĩnh Th y. ðây m i là ý ki n riêng c a tôi. gi i thoát ñám lính Pháp ñang b Nh t canh gi r i t ch c cư p chính quy n. ñã ñ n thăm bà Vĩnh Th y.Ông bi t con Lý nhi u không. b trư ng Lao ñ ng. cơ quan ng h chính quy n nhân dân cách m nh t i Thu n Hóa. . [9] Trong lúc Vĩnh Th y ñang s ng lưu vong t i Trung Hoa. Có l n ra Hà N i h p. nhi u tin ñ n trong thành ph . sau ñó Ngô ðình Di m bu c bà ph i r i cung. g p Vĩnh Th y tôi h i có c n gì không. Hôm sau ông Hòe ñi luôn Hà N i. ðó là m t vinh d mà chính ph dành cho bà. ông còn nghe ñư c. Công vi c b N i v choán h t th i gian nên chúng tôi không quan tâm ñ n nh ng chuy n khác. Trư c ñây khi B o ð i thoái v . Con y là ngư i như th nào? . ch c ch n s n ra n i chi n. theo yêu c u c a bà T Cung ñ l y hoa l i dùng vào vi c th cúng các vua nhà Nguy n. Sau khi ñưa thư.Chúng tôi r t ti c không ñư c bi t tư ng t n. . r i nói thêm . bà nói: . nhưng ñúng là Hà N i tôi có nghe nói loáng thoáng v vi c Ngài c v n có “quan h ” (ñương th i g i là “mèo”) v i Lý. và các con trai. K ho ch này n u ñem ra th c thi.Bà cùng các con nên ra Hà N i cùng s ng và chăm sóc Ngài. T t hơn là tôi l i m t mình ñây. Bà Nam Phương còn có chuy n gì n a mu n nói v i ông? Ông th c m c t h i. Nhân danh chính ph ông chính th c ñ ngh bà cùng các con ra s ng Hà N i. tôi mu n ông cho bi t t t c s th t v vi c ông Vĩnh Th y mê con Lý. cùng v i m ch ng (t c bà hoàng thái h u T Cung). trư c th nào thì nay cũng th . nguyên Phó Th tư ng chính ph k l i: Th i gian này v i tư cách ch t ch y ban nhân dân Trung B tôi cũng ñ n thăm gia ñình bà Vĩnh Th y t i cung An ð nh trên b sông An C u. Bà h n ông ñ n bu i chi u s tr l i ñ l y thư tr l i g i ông Vĩnh Th y. 4 gi chi u hôm ñó. Vĩnh Th y nói ông ta Hà N i cũng như gia ñình Hu ñ u ñư c chính ph chăm sóc [8]. ông Hòe v n có nhà riêng cho gia ñình c ñô Hu . Bà ch mong sao cho cho n n ñ c l p c a nư c nhà ñư c v ng b n. Nhưng bà c u hoàng ñáp l i m t cách t t n: Bà r t sung sư ng ñư c th y ngày vinh quang c a x s . ñúng hơn là m t âm mưu ñ o chính ñang ñư c p mà linh h n chính là Nam Phương. ông Hòe tr l i cung An ð nh. con gái. bà có câu chuy n mu n nói. ông Hòe p úng. Bà còn h n ông m t cu c g p n a vào sáng hôm sau trư c khi lên ñư ng ra Hà N i. trong m t chuy n công cán ñ c bi t vào các t nh phía Nam.77 - .. và n u bà C v n ưng ra ngoài B c ho c ưng th nào thì chính ph s tùy lo li u [10].. [7] Dù s ng và làm vi c Hà N i. bà có ra Hà N i cùng. cũng có th ngư i Pháp ñã khuyên bà không nên làm gì.? . bà s ra B c. cu c trò chuy n có v thân tình hơn. Ch nghe nói là cô ta ñ p nhưng v tư cách thì kh i ph i nói.. xu t b n ngày 18 . hơn th n a xung ñ t gia ñình ñư c phơi bày trư c m t m i ngư i ch làm m i ngư i chê cư i. H i ñ ng chính ph quy t ñ nh s dùng ñ phương pháp ñ lo cho s an toàn gia ñình ông C v n. “Bà không mong gì cho cá nhân bà. .Chúng tôi không bi t gì khác vì tôi không cùng nhà v i Ngài c v n.Tôi chưa bi t. v t t ñã làm ông ch m d t thói trăng hoa c a ông. T i sao l i là ông? Bà bi t ông r t thân c n v i chính quy n Vi t Minh.Ông Hòe im l ng m t lát. Có th quan h thân tình trư c ñây khi n bà nghĩ r ng ông s gi im l ng ho c k ho ch ñã xúc ti n ñ n m c ông có bi t cũng không th ngăn c n n i. làm hoen thêm uy tín ông c v n và khơi sâu thêm n i chua xót c a bà.. Ch c h n bà s nói v i ông v m t k ho ch mà ông ñã ñư c nghe phong thanh. tôi r t tin ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Ông c m ñ ng th y bà b i r i. trong phiên h p ngày 20 tháng 5 năm 1946. Cánh b o th trong hoàng t c t p h p m t s ngư i công giáo s ti n công ñ n Mang Cá phía b c hoàng thành. L n này.N u ch ng tôi ñư c h nh phúc v i ngư i tình thì tôi không h ngăn c m. Bà c u hoàng th y không c n che gi u cơn xúc ñ ng.Ông Hòe nói thêm . . . Bà r t mong ch ng bà ñem h t tài s c giúp chính ph ”. y h n. Cu c nói chuy n k t thúc. V thăm l i v con. v i s ng h c a hoàng t c s ñưa B o Long lên ngôi vua. N u tin ñ n là có th t thì ñó là m t k ho ch. c p m t xe t i theo yêu c u c a bà Nam Phương ñ ch y xe l y ti n chi tiêu thêm.

[10] Biên b n h p H i ñ ng Chính ph ngày 20 tháng năm 1946.78 - . [9] Báo Dân qu c xu t bán t i Hà N i ngày 20 tháng 12 năm 1945. H sơ 1211. [3] Báo Dân qu c xu t b n t i Hà N ngày 24 tháng 9 năm 1945. ñư c De Gaulle c làm y viên c ng hòa Pháp t i mi n Nam Vi t Nam nh y dù xu ng L c Ninh ngày 22 tháng 8 năm 1945 b Nh t b t ñưa v Sài Gòn trao cho Gracey. trư ng phái b Anh (ND). [8] Xem H i ký Tr n H u D c. NF. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. lưu tr t i B o tàng H Chí Minh. [5] COM. [4] ð i tá Cédille. 1996. Sách ñã d n. b Pháp qu c H i ngo i. nh cán b ñi công tác vào Nam chuy n. [6] Ít nh t ông C v n g i ñ n năm b c thư v cho v . Bư c qua ñ u thù. . [7] Ph m Kh c Hòe.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment tháng 9 năm 1945.

Dân quân du kích bám ñ t. L i còn ph i h a b a r ng hai chi c máy bay ñó s không dùng ñ chi n ñ u. Trong nh ng ngày tháng 8 năm 1945. M c tiêu cu i cùng là ph i chi m l i Hà N i và toàn b b bi n ðông. Nư c mưa r rích trên nh ng t m ngói men trên mái l u Ngũ ph ng c a Ng môn. có chính ph . mư i hai Junker cũ và ba th y phi cơ Catalina. v i s th a thu n c a Vi t Minh. Tư ng như hòa bình s ñ n g n khi hai bên ký nh ng văn ki n th a nh n C ng hòa Vi t Nam là m t qu c gia t do. Vi t Minh ñã n m chính quy n toàn qu c nhưng s ph n quân nhân Pháp b giam gi không h hay ñ i. Nh ng ngư i lính Pháp kh n kh thoát ch t kh i nh ng hành ñ ng tàn b o c a Nh t lo s s ph i ch u s tr ng ph t c a Vi t Minh. N u không th . l i d ng th i cơ hòa hoãn do hi p ñ nh sơ b m ng 6 tháng Ba ký gi a Sainteny và H Chí Minh. nơi trư c ñây c a vua và Hoàng h u v n c a ñóng then cài. nơi ñóng quân c a l c lư ng b o v kinh ñô Hu trư c ñây. Không có chuy n h ñư c tr t do trư c khi ngư i Pháp tr l i x này. Ngư i M t thái ñ ng p ng ng khi ph i bán súng ñ n dùng vào vi c duy trì ho c l p l i ch ñ thu c ñ a. Quân ñ i tư ng Leclerc ph i thay ñ i cách ñánh không gi ng nh ng tr n ñánh bên sông Rhin. Ngư i ta mua ñư c c a ngư i Anh Singapore.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 17 Daniel Grandcleùment Mùa thu năm 1945 Hu . Ngư i Anh. th tr n và vùng nông thôn mi n Nam. ðó là nh ng siêu th quái g chuyên bán l u vũ khí. trong nh ng khu vư n như ng n ngơ luy n ti c ch cũ th i quân ch . v i liên quân . Quân Pháp vư t biên gi i Lào xâm nh p lãnh th Vi t Nam vùng núi phía tây Trung B . dù ngư i M công khai ph n ñ i vi c l p l i ch ñ thu c ñ a Pháp ðông Dương. Tháng 11 tình hình b t ñ u gay go. Còn máy bay. M t năm (1946) ñánh d u b ng nh ng cu c chém gi t mi n Nam. thay th quân Trung Hoa làm nhi m v ti p phòng mi n b c ðông Dương. tư ng Pháp Massu có th quét s ch các ñơn v Vi t Minh. nh t nh nh g n như lén lút. Nh t B n dã ñ u hàng. quân Pháp ñư c phép ti n ra mi n B c thay th quân ñ i Trung Hoa.79 - . Còn m t âm mưu thâm ñ c khác: ngư i M o v n thâm thù ngư i Vi t t xa xưa. Quân Nh t dù b i tr n nhưng v n ñư c ð ng Minh giao nhi m v ñ m b o an ninh khu v c ñóng quân. ñ t tr i xám x t. Ngư c l i. ðó là m t ñ i quân ch p vá. chúng ñư c tháo r i. Không ai cư p phá. thêm m t l ñoàn ñ n t Madagascar ñư c tung vào cu c chi n. qu y r i mi n B c. ñánh b t h ra kh i Nam B và Nam Trung B . ph i l y du kích ngư i thi u s M o Lào b sung. Còn nông thôn. không gi ng ngư i M . ngư i Anh bu c l c lư ng cách m ng ph i tr giá ñ t. nh ng c g ng hòa gi i ñ r i k t thúc b ng m t cu c chi n tranh th c s gi a toàn b binh l c hai bên Vi t Nam và Pháp. nhanh chóng l p l i n n th ng tr trên ph n l n các thành ph . ñ ng b ng C u Long du kích Vi t Minh không có súng ng ph i ñánh ñ ch b ng cung tên. Dù còn y u kém. Riêng ch còn l i m t pháo ñài án ng c a b c c a tòa thành là còn s ng ñ ng. chính quân Nh t l i giúp Pháp ñánh b i Vi t Minh. nh ng ngư i lính Pháp ñ u tiên núp sau quân Anh ñ b vào Sài Gòn. ch có hai chi c Dakota th a c a M . bám dân ra s c ngăn ch n bư c ti n c a quân Pháp. r i rác kh p châu Á. Như v y c n có xu ng ñ b . k c vi c ti p t c canh gi tù binh Pháp. V i s ng h “h u h o” c a quân Anh. Pháp s tìm cách ñưa quân tr l i mi n Nam quân Pháp theo chân quân Anh vào gi i giáp quân Nh t và sau ñó. Dân ñ a phương quen g i pháo ñài này là ñ n Mang Cá. ð u tháng 3 năm 1946. ñóng quân m t s v trí then ch t bên c nh l c lư ng ti p phòng Vi t Nam.. M t tri u ñ i ñã k t thúc.. vư t qua các quân l nh và c m ñoán. khiêu khích. nhưng t bên ngoài h ráo ri t chu n b ti n hành m t công vi c phi thư ng. công nhân b c vác báo cho lãnh s Pháp bi t h s không x p hàng xu ng nh ng tàu ñi Sài Gòn n u ñó là nh ng hàng ph c v cu c chi n tranh ch ng ngư i da vàng [1]. ti n ra B c. không ñ quân s ngư i Âu. Sài Gòn. Vũ khí c a h táp nham ñ lo i t nhi u ngu n Anh và M . Vi c ký k t hi p ñ nh Sainteny-H Chí Minh qu là t o thu n l i cho vi c Pháp tái chi m mi n B c. Tháng 9 năm 1945. trung tá Crèvecoeur chu n b ñưa quân vào Hu . Hàng ngàn con r ng b ng s n m r i rác trên các mái nhà. nơi ñây tr thành nơi giam gi quân nhân Pháp trong nh ng căn bu ng ch t h p hôi hám. g i t ng b ph n theo ñư ng dân s . Ceylan. Crèvecoeur. ði n Ki n Trung. nh ng cu c ñình chi n ng n ng i. Ban ñ u. ngh vi n và tài chính riêng. Chính ph Vi t Minh lên ti ng ph n ñ i vi c tr t do cho ñám tù binh Pháp này. m i s di n ra thu n l i tuy t v i. Pháp ñã không ñ binh l c ti n vào ðông Dương ñ gi i thoát tù binh và ngăn c n Vi t Minh cư p chính quy n. Song quang c nh tr ng tr i trong khu v c b n kilômét vuông này trư c ñây cũng ñã bu n t hiu h t. bán l i nh ng chi c Spitfire. t n tình giúp ñ quân c a tư ng Leclerc ñè b p s c kháng c c a Vi t Minh. ñó h ph i mưu m o l m m i mua ñư c. ñúng lúc chi n tranh v a k t thúc nên không ph i d các tr n ñánh cu i cùng c a cu c th chi n th hai. Nh ng b ph n c a sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a. ñóng hòm t London cùng v i mư i sáu Dakota khác. May m n là v n ngư i Anh. C khu v c ð i n i hoang v ng m ư t. Sau ngày ñ o chính 9 tháng 3. m i th y nguyên. Nh ng cu c ch m súng d d i nhưng ng n ng i. mưa phùn kéo dài. vi c quân Pháp ti n v Hu không th d dàng mau chóng ñ n th . v a ñi v a ñánh. nh ng ngư i ñã b hành h ñ a ñày dư i ch ñ th c dân. nh ng rãnh máng. mua l i các kho d tr không dùng ñ n.

nh ng ñám ñông ngư i l n và tr em túm năm t m ba. Trái v i không khí l c quan ñư c miêu t trong các bài vi t. nhưng nét m t tươi t nh mãn nguy n tươi rói sung sư ng. ch tr m y phút gián ño n do có ñ i lính tu n tra Trung Qu c ñi ngang qua. Liên quân Lào . Th t là nh ng con ngư i kh ng l bên c nh kh ngư i bé nh c a lính Vi t Nam. nó c th hóa s k t thúc chi n tranh vì t s ñ u hàng c a Nh t. th hi n trên các kh u bi u ñư c nh c l i nhi u l n không m y may thay ñ i: “ð c l p! ðánh ñu i th c dân Pháp” [3]v. Có th cho phép t x hơi m t ngày. Vài trăm thư ng dân ñang s ng trong c nh s hãi lo âu. Quân s chênh l ch quá. cũng nh ng cái hôn y. nhưng cũng là không khí y. Ti ng hoan hô vang d y không d t. h d ng l i Lao B o. Tuy nhiên trung tá th y l nh c a H Chí Minh ñư c niêm y t kh p vùng quê. Liên t c trong n a gi . phía Pháp hay phía Vi t c n có nh ng ngư i ñi m tĩnh. d c ñư ng ti n quân. h c sinh trư ng quân s Trung B . Trong x Annam c xưa này mà ngư i Pháp cam k t b o h t 1884. T Paris . B t k như th nào. con ñư ng v ng v không ngư i qua l i ngoài vài tr m ki m soát hay ti p t . nhưng ch m t ngày thôi vì ngày nay nh ng khó khăn ñã b t ñ u xu t hi n. nhưng ngư i ta không mu n thú nh n. l i có v chi n th ng. ñ ng th ng trên xe Jeep. Nh t B n.Sài Gòn mô t : Lúc ñó là mư i sáu gi ba mươi ngày 29 tháng ba. b l ch s b quên. Sau ñó là các tr n ñánh l t trên ñư ng Khe Sanh. ni m hân hoan y. m t cái ñèo trên ñ nh Trư ng Sơn. thông minh có thi n chí.v. gi a m t bên là quân Pháp t ngoài vào ñánh nhau v i nh ng ngư i cách m ng. xem h là nh ng k thù man r . Ngay hoàng gia dù d ng v i cách m ng cũng ch ng hoan nghênh h ñ n ñây.Sài Gòn k t lu n v i ñ u óc sáng su t hơn: “Cái ngày quan tr ng này ñ i v i ngư i Pháp Hu ñánh d u m t th i ñ i ñã ch m d t. ñ y b i b m. xe ba bánh l p liên thanh t ñ ng c a ñơn v bi t kích thi t giáp k . Trong các tr n giao chi n ñ u tiên y. b c l m t ý mu n r t ñ c trưng c a ngư i Vi t là không m t m t. s ph n c a h không h thay ñ i. Tchépone cu c ñ ng ñ x y ra ác li t nh t.Vi t g m ba trăm hai mươi b y tay súng. nh ng gói b c phá ñã không làm s p ñư c m c u. không ai nói ñ n h . C u ta chú ý trư c h t ñ n thân hình l c sĩ c a các ch huy chi n xa. ph n ánh m t tâm tr ng hài lòng nào ñ y. Các ñơn v quân Pháp ñ t nhiên xu t hi n.. hơn hai mươi năm sau tr nên n i ti ng m t cách ñáng bu n ñ i v i ngư i M trong cu c chi n tranh ðông Dương l n th hai mà Washington g i là cu c chi n tranh c a ngư i M còn Hà N i g i là cu c kháng chi n ch ng M . nhưng nó cũng nói lên m t cái gì khác ñã khép l i. nhi u cu c mít tinh bi u tình ñư c t ch c ñây ñó. GMC. G i các cu c giao chi n y là gì. T i Hu . qua c u Trư ng Ti n ñi ñ u ñoàn quân ti n vào thành ph . các c u con bà Nam Phương. T báo Paris . Paris? ðúng là quang c nh gi i phóng Paris ñư c s ng l i. thanh niên công giáo g i thư cho các chi n sĩ m t tr n ñ ng viên h gi v ng tinh th n kháng chi n cho ñ n khi ñánh th ng k thù Pháp. Quân ñ i Pháp phát hi n ra b y xác ch t b ch t ñ u. Pháp và Vi t Nam v n có nh ng con ngư i như th ”. không th quay v v i quá kh . nhưng Hu bây gi là th ph c a Trung B . ðoàn xe ñã ñi qua dòng ngư i v n hò hét.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Lào-Vi t. Trung tá Crèvecoeur ñ u ñ i mũ n i xanh c a ñơn v Commando. Trung Qu c. ðoàn quân Pháp ti n vào Hu có v hãnh di n. lính quân xa. nh ng ngư i ch m t m c b o v chính ph ñang n m quy n Hà N i. r t n tư ng ñ i v i B o Long. Trong m t báo cáo tình báo ngày 30 tháng 3 năm 1946.80 - . ñáng x u h . ôm hôn nhau có c ti ng khóc vì xúc ñ ng ñ n quá b t ng . Bê tông r n quá. ngày 29 tháng 3 khi quân Pháp mang c tam tài. là nư c Vi t Nam t do liên k t v i C ng hòa Pháp vì hòa bình và ti n b . s thư ng dân Pháp lâu nay s ng qu n thúc trong khu bi t cư c m th y nh nhõm yên tâm sau m t th i gian dài ch ñ i. Trư c ñây Hu ngư i Pháp ñã t ng ñư c tôn vinh. ða s dân chúng ngư i Vi t c ñô không hoan nghênh gì ñ i quân v a m i thành l p c a n n ð t c ng hòa Pháp. Không có ti ng hoan hô ti ng reo hò khi các ñoàn quân xa ti n th n tr ng qua ngo i ô. thành ph Hu c a ngư i Vi t không tham gia vào ngày h i. hòa bình ti n vào c ñô Hu . Nh ng viên ñ n lõm. màu sáng ng i trên xe Jeep. n thanh niên. quân c a trung tá Crèvecoeur ñã ch m trán v i quân c a Lê Văn S u tư l nh quân khu 4 g m t t c các t nh mi n trung Trung B ñ n vĩ tuy n 16. th y cu c chi n ñ u ch m d t. cũng nh ng thi u n m c áo m ng. không ph i cho ba tri u dân chúng Paris mà ba nghìn ngư i dân Pháp trong thành ph Hu . hoan hô cư i nói. May thay. Vi c phá c u theo d tính không th c hi n ñư c. M t cu c chi n tranh không tuyên b . ngoài nư c lã. Các cô. hư ng ñ o sinh. Crèvecoeur vi t: “ nh hư ng c a chính ph Hà N i là không th bàn cãi” [2]. gi u m t. Trên báo chí chính qu c. Th là quân c a Crèvecoeur vư t sông. Còn nh ng ngư i Pháp ñang m c k t Hu . nhô ngư i lên kh i tháp pháo.. qua c u nhanh chóng không g p m t s kháng c quan tr ng nào. Ch ti c r ng Hu không có gì u ng. . mi ng nhai k o sôcôla M vây quanh nh ng anh lính lái xe Jeep. Ngư i ch huy m ng lư i tình báo Ban Hành ñ ng (Service Action) c a ngư i Pháp ðông Dương thu c phái De Gaulle. t h i: “Có th k t lu n như th nào?” Sau khi hi p ñ nh m ng 6 tháng 3 ñư c công b . Sau khi chi m ñư c Tchépone. M t cu c chi n tranh không tuyên b . pháo binh. di u hành trư c m t ch huy các xe Dodge. màu da rám n ng. ch c là c a lính ñào ngũ ho c các tên tay sai ph n ñ ng b Vi t Minh tr ng tr . nh ng h c trò ngoan dư i mái trư ng c a nư c Vi t Nam ñ c l p.

Nhưng ch là th i gian t m ngh . ghi d u b ng m t s cu c ñ ng ñ nh t là v ban ñêm.Nhà xu t b n Albin Michel. [3] SHAT. yên chí ch ñ i s s p x p c a Tòa ð i di n C ng hòa Pháp t i Hà N i ñ tr v chính qu c hay sang m t thu c ñ a khác. trong m t thành ph có b n th quân c a b n nư c khác nhau: Vi t Nam. Hu . Sáu mươi ngàn lính Nh t ñ n trú Trung B và B c B h i ñ u 1946. Ngư i Pháp trong khu ph Tây Hu tin r ng h ñã tai qua n n kh i. quân Pháp gây h n H i Phòng. Trung Hoa.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment S có m t c a quân ñ i Pháp càng làm cho tình hình thêm l n x n. H ăn ngon. kéo dài nhi u tháng. Vài tháng sau. nơi sau này ngư i ta g i là “ch o l a Vi t Nam” tình hình căng th ng hơn. Cu c thương lư ng hòa bình ðà L t r i Fontainebleau không ñ t k t qu .Vi n l ch s l c quân Pháp.81 - . T nay. Nh t B n ñóng bên c nh nhau. dù ñã th t tr n v n ñông hơn c . Tình th kỳ c c này. ng yên không còn ph i lo nơm n p cho m ng s ng c a h . . [1] Xem Leclerc et l’Indochine: 1945-1947. Pháp. Quand se noua le destin d’un empire. [2] SHAT. s chung ñ ng c a nh ng l c lư ng ñ i ñ ch nhau.Vi n l ch s l c quân Pháp. L c lư ng Nh t B n. chi n s s tr l i v i m c ñ ác li t hơn. lúc thì yên tĩnh lúc l i căng th ng. Khi nào k t thúc v n m nh c a m t ñ qu c . . H sơ Crèvecoeur. H sơ Crèvecoeur.Leclerc và ðông Dương 1945-1947.

lúc này ñang th a hi p thu x p v i nhau trên lưng Vi t Minh. b ng súng liên thanh. trư c ñây là dinh th ng s B c Kỳ. nh ng cu c chi n ñ u dư ng như lùi xa vào quá kh . nhưng m t vì chuy n ñi xa làm cho ông quên ñi ñ c ng c a cái giư ng. Ông ñ n b ng xe ñ p. Cao trào cách m ng năm 1930 ñã b dìm trong b máu trong nh ng v ñàn áp tàn kh c chưa t ng có. L n này b n lính Qu c dân ñ ng chăm chú theo dõi các ñư ng ban.. Ngư i ta g i ông là Hương. Ông c n th n vu t th ng ñôi bít t t ng n tr ng.. lính canh ng c li n n súng. Ông bư c ñ n cu i sân sau v ch sơn. Ngày 12 tháng Ch p năm 1931. Th i ñó. Palméséani lo i b nh ng ai không ch u ñ ng n i nh p ñ ti n trình công vi c. thoát n n t nhà ng c Kontum tr v . ng n ngang. H trao ñ i vài ñư ng ban. B o ð i ñ ng d y. m t t qu n áo mô-ñéc. ai là b n chơi mà ch là hai ñ i th m i mê qu n nhau qua ñư ng ban. t Dakpao ñ n Dakxut. chính ph “liên hi p qu c gia” t p h p nh ng ngư i có ý th c h r t khác nhau. Có nh ng b trư ng c ng s n. phương ti n ñi l i quen thu c c a ông. B o ð i h u như chi m lĩnh sân. Không còn phân bi t ai là c u hoàng. Giáp. Hà Phú Hương. Ngay sau khi Vi t Minh cư p chính quy n. ñánh m t qu ban r t m nh. Xung quanh d c hàng rào m t cáo ngăn sân qu n v t v i bãi trư c khách s n. m t nhân v t n i ti ng. M t gian phòng ñ p. m t trăm b y mươi tù nhân b m ng. Chi c v t c a B o ð i d ng trên ñ u v t. lo i b nh ng ñ linh tinh. ngư i ta b o s ñi v i ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 18 Daniel Grandcleùment C u hoàng l ng l th t dây gi y cao su. Chúa ng c là Palméséani. Tháng 3 năm 1946 ông ñư c tri u t p ñ n dinh ch t ch chính ph t i B c B ph . Mư i sáu ngư i ch t trong s nh ng ngư i c ng ñ u nh t. nh ng năm ñau y u. Hương b ñày vào ñây sau nh ng cu c bi n lo n năm 1930. Dù hơi m p. ñón ti p. M c d u c p b c khác nhau. Dù có nh ng cu c h i h p. c nh ng ngư i c a các ñ ng phái qu c gia thân Trung Qu c. do công vi c b n r n. B o ð i ñư c giao ban. nhưng chính là nh ñài phát . ñang ñe d a Hà N i. Trái v i ñ i th . ph n l n là tù chính tr . vì s tín nhi m c a ch t ch H Chí Minh. m t khách s n b lãng quên mi n Nam Trung Qu c. thi t b n i th t theo phong cách âu châu. G n như m t tr n ñ u c a nhà chuyên nghi p ñ n m c lính Qu c dân ñ ng xuýt xoa th dài m i khi tính ñi m hai trái ban ñánh l i. Hai ngư i chơi t t. gh ñ u. hôm nay l n ñ u tiên ngư i c u chính tr ph m nhà ng c Kontum m i g p l i b n cũ. Ông ta không gi ng lính Qu c dân ñ ng cũng không gi ng hai ñ i th qu n v t trên sân. V chăng lúc này ñang có chi n tranh dù r ng nhìn t Park Hotel. trong sáu tháng t tháng ch p năm 1930 ñ n tháng sáu 1931. v. qu n áo s m màu. ông theo dõi không m m cư i vũ ñi u c a hai bóng tr ng. m t t ñ ng khăn. th c hi n b ng lư i lê. Ông H gi i thích thêm: quân Pháp ñã chi m Nam B . Cao to. chân t c u kỳ. m t toán lính Qu c dân ñ ng canh gác. Không ph i vì khí h u vì s t rét mà b gi t. Hai ngư i chơi lên lư i. ði u b t ng cho t t c là s có m t c a m t ngư i tr tu i cao lêu ñêu theo dõi c nh tư ng t trư c ban công c a khách s n. mi ng ñ m m t hai ba. r ng rãi. Ch t ch ñã giao phó cho ông s m nh quan tr ng này. Ông Hương kinh ng c vì l i yêu c u.v. b t ch p th i gian và l ch s . th ng cánh không e dè. v nh ng chuy n công cán ngo i giao. lên lư i m i khi có th . ðã ph i d n d p. M y tháng trư c ñây. Hương tr l i ph ch t ch thì g p m t nhóm ngư i. u o i như th ơ v i c nh khác thư ng ñang di n ra. ngu n g c chính tr r t khác nhau. ð ñ m tù Palméséani gõ m t chi c ba toong vào ñ u m i tù nhân. g m công nhân. như cái máy. L ch s không nói cu i cùng h có ch u ñi không. xoay tròn như m t chi c cù r i ñ xu ng. Chi c giư ng r ng không có n m êm như giư ng n m ñi n Ki n Trung Hu hay Hà N i. Khách s n l i tìm l i ñư c ít nhi u v l ng l y c a nó v i s xu t hi n c a ngư i khách du l ch không ch ñ i này. thay qu n áo trong phòng dành riêng góc vư n. tóc c t ng n. Ông H Chí Minh nói v i Hương: “Anh ph i ñi Trùng Khánh g p Tư ng Gi i Th ch nói v i ông ta r ng chúng ta c n vũ khí ñ ñánh ñu i quân Pháp”. ý th c sâu s c t m quan tr ng c a s m ng c a mình. Ông ch ng bi t gì v chính tr ñ i ngo i. Hôm sau. Nh ng k b h ng c có nhi m v hoàn thành xây d ng m t con ñư ng thu c ñ a 14.82 - . ông thay qu n áo luôn trong bu ng ng . ngư i b n h c cũ t i trư ng Qu c h c Hu . Ti ng ñ p r t căng vào lư i v t ñánh th c khu vư n bao quanh. ñón ti p ông và ñưa ñ n g p ch t ch H Chí Minh. nh ng v chai. Chính quy n Pháp bi t t t c nh ng s ki n ñó. Hương là m t trong hai trăm ba mươi tù nhân c a nhà ng c này. ñôi khi b ng c ñ i bác. gh dài. nông dân. ch n m t c p kính râm r i xu ng sân qu n v t. tù kh sai t ch i không ch u r i ng c Kontum ñi Dakpek nơi h b ch t nhi u. Hai bên ngang s c ngang tài nên nh ng ngư i Trung Qu c không h nói gì ñ n k t qu tr n ñ u. Hương thoát ng c tr v tham gia ngay công tác cách m ng là y viên ph trách văn hóa và tuyên truy n trong y ban nhân dân Trung B . mũ. không ai chơi ban ñây. nhìn vào chi c gương ñ ng ñ ki m tra b ñ c a mình. Ông chăm chút dáng chi c qu n v i. chi c áo sơ mi c c tay. Nghiêm K T ñ i th qu n v t c a ông ñang ñ i. Nhưng ông bi t r ng th i gian c p bách và hi u r ng v lãnh t cách m ng tìm cách phân hóa Trung Hoa và Pháp. sinh viên.

ðó là lãnh s Pháp t i Côn Minh. Hàng gh sau hơi ch t. Nghiêm K T . ông không nói gì thêm. mà t i Hà N i có ñôi chút lãng quên. Viên lãnh s ñi n v nư c m t bài tr l i ph ng v n c a ông Hương v i m t t báo ñ a phương: “Ngư i ta nói r ng c u Hoàng ñ B o ð i không b ng lòng chính ph H Chí Minh? Không. y viên ph trách tuyên truy n trong y ban nhân dân B c B và Hà Phú Hương ng i c nh B o ð i. ngư i ñi du l ch. H t m trú ñây ñ ch thi n ý c a Tư ng Gi i Th ch. khi n h s ng s t: “Tôi ch y u là ñi du l ch”. Trong khi B o ð i. Ông không ưa c u hoàng l m nhưng cũng hi u c u hoàng không ph i cùng lo i v i nh ng ngư i kia. l nh k nh hòm xi ng. còn v i nh ng ngư i khác thì ñây là l n ñ u tiên h ñi máy bay. t m su i nư c nóng thì ông Hương không h t b v m t c ng r n c a ông. trong lúc Nguy n Công Truy n và Hà Phú Hương chung nhau m t phòng nh . Tr ông Vĩnh Th y cũng bi t lái máy bay l i dày d n trong chuy n ñi xa b ng máy bay. Ngoài câu nói trên theo thói quen. Trên xe ra phi trư ng c v n Vĩnh Th y th l v i hai b n ñ ng hành. Ông Hương. Cu c ch ñ i Côn Minh b y ngày. ch trao ñ i riêng t ng nhóm quen bi t nhau. M t qu ñ i c a Vân Nam. m t quan ch c Vi t Minh. Sau khi t m là ăn trưa. s ñi sau. H không nói gì v i nhau trong cu c h p chung toàn ñoàn. ngư i phát ngôn chính th c c a phái ñoàn. không b l th i cơ. c ñeo gông n i v i hai chi c xi ng quanh m t cá chân khi n cho ông không ñ ng th ng ñư c. thì các ông s làm gì? Tr l i: Chúng tôi s n sàng chi n ñ u và s n sàng hy sinh m t tri u ngư i” [2]. ñây trong khách s n m i “B n mùa”. Không có lính Trung Qu c. không trao tr ñ c l p cho các ông. l i lăn bánh ch ch cũ và nh ng ngư i cách m ng trong chuy n ñi không bi t trư c này. M t khách s n b cu c n i chi n làm hư h i. Nghiêm K T t trong nư c ñi sau ñã theo k p h ñây. Nguy n Công Truy n. Nghiêm K T ch y b hơi tai t ñ u này ñ n ñ u kia c a sân qu n ñ ng phó cũng không l i ñư c v i B o ð i. Có m t ngư i khác cũng c m th y khó ch u. Dù còn tr nhưng Hương v a tr i qua mư i hai năm c m c trong xà lim. vui thú qu n v t. L n này ch có hai ngư i v i nhau. Ông ăn m c t ch nh. B o ð i ñư c b trí m t phòng r ng có phòng ti p khách riêng. Chi c Packard mang t Hu ra. Cu i cùng m t chi c máy bay DC-3 ñưa h lên Trùng Khánh. M t chi c xe công ñ n khách s n ñón và ñưa ông ñ n tr s chính ph .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thanh Pháp mà ông Hương ñư c bi t c v n Vĩnh Th y cũng tham gia phái ñoàn. ngư i ñã d n m t trăm sáu mươi ngàn quân Trung Hoa vào Vi t Nam m i m t bàn ti c trưa. l i th ng ván n a. Gi phút trôi qua ch m ch p. Tư ng th ng ch ñ m y ngày m i tr l i. Cu i cùng văn phòng chính ph yêu c u c u hoàng ch m t mình ông ñ n nói chuy n v i th ng ch h Tư ng. cao hơn hai nghìn mét trên m t bi n. toàn th thành viên trong phái ñoàn ñư c các c v n c a . Bí thư trư ng c a tư ng Lư Hán. Nghiêm K T . không có hai ông cán b Vi t Minh kh c kh thư ng tham d vào cu c ki m ñi m c a h . nơi chính ph Trung Hoa ñóng. Ông ta ñi t n n hay trái l i tham gia m t phái ñoàn chính th c như ngư i ta nói [1]. Nh ng nghi th c tr ng th dành cho ông. qua ñêm v i m t cô h u bu ng c a khách s n. Trong th c t . H còn ph i ch ñ i m y hôm n a. Phái ñoàn lên máy bay t phi trư ng Hà N i t i Côn Minh trên chi c máy bay DC-3 chen chúc ñám quân nhân Trung Hoa. m t m t c tôi ñi th c hi n m t s m ng h u ngh v i Trung Hoa thì ñ ng th i cũng c m t phái ñoàn ñi g p ñ i s Xô vi t. chính là M c Tư Khoa ch huy m i công vi c hi n nay Hà N i” [3]. Khách s n ñư c xây d ng c nh m t su i nư c nóng cách ñó kho ng b n mươi cây s . Côn Minh ch là m t tr m trung chuy n. Không khí trong ñoàn thi u c i m ñ m m. sang tr ng. Ông n i ti ng là m t tù chính tr ngoan cư ng v i k lu t hà kh c trong nhà tù th c dân. có ph i ñúng ông c m ñ u phái ñoàn không? B o ð i t b cây v t ñ n dinh th ng ch .83 - . V uy nghiêm c a dinh th Tư ng Gi i Th ch khi n ông nh l i cung ñi n vàng son c a ông trong T C m thành Hu . Cu i cùng do B o ð i yêu c u kh n thi t. Tư ng Gi i Th ch r t b t bình. th trư ng Ngo i giao làm trư ng phái ñoàn trên danh nghĩa. ngư i c a Qu c dân ñ ng. r t cu c ñư c m i d m t cu c h i ñàm v i nh ng ngư i lãnh ñ o Qu c dân ñ ng Trung Hoa. ch ng t ngư i Trung Qu c coi s thoái v ch là m t giai ño n. M t ngư i ñi du l ch. Vĩnh Th y. Sau này ông tâm s v i m t nhân viên m t v Pháp: “Ngư i ta cho tôi bi t chính ph Vi t Nam. N u ngư i Pháp không tôn tr ng hi p ñ nh sơ b m ng 6 tháng 3. B o ð i. Ông ñư c các nhân v t cao c p Qu c dân ñ ng m i ăn trưa. dù tr i n ng. Ông không hi u gì v chuy n ñi c a c u hoàng. Chuy n ñi b t ñ u b ng ôtô ra phi trư ng. Sau tr n ñ u h ñi t m. t i sao không. C u hoàng không ti t l v i các b n ñ ng hành n i dung c a nh ng cu c trao ñ i. Ông hoàn toàn tán thành nh ng bi n pháp c a chính ph . m t thành ph ba tri u dân. Ch có B o ð i ñ n m t mình không ai tháp tùng ông. t nay ta l i tr l i v i cái tên quen thu c c a nhân v t. Ngư i ta h i B o ð i. C u hoàng v n gi nguyên v ph t l nh ch hơi ñ m hôi. Ban ngày ông l i m c qu n áo tr ng chơi qu n v t dư i con m t s ng s c a ông Hương. sau khi B o ð i t ch i không nh n làm trư ng ñoàn.

M t h c sinh tr n h c. qu ng bá r ng rãi tin này. C u hoàng ñi Trung Hoa chính xác vì lý do gì. n u tr v v i cách m ng là v n ñ an toàn. c u hoàng thông báo th ng th ng v i các thành viên trong phái ñoàn “Tôi l i. Ông Hương nêu câu h i. Quy t ñ nh c a c v n khi n m i ngư i s ng s t. Thông báo này hình như ñ t ra r ng m i dây liên h gi a nư c Pháp và Trung Qu c không ch t ch như ngư i ta tư ng. Ông Hương và Nguy n Công Truy n tr v Hà N i ñ báo cáo v i ch t ch H Chí Minh. Cô này ngày ñêm không r i ông n a. Bình thư ng ra. Chính ph Hà N i ra s c tuyên truy n. cơ quan m t thám Pháp báo tin. Chúng tôi không có phương ti n ñ gíúp các ông”. B tr n hay ch là v ng m t. ngài ch nghĩ ñ n ăn chơi. Ngư i Trung Hoa không ñ cho ông ñư c t do s ng cu c s ng ban ñêm c a ông dù r ng. S t ch i là d t khoát nhưng ñài phát thanh Pháp nh c l i: “M t phái ñoàn quan tr ng c a chính ph cách m ng ñã g p Tư ng Gi i Th ch”. Trùng Khánh không thi u trò tiêu khi n h p d n. Sau ñó h l i kh ng ñ nh: ông sang ñ thương lư ng vay hai mươi tri u ñ ng c a các nhà tài chính M do Tư ng Gi i Th ch gi i thi u. Con ngư i ông ch a ñ ng m t m h n t p nh p nh ng. Lúc ñ u. Chi n tranh và cách m ng ñã khi n ông tr nên quan tr ng. Hơn n a t t c nh ng phương ti n chúng tôi có trong tay ñ u c n ñ c m chân quân ñ i c a Mao Tr ch ðông. ð n lúc ph i tr v . Hình nh ông m nh t. chuy n k ch c có th khác n u m y tháng sau B o ð i không ch ng l i nh ng ngư i c ng s n. Hình như ông ñ cho các s ki n kéo ñi mà không có chính ki n. Bi t nói gì ñây? M t cu c ch y tr n. Chuy n ñi và nh ng cu c thương thuy t c a B o ð i v i th ng soái gây ra m t m i băn khoăn l n trong các nhân viên m t v ñang giám sát thành ph Trung Qu c. Không ph i do hành vi c a ông hay s l a ch n ñã ch ng t s sáng su t nhìn xa trông r ng c a ông. T sau hi p ñ nh 6 tháng 3. Có nhi u c m b y. Hà Phú Hương n i gi n. ***** Bu i t i B o ð i ñư c t do nhưng có ki m soát. phái b ñi Trung Hoa s ph i có m t ngư i l i Trung Hoa là ñ i di n như trong quy t ñ nh c a h i ñ ng chính ph trong phiên h p ngày 11 tháng 3 năm 1946. xóa b chính quy n ly khai m t s t nh. Nhưng t nay ông cân nh c các s ki n và mánh khóe. M t tin khác: c u hoàng tìm cách bán cho Trung Qu c các m than H ng Gai ñ l y súng ñ n. Báo cáo c a h mâu thu n lung tung. Th i kỳ Nhà vua ph i mưu m o m i mua ñư c quy n album dán tem ñã xa r i. ngư i Pháp có th b t cóc ông. bây gi ông m i gi i quy t. Ông có vi t thư cho B o ð i b o ông ta l i ch l nh m i không? Không ai kh ng ñ nh ñi u này. quân Pháp thay th quân Trung Hoa lo gi i giáp và h i hương quân Nh t. các ñ ng phái ñ i l t qu c gia ch ng phá cách m ng m t luôn ch d a. h phái ñ n cho ông m t cô gái g i. “Sau khi Nh t ñ u hàng. Hơi m m y u. M t v n ñ chính tr cao siêu hay ñơn gi n ch là lo cho sinh m ng không b o ñ m an toàn. ngu n tin nào cũng nói là có ngu n ñáng tin c y. Quân c a tư ng Lư Hán rút kh i mi n B c. Ông mong Washington s vào cu c và ngư i M s ch p nh n làm tr ng tài gi a nư c Pháp và Vi t Nam m i. Nh n xét c a ông Hương ñâu có sai s th t. không gi ñư c nh ng ñi u kìm nén trong lòng t lúc ra ñi : “Thưa ngài. Mu n hay không. khi ngư i Trung Hoa nh n th y c u hoàng không th nh n nh ng cu c ñi ra ngoài ph ñó. Nghiêm K T cũng l i không ch u v . Tuy nhiên nh p c u không vì . Theo m t lo t ngu n tin khác. gái và c b c”. Nó cũng ñáng giá cho chuy n ñi này. m c dù trong th i chi n. Cu i cùng. Có lúc ông th t s là m t thanh niên cư ng tráng lúc nào cũng mang m t n i phi n mu n tri n miên. H Chí Minh không mong gì hơn th . “Các ngài có th cung c p vũ khí cho chúng tôi ho c giúp chúng tôi chi n ñ u v i ngư i Pháp không?”.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tư ng Th ng ch ti p trong m t ngôi chùa ñ bu i h i ki n không có tính cách chính th c vì ngư i Trung Hoa không mu n ti p chính th c nh ng nhân v t c ng s n. ñoàn cũng ph i r i Trung Hoa v nư c. hay không có c ngh l c v ng vàng. Phái ñoàn Vi t Nam nghe B o ð i nói v y tưng h ng như t trên cao rơi xu ng. m t s ñào ngũ hay ch là ý mu n ngông cu ng ñi du l ch? K l i có ích gì. gi i tán các toán vũ trang. ông sang Trung Qu c ñ ñ t ñư c vi c rút ba mươi nghìn quân ñư c g i sang Vi t Nam ñ ch ng l i quân ñ i do Paris g i sang. ñi u ch c ch n là Nhà vua tr ñã nhi u l n ti p xúc v i ñ i s quán Hoa Kỳ. Chính ph nhân cơ h i này th ng tay tr ng tr chúng. Rõ ràng là c u hoàng không tr v v i gia ñình. v n ñ này ông ñã lư ng l l n tránh t khi cách m ng n ra. Chuy n này do Hương thu t l i. Ông thêm: “N u g p v tôi.84 - . Hình như ông ñ m c cho ng n gió ñ y ông theo chi u hư ng t t. chúng tôi có quá nhi u v n ñ ph i gi i quy t. cho ai? ðây là m t ñ tài nghiên c u thú v c a gi i tình báo. C u hoàng m m cư i nhưng không nói gì. Ngoài m t ông t ý ti c s l a ch n c a B o ð i. nh các ông nói giúp tôi kh e”. tôi s ñi du l ch”. Nhưng ngư i ñó là ai? H Chí Minh ch c ch n bi t trư c ý ñ nh c a ông c v n t i cao. ông không ng ng kêu g i s can thi p c a các cư ng qu c ñ ng minh công nh n ông là ch t ch chính ph Vi t Nam thay th H Chí Minh ñã b c ng s n Pháp mua chu c. B o ð i suýt n a thành n n nhân c a m t v mưu sát Côn Minh. Ngoài B o ð i.

Lúc ñ u ông vay c a m t ngư i Tàu tên là Wong Phu. . [3] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment th b c t ñ t.Vân Nam Nh t báo. s ra ngày 24 tháng 3 năm 1946.85 - . Trong th c t . [2] Yunnan Ye Pao . cô nhân tình ñã l n l i sang Trùng Khánh theo ông. Mu n s ng Trung Hoa ông ph i vay n . B o ð i ñi r i. Ông s ng nh vào ti n ti t ki m c a nhân tình. Sau này ông còn ñư c m t ngư i Trung Hoa khác bao ông. khi ông l i ñư c làm Qu c trư ng. Hơn th n a. Nh ng chuy n x u xa v tư cách ông ñư c bàn tán.Châu ð i Dương. lan r ng kh p ph phư ng Hà N i. Ba năm sau. H Chí Minh còn thuy t ph c chính ph g i cho B o ð i m t s ti n ñ ông ta có th tr v nư c trong trư ng h p ông mu n tr v . Ông vay c a Lý L Hà. [1] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp. Ti n v nh chuy n cho ch ng còn gì. B o ð i lao vào các cu c thương th o v i ngư i Trung Hoa và Pháp. ngư i ñã ti n ông Côn Minh. ông c v n t i cao không còn m t xu dính túi. ngư i Tàu này gõ c a ñòi n . Zing Tsong Phao. m t nhân viên tình báo Trung Hoa-M . ti n n m trong tài kho n c a ông nhà băng ðông Dương b phong to . dù báo chí Hà N i không có bài nào lên án hành ñ ng ph n b i c a ông nhưng ñây ñó nh ng tin ñ n v ngu n g c ñáng ng c a ông ñư c nh c l i truy n tai nhau. chia s ngày ñêm v i ông và m h u bao.V Á .

b n gia nhân và t t nhiên nh ng ngư i giám sát bà bi t rõ ý ñ nh này. “N u chính ñ ng này còn ch n ch thì s th t b i và khi ñó Vi t Minh s n m tr n quy n bính. và c gia ñình hoàng gia ñ u ñ c bi t c m nh n ñư c ñi u này. B c dư i s ch ñ o c a B o ð i. ông ñã ñ t ng t quy t ñ nh không tr v . Ông Hà Phú Hương v a Trung Qu c v . B n tin tháng 8 năm 1946 c a Phòng Nhì Pháp (SEHAN) ñã ti t l âm mưu này. Nhưng d u sao. Nhưng dù sao. S m t thám. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i t i Aix-en-Provence. m c dù v n còn nhi u b t ti n nhưng còn hơn là ch ñ nhi p chính.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Chöông 19 S c xuân tô ñi m lên c ñô Hu nh ng màu êm d u. L nào ch ng bà l i không báo trư c cho bà? V y là t nay. [1] CAOM. không còn ai ñ ng ra che ch bà t c p cao c a nhà nư c. dư i quy n ch t a c a bà c u Hoàng h u Nam Phương. M t phát súng n . ði u x u hơn n a.86 - . Nhưng Paris không ñ ng tĩnh gì. V y là có th ñ ng này s ñ i di n cho m t phe ñ i l p c n ñư c b ch huy Pháp theo dõi và ki m soát n u c n” [1]. Nam. . ông Hương v n còn xúc ñ ng khi nh l i chi u hôm ñó. Chúng di n ra theo cùng m t k ch b n. Tình hình ch t m l ng khi có s can thi p c a t liên ki m Vi t-Pháp. nh ng tán cây ñư c tô s c h ng êm như ñư c gi i phóng. do m t c u thư ng thư. M t bà r m l . Sau ñó ngư i c a phái b o hoàng công giáo s giúp ñ quân ñ i Pháp. C nhà. Chính ñ ng công giáo mà bà là linh h n. như m t l i h a h n h nh phúc. Như v y bà Nam Phương ñã b t tay hành ñ ng th t s . Tin ñ n s có chi n tranh Vi t-Pháp lan r ng. V y ñ ng này mu n gì? H mu n Pháp trang b vũ khí cho 30 ho c 40 nghìn ñ ng viên là tín ñ công giáo. ñ n Hà N i sau khi báo cáo v i H Chí Minh ñã v Hu báo tin cho bà Nam Phương bi t. dù không ñư c nói ra. m i “kỳ” ñ u c ñ i bi u ñ n d h p. ông Tr n Văn Lý. Năm 1946 trôi qua và kh năng thi hành b n hi p ñ nh m ng 6 tháng 3 r t mong manh. không ph i ch l n này. bà c u Hoàng h u không che gi u ý ñ nh c a mình là r i cung An ð nh ñ n nơi an toàn hơn cho các con bà ñ c bi t là B o Long. ñư c ñ c khâm m ng tòa thánh Vatican ng h . có nghĩa là g n m t năm sau khi ông Hòe nghe ñư c tin ñ n. ð ng này ch trương th ng nh t “ba kỳ” Trung. Phe b o hoàng. Ph n l n các v l n x n ñ u do các ñ ng phái ñ i l t “qu c gia” gây ra ñ n m c xu t hi n s m ñ u cu c n i chi n gi a quân ñ i chính ph và các nhóm thân Tư ng. nhi u ngư i Pháp b thương ho c ch t th là c khu ph n i d y. ch y u g m nh ng ngư i công giáo. Bà v n nói là không h bi t ch ng mình có ý ñ nh chu du ngo i qu c. bà c u Hoàng h u tr tu i quy t ñ nh c n ph i “làm cái gì ñó”. Năm mươi năm sau. dân chúng c ñô. M t h i ngh công giáo ñã nhóm h p ngày 15 tháng 8 năm 1945 t i Hu . N u chi n tranh ch ng Pháp n ra. Âm mưu ñó không thành. ði u này ñánh d u m t giai ño n ho c bư c kh i ñ ng cho chính ñ ng công giáo ñã t n t i bí m t. Nh ng tay súng b n t a gi u mình trong bóng t i c a các ngôi nhà và ñư ng ph tr l i yên tĩnh ñ ch ñ i m t v r c r i m i. ð c bi t là trong năm 1946 này. Nh ng v r c r i m c dù ít hơn và không ñ m máu b ng Hà N i nhưng nay ñã x y ra thư ng xuyên hơn. Sau nh ng cơn mưa ñông liên miên r rích không d t. ñã nh t trí hành ñ ng ñ trong nh ng ngày t i cho ra ñ i m t chính ñ ng th c s ñ i l p v i phe Vi t Minh. ch c ch n bà s b cô l p. Th m chí h còn khuy n khích Paris hành ñ ng b o l c Trung và Nam kỳ. Tình tr ng vô chính ph m t l n n a ñe d a th cân b ng mong manh h i tháng 3 và ñã c u vãn hòa bình. Cu c ñ i ñ u gi a Vi t Nam và Pháp là ñi u không tránh kh i. Trong không khí n ng n như v y. r ng tuy bà không b ai ñe d a nhưng v trí c a bà s th c s như m t con tin cũng như c gia ñình bà và ñ c bi t là Hoàng t k v . Bà Nam Phương không t v ng c nhiên khi nghe ông Hương k chuy n nhưng cũng không gi u n i n i bu n sâu l ng vì t nay bà th c s ph i s ng l loi ñơn chi c.

Cu i cùng thì ông cũng ñư c nh n vào làm chân thông tin vô tuy n ñi n trên m t khu tr c h m v i c p b c chu n uý. H t ph c tùng chính ph Vichy thân ð c. c u hoàng Duy Tân b ngh ñua ng a v t v . V sau. V i th i gian. Th nào cũng ñư c. hai l n ph n b i ngư i Pháp. v vua tr ñã thách th c h trong nh ng năm 1916. ông vi t: “Tôi là m t con ngư i th t ng y u. ñâu có th g i các tin t c ra ngoài d dàng hơn là t c a hi u bé nh c a ngư i chuyên v vô tuy n ñi n này. b lưu ñày x ngư i. có v như tính khí t nh . Ông là m t ngư i ham h c h i giàu tình c m. Chi h i trư ng h i Tam ði m trong thư gi i thi u ñã vi t v Duy Tân: “ ñâu cũng v y. ông còn làm ngh cư i ng a ñua (dô-kê). nay ki m s ng b ng ngh s a ch a. Ngay t tháng 9 năm 1939 ông ñã mu n chi n ñ u ch ng ð c nên ông ñã ñ ngh v i nhà ñương c c Pháp ñ o Réunion ñư c nh p ngũ. do nhu c u b t bu c.. Vĩnh San t m gác ý mu n tham gia chi n ñ u châu Á. l i ngoan ngoãn quy thu n Vi t Minh. như báo chí Pháp ñã v ch rõ. M t v Hoàng ñ b Pháp ph tru t nay l i xin s n sàng hy sinh cho nư c Pháp. B o ð i là con ngư i vô d ng. nghĩa là sau khi Nh t ñ o chính l t ñ chính quy n th c dân Pháp ðông Dương. T t c ñ u ngư c l i v i ngư i em h B o ð i c a ông mà t t nhiên ông coi như m t k cư p ngôi h ng xoàng. Tuy nhiên. cũng như tham d các cu c h p c a H i Nhân quy n. Do ñó. ch ng bi t làm gì khác. ði u ñó ch ng quan tr ng gì. Hoàng t Vĩnh San t c c u hoàng Duy Tân. Không oán h n. Thu nh Hu khi h c làm vua ông ñã ñư c h c cư i ng a. G n như không có b n năng b o t n”. Kho n tr c p ít i c a ông không ñ nuôi c gia ñình. Mi t th g n như tuy t ñ i th ch t mình. Dư i con m t ngư i Pháp. Tuy nhiên. ñâu có th nghe ñư c ti ng nói c a ñài Ti ng Pháp t do. ông ñư c m i ngư i chú ý v quan ñi m r t rõ ràng v công lý và công b ng”. M t ñ a v th p kém trong quân ngũ ñ i v i m t ph ñ khi n ông r u lòng ñ n n i ông tránh m t không mu n g p ñ ng bào ngư i Vi t c a mình. ðã có lúc gi i pháp này ñư c nghĩ ñ n. Ho t ñ ng kháng chi n này ñã làm ông b c nh sát c a chính ph Vichy b t giam m t tháng. 17 tu i. Th t s phá s n. Ông có m t c a hi u nh trung tâm thành ph . Sau ngày 9 tháng 3 năm 1945. ông ta hoàn toàn m t h t lòng tin. Nhưng vi c Hoàng t Vĩnh San tham gia phát thanh bí m t m t năm trư c ñây là m t cách phê phán ch nghĩa th c dân Pháp. ông tham gia nhi u cu c giao chi n trên ñ o.87 - . ñ l i nhi u n tư ng khó quên. làm bù nhìn cho Nh t. Nhưng không an ph n d ng l i. Duy Tân còn mu n chi n ñ u vì nư c Pháp. sau ñó ñư c tr v cho Tri u ñình. ñã t ng tr i qua t ñ nh vinh quang ñ n cùng qu n th t s do chính các gi i c m quy n trên ñ o gây nên. l p ñ t thi t b vô tuy n ñi n làm k sinh nhai. Ch ng nh ng không thù ghét nư c Pháp. ñ ngh g i nh ng thông ñi p qua vô tuy n ñi n kêu g i ngư i dân Vi t Nam. M t ngư i b n Pháp yêu c u ông t kh c h a chân dung. ông không ñư c gia nh p quân ngũ [2]. quay sang ñánh cá và chăn nuôi m i ñ s ng. dĩ nhiên ông ñành ch n ngh cư i ng a ñua. ñ ng lên ñ u tranh ch ng Nh t. d dàng thoái v . Ch ng ph i là thi t b vô tuy n ñi n cho tàu ng m. gi i h u trách trong chính ph lâm th i Pháp không d ng l i gi i pháp này. v c u hoàng lưu ñày tr nên n i ti ng. cho các ñơn v dã chi n hay cho ñ i quân ng m mà ch là lo i máy thu thanh vô tuy n ñơn gi n hình tròn. Tài s n c a ông trong nư c lúc ñ u b t ch thu. H ñi xa hơn. căng th ng như võ sĩ samurai hay như ðôngkis t. thì gi ñây l i hào phóng c p cho ông m t kho n tr c p. Sau ñó. chính ph Pháp trư c ñây ñã ph tru t ông. M t kho n tr c p nh . ch tương ñương v i lương c a m t công nhân làm ñư ng [1]. Th t là m t c ch nghĩa hi p và ñôi chút gây ng c nhiên ñ i v i m t k ñi ñày bi t x . Tính tình khô khan. T t nhiên là vì nư c Pháp. ngư c th i gian. ñ n m c ch g i b ng tư c hi u “Hoàng t ” mà không c n g i ñích danh. Có nhi u thu n l i vì lúc này bà c u hoàng s p s a kêu g i ngư i Pháp giúp ñ ñ thoát kh i s ki m t a c a Vi t Minh. ngư i Pháp mu n l p vua m i ñ ñ ng ñ u chính quy n tay sai. nghĩ ñ n Duy Tân. M t c p b c quá khiêm t n ñ i v i m t ngư i tu i 40. ông lao vào lĩnh v c thông tin vô tuy n ñi n và ít nhi u thành công. Ch n ai bây gi ? Ch n B o Long có nghĩa là s giao quy n nhi p chính cho c u Hoàng h u Nam Phương. không ch p nh n n n ñ c l p dư i ách chi m ñóng . Lúc ñ u ñ tăng thêm thu nh p ít i c a mình. tham d vào cu c ñ b c a l c lư ng nư c Pháp t do vào ñ o Réunion năm 1942. Ông tham gia ñ u ñ n các công vi c c a chi h i Tam ði m (Tình b n) Saint-Dems. C a hi u c a ông nhanh chóng n i ti ng trong l c lư ng kháng chi n ñ o Réunion. có ñèn sáng ñ t trên qu y rư u nhà quê. Th i th bây gi dành cho ch nghĩa anh hùng và chính ông B trư ng thu c ñ a ph i quy t ñ nh nên x trí như th nào ñ i v i yêu c u nh p ngũ l lùng kia. b c như c. ñua ng a v n ñã là m t ngh . Và ch c ch n là v i ñ ng bào mình. ông lên ti ng ñòi ñư c ra tr n ti p t c chi n ñ u. Vĩnh San quy t ñ nh gia nh p l c lư ng nư c Pháp t do và t năm 1940 ông tích c c tuyên truy n cho phái De Gaulle.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 20 Daniel Grandcleùment Theo cách làm quen thu c. Gi ñây ông ta ra sao? Dân chúng thành ph Saint-Denis thu c bán ñ o Réunion bi t rõ Duy Tân.. r i cu i cùng ng h chính ph H Chí Minh.

Ông s làm gì trong lúc ch ñ i? Tr v doanh tr i ð c hay n m ch Paris? Jacques Soustelle (tham mưu trư ng quân ñ i Pháp. có nên nghĩ ñ n vi c nhanh chóng thay ñ i ngư i chi m gi ngai vàng Vi t Nam. c mu n ñư c g p th n tư ng m i c a ông và là ngư i th y c a ông là tư ng De Gaulle. Nhưng sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a ñã xu ng tàu ñi Sài Gòn. tuy nhiên ông ñã tham gia chi n tranh. ông vi t: “Bây gi tôi ñư c bi t r ng lãnh ñ o tôi có m t con ngư i tôi s ti n lên dù ph i ngã xu ng tôi cũng không c n!”. Ba mươi năm lưu ñày ñã không th xóa b ñư c hình nh v vua này trong tâm h n ngư i Vi t. chính ph De Gaulle b t ñ u t h i tương lai c a bán ñ o ðông Dương s ra sao. Có l gi ng như th i Hàm Nghi. Có v như ngư i Anh cũng có ý ki n như v y. cu ng nhi t. vì ông ta cũng như vì nư c Pháp ông s n sàng hy sinh. ðó là giúp cho c u hoàng Duy Tân ñư c tr l i ngôi báu. Pierre Messmer. De Gaulle ñã vi t v ông trong cu n Mémoires de guerre (H i ký v chi n tranh) c a ông như sau: “ð m i vi c có th ñi ñ n m t k t thúc t t ñ p. Cũng trong tháng 3 năm 1945. ñ n tháng 11. b Ngo i giao Anh yêu c u tìm hi u nh ng ngu n tin liên quan ñ n vi c h u du tr c ti p c a vua Gia Long. tư ng De Gaulle s tháp tùng khi tôi tr l i ñó!”. Hoàng ñ Duy Tân ñã b ngư i Pháp tru t ngôi năm 1916.. trong vùng ph c n Bangui. Mư i hai ngày sau.. ðây là l n ñ u tiên ông s ng Paris. Cu i cùng tư ng De Gaulle cũng nh t i ông. tôi d tính s ñ n ðông Dương ñ ký chính th c m t cách tr ng th nh t khi th i cơ chín mu i” [5]. v i tư cách t ng thư ký y ban liên b v ðông Dương ñã ký lá thư thông báo cho ông v quy t ñ nh này. r t ng c nhiên v giá tr các ñ v t và chú ý ñ n c m t vài c nh tư ng làm ông xao xuy n. con ñ c a ch nghĩa th c dân Pháp. Các nhà c m quy n trên ñ o Réunion hoan nghênh nh ng bi u hi n yêu nư c c a ông ng h sáng ki n v c a hàng vô tuy n ñi n c a ông. n u như ngư i k v và cũng là ngư i bà con B o ð i c a ông ta ñã b th i th vư t qua. Hoàng ñ B o ð i. ông ñư c tin ð c Qu c xã ñã ñ u hàng. trái ngư c v i khuôn m t c a B o ð i. Ngay lúc ñó. Ngày 14 tháng ch p t i (năm 1945) tôi s ti p ông y và cùng v i ông y xem xét t ng ngư i m t ñ bi t có th cùng nhau làm ñư c gì. Binh ñoàn n i ti ng này. b i vì ñ i v i ông th gi i bên ngoài ch là Hu . s d n d n tái chi m Nam B trư c khi ti n ra mi n Trung và B c B . chi c máy bay ch Hoàng t Vĩnh San v ñ o Réunion ñã n tung trên b u tr i châu Phi. ngư i ñã ti p ông Madagascar: “Xin ngài hãy làm m i vi c ñ tôi có th nhanh chóng ñ n ñó. tôi ñang nuôi dư ng m t ý ñ nh bí m t. ông th t lên.v i v ch t ch chính ph lâm th i c a nư c Pháp. ðó là m t nhân cách l n. tr thành Hoàng t Vĩnh San và ñưa v ñ o Réunion. ông vi t “ Paris. ph trách tình báo) quy t ñ nh ông tr v ñ o Réunion. dư i s ch huy c a Leclerc. .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment c a Nh t. ñ có th t chu c l i b ng s hy sinh trong l a ñ n. Hoàng t Vĩnh San ñư c chuy n sang trung ñoàn xe tăng ñóng t i ð c. s tr thành v Hoàng ñ tr tu i Vi t Nam [3]. nhưng là nh ng chi c xe ñ p th c s và vì các cô ñ u m c váy ng n và r ng nên ngư i ta không c n ph i cá cư c xem qu n lót c a các cô màu gì?”. Khuôn m t thanh tú. Dù nh ng ngư i cùng chính ph c a tôi s ñi ñ n ký k t các hi p ñ nh như th nào. Vì th ông tranh th cơ h i ñi thăm các công trình ngh thu t. v i cu c s ng khép kín trong T C m thành xa lánh dân chúng và hòn ñ o Réunion. ph c v trong quân ñ i chúng ta v i c p b c thi u tá. m i vi c ñã ñư c quy t ñ nh. ñư c nuôi n ng d y d t bé t i C ng hòa Pháp nay hình như ăn ý v i k thù Nh t B n. n m t n cư i r ng r : “Th là xong... T ñó. nhưng h không th ñ ông tr v ðông Dương. Hoàng t Vĩnh San không còn kìm nén n i s vui m ng. ch ñ i m t cu c ti p ki n không l y gì làm ch c ch n n u không nói là hão huy n . Tôi mu n ñư c dâng hi n c th xác và tâm h n cho ñ t nư c tôi. r i cu i cùng ông vi t thư cho tư ng De Gaulle. t t c các cô gái ñ u ñi xe ñ p su t c ngày. khô c ng. nơi ông b lưu ñày ñã ba ch c năm. Thành Thái hay c th i Duy Tân. ñ ng trong ñ i hình sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a. K t thúc cu c ti p ki n. Ông ñành ch p nh n ra m t tr n ch ng ð c châu Âu. Khi nào ñây? De Gaulle d tính chuy n ñi vào ñ u tháng 3.88 - . Trong thư g i ngư i b n ñã giúp ông ñi kh i Réunion. B trư ng thu c ñ a mu n gi nguyên nhi t tình hăng hái c a ông nh t là chưa mu n chơi con bài Duy Tân quá v i vã b ng cách ñưa ông vào binh ch ng xung kích. ñó th c s là m t tai n n mà ông không tránh kh i. Ông vui v bay ñi Paris nhưng khi d ng l i Tananarive (th ñô Madagascar). ñ i nhà ông thì s t t hơn. không t ki m ch ñư c n a. trao t ng ông c Huân chương gi i phóng. T t nhiên là Vĩnh San t c ñiên lên. xin ngài ñ ng ñ cho ngư i ta ñem v nư c m t cái xác không h n” [4]. Tháng 8 m i ch là chu n uý. ông không còn th n nhiên khô c ng như trư c. M t tai n n. Tháng 3 năm 1945. Con ngư i l lùng phát bi u như m t lính già. Kh n kh thay c u Hoàng ñ Duy Tân. b ñày bi t x 29 năm trư c ñây. s nghi p c a ngư i ñã t ng là Hoàng ñ và ñã t ng ñua ng a này thăng ti n r t nhanh. lì trong căn phòng khách s n Littré. chính ph Pháp s ñưa tôi tr l i ngai vàng. c c c n. ông ñã thăng c p ti u ñoàn trư ng? R i ban tham mưu ñi u ông ñi Paris.

Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. s 2337 NF. . h p 122. [2] CAOM.ði n c a các ông Aubert và Court. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [3] CAOM. t p 1580. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [4] Général de Gaulle. t p 1105 NF. [5] CAOM. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Nhà xu t b n Plon. h p 267 .89 - . Mémoires de guerre (H i ký chi n tranh). t p s 1580 NF. Paris.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [1] CAOM.

m t bên ch cách cung An ð nh. hai ngư i men theo khu vư n r ng. Pháp ñã n súng gây h n H i Phòng. m t cha c ñã ñ i s n. Ng i trong nhà bà nhìn theo ñ a con trai ñ u lòng và ngư i h u cho ñ n khi hai ngư i ñi qua c ng. con trai bà s m t ñi m i cơ may tr l i ngôi báu. ñ u tiên là Hà N i. Nh ng ngư i lãnh ñ o chính ph s chuy n sang ñư ng l i c ng r n. tách kh i trào lưu ñ c l p trong lúc này ñang t p h p ñư c ña s các t ng l p dân chúng ngư i Vi t. ***** M t vài tu n trư c ñó. ch m t chút bi u hi n tình c m. g n như hàng năm nay và vào tháng 12 năm 1946. ch c h n còn là ngư i b n thân thi t c a c u. T t nhiên bà c n ph i tìm m t nơi nào g n ñó. không ai ñ ý hai ngư i ñang lén lút ra kh i cung.90 - . nhưng trong s nh ng ngư i nhà quê hàng ngày v n làm ru ng quanh ñó. Ngư i n sinh cũ c a trư ng dòng Les Oiseaux ph i x s khôn ngoan ñ không gây phi n hà cho ngài c v n v a không làm liên lu t i con trai bà cho nên ñã ch n m t nơi t m trú “trung l p” nghĩa là ñ ng gi a.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 21 Daniel Grandcleùment Ngày 19 tháng 12 năm 1946. Hu . B n thân bà Nam Phương cũng th y ch i tai. nơi b ñ i Vi t Nam ñã chi m gi làm v trí ti n tiêu. nơi c u ta s ng cùng m và các em t khi cha thoái v . T t c b t ñ u b ng m t v tranh ch p h i quan c ng H i Phòng. Nó ñư c nhen nhóm t nhi u tháng nay. Trung l p theo ý nghĩa chính tr mà cũng là m t ñ a ñi m n m ñúng gi a hai phòng tuy n Vi t Nam và Pháp trong cu c giao chi n s p x y ra nay mai. L n này không gi ñư c bí m t n a. th m chí là s không. như nh ng k ñi tr n. Trong gia ñình hoàng gia. Chi c xe b t ñ u lăn bánh. Tình tr ng l n x n và hy v ng qua ñi. Chính xác hơn là vào ñêm 19. Chính quy n cách m ng không h có thái ñ thù ngh ch v i hoàng gia v y có nh t thi t ph i. Sáu nghìn thư ng dân vô t i ñã ph i tr giá cho cơn gi n d c a c hai bên Pháp và Vi t Nam. ðúng v y. như v y ông không còn vai v gì trong chính ph cách m ng. k c nh ng ngư i thân c n. m t quãng ng n còn Pháp s ñóng quân trong nhà th Thiên H u phía ñ i di n. ñ n lúc n ra xung ñ t. tu vi n dòng C u th . Cu i cùng ngư i chính tr viên cũng m i lòng ñ ng ý làm ngơ ñ bà ñưa các con ra kh i cung An ð nh [1].. Tho t ñ u anh ta t c gi n không ch p nh n l i th nh c u c a bà. B o Long r i kh i cung An ð nh. bà ch còn lo sao cho b n thân và nh ng ñ a con khác cũng s ra ñi ti p. r i b cung An ð nh ñang ñư c b ñ i Vi t Nam b o v ñ ch y sang khu v c khác ñ tìm s che ch hay không? Theo tính toán c a bà c u Hoàng h u. Tu vi n mang m t . Cùng ñi còn có m t ngư i tr tu i. Bà Nam Phương l ng l nhìn theo. không ai ch u ai ñôi lúc d n ñ n vi c hai m con gi n d i nhau th t s . Không ai nói v i ai m t l i. s ng ñâu ñó Trung Hoa hay Hongkong. t m sáng. nhưng bà hoàng thái h u ph n ñ i. Bà c u hoàng t t n và kiên trì gi ng gi i lý l . tóm l i. k th ng cũng như ngư i thua cùng ñóng quân c nh nhau trư c ñây còn vui v cùng di u binh Hu cũng như nhi u nơi khác nay như ng ch cho các cu c ñ ng ñ . lùi lũi ra kh i cung v phía thành ph . Bây gi . phòng lúc nguy c p có th nhanh chóng ñ n nơi trú n an toàn. khu ph này mang dáng d p thôn dã. v n ñ tr nên nghiêm tr ng. là không th tránh kh i gi a Vi t Nam và Pháp. l c lư. Th c ra ch ñi m t quãng ng n hơn trăm mét là ñã ñ n khu nhà th dòng Chúa c u th . vư t b c tư ng ngăn r i bư c lên chi c xe kéo ch s n. nó ñã th c s n ra. không ng v phía Pháp hay Vi t Minh và cũng ñ ch ng t r ng không ph i bà ñã thay ñ i l p trư ng chính tr . không ph bi n như nh ng năm sau. Cu c tranh lu n k ch li t. Trong khu giáo ñư ng tôn nghiêm ph p ph i lá c Canada. Sáu nghìn ngư i ch t vì tr ng pháo t tàu chi n b n vào.. Hai ngư i bư c lên xe l t th m trong thùng xe bên c nh túi ñ ng qu n áo và ñ dùng v t vãnh. Vì th bà c u Hoàng h u th y c n ph i tìm ki m m t th l c khác ñ nương t a cho ch c ch n. C gia ñình bà c u Hoàng h u Nam Phương nay nh trong trư ng dòng C u th do các cha ñ o ngư i Canada g c Pháp cai qu n. Bi t ñi ñâu ñây? Ngư i Pháp ñã c thuy t ph c nhưng bà khư c t d n ñ n trong khu v c do h ki m soát. ngài C v n t i cao Vĩnh Th y ñã b ñi. theo h u t lúc chào ñ i. ñó ñ ng sau cánh c ng. Có ít ngư i Trung Kỳ s d ng xích lô mà m t vài năm sau nó tr nên r t ph bi n. Vi c hai bên. Ngư i kéo xe ñã ch s n ngoài c ng. Bà Nam Phương ñón trư c ñư c tình hình này là do m ng lư i nh ng ngư i công giáo cung c p ñ u ñ n tin t c liên quan ñ n các s ki n ñang di n ra t i Vi t Nam. ðưa ngay gia ñình vào khu v c quân ñ i Pháp ñ ñư c che ch ñư i bóng c ba s c. Vì v y bà ñã cho B o Long ñi trư c và ñã ñ n nơi trú n m t cách d dàng. Bà mu n ñưa h t các con vào lánh trong khu nhà th . nh hư ng c a ông trên m nh ñ t Vi t Nam là r t ít. Th c v y. Ngư i h u gái c a bà Nam Phương cũng v a ñ n. Ngư i chính tr viên ñơn v b o v ñã bi t rõ ý ñ nh c a bà ñưa các con ra kh i cung An ð nh. Lúc này xe xích lô còn ít ngư i dùng. Tr i h ng sáng r t nhanh và trong ch c lát tia n ng tr i r t rè c a mùa ñông mi n Trung ñã chi u h t lên nh ng b c tư ng g gh bao quanh khu nhà hát cũ ñ ng sau cung. không m t ai nói lên hai ti ng “ñi tr n”. r i ñ n Hu . Quan h hai bên v n r t căng th ng. nghĩa là ch m t vài gi ñ ng h sau khi B o Long r i kh i cung An ð nh. Không h có ôm hôn.

Vi t Minh l n này ñã áp d ng cách ñánh t p kích vào ban ñêm y như 21 tháng trư c ñây Nh t ñ o chính Pháp ñêm m ng 9 tháng 3 năm 1945. b ñ i. dán mình vào các g c cây. m t s b b t làm con tin. M t tòa nhà th t ñ p. Các con bà Nam Phương ph i h c cách r a m t m i bu i sáng v i m t ca nư c. Tòa nhà mang dáng v c a m t tòa lâu ñài mà ngày nay các cha trông coi v n g i nó v i m t gi ng ñ y m a mai là “m t cung ñi n Versailles thu nh ”. v cung An ð nh. Do ñó vào m t ngày ñ p tr i năm 1925 kho ng 15 cha c ngư i Canada g c Pháp thu c giáo ph n Sainte-Anne-de-Beaupré x Québec thu c Canada ñã ñ n Hu ñ m nhi m công vi c truy n giáo. Tuy ñư c trang . B ñ i Vi t Minh có th b t B o Long làm con tin ñ ngăn c n bà ch y sang phía Pháp. gia ñình bà hoàng cũng ñư c Cha b trên thu x p cho trong b n căn phòng riêng sát li n nhau có c a ra vào thông nhau ñ c nhà ñi l i. n u ñ cho gia ñình bà lánh n n trong trư ng. B o Long su t ngày m c qu n soóc l ng theo l i phương Tây. Vi t. Ngay c Jean Sainteny. c tu vi n ñ t ng t t nh gi c vì nh ng ti ng n chát chúa. Chính các cha ñã thu g n chúng l i. ñư c trang trí m t cách c u kỳ b ng nh ng ñư ng ch b ng th ch cao. Trong trư ng dòng. l nh lùng không m y may xúc ñ ng. vào kho ng hai gi sáng. súng c i. ðèn ph t t t. ngo i tr m t cô h u phòng duy nh t ñi theo bà hoàng. ra vào g p g nhau mà không ph i ñi qua hành lang. t v chi n ñ u toàn thành ph nh t lo t n súng ti n công các v trí Pháp. ðêm ñ u tiên. ñ ng ñ u tu vi n. T i sao Hu l i có m t ngư i Canada? Các giám m c Vi t Nam mong có các tu sĩ ñ n ñ gi ng ñ o c m phòng. Tòa Thánh ñã ñ ngh các cha ngư i Canada t i vì xem ra dòng tu Canada h p v i ý nguy n c a giáo h i châu Á. Tu vi n trông càng sâu thêm khi phía bên trong là m t tòa nhà khác bình d hơn. ñư c hư ng th nhi u t do khác h n l thói giáo d c ñ làm vua trong hoàng cung trư c ñây. Theo ý Cha b trên. tránh không chung ñ ng v i nh ng gia ñình lánh n n khác. ho c tác phong sinh ho t tôn giáo trong tu vi n. Sáu mươi cha x và tu sĩ m t trăm ba mươi ch ng sinh. M i ngư i h t ho ng s hãi ch y ào ra sân nh y xu ng các ñư ng hào cu i vư n.91 - . Ngư i h u B o Long t khi c u m i ra ñ i ñã ñưa c u ñ n ñây cũng như ngư i kéo xe nay nh n công vi c gác c ng trư ng dòng [2]. y viên c ng hòa Pháp cũng b thương khi xe c a ông b trúng mìn. không có ch len chân. ngư i ta ñã ư c tính có 300 ngư i b m t tích t i th ñô.. ñó là m t tòa nhà r ng hình ch nh t g m hai dãy phòng dành cho các tu sĩ có hành lang bao quanh. vào th i mà gia ñình bà Nam Phương t m lánh ñây. m c dù sau m t năm h c trư ng công trong thành ph c u ñã quen v i n n n p sinh ho t nhi ñ ng theo cách giáo d c c a Vi t Minh. L c lư ng Pháp ñóng t i c ñô ph i ñương ñ u v i hàng lo t cu c ti n công c a ñ i phương. ðông ngư i chung làm cho cu c s ng tr nên khó khăn. Ông có b râu r m và dài. g n như ng t ng t. ñư c b trí m t phòng riêng. th t ñông ñúc ch ng sinh trong ñó m t s ch nh nh hơn tu i B o Long. M c d u hoàn c nh ch t ch i chen chúc. bu i sáng hôm y ñã thân hành ñ ng ñón B o Long c ng tu vi n. ðó là nơi các cha x v n thư ng hành l và xưng t i. ñ t cháy ho c vây hãm các ngôi nhà theo phong cách ki n trúc châu Âu.. l u ñ n xen l n ti ng thét xung phong b ng c hai th ti ng Pháp. Nư c r t khan. ñó là giáo ñư ng hay là m t trư ng dòng. Chăn ñ m x p t ng ch ng khi n hành lang tr nên ch t h p. ***** Ngay ñêm ñ u m i ñ n. B o Long th n nhiên. Cha Larouste. C u ta c m th y tho i mái. tr ng mu t che kín ng c. ñ c bi t nh ng ngư i lai Âu-Á là nh ng n n nhân chính. khi m ñưa các em ñ n. rơi nư c m t như phong t c y u ñu i c a ngư i Tây phương. làm thay ñ i ph n nào ki n trúc c a tu vi n. không ñ c kinh c u nguy n. S sai l ch này ñã làm cho quân Pháp ñ phòng và k p loan báo cho các nơi ñóng quân khác. Chi n tranh ñã bùng n . Vào ñây không còn có nhi u gia nhân ñ y t n a. c ng ñ ng ngư i Canada và toàn th tu vi n có th b liên lu . Nhưng l n này. ð i phương tr tay không k p. c u làm quen r t nhanh. T i Hà N i. không ôm hôn. Ông ñư c làm quen v i bà c u Hoàng h u ch t khi bà ra kh i hoàng thành sau l thoái v c a B o ð i. quân Pháp ñư c trang b t t hơn và ít b t ng hơn. hàng ch c gia ñình lánh n n g m c Pháp l n Vi t. m t nhà th ñư c xây d ng theo ki n trúc hi n ñ i b ng bê tông n m sát ngay bên c nh tu vi n. T năm 1952. Nh ng chi c bàn dài ñư c kê sát tư ng. trong ñó có nhi u thư ng dân. L nh ti n công ñư c quy ñ nh ñ ng lo t là 20 gi t i 19 tháng Ch p nhưng do thông tin liên l c ch m tr nên mãi ñ n n a ñêm Hu m i n súng. Cu c g p ñ u tiên gi a bà c u hoàng và ñ a con trai c a mình v i cha x di n ra trong không khí n ng n . Các tu sĩ t các nơi d n v làm tu vi n tr nên quá ch t ch i. c nhà ăn u ng bình thư ng. Trong b a ăn ñ u tiên vi n. hàng ngày bà ñi ch u nhà nguy n trong tu vi n ngay sát g n cung An ð nh. nhanh chóng thích nghi v i môi trư ng tôn giáo nh t vì m c a c u là ngư i sùng ñ o Trong tu vi n có nhi u ch ng sinh ho c con em các gia ñình lánh n n khác cùng l a tu i. Sau ñó là ti ng súng liên thanh. ña s là ph n và tr em. còn các cha ñư c dành t ng hai. nư c trong vòi ng ng ch y. nhi u ngư i b gi t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment dáng v c kính c a các nhà th tôn giáo dư i th i quân ch ngày trư c. không làm d u.

các kh u pháo ñư c ñưa ñ n g n m c tiêu và b n th ng nên gây nhi u thi t h i cho ñ i phương hơn. nơi c u s ng m y hôm trư c ñ i quân nh y dù sang m t tr n bên kia. B o Long nhìn th y m t chi c xe tăng b trúng mìn và các dù th quân tăng vi n và lương th c rơi xu ng cánh ñ ng ngay bên c nh. khói ñ n mù m t trong các hành lang. ði l i qua sông ph i dùng thuy n bè. Hu . b ñ i Vi t Minh ñư c l nh m ñ t ti n công mãnh li t. Theo k ho ch ñã ñ nh. Th là h lao vào cu c chi n và hàng trăm ngư i ñã trúng ñ n b l i thi th ngay trên cánh d ng. ðám ñông t t p g n ñó th y ñã phá h y ñư c chi c c u s t kiên c reo hò hoan hô. Nhưng chi c c u s t b c qua sông Hương ch b hư h ng nh như b t ñ c dĩ. Pháp có 750 quân thu c trung ñoàn 21 b binh thu c ñ a và m t trung ñoàn xe b c thép có nh ng tháp pháo nhô lên nhưng ñư c ngu trang k b ng lá cây Cây c u s t Clémenceau hoành tráng b c qua sông Hương. Mái nhà b nghiêng. Còn quanh khu v c ph Tây bên b nam thì không th y bàn tán gì dù cũng có m t s ngư i dân ñây ñã có m t lúc c u b ñánh s p. Ti ng reo hò xen l n ti ng hát vang lên t ng ñ t.nh ng ngư i lính ñ u tiên làm quen v i tr n m c . xung tr n trong b qu n áo thư ng dân. d m c u chìm sâu trong dòng nư c. Như v y. M t xe Jeep và hai xe b c thép b phá hu . Bây gi thì cây c u n i ti ng Trư ng Ti n (ñương th i còn g i là c u Clémenceau) ñã s p h n chìm d n trong dòng nư c sông Hương. Ngoài ra b ñ i còn ñóng r i rác kh p chung quanh thành ph ñ bao vây quân Pháp.th áp ñ o do quân s ñông. nh ng chi n binh s n sàng hy sinh cho s nghi p cao c . v n là ni m t hào c a thành ph . thông tin liên l c ch m tr hay chu n b chưa xong. khi tr i h ng sáng thì m t qu mìn ñã ñư c gài s n trong s các m c u ngay sát g n m t nư c n tung. ði tiên phong trong các tr n ñánh là nh ng ñ i quy t t g m nh ng ngư i lính m i qua 10 ngày hu n luy n ñ s n sàng hy sinh ngay trong tr n ñánh m màn c a cu c ti n công n i ti ng ñêm 19 tháng Ch p [3]. Ngày 20 tháng Giêng. Dân chúng c ñô ph n l n s ng t p trung quanh hoàng thành b b c sông Hương. Vi t. Nhưng không có ý nghĩa quy t ñ nh. H ti n công anh dũng các v trí Pháp khi n ngư i ta nh l i các “hành ñ ng t sát” c a quân Nh t trư c ñây. c u cũng nh n ra máy bay Spitfire ñang bay sát m t ñ t ngay trên ñ u c u ñ x ñ n vào ngôi nhà mà c u ñã s ng ñó m y ngày hay m y gi trư c ñây. mi ng hát vang bài qu c ca Vi t Nam. T v . tư ng trưng cho màu qu c kỳ Vi t Nam. Sau này. ti ng súng ñ i bác ch có tác d ng c vũ tinh th n hăng hái chi n ñ u c a b binh. m t b n thông cáo chi n s ñ u tiên làm n c lòng quân và dân x Hu . Vi c giao thông ñi l i trên c u t m ng ng. nh n ra nh ng chi c phi cơ bay th p ngay trên ñ u là nh ng chi c Spitfire ñang b n phá các tòa nhà trong cung An ð nh. dân quân là nh ng ngư i náo ñ ng nh t chi m s ñông trong các tr n ñánh. Còn gi ñây. nên chưa phát huy ñư c h a l c. Nh ng ngư i trong tu vi n dù là tu sĩ hay dân t n n ñ u v trí thu n l i ñ quan sát t i ch các di n bi n. có xe b c thép. làm tung lên m t c t nư c. kiên quy t. phá h y chi c c ng l n c a trư ng dòng làm h ng hàng chi n và các chân c t. Hơn 100 lính Pháp b lo i kh i vòng chi n. B ti n công t i t p. nh t là ñư c phi cơ y m h (nh ng chi c Spitfire n i ti ng mua c a Anh) nhưng ñ i phương là nh ng chi n sĩ quy t tâm. thay nhau ti n công liên t c các v trí Pháp. T i ngày 20 tháng Giêng. dân quân và t v . vô danh không phiên hi u cũng như không có các v tư ng n i danh. ngay t lúc b t ñ u n súng. t i Hu . trên ñư ng ph . nay ñã ñ g c. B ñ i Vi t Nam thư ng l i d ng ñêm t i ñ t n công quân Pháp nhi u hơn ban ngày. Ti ng ñ i bác 75 g m vang át c ti ng hô xung phong. trư c ñây cũng là m t tu vi n. Hu n súng ch m hơn Hà N i ñ n sáu ti ng rư i ñ ng h . ñóng quân trong trư ng Thiên H u (Providence). M t s khác gi tr ñư c ñ u c u b nam sông Hương là nh l c lư ng ch t trong cung An ð nh. ð n súng c i t m g n c a Vi t Minh rơi trúng vào tư ng c a trư ng dòng. Còn quân Pháp t p trung g n ñó. s n sàng hy sinh hơn là ñ u hàng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment b t t. chưa bi t ph i h p v i b binh. S nh t là các ti ng n vào ban ñêm. H là nh ng dân quân. quân Pháp rút b nhi u v trí bên b b c rút v khu hành chính và khu ph Tây b nam . còn ñâu là y u t b t ng n a? Tuy nhiên. c d n ñ i phương vào khu ph Tây nh h p hình tam giác ñ tiêu di t.92 - . Khu v c trư ng dòng C u th n m gi a hai v trí ñ i ñ ch cho nên s tr thành ñi m tranh ch p ác li t gi a hai bên Pháp. Ngư i ñi b v n ñi qua ñư c cho ñ n khi hai ti ng n liên ti p làm cây c u b s p hoàn toàn. Xe b c thép ñư c b trí trên m t th a ru ng ngay dư i chân ñê. Máy phát ñi n n tung. H ch là nh ng ngư i lính. Chi n công ñ u th t ñáng ph n kh i. ñèn t t ng m cùng m t lúc v i hi u l nh ti n công. Nhưng pháo binh Vi t Nam chưa bi t ñi u ch nh ñư c t m b n. Kho xăng b c cháy ngu n xăng d u có nguy cơ c n s ch. liên t c ñ t o th b t ng . Quân s c a h là hơn m t nghìn rư i. H là m t ñ i quân dũng c m. không m c ñ ng ph c. b ñ i Vi t Nam giành ñư c l i th . trong chi n tranh. Ph n l n b ñ i Vi t Nam t p trung trong hoàng thành. trong nh ng gi phút giao tranh ñ u tiên. ði n m t thì ngu n nư c cũng b c t. các hàng rào. H ph i h p v i nhau. Trên d i ñ t h p trên b b c sông Hương ñ i di n v i các tòa nhà theo ki n trúc thu c ñ a bên b nam. M t chi c c t trúng ñ n c i ñã s p ñ . nhanh chóng tiêu di t g n không ñ ñ i phương k p tr tay. chĩa nòng pháo ra xung quanh. H m c thư ng ph c trên ng c áo ch ghim m t mi ng v i ñ -vàng. L c lư ng chính quy Vi t Nam g m kho ng hai nghìn quân. Vì nhi u lý do. C u nghe th y c ti ng lách cách c a các súng liên thanh.

b t ch p thi t h i. c u không còn ñi bít t t ng n n a. Chúng ñã lùi v quá kh mà nh ng ngư i thân trong gia ñình bà hoàng cũng c g ng ñ c u không nh t i n a. không chia tôn giáo. Tòa nhà khách s n vuông v c. Ph i lâu m i cháy h t. Ch t ch H Chí Minh ra l i kêu g i: “Chúng ta mu n hòa bình. dân t c. các trái l u ñ n t t o c a Vi t Minh không phát huy hi u l c do ñư c ch t o t các ch t li u kém ch t lư ng. Cu c chi n ñ u Hu kéo dài hai tháng. Như nh ng con ki n. c m t trung ñ i hy sinh ch có ba ngư i s ng sót? Xác ch t ng n ngang bao quanh các tòa nhà theo ki n trúc thu c ñ a. c u ph i b s thích ñi chơi lông nhông v i lũ b n trên ph . th h n h n.. m t thách th c ñ i v i l c lư ng Vi t Minh t p trung trong thành n i phía trư c m t bên kia sông Hương. Ai có gươm dùng gươm. Nhưng ñã quá mu n. Ngay c Cha b trên Larouste có b râu dài. dũng c m có th a. S cu ng cu ng. C u thích ñư c ng chung v i nh ng ñ a tr khác. r i rít ch y ñi tìm ch n n p. ñàn bà. sau lưng là m t sông không có ch d a. Rơm tr n t cháy n lép bép t o ra m t ñám khói mù m t ñ n ng t th . M y l n Pháp ñưa m y trung ñ i c g ng n ng ra phá vây nhưng không thành công. nh t ñ nh không ch u làm nô l .93 - . Vi t Minh làm ch khu dân cư bên b b c. Hai tháng c u nguy n không d t ñ i v i các th y tu trong b u tr i r c l a. H là ngư i Vi t Nam thì ph i ñ ng lên ñánh th c dân Pháp ñ c u T qu c. B o Long chăm . ñ gi gìn ñ t nư c. thưc dân Pháp càng l n t i. ñ i di n v i hoàng thành là nơi c th c a quân Pháp Hu . dáng hơi c l . b d cu c ti n công. khác v i qu n áo c a b n tr cũng ñang lánh n n trong trư ng dòng. Nhưng chúng ta càng nhân như ng. H b l i các tòa nhà ñã chi m ñư c. V a ñ t chân lên b h ào t xung phong ngay vào các v trí Pháp ñóng trong các tòa nhà công s d c b sông. H i ñ ng bào! Chúng ta ph i ñ ng lên! B t kỳ ñàn ông. Vi t Minh ti p t c tăng vi n t b b c sang. vùng ngay d y. giao tranh ñ k ch li t hơn. T v . vì chúng quy t tâm cư p nư c ta l n n a! Không! Chúng ta thà hy sinh t t c . ngư i tr . như b nh t trong tù. m i ngư i mang m t bó rơm ñ s ñ t dư i tòa nhà chính trong khách s n. Ch ng thi t ăn u ng. g n như m t trò chơi. Ngay l p t c. C u ñư c m cho m c b qu n áo h p v i tu i. M i ngư i trong tu vi n ñang ng . ti p t c qu y r i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sông Hương ñ c th ch vi n binh. C u không còn nh c t i các kh u hi u c a Vi t Minh n a. giao tranh ngày càng d d i và quy t li t. Sau cu c ti n công vào s Công chính Trung b . ra s c an i c u ta cũng không ăn thua. Tuy nhiên t ngày ñ n ñây. c u ta quen d n và còn th y trong hoàn c nh t n n như th này cũng có cái hay. Cũng gi ng như cha c u trư c ñây khi Hu b M ném bom l n ñ u tiên. Tuy nhiên h ñã chi n th ng. Bây gi thì ñúng là c u ta không ph i vui ñùa v i ñánh tr n gi có máy bay mà còn say mê v i cu c xung ñ t th t s ñang di n ra. ñ ng phái.” [5] Chi n tranh lan r ng. ghe vư t sông ñ b sang b nam. và sau ñó không tr l i n a. ch nh t ñ nh không ch u m t nư c. Cũng như ñ n ñ i bác. B o Long không ñ n l p n a. C u còn ép bu c các em chơi trò chi n tranh như th là nh ng s ki n ñang di n ra ngoài kia v n chưa ñ .. trang b vũ khí không ñ . sau nh ng ti ng ùng oàng ñ u tiên. ñen s m khói súng v n n m trong tay quân Pháp. M y tháng s ng như b giam l ng. Các ñư ng ñ n c a lính Pháp gây nhi u thương vong cho bên ti n công. g y g c. Vài ngày sau. tiêu hao l c lư ng Pháp. Ai có súng dùng súng. Ta ph i hy sinh ñ n gi t máu cu i cùng. ðó là nh ng chi c dù mang lương th c và vũ khí do máy bay DC-3 ho c Dakota th xu ng ti p t cho quân ñang b vây hãm. ñã xu t hi n cách ñó ch kho ng m t trăm mét. Khó khăn l m quân Pháp m i ngăn ñư c các cu c ti n công c a ñ i phương nhưng luôn luôn b vây ch t và ph i chi n ñ u t ng ngày ñ kh i m t thêm các ñi m t a. nhưng ti n công thi u bài b n. ti p t c ti n công quân Pháp. Gi ng như m t cu c thí nghi m ñ c ñáo. C u thích nh t là máy bay.. c u nh n ra ñó là nh ng Spitfire bay là là sát mái nhà r i nh ng ch m tr ng nh t trên tr i h d n d n xu ng. Tuy nhiên m y ngày sau. Xe b c thép Pháp. ðúng vào lúc c u ñã quen v i nh ng ti ng n ñinh tai và nh ng chùm tia sáng xé màn ñêm. không có gươm thì dùng cu c. Quân Pháp rút b dãy nhà công s d c b sông riêng v trí Monn ngay ñ u c u Clémenceau v n tr v ng. không có không khí. rút ra ngo i thành th t ch t vòng vây. ðêm ñ u tiên th t kinh kh ng. Vi t Minh b thi t h i n ng. nhưng B o Long trong tr ng thái quá căng th ng g n như suy s p c u ng i lì m t ch . Binh lính và thư ng dân Pháp Hu b vây ch t trong thành ph trong nhi u tu n [4]. chúng n súng ch n ñ ng cu c ti n công và cu i cùng ñánh lui ñư c l c lư ng ti n công. T m y tu n trư c. r t bình tĩnh. h v n xông th ng lên. Quá t i. thu ng. C u c m th y gò bó. Tr n ñánh giành gi t khách s n Morin di n ra ác li t gi a l c lư ng ti n công và quân c th . Vì th h ñ các xô t vào ñ ng l a. Ngay ñêm 19 tháng Ch p năm 1946. C u không thích ng m t mình trong căn phòng dành cho mình. chúng ta ph i nhân như ng. Ai cũng ph i ra s c ch ng thưc dân Pháp ñ c u nư c. Hăng hái. Khách s n Morin ñáng thương. dân quân và b ñ i chính quy dùng hàng trăm chi c thuy n. b t kỳ ngư i già. Gi c u nư c ñã ñ n. Nhưng như th chưa ñ . rúc ñ u vào n m. quá kín mít. Lúc ñ u cũng th y s . Hai tháng kinh hoàng cho ngư i dân c ñô. khi tình hình tr nên căng th ng.

B o Long m c dù tu i còn nh ph i làm quen v i cu c s ng trong tu vi n. Bà v n ít can d vào cu c s ng c a c ng ñ ng tôn giáo ñây. T t c m i ngư i ñ u bi t rõ tung tích gia ñình bà.chính là cha ði t. không nhìn th y gì ch nghe th y ti ng c u kinh mà thôi. thiên chúa giáo và tín ngư ng truy n th ng v n chung s ng hòa thu n v i nhau. Nhi u tu n trôi qua. Có nh ng hôm yên ng. B o Long nai n t qu n áo mùa ñông b t kín ñ u. Bà ñ c sách và năng c u kinh. nay ñã tr thành Cha B trên c a tu vi n dòng C u th t i Hu . m t cha x tu i còn tr . Phòng Nhì . chơi trò d ng tr i b ng hàng trăm v ñ n liên thanh 7. M t hôm. Bà ñã tr l i m t cách r t khôn ngoan: “Không ph i như v y ñâu. ðêm ñêm. Th nh tho ng các cha x chia cho m y kh u ph n ăn do lính Pháp ñem bi u. Nh ng ngư i m i ñi tu. nh ng cu c xung phong ch p nhoáng. Trong nh ng ngày hi m hoi t m im ti ng súng.65 do máy bay Spitfire th xu ng r i rác trong vư n c a các cha x . C u v n ti p t c cu c s ng trong tu vi n. C nh ng chi c Junker 52 m i t ch thu ñư c c a ð c. cũng bi t quy ñ nh c a dòng C u th là không ñư c ti p ngư i l . quân Pháp b bao vây ñã hai tháng ròng. Ch còn sót l i hai dãy hai bên ñ u h i ngày trư c v n dành cho gia nhân.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chú nhìn theo dõi. ăn b a sáng ñ m b c. Trong lúc ñang chơi v i lũ tr . Quân Pháp ñã báo trư c cho các cha x bi t n u Vi t Minh ti n công trư ng dòng. Dù lòng nhi t thành sám h i b ng t hành xác gây xúc ñ ng và căng th ng. T t c m i ngư i trong trư ng dòng ñ u dành cho gia ñình bà và c u con trai bà s quý tr ng. Căn phòng riêng c a bà ñư c các hành lang bao quanh không có c a s trông ra ph . nh t là thái t B o Long ñ ngăn ch n vi c tái l p n n quân ch . sau khi ñã c u kinh t i. vi c hành xác sám h i c a các cha x dòng Chúa c u th tăng g p ñôi. nh t ñ nh không ñ ñ i phương chi m ñư c trư ng dòng m c dù ñó là m t m c tiêu r t khó b ov . kém vui v h p d n như ngoài ñ i t sau cách m ng. ñư c Pháp ñ t l i tên là Toucan. Sau khi ng l i vài gi n a m i ngư i l i th c d y hành l bư c sang m t ngày m i. t ý lo ng i. ch c bà ph i sung sư ng l m”. l ng l quan sát và ñôi khi b t chuy n. ***** Ngay khi chi n s bùng n . Nhưng nh ng b a ti c như th th t hi m hoi. Bà hi m khi ra kh i phòng riêng và t t c ñ u ñư c báo trư c ñ bà kh i ph i ñi qua l i hành lang. ñư c b o ñ m an toàn. D y s m trư c 5 gi sáng. khi Pháp tr l i. bà Hoàng thái h u ñã r i Hu . Ch có cơm và cơm. dù các tr n giao chi n gây nguy hi m bà Nam Phương c m th y d n d n b t căng th ng hơn. Vi t Minh ñang truy tìm gia ñình bà hoàng. Vi t Minh cũng chưa có cu c ti n công l n nào. các tu sĩ quen s ng kham kh . th m chí bà còn ñem chi c máy quay phim 9. m i ngư i v phòng riêng c a mình. Các cha x g i ñó là l ñánh roi t ph t.5 ly ra quay c nh chí n tranh. Quân tăng vi n v n chưa ñ n. Không có th c ăn. Chúng th n nhiên như ñã quen v i hi m nguy và c cái ch t. Trư c tiên các cha x trong trư ng dòng Chúa c u th tìm cách che gi u tung tích B o Long. Khi ñó. ðôi khi còn ch u nh n. M t hôm. Tuy nhiên. không khí vui v như ăn ti c. nh ng ngư i b n th c s c a bà. Dư ng như không còn gì khi n chúng ph i chú ý hay b “choáng” n a. 130 th y tu tr măng hay g p gia ñình bà. h s l p t c kiên quy t ch ng tr ngay. r i r c c a bên này ho c bên kia. Ch còn m t vài ngư i h u. B o Long ra sân chơi. m t cha b ng nhiên th t ra m t ti ng th dài ñau ñ n. Cũng gi ng như ch ng bà ñã t ng quay phim nh ng l n máy bay ð ng Minh ñi qua trên b u tr i Hu trong th i Nh t chi m ñóng. Lúc này b n tr trong gia ñình bà hoàng v n n m im trong phòng riêng c a chúng. Nhưng ñi u kỳ l nh t ñ i v i b n tr là bu i l ti n hành vào các ngày th sáu hàng tu n. trong lòng thanh th n. Cha B trên ñã . lo s chi n s lan t i m i ngư i ñã b ñi. Bà c m th y l i ñư c s c m nh trong lúc xung quanh bà ch có các cha công giáo. M y anh em B o Long ñã quen v i cu c s ng kỳ l v a kh ng khi p v a ñau kh . ñi t n cư t i quê nhà. b u tr i yên bình v ng bóng máy bay.94 - . Chúng xúm l i h i lý do. Trong lúc t hành xác h v n ti p t c ñ c to kinh sám h i. trong ñó có Nguy n ð c Hòa. Tòa nhà chính ñã s p vì trúng bom. Cha li n ch cho chúng xem cái áo có cài dây k m gai bó ch t ng c ñ sám h i. nghiêm túc. tô ñi m th c ñơn c a B o Long b ng nh ng th c ăn do các con chiên ñem bi u các cha nhân ngày gi t t Hu . Vài ngày trư c l Ph c sinh. m t trong nh ng ngư i ñã s ng ñây lâu nh t l i v i m t vài ngư i ñàn bà có tu i ông Hòa có ñôi khi cũng v t n quê ñ v n an bà Hoàng thái h u. ch cho các em t ng lo i máy bay.cơ quan an ninh Pháp cho bi t s p có cu c ti n công l n c a ñ i phương vào trư ng dòng.ñã nói v i bà: “Bà là Hoàng h u. Cu c s ng th i chi n th t cam go. Ch có nh ng tr n ñánh l t . Các ñèn ñ u b t sáng. H trút b qu n và t ñánh vào mông b ng nh ng s i th ng làm b ng cây gai. không khi nào xung kh c [6]. Cung An ð nh gi ñây v ng l ng. c a m tung. C u cùng v i các em còn nuôi nh ng con v t b l c ñang lang thang tìm ch trú n. m i ngư i trong trư ng dòng ñ u th c d y ñ c u kinh. Ch ng có gì ñáng cư i. quân Pháp v n không phá ñư c vòng vây. giàu có không ñem l i h nh phúc mà là cái “tâm” c a m i ngư i”. Ch có ch t ch .

Sau này khi chi m ñư c trư ng dòng. ð c Hoàng thái h u T Cung lúc này ñang ñi t n cư. t t c lên xe g n súng liên thanh Coventry và có xe b c Humber y m tr (nh ng xe này quân Pháp m i mua l i c a quân ñ i Anh) r i ti n v nơi trú n ñư c b o v t t hơn và xa vùng chi n s hơn. Bà Nam Phương càng tin vào lu n ñi u c a ngư i Pháp. Tuy các cha x là ngư i Canada trung l p. T i sao ch n B o Long ñi ñ u tiên? Rõ ràng ai cũng bi t ph i t n d ng y u t b t ng . nhưng là Canada g c Pháp nên cũng không tránh ñư c nghi ng i ng v c c a nhà c m quy n Vi t Minh. thông qua các tu sĩ C u th . Như thư ng l . Bà hoàng. như ngư i th hai ho c th ba. tôi thi t nghĩ r ng h s ñ n tìm và s ñón m tôi và các em ñi t n cư trong vùng h ki m soát. Sàn nhà b l t lên k c sàn nhà nguy n. bà Hoàng h u d t khoát vĩnh bi t t m bình phong trung l p Canada. Tuy nhiên. Lúc ñó B o Long ñang chơi ngoài sân. bà c u Hoàng h u ñã ch y theo Pháp. Cũng có th ngư i Pháp ñã tính toán xa hơn nên ñã quy t ñ nh ñón m con bà ñ sau này có con bài B o Long n u không lôi kéo ñư c B o ð i nh n m t gi i ph p có l i cho h . B ñ i Vi t Minh. N a ñêm. M c k ? B o Long c nh m m t l i ñi qua hàng rào thép gai bao quanh trư ng Thiên H u mà ch y th c m ng. Ông B o Long k l i: “Ngư i Pháp cũng khéo chơi. H ch ñ n m t nơi ít tr ng tr i hơn ñôi chút và ch vi n binh ñ n gi i vây.. M i ngư i trong trư ng bàng hoàng lo ng i. Ông B o Long nói ti p: “Nhưng n u m tôi ng theo Vi t Minh thì sao? Tôi cho r ng n u ñư c như v y thì v th c a Vi t Minh trư c ngư i Pháp s ñư c c ng c khá m nh và có th máu s ñ ít hơn. c a t t c m i ngư i dân Vi t Nam và th gi i. vào th i ñi m thúc bách ñó ch m t m c lo làm sao cho các con ñư c yên n ch không có tham v ng gì v chính tr . ñang trong tình hình căng th ng như th vi c c i trang không d gì th c hi n. Ngay sau khi sang ñ n nơi an toàn trong tr i quân Pháp trư ng Thiên H u. dư ng như ñ i v i bà Nam Phương và các em gái c a B o Long thì các cha x không ñ ra bi n pháp che gi u tung tích. Không ai tra h i tung tích m con bà Nam Phương. h ra s c lung l c tinh th n m tôi. có ph m h nh ñáng quý. ti ng súng máy làm m i ngư i gi t mình. M i ngư i ñeo m t túi v i ñ ng các ñ dùng thi t y u. T t c nh ng d ñ nh y th t n c cư i. ông ñã ñ n ño r t nhi u trư c khi quay v h p tác v i ngư i Pháp”. Sau này khi Pháp làm ch hoàn toàn thành ph Hu . ðã d ki n nhi u bi n pháp ñ phòng ñ t o thu n l i cho vi c vư t qua con ph . tôi th y bà là m t ngư i ph n hi n th c. Theo Cha ði t k l i. M t hôm. Ph i ñ m b o an toàn cho B o Long trư c tiên ñ sau này còn có ngư i gi ngôi báu. nhưng lính Pháp l i quên không yêu c u c i trang. V ph n các cha x . h cũng th y nh mình. B o Long v n m c chi c qu n soóc l ng màu tr ng hàng ngày. V m tôi.95 - . không phát hi n ra ho c không mu n b n. m con bà ra kh i trư ng dòng ph i chăng h ñã tác ñ ng ñ bà ñi ñ n quy t ñ nh như v y. Nhưng ñã quá mu n r i. H không mu n liên lu v chính tr . nên ñã t o ra m t v t sáng r t d phát hi n trong bóng t i nhá nhem. có l b b t ng . cô h u phòng và năm ñ a tr t t c ch s n ngoài c ng ch tín hi u. m m t l i ñi an toàn và chu n b che ch n cho các con bà Nam Phương ñi trót l t ngang qua ph . ph n l n các tu sĩ ñã tr v Canada. b ñ i Vi t Minh ñã l c soát r t k . v trư ng dòng C u th Sài . Cha b trên c a nhà th C u th Hu th a nh n: “Chính các cha x Canada g c Pháp h i ñó ñã gi ng gi i cho bà thông c m ý mu n c a h là gia ñình bà nên ra ñi ñ tránh phi n ph c cho h sau này”. thì trong th i gian ng n ng i t m lánh ñây. B o Long là ngư i ñi ñ u tiên. v n ñ không ph i ñi kh i Hu vì lúc này Vi t Minh v n bao vây ch t các v trí quân Pháp. Ngư i Pháp cũng ñã tính toán. nơi m t ti u ñoàn Pháp ñang c th . Vào tháng 4 năm 1947. B o Long ñã vài l n nghe gi ng giáo lý. Còn l i bà Nam Phương d t díu m y ñ a con bé ch y theo. ñ i phương ñã k p ñ phòng. bà Hoàng h u ñã t quy t ñ nh m t mình. Ph i ch y vài ch c mét m i ñ n ch lính Pháp b trí che ch n. m t ti u ñ i quân Pháp ñã ti n ra d n ñư ng. Không th liên l c ñư c v i B o ð i lúc này ñang Trung Qu c. T trư ng dòng ch c n ch y qua con ph ngăn cách v i trư ng Thiên H u. ðúng v y.. không bi t có ph i Vi t Minh ñ nh b n lén B o Long không. Bà th y c n quy t ñ nh d t khoát ra ñi r i kh i trư ng dòng ñ tìm m t nơi n náu bên kia phòng tuy n. B i l có chúng tôi ñ ng v phía h . Vi c m tôi r i kh i s che ch c a ngư i Canada ch c ch n ñã không giúp ñư c gì cha tôi mà ch khi n ông càng d t khoát r i b c H . Tuy nhiên. ngư i ñi ñ u s không có nguy cơ b dính ñ n. K l i chuy n cũ. Nhưng l c lư ng Vi t Minh hi n ñóng trong cung An ð nh ñang ki m soát d c ph . C xem cách Vi t Minh ñ i x và che ch cho bà n i tôi. h s càng ñư c nhân dân ng h ”. M t m c tiêu r t d l .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ra l nh c o tr c ñ u c u bé ñ d trà tr n v i các ch ng sinh. Cũng có th lúc này cha tôi ñang quá xa. ðã ñ n gi xu t phát. bà không có cách nào liên l c ñư c. suýt v p ngã nhưng cu i cùng cũng vư t qua bình an vô s . H ch tìm các nơi c t gi u vũ khí. Ch p nh n s giúp ñ c a Pháp có nghĩa là dư i con m t c a Vi t Minh. Còn trư ng h p cha tôi sau này thì khác. Ngư i ta còn ñ t m t tên m i là Nguy n Ng c B o và b t ph i nh c ñi nh c l i nhi u l n ñ n u ch ng may b b t thì không b l tung tích. m c dù ñ c Cha B trên ñã nghĩ ñ n vi c khéo c i trang hoàng n l n tu i nh t làm h c sinh trư ng dòng và hai ñ a nh tu i hơn làm con gái nông dân. Các tu sĩ h t ho ng trèo lên mái nhà ñ phát hi n hung th nhưng ch ng th y ai.

Nhà xu t b n Chính tr Qu c gia . Chi n ñ u trong vòng vây. . 480. Tuy nhiên trong tòa nhà l n ñư c coi là “ñi n Versailles thu nh ”. d y theo chương trình c a Nhà nư c. V sau. cung An ð nh b sung công. Thay vào ñó là tr i m côi dành cho tr em dân t c ít ngư i mi n núi.96 - . các cha x Vi t Nam v n l i. Sau m t th i gian ng n ñi t n cư t i quê nhà khi chi n s lan r ng. tháng 4/1995 và báo Quân ñ i nhân dân s ra ngày 19 tháng 12 năm 1991. tháng 9 năm 1994 và cha Lành Hu tháng 2 năm 1995. Các hành lang dài g n như tr ng r ng. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Ngô ðình Di m ph tru t B o ð i. tr. ñã theo hoàng gia sang Pháp và cu i cùng cùng m m t nhà hàng Paris. khi B o ð i tr v n m quy n bính. ph l c liên quan ñ n an ninh. [3] CAOM. [2] Ngư i theo h u B o Long năm ñó.1995. th 90 tu i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Gòn ho c ñi nơi khác. bà m i d n sang ngôi nhà riêng g n ñó (79 Phan ðình Phùng) cho ñ n khi m t năm 1980. t p 4. các trư ng h c cho tr em trên 5 tu i tách kh i nhà th . Nhà xu t b n Quân ñ i nhân dân. ð n năm 1955. bà tr v cung An ð nh và s ng ñó. sau này. [1] Bà Hoàng thái h u T Cung v n l i cung An ð nh sau khi bà ra s c ngăn c n con dâu không ñư c. [6] Nói chuy n v i B o Long t i Paris. [4] Xem H i ký Võ Nguyên Giáp. trư ng dòng ñã ñóng c a h n. [5] H Chí Minh toàn t p.C v n Chính tr .

97 - . M i khi nh c ñ n tên Vĩnh Th y ông H không quên nêu ñ y ñ ch c v “c v n Vĩnh Th y”. Cu i cùng m t viên ch c ñ n d n c u hoàng làm nh ng th t c quen thu c v nh p c nh như ñ i v i b t kỳ dân t n n hay du khách nào. ông. ít khi ông ph i ch ñ i lâu như l n này. m c dù ñang ăn chơi Hongkong. không có m t nghi th c ñón ti p nào. T 5 tháng nay. ñám tùy tùng xem ra ch ng còn ai trung thành ñi theo ông. Còn l i r t ít v t tích chi n tranh. Ph i chăng ông có th bình th n s ng phóng ñãng nơi ăn chơi n i ti ng như Hongkong. Nh ng ngày ti p theo. chơi qu n v t. Hà N i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 22 Daniel Grandcleùment Tr i mưa. s ph n v con ông ra sao dư i ch ñ Vi t Minh? B ngoài xem ra ông không h t ra băn khoăn v v n ñ ñó. Hongkong và có c Lý L Hà. bán ñ o này. Ông phân vân. rút c c không ph i th . Tr n m t bu i sáng. bên nào cũng gi tình tr ng không rõ ràng. Ông Vĩnh Th y. Ông ñi ñánh “golf”. dù xa Hà N i xa chính ph . Ch ng có gì làm cho ông ta ph i suy nghĩ sâu xa. Ông ñi thăm các danh lam th ng c nh. không ñ ai bi t. khác h n Trùng Khánh hay Hà N i l ng l . ñ n nh m nháp các món ăn h o h ng. Còn vài tu n l n a các quân nhân s ra ñi như ng ch cho chính quy n dân s . Ngày 4 tháng 11 năm 1946. th a trí tò mò. ngoài các trung tâm buôn bán. khách s n sang tr ng n a. Bà Hoàng thái h u ñã t ng cam ñoan r ng ông là Ph t giáng tr n. qua núi non phía b c. hư ng th trong m t thành ph l n ñ u tiên ông ñư c bi t ñ n. th mà. Không k m y ngày ñ i Côn Minh. t ng ñoàn lính Anh t p n p x p hàng lên máy bay v nư c. ch ng t ông không hoàn toàn là ngư i ñư c hoan nghênh. Nhi u b . băng bi n qu ng cáo giăng kh p ph . ông ñ n Hongkong. ngư i ta có th th y ông. các tòa nhà cao c ñua nhau m c lên. Ông ch m t phòng. Hình như không có quan h gì v i chính ph H Chí Minh. Ít lâu sau. mang tên Happy Valley (Thung lũng h nh phúc). tham vi ng h u ngh . M t nhà sư thích xem tư ng. Tháng tư. Ba l n c i t chính ph ti p theo.. d o chơi. c u hoàng B o ð i s ng gi ng: “Không. kèm theo ghi chú: “ðang nư c ngoài v vi c riêng”. Không còn lâu ñài. bãi bi n sang tr ng c a Hongkong. ñ y màu s c. không bi u l thái ñ rõ r t. ông ñã ñư c m t gia ñình Trung Hoa ti p ñón chăm sóc. m c cho phái ñoàn chính ph ra v m t mình [1]. hai ngư i tr m tr ca t ng c nh nh n nh p c a Hongkong. C u hoàng không ch ñi có m t mình ði v i ông còn có Yu. cu c s ng sa sút h n. ông ch th y m i m t c nh tư ng l m t: Trên ñư ng băng. m t ngư i b n Trung Hoa. sân bay r t g n các cao c ñ n n i máy bay m i khi h cánh như mu n ch m vào các tòa nhà. V ng hào quang bao ph quanh ông tăng lên t ng ngày. v n vui v thư ng th c cu c s ng ban ñêm Hongkong ch ng c n ph i gi gìn ý t . say sưa. tôi không còn là c v n n a”. th trư ng là ngư i c a b n chúng ñã b ñu i ra kh i Chính ph . v n có tên trong danh sách chính ph . Ít ra là cho ñ n mùa hè năm 1946. trong m t cu c g p các nhà báo Hongkong. bu n t . trong lúc trong nư c tình hình ñang nư c sôi l a b ng. ng ng ñ u lên. H Chí Minh c i t chính ph chu n b bư c vào kháng chi n toàn qu c M t s ph n t ph n ñ ng ñ i l t “qu c gia”. chi u chu ng ưu ñãi. khi B o ð i ñ n ñây m i quy n l c v n n m trong tay h . ñ n t n Qu ng Châu. Th i gian ng n ng i c ng tác v i c H . R i sau ñó. Vĩnh Th y ch n m t khách s n nh . N m chính gi a Hongkong. H t chi n trư ng ch ng Nh t tr v sau khi chi n tranh k t thúc. Ngư i ñi v i ông hôm nay là con trong m t gia ñình ñã ñ i x hào hi p v i ông. th i bu i cách m ng hay chi n tranh.. Ông thích ng r t nhanh v i môi trư ng m i. H Chí Minh mu n . C u hoàng ng i ch ñây ñã khá lâu. cao như b c thành kh ng l . phía dư i là c nh l n x n khác thư ng. dù ông ñã thoái v . Có lúc ông ñã nghĩ ñ n ñi tu. M c dù ph i ăn tiêu t n ti n. vào bu i trưa. v y vùng bơi l i Repulse Bay. Không k cô nhân tình. ông quy t ñ nh l i. vi c ra ñi không m y v vang kh i Trung Hoa ñ ñ n t n n t i Hongkong cũng v y: Nay t t c các ñ ng phái ñ u ph i ve vãn ông. Ông Vĩnh Th y v n là con ngư i nông c n. thư ng th c nh ng ti n nghi c c kỳ hi n ñ i c a nhà hàng Parisian Grill. G n n a ngày ñã trôi qua. b l m t ñã ch y theo quan th y Trung Hoa. Chính lúc ñó ông ch t nh ñ n th n dân cũ và quy t ñ nh g i cho h m t thông ñi p. th y ông có nh ng nét h p v i cu c s ng tu hành. Công lu n không bi t chính xác ông ñ ng v phía nào. Rõ ràng là ngư i Anh coi nh s có m t c a ông. n ào. lưng v n c n d n. G i qua ñư ng b . Như ông k trong h i ký. trong cu c s ng cô ñơn. như k thù c a ông v n lên án. Bán ñ o Hongkong l i tr thành m t ngã tư sôi ñ ng. có m t không hai trên th gi i. Ông làm gì trong kho ng th i gian y? Thư ng là thăm thú ñây ñó. M t thành ph n ào ñ n kỳ l . gi u di m ai. Tháng chín. v nông thôn d các trò du hí. Ti ng ñ ng n ã. ði u l lùng là c hai bên. Còn bây gi . v n còn là c v n t i cao. Cũng như ông. ngày và ñêm nh n nh p. trong m t khu ph bình dân nh n nh p. Ông thích ñi xa. Nhưng c v n t i cao Vĩnh Th y. tên ông v n v trí th hai trong chính ph . B o ð i ñư c “t do”. “Tr m ñã t b ngai vàng và ch n con ñư ng lưu vong ñ không tr thành v t c n cho cu c thí nghi m mà các ngươi tin r ng ph i ñem l i h nh phúc cho toàn dân” [2]. Hình như H Chí Minh v n ti p t c g i ti n cho ông trong nh ng tháng ñ u.

[1] Sau này.98 - . H Chí Minh ñã vi t thư b o ông báo sau. [2] Báo Le Monde (Th gi i). có kh năng t p h p r ng rãi các t ng l p xã h i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch ng minh chính sách ñ i ñoàn k t c a ông. các khuynh hư ng chính tr khác nhau ñ ph n ñ u cho s nghi p chung. l i Trung Hoa. theo gi i thích c a chính ông. khi c n tr v s .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 23

Daniel Grandcleùment

Không khí trong xe b c thép nóng n c, bà Nam Phương, m t tay g b khăn trùm trên ñ u t lúc r i kh i trư ng dòng, m t tay gi ch t trên ñ u g i hai con nh tu i nh t. Ng i trư c m t là B o Long cũng ñang ôm ch t em gái. Chi c xe trinh sát b c thép scout-car cùng chi c xe g n súng máy ch lính Pháp ñi sau h v , b ñư ng cái l n thư ng l , theo l i t t, c t ngang qua sân trư ng Thiên H u, m t v trí c th c a quân Pháp. Như th , v a nhanh chóng ra kh i nơi nguy hi m, v a ra ngoài t m b n c a pháo binh ñ i phương. Chi c Humber vào s , tăng t c ñ ñ l i phía sau nh ng ô c a kính các căn nhà trong khu ph Tây. Tr i t i, xe ñi nhanh nên không m t ai nhìn th y ngư i ñi trong xe là m con bà hoàng. Nhưng n u ai nh n ra thì h s suy nghĩ bàn tán ra sao nh ? Bà Nam Phương tư ng tư ng ra nh ng n cư i gi u c t hay nh ng ti ng la hét thù ñ ch. Nhưng may là không có gì x y ra h t. Các ngôi nhà ñóng kín c a, bên ngoài ñ p lũy che ch n. Tr i t i m t như mong mu n c a trung tá Costes. Các tay súng b n t a c a ñ i phương không th phát hi n m c tiêu. ðư ng v ng l ng. Ch có ti ng ñ ng cơ g m g c a chi c ôtô g n súng máy ñi sàu h v như ti ng chó săn th d c ch y theo ch . M con bà hoàng th là ñã ch y sang bên kia chi n tuy n. Như v y có ph i là ph n qu c không? Bà t nh : Không. Bà không ph n b i t qu c, không ch ng l i nhân dân. Bà ch mong có m t nơi an toàn cho các con bà. M y hôm trư c các sĩ quan Pháp ñã b n tin cho bà bi t t nhi u ngày nay, Vi t Minh tăng cư ng trinh sát dư ng như s p ti n công trư ng dòng ñ n nơi ñ thu h p khu v c c th c a Pháp. Trư ng dòng C u th s b k t gi a hai lu ng ñ n s nguy hi m ñ n tính m ng m con bà. B o Long có th b b t làm con tin... Như v y thì d t khoát là ph i ñi kh i nơi ñ u sóng ng n gió này, không còn có cách nào khác. ðo n ñư ng này ch ñi m y phút là ñ n m t nơi mà bà Nam Phương bi t quá rõ. ðó là chi nhánh Nhà băng ðông Dương t i thành ph Hu , nơi v ch ng bà g i m t ph n tài s n g i ti n và vàng vào tài kho n, chính xác hơn là ñ n căn h m dư i nhà băng. Hơn các thành ph khác, Hu có nhi u công trình ki n trúc tiêu bi u, có nhi u danh lam th ng c nh, nhi u cung ñi n nguy nga tráng l , là nơi t p trung lăng t m các v vua tri u Nguy n, n hi n dư i tán lá, lùm cây, tr m m c trong không gian tĩnh l ng làm xúc ñ ng lòng ngư i. Hu l i có nhi u nhà c a dinh th c a chính quy n b o h cũ, xây b ng g ch, ñá tư ng trưng cho quy n l c c a k b o h t châu Âu ñ n. ð p nh t, ñ s nh t, sang tr ng nh t và ch c ch n là ñư c b o v t t nh t v n là nh ng tòa nhà c a Nhà băng ðông Dương l ng danh. ðó là m t th l c, m t quy n uy, g n như m t nhà nư c, cung c p tài chính cho các thu c ñ a Pháp, gián ti p ch huy n n kinh t c a hàng ch c qu c gia, gi h u bao c a vài ngàn khách hàng. Trong các h i s Ngân hàng, an ninh ñư c ñ t hàng ñ u. Nh ng hàng c t p ñá hoa cương, nh ng chùm ñèn th y tinh tr ng s a, nh ng qu y b ng g quý. Có nh ng két s t ñ ng ti n ch c ch n v i nh ng cánh c a thép v a to, v a dày chuy n ñ ng trên nh ng bánh xe thép nh n bóng m i khi c n ñóng kín. Tìm ñâu ñư c ch t t ñ n n p, ñ không b bén l a cháy, tránh ñư c ñ n pháo và súng máy, hơn là h m ng m hay h m m . Nhà băng còn hơn th . N u quân Pháp ph i rút thì ñây là s là nơi c th cu i cùng. Hơn th n a, nhà băng còn có nh ng h m ng m ñư c gia c k , thiêng liêng hơn m i ch thiêng liêng, là trái tim c a tòa nhà, ñó là phòng ñ các két s t. Chi c scout-car b c thép qua ngã tư ñ i l Jules Ferry, qu t sang trái, ch y ti p m t quãng trên ñ i l Clémenceau d c b sông Hương, r i vư t qua c ng vào sân. Xe g n súng máy ñ ngoài ñư ng ñ i. B n lính ñi b o v nhìn chăm chăm v phía thành n i bên kia sông, nơi t p trung l c lư ng Vi t Minh, cũng là nơi xu t phát các cu c ti n công vào các v trí Pháp bên này sông. Trong sân, chi c scout-car lăn bánh ch m ch m trên s i ñ n m t n n cao, xây kín ba m t n m gi a nhà băng và dãy nhà ph ñ ng sau, xa ñư ng, bên ngoài không nhìn th y. Nhưng xe v a d ng thì ngư i lái thay ñ i ý ki n, lùi xe và d ng l i trư c l i vào chính, chân c u thang l n, nơi ông Fafard, giám ñ c nhà băng ñang ñ ng ñ i. Nam Phương bi t ông này t lâu. Hai năm trư c ñây, khi ông m i ñ n nh m ch c bà ñã g p hôm ông vào b ki n Nhà vua. B a nay bà th y ông có v khô khan, nghiêm ngh hơn thư ng l , trong ánh sáng l m l t qua c a trên gác l ng r i xu ng b c tam c p. Bà Nam Phương ch ý ñưa m t tìm bà Fafard nhưng ch th y m t mình ông ñ ng ñó. Còn c gia ñình ñang trên gác n p sau cánh c a ch p ñóng kín. Các con ông bà Fafard v n qu n áo ch nh t , s ch s , g n gàng theo ñúng tác phong c a m t gia ñình công ch c Pháp ph i ñ i phó v i tình hu ng b t h nh. C ch g n như anh hùng mà không bi t. S n sàng ñư c gi i thi u khi bà Hoàng h u t i trú n trong nhà băng. Su t chi u nay, khi ñư c bi t gia ñình c u Hoàng ñ ñ n n náu trong nhà mình các cô gái ñã t p các c ch ñón chào sao cho cung kính, l phép. Chúng t p nhún chân khi nghiêng mình chào khách, ôn l i cách ñi ñ ng, chào h i cho ñúng phép t c. Dù ñang lúc chi n s di n ra ác li t, các qu ñ n trái phá 75 ly t hoàng thành bên kia sông b n qua ñ u sang phía trư ng Thiên H u, các cô gái v n h n h r i rít ch ñón s có m t c a gia ñình Nhà vua trong nhà mình. Nh ng ngư i trong gia ñình ông ch nhà băng ðông Dương Hu

- 99 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

v n coi vi c m con bà hoàng ñ n lánh n n nhà mình là m t vinh d ñ c bi t. ð i v i h , coi như không có chuy n Nhà vua thoái v . Ông Fafard thu c phái ng h chính ph Vichy thân ð c, ông còn là b n thân c a toàn quy n Decoux, không th m t s m m t chi u quên ngay hình nh v ch ñ quân ch cũ. Nam Phương bư c ra kh i xe ñ u tiên. C ch r t ñàng hoàng, dáng v oai v . Theo sau là cô h u phòng t xe v n t i b c thép bư c ra, t nay cô s chăm sóc anh em B o Long. Bà hoàng b n chi c áo dài tr ng nên tuy tr i t i bóng dáng bà v n n i b t. T khi ch ng thoái v bà không ñư c phép m c áo vàng ch dành cho ñương kim Hoàng ñ và Hoàng h u. Bà nói to, ki u nói c a ngư i n ng tai, c t ti ng chào ông ch nhà băng, ñưa m t chăm chú nhìn nh ng b c tư ng t nay s che ch gia ñình bà. Tòa nhà không có v m t công s kiên c . Bà hoàng ch th y ngôi nhà nh bé, y u t không ñư c v ng ch c, oai v như hình nh ñư c lưu l i trong trí nh c a bà. Theo ñánh giá c a nh ng chuyên viên b t ñ ng s n thì ñó là m t ngôi nhà l n, bình d c a các nhà ki n trúc b c th y. Ngôi nhà hai t ng hình h p, m i b mư i lăm mét, xây c t k càng, kh e kho n nhưng không có tính cách nào h p v i th i chi n. T ng tr t ch t ních ngư i lánh n n. Khi bà hoàng bư c qua chi c c a s t, nh ng con m t tò mò nhìn theo, bà nh n ra nhi u khuôn m t quen thu c. T nhiên bà c m th y khó ch u, ngư ng ngh u th t s , m t tâm tr ng l l m trư c ñây chưa h có. Quanh bà là nh ng ngư i ñang s ng chen chúc trong không khí ng t ng t c a các phòng làm vi c c a nhà băng nay bi n thành nh ng căn h m c th . T t c ñ u là ngư i da tr ng, không có ai là ngư i Vi t, tr m t thi u ph , v không chính th c c a m t ngư i quê ñ o Corse theo anh ta ñ n ñây trú n. Ông ch nhà băng ñi trư c d n m con bà hoàng qua m t c u thang r ng lên t ng trên ñã ñư c d n d p g n gh ñ dành cho gia ñình “quý t c” này g m hai ngư i l n và năm ñ a tr , hai trai ba gái, cùng m t t ng v i gia ñình nhà ch . Nhưng sau ñó có ý ki n c a m t sĩ quan nhà binh Pháp, ông bà Fafard ñã ph i thu x p ch ng dư i t ng h m cho an toàn còn ban ngày có th t m trên gác nhưng lúc nào cũng ph i s n sàng ñ khi có ti ng ñ n pháo rít qua thì xu ng ngay t ng dư i tránh ñ n, m c dù các con ông bà Fafard cũng ñã bi t cách phòng tránh m i khi b pháo kích. Chúng nhanh chóng ra kh i phòng và n p trong hành lang, luôn luôn mang theo n m ñ ch ng m nh ñ n. Khi ñi qua t ng dư i ñ xu ng t ng h m, bà hoàng g p l i nh ng ánh m t không m y thi n c m, ñôi lúc rõ ràng là thù ngh ch c a ñám ngư i Âu chen chúc t ng dư i. M t s ngư i ñang t ng h m ph i chuy n ch , như ng ch cho m con bà hoàng. M t ngư i có thái ñ quá khích ñã ph n kháng lên ông Fafard. Chính là anh ngư i quê ñ o Corse, m t nhân viên thu quan Hu . Lu n ñi u c a anh ta là t i sao ngư i Pháp l i ph i như ng ch cho m t m ñàn bà quý t c ngư i Vi t ñã ñi theo Vi t Minh, m y hôm trư c còn báng b nư c Pháp trong lúc ch ng m ñang cùng v i H Chí Minh ch huy nh ng tên hi u sát ñang làm kh ngư i Pháp ñây. Sao mà y u ñu i nhu như c kỳ l v y. Ông Fafard v n tính ñi m ñ m ph i dùng quy n uy c a mình m i d p ñư c cơn th nh n c a nh ng ngư i ph i chuy n ch ñ n gi a phòng, xa các c a s l n t ng tr t c a nh ng ngư i b ñu i. Nh ng ngư i này ph i tìm m t nơi trú n gi a nh ng c a s cao c a t ng tr t ñ ng sau nh ng bàn gi y ñ ki u ch t ñ y h sơ. Anh chàng nhân viên thu quan ngư i Corse không nén n i cơn gi n dũ, vùng v ng ra kh i nhà băng ñi th ng v nhà mình ñào hào ñ p ñ t phòng v . Trong s tr con ñang trú n ñây v i b m , B o Long nh n ra m t s b n h c ng i c nh mình trư c khi x y ra chi n s . Trong t ng h m nh ng t m khăn tr i giư ng ñư c căng lên làm vách ngăn ra t ng khoang c a nh ng ngư i ñ n trư c. Bà Nam Phương thong th ñi v ch dành cho gia ñình, không nhìn th y nh ng b c tư ng xám x t cùng các c p h sơ lưu tr dày c m. Công d ng chính c a t ng h m là v y. Trư c h t là các ñ c ng k nh, ti p ñ n hàng dãy két s t. M con bà hoàng ñư c thu x p ch ng trong m t gian r ng có t m ngăn b ng kim lo i dày. Như thư ng l , c u con trai l n ñư c ưu tiên m t ch ñư c b o v ch c ch n nh t, g n t m vách ngăn kim lo i dày nh t, như ñư c b c kín trong m t t m n m thép. G n như m t n m m . Ông ch nhà băng quen g i nơi ñây là “h m m ”. Bà hoàng rùng mình khi ñ con mình trong ngăn h m có dáng m t nhà táng. Nhưng còn hơn là trúng m nh ñ n pháo ho c b ñ i phương b t làm con tin. L nh c a nhà binh Pháp là ph i chu n b ch ng cho B o Long góc này làm cho ông Fafard m m cư i. Nhưng bà hoàng thì th y không có gì ñáng cư i. Bà ch th y yên tâm hơn. ðúng th . Con bà ñư c b o v như m t b o v t, như nh ng t gi y b c nhà băng. Th nào cũng ñư c. Càng t t. M t cánh c a n ng n , b ng kim lo i dày ba mươi phân ñư c ñ y b ng m t bánh xe quay tít g n gi ng như bàn cò quay. Bên trong t ng h m không c a s này, r t ít tư ng, mà ch có s t thép, như m t cái h p kín ch ng ñ n. Gia ñình bà hoàng ñã n ñ nh ch n m. M i ngư i m t h c làm b ng v i chăng trên dây t o thành vách ngăn v i gian ñ két s t. Bà hoàng v n chưa h t khó ch u, không ph i ch vì ñi u ki n s ng thi u ti n nghi. M t tâm tr ng chua xót khi th y thân ph n m t m u nghi thiên h ph i chui rúc trong gian phòng ch a két b c c a th c dân. T ng h m không ra dáng m t căn phòng. Ngoài gian ñ két s t, tư ng không nh n, bóng láng như các

- 100 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

tr s tài chính hi n ñ i, nhưng ñư c tô ñi m b ng nh ng g hình ch tri n. M t cách trang trí, c ñi n, cũ k , l i th i theo cung cách phòng khách th dân. Cũng như trư ng dòng Chúa C u th , ñây nư c r t ít. Duy nh t ch có m t vòi nư c trong phòng t m trên t ng m t c a gia ñình Fafard. ð có nư c d tr , b n t m ñư c ch a ñ y p phòng khi b c t nư c. Nh ng ngư i t ng tr t ñ n vòi nư c l y ñ y t ng xô xách xu ng nhà, còn gia ñình bà hoàng và ông bà Fafard và các con ñư c l y nư c th ng t vòi bao nhiêu lâu cũng ñư c. ð gi t th i gian, b n tr chơi bài. Nh ng lúc ng t ti ng súng, B o Long r i kh i t ng h m làm b ng s t thép n ng n y ch y ra sân chơi v i lũ b n cùng l a, ñôi lúc còn ch c gh o b n con gái, t t c ñ u hơn tu i, có ñ a ñã ñ n tu i 17, 18. Bà Nam Phương ch ng ưa gì s chung ñ ng thân m t thái quá như th c a b n tr , nhưng vì hoàn c nh bu c bà ph i công nh n thái ñ gia ñình ông ch nhà băng qu là t n tình. Th nh tho ng bà trò chuy n v i m y ngư i Âu lân la làm quen v i bà. Trong giao ti p bà gi v ñoan trang, gi gìn mà v n uy nghiêm quý phái. Riêng v i ông Fafard, có hôm bà nói chuy n tay ñôi ñ n g n m t ti ng ñ ng h . Bà gi ng gi i thái ñ c a ch ng bà. Bà chăm ch c u nguy n. D n d n bà tham d nh ng bu i l ch u trong phòng khách c a t ng m t. Bà có ch riêng cho bà, lùi sâu trong m t căn phòng riêng c a bà, c a ñ ng . Th i gian trôi qua, B o Long quen d n cu c s ng dư i t ng h m. So v i nh ng ngày trư ng dòng, c u th y ñư c r ng c ng hơn, ch y nh y nô ñùa trong hành lang và c u thang. Thích nh t là gi nguyên mái tóc. Khi trư ng dòng các cha x ñã d ñ nh c o tr c ñ u c u bé ñ gi u tung tích n u l b b t, nhưng chưa k p th c hi n thì bà hoàng ñưa các con ch y theo Pháp. Chung quanh nhà băng tư ng bao kín mít, các ô c a s t ng h m ñ u ñã l p kín ñ ngăn m nh ñ n không văng vào trong. Tia sáng m t tr i không th l t qua các b c tư ng kín. Tuy v y bên trong nhà băng không ñ n n i t i quá. Máy phát ñi n vo vo su t ngày ñêm. M i ngày qua ñi ñư c ñánh d u b ng các bi n c . Trư c tiên là khóa c a phòng ñ két s t b h ng hóc. May mà lúc ñó không có ai bên trong. B o Long ñang chơi ngoài sân. M t hôm m t ng n n n rơi xu ng khăn tr i giư ng và b c cháy. M i ngư i phát ho ng. May ch h u phòng v ñư c bình nư c, d p t t ñư c ngay. M c dù nơi trú n h m ng m, ti ng n c a ñ n súng c i và ñ i bác v n d i vào B o Long ch mơ th y ñ i bác b n vào thành ph . C u ta ch ng s gì, ch ti c không ñư c nhìn g n hơn. Vũ khí v n là th luôn luôn quy n rũ thái t B o Long. Ông Fafard, t ng ngày m t, ghi l i các s ki n x y ra trong ngày vào cu n s tay c a ông, v i nét ch thanh và chính xác: “24 tháng giêng. ðêm yên tĩnh. H sĩ Petit cho bi t t i qua t phía ñông thành ph Vi t Minh ñã áp sát m t ñ n ti n tiêu c a Pháp An C u ch cách 300 mét r i ñ t pháo 75 ly b n th ng vào ñ n làm m t ngư i ch t mư i b thương, m t m t tích. Quân Pháp ph i b ñ n rút ch y. Ngư i ta nói m t máy bay Pháp b trúng ñ n, ñã h cánh xu ng bên kia kỳ ñài, viên phi công ñã k p phá h y máy bay và ch y thoát vào trư ng dòng Chúa C u th . Kllông bi t có ñúng như th không! Kho ng mư i m t gi , ba máy bay tiêm kích ñã d i bom xu ng cung An ð nh, ñ y m h cho máy bay th dù ti p t cho các ñơn v lính Pháp ñang b Vi t Minh bao vây. Bu i t i yên tĩnh. 22 gi có ti ng n l n phía ñông. Mư i sáu gi chôn c t ông Van Vuick, ch t vì trúng thương ñùi cách ñây mư i lăm ngày. Tôi cũng ghé vai khiêng quan tài. Lúc h huy t, ñ n n trên ñ u, m nh ñ n tung tóe xu ng sân. Có ti ng huyên náo m ĩ c a b ñ i Vi t Minh bên kia sông. M y phát súng c i c a quân Pháp làm cho h im b t. Nh ng lo t ñ n súng c i khác rót vào thành n i. Cu c pháo kích ng n ng i không th y Vi t Minh ph n ng gì. ð i uý P. cho b n liên thanh sang bên kia b sông. Có ti ng ti ng ngư i lao xao. Ng c th t. Không nên b n t ñài quan sát, vì r t d l m c tiêu. Hơn n a b n súng máy ban ñêm mà không xác ñ nh rõ m c tiêu và t m b n thì làm sao có hi u qu . Chúng tôi có vinh d ñ c bi t ñư c ñón cha Urutia ñ n nhà ñ c kinh thánh. Chúng tôi r t lo l ng cho s ph n c a các c ñ o và các n tu còn ñang b k t trong vùng do Vi t Minh ki m soát”. Nam Phương gi kín không th l cho ai bi t d ñ nh c a bà. Ch ng hi u vì sao. Bà có th báo cho ông giám ñ c nhà băng bi t nay mai h t phong to , may mà không b Vi t Minh b t và bà cũng s không tr l i trư ng dòng. Bà v n coi ông như ngư i thân tín có th tâm s ñư c và ông cũng là m t con ngư i ñàng hoàng luôn luôn tôn tr ng và có nhi u thi n ý v i bà. Ho c v i giáo sư ngư i Italia, cũng là m t ngư i ñ n lánh n n t ng tr t c a nhà băng. Ông này luôn g n gũi bà, quan tâm ñ n lo l ng c a bà, ñón trư c các mong mu n c a bà. ð n n i nh ng ngư i Âu khác ch nh o ông là “ñ i n i th th n”. M t ông khác nguyên là Khâm s Trung Kỳ cũng không n hà công vi c. Không qu n ñêm t i, ông li u m ng ñi ki m rau xanh, c c i ñ ñ c i thi n b a ăn hàng ngày. Th c ñơn ñây, thư ng ñơn ñi u, ch y u là cơm theo kh u ph n c a ngư i lính. Nhà băng ðông Dương Hu trong nh ng ngày chi n tranh ch ng khác gì con tàu chòng chành gi a bi n khơi trong cơn bão táp. Lư i l a c a các tay súng Vi t Minh trùm lên ñ u nh ng ngư i ñang trú n bên trong. Các v trí Pháp Hu b bao vây, thi u ñ n ñư c, vũ khí, lương th c nhưng không b Vi t Minh quét s ch cũng là chuy n l . Ch có th c t nghĩa b ng trình ñ tác chi n và ch huy y u kém c a b ñ i Vi t Minh. Như sau này chính B ch huy Vi t Minh cũng ph i th a nh n: “Quân Pháp c th trong các v trí kiên c , tuy l c

- 101 -

B o Long hay la cà ñ n v ĩ m y ngư i lính Pháp n p b n trên t ng thư ng nhà băng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment lư ng không nhi u nhưng là ñ i quân nhà ngh có trang b hi n ñ i còn l c lư ng c a ta trí th c quân s có h n. Nhân dân qua l i ph i dùng thuy n. Quang c nh xám x t và h n ñ n. chi nhánh Ngân hàng ðông Dương cũng b bao vây. B o Long k l i: “Cu c nã pháo r t n tư ng. Tư ng l ch m nh ñ n. tr n m c.. B ñ i Vi t Minh ph i rút ra xa kh i thành Hu . L a ñã t t nhưng gia ñình hoàng gia không th tr l i hoàng thành. M i trên mư i tu i. Như ti ng m m c a m t con tàu t c hành. tôi r t thích m i khi ñư c nghe th y ti ng súng n ”. Chi n s t i ñây khá ác li t. Cũng không còn ph i th p th m v i ti ng ñ n réo qua mái nhà. M i ngư i trong nhà kh p kh i mong sao cho binh ñoàn Burgonde (mang tên v tư ng ch huy). phân tán không t p trung binh l c ñ gi i quy t d t ñi m. phá h y các lâu ñài.102 - . M y m con bà hoàng r i kh i t ng h m. mùi thu c ñ n khét l t. Nh ng ngày ñó. mang tính l nghi n i ti ng ch ñư c m trong nh ng d p ñón rư c long tr ng nay ch c n l y vai hích nh cũng bung ra. T i nghi p cho x Hu thơ m ng. Hu . Khói ph kín b u tr i. nơi h ñã hơn m t năm sau khi Nhà vua thoái v . Nh ng hoa văn trang trí r ng.. ñ ng bám vào c a s nhìn sang ñ xem quang c nh tàn phá bên kia sông. C t c trên kỳ ñài b ñ n trái phá ti n ñ t ñôi. Cu c bao vây ñã ñư c gi i to . Nh ng ñám tr lang thang ki m ăn. ñ tài c a bi t bao bài thơ kim. Cu i cùng quân ti p ng ñ n. s s m ñ n gi i thoát h ”. an ninh không có gì ñ m b o. Hàng ngày.” [1]. cung ñi n Nhà vua trong ñ i n i n sau các b c tư ng thành ki u Vauban. qu n áo. d n d n cũng ch n ñư c các cu c ti n công c a b ñ i Vi t Minh cho ñ n ngày ñư c gi i vây. Không ph i t t c ñ u ñ nát nhưng các cung ñi n s không bao gi ñư c d ng l i n a. bà nói “Nh ng hy sinh c a tôi ch ng là gì so v i nh ng kh c c hi n nay c a nhân dân”. Lính Pháp ñưa gia ñình bà hoàng v thăm l i cung An ð nh. Hu bây gi là m t thành ph th i chi n có ñ y ñ nh ng nét tiêu bi u: Cây c u s t n i ti ng b c qua sông Hương n i li n hai khu v c c a thành ph b ñánh s p.]. phư ng xưa kia l ng l y là th nay vương vãi kh p nơi trên bãi tha ma c a “nh ng con r ng b h b ”.. Ti ng súng n m m. nhà xiêu.. Cái dinh c l x u xí ñã t ng là nơi c th c a b ñ i Vi t Minh m y tháng qua. vư n tư c xác xơ. Quang c nh hoàng cung hoang v ng. Ph t ñ trì nay ch ng còn gì ñ ng m nhìn ca ng i n a. Bao k v t th i huy hoàng không còn gì. M t tr n lùi xa v vùng r ng núi phía tây nhưng cu c chi n v i du kích không bao gi ng ng. M t nhân viên tình báo Pháp (SDECE . nh ng m nh ngói men ngũ s c v n ánh lên màu s c nh p nháy dư i tia n ng. R i bà nói ti p không bi t li u bà và các con có s ng ñư c trong tình c nh “kh n cùng” [2] như th này ñư c n a không. ñã ch t trong khi b giam gi . Quân Pháp b bao vây m nhi u cu c ti n công ñ n ng ra ñ u th t b i. Không còn ph i chung v i két s t n a. “Các cu c pháo kích sau ñó còn ti p t c làm cho tôi thích thú nh n th y quân Pháp có nhi u vũ khí hi n ñ i hơn so v i Vi t Minh và c quân ñ i Trung Hoa Qu c dân ñ ng có m t Hu trư c ñây [. ð n pháo réo qua nóc nhà băng. giáo ñi u. Trung tá Costes.. ð ñ c. Sau khi r i kh i nhà băng. xa hơn v phía b c.. Phi công b thương và b b t. H ñư c ng trên giư ng. N u l m c tiêu b ñ i Vi t Minh s b n tr ngay. ðư ng sá thô sơ b bom ñ n cày x i nham nh . Có l n suýt n a c u bé ñ ngón tay trên cò súng trung liên và ñ nh b n th xem ra làm sao. Quân Pháp ñã tr l i nhưng thanh bình chưa ñ n.. v ñ n vương vãi kh p nơi. tung nh ng chi n d ch tuyên truy n cho vi c l p l i n n quân ch . phá v ñư c cu c bao vây.Service de Documentation Extérieure et Contre-Espionnnge . m con bà hoàng l i tr v nhà dòng Chúa C u th t m m y ngày r i t t c theo ñư ng b ra ðà N ng. Chi n tranh ñ i v i tôi lúc ñó như m t trò chơi. Thi u lương th c. Tương lai không có gì ch c ch n. Th y ñư c hi u l c c a vũ khí mà không nhìn th y ngư i b n. dù do d và thi u t tin. Các ñ i bi t ñ ng Vi t Minh v n b t ng xu t hi n trong thành ph . không ngư i canh gi . Gi a ñ ng g ch v n. ñánh tràn lan.. ñ n g p bà Nam Phương ñ thăm dò. M t câu nói chính tr . M t chi c máy bay tiêm kích Spitfire b pháo phòng không c a b ñ i Vi t Minh ñóng trong hoàng thành b n h . m t l n tàu chi n tàu Pháp neo trên sông Hương b n pháo t i t p vào hoàng thành.. ñư c Th n. chưa bi t ñánh ñ ch trong công s v ng ch c. M t y ban ñi u hành lâm th i ra s c khôi ph c các ho t ñ ng bình thư ng. m nh tư p tơi t ñung ñưa trong gió. H ch có hai: m t h sĩ và m t lính.. Chi n tranh v n còn ñó. có n m ñoàng hoàng. ch nhà băng có nhã ý m i h lên trong phòng c a gia ñình ông. c u bé có v ham thích vũ khí.. T i thành ph Vinh. mái s p. b l i các cung ñi n ñ n mi u trong ð i n i tan hoang vì bom ñ n. trang b l c h u. Ru ng ñ ng hoang hóa. không lính b o v . Nơi ñây là nhà cu i cùng c a hoàng gia t i c ñô Hu .. v t d ng s ch trơn.. Hàng trăm tòa nhà trong ð i n i b phá tr i tan hoang gi ng như m t gã kh ng l b x p hơi. ch huy quân Pháp Hu . Ông Fafard.cơ quan tình báo và ph n gián Pháp). T t c nh ng ngư i trú n nhà băng ùa ra ngoài. Không m t l i ca ng i th ng l i c a quân Pháp.. c . C a Ng môn. n a dư i còn l i n toác. Nhưng bên kia sông trong ð i N i các lâu ñài v n âm cháy. Th t là nguy hi m. ***** .

Vì v y bà ñưa các con v bi t th c a m ñ và t m ñó trong g n ba tháng. ðoàn xe d ng l i cho ñ n khi hoàng n bình ph c. Chính ông sau này s ñư c bà hoàng ch n làm ngư i tin c n ñ qu n lý tài s n riêng cho mình.Báo cáo 1257 c a S tình báo ph n gián Pháp (SDECEService de Documentaion Extérieure et de Contre Espionage). Tòa bi t th l n quá. Sau này chúng s ph i h c l i ti ng Pháp là th ti ng quen dùng trong gia ñình. Không còn trư ng cho b n tr ñi h c. nhưng r i bà và các con v n ph i ra ñi. ðà L t v n còn là ñ t Vi t Nam. . Em gái l n nh t c a B o Long b m d c ñư ng. [2] CAOM . nh t là các cô con gái ñ u ñư c bà hoàng ñón ti p ni m n . Trong nhi u d p khác v sau. bà nay không còn tùy tùng. Bà ñã c t ñ t h n quan h v i Vi t Minh vì m con bà ñã lánh n n bên chi n tuy n c a k thù. May là có các anh ch em h bên ngo i c làm cho các con bà vui v . H t c huy hoàng. gia nhân. ***** T ðà N ng gia ñình bà Nam Phương ñáp máy bay v n t i quân s Junker 52 bay ñi ðà L t. cao nguyên Lang Biang cũng không tránh kh i s tr thành chi n ñ a. nơi xưa kia c gia ñình Nhà vua s ng ph n l n th i gian trong nh ng năm tr vì. Nhưng bà không v trong bi t ñi n c a B o ð i. Chuy n ñi không kém ph n v t v . Trên ñèo H i Vân ñã di n ra nh ng c nh ch ng m y thơ m ng như cái tên g i c a ñèo: Xe b c thép ñ l i chĩa nòng pháo ra phía bìa r ng ñ phòng du kích ti n công. trang 60-63. t p s 1245 NF. ðang th i chi n.Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Ba tháng ngh ngơi ñ tâm trí tr l i bình tĩnh. còn m i ngư i ñi xe thư ng. V n b t tin v ông B o ð i. l ng l y. giám ñ c chi nhánh nhà băng ðông Dương t i Hu .103 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Hoàng gia s gi quan h t t ñ p v i gia ñình Fafard.Hu trong kháng chi n chông th c dân Pháp. Trong ñoàn h t ng hoàng gia ñi ðà N ng l i cũng v n nh ng chi c xe b c thép Coventry và Humber nhưng l n này ch làm nhi m v b o v . 1994. [1] Th a Thiên. m i l n ñ n thăm l i ông bà Fafard. Cu c s ng t i ðà L t cũng không l y gì làm vui. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Tr B o Long còn gi ñư c v n ti ng Pháp nh m y cu n truy n c a Jules Vernes t ngày xưa ông n i ñ l i còn các ñ a con khác trong hoàng gia ch nói ti ng Vi t. h i ph c nh ng ch n thương tinh th n.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 24 Daniel Grandcleùment Th ng l i c a quân Pháp ch là t m th i. Trong su t th i gian làm vi c ðông Dương. không hy v ng m t th ng l i quy t ñ nh.. làm b ng tre già r n như thép s t xuyên th ng da th t. m i m nh ru ng ñ u có th là nơi di n ra m t tr n ph c kích. Nhưng quanh h là nh ng vòng vây. du kích Vi t Nam m c s c tung hoành b t ch p pháo sáng. Trên m i ño n ñư ng nh có th có b y chông. Không bao gi có th tiêu di t ñư c h dù có gây cho h nh ng th t b i t m th i lúc ñ u. Chi n tranh s kéo dài và nh t là b t ng ch huy Pháp không nh n ra ñư c chung cu c s như th nào. Ngày 1 tháng tư năm 1947. nhà ngân hàng và c nh ng nhà ch a là nh ng nơi ti n vào như nư c. tan bi n vào vùng r ng núi. quân Anh. boong-ke. H chi n ñ u b n b . ðó là mư i m t trang “hu n th ”. T i ñây không xa m t tr n bao nhiêu. Cùng ñi có v . Trái l i. nhưng cu c sóng khá h n. ðã thành thông l các quan ch c ñi công cán bao gi cũng có v con và ngư i thân ñi cùng. bao gi ông cũng có v . Trong lúc ngư i Pháp l n ngư i Vi t yên v trong cu c s ng sung túc và nguy hi m này thì m t s th t ñ p vào m t: không th ñè b p ñ i phương. cao y s l i d ng nh ng chuy n ñi v Paris ñ hư ng nh ng cu c du l ch ng n ngày. nh ng nhà buôn.. kéo dài. H ch làm ch ñư c các thành ph . th tr n.dùng ngư i Vi t ñánh ngư i Vi t” và d ng lên m t nhân v t có th ñ i tr ng v i lãnh t cách m ng. lính dù h t th y ñ u kinh hoàng. không có quân . không h lay chuy n trư c muôn vàn khó khăn. sai l m. Ý ki n c a h thay ñ i tùy theo nh ng ngư i n m quy n hành Paris. là m c tiêu c a m t tr n pháo kích b ng súng c i.104 - . dù tính cách chán ñ i và l i s ng tài t c a ông. H Chí Minh và chính ph c a ông ñã r i kh i B c B ph trung tâm thành ph Hà N i. các hi u buôn. Khi ông ñ t chân xu ng ñư ng băng sân bay Tân Sơn Nh t. Ngư i ñó dĩ nhiên là B o ð i dù có th i kỳ h p tác v i Nh t B n. Trong lúc Vi t Minh coi Pháp là xâm lư c nên ñòi trư c h t ph i tôn tr ng ch quy n hoàn toàn và tr n v n c a Vi t Nam. kiên quy t. hay ñã t ng làm c v n t i cao cho chính ph c H . có chi n tranh hay không. phân tán các cơ quan lãnh ñ o ra t ng b ph n nh và di chuy n ñ n vùng t giác tây b c th ñô và nam ñ ng b ng sông H ng ñ ti n hành cu c chi n tranh du kích kinh ñi n h u như không th d p t t ñư c. t t c ñ u ñã rút v nư c. nhưng ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. T ñây ch còn hai ñ ch th Vi t và Pháp ñ i m t nhau.. B ñ i Vi t Minh tư ng như tan rã.. con cùng ñi. nh ng ngư i lãnh ñ o Phong trào C ng hòa bình dân (MRP). ñư c ña s dân chúng ng h t nguy n hay không t nguy n. Ông ta lúc nào cũng do d gi a trách nhi m l ch s và hư ng th ”.. vũ khí hơn h n c a ñ i phương. dù có s ki n ñêm 19 tháng ch p năm 1946 và cu c ñ ng ñ quy t li t ñang di n ra. xây d ng h th ng c ñi m. Còn quân vi n chinh Pháp. Hai thành ph Hà N i và Sài Gòn ñư c xem như nh ng th ñô th i chi n. d t khoát b ng gi i pháp thu n tuý quân s . quân Trung Hoa. Ngay khi ñi Vatican ñ y t ki n giáo hoàng cũng có con gái Jacqueline ñi theo. Chi n s lan r ng kh p nư c. Các công ty v n t i. Paris không ch p nh n cho s ñ c l p c a Vi t Nam mà ch nói s dành cho Vi t Nam quy ch m t Qu c gia Liên k t dư i s ki m soát c a h .. r t khó n m b t. Nh ng ngư i thu c ñ ng xã h i mong mu n tìm ra m t gi i pháp th a thu n v i H Chí Minh. m t b n hư ng d n hành ñ ng ñ tránh ñư c nh ng ñi u d i d t. nhưng l p trư ng hai bên còn xa nhau quá. Trên ñư ng ñi. nay mai s ñ ng ra thành l p chính ph t ch i không thương lư ng v i chính ph “c ng s n”. ñ ch c ch n là ông áp d ng ñúng chính sách ñã ñư c Paris quy t ñ nh. M t m i lo s âm . ông tranh th ñi thăm thú các nơi. B c Phi. như m t b n ñi u l nh. nh ng ñ a ñi m quan tr ng. tháp canh ñ b o v vùng ki m soát. Th còn v n ñ ð c l p cho Vi t Nam? ðư c. Vi t Minh. M i th tr n. Có nên thương lư ng không? Nh t ñ nh là ph i thương lư ng ñ tìm ra m t gi i pháp. H ch làm ch ñư c ban ngày còn ban ñêm b ñ i. m i d p d ng chân t i các th ñô hay thành ph . Lê dương B c Phi. là m t ñ i th quá v ng ch c. ð i v i chính ph H Chí Minh thì sao? Trong tài li u ghi rõ: kiên quy t lên án. m i ñư c b nhi m làm cao y ðông Dương ñáp máy bay c a hãng Air France ñ n Hà N i. t ng t ng l p l p. ngu quân ngư i Vi t ñư c Pháp trang b . phát sinh ngay t sau nh ng cu c giao chi n ñ u tiên. ñư ng cái l n. m t tài li u ñánh máy mư i m t trang. khám phá nhi u c nh quan m i l . ch ng m y ch c ñã tăng quân s t i m t trăm nghìn ngư i g m c lính Âu. Lucien Bodard . hai con và chánh văn phòng Pierre Messmer. B ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp cũng ph i thú nh n không ñ l c lư ng giành chi n th ng quân s . Emile Bollaert. hy v ng “Vi t Nam hóa chi n tranh . nhưng vài ngày sau l i xu t hi n.m t nhà báo chuyên vi t v Vi t Nam ñánh giá B o ð i là chàng “Hamlet da vàng l n tránh trong tâm tr ng ph ñ nh và trác táng. Ti n b c t Pháp rót sang ñ chi tr cho cu c tái chi m thu c ñ a tràn ng p kh p các ph phư ng. ông ñã mang s n trong túi áo. Quân Nh t. m i ngày m t tăng lên sau nh ng cu c ñ ng ñ ñ m máu ñ l i nh ng xác ch t c a ñ ng ñ i thu nh t ñư c m i s m mai.

Như m i ngư i. ñ u ñ ch y su t trên tám c t báo: “M t cô gái ngư i Hoa tên là Tr n N . ngư i c a ñ ng Xã h i. “Con Tr i” B o ð i không làm gì h t. còn có phó Th tư ng Maurice Thorez. nhưng ph n l n th i gian r i ông phân chia gi a c b c và th thao. Dáng d p tr trung. Tuy nhiên báo chí ñã lưu l i hình nh y và qua báo chí công chúng tin r ng c u hoàng ch là m t con ngư i như th . vui lòng gi i thích l i s ng c a ông. phô trương ngư i tình c a mình. ti p theo là M ng ði p. Ông thư ng xuyên lui t i các ca lâu t u quán. Ti ng tăm c a ông b v n ñ c nh ng thành công chính tr sau này c a ông s b phai m vì nh ng chuy n bê b i trong ñ i tư c a ông. Ít nh t là ph i như th . thư ng th c l c thú trên ñ i. Tuy nhiên. nh ng cung cách m i c a ông. theo ghi chép c a m t nhân viên tình báo Pháp (SDECE) “trí tu c a ông v n r t s c s o gi ng như quan h t m thư ng không làm nh t thú hư ng l c và dan díu tình ái d dãi”. thái ñ l ng ch ng do d c a ngư i Pháp làm cho B o ð i chán chư ng. Cu i cùng. Câu kèm theo bi n pháp này g i l i bóng ma c a ñô ñ c Courbet. s mai danh n tích? Tuy nhiên ông v n g p các nhà báo. chơi gôn. ð u ñ i mũ panama. Năm 1945. sau khi ñã tiêu ñ n ñ ng . Ông t nh : còn chưa b ng nh ng ngư i khác. ***** T i Hongkong. Ông ñi d o trên bãi t m. g n như nghèo túng. Hoàng ñ mà như th thì nghèo cùng c c r i. B o ð i s ng như m t thư ng dân vô công r i ngh . thích cái nhìn c a nh ng ngư i ñi lư t qua bên ông trên sàn nh y hay trong các s i b c. qu n ng r ng thùng thình. t ng bí thư ñ ng C ng s n. Trong t Paris Presse.105 - . ông ñã do d khi r i Paris ñ v nư c n m quy n bính. không bu n. Ông ñư c t do. Ai ch ñ ng trong vi c này? Ông B o ð i: ñó là Paris. Muôn năm s kín ñáo. ông ñã là khách quen c a nh ng h p ñêm Hà N i. V y vi c gì ông ph i t b nh ng thói quen cũ c a mình. d hơn là tìm ông trong m t khách s n Anh” [3]. ñi tìm nh ng ngư i có vai v trong h i ñ ng hoàng t c ñ báo cho bi t cô ñã có mang v i B o ð i và ñ a tr sau này ra ñ i s ñư c chính th c hóa như th nào trong h i ñ ng hoàng t c?”. Nhi u nhà báo nhanh chóng có thói quen ñ n thăm ông hoàng b ph tru t kỳ d . Ngân hàng ðông Dương dành ngay cho ông m t ngân kho n hai nghìn ñôla Hongkong. ch m ch p. trư c tiên là L Hà.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ i riêng. Merry Bromberger vi t: “Mu n g p B o ð i Hongkong ch c n d o mư i b n h p ñêm trong thành ph . cũng không ph i thôi thúc h i thăm tin t c v con ñang s ng Hu dư i chính quy n Vi t Minh ra sao. vũ trư ng l n nh t c a thành ph . C v n t i cao c a chính ph H Chí Minh ch ng bao lâu n i l i s ti p xúc v i ngư i Pháp. mình m c chi c m t áo sơmi l a b ch theo ki u Trung Qu c. C n gì? Ông yêu thích cái không khí choáng l n. nhưng không t ra là chúng ta l p l i tri u ñ i quân ch ”. bi u ông t t c ti n ti t ki m c a m t cô gái nh y n a thư ng lưu. Năm 1932. Ông ta ngh ngơi. Th i gian qua ñi. s ti n lên t i vài trăm b c kiên trì tích cóp ñư c nh tài quy n rũ c a cô. t m. ông ñi xe công c ng ch t lèn c a Hongkong. ghi rõ “M t thí nghi m cũ. Không còn Hoàng ñ B o ð i. m t m i. ch ng t b qua m t s b o ñ m nào ñó là quá s m” [1]. trong nh ng ñêm b t t n.t Hongkong sang Sài Gòn. tu i m i g n ba mươi tư. Ông ñã ñ i tên. Ti n ông quăng trên các bàn b c ho c thanh toán ti n phòng khách s n t i tàn c a ông là c a cô nhân tình Lý L Hà chi tr . ông ñã thoái v hơi v i.. Ông luôn luôn làm cho các chính khách bám quanh ông ph i ng c nhiên thán ph c. t Duy Tân ñã ñăng m t tin gi t gân. Th nhưng ông túng thi u. ông lao ñ n Paramount. không có ngo i giao riêng. v i B o ð i. Các giáo sĩ dòng Tên ch ñòi h i món vay ñư c ñ m b o b ng tài s n c a ngai vàng. M t s bài báo ñã có d ng ý t o nên hình nh v ông ch là m t k ăn chơi trác táng không th s a ñư c. cách ñây m t trăm năm. Sau ñó l i thêm m t món ti n c a giáo h i Pháp cho vay n a. Trong tài li u. gi u m t b ng c p kính râm to. m t m i tình khác c a ông. Trong khi ông không chính th c ñư c giao “m t ch c trách rõ r t” nào. Ông không ch là chàng thanh niên rám n ng. thân hình l c sĩ. hơn th i kỳ tr vì kinh ñô Hu . T i t i.ñư c bi t nhi u hơn v i cái tên Jenny Wong . Cũng không ph i công dân Vĩnh Th y mà là Wang Kunney tiên sinh. M t nhân viên Ngân hàng ðông Dương b n tin: chính ph Pháp mu n ông tr l i ngôi báu. Ông có th t là m t con ngư i vô d ng như các t p chí miêu t ông không? Ông có ñóng k ch khi t ra là m t nhà du l ch bi m ho ? Ông ñã làm h t s c ñ cho chân dung v ông có th tin ñư c. Theo cơ quan tình báo Pháp thì chính là B o ð i ch ñ ng yêu c u ñư c giúp ñ . r i rong chơi Trung Hoa trong lúc ñ t nư c l m than vì có m t c a quân ñ i chi m ñóng nư c ngoài và lo s x y ra n i chi n. Bài báo b S ki m duy t ñ c b [2]. b n tài li u nói rõ: “L p l i b máy cai tr cũ. M t t báo Nam B .. di n bi n các s ki n. lư i bi ng. Cô này ñã ph i m két. c a tư ng De Courcy và các ph ñ h i gi a th k XIX. m t ngư i Trung Hoa. Báo chí Pháp còn kh ng ñ nh m t cách qu quy t hơn. t t c ñ u kèm theo s ki m soát ch t ch v chính tr . Ngay t gi a th i kỳ cách m ng Hà N i. tươi cư i luôn luôn xu t hi n trên các t p chí. chơi qu n v t. Ký tên dư i b n hu n th có Th tư ng N i các Paul Ramadier. Th y ông ñang g p khó khăn v tài chính. v m ng n a.

n m dây th t h u bao. Ph i chăng c u hoàng ñã ph t to nh h th ng chuy n ti n ma quái này? ðúng là như th . Ti n này l y t qu ñen c a ông Bollaert. năm trăm ñ ng sau khi có ý ki n c a lãnh s Pháp.. Trong b t k tình hu ng nào thì khi ñã có ti n. ông l p t c ñ i sang m t khách s n m i. y th mà ch ng có gì rõ ràng c . mà v n không ñ [. T t c nh ng ñ ng b c ñư c phép chuy n t Sài Gòn hay Hà N i ñ n Paris ñ i ra ñ ng franc ñư c tăng g p hai l n giá tr ban ñ u. Dù sao tài s n c a ông tăng v t. M t ngư i tên là Yole. M t nơi khác m t xe c u thương d hàng xu ng nhà bà Didelot. Ai mua? Ngư i c a Vi t Minh mua hàng ñem v bưng bi n! B o ð i có bi t không? Không th nào không bi t. M t phái viên khác tên là Reynaud. Tr l i v i cu c s ng ăn chơi x láng. Chính ông cũng tham gia vào các v áp-phe c a ñám c n th n. S ti n ñó ch ñ dùng ñ tránh cho c u hoàng kh i b các nhân viên nư c ngoài khác lôi kéo. Sau này ông thú nh n: “Ti n ngo i t t g i ñ n cho tôi. b ph tru t. Cô gái khai s ti n này g i cho chánh m t thám. nh ng phi v không có gì nguy hi m và khó khăn. sang tr ng hơn. Ông này bu c ph i nói rõ: ñó là “ti n lương tr cho chi phí lưu trú c a B o ð i Hongkong”. M t món ti n l n ñ chi cho các ho t ñ ng chính tr : m t ph n dành cho các ñ i bi u c a các t ch c “qu c gia” ñ n thăm ông. kèm theo nh ng móc ngo c trong b máy ngân hàng . B Ngo i giao và B Thu c ñ a.]. Nh ng trò “ o thu t” r t h i y do m t thanh tra tài chính tìm ra. không có ti n tiêu. Nh ch ñ chuy n ti n hay “buôn b c” mà nh ng món ti n nh ban ñ u nhanh chóng tr thành khó che m t thiên h . mà m t s ngư i thân c n c a ông là th ph m. Phan Văn Giáo mua mư i lăm hòm kháng sinh g i v Sài Gòn trên m t con tàu h i quân c a quân ñ i qu c gia. ðó là m t ông vua t m thư ng. hai mươi ngàn ñôla Hongkong ñ thư ng công cho Giáo ñã làm vi c t t. cao su và cùng v i Pierre Reynaud tr thành nhân v t thân tín c a cái “h p tác kinh t và quân s Trung Kỳ”.106 - . V i s ti n ñó. làm như nh ng ñ ng b c ñó ki m ñư c m t cách h p pháp t i ðông Dương ch không ph i mua l u t i Hongkong. Ông ta nói v i nhà báo Lucien Bodard: “Tôi tin s p thành công ñ n nơi vì B o ð i r t c n ti n. t ñ ng b c ðông Dương ra ñôla Hongkong v i giá tám franc/ñ ng b c ðông Dương.. không có hoài bão gì. b t bình thư ng không? ðông Dương. Không k các v buôn bán khác d t khoát là ñáng ng . m t c ng tác viên thân c n c a Cao y Bollaert làm con thoi ch y ñi ch y l i gi a Sài Gòn và Hongkong. B o ð i càng b lôi cu n. tình báo viên gài vào lãnh s quán Pháp t i Hongkong.tài chính. Ngu n g c s ph t lên r t nhanh c a B o ð i là m t bí m t mà m i ngư i ai cũng bi t c . Th c t ñó là m t công vi c không d dàng chút nào.. Ngu n g c c a kho n ti n y ñư c gi kín. Như v y ch c n cho ti n l n v Hongkong và l i ti p t c hành trình ñi . ñinh ninh r ng B o ð i ñã gia ân cho h . tr thành m t trong nh ng ngư i thân tín c a ông.. Còn ông không th không ñư c chia ph n. M t ñ ng b c ðông Dương ñư c phép chuy n v chính qu c ăn mư i b y franc. bí thư c a ông. C u hoàng cho Phan Văn Giáo.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñôla cu i cùng. ðó là khách s n Gloueester trên ñư ng Hoàng h u (Queen’s Road). Ch ng ai bi t chính xác ông c u hoàng lưu vong làm vi c cho bên nào. Ông ta hi u r ng ngư i ta càng g n v i ông bao nhiêu thì l i càng c n ñ n ông b y nhiêu”. Tôi ñã ñem ñ n hàng tri u b c. Cao y còn giao trách nhi m cho ông ta “bám sát” c u hoàng.nguyên công s Sơn La . Ông g i nh ng ñ ng b c ðông Dương ñó v Sài Gòn và làm th t c chuy n ti n v Paris. m t kho n ti n ngo i t sáu trăm ngàn ñ ng b phát hi n. B o ð i nh n ñ i cho ngư i Pháp làm vi c hay kinh doanh ðông Dương mu n chuy n ti n v nư c ngoài h n m c. Reynaud bi t B o ð i t lâu vì trư c chi n tranh th gi i ông ta ñã là nhân viên b o hi m c a ông. Ngoài Phan Văn Giáo còn có Nguy n H u Thí. mà ai cũng có ph n trong khi v n ph i ti p t c các cu c giao chi n. ñư c b y trăm năm mươi nghìn ñ ng. Ti n này tr v Paris ñ i thành franc v i giá h i ñoái mư i b y franc m t ñ ng. Ông ta ñang trong c nh g n như kh n cùng. s ng ch t không bi t lúc nào. Ngư i b n m i này còn ra s c khuy n khích ông tr l i các phi v làm ăn và s cung c p ti n b c. tham d các h i hè ban ñêm c a ông. Vòng quay c a ñ ng ti n không ng ng tăng t c ñ . Các hòm hàng ñư c ñem bán l i ch ñen..v . Nhưng m t ngư i tin c n khác c a Cao y là Cousseau . Làm như v y ñ khuy n khích nh ng ngư i lao ñ ng chân chính sang làm vi c ðông Dương ho c bù tr cho nh ng nhà buôn ph i li u lĩnh b v n làm ăn cái x s ñang có chi n tranh. Trong m t v khám va-li c a con gái Bollaert t i phi c ng Sài Gòn. Nhưng n u quá h n m c cho phép ñư c chuy n ti n v nư c thì m t ñ ng b c ðông Dương ch ăn có tám franc. ch gái bà Nam Phương Hoàng h u. Các phái viên Pháp ti p t c dùng ti n ñ lung l c c u hoàng. Các v áp-phe l n thu l i cho ông và ñám c n th n ñã ñành mà Vi t Minh ñư c m t ngu n ti p t có ñ m b o . m t khi các v làm ăn phi pháp trót l t. Th cũng chưa ñ .. khi n tôi có th làm bi n ñ i t giá h i ñoái c a ñ ng b c ðông Dương Hongkong” [4]. giám ñ c cơ quan tình báo c a ông cũng là c v n tài chính cho ông. rư u vang. Các chính khách sa-lông khi nh n ñư c tr c p ngoài mong ñ i y. Ông nh n ñư c m t món ti n nh . trong th i kỳ ñ u c a chi n tranh thì chuy n ñó không có gì là b t bình thư ng. Thí n m ñ c quy n cung ng và v n t i cho mi n Trung Vi t ñ ng th i cũng buôn bán kim cương. Không ch ñóng vai trò trung gian. c ñ u ñ u m i tháng rót cho ông năm nghìn ñôla Hongkong. Như v y có ph i là phi pháp.

ch m l i thì thành vòng tròn hoàn ch nh. Trong dân chúng nh t là trong vùng Pháp ki m soát. Ngô ðình Di m. Quan h tay ñôi gi a nhà cách m ng lão thành H Chí Minh và c u hoàng B o ð i lưu vong th là tan v chăng? Không hoàn toàn như v y. có dư lu n cho r ng c u hoàng giao thi p v i Pháp là có s th a thu n v i H Chí Minh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch c ch n. Ông bình th n ch xem tình hình phát tri n ra sao r i m i t thái ñ d t khoát. không tr c di n công kích cá nhân H Chí Minh. tr l i . ông s cai qu n ñ t nư c cùng v i H Chí Minh? Philippe Franchini. m t khi b Trung C ng ñánh b t kh i l c ñ a Trung Hoa. gi ng như âm và Dương. Là ngư i c a M t tr n t p h p bình dân (MRP do De Gaulle sáng l p) chính ph Pháp ngày càng ng sang h u. Là m t ngư i không kém thông minh.. Tôi th y ông H Chí Minh là m t con ngư i tài năng. ông H Chí Minh nói v i S. Ph i chăng. không bao gi B o ð i lên án. Có l như th là khôn ngoan.] tôi s sung sư ng tr v ðông Dương. Riêng ñ i v i ông H . [6] Ngư i Pháp t v s t ru t còn B o ð i v n t ra v bí hi m. Nam B ph i tr v lãnh th nư c Vi t Nam không c n trưng c u ý dân.. ông ñã nh n n n ñ c l p t tay Nh t ñ r i m y tháng sau l i trao l i cho Vi t Minh. như M t tr i và M t trăng. tôi không thu c ñ ng phái nào!”.107 - . có phái Nam Kỳ mu n có nhi u quy n và l i hơn trong chính ph Vi t Nam th ng nh t. Hơn n a trong các phe phái ñang ve vãn. nhưng con ñư ng ñ t m c ñích khác nhau. Vi c t nguy n thoái v c a ông ñã ñư c lòng dân chúng. t i Hongkong. Hãng thông t n Anh Reuter loan tin: B o ð i kh ng ñ nh: “Không bao gi tôi tr l i Hu ñ l p m t chính ph bù nhìn cho ngư i Pháp. Bi t mình ch ng có h u thu n gì c a dân chúng nhưng ông bi t l i d ng s khó khăn c a Pháp trong vi c ñ i phó v i phong trào kháng chi n c a Vi t Minh. Tháng 11 năm 1947. B o ð i không ph i là không bi t m i s toan tính ñó. như ñ ñính chính: “Ông Vĩnh Th y là c v n trong Chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñã tuyên th trung thành trư c Qu c h i. ông v n ti p t c các cu c m c c Hongkong. ông l i tái di n l p trò này. ñ như ng ch cho Léon Pignon. Ông thương thuy t v i ngư i Pháp ñ tr l i n m quy n bính. ông không l n ti ng ñ kích ch ñ Dân ch C ng hòa ñ i phương. Ai cũng bi t hai ngư i ñ u có chung m t nguy n v ng mu n cho ñ t nư c ñư c ñ c l p dân chúng ñư c sung sư ng. ñ n 15 tháng 9 năm 1948. có phái b o hoàng mi n Trung.. ngư i Pháp chuyên v chi n tranh ðông Dương vi t: “M t nhóm ngư i nhìn ông như qu c vương c a m t nư c Vi t Nam tìm l i ñư c ñ o trung dung c a Kh ng T . m t khác t n công tri t ñ vào các nhân v t thân c n c a ông. Ehe Maissie phóng viên hãng thông t n M International New Service M . Tôi không ng h cũng không ch ng l i Vi t Minh. Ông không v i ñáp l i năn n c a ngư i Pháp. Nhân v t thân c n ch không ph i ông. Ông tránh không t ra ñ ng h n v phe nào. S ngư i l i cũng không ít. V hình th c tư ng như c u hoàng còn ñòi h i cao hơn H Chí Minh năm 1946. H Chí Minh kiên nh n ch ñ i k t c c các cu c thương thuy t gi a c u hoàng v i Pháp r i m i t thái ñ d t khoát. B o ð i cao gi ng ñòi Pháp ph i trao tr ñ c l p. l i s ng khác nhau. H Chí Minh cũng thay ñ i tuyên b trư c các nhà báo v tình tr ng c a B o ð i. Dù n i các thay ñ i. như năm 1945. Ngày 8 tháng 12 năm 1947.. m t ngày sau cu c g p Bollaert . các ñ ng phái lũ lư t sang Hongkong ngày càng nhi u. Ông ta ch có tư cách ñ ng ra ñi u ñình khi nào ñư c Chính ph C ng hòa Vi t Nam y quy n”. B o ð i lên ti ng Hongkong trong m t cu c tr l i ph ng v n: “N u toàn dân Vi t Nam ñ t lòng tin vào tôi [. Chính ph Vi t Nam. công nh n n n th ng nh t. m t ngư i yêu nư c chân chính”. sau m t th i gian dài M cũng không ch u v ng m t Hongkong v i ñ ngh l p m t chính ph g m các nhà chuyên môn hơn là ñ i di n các ñ ng phái. Robert Schuman thay th Paul Ramadier ñ ng ñ u chính ph . m c c r i tr v . hình dung v m t nư c Vi t Nam lý tư ng” [5]. Ti p ñó là th t b i quân s trong tr n t n công quy mô Thu ðông năm 1947 vào chi n khu Vi t B c ñ ch p b t cơ quan lãnh ñ o kháng chi n. M c dù lên án ch nghĩa c ng s n.kèm theo là quy n l i trong chính ph bù nhìn tương lai. nói r ng hơn có ý ñ c a ngư i M mu n l i d ng Pháp suy y u ñ d n d n thay th Pháp bi n ðông Dương s m tr thành m t xích tr ng y u trong vành ñai ch ng c ng c a ðông Nam Á. nhưng trong th i kỳ còn h p tác v i nhau H Chí Minh bao gi cũng có thái ñ tôn tr ng c u hoàng . Ông s l i ch c v hi n nay. m t m t duy trì B o ð i trong cái v th kỳ qu c “c v n t i cao”. trong 18 tháng n a. 7 tháng 12 năm 1947). Còn thái ñ c a ngư i Pháp? Bollaert t ra r t s t ru t. Có ngư i sang thăm dò.c v n t i cao c a chính ph . Nhóm khác thì xem ông là s b sung cho H Chí Minh. Ngày 5 tháng 7 năm 1947. trư c Chính ph và trư c qu c dân. r i sau ñó. Emile Bollaert là ngư i c a ñ ng c p ti n. Nhưng cu c m c c v n chưa ngã ngũ.B o ð i (ngày 6. L p trư ng ñàm phán c a ông ñã b H Chí Minh c tuy t sau chuy n công cán c a ñ c phái viên Paul Mus ñ n khu kháng chi n. T căn c kháng chi n. l i d ng v trí ông vua cu i cùng tri u Nguy n c a ông cũng chưa nh t trí v i nhau trong vi c tranh giành ch ñ ng . Các ñoàn ñ i bi u các phe nhóm. dù cho có thay ñ i n i các th nào ñi n a.

hơn n a không ph i là m t tên bù nhìn ñã bán mình cho qu . Sau cu c g p V nh H Long. Ông vua b h b này là ai mà ph i c u c nh ñ n như th nh . Ngư i ta nh c ñ n vua Thành Thái năm 1910 b bu c ph i r i kh i ngai vàng và xu ng tàu ñi ñày ñ o Réunion. Chính ph Pháp ñã nh m chăng? Ông ta có th c s ñ c l p trong hành ñ ng không hay do m t s c v n có nh hư ng ñi u khi n ông trong bóng t i như th i kỳ Hu ông d dàng tuyên b thoát ly quan h v i Pháp. ð c l p. vì r i lo n tâm th n. Ngư i ta th y ông t ra c ng r n. H ch trương khôi ph c ch ñ quân ch An Nam. nhưng v i ñi u ki n th ng nh t và ñ c l p ph i ñư c b o ñ m. qu c ca c a Vi t Nam. ñ c l p trong suy nghĩ và hành ñ ng hơn là nh ng nhà ch c trách Pháp ñã hình dung v ông. B o ð i ñòi ñ c l p hoàn toàn.. Ph m vi và s lư ng c a các lĩnh v c y gi m d n trong quá trình thương lư ng.. và thái ñ không khoan như ng c a ông. không gi u s b c mình trư c tính thi u thi n chí. N u c v n Vĩnh Th y bi t rõ tình hình trong nư c thì ch c c v n không b chúng l a b p. M t tháng sau. t nguy n rút lui kh i chính trư ng ñ m ñư ng cho s hòa h p chân thành v i nư c Pháp” [8]. Cu i cùng. Nhưng ph m vi quy n l c c a chính ph trung ương c a B o ð i ph ng ñư c bao nhiêu ngoài các thành ph th tr n và d c ñư ng giao thông do Pháp ki m soát và b o v còn g n như toàn b vùng r ng núi và ph n l n nông thôn mênh mông ñ u ñ t dư i quy n c a chính ph kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o. y u m m. Nhưng l lùng thay. V a m i ký th a thu n xong bư c ñ u ñã ph i tay ngay. Trong lúc các v khách Pháp gi i thích thì bà ñ n trư c ñàn dương c m th n nhiên chơi bài Ti n quân ca. ai m i là ngư i không khoan như ng và khôn khéo? Ph i chăng sau lưng ông ta. M t nhà báo h i c u Hoàng h u Nam Phương lúc ñó ñang ðà L t: “Có ph i con bà s p lên ngai vàng không?”. Ông già t ra là con ngư i d thương. bao vây cho nên c v n có th nghe nh ng l i h a h n suông c a b n th c dân Pháp mà ñi g p chúng. Có th kh i ñ u b ng m t cu c thoái v tr ng th c a B o ð i như ng ngôi cho con trai. có nghĩa là chính th c hóa s th ng nh t c a Vi t Nam. l ch s . Các nhà thương thuy t t Paris sang. S ng bên ông còn có m t Công chúa. Gi ñây. mùa hè năm 1947 ñang s ng dư i s chăm sóc yêu thương c a bà ngo i t i ðà L t. C v n Vĩnh Th y xa không kh i b nh ng thám t Pháp như b n Cousseau bưng bít và nh ng ngư i vô s như Nguy n H i Th n. tr thành ñ a ñi m ưu ái cu c tái h p Pháp . kèm theo là ý chí và lòng kiên nh n. m t b n ngh ñ nh thư quy ñ nh nh ng ñi u Pháp s n sàng dành cho Vi t Nam và nh ng ñi u B o ð i có th ch p nh n. ñài phát thanh Vi t Minh phát t Hu m t cái tin khá l lùng. thu t l i m t bài ñăng trên báo Continental Daily Mail ra ngày 25 tháng 7 năm 1947 t i London: “Các nhà ch c trách Pháp ñ n thăm c u Hoàng h u Nam Phương. hai bên ñi ñ n th a ư c H Long d ki n Vi t Nam ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment các nhà báo H Chí Minh tuyên b trư c các nhà báo có tính răn ñe: “.”. ði m n i b t quan tr ng là chính ph trung ương có quy n l c trên toàn b ñ t nư c g m c Nam Kỳ. Bà không tr l i. Chính cô này ñã thông báo cho cao y bi t nguy n v ng c a cha cô mu n ñư c s ng nh ng ngày cu i ñ i t i quê nhà. chính là ngư i M ñang mưu mô n m con bài B o ð i... v ñ t li n ph c v quân ñ i nư c Pháp t do. Còn B o Long. Như v y là nh ng bi n pháp trên g n phù h p v i ch th c a chính ph Pháp trao cho cao y Bollaert sáu tháng trư c ñây.. mu n ông ñ c l p v i Pháp ñ v a làm suy y u th l c Pháp ðông Nam Á. ông ñã ch ng ki n con ông. Sau nhi u cái b t tay. L i th nh c u y và nh ng bàn tán thêu d t ñã khi n ngư i ta cho r ng ngư i Pháp ñang nghĩ ñ n vi c tìm ki m con bài thay th B o ð i. C u hoàng ph i th a nh n sai l m c a b n thân. v a ti n t i xây d ng m t chính quy n tay sai ñ m nh làm rào c n ch nghĩa c ng s n châu Á. V phía Pháp cũng v y. th ng nh t bao gi cũng là v n ñ gay c n trong ñàm phán. r ng rãi hơn nh ng ñi u dành cho H Chí Minh h i ký hi p ñ nh sơ b tháng 3 năm 1946. r i kh i ñ o. t Echo du Vietnam ti t l âm mưu: “M t k ho ch x o quy t do H i thu c ñ a trình bày. g n gũi v i dân Sài .Vi t. Tháng tám năm ñó. Ngư i ta b ng nh n ra B o ð i hóa ra không ph i là con ngư i d b o... Chính ph và nhân dân ta r t mong c v n Vĩnh Th y không có nh ng hành ñ ng trái ngư c v i nh ng l i th trư c T qu c và trư c ñ ng bào trái v i nguy n v ng c a dân t c” [7]. Nhưng Vua Thành Thái ñã ñư c phép v s ng gi a Sài Gòn. ch ngày v Hu . có hành chính riêng. gi i h u trách chính tr Pháp vô cùng th t v ng không tìm ñư c ai có th thay th B o ð i m c dù h không ưa B o ð i n a. v a ký t t xong B o ð i tuyên b bác b th a ư c.. nh n s b o h c a Nh t ñ r i l i nhanh chóng thoái v và làm c v n cho chính ph H Chí Minh. la l i r ng ông ñã b l a.v. sau s ki n H Long. c nh sát riêng. nhưng quân ñ i và ngo i giao v n dư i quy n Paris. Bollaert c g ng thuy t ph c B o ð i ch p nh n tr v nư c và ñ ng ñ u chính ph . V nh H Long. ñ ngh bà ñưa con trai bà mư i ba tu i lên ngôi. L i ñ n ñ i này sau ñó ñã không thành s th t. T i ñây. Duy Tân. Nhi u cu c h i ñàm ti p theo ñi ñ n th a ư c H Long. Phe b o th không mu n nghe nói ñ n th a ư c v a ñư c ký k t. Bà không tr l i nhưng cũng không c i chính. Lê Văn Ho ch v. thành ph c a ông. toàn di n còn Pháp ch nhân như ng cho Vi t Nam t do dư i s giám sát c a Pháp còn v n n m ch t m t s lĩnh v c. v i c nh quan hùng vĩ và trang nghiêm ñư c t o thành b i nh ng ñ o nh kh c h a trên b u tr i.108 - .

tóm l i là ñòi cho ñư c ñ c l p [9]. Trong m t b c thư vi t cho con gái . Do không ñ phòng trư c nh ng h ng hóc. Ông ñi châu Âu. Nhân danh chính ph M . anh r . ông ñư c m t kho n ti n tươi ñ n m t tri u ñ ng ðông Dương. C u hoàng khác nào m t k ñang ñánh b c trong khi nh ng ngư i ng i ch u rìa và nh ng tay ñ ng ngoài cá cư c v i nhau v cơ may ñư c. M t chuy n ñi v t v gian nan. Nhưng v n ñ ch d ng l i ñó. Gi i pháp B o Long. B o ð i hình như ñã thoát kh i c nh cùng qu n.. Bây gi Hà N i (. là Con Tr i. Nơi ông là m t tòa nhà r t ñ p theo phong cách ki n trúc Anh. Không bao lâu sau ñó bà Nam Phương và các con r i Hongkong sang Pháp. truy n ñơn dán trên tư ng yêu c u B o ð i tr v nư c n m quy n bính. Pháp ñã tr l i) có nh ng bi u ng . Các phe nhóm ñ ng phái “qu c gia” . tôi c m th y r t tho i mái. hay th n dân hình như ai cũng bi t rõ nh ng ch bài cũng như nh ng ñi m y u c a ông. h p v i trình ñ c a h . Lũ tr ôm hôn các anh em h và sau m y gi bay ñã phát hi n ra th gi i hi n ñ i. ***** Anh r bà.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Gòn. ñ c trưng c a bán ñ o.ông ta không ph i là m t vĩ nhân cũng không ph i là m t th ng ng c nhưng n u ñư c bi t rõ tình hình. Th i gian ngày càng thôi thúc. Ông tr l i cu c s ng xa hoa giàu có. Cu c s ng d dãi. Quân Pháp ch chi m ñư c các thành ph .ch B o ð i . thua. d n d n ông ñư c c m tình c a m i ngư i. Khi tôi ph n ng hay t thái ñ .”. v i s tr n l n gi a s c s ng và s h n ñ n.. c u ð i s M t i Pháp ng h gi i pháp B o ð i. nên sau nhi u ngày. L n ñ u tiên chúng nh p vào m t thành ph như th và không th quen ñư c v i chi u cao c a nh ng nhà ch c tr i. ít nh t trong m t th i gian. còn vùng nông thôn mênh mông vùng r ng núi hi m tr v n n m trong tay Vi t Minh. B o ð i ph i b t ñ n ti m nh y Paramount và nh ng sòng b c khác. ð u tiên ông ñ n Anh ñ ch a m t r i v Cannes nơi Nam Phương và các con ñang ñ i ông. Ngày 12 tháng 8 t i Hu . nh ng ngư i ñôl tho i v i tôi không th hi u ñư c. B o ð i có v như t tin. Ch c ch n là nh ng ai không ph i là dân Vi t Nam thì không c m nh n ñư c ñi u ñó mà tôi cũng không th thuy t ph c ñư c h . ông ta v a khuyên Pháp như ng b thêm n a trư c ñòi h i c a B o ð i.109 - . M i ngư i chung quanh t v .”. ngay c Hu . Sau khi bán tài s n riêng Hongkong c ng v i ñ ñ c và ôtô. ngay c tính ñ i di n c a tôi cũng còn ph i bàn cãi. ông ta s có th nh n ñ nh ñúng ñ n. g n b bi n cách Hongkong ñ hai mươi cây s ông có m t ban thư ký riêng giúp vi c. v a kh n kho n yêu c u B o ð i ph i ñương ñ u v i Pháp.. h ch ñưa lý l gi a con ngư i v i nhau. Tuy nhiên nó v n hi n h u. Cu c s ng v ch ng m i g p l i nhau ñư c ñ t lên hàng ñ u. Nó không th ñư c xem như m t lu n c trong m t cu c ñàm phán ngo i giao. ch m d t m i mưu mô.lá thư b S ki m duy t gi l i ông nói v B o ð i: “Cha tin vào ông chú c a con . Ánh ñèn nêông choáng l n. ñư c Tr i giao s m nh tr vì th n dân. tàu th y và ti n b c. Lúc ñ u ch là s tò mò. th tr n. ngang t m v i h . William Bullit. m con bà Nam Phương v Cannes. ñ ch th . M t ñi u ch c ch n là ph i thương lư ng. Nói như th là coi nh m t y u t ch y u. m nh m hơn m i lu n c chông l i tôi. sau sáu năm xa cách. cho h ngh t i Hongkong Hotel ho c Paramount hay Saint-Francis. C nhiên bà và các con ñáp máy bay Anh ñ t i Hongkong g p ch ng.. M t th i gian. v i vô vàn ánh sáng. chi n tranh lan r ng kh p c nư c v i m c ñ ngày càng kh c li t.. Lý L Hà. Li u ông có bi t chơi canh b c cu c ñ i này không hay trái l i ñ cho ngư i Pháp hay Vi t Minh chinh ph c. Trư c ñây m t s ngư i ng h ông thoái v và h p tác v i H Chí Minh cũng là ñ c u vãn v th c a h .. Ph i t m d ng l i Bangkok ch kh c ph c nh ng tr c tr c k thu t c a chi c th y phi cơ. kỳ di u bên c nh cái nghèo nàn c a ðà L t. b n mươi ngàn ngư i t h p trư c c a Ng Môn yêu c u Hoàng ñ B o ð i tr v nư c n m quy n bính. th i ñó ngư i ta hay nói: trong tay tôi ch ng có gì nhi u. T i Hongkong. Trong H i ký Con r ng An Nam ông vi t: “Riêng tôi. Ngư i M gia tăng áp l c. m i ngư i ñ u ph i chuy n sang ñi tàu th y cùng v i hành lý. Vi t Minh ñã rút ñi. ðó l i là lúc c u Hoàng h u Nam Phương quy t ñ nh r i kh i Vi t Nam. M ng ði p và các cô gái tr khác t m lánh m t. cũng không th vi n ra ngay t ñ u. ông ñánh giá quá cao v v th “ông vua cu i cùng tri u Nguy n” c a mình. Ông là con ngư i thông minh có nh n th c nhanh nhưng l i ham thích ăn chơi. Thành Thái hay ai khác không còn ñư c m y ai nh c ñ n. Vi t Minh v n thi hành chính sách vư n không nhà tr ng nh ng vùng h t m rút ñi. ch tôi là ñ i di n chính thông cho m t tri u ñ i. T nay trên ñ t Pháp bà Nam Phương ch có th bi t qua loa tình hình trong nư c nh nh ng lá thư c a bà ch ru t là bà bá tư c Didelot l i Sài Gòn k nh ng chuy n l t v t cho bà. Có l ch có mình tôi nh n th y tính ñ i di n chính thông này. Ông ta hay b m t s ngư i có ñ u óc v l i ph nh ph và ch u nh hư ng c a h . bá tư c Didelot l i ðà L t. Gián ti p và tr c ti p ngư i Pháp ñã giúp ông tr l i cu c s ng sung túc. Ông s ng Stanley Beach nhưng thư ng hay ti p các ñoàn trong nư c ra Causeway Bay. T i Pháp. Ông c u hoàng g p l i v con sau hai năm xa cách. nơi có tòa lâu ñài Thorenc tráng l ñư c dành cho c gia ñình. tôi là ñ ng Thiên t . T tháng 12 năm 1946. trong th i gian ñ u.

nên ph i l p riêng m t h th ng kho xăng d c ñư ng t Cannes ñ n Genève. Có l ông cũng bi t ông ch ng có h u thu n gì ñáng k trong nư c. ông s i bư c bên c nh bà hoàng r t tr ñ p. B o ð i v n cho phép và còn mong mu n ñư c m i ngư i “tâu Hoàng thư ng” ho c “tâu B H ”. dư ng như B o ð i nghe theo l p lu n c a nh ng ngư i thân c n ñang bu quanh ông. M c dù tình hình lúc này nghiêm tr ng. Th i gian thúc bách l m r i. nâng giá lên mãi. Tháng 1 năm 1948. th a ư c m i ch ng thay ñ i ñư c bao nhiêu tình hình ñang di n ra. Tình hình nhanh chóng ch ng t r ng ch có c u hoàng B o ð i m i có th kh ng ñ nh ñư c quy n l c c a mình và ch có ông m i có th ñ i ch i ñư c v i H Chí Minh. m t sĩ quan do Pháp ñào t o. Còn ông Hoàng ñ này c làm cao. Ngư i M càng s t ru t. nhưng c hai bên Pháp và Vi t ph i c cùng s ng chung v i nhau. H Chí Minh nói: “Ông Vĩnh Th y ñã th trung thành v i T . thì ông l i l n khân.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment tâng b c ông. Nhưng l i m t l n n a. Nhưng trong khi ch d i. ông không th lùi ñư c n a. Sau này khi v nư c. Tuy nhiên cu c ñ u tranh c a ông không vô ích. ngh vi n cũ c a thu c ñ a t y chay chính ph Nguy n Văn Xuân. có phong thái r t “Paris”. quân c ng s n c a Mao Tr ch ðông ñang th ng như ch tre. không bán ngoài th trư ng t do. v i ngôi bi t th ñ p ñ Hongkong. L n này ông ch làm công vi c giám sát t xa nh ng hành ñ ng ñ u tiên c a cái chính ph do ông v a d ng nên. m t nư c trung l p truy n th ng. ông tài tr cho nhãn xe này. Tôi ñã d m t b a ñi m tâm r t sang c a ông. ðó là quy ch cu i cùng dành cho Vi t Nam. Báo chí cánh t m t l n n a ñưa ra hình nh v ông như m t k trác táng ích k . Sau này khi hòa bình ñư c l p l i. Nhưng không l p l i n n quân ch . tòa lâu ñài xinh x n Cannes. ð u năm 1949. xài xăng pha octane v i t l cao. Chưa gi i quy t ñư c gì c . t khi tr l i giàu có. Tóc u n. Nhưng là ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. Vi t Minh v n tr v ng các vùng nông thôn. C u hoàng s tr v nư c. ngư i c a B o ð i. Tóm l i là chính ph trung ương c a tư ng Xuân ch ng cai tr gì h t. Và th là ra ñ i m t chính ph tàm t m có quy n l c c nư c dư i quy n c a Th tư ng Nguy n Văn Xuân. Ph i c u kh n van nài. Th tư ng Xuân là m t bên ký k t dù ch là ký t t hi p ư c. càng không ñ s c ch ng l i kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o nhưng ñã ng p sâu trong cu c s ng phù phi m hư ng l c. B o ð i ra v m t con ngư i kỳ c c chưa t ng th y bao gi . Như m t trò phù phép. Báo chí ph n n . tư ng trưng cho quy n l c c a Toàn quy n ðông Dương cũ cho Qu c trư ng Vi t Nam. M i l n thương lư ng l i ñư c thêm m t chút n i r ng quy n t tr cho Vi t Nam ngay c t “ñ c l p” cũng không còn là ñi u c m k n a. Ông ñòi thêm các ñi u b o ñ m m i nh t là thu h i ñư c Nam Kỳ [10] (Nam Kỳ ph i tr vè lãnh th Vi t Nam). ông ñi g p cao y Pháp Genève. Chi c xe có t c ñ nhanh. Văn phòng Qu c trư ng v n ñóng ðà L t vì ngư i Pháp dùng d ng không ch u giao dinh Norodom. tr l i các nhà báo. ph i l y lòng b ng nh ng cái cư i n . Báo chí không ti c l i ca ng i th a thu n ñ t ñư c công nh n Vi t Nam ñ c l p trên gi y tr ng m c ñen. Ph i ký k t. Có l ông ch thèm mu n gì hơn v th hi n nay c a ông. nhân dân s b phi u l a ch n ch ñ chính tr cho mình. không mu n d n thân vào th c ñ a.110 - . g i là “Hoàng tri u cương th ”. các nhà ch c trách ñiên ñ u. im l ng. t o m t s c c vũ m nh m cho kháng chi n Vi t Nam. Ph i tr i th m ñ ñ ông lên máy bay v Sài Gòn. Ông cũng bi t ph i ñi nh ng nư c c cao. công b m t “t m ư c” (modus vivendi) theo cách c a ông. M t l n n a. Bên kia ñ i dương chi n tranh ngày càng d d i. c nh quan hùng vĩ c a v nh H Long ñư c ch n làm ñ a ñi m l ký k t. T i sao ông l i ch n Th y Sĩ. B o ð i s không tr l i làm Vua mà là Qu c trư ng Vi t Nam. nhưng ông B o ð i cũng không b l d p Genève ñ s m thêm nhi u b cánh m i. có s ch ng ki n c a B o ð i. leo lên c p thi u tư ng. Bên Trung Hoa. Nhưng không. mà Genève là m t ñ a ñi m lý tư ng cho các cu c m c c ngo i giao. Ngư i ta nhanh chóng th y rang duy ch có c u hoàng B o ð i là có th kh ng ñ nh quy n l c c a mình và ch có ông m i là l c ñ i tr ng c a H Chí Minh. Cu i cùng T ng th ng C ng hòa Pháp Vincent Auriol và B o ð i ký th a ư c 8 tháng 3 năm 1949. m i l n l i ñánh d u b ng nh ng tuyên b l c quan nhưng không có hi u qu gì. tránh né. Nh ng cu c thương thuy t kéo dài b t t n. ð c phái viên c a t Combat (Chi n ñ u) vi t: Nh ng cu c thương thuy t v i ông Bollaert ch ng ñi ñ n ñâu. L n này ông ch n ñư ng ñ n Cannes trên m t chi c xe hơi ñ c bi t. Còn thái ñ c a chính ph kháng chi n H Chí Minh? Ngày 25 tháng 1 năm 1949. Các dân t c mi n núi ñư c hư ng t tr nhưng ñ t dư i quy n tr c ti p c a B o ð i. ñó là chi c Gordini. T i Nam Kỳ. M i l n tư ng như ông ch c ch n nh n l i. Nhưng l n này. cư i nho n d dành. M t khác quân Pháp không có ý ñ nh gi tr n quy n l c c a mình. Con Tr i B o ð i luôn mu n ñ ng trên m i cu c xung ñ t ñ ng phái. giúp ông có ñư c có m t kho ng cách v i nh ng ngư i ñ i tho i. nhưng trong lúc chi n tranh ñang ti p di n ác li t mà l i ñi ñàm phán ñ ch m d t chi n cu c thì ñâu ph i là m t vi c t m thư ng. t o v n chính tr hào nhoáng bên ngoài cho ông trư c h t vì quy n l i c a chính h . mà không quy t ñ nh vào cu c. B ng m i giá ph i d ng lên m t chính ph ñ chiêu h i t t c nh ng ph n t “qu c gia” ch ng c ng s n. trong khi ch ñ i tình hình ñư c c i thi n. b nhi m các th hi n cai tr ba “kỳ”. B o ð i còn mu n ngư i Pháp ph i van nài hơn n a. tay ñút vào túi chi c áo choàng màu nâu nh t.

ðông Dương. t i căn c kháng chi n c a Liên Khu III. [1] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp . t p 5. [12] [13] H Chí Minh toàn t p. Hai tháng sau.285. H Chí Minh tuyên b d t khoát: “Chúng tôi không c n gì ñ n b n bù nhìn. Le Dragon dAnnam (Con R ng Annam) Nhà xu t b n Plon. ðó là s th t. N u ông y cam tâm buôn dân. [4] B o ð i. [9] CAOM. bình lu n v b n ký k t 8 tháng 3 gi a B o ð i và Pháp. 2/4/1947... tr. Vĩnh Th y tr v v i 10. [3] Paris Presse. 1995. h i dân và làm tay sai cho Pháp. Paris. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i .. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. t p 15. t p 5. tr. tr l i nhà báo M A. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. v i nhân dân và Chính ph . [7] H Chí Minh toàn t p. h u ng n sông H ng.” [13]. Ch trương x công khai t i bán nư c c a B o ð i ph n ánh thái ñ c a chính ph kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o th hi n qua m t lo t các bài báo và tuyên b chính th c c a H Chí Minh lên án B o ð i bán nư c. [6] H Chí Minh toàn t p. 694. [8] CAOM.. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. Cũng vào th i gian này. Vĩnh Th y làm tay sai cho th c dân là m t tên ph n qu c. 1995.Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) .1988. [5] Philippe Franchini: Les Guerres d’Indochine (Các cu c chi n tranh ðông Dương).V Á . “B n ký k t 8 tháng 3 ñ i v i nhân dân Vi t Nam ch là t gi y l n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Qu c. Steele. Vĩnh Th y cam tâm bán nư c. . Ngày 2 tháng 2 năm 1949.H sơ 376. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. [14] H Chí Minh toàn t p..T p C v n chính tr s 2. t p 5. SPCE (Service Presse Corps Expéditionnaire . Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i .111 - . SPCE 376. ð u tháng 10 năm 1949.. t p 5. tr l i phóng viên hãng thông t n Anh Reuter h i v ông Vĩnh Th y có còn ñư c coi là c v n t i cao trong chính ph n a không. H Chí Minh kh ng ñ nh: “Ông ta ñã t cách ch c y r i” [12]. ch ng l i kháng chi n. trang 310. bán nư c thì ông y s b t i ph n qu c như nh ng k ph n qu c khác” [11]. H Chí Minh tuyên b .000 vi n binh Pháp ñ gi t h i thêm ñ ng bào Vi t Nam. Chính ph Vi t Nam s th ng tay tr ng tr nh ng tên Vi t gian ñ u s ñã bán nư c buôn dân. [10] Ông ñòi h p H i ñ ng qu n h t Nam Kỳ bi u quy t ñòi tr v v i Vi t Nam. Nhà nư c .. trang 220. báo New Herald Tribune. Th th ng nh t và ñ c l p gi hi u y ch ng l a b p ñư c ai. 581. 1995. 562. Nhà xu t b n Pygmalion.. [2] CAOM. t p 5... m t phiên tòa ñ c bi t c a Tòa án quân s ñã tuyên án t hình v ng m t Vĩnh Th y v t i ph n qu c. 1995. sau ñó Ngh vi n Pháp s h p pháp hóa yêu c u ñó [11]. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. Ch có bù nhìn và ph n qu c m i ng h B o ð i” [14].S M t thám.

gi i văn chương. nh ng chi c du thuy n yatch m nh mai. d dang. ñó ch là cơ s t n cư th i chi n c a trư ng chính Verneuil-sur-Avre. Gi ng như ðà L t. Cũng may là nhà trư ng có ñ u óc thoáng. vì di chuy n.. Nên chăng ch g i là Nguy n? Vi t Nam các vua thu c tri u ñ i cu i cùng cũng như có nhi u ngư i dân thu c dòng h Nguy n. B o Long ñã sang tu i mư i ba. B o Long c m th y cô ñ c. quý phái. h t ðà L t l i Hongkong. không quen t m nư c l nh. và năm ti p theo. nhi u chocolatte hơn. B o Long c g ng khép mình vào k lu t h c ñư ng. B o Long theo m t ngư i c u. êm và thanh bình. ñó. quanh các ñ nh núi ñ i vùng tây-nam nư c Pháp ñ u ng p bóng thông reo. Ngư i ta gi i thích lý do nh ng bi t ñãi y: B o Long là ngư i t x nhi t ñ i ñ n.112 - . ð u tháng 1 năm 1948. C nh trí ñây g n như vùng Alpes. không quen khí h u khá kh c nghi t c a vùng núi Pyrénées. k lu t r t nghiêm kh c. hơi bu n. còn ñây m t tòa bi t th nguy nga không kém. gia ñình nào cũng có th bi t trư c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 25 Phaàn III – Trôû veà Daniel Grandcleùment T lâu ñài Thorenc nhìn ra c nh quan tr i r ng dư i m t B o Long gi ng như Nha Trang. Nh nhà. m t th ng c nh trên b bi n mi n Trung nư c Vi t. ñư c g i kín ñáo hơn là “lâu ñài Thorenc”. Kh u ph n b a t i cũng ñư c ưu tiên: ñư c chia nhi u th c ăn hơn. Bây gi c u bé ch còn ch ngày t u trư ng. em c a Nam Phương. nh ng canô máy. trong tình th ñ y bi n ñ ng quê nhà vi c h c t p c a m y anh em B o Long cũng b ñ o l n. trên ñ nh ñ i chìa ra bi n s ng s ng m t dinh cơ ñ s mang tên “bi t ñi n B o ð i”. Cu i cùng ông . xuyên qua mi n nam nư c Pháp còn ñ y d u tích chi n tranh ñ ñ n Pau nh p h c. nơm n p lo s trong ti ng rít c a ñ n trái phá vút mái nhà. Cu i cùng. Bà Nam Phương r t hi u tính n t bư ng b nh khó b o c a con trai ñ u lòng nên bà hy v ng h c trư ng này con bà s tr nên thu n th c hơn. r i tòa bi t th Cannes. Các b n thân trong l p k l i r ng tâm trí B o Long luôn b ám nh xót xa m i khi nh l i nh ng c nh hoàng cung Hu ngùn ng t cháy r i trong khói l a bom ñ n. sáng d . nghĩa là cho phép h c sinh phát huy tính ch ñ ng t qu n trong cu c s ng t p th ký túc xá dành cho con cái gia ñình giàu có t i mi n tây-nam nư c Pháp. ðư c cái c u ta thông minh. hay nh ng ñêm ng dư i t ng h m nhà băng ðông Dương.sau này B o Long cũng theo ban này . Lùi d n vào dĩ vãng : nh ng k ni m không m y êm ñ m v nh ng ngày lánh n n s ng trong trư ng dòng chúa C u th Hu cùng nh ng l hành xác c a các th y tu. có v trí tương t như trên b bi n Nha Trang. c ng ra vào tòa bi t th uy nghi. c t ng như ti ng Hy L p c . Chi n tranh k t thúc ñư c b n năm r i nhưng s con em các gia ñình l i v n ñông nên trư ng v n t n t i. nhưng trong ban tri t h c . r i rác nh ng cánh bu m tr ng. e không h p v i khung c nh h c ñư ng dư i ch ñ c ng hòa ñã g n hai trăm năm tu i Pháp trong khi v danh nghĩa ch ñ quân ch nhà Nguy n Vi t Nam cũng ñã cáo chung ñư c g n b n năm r i. ngày tr l i trư ng h c không ph i là m t s ki n b t ng . Gi ng ph n ñông các thanh niên h c sinh th i ñó thư ng hay ưu th i m n th như m t căn b nh th i ñ i. Hai năm h c Hu hoàn toàn theo chương trình giáo d c Vi t Nam lúc ñ u là c a chính ph Tr n Tr ng Kim. Nhưng l a ch n trư ng nào cho thích h p không ph i là chuy n ñơn gi n.. song tư c v Hoàng t k nghi p cũng cho c u ñư c hư ng m t s ñ c quy n: M i bu i sáng c u ta ñư c t m nư c nóng trong khi các b n cùng l p ph i t m nư c l nh. Phương pháp gi ng d y và giáo d c c a nhà trư ng r t ñư c tín nhi m ñ n m c sau này có nhi u gia ñình quy n quý Vi t Nam g i con ñ n theo h c. Khác chăng là n i b t trên màu xanh lam c a v nh Cannes. Th i gian ñ u các th y cô giáo và b n h c lúng túng không bi t xưng hô th nào cho ph i v i tư c v cao quý c a B o Long? Không l m i l n l i xưng hô Hoàng t B o Long. m t cách tr nh tr ng. C u ta còn ñem chia b t cho các b n. áp d ng nh ng phương pháp gi ng d y hi n ñ i. B o Long luôn luôn có c m giác phi n mu n trong lòng. c n ñư c ăn nhi u c a ng t hơn. ch c ch n v i ñôi sư t ñá trang trí trên c t tr hai bên. B o Long hòa nh p ñư c ngay v i các b n tuy cùng l p nhưng nh tu i hơn mình. ði m n i b t cu i cùng c a nhà trư ng là m c dù trư ng này không thu c giáo h i qu n lý. theo h th ng giáo d c Anh. ñư c Nhà th Công giáo b o tr . nh các em ñang s ng Cannes v i m . sau ñó là dư i ch ñ dân ch c ng hoà. ñư c c u bé chăm chú theo dõi. m c d u t i Masslacq. nhanh chóng hòa nh p v i t p th . T i sao l i h c trư ng Roches? ðây là m t trư ng ñ ng ñ n. vì ba năm qua. Trên ñ t nư c thanh bình như nư c Pháp năm 1948. An ninh Cannes ñư c b o ñ m. ngôn ng . Ngư c l i v toán và các khoa h c t nhiên thì k t qu bình thư ng. b h n sách v vì chi n s . Nam Phương quy t ñ nh cho con vào h c trư ng Roches. tuy nhiên nhi u l n ñ ng hàng ñ u trong b ng t ng x p h ng.có sáu h c sinh thì b n ngư i khi ra trư ng tr thành tu sĩ. g n Pau.

. làm cho c u ta b c mình. . Tin m t báo t m t b c ñi n tín n c danh cho c nh sát bi t có m t nhóm ngư i Vi t c c ñoan âm mưu b t cóc con trai c a c u Hoàng ñ B o ð i. Philippe có ngu n g c Hy L p “hyppos”. t như thư ng th y trong b n h c v i nhau trong trư ng. Su t ngày ñêm. Th tr n nh bé Masslacq sôi s c không khí c nh gi i. ăn thông v i bu ng bên c nh lúc nào cũng có m t viên c nh binh. x y ra m t s ki n khi n tên tu i B o Long ñư c nêu lên trang ñ u các báo. B o Long v n là con ngư i có tính l nh lùng. không r i m t bư c. c u. T Aurore (R ng ñông) ra ngày 4 tháng 3 năm 1950 vi t: “. ðư c h i ý ki n. súng ti u liên trong tay.113 - . Không sao. ðây cũng là ñ c thù c a nhà trư ng.. qua ñêm ñó. Philippe ñ ñ t cho c u ta. trong lúc có ti ng ñ ng cơ c a m t chi c xe ñ n g n. Ch có ngư i c ng s n là không tin có âm mưu b t cóc. l ng l . duy ch băn khoăn m t n i là cái tên Philippe có v công giáo quá. B o ð i nói ñ n gi thuy t ph bi n nh t. B o Long theo ñơn v b o v ñ n m t ñ a ñi m bí m t. cu i cùng c hai ñ u ñ ng ý. anh không ra kh i phòng. có nghĩa là ng a.. B o Long ch có ba ngư i th t s g i là thân thi t [1]. Sinh ho t l p có trư ng l p ñi u khi n. Tan h c. cu c s ng ñây ít sôi ñ ng hơn. Th i kỳ h c trư ng Roches là bư c ñ u c a m t th i thơ u “bình thư ng” v i các b n h c. tr m t giai ño n ng n ñư c m i ngư i kính n khi cha anh. Tên ch ñi m nói rõ ngày gi s ti n hành v b t cóc. tóc ch i mư t. H ñã ñánh tín hi u trong ñêm. s ng Hà N i. Cu c b t cóc s gây áp l c bu c c u hoàng ph i rút lui kh i sân kh u chính tr . c p m t thông minh. M t thi u niên m i 14 tu i nhưng ch ng ch c. ông Vĩnh Th y. B o Long v h i l i m . Tóm l i.. M t chi c xe có ôtô c nh sát h t ng ñưa B o Long ñi kh i Masslacq m t cách tuy t m t.B o Long ñư c lòng b n bè nên t l p ñ nh b c trung h c anh ñư c ch ñ nh làm trư ng l p. Chúng ñ n t Cannes trên m t chi c xe ôtô có bi n ñăng ký ñã b c nh sát phát hi n. không ưa l i xưng hô mày. Ph n x c a bà Nam Phương l n này ch ng khác gì th i Hu dư i bom ñ n m y năm trư c. quá yên tĩnh là khác. v m t mưu toan có s dính líu c a ñ ng C ng s n Pháp. Nh ng ph n t thân Vi t Minh âm mưu b t cóc Hoàng thái t ñ làm con tin.H . Anh thích th thao. B o Long r t lơ mơ v ñ i s ng tôn giáo.. ít k t giao v i b n bè. V y mà. Báo nào cũng nói ñ n ñ c ñi m r t rè. tham d các trò chơi trên sân trư ng hay trên sân v n ñ ng và cũng như chúng b n anh b t ñ u có cu c s ng ít nhi u thoát kh i nh ng mưu toan chính tr t i tăm ho c liên quan ñ n cu c s ng cung c m.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment hi u trư ng ch n tên. nh c a B o Long trương kh p nơi. M t ý nghĩ hơi kỳ qu c nhưng không có gì ác ý. bi t chơi nhi u môn. M t l n n a. Anh ñư c ñưa ñ n ch ng vi n dòng Benoit Madiran thu c Pyrénées. Ngày 4 tháng 3 năm 1950. m t âm mưu b t cóc. Ông già k r ng ñã th y hai ngư i. T t c các t báo Pháp ñ u ñưa tin gi t gân: thái t B o Long b ñe d a b t cóc. hôm sau l i ñư c h t ng ñ n trư ng. Các c nh binh thay phiên nhau bám sát B o Long. ngư i kia c m ñèn tín hi u màu xanh. B o Long v n mê cư i ng a. tao. Hai ngày sau có m t nhân ch ng nói: m t nông dân có tu i xác nh n có nh ng hi n tư ng b t thư ng xung quanh trư ng h c.. m c qu n soóc ng n. Nhưng không kh p v i th i ñi m và khác v i lo i xe mà c nh sát ñã tiên ñoán. thư ng là cô ñơn. ñư c g i là “ñ i trư ng” . M t s t báo còn nói B o Long sùng ñ o. M y ngày sau báo chí l i thay ñ i gi ng ñi u. Báo chí ra s c khai thác tin gi t gân này.t Le Soir (Bu i chi u) . v i tư cách c v n t i cao trong chính ph . dù không x y ra hay ch là b a ñ t. B o Long bu c ph i m t mình như ñi tr n. l i ném anh tr v v i nh ng quy ch kỳ qu c c a con trai n i nghi p m t v Hoàng ñ có tương lai không ch c ch n. M t c nh binh luôn luôn ñi theo ñ b o v . Ph n l n các bu i chi u ñ u dành cho ho t ñ ng th thao. Sau này ông k l i: tham d các nghi l tôn giáo cũng t a như ñi xem hát. ñã x y ra chuy n gì ñó. C nh binh s c s o kh p nơi k c nh ng b i r m ñ tìm d u v t k tình nghi. c ñeo cà v t. M t ñ i c nh binh trang b ti u liên ñư c c ñ n trư ng Roches túc tr c. M t căn bu ng kín ñáo chung quanh trang trí toàn màu ñ c a chính ð c giám m c như ng cho anh. ðư c con trai h i ý ki n. T Le Soir còn ñi u tra và kh ng ñ nh S c nh sát Cannes ch ng bi t gì v chuy n này. l c lư ng ñang tích c c ng h “Vi t Minh” ch ng l i cu c chi n tranh tái chi m ðông Dương. Các báo khác v n ti p t c lu n ñi u c a h . dĩ nhiên là không có chi n tranh. hàng ngày tham d cu c h p v i các ông b trư ng trong chính ph ho c tháp tùng C H trong các bu i ti p tân. tr m tĩnh. Ch ng có ai ch ñi m cũng không có s ñe d a th t s nào.”. L n này không kỳ c c b ng trư ng dòng chúa C u th Hu năm nào. R t ít ngư i bi t nơi c a anh. ch không ch ñích danh t ch c nào ch mưu nhưng ai cũng bi t trên chính trư ng Pháp th i ñó ch có th là “c ng s n”. l i ph i s ng v i các th y tu. B o Long ñã tr i qua m t th i niên thi u ñ y bi n ñ ng. Còn ngày nay. Nhưng không ai nghi ng s th t v m t âm mưu b t cóc. Con trai bà không tìm ñâu ñư c s an toàn b ng gi a nh ng nhà tu hành. S vi c không có nhưng cũng có nh ng h u qu n ng n v sau.kh ng ñ nh: t t c ch là mưu toan ñánh l c hư ng chú ý c a qu n chúng lao ñ ng ñang ñ u tranh ñòi c i thi n ñ i s ng xã h i. vùng Pyrénées-H . khi k l i chuy n cũ B o Long v n cho r ng ñây ñơn gi n ch là m t v vi c dân s thông thư ng c a b n lưu manh nh m ñòi m t món ti n chu c. m t ngư i c m chi c ñèn tín hi u màu ñ . M t t báo c ng s n . Th là m i ngư i Pháp ñ u bi t Hoàng t k nghi p c a Tri u ñình An Nam ñang t n n chi n tranh Pháp.

neo Monte-Carlo. l p vào kh u súng ti u liên c a ngư i c nh binh. thì chi c xe c nh sát bám theo. ít gi i trí. May là không thi t h i l n. chính m tôi mu n tránh cho tôi kh i b nuông chi u quá. Ông ng luôn phòng li n k . có ôtô sang tr ng. cách bi t v i th gi i bên ngoài. Chi c xe ñang n m c a b n to l n. m t chàng thanh niên m i ñi tu lén ñưa anh ñ c m y t p thơ tình c a Claudel. Anh ñ y hai tháng. Nh có xe. dành cho con trai Hoàng ñ An Nam do nư c c ng hòa Pháp b o tr . chưa qua m t l p h c lái. Th là xong. th y các tu sĩ tr ñang chơi bóng pơ-l t r t mu n ch y ra nh p b n cũng không ñư c. Ng i trong bu ng nhìn ra. M i l n c m tay lái chi c xe t c ñ cao. ðó là thanh tra T ng nha tình báo Chabrier. ch có sách. M t chi c xe ki u Anh. trên quãng ñư ng g n Aix-en-Provence. thông v i phòng ng c a B o Long. chàng trai m i l n này mu n mơ tư ng nh ng chuy n di m tình cũng khó tr thành hi n th c. ðám c nh sát hò hét h t hơi ñ ch y theo nhi u khi ph i mư n chi c xe 203 c a cha anh m i ñu i k p. Qu th t là li u? Sau hai tháng. n i ti ng thanh l ch v i công su t ñ ng cơ mang nhãn hi u Jaguar XK 120. ng i ngay sau tay lái quá r ng v i kh ngư i. Khi anh ñang lúi húi ch a xe ñ ñi ti p. dư i thuy n y-át. Anh n máy cho xe ch y. tuy không x y ra. m i kỳ ngh anh ñi v ñ u ñ n t Normandie v Cannes. t t nhiên ch là nh ng sách sùng ñ o. Sau này tôi m i hi u. ñ tú tài tri t h c. xe ñã ñâm vào sư n m t chi c xe ñi ngư c chi u. B o Long s ng như cô ñ c. có gia nhân ñ y t . Chi c XK 120 ñư c ñưa ngay ñ n. ñó m t thanh tra c nh sát ñã chu n b s n ch anh ñ n là trao anh gi y phép ñ c cách. Như m i l n anh b xa xe c nh sát h t ng ñ n vài ti ng ñ ng h . nhưng tu ng như không ham vui chơi ñàn ñúm. Anh ñ c sách. Anh tr nên ý t . c nh sát v n giám sát ch t ch hành tr ng c a B o Long. ðây là sách h u như b c m trong tu vi n. ðó là m t chi c xe ñ p và dài. Không may là viên sĩ quan h u c n ñư c giao nhi m v ñi mua xe l i nh m. anh ph i c ki m ch ñ xe ñi v i v n t c trung bình. Kh i c n th tay lái và nh ng câu h i khác.. mi n b c nư c Pháp. Sau v âm mưu b t cóc. anh lái m t chi c xe nh hơn là v a. oai v . ðúng là mác Jaguar nhưng là Mark VII. có máy bay riêng. h u như không liên h gì v i ngư i xunh quanh. thi u th n m i th . Sau này B o Long k l i: “Tôi ph i s ng ngăn cách v i th gi i xung quanh. cho m van xin ñư c tr v cu c s ng bình thư ng như m i ngư i nhưng không ai tr l i. M i khi B o Long ra . Tính tình anh tr nên quá ñi m tĩnh. D u v y. Dù sao. anh m c a xe. luôn luôn có thanh tra c nh sát bên c nh. nhưng v n luôn luôn có c nh binh ñi kèm. Th là h ph i lái xe 100 km quay tr l i m i g p B o Long ñang rong ru i trên ñư ng v như không có chuy n gì quan tr ng x y ra.. m c dù Cannes là c m t th gi i ăn chơi. Anh ñã bi t lái ñâu. da và g ñánh vecni vô ích. anh ñư c ñưa v Masslacq. anh cũng ñư c b t ng m t chi c ôtô làm quà sinh nh t tuy còn thi u n a năm n a m i ñ n tu i c m tay lái. Ngư i thanh tra c nh sát cho anh lên xe công v ch y ñ n ñ u c ng và ch ñ t ra m t câu h i duy nh t: “Khi hai chi c xe ch y cùng chi u trên ñư ng. có c nh binh b o v . T i sao l i 120? Vì ñó là chi c xe ñ u tiên c a xê-ri có th vư t quá v n t c t i ña m t trăm hai mươi d m/gi (t c hai trăm cây s /gi ). N ng ba t n. Anh ph i c ch u ñ ng nh ng bi n pháp che ch thái quá c a cha m t bé. chán ng t. tìm v trư ng cũ. Anh vi t hàng ch c lá thư cho b . khi c nh sát ñ n Cannes trư c thì ñư c nhân viên c a lâu ñài Thorenc cho bi t thái t v n chưa v ñ n nơi. May là không nghiêm tr ng cho c hai bên. các b n h c ng c nhiên th y hôm nào cũng có m t ngư i l n tu i có m t trong l p nhưng cũng quen d n. Trong hai năm anh gây ra mư i hai v tai n n. M t hôm. B o Long t c gi n ñòi ph i mang ñ i ngay. nhưng Normandie. dè d t. m t l i s ng ñã gây cho bà nhi u ñau kh ”. Trên chi c thuy n y-át cha anh m i mua. anh ít giao thi p v i ph n . B o Long ñã có gi y phép lái xe làm s n. V a ra kh i c ng. l nh lùng. Không b n bè. Ban ñ u. th i gian câu lưu k t thúc. ăn chơi c ab . L m lúc v Cannes.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment luôn tư th s n sàng.114 - . Gia ñình chưa có nhà Paris. ñ n m t giao ñi m thì chi c xe nào ñư c ưu tiên?” B o Long tr l i luôn: “chi c ñi bên ph i!”. anh v n ph i qua m t cu c sát h ch. Thư ng ch có m t nhân viên ñư c phân công luôn luôn kèm sát thái t ñ b o v . cũng v n là cơ s c a trư ng Roches. Hàng ngày ông theo B o Long ñ n trư ng. trên xe có hai ngư i c vun vút ch y mi t v phía trư c nên không nh n ra chi c xe Jaguar ñang h ng máy n m bên l ñư ng. ðó là ư c mơ c a B o Long. Mư i b y tu i. M t hôm. ñư c c nh sát trao t n tay. k lu t kh t khe. kiên nh n. ch trông vào th c hành. xe b h ng khi vư t qua m t ch ngo t. Cu c s ng ñ y bi n ñ ng như th nhưng k t qu h c t p v n xu t s c. V l i. Vì th . N u không k s có m t c a ngư i b o v này. và quá nghiêm trang so v i tu i. Trái ngư c h n v i cha. quá l ng l . tránh cu c s ng phóng ñãng như cha tôi. chi m m t ch ng i cu i l p nhưng không ph i ñ nghe gi ng bài mà ch chăm chăm theo dõi nh t c nh t ñ ng c a thái t . anh b c b i vì không th tham gia vào cu c s ng vui v . Hàng ngày anh chơi c “ñam” (c vua) ho c ngh ch ng m t p tháo ra. sang tr ng nhưng ch ng ph i là xe th thao. Tóm l i tôi không bi u sao ngư i ta l i b t tôi s ng trong ký túc xá trư ng trung h c Roches. có th nhanh chóng can thi p khi có chuy n.

Trong ngày ngh cu i tu n. B o Long. kín ñáo nhưng xem ra l i r t thích thú v i cu c s ng Cannes. trong lúc ph n l n các b n h c cu i tu n v gia ñình. ñám ñông xì xào khi ñoàn xe ñi qua. Còn các giáo sư ch c m ñ u gi ng cũng ch ng ai bu n bi t ñ n danh tính c a chàng thanh niên châu Á hay v ng m t trong các bu i th c hành. V n ham săn b n. Làm công tác b o v như ông thì làm gì có ngh hè. Xe ñi r i có ngư i còn ngoái c l i ñ xem Hoàng t . Anh cũng ham thích bơi thuy n và lái ôtô th thao như cha. ngư i ta th y gia ñình Chabrier ng i bên c nh thái t ñi thăm các khu r ng trong vùng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ngoài. chi m m t ch ng i bên c nh. Anh g n gũi và t thái ñ thân tình v i h . C u hoàng m t mình t lái xe ñ n. Chabrier luôn luôn ñi bên c nh. thì l p t c ñã có c nh sát ñ a phương thay th . mà không ph i là nh ng chi c Rolls sang tr ng c a gi i thư ng lưu ăn chơi. coi thư ng môn lu t h c. bóng r hay bóng chuy n. Công chúa nào mà tùy tùng ñông th . m t ngư i kiêm lái xe ñư c phân công l i bên ngoài trông xe còn ngư i kia theo chân B o Long vào gi ng ñư ng. v kinh t mà ch c là ch ng hi u gì h t. Tuy nhiên. B o Long v ngh v i gia ñình Cannes. B o Long h c vư t c p. mi n b c Pháp. bao gi cũng ñi hai xe ôtô. c xe c nh sát ñi h t ng l n xe c a cha con c u hoàng ñ u ch y v i t c ñ cao. C B o Long cũng v y. khi g p nhau. Có hôm anh b chi c xe Alfa hay chi c xe khác c a mình ñ leo lên chi c Citroen c l d n ñ ng bánh trư c c a c nh sát cùng v căn nhà r ng sáu trăm mét vuông mà bà Nam Phương v a m i t u Neuilly. b nh bao. m c dù m i làm quen cũng ñã lư t r t c . Anh v n ñam mê ôtô như trư c. L n này anh lái chi c Alfa Romeo hay chi c Siatia. các nhân viên T ng nha tình báo ch ng m y ch c cũng tr thành nh ng tay lái xe ñua c khôi. tính tình v n tr m l ng. lu t chơi ch t ch như bóng ñá. Các bu i t i. cũng gi b chăm chú nghe các bài gi ng v l ch s . nay ph i theo B o Long lên Normandie. nhưng h u như ch ng m y may nh hư ng ñ n cu c s ng vô cùng xa hoa c a gia ñình c u hoàng. trong lúc hàng ngàn thanh niên tr c tu i anh ñang tham d cu c chi n. Nh t là nh ng lúc có m t cha anh. Nh ng ngày s ng La Riviera vui thú như ng v y! Trên chi n trư ng ðông Dương xa xôi. Nhưng khi anh v ngh v i gia ñình Paris. ñôi khi ph i mư n chi c Talbot trong s các xe c a c u hoàng ñ làm nhi m v h t ng. B o ð i cũng hay lái m t chi c Ferrari vun vút ñi trư c. ch ng khác nào m t cu c ñua ôtô. hàng ngàn ngư i m i bên tham chi n theo nhau b m ng. xe c a anh và xe c a c nh sát. Chabrier cũng ph i theo v . M t l n B o ð i ñ n thăm con t i ký túc xá vào ñúng gi a quý. ð i này thư ng dùng m t chi c ôtô t c ñ cao. ngư i ta th y ông ghì ch t tay lái chi c xe 203 bám theo xe c a B o Long.. m i l n B o Long ra ngoài hay ñi xem phim ngoài r p cũng v n có m t c nh sát kín ñáo theo anh vào phòng chi u ng i cách xa vài mét. B o Long tính t ng ngày ph i tr l i trư ng h c. Nhưng cũng là nh ng môn th thao cá nhân ch không ph i chơi theo ñ i hình có ñ u pháp h p ñ ng. Th r i ñ t nhiên ngư i ta th y chàng Hoàng t mu n t b cu c s ng ñư c chi u chu ng quá m c. xe c nh sát lao theo. Thanh tra Chabner ñã t ng làm ph n s theo B o Long mi n nam. vào ngày ch nh t. Anh thư ng lái xe ñi xuyên ngang Paris luôn luôn có chi c xe c nh sát h t ng. Hình như anh c m th y b t r t trong lòng khi th y mình v ng m t trong ñ i quân qu c gia m i thành l p theo hi p ñ nh mà cha anh m i ký k t v i t ng th ng Pháp Auriol. k c các thanh tra T ng nha tình báo chăm chú b o v mình ñ xin ñ ng vào hàng ngũ chi n ñ u. M i khi B o Long ra b bi n ñ i gió. dù trên máy bay hay xe l a. còn B o Long ng i m t mình trong tòa nhà r ng l n ch b ñ n. Trong năm năm qua.115 - . cu c xung ñ t ñ m máu di n ra hàng ngày. m i ngư i ñã nh n ra. ð tú tài xong. Nh ng chuy n ñi theo như v y quá bình thư ng ñ n m c trong gia ñình ch ng ai bu n ñ ý ñ n nh ng hình bóng quen thu c và cũng ch ng ai nh ñ n tên tu i tính tình c a các chàng c nh sát m n cán ñó. Anh cho cha anh bi t ý ñ nh t b vai trò k v ngôi báu mà ngư i ta . nhi u l n ông Chabrier r c B o Long cùng ñi săn v i ñám b n bè m i làm quen ñư c t khi ñ n ñây làm nhi m v . B o Long ghi tên h c d thính c hai trư ng m t lúc: trư ng Hành chính và trư ng Lu t. Chàng thanh niên B o Long ưa chu ng th thao còn khám phá nh ng ni m vui m i như chơi lư t ván. b qua năm ñ tam.. Trong chi c xe 203 c a B o ð i. B o Long nghe ch ng thông c m v i nh ng ngư i ñi theo anh làm nhi m v b o v . Lúc nào cũng có hai c nh sát h v . ông thư ng tranh th ñưa gia ñình lên ch làm ph n s . Cannes hay Valberg. su t t khi h c l p ñ ngũ ñ n khi h c h t ñ nh t trung h c r i ñ tú tài tri t h c. Ông c u hoàng bao gi cũng ñư ng b . có nhi u xe ôtô sang tr ng. hai cha con không ai nh c ñ n chuy n tương lai. cũng không có ngh hè. Như th là m t năm b n l n. T xa. chu n b ñ ngh m i th ñ leo núi hay câu cá dư i chân các thác nư c Pyrénées. Sau ñó l i có m t ñ i b o v khác ñ n thay th cho ñ n khi h c h t b c trung h c. ðó là m t chi c Ferrari hay Bentley gi n d . tháng ngh hè. Nh ng hôm B o Long lái xe ñi chơi xa. vùng núi Pyrénées. Chàng thanh niên không bi t r ng trong lúc ñang ñi chơi cùng v i b các vùng thôn dã như th thì tên tu i anh càng ñư c các báo nói ñ n như ñ chu n b thay th vua cha n m quy n bính. Tháng 8. còn thêm ch h u phòng tr tu i và bà qu n gia. Cũng không m t ai chú ý ñ n s có m t c a ngư i c nh sát m c thư ng ph c lúc nào cũng l ng nh ng bám theo anh. m t chi c ôtô mui tr n hai ch ng i l p ñ ng cơ Fiat. Nh ng con ñư ng t Cannes ñi ngư c lên tuy nh h p nhưng ít xe qua l i.

theo h c trư ng võ b ðà L t m i thành l p ñ tr thành sĩ quan quân ñ i qu c gia tr tu i. . Th y B o Long tha thi t theo ñu i binh nghi p hơn là làm chính tr .. h a sĩ trang trí Bangkok. ch c h n ông không mu n con trai ông làm v t hy sinh. có ti ng hơn. B t ng trư c ý ñ nh c a con trai. ch t Algérie. ông chi u ý con nhưng cho con vào h c trư ng võ b Saint-Cyr.. Phoenix và Kim d’Estainville.116 - . an toàn hơn. [1] Francois du Haut de Bérenc.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment giao cho anh t khi chào ñ i và mu n tr v nư c. Trong thâm tâm ông ch ng tin gì trư ng võ b ðà L t. không tr l i Vi t Nam. Ngoài ra ông thư ng nói: “Làm gì có gi i pháp B o ð i mà ch có m t gi i pháp c a ngư i Pháp mà thôi!” Trong lòng b c b i nhưng B o Long tuân l nh cha. c u hoàng B o ð i ban ñ u ch i t . ch ng tin gì cu c chi n tranh ông ñang theo ñu i và cũng ch ng tin gì gi i pháp mang tên ông. T t nghi p xong trư ng này chưa ch c B o Long ñã ph i ra tr n ðông Dương. và.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 26

Daniel Grandcleùment

Sau hi p ñ nh ký v i Auriol, B o ð i chu n b r i Cannes ñ tr v nư c. L i m t l n n a, Vi t Nam chu n b ñón c u hoàng B o ð i h i loan. Gi ng như năm 1932, ngư i Pháp ph i nghĩ cách làm sao cho l n tr v này th t r m r có ñông ñ o dân chúng ñón ti p v i ñ c qu t kèn tr ng... Có khác tình hình năm 1932 là l n này ñ i th c a ông m nh m hơn nhi u. ðó là cu c kháng chi n c a c m t dân t c ñi theo ng n c c u nư c c a Vi t Minh. T i Sài Gòn, khi m t tr i lên cao quang canh ñư ng Catinat m i th c gi c b t ñ u cu c s ng nh n nh p thư ng l . Các sân thư ng còn v ng khách. Ph n l n gh ng i ñêm trư c còn ng n ngang trên m t ñư ng, gi này còn ch t ñ ng trong các ti m cà phê có nhi u l p rào thép bao quanh. Xa xa, trên sân thư ng khách s n Continental, m y anh nhà báo ñang dùng b a ñi m tâm. Còn ñây ngay trên ñư ng nh a, ñám ăn mày ñang mơ màng ng gà ng g t. Tho t ñ u m t t truy n ñơn t trên cao rơi xu ng bên c nh m t ngư i ăn mày. R i nhi u t khác bay là là rơi xu ng ban công các nhà hai bên ñư ng ph . Nhi u t khác màu xám như nh ng con chim hay lá cây lư t nh rơi xu ng các góc ph trung tâm. Nh ng ngư i ñi ñư ng nh t lên, b t ñ u ñ c, và v t v i ñi như không mu n ñ c h t. Cách tán phát truy n ñơn c a Vi t Minh khá tài tình. Truy n ñơn ñư c nhúng ư t r i ñ t trên nóc nhà hay mui xe ôtô vào ban ñêm. Sáng ra, chúng ñư c nh ng tia n ng ban mai s y khô t ng t m t, gió th i bay kh p nơi theo t ng ñ t. R i rác trong ngày, kh p th ph c a Nam B ngư i ta nh n ñư c l i lên án sau ñây c a kháng chi n: “H i r ng: ai ñã long tr ng th trư c dân chúng: “Thà làm công dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm vua m t nư c nô l ”. - ðó chính là B o ð i! Ai ñã nh n nhi m v làm c v n t i cao cho chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hòa r i trôn ra nư c ngoài, ăn chơi trác táng? - ðó chính là B o ð i! Ai ñã xin ti n c a Pháp, M ñ s ng xa hoa, ñàng ñi m và ñ tr ơn quan th y, ñã quỳ g i ký các hi p ñ nh V nh H Long và hi p ư c Auriol? - ðó chính là B o ð i! N i nghi p bán nư c c a cha ông trong dòng h , m t tên vua ch bi t sông tru l c trong bùn nhơ, nay l i nh n ti n c a k thù, làm tay sai cho chúng, tàn sát ñ ng bào, còn t xưng là c u tinh c a T qu c. Tên vua ñó ph i b toàn dân Vi t Nam nghiêm tr ! ð ñ o tên ph n b i B o ð i! ð ñ o B o ð i bán nư c! ð ñ o B o ð i m t g c! ð ñ o B o ð i rư c voi v dày m t !” Ngày 26 tháng 4 năm 1949, ch huy trư ng l c lư ng kháng chi n toàn Nam B ra l nh: “Quân ñ i vùng duyên h i ph i s n sàng chi n ñ u, liên t c ti n công, th c hi n phá ho i, b n máy bay...”. Cùng th i gian ñó, m i t nh ph i b c thăm c ra b n ngư i m t t nh, h p thành m t t tình nguy n g i là “ban ám sát” vào Sài Gòn làm nhi m v th tiêu B o ð i. M t truy n ñơn ký tên “ y ban kháng chi n Sài Gòn - Ch L n” h l nh làm vư n không nhà tr ng t y chay các ho t ñ ng ñón ti p B o ð i v nư c làm tay sai cho Pháp: T t c các nhà ph i ñóng c a, không ñư c ra ngoài ph . Bãi ch , c m mua bán vào ngày ñó... L lùng là tin B o ð i v nư c ñã d y lên m t cơn s t cá cư c: gi nào, ngày nào, c u hoàng s v nư c như th nào. ð t cư c thì to, ngư i ñư c thì hi m. Trái v i m i ch ñ i, B o ð i không v Sài Gòn mà v ðà L t. ð n Singapore ông thuê m t máy bay ñ c bi t bay v thành ph nh mi n núi ñ tránh m t cu c ñón ti p linh ñình hay m t cu c t y chay hay ñ gi th di n vì Pháp không ch u ñ ông v t i dinh Norodom (t c Ph Toàn quy n cũ tư ng trưng cho quy n l c toàn qu c). Ch n ðà L t cũng còn có nghĩa ông không d n thân hoàn toàn vào chi n tranh. Chi c Dakota h cánh xu ng ñư ng băng Liên Khương, cách bi t gi a r ng, cách ðà L t kho ng mươi cây s . Cao y Léon Pignon ñ c m t di n t ng n chào m ng. M t hàng dài quan l i, m c qu c ph c nghênh ñón c u hoàng. C hi u màu vàng Nhà vua ph p ph i bay trên nóc phi trư ng. T t c h u như ñã ñư c bi t trư c. Nhưng B o ð i gi v m t u bu n. Ông ta ñ c m t bài di n văn nh t nh o. Nhà báo Lucien Bodard k l i: K t thúc bài di n văn, c u hoàng chui v i vào chi c xe limousine to tư ng ñưa ông v bi t th c a ông n m sâu gi a r ng. T t c có v “gi d i, qua quýt”. M y tu n sau, vào tháng 6, B o ð i m i long tr ng vào Sài Gòn. Như ñã d ki n, không x y ra chuy n gì khi B o ð i v Sài Gòn. An ninh ñư c tăng cư ng nghiêm ng t. Ba

- 117 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

tên kh ng b s p ném l u ñ n vào xe c a B o ð i thì b b t r t k p th i. Nhưng c qu t ít. Ch m t dúm ngư i ñ ng d c ñư ng ñi qua. M t s báo gi i thích s thi u n ng nhi t y là do dân s Vi t Minh tr thù. Ph n ñông dân Nam B không bi t ñ n ho c ác c m v i cu c tr v ñó B o ð i cũng như Tri u ñình nhà Nguy n trư c kia v n không ñư c dân Nam B coi tr ng. Tuy nhiên s c h p d n cá nhân và s c lôi cu n t nhiên c a c u hoàng, thái ñ tho i mái, ñi m ñ m c ý gi n d c a ông ta và s hi u bi t hoàn h o tâm lý qu n chúng và tâm h n Vi t Nam ñã khi n ông giành ñư c c m tình c a dân chúng mi n Nam. Trong m t b c ñi n g i v cho bà Nam Phương l i Cannes, B o ð i vi t: “Chuy n v Sài Gòn tuy t h o. ðón ti p r t vui!”. M t tháng sau, ông v Hu , nhưng ch ñơn gi n là v thăm. ð ñô v n luôn trong tình tr ng chi n tranh, k t 9 tháng 3 năm 1945, khi Nh t l t ñ chính quy n c a Pháp. M c dù thành ph Hu v n b l c lư ng kháng chi n bao vây uy hi p nhưng l nh gi i nghiêm ñã ñư c rút t chín gi t i xu ng n a ñêm, ñ dân chúng ñ ñô m h i m ng B o ð i tr v , dù ông ch lưu l i có vài gi . Hoàng thành m r ng c a. Nhân dân t m quên nh ng b c tư ng cháy sém và hình nh c u Trư ng Ti n chìm sâu dư i dòng nư c sông Hương thơ m ng. B o ð i m m t b a ti c l n trong nh ng ngôi nhà thoát kh i bom ñ n và ñám cháy, trong phòng thi t tri u và trong m t ph n cung ñi n ông trư c kia. Ai có th tin ñư c cu c tái ng gi a c u hoàng và ñ ñô? Như bài tư ng thu t tô h ng c a báo gi i và c a chính B o ð i: “Kỳ l là ñám qu n chúng c ñô có v như h i h n, ñã ñ y tôi t i ch ph i b ngai vàng b n năm trư c. Không ph i là cái hân hoan tôi ñã th y Sài Gòn và s th y l i Hà N i”. Hàng ngàn ngư i dân x Hu ñã ñ t nh ng ñèn màu s c s kéo ñ n c a Ng môn, cái c a l n uy nghi và ñ s , may m n còn l i sau cơn binh l a. T i ñó, Hu như s ng l i sau b n năm chi n ñ u và s hãi. B a ti c k t thúc, di n ra m t “d h i ki u Venise”. H i hoa ñăng c truy n ñư c t ch c trên sông Hương: hàng trăm thuy n bè ñèn th p sáng trưng lư t trên nư c, trên thuy n là nh ng vũ công mang m t n . Nhã nh c tư ng như b quên lãng nay l i tưng b ng vang lên t nh ng qu ñ i. L h i k t thúc vào n a ñêm trong ni m vui. Nhưng ch ba gi sau, m t lo t ñ n súng c i rơi cách tư ng thành vài mét. T b n năm nay các cu c chi n ñ u chưa bao gi th t s ch m d t c ñô Hu . Ch ký trên hi p ñ nh ñi n Elysée không ch m d t ñư c không khí s c sôi chính tr Hu . B o ð i không dám l p l i Tri u ñình. V i danh nghĩa “Qu c trư ng” ông cai tr m t ñ t nư c g m có ba “kỳ” nhưng m i “kỳ” v n gi b n s c riêng, c ba ñ u thư ng xuyên x y ra kh ng ho ng. Cơ quan tuyên truy n t ch c các chuy n vi ng thăm, các cu c g p g , các cu c bi u tình hoan nghênh “Qu c trư ng”, c g ng phát huy tinh th n qu c gia. Tháng 6 năm 1951, B o ð i t ch c l h i “th ng nh t qu c gia”. Các ñ i bi u ba mi n B c, Trung, Nam, ñ i bi u các dân t c thi u s ñ v Sài Gòn, mang theo m t n m ñ t quê hương. “Qu c trư ng” tr nh tr ng tr n l n các n m ñ t y tư ng trưng cho s th ng nh t các “mi n ñ t” trong nư c. M t trăm nghìn ngư i d cu c l y hoan hô như s m d y khi B o ð i ñ ñ t ñã tr n vào ñ y các bình ñ t trên “bàn th T qu c”. Ti p ñó kh p các mi n trong nư c, nhi u l nghi tôn giáo ñư c c hành cùng v i các cu c di u hành qu n chúng r m r ñ bi u dương s ki n tr ng ñ i này. Ho t ñ ng ti p theo là làm sao ñ nh ng ñi u kho n trong hi p ư c Auriol - B o ð i ñư c th c hi n, n u không th thì ñ c l p ch là m t t r ng tu ch. Công vi c này không d dàng chút nào. Chi n tranh ñang ti p di n. M t tr n quân s ph i ñư c ưu tiên. Ai c m súng ngư i ñó n m th c quy n. Nh ng năm 50, trong vùng t m chi m, quy n hành th c s n m trong tay ñ i quân vi n chinh ñông t i hai trăm năm mươi nghìn ngư i. ðó là nh ng quy n qu n lý hành chính ñ i v i dân chúng trong vùng chi m ñóng, quy n thu thu , quy n tr an. B o ð i ph i v t l n, ñ u tranh giành gi t t ng quy n m t cho ñ n ba năm sau m i ñ t ñư c m t hi p ñ nh m i v chuy n giao quy n hành cho “Chính ph qu c gia Vi t Nam” và “ð c Qu c trư ng B o ð i”, lúc ñó ñã quá mu n [1]. Trong lúc th tr n chưa ngã ngũ dám tư ng tá Pháp hành ñ ng y h t như năm 1884, sau hi p ư c b o h hay như năm 1933, ban hành nh ng bi n pháp ñ m b o quy n t tr cho Tri u ñình Hu , ch ng d m x a bao nhiêu ñ n nh ng ñi u kho n chính tr trong hi p ư c v a ký k t. V l i, th i gian này gi i chóp bu trong b máy c m quy n Pháp chưa có ý ñ nh trao tr ñ c l p t do th c s cho nhân dân các nư c thu c ñ a. Không tham kh o ý ki n c a ai, B o ð i ti p xúc v i ngư i Xiêm, nh t là ngư i M . M t báo cáo m t c a cơ quan tình báo Pháp (DST) vi t: “Ông ta - ch B o ð i - ti n hành nh ng cu c thương thuy t v i nư c ngoài mà không cho Paris bi t. M c ñích là nh m tranh th s ng h c a hai nư c l n trong Liên h p qu c ñ gây s c ép v i chính ph Pháp nhanh chóng th c hi n nh ng ñi u kho n trong hi p ư c Pháp - Vi t, r i thoát ly kh i nh hư ng c a Pháp, gia nh p phe M ”. Hơn n a b n báo cáo m t còn ti t l B o ð i có l ñã th a thu n v i ðài Loan, ñ tranh th s ng h c a ba trăm nghìn Hoa ki u ðông Dương “giúp vào vi c bình ñ nh ðông Dương” [2]. Cu i cùng c u hoàng ñ u tranh ñ thành l p cho ñư c quân ñ i c a riêng mình ñư c m nh danh quân ñ i qu c gia, ngư i ñương th i còn g i là quân ñ i B o ð i g m toàn ngư i Vi t Nam, có quân ph c và quân hi u Vi t Nam, có quân s nh y v t t hai mươi nhăm nghìn năm 1949 ñ n g n hai trăm nghìn năm 1954, có ñ các quân binh ch ng l c, h i, không quân, dĩ nhiên ñư c trang b t t b ng vũ khí M , do sĩ quan Pháp

- 118 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

hu n luy n, do B t ng ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp ñi u ñ ng tác chi n, dư i cái tên chung mang tính l a b p là quân ñ i Liên hi p Pháp. M c dù ông xu t hi n bên c nh tư ng lĩnh Pháp trong l di u binh các ñ i ñ i sĩ quan m i ra lò trong l qu c khánh Pháp 14 tháng 7 năm 1951, l n ti ng hô hào thanh niên vùng t m chi m sung vào quân ngũ coi ñó như “l c lư ng xung kích, ñi tiên phong trong công cu c b o v n n ñ c l p” nhưng ch c h n ông không không m y tin tư ng v kh năng chi n ñ u và ti n ñ c a ñ i quân y nên ông nh t ñ nh can ngăn con trai ông không cho v nư c h c trư ng võ b ðà L t ñ ra làm sĩ quan cho “quân ñ i qu c gia”. Sau l nh t ng ñ ng viên c a “Qu c trư ng B o ð i”, sáu mươi ngàn ngư i s ñư c b sung vào quân ñ i qu c gia chi n ñ u bên c nh quân ñ i vi n chinh Pháp ch ng l i l c lư ng kháng chi n c a ông H Chí Minh. C u hoàng t ra “có tinh th n trách nhi m hơn”, có v “d n thân hăng hái hơn” ph n l n là do công c a Jean de Lattre de Tassigny, viên tư ng năm sao ñ y t tin, l n ñ u tiên n m quy n cao nh t c quân s l n chính tr ðông Dương: v a là T ng ch huy quân ñ i vi n chinh v a là Cao y [3]. Ông ñư c b nhi m sang ðông Dương tháng 12 năm 1950 trong lúc quân ñ i vi n chinh Pháp ñang rơi vào tình tr ng t i t nh t sau th t b i biên gi i Vi t - Trung vào tháng 9 năm 1950 ñ n m c tư ng Carpentier, ngư i ti n nhi m c a ông, ñã tính ñ n m t cu c rút lui kh i Hà N i ñ v c th t i mi n duyên h i H i Phòng - Hòn Gai. Nhưng không ñ y m t tháng sau khi t i ðông Dương, v t ng ch huy m i ñã ñánh b i tư ng Giáp Vĩnh Yên, cách th ñô kho ng m t trăm cây s v phía b c. Tuy ph i tr giá ñ t nhưng dù sao cũng là m t tr n th ng, gi ñư c phòng tuy n trung du, ñ y lùi cu c ti n công c a Vi t Minh v ñ ng b ng và Hà N i, khôi ph c ni m tin cho ñ i quân vi n chinh sau nhi u tháng sa sút. Nhưng B o ð i lúc ñ u t ra không tin tư ng con ngư i bé nh luôn luôn năng ñ ng trái ngư c h n v i tính cách c a ông cũng như thái ñ ñ i v i cu c chi n. C u hoàng v n ñ gia ñình s ng an bình Cannes, can ngăn con trai ông không ñư c v nư c chi n ñ u ch ng Vi t Minh. Trái l i, tư ng De Lattre, m nh danh là “vua Jean” ñưa v sang s ng Hà N i và con trai yêu quý c a ông ch t tr n ñ ng b ng sông H ng cho s nghi p mà ông g i là “gi i phóng Vi t Nam kh i hi m h a C ng s n”. Ngày tháng trôi qua, v ch huy chi n tranh và c u hoàng ñi t l nh nh t ñ n c m ph c nhau, kính tr ng nhau, m i m c ñãi ñ ng nhau, không ti c l i tâng b c nhau, ít ra là b ngoài. B o ð i khi m i v nư c s ng g n như n d t ðà L t hay Buôn Ma Thu t, mê m i săn b n, ñánh b c hơn là chuy n chính trư ng nay ñã b t xa lánh các cu c h p, ch u tham gia bàn b c chuy n ñ i s , b t tránh né các cu c liên hoan h i hè ñông ngư i, và tham d các cu c di u binh, di u hành v i cương v m t Qu c trư ng không th v ng m t. De Lattre không ch b ng lòng v i vi c “lên gân c t” ñám sĩ quan, binh sĩ ngư i Pháp và Vi t dang r u rã tinh th n trên các chi n trư ng ðông Dương. Ông còn làm vai trò tr ng sư bênh v c cho “gi i pháp B o ð i” nư c ngoài. Ông sang t n Hoa Kỳ ñ xin ti n và vũ khí. Khi De Lattre t M tr v , Qu c trư ng ñã t ch c m t cu c chiêu ñãi long tr ng t i dinh Gia Long ñ ñón m ng k t qu chuy n công du. Hôm ñó có m t toàn b các thành viên chính ph Vi t Nam, ðoàn ngo i giao, và các tư ng lĩnh c a hai quân ñ i Pháp-Vi t. Trong l i chào m ng, B o ð i không ti c l i ca ng i De Lattre: “Nhân dân Vi t Nam bi t ñã ch u nhi u ân nghĩa ñ i v i ngài không th k h t. ð t lòng bi t ơn, nhân dân Vi t Nam th y mình ph i l n m nh lên, ý th c ñư c s trong sáng c a nh ng ý ñ nh c a ngài và s không ñ ngài ph i th t v ng...”. Tư ng De Lattre ñã ñ ng su t th i gian B o ð i ñ c di n văn. ð n lư t ông ñáp t b ng nh ng l i hoa m không kém: “C u hoàng B o ð i là bi u tư ng, là ñi m t a c n thi t cho s thông nh t c a Vi t Nam. Ngư i k v tr và hi n ñ i c a m t tri u ñ i lâu ñ i, ch mình ông m i có th c u r i ñư c tâm h n An Nam. Ngài là c i ngu n c a s h u hi u c a ñ t nư c vì ngài ñã th hi n ý chí chi n ñ u c a nhân dân”. T t c xem ra ñ u có th tr thành hi n th c. Nhưng hai tháng sau b a ti c này, De Lattre ph i nh p vi n. Ông ch t ñó vì căn b nh ung thư ngày 11 tháng Giêng năm 1952. “Quân ñ i qu c gia” ti p t c t n t i sau khi cha ñ c a nó là tư ng De Lattre ñã b bi t bao công s c ñ sinh thành nhưng qua ñ i quá s m. Ti p ñó ñ n lư t Th tư ng ñư c B o ð i b nhi m s c vũ tu i tr Vi t Nam lao vào cu c chi n. Có th nói r ng cu c th nghi m B o ð i ñã thành công? Không. Chính c u hoàng cũng có c m tư ng r ng ông ch ng tin tư ng gì vào hành ñ ng c a ông. T ñây ông không r i c p kính ñen n a, c th y ánh n ng m t tr i gay g t là ch y nư c m t. Dù ñ ng th ng và c ng nh c trong trang ph c ñ i l hay vô cùng l ch s trong b âu ph c, ông không gi u n i v u s u luôn ñeo ñ ng trong ngư i. Có ph i do quá nhi u cu c săn b n, quá nhi u l n lưu trú t i Pháp, quá nhi u tai ti ng eo xèo v cu c s ng tru l c? Có th do quá bi ng nhác. Hình như ông là con ngư i ít ho t ñ ng. Khó mà g p ñư c ông, ông g n như d ng dưng v i t t c . Tuy nhiên ông c ñóng vai trò c a m t nguyên th qu c gia. Ông ch ñ nh, bãi ch c các Th tư ng [4], tư ng như mình là ch t g n k t ba mi n ñ t nư c. Nhưng ch là thân ph n bù nhìn. Ông ch ng có th c quy n gì trong vi c thay ñ i ngư i c m ñ u chính ph , nhưng lúc ñ u ch ng gì ông cũng gây tác h i không nh ñ i v i s nghi p chính nghĩa c a Vi t Minh.

- 119 -

năm bàn ñánh b c. B y Vi n còn n i danh ch ch ñánh vào b n nhà giàu. trư c khi Vi t Minh phát ñ ng toàn qu c kháng chi n. T i ñây chúng h p thành m t th tri u ñình kỳ qu c. v sau còn có c l c lư ng vũ trang riêng chia nhau hùng c m t vùng ñ t riêng. H n ñã t ng c m ñ u mafia Ch L n.. Giang sơn c a b n này là vùng ngo i ô Sài Gòn. m c áo dài l a bó sát ngư i. Trong ð i Th Gi i bên c nh khu ăn chơi c a gi i bình dân. có khi còn hơn n a. Nhân v t ñáng chú ý là B y Vi n. M i giáo phái có h th ng ch c s c. có tên cũ là Bình Xuyên. t ng c ng m i ngày ð i Th Gi i ph i b ra g n chín trăm nghìn ñ ng b c ðông Dương (tương ñương mư i lăm tri u ba trăm nghìn franc năm 1948) ch ñ ñư c kinh doanh yên n t hai phía. T 1948. Sau khi ch tư ng Dương Văn Dương hy sinh trong m t cu c ñ ng ñ v i Pháp. r t ít cơ may th ng cu c” [5]. tóm l i là nh ng “ñ i gia” Ch L n. C m t m dây xích ch ng ch t khơi lu ng cho ñám ñông t p n p chen chúc các l i vào. B o ð i ph i c m công ch c và quân nhân vào ñ y. ch m i xu t hi n năm 1946. m t vài ñ o nh h o lánh gi a hàng ngàn hecta ñ m l y và nư c l . Theo l lâu nay là hai năm m t l n s b th u. t t p nh ng b n lưu manh côn ñ hung hãn. các thương gia giàu có. nh ng ngư i Hoa Macao ñã giành ñư c quy n này b ng cách ñ u ñ n m i ngày n p cho chính ph Nam Kỳ b n trăm nghìn ñ ng b c ðông Dương. ai n p nhi u ti n nh t s giành ñư c quy n khai thác. nh ng dân anh ch quen ch c tr i qu y nư c. v i nh ng k x o ñ c bi t như nh ng b hãm th y l c. có nhi u phong trào tôn giáo khác nhau ho t ñ ng không liên quan gì v i các trào lưu tư tư ng l n. Th c t . hàng ngàn. T i ñây có ñ c bác quan và tài s u. ð i tá Leroy. ñó nh ng ngư i c m d u là nh ng lãnh chúa th t s . tù vư t ng c.. có bàn cò quay ñ màu s c. ñ t k l c v doanh s cũng như v s con b c hay lui t i. tr v cu c s ng ñ i thư ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhưng cũng có m t vài nhân v t khi n ông như b ng t nh kh i cơn mê..120 - . V n ñ ñ t ra không ph i là nh ng h u qu x u c a sòng b c kh ng l ð i Th Gi i ñem l i cho xã h i mà là kho n l i nhu n thu ñư c t cơ s ăn chơi này. T i t i. Nhưng ñó không ph i là n i dung bàn b c gi a c u hoàng B o ð i và tư ng B y Vi n. ðây còn là nơi t t p c a b n t chi ng giang h nh ng khu nhà có tư ng cao vây quanh. Chuy n l lùng là sòng b c ð i Th Gi i ra ñ i do quy t ñ nh c a ñô ñ c Thierry d’Argenlieu. khá ñông. sau ñó l i quay v h p tác v i quân ñ i vi n chinh. Trên ñ t Nam kỳ. ðư c Pháp thâu n p và t t nhiên ñư c giao ki m soát Ch L n. m t sòng b c kiêm nhà ch a quy mô l n n i ti ng “toàn châu Á”. Phe ñ ng Bình Xuyên còn ñ c bi t hơn n a.. các ti m hút mà khách hàng ph n l n là ngư i Hoa Sài Gòn. theo ngư i ta nói. M i ngày su t t sáng ñ n t i. tr n l t nhau b ng các trò may r i. ñ y v bí n dành riêng cho khách chơi giàu có. vét c ñ ng ti n cu i cùng ñáng l ñ nuôi s ng gia ñình h trong trò ñ ñen “ba mươi sáu con v t”. B o ð i g p B y Vi n ñúng lúc y r i b kháng chi n v hàng Pháp. Bên c nh các bàn ñánh b c. nơi t p trung các sòng b c l n. t t c ñ u ñang b c nh sát truy nã. m m m i. Các cô vũ n . Sàn nh y r ng ñ n ba trăm mét vuông b ng g ñư c thi t k riêng làm m i ngư i kinh ng c: Sàn g ñ t trên lò xo. h cũng ph i trích thêm năm trăm nghìn ñ ng n a ñ n p cho Vi t Minh. m t tay trùm anh ch . năm mươi căn nhà khung mái tôn ñư c d ng trên n n xi măng. ñánh nhau r t li u lĩnh ñ xưng hùng xưng bá m t vùng ñ ng b ng Nam B tr i dài t ngo i ô Sài Gòn ñ n ð ng Tháp Mư i. nh ng tay máu mê c b c bình dân ñ n ñây chơi cháy túi. v a ñ d dàng l c soát c m con b c ñem theo hung khí. h t s ch c s ti n ít i ti t ki m ñư c. luôn luôn trang ph c ch nh t v i b smoking tr ng bóng trên ng c gài bông hoa c m chư ng màu ñ . H n ñã b Pháp ñày ra Côn ð o r i vư t ng c. nay ñư c l y làm tên chung cho c ng ñ ng ñám du th du th c này. ai ñi trên ñ i l n i li n Sài Gòn và Ch L n ñ u nh n ra ngay. trên sân ñ t r ng. Các nh c công. là ñ khi nh y. ngư i thua nhi u hơn ngư i ñư c. tr thành th lĩnh nh s c m nh võ bi n. V n ñ l n khi n B o ð i ph i g p B y Vi n ñ thương lư ng xu t phát t “ð i Th Gi i”. không b Vi t Minh qu y r y.. tăng thêm ph n thanh l ch. ngư i môi gi i h i ñoái. ngư i sau này ph trách giám sát an ninh Ch L n cho quân ñ i Pháp vi t: “Bên trong tư ng rào. Ngư i Vi t Nam có v như ham ñánh b c hơn ngư i châu Âu ñ n n i ñ u năm 1950. “ð i Th Gi i” Ch L n có th xem như m t siêu th ñánh b c. ðó là m t tư ng l c lâm khét ti ng. ðó là “m t nhân v t ñ c bi t” như B o ð i th l . quy n ch huy n m trong tay B y Vi n. tăng ni riêng. dáng ñi u thêm ph n uy n chuy n. ñó là câu l c b riêng c a các ông ch ngân hàng. Kỳ qu c nh t có l là vũ trư ng. hàng ngàn con ngư i chen chúc n i ñuôi nhau theo dây chuy n quanh các bàn b c ñ sát ph t nhau. ba nhà hát và hai r p chi u bóng vét n t ít ti n còn l i c a khách chơi. t ng ch huy quân ñ i vi n chinh. m t th y tu m c áo lính vì ông ñã có m y năm ph ng s Chúa tu vi n Trappe trư c khi theo tư ng De Gaulle chi n ñ u gi i phóng nư c Pháp. Trư c tiên là phòng dành cho ngư i Pháp. khu “r ng Sác” r m r p hoang vu. có l c th gi i. m t trong nh ng tên c m ñ u phe ñ ng Bình Xuyên. còn có m t lo t các bu ng kín ñáo hơn. n i b t lên gi a m t s khách chơi ăn m c lôi thôi l ch th ch. M t ñ u s lưu manh th c th . trư ng thành t cu c s ng ñư ng ph . trong m i căn ñư c kê b n. Nhưng mu n ăn ch c. Gi a vùng ñ t ngoài vòng pháp lu t này có m t làng. C m t gia tài? ðúng như th n u l i . càng tăng v ñ p l ng l y. t nhi u th p k nay. ban ñêm ñư c hàng ngàn bóng ñèn chi u sáng. là nh ng trò ñánh b c ki u Tàu mà dân Sài Gòn r t mê. ch các hãng tàu buôn. ñư c g p ông l n ñ u Sài Gòn năm 1949 và thư ng g p l i ðà L t mùa thu năm 1950. theo Vi t Minh ñánh Pháp m t th i gian. Xa hơn m t chút là nh ng bu ng kín ñáo hơn n a trông như nh ng lô-c t v i nh ng c a s kính m .

Ai có may m n trúng th u khai thác còn ñư c quy n ñưa nhân viên c a mình ph trách các chân: h lỳ. V ph n c u hoàng có l ông không chê nh n m t ph n ngu n l i trên. T nay. H n ñư c giao quy n th ng lĩnh các ñ i quân Cao ðài.. B o ð i ban t ng cho B y Vi n m t chi c ôtô. c u hoàng ñư c nh n riêng m t kho n ti n hàng tháng là hai trăm b n mươi nghìn ñ ng (tương ñương hai mươi b n tri u franc theo t giá h i ñoái năm 1950). Các ông ch sòng b c ð i Th Gi i h u như không g p khó khăn gì trong vi c “n p c ng” ñ u ñ u không nh ng cho c hai bên Pháp và Vi t Minh mà còn cho c Cao y. ñư c vũ trang ñ y ñ . làm sao có th bàn cãi dây dưa v i ñ i di n c a ba nghìn tên anh ch ch quen gi t ngư i. B o ð i g i thư can thi p v i chính ph Nam Kỳ t tr yêu c u ñ B y Vi n trúng th u. Cu c g p g gi a c u hoàng và viên tư ng cư p có th ch ng ñem l i k t qu gì n u hai ngư i không c m m n nhau. năm 1950. Khu ph v n ñã n ào. D n d n B y Vi n gia nh p nhóm thân c n c a c u hoàng và ch ng bao lâu k ho ch n m ð i Th Gi i tr thành hi n th c. m t v . h n ñư c m i ngư i kho n ñãi. B o ð i can thi p v i B ch huy quân ñ i vi n chinh ñ phong tư ng cho h n. Thư ng thư ng. Viên tư ng l c lâm g c r ng Sác. Tình b n gi a c u hoàng và viên th lĩnh Bình Xuyên ngày càng th t ch t thêm n a. L c lư ng Bình Xuyên cũng như Qu c trư ng ñ u c n ti n ñ bành trư ng th l c.. m c dù t khi tr v v i “chính nghĩa qu c gia” c a Qu c trư ng B o ð i. T ñó h n mang m t tên m i có v dân s hơn: Tư ng Lê Văn Vi n. Vào lúc này tên tù vư t ng c Côn ð o. tàn nh n. b o v . Ông làm m i cách ñ t o thu n l i cho B y Vi n ñư c trúng th u khai thác “s i b c” ð i Th Gi i. trư ng ban ám sát Sài Gòn .121 - . ông ch Ch L n mang theo ñoàn h t ng lăm lăm súng ti u liên Thompson và l u ñ n.. n ti p viên. c m ñ u m t t p h p các ñ ng phái “qu c gia”. B y Vi n b ng lòng “c ng n p” hàng ngày cho chính ph “qu c gia” năm trăm nghìn ñ ng ðông Dương.. T m t nhúm ngư i khi m i quay v h p tác v i Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nhu n t i ch không ñ trang tr i cho chi n tranh. T nay l c lư ng b o v Qu c trư ng chính là phe ñ ng Bình Xuyên vì Qu c trư ng s ng dư i s ñe d a thư ng xuyên c a nh ng “ban ám sát” Vi t Minh n i ti ng. nhưng tính cách tàn b o ra m t. chi c xe ñ c nh t Vi t Nam trư c ñây ông ñã h a t ng con trai ñ k ni m ngày sinh c a anh. cu c thương lư ng k t thúc nhanh chóng nh ti ng tăm hung hãn c a l c lư ng Bình Xuyên.. hàng nghìn con ngư i ñ ng xung quanh ch ng ki n l phong quân hàm dư ng như quên ñi g c gác không l y gì trong s ch c a h n. giám ñ c h i quan. ði u l lùng là năm 1950. cho Bình Xuyên ñang n m quy n hành Ch L n và ch c ch n cho nhi u ngư i khác n a nhưng. B y Vi n d n d n n m trong tay ba nghìn lính. l c lư ng Bình Xuyên ñư c tr lương nhưng là m t kho n ti n ít i. Cũng là cách ñ ch ng t tính ngang tàng ch ng l thu c vào m t th l c nào. ch ñi m. th tiêu các ñ i th chính tr . ñư c ñ ngh m t vai trò chính tr . V ph n mình. H tâng b c nhau theo cách riêng c a m i ngư i. H g p l i nhau. ñóng vai b o v ñ c h nh và là nh ng thành trì luân lý ch ng l i vi c ch y theo l i nhu n ñang th nh hành. Hai ngư i cùng ñi săn. tình báo. giám ñ c c nh sát ñô thành. Nhưng c nhìn b quân ph c ch ng ch c. Tài s n c a c u hoàng tích cóp ñư c trong nh ng năm ñó ch y u là t các kho n ñóng góp c a ð i Th Gi i. Hòa H o. ca sĩ. Ngày 1 tháng Giêng năm 1951. nh ng con cá ng xanh n ng hàng trăm cân. cùng câu cá. Tư ng Lê Văn Vi n luôn có m t trong các cu c duy t binh. Sau ñó ngư i c a chúng tôi s x ông theo hình ph t n ng nh t vì nh ng t i l i ..Ch L n g i cho m t ch sòng b c Ch L n: “Rõ ràng là nh ng ho t ñ ng c a ông xúc ph m ñ n phong hóa c a dân chúng vì ông ñã làm giàu m t cách quá d dàng. ra dáng con nhà võ. Ngay l p t c. Sau ñó h rút d n vai trò c a h trong các trò cò quay. Dư ng như h n mu n t ra ch tin c y chính mình và th h c a h n ñ gi an toàn cho h n. Chi c Jaguar Mark II c a ông. gái g i. t s c và ti p theo là bài baccara. tâng b c. B y Vi n l i khôn ngoan khéo dàn x p v i nh ng nhóm ngư i Hoa khác Ch L n cũng như v i ñ i di n ngư i Corse Nam Kỳ.. Không lâu sau ñó. v i v ñ y thán ph c m t con ngư i siêu phàm. B y Vi n lúc m i quay v v i Pháp ch ñư c phong ñ i tá. Gi i kinh doanh sòng b c dù ñó là nh ng ngư i Hoa s ng s . công vi c kinh doanh ti n tri n t t. Thành viên c a các “ban ám sát” có m t trên kh p ñ t nư c. v i thân hình l c lư ng. chi c Jaguar to tư ng. Cơ quan lưu tr còn gi l i m t b c thư v n t t có tiêu ñ Tr n Văn Ngà. Các th “thu má” thu ñư c c a các thương gia trong thành ph không ñ ñ nuôi ñ i quân ô h p c a h n. ngư i Corse còn thao túng m t ph n mafia Sài Gòn. còn “n ” tám năm tù ph i tr theo công lý Pháp! V tư ng m i ñư c vinh thăng. Ông ñã d a vào b n Pháp ñ t ch c m t sòng b c gây tan v cho nhi u c p v ch ng và nhi u v t t . Th là nhi u hơn Hoa thương Macao ñ n m t trăm nghìn ñ ng r i. T ðà L t. cùng nhau chia s các thú ăn chơi.. nh n nh p lúc ban ngày c chi u t i ñ n l i càng thêm ñông ñúc náo nhi t. nhân viên k toán. cho c bà v c a b trư ng n i v . B o ð i ñ n gi phút này v n chưa có ph n [6]. cùng nhau ñi săn. m i vi c xong xuôi T nay l c lư ng Bình Xuyên ñã hoàn toàn thao túng ð i Th Gi i. các bu i ti c tùng. M t th l c ngang tàng. B y Vi n. không k b n thân binh. Vì v y Ban ám sát c nh cáo ông và cho ông m t th i h n là 45 ngày ñ thu x p công vi c c a ông. Chính Qu c trư ng B o ð i t tay g n lon tư ng cho h n trư c s ch ng ki n c a b trư ng Qu c phòng và nhi u quan khách.

M ng ði p giúp B o ð i trông nom văn phòng Hoàng tri u cương th t c mi n ñ t Tây Nguyên Pháp giao tr cho B o ð i tr c ti p cai tr . ch m y ngày sau khi ông ra th ñô nh n ch c c v n t i cao cho chính ph H Chí Minh. khác h n Nam Phương. ai cũng nghi cô. s Liêm phóng cho bi t thêm: Lý L Hà nguyên là ngư i tình c a B o ð i ñã r i Hà N i ñi Côn Minh tháng 6 năm 1946 r i sau ñó ñi Thư ng H i ñ g p B o ð i. nhưng Bùi M ng ði p và các con bà không ñư c phong tư c hi u nào. bà cũng t u m t bi t th riêng g n lâu ñài Thorenc c a hoàng gia. Tuy “thiên di m tình” ñư c hoàng t c và quan ch c c a Qu c trư ng m c nhiên nhìn nh n. ñ n m c B o ð i khi g p l i ñã nói gi ng gi u c t: “Li u bây gi em còn có ý ñ nh gi t anh không?”.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment c a ông. L u ñ n. s ng v i B o ð i ñư c m y tháng nh ti n và vàng dành d m ñư c trong nh ng năm buôn ph n bán son. cô b Pháp b t. Chính trong câu chuy n trên sân qu n. Cu i 1946. Chúng tôi r t ti c ph i tr ng tr ông như th . Chính Bùi M ng ði p cũng th y th i gian s ng Buôn Ma Thu t tho i mái hơn c . Không khí cách m ng s c sôi trong nh ng ngày ñ u c a ch ñ m i không gây n tư ng gì l m cho B o ð i ñ n m c ông ph i lãng quên thú chơi qu n v t. ñư c bà Hoàng thái h u “ban mũ áo” sau khi làm l trư c bàn th t tiên trong ð i N i. ñ b căn b nh m t ng hành h ông như khi s ng nơi khác. Cô ñư c Vi t Minh giao nhi m v quan h v i B o ð i. Khác v i L Hà. Vi t Minh r i sau này là c Ngô ðình Di m. Ngư i ta tìm th y trong ngư i cô m t chi c huy hi u mang hình B o ð i. Khi tháp tùng c u hoàng sang Pháp v s ng Cannes. Sau khi . Năm 1949. B o ð i v nư c. con trai bà cũng c n có ngư i chăm sóc. bi u tư ng c a m t tri u ñ i ñã ñi theo m t hành trình quanh co ñ n kỳ l . Th i gian Buôn Ma Thu t. sùng ñ o Ph t. Trong lúc ñó. V Vi t Nam cô m ti m cà phê g n Nam ð nh. r i sang Hongkong tìm g p B o ð i. Ngày hôm sau. Nhưng trong vùng kháng chi n không ai không bi t m i quan h c a cô v i B o ð i. Dư ng như bà già không m y d tính này quý tr ng cô con dâu tuy không ph i là chính th c nhưng cũng xu t thân bình dân như bà. tranh th ñư c c m tình c a bà Hoàng thái h u. T i sao l i không tr l i t p quán xưa c a tri u ñình An Nam? Trong lúc bà Nam Phương và các con b sang Pháp . cô b Vi t Minh giám sát ch t ch . bà luôn luôn ñư c g n gũi c u hoàng. bi t chăm lo th ph ng t tiên. cho bi t có m t ph n tên là Lý L Hà ñư c cơ quan an ninh Vi t Minh giao nhi m v b t cóc B o ð i. cô v s ng Hà N i. Sau ñó l i theo B o ð i lên Buôn Ma Thu t. mà trái l i. Sau ñó ñư c B o ð i b o lãnh. Vi t Minh b t liên l c v i cô. ñây B o ð i cũng s ng thanh th n hơn gi a c nh v t thiên nhiên c a r ng núi Tây Nguyên. Cô luôn luôn b tình nghi: Pháp. ðã có m t ñ i ch ng là th y thu c . Cô ñi du l ch Trung Qu c qua Hongkong. 3. th nh tho ng l i hay xung kh c v i bà. là “th phi”. Nàng khéo cư x . Súng l c. T i ðà L t. theo công giáo.122 - . M ng ði p ñã quan h v i c u hoàng tháng 9 năm 1945. s m t thám g i báo cáo b sung: Lý L Hà khai cô ta có quen B o ð i Sài Gòn. ðó là Bùi M ng ði p cũng là nhân tình c a B o ð i. M t tu n sau. Trong cu c th m v n cô luôn luôn không nh n mình là ngư i c a Vi t Minh. B o ð i t u cho bà m t tòa nhà riêng g n bi t ñi n c a B o ð i. 2.và m t ñ a con riêng [8]. Sinh năm 1924 Hà N i. Sau năm 1949. Trong các thông báo c nh cáo ch ng c u hoàng. có m t b c c a cơ quan ñi u tra ph n gián Pháp (SDECE) g i ngày 30 tháng 5 năm 1949. Sau này dan díu v i B o ð i bà còn sinh thêm ñư c m t con gái ñ t tên là Phương Th o (1946) [9] và hai con trai B o Hoàng (1954-1955) và B o Sơn (1955-1987). H s dùng ba vũ khí sau ñây ñê gi t ông: 1.bác sĩ Ph m Văn Phán n i ti ng Hà N i . Th là ông ñi g p nàng ngay bu i t i hôm ñó t i nhà nàng và l i ñây. ***** Hai báu v t thiêng liêng. m t cu c dan díu khác v i ngư i ñ p Lý L Hà cũng b t ñ u và di n ra song song. cô ñã b các l c lư ng Pháp b t trong m t tr n càn g n Nam ð nh. t i Hu . cô ñã s ng m t th i gian v i B o ð i Hà N i năm 1945. cô gái g c Kinh B c (B c Ninh) h Bùi n i ti ng v s c ñ p và tài quy n rũ cánh mày râu. Ngư i ph n xinh ñ p sau ñó tr thành ngư i ñưa tin ñ u ñ n cho cơ quan tình báo Pháp. cu c ñi u tra k t thúc. thân m u B o ð i. ***** Còn m t nhân v t n a xu t hi n bên c nh c u hoàng Hongkong và ñã ñư c tình báo Pháp theo dõi ch t ch . Có nhi u cán b Vi t Minh lui t i nhà hàng c a cô. Cô b gi l i mư i lăm ngày t i s m t thám Hà N i. Nh ng ñi u ki n cho cu c hôn nhân chính th c c a con trai bà cách ñây g n hai mươi năm ph ng còn m y giá tr ? M ng ði p s là v th hai c a con trai bà. tính tình l nh lùng. cho ngư i ñem xe ñ n ñón cô ra kh i phòng giam. Bùi M ng ði p cũng hay v Hu thăm bà T Cung. các con ñ u ñư c ñưa vào tôn ph . Sau ñó. Bà ñã nghĩ ñ n vi c “chính th c hóa” quan h c a ngư i thi u ph v i con trai bà. Cũng trong th i gian này. M ng ði p không ñi Thanh Hóa v i c u hoàng nhưng sau ñó cũng l n l i sang Hongkong mang thêm ti n cho ông tiêu xài. các ñ i th tr c a ông ñã k chuy n v i ông v cô b n gái tuy t th giai nhân c a h . Chúng tôi nghiêng mình trư c thi hài ông” [7]. t b n năm nay. Dao găm. Cũng ch ng c n ph i khai báo v i h t ch viên hay làm phép thánh trư c linh m c vì M ng ði p không ph i là con chiên. bà Nam Phương l ng l s ng nép mình trong căn phòng u t ch cung An ð nh t i tăm. Nhân ch ng kh ng ñ nh cô làm vi c cho Vi t Minh t 1946.

Nhi u hôm ñêm ñã v khuya c u hoàng xách súng lên xe Jeep vào r ng săn c p. . Các cô gái ra kh i dinh qua m t c u thang nh bên c a ngách. lính Pháp ñã tình c phát hi n ñư c hai báu v t này [10]. không lên Buôn Ma Thu t ñ cùng ñi săn thú v i B o ð i như M ng ði p. Ông không mu n v Sài Gòn s b lép v bên c nh các cơ quan c a Cao y ðông Dương còn chi m dinh Norodom t c Dinh Toàn quy n ðông Dương cũ. m t thi u n con nhà lành. ***** M t ngư i tình th ba c a c u hoàng. L i chính là Phan Văn Giáo . Ngư i ta không rõ t i sao không ch B o ð i v nư c ñ làm l nh n l i n ki m cho long tr ng. Ông là m t tay săn t m c .sau này là Th hi n Trung ph n . sang Paris. cơ quan chính ph ñ t trong m t tòa nhà ki u cách và sang tr ng trên ñ nh m t ng n ñ i cao hơn h n xung quanh. hi m hoi m i có m t b n gái ñi cùng. B n li t kê các nhân tình c a ông khá dài. có v i nàng hai ñ a con. giàu có và ngu n g c danh giá. Ít rư u. m t t phú. n n nhà ph da thú làm th m. Chi n tranh n ra. Nhưng không m t ai khi ng m nhìn cánh c ng s t n ng n l i có th tư ng tư ng r ng bên trong l i là nơi ho ch ñ nh chính sách quan tr ng nh t c a chính ph c a cái g i là “qu c gia Vi t Nam”.123 - . Phi Ánh l i Vi t Nam s ng cô ñơn và ch t t i thành ph H Chí Minh. Nguy n ð . báo cáo v i Chính ph và qu c dân trong l Tuyên ngôn ð c l p t i qu ng trư ng Ba ðình. Theo yêu c u c a ông. Dĩ nhiên ông không dám ñ t tr s Chính ph Qu c gia t i Hà N i quá g n khu v c chi n s . M i năm 6 tháng hè bà v ðà L t giúp Qu c trư ng t ch c các bu i ti p tân. m t trong nh ng cô gái ñ p nh t thành ph . Ông không bao gi ng m t mình. m t mình thư ng th c s thanh v ng trong r ng khuya. ðây m i là tr s ñích th c c a chính ph . nhi u nhà c a dinh th theo ki n trúc Pháp l i thu c Hoàng tri u cương th ñư c Pháp giao cho B o ð i tr c ti p qu n lý hành chính. m t trai m t gái. nh t là bà con thân thu c. Nh ân hu c a c u hoàng. Nhưng theo các nhà biên niên s thu c ñ a thì ñây là m t ñ a ñi m ñ p. không ñư c g n gũi v i bà Thái h u. Phi Ánh r t ñư c c u hoàng Qu c trư ng ưu ái. nơi ñ t tr s c a các cơ quan trung ương c a chính quy n B o ð i. l i l t vào tay quân ñ i vi n chinh Pháp. Tòa nhà có dáng v thôn dã và êm . T i ðà L t. Su t th i gian ðà L t. Các c v n thân c n c a B o ð i lúc nào cũng quây qu n quanh ông như ngư i thân trong gia ñình. ðà L t có khí h u tuy t v i. Tên con gái ñ t tên ñ m là Phương còn con trai có tên ñ m là B o coi như dòng dõi chính th c c a B o ð i. càng không mu n v c ñô Hu b chi n tranh tàn phá n ng n . Năm 1953.ñã gi i thi u v i B o ð i khi ông v a ñ t chân xu ng sân bay ðà L t. ðà L t tr thành th ñô c a Qu c gia Vi t Nam. chính tay bà ñã l a ch n mư i ñ i gác [11]. tư ng trưng cho quy n l c c a chính quy n thu c ñ a. con c a c u khâm sai . không ñ m b o an toàn. C ba ngư i t lâu nay v n luôn luôn là nh ng ñ t trung thành v i c u hoàng. mua cho nàng m t bi t th . Ngư i ta nói ñó còn là quy t c n a do Thái h u T Cung ñ t ra [12]. m i m c b n bè. Phi Ánh không d nh ng bu i ti p tân. nhưng vài ñi u xì-gà hay ñơn gi n ch thu c lá Bastos thông thư ng.. Trong dinh th c a ông. Ch có h u c n ñi theo. N u không M ng ði p thì Phi Ánh ho c m t cô gái khác n m bên. l a ch n gia nhân ñ y t . tránh c a chính. còn con gái là Phương Minh s ng v i ch ng là ngư i Pháp l p nghi p t i Hoa Kỳ. không bi t làm sao hai báu v t y ñã ñư c c t gi u trong m t chi c thùng d u h a b ng s t tây. Tên nàng là Phi Ánh. C nhiên ti c tàn là b t ñ u các ván bài m t chư c cùng nh ng trò chơi lành m nh khác. Ít ai ng v i ông quá m t hay hai ñêm. Ba nhà trí th c này v t óc nghĩ ra các chi n lư c ho c các ñ án c i cách r i ñ trình lên Qu c trư ng. Nàng cũng là m t trang nhan s c. Theo ngu n tin c a quân ñ i vi n chinh thì năm 1951 trong khi ñào móng s a ch a m t ngôi nhà th xã Hà ðông. Làm vi c bên trong là ba nhân v t: Hoàng thân B u L c. ñư c các ñơn v vũ trang quân ph c ch nh t b o v vòng trong vòng ngoài. T i nào m trăng hay trong ngư i th m m t thì ông cáo t trư c khi khách ra v . ðôi khi ông vào r ng ch ñ th b và suy tư ng. lu t sư. Ch có khách kh a vào ra. Nhưng khác v i Bùi M ng ði p. ít ma tuý. khu y ñ ng b u không khí tĩnh l ng bao quanh. khá h p d n vào lo i nh t nhì c a thành ph cao nguyên ðà L t. Sau này khi chi n tranh k t thúc. ñư c che khu t gi a hàng thông. H ñư c s d ng m t căn nhà nh g n tòa th chính thành ph . B o ð i cũng r t yêu nàng.phó vương B c Kỳ và Phan Văn Giáo có l là ngư i thân c n nh t c a B o ð i trong nh ng ngày l n ñ n Hongkong. Có th coi ñây là m t chính ph th c th làm vi c nghiêm ng t và m n cán.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c long tr ng trao cho ñ i bi u Chính ph lâm th i chi c n vàng và thanh ki m n m ng c tư ng trưng cho quân quy n ñã ñư c ñưa ra Hà N i.. Có th chính B o ð i cũng không cho vi c nh n l i hai báu v t ñó có m t ý nghĩa quan tr ng nào. ***** Trong lúc bà Nam Phương còn Cannes bên Pháp thì bà Hoàng thái h u T Cung v n còn phát huy nh hư ng c a mình. Khi ñ t v n ñ ph i l p m t ñ i c n v ñ ñ m b o an toàn cho Qu c trư ng. hai báu v t ñư c ngư i Pháp trao l i cho ngư i thay m t ông là “th phi” Bùi M ng ði p ñang có m t Buôn Ma Thu t trư c s ch ng ki n c a bà Hoàng thái h u T Cung. các thành viên n i các ñi ñi v v . em v Phan Văn Giáo. Bùi M ng ði p không trao l i cho B o ð i mà l i trao cho bà Nam Phương và thái t B o Long hai báu v t ñó cùng m t s k v t khác do bà Thái h u T Cung g i.

m t máy bay B. hơn th n a. M i vi c tư ng như suôn s . Tháng 6 năm 1949. th m chí th ba n a và ch c h n nh ng máy bay th thao Tiger Moth. ñ làm quà bi u”. Tuy nhiên B o ð i không ñ i x v i ñ ch th c a mình như k thù. v i s c ch a tr ng t i 50 ton (1 ton = 2. ñúng ra là hai chi c y-át (ông Jullerot ñư c yêu c u g i ngay b ng giá và m u mã). Nhưng ông cũng có nh ng ôtô “bình thư ng” khá n tư ng v i khách ñ n thăm: B n chi c limousine M to.. n ng b n t n. có v s t ru t: “Lúc này có nh ng cơ h i ñ c bi t ñ làm vi c và làm nhanh. t Le Soir (Bu i chi u) ti t l : “Th tư ng Queuille t ng Qu c trư ng B o ð i m t du thuy n y-át giá m t trăm tri u franc.29 ñư c chính c u hoàng cho s a l i.124 - . D p ñi thăm chính th c Hà N i. Tôi hy v ng chúng ta s ñư c th y chúng xu t hi n r t s m”. trong khu dành riêng cho ông Buôn Ma Thu t r ng mênh mông. Ngoài ra còn nh ng xe th thao. Nhưng hi m h a Vi t Minh treo lơ l ng trên ñ u ông. Gái ñ p cùng v i rư u Tây Qu c trư ng mê gái li m gi y th c dân Khi nào súng n ñâu ñây Bù nhìn B o ð i tan thây có ngày. ông t mình ñ t mua t Anh m t chi c máy bay DC-3. B o ð i thích hí hoáy v i các ñ ng cơ ôtô. Ngư i dân ñóng thu Pháp ch c s sung sư ng th y r ng tình hình tài chính nư c nhà không ñ n n i bi ñát nên chính ph m i ăn tiêu r ng rãi như th . có tin ñ n B o Long s thay th cha anh và trong trư ng h p ñó Phan Văn Giáo tr thành ph chính [13]. chi c ñ u B o ð i ñư c Vi t Minh ñ t giá m t trăm nghìn ñ ng theo th i giá tháng 8 năm 1949. Qua trung gian c a tùy viên h i quân c a chúng ta London. chúng tôi ñư c bi t chúng ta v a mua c a m t nhà công nghi p Anh m t du thuy n y-át Jajusy có ñ ng cơ. r t giàu có. nhưng sáng ki n này ñã b dư lu n Pháp la ó ph n ñ i. m t chi c Citroen d n ñ ng bánh trư c.. ông ñ n ñ t vòng hoa trên m nh ng n n nhân trong cu c chi n t i 19 tháng Ch p năm 1946.24 sáu ch . m t chi c bánh xe d phòng s n sàng ñưa ra làm vai chính m t khi ngư i cha th t b i hoàn toàn. ðoàn tùy tùng nhi u nh t không quá 15 ngư i. chi c ñ u tiên c a m t lo t s n ph m có s lư ng l n n u ch t lư ng ñư c b o ñ m. Sau này ông ch ng l i vi c ném bom t . nh ng chi c Ferrari hay Bentley ñ Pháp. Ngoài ra ông còn ñư c s d ng m t ngân kho n ñ chi cho ho t ñ ng tác ñ ng tinh th n nhân dân Vi t Nam. H i ñ u năm. ñư c coi như m t vai ph . R i sau l i m t ñơn ñ t hàng khác: m t du thuy n y-át.. ñ n m c không c n ph i mưu m o v i cơ quan m t v . Như vua Louis XVI mê các khóa. ñư c ăn chia l i nhu n t sòng b c ð i Th Gi i và các b ng l c linh tinh khác.nh ng ngư i “chiêu h i” tr v v i chính nghĩa qu c gia b y gh trong qu c h i s ñư c thành l p theo hi p ư c Auriol. [14] Ít lâu sau. m t máy bay B. Tác gi b c thư ñư c cơ quan m t v gi u tên. H ng h n r i”. C u hoàng B o ð i. không bi t có ph i do ñ ng ti n m t giá hay thân ph n bù nhìn lên giá mà s ti n thư ng lên t i ba trăm nghìn ñ ng. tên tu i B o Long l i ñư c m i ngư i nh c ñ n. Như thư ng l . S thích c a ông v n như trư c chi n tranh. r i nh ng câu vè ñ ng dao vang trên ñư ng ph . Ông còn d ñ nh dành cho Vi t Minh . Không ai không bi t nơi ñây chôn c t các thi th nh t nh nh trên các ñư ng ph Hà N i sau cái ñêm l ch s ñó mà ph n l n là c a các t v chi n ñ u và b ñ i Vi t Minh. nh t là c a cánh t phê phán B o ð i không chút nương tay: T Libération (Gi i phóng) s tháng 12 năm 1949 vi t: “Không nên kéo dài hơn n a cu c thí nghi m v gi i pháp B o ð i. v n ch thích nh ng xe t c ñ cao.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Báo chí. T báo còn t cáo B o ð i ñ n Paris là ñ lao vào các “chuy n l ng lơ”. Nhưng v n m i mê săn b n hơn bao gi h t. Ch c h n hàng tháng ông ñư c c p m t kho n ph c p riêng v i cương v Qu c trư ng. máy bay. [15] Sau khi b Tòa án quân s Liên khu III tuyên án t hình v t i bán nư c. có kính dày trên 3cm. chi c này hình như ông ñã ñư c b c Biarritz. Còn B o ð i t bây gi tr nên sung túc. m t phòng ăn có th chiêu ñãi ñông ngư i. Nguy n ñi r i Nguy n l i v Nguy n v ñ ñóng vai h tay sai. m t năm sau. không thèm ñ ý ñ n. l i ñ t mua m t chi c Mercedes l n.. ôtô.83m3). k t thúc b n báo cáo. thêm m t ñòi h i c p bách: ph i là lo i th t sang tr ng. Theo m t báo cáo g i ñ i uý Pháp tên là Jullerot ph trách vi c ghi chép nh ng phương ti n có th dùng ñư c sau khi Chi n tranh th gi i k t thúc thì các ki u máy bay nói trên ñư c l p ñ t m t cabin làm phòng ng (như máy bay Viking c a Hoàng ñ Anh Georges VI). Tho t ñ u là nh ng l i ch i b i. v thép ch ng ñư c ñ n 8 ly c a ti u liên và súng máy. V hai du thuy n này. gia nhân c a bà Hoàng thái h u ðà L t nh m tính: “C u hoàng có t t c b n máy bay DC-3. và m t máy bay ñ thi nhào l n”. Và còn m t chi c th y phi cơ n a ki u Sealand. r i l i m t chi c máy bay Viscount 700 ñ dùng riêng. R i v n là nh ng chi c máy bay Sea Oters và ph tùng thay th và có l thêm m t máy bay DC-3 th hai. Du thuy n y-at. Còn thái ñ c a c u hoàng ra sao trư c nh ng l i t cáo v nh ng món chi tiêu hoang phí c a ông? Ông v n t ra ph t l . năm 1939. Ông mê m i chuy n này ñ n hàng gi . Tháng 7 năm 1950. Ông v n g i h là phe “kháng chi n”. như th ñ b o ñ m m t ñư ng kính ho t ñ ng v i nh ng bình ch a nhiên li u cho sáu nghìn killômét.

B o ð i v n tr trung. Trư c khi th i h n k t thúc. gi i phóng nhi u vùng r ng l n Tây B c B c b . c nh sát. Ông ta không dám công khai t rõ thái ñ y vì s Pháp phát hi n”. De Lattre hò hét trư c ñám nhà báo: “Hà N i hôm nay là ti n ñ n c a c th gi i t do ðông Nam Á. Ngày tháng trôi qua gi thuy t Hoa Kỳ d n d n tr thành có th ch p nh n ñư c. Sau này khi Qu c trư ng sang lưu trú Cannes.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nh ng vùng do quân ñ i c a H Chí Minh ki m soát như ñ ngh c a ngư i M [16]. Tr i ñ p. Trư c tiên là m t lá thư B o ð i thông báo cho B y Vi n bi t ông nh n h n làm em nuôi . g n như thô k ch. Vi t Minh xoay chuy n c c di n. nh ng món l i nhu n kh ng l nh n ñư c t ð i Th Gi i. Vi c b nhi m gây xôn xao dư lu n. M hay c Vi t Nam. Washington và London ch ng l i B c Kinh và Mátxcơva. m t v trí chi n lư c thu c x Thái. uy hi p kinh ñô Lào. ông d ng chân m t ngày Sài Gòn.. ñông ñ ngo i giao ñoàn và ñ ng hàng ñ u là ñ i s M Donald Heath. Paris. ñ i tư ng Henri Navarre. viên ch c.B o ð i . ngăn ch n các cu c hành quân c a quân ñ i vi n chinh. M c dù nh ng ñam mê săn b n. Khôi ph c hoàn toàn ñ ch Annam cũ v i tư cách m t nư c t do. Ngày 9 tháng 4 năm 1954. T ðà L t. Chi n tranh m r ng và có m t t m vóc m i. Nhân m t l n g p. M t làn gió nh lư t qua ñư ng băng Tân Sơn Nh t.bào ñ . Cu i năm 1953.Vi t. Lucien Bodard nhà báo kiêm nhà vi t s vi t: “B o ð i ñã thi t l p ñư c m t ch ñ c a riêng ông. có ch quy n gi ñây là m c ñích trư c m t c a ông. dáng v hơi n ng n . ñi qua ñư ng băng ñ chào qu c kỳ r i ñi duy t ñ i quân danh d . . thu gom gái ñi m. m t b a ti c ñư c t ch c ñ ti n Qu c trư ng tr l i Paris. Trong tình hình y. vây b t nh ng ph n t Vi t Minh. Tháng 9 năm 1951. vũ khí ñư c tăng thêm ñem l i l i th cho quân ñ i Pháp . như lâu nay ñã thành l t khi ông tr v nư c năm 1949. m t b c ñi n báo xác nh n L i Văn Sang. Th i gian ñ ñ cho phép t ng k t nh ng vi c ñã làm ñư c. v i c p kính ñen không r i t chuy n du ngo n Poole. M t báo cáo c a S m t thám liên bang th m chí kh ng ñ nh r ng: “B o ð i thân M t tâm can. vư t lên các quan khách. Ban sáng tr i v a m i mưa trên di n r ng kh p lưu v c sông C u Long. Các chính khách bên kia ð i Tây dương sang thăm chi n trư ng ðông Dương ngày càng ñông. T t c b n tay chân Sài Gòn nháo nhào huy ñ ng ñóng góp. ñư c b nhi m t ng giám ñ c Nha c nh sát và an ninh toàn Vi t Nam. r i tin t c x u v chi n cu c ñã che l p vi c thăng ch c kỳ c c này. mi n Nam. ð ng sau nư c Pháp và B o ð i. ñã lùi xa v quá kh . Ch ñ c a ông tr ñư c là nh nh ng công c kinh ñi n: quân ñ i. dáng l c sĩ. c p kính ñen khi n ông không gây ñư c m y c m tình c a dân chúng Pháp. m i thưc hi n ñư c ñ nh chóp c a quy n l c và cũng ch v i m t s nhân v t ông không tin nh ng ngư i bình thư ng. Richard Nixon khi ñó là Phó T ng th ng M lúc ra kh i bi t ñi n c a B o ð i ñã phát bi u m t câu bênh v c Pháp ñ n m c ng c nhiên: “Nh ng gì nư c Pháp ngày nay ñang làm cho Vi t Nam gi ng như xưa kia h ñã làm cho Hoa Kỳ trong bu i bình minh c a l ch s H p ch ng qu c”. Nhưng ông ñã hành ñ ng ñơn ñ c. nh ng vi c ñã làm trong năm năm c m quy n cũng không ph i hoàn toàn tiêu c c như ghi nh n c a ña s các s gia. x u t t ñ n ñâu. C n ph i mua ñôla v i giá cao. Nhi u nhân v t thân c n c a c u hoàng ñã ñư c Washington bí m t cho ăn b m. gi ng như Bastogne tháng 12 năm 1944 và Berlin tháng 6 năm 1947”. B o ð i v nư c ñư c năm năm.125 - . nhưng ông không có “ñà”. là c phương Tây t p h p trong m t th p t chinh ch ng c ng s n. nhưng m t s bi n pháp c a ông ch m i ñã d p yên: thanh tr ng nh ng công ch c quá h hóa. Ông ta ñã th ng cu c. Phía dư i khoang c a máy bay có Hoàng thân tân Th tư ng B u L c. khi ông còn là c v n t i cao cho chính ph H Chí Minh. ph tá c a B y Vi n nay thay th B y Vi n c m ñ u l c lư ng Bình Xuyên. v a gi ñư c v ngoài c a m t n n dân ch mà không gây nguy hi m cho mình. L c lư ng Bình Xuyên ch có ti n ðông Dương. ñ i tư ng Navarre. Dư i s thúc ñ y c a De Lattre. ñã t ch c ra m t h i ngh ñ i bi u nhân dân toàn qu c. Các tư ng lĩnh Pháp hy v ng thu hút quân ñ i c a tư ng Giáp vào m t ñ a ñi m thu n l i ñ ñánh m t ñòn quy t ñ nh. Cũng không ph i như nghi th c Hà N i. m t tay chân thân c n v i B y Vi n bay ñi ðà L t v i m t valy ñ y gi y b c. Ph n thư ng c a c u hoàng ngang v i s ti n ph i n p. vài tu n t i s ch huy tr n ði n Biên Ph ñ i m t v i tư ng Giáp. M t thói quen vương gi m i mà ñi n nh ñã mu n lưu danh muôn thu trong hàng ch c cu n phim th i s trong ñó ngư i ta th y ông ñ ng s ng. Quan h gi a h n v i Qu c trư ng B o ð i v n ch t ch . Trang ph c lúc nào cũng ch nh t không chê vào ñâu ñư c. Ý c a B o ð i là mu n cho Sài Gòn c n s ch ti n M . Ch là m t nghi th c không gi ng l th c trong tri u ñình Hu . Tuy nhiên n u ngư i ta ch p nh n nh ng tiêu chí c a chính ông ta thì ph i nói B o ð i ñã làm ñư c nhi u vi c t t”. năm 1945. Nh ng cu c thăm vi ng ðà L t c a B y Vi n ngày càng nhi u.. t ng ch huy quân ñ i Liên hi p Pháp quy t ñ nh ch n ñ ng cu c ti n công c a Vi t Minh l i b ng cách t p trung quân ði n Biên Ph . Nhưng năm sau. B o ð i ñòi năm trăm nghìn ñôla b ng ti n m nh giá l n trong vòng b y mươi hai gi . Ti n và vũ khí M ñ vào cu c chi n ngày m t nhi u. B y Vi n v n n m Ch L n và thao túng ð i Th Gi i.

H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [9] Phương Th o l y ch ng là m t ngư i Pháp dòng dõi quý t c giàu có. S c b t tr c này không ph i ñ i lâu. năm 1949. ñ ti n sĩ Lu t năm 1969.SPCE (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) 376. Cùng ñi v i ông có hoàng ñ Vĩnh C n. báo cáo ñ ngày 7 tháng 1 năm 1950. Hoàng thân B u L c và sau cùng là Ngô ðình Di m. [2] CAOM. Nhà xu t b n Perrin. năm 1950. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Hôm sau ông và ñoàn tùy tùng ñi trên m t máy bay riêng. [6] Piere Darcourt. Bà thư ng v n ñ ng các t ch c qu c t giúp ñ trùng tu Văn Thánh và nhà Minh Lâu trong qu n th lăng Minh M ng Hu . Tr n Văn H u. ông ch Ch L n). năm 1950. năm 1949. năm 1949. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i – SPCE (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). [13] CAOM. Ngày v a r ng. Trích d n c a Jacques de Folin trong sách Indochine 1946-1954. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . ñư c B o ð i ñ ñ u và g n gũi. ph i h cánh c p t c do tr c tr c v máy liên l c vô tuy n. . 1980. năm 1949. Máy bay lên t ng cao r i b t ng quay l i.Jean Julien Fonde. Vi c ñi l i t i trung tâm Sài Gòn b c m. B trư ng các qu c gia liên k t (nay là B Pháp qu c H i ngo i tương ñương v i B Thu c ñ a xưa kia) ñã ch th cho tư ng De Lattre: Ph i ñem l i cho các qu c gia liên k t nh ng phương ti n và ý chí ñ m nh n l y trách nhi m chi n ñ u ch ng Vi t Minh. chi c Liberator. nguyên ñ i n i ñ i th n khi còn Hu . [16] CAOM. 1977.126 - . Qu c trư ng ñã cho bi t sáng s m mai ông s bay t 5 gi . chi c Mercedes to tư ng k nh càng ch Qu c trư ng ñ trư c dinh Th tư ng. B o ð i ra kh i máy bay. Ông không dám ñi quá xa vì l c lư ng an ninh ñã ra v . theo m sang Pháp. Nhà xu t b n Denoel. [11] CAOM. 1992. ñòi h i chính ph c a h c m quy n và d n d t h theo m t chương trình hành ñ ng cho phép ngay t c kh c thành l p ngay nh ng ñ i quân qu c gia. ph trách l tân. Nhà xu t b n Hachette. Nguy n Văn Tâm. nên c n ph i ñi ng s m. SPCE (V Báo chí quân ñ i vi n chinh) 376. sinh năm 1944. SPCE.. ngày 5 tháng 7 năm 1949 cho bi t: Vi t Nam không có m t chút quy n h n gì n u không ñư c Pháp th a thu n ho c ñư c tham kh o ý ki n trư c. Các xe ôtô Citroen. [5] ð i tá Leroy. quý m n t nh . không c tr ng. (B y Vi n. Bay Vien. m t gia nhân c a bà Hoàng thái h u T Cung còn s ng ðà L t (tháng 2 năm 1995). ông ñi thêm vài bư c n a r i quay v ch trên máy bay.SPCE 376 (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). l n này ra ñi ñ không bao gi tr v n a. tr.. [1] Báo cáo c a Lãnh s M Sài Gòn. M c dù v y ông hít không khí m ư t c a ñ t nư c. ngư i em h luôn tháp tùng ông trong các chuy n ñi xa và Nguy n Duy Quang. năm 1949. [15] CAOM. [8] Có tên là Ph m Văn Hưng t c Jean Bùi. t 12 năm nay không r i ông n a bư c chân. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [14] CAOM. [4] Th i B o ð i tr l i c m quy n ñã năm l n thay ñ i Th tư ng: ðó là Nguy n Phan Long. [12] H i chuy n Nguy n ð c Hóa. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh. Nhà xu t b n Plon. SPCE 376 (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh) 376. le Maitre de Cho Lon. ñư c B o ð i g i g m vào h c trư ng ENA (trư ng Qu c gia hành chính chuyên ñào t o công ch c cao c p v n i tr và ngo i giao Pháp). bà cùng v i m là bà M ng ði p v thăm Hu . không có ñ i danh d . (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). Peugeot s m màu nư m mư p thay cho ñoàn xe tay l n x n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Bu i t i. Láventure Viet Minh. th b trên ñư ng băng. Làm vi c cho Ngân hàng c a Pháp h tr cho Ngân hàng nông nghi p và phát tri n nông thôn Vi t Nam.83. [3] Theo Yves Gras. Cu i năm 1953. [7] CAOM. Fils de la rizière (Nh ng ñ a con c a ñ ng ru ng) Nhà xu t b n Robert Laffont. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Bu i chiêu ñãi ng n g n. bu i chiêu ñãi b t ñ u. [10] Jacques Massu . Năm 1996. L n này không có ban ñón ti p. SPCE-376. tác gi cu n Histoire de la guerre d’ Indochine.

B bơi li n k . b t ch p k lu t c a nơi này. ðã thành m t. m t con b c tr m tĩnh. Palm Beach tr thành sòng b c mùa hè Cannes. vui như vào h i. M t t i mà có ñ n ba Hoàng ñ và m t ch c Hoàng t ñ n góp m t cùng nhau n c sâm banh và l lư t trên sàn nh y r ng. Ông . Có ai tin ñư c không? Tin ñ n ñ i th i ñó cho bi t ông là con b c khát nư c ham ñánh to ñ r i thua ñ m như l n ñánh b c v i ông trùm ñi n nh M Jack Warner. Nhưng l n này. v c th m. Chi c nh n m t ñá to tư ng hay chi c ñ ng h b t b ng b c g n như tr ng mà ngư i M vu t ve gi a hai l n chia bài. r i lỳ trong ñó cho ñ n khi m i ngư i ra v . Không ai nói v i ai m t l i. Gã l ng l tr i các con bài trên th m xanh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 27 Daniel Grandcleùment B o ð i dán m t nhìn vào con quay màu ñen. có nh ng ph n tr và vài ngư i châu Á. Không có gì n i b t nhưng duy nh t có ông là Qu c trư ng m t nư c ñang có chi n tranh.. m t c t tr trung thành c a các d h i. Không ph i ch bây gi . B o ð i v n Cannes khi phòng tuy n trên con ñư ng s 4 s p ñ và quân ñ i Vi t Minh làm ch chi n trư ng mi n B c. Trong tòa nhà b ng ñá c m th ch. Quanh chi u b c nh ng k tò mò nín th theo dõi ván bài. nhìn ra bi n. M t ki t tác ki n trúc quái g v i nh ng khía răng kh ch y xung quanh. mà thua ñ m! Ba trăm năm mươi tri u franc vào túi ñ i th là Jack Warner. Con ngư i nh thó trư c m t ông cũng không dám nhìn ông. H còn nói Qu c trư ng B o ð i. qu c vương Ai C p. y ph c l p lánh trang kim. M t cơ h i làm ăn béo b c a các khách s n l n nh có vũ h i c a các nhân v t quan tr ng. Giáo ch ñ o Cao ñài Vi t Nam cũng như các ñ i di n chính ph Pháp thư ng có m t ñ nh kỳ t i Carlton.127 - . Ông ñi th ng vào phòng ñánh b c. Gái ñ p nô n c. Ra dáng l ch s . các qu c vương Zogu c a Albanie. Theo m t th i thư ng. hoàng thân Umberto c a Italie. sĩ quan h u c n. B o ð i v n ưa li u lĩnh. ði u ñó c t nghĩa s có m t c a h cái nơi g i là ñ t thánh c a các ñ t thánh Palm Beach này. bên trong phòng ñánh b c tuy r ng nhưng v n hơi t i. chung quanh B o ð i kho ng hai ch c ngư i c ng tác: t ng lý văn phòng. các quan ch c t kh p nơi ñ n Cannes ñ y t ki n Qu c trư ng. trong ñó có hoàng ñ Vĩnh C n. Bao gi ông cũng mu n có nh ng ngu n c m xúc m nh. Ti n l i ch y vào các v làm ăn. Cannes ông nh y lên môtô lao sâu vào nh ng con ñư ng nh phía sau thành ph . theo thói quen ông m c b ñ tr ng. thành ph ñông. ít nh t là các báo vùng Cannes ñ u ñưa tin th t thi t này v i nh ng hàng tít l n. Vào các bu i chi u hay t i. Luôn luôn ph i t o h ng thú như trư c ñây ông ñã có l n ng i sau tay lái b t xa các c nh binh b hơi tai theo sát ông. trong r ng ñêm ông li u lĩnh xông pha vào r ng ñ ch m trán v i h . Trong nh ng năm 50. ông chơi trò li u lĩnh trong các canh b c. K c vi c buôn bán ti n ðông Dương. T xa ngư i ta ñã nh n ra nó như m t cây ñèn bi n trên m m Croisette khép l i v nh Cannes v phía ñông. ð t nhiên nh ng chi ti t mang m t t m quan tr ng hi m có. trùm ñi n nh Hollywood. Th i r t tr . khi n nó có phong cách H i giáo. nhưng không ñeo kính ñen như m i l n. Hình như không ai ng c nhiên th y 6 tháng m t l n tr s th c s c a chính quy n Vi t Nam m t nư c ñang có chi n tranh. Nh ng bu i d h i n i ti p nhau. B o ð i t tay lái nh ng chi c xe limousine l ng l y d ng trư c th m các s i b c. Ông này v a ñ n nơi là bư c luôn vào phòng ñánh b c. Tin ñó không làm ai ng c nhiên. Ông là m t khách quen. Hoàng ñ Hailé Sélassié. Ph n l n trong s h cũng là nh ng nhân v t tên tu i. lái xe. C u Hoàng h u Nam Phương cũng có m t văn phòng riêng trong ñó luôn luôn có Nguy n Ti n Lãng và v . Nh ng cái ñ u t ng mang vương mi n chen chúc ñ n ñây. M c dù m t tr i cu i bu i trưa còn h t ánh n ng chói chang. nơi ñ c bi t h p d n ñ i v i c u hoàng. t c ñ . Thua ñ m khi n sáng hôm sau các báo. hay chi c c áo m r ng. B o ð i không ñ n ñ y bao gi . c v n. ti ng g m rú c a chi c môtô Norton. r i thay c u hoàng thua. B o ð i ch là c u qu c vương gi a nh ng ngư i khác. Nh ng h lỳ trong Casino thành ph còn nh mãi v ván b c ñông ngư i chơi mà không n ào. T i ñó c u hoàng th t ñãi kho ng ch c b n bè. l i ñ t trên Côte d’Azur. Farouk. Anh ta giàu có và n i ti ng nên nh ng ngư i ph trách sòng b c không b t bu c anh ta ph i tuân theo quy t c áp ñ t cho nh ng con b c khác. khá r ng. C u hoàng B o ð i là m t trong nh ng tay c phú mà dân chơi ñ u quen m t. ông ñã tham gia y ban danh d c a Motor Yacht Club (Câu l c b du thuy n y-at có ñ ng cơ). các b trư ng. u o i d t ti n r t th n tr ng và dè s n. thư ký. Bên ngoài r lên ti ng cư i c a nh ng ngư i ñang t m hay ti ng lao xu ng nư c c a nh ng ngư i nhào l n. k c B o Long m i khi ñi ñâu ñ u có thư ký riêng ñi theo. H ñông ñ o và giàu có. Anh ta không ñeo cà-v t. ðà L t. qu c vương Iran. Ông v n ñó trong khi ði n Biên Ph b bao vây và vào lúc cu c ti n công c a tư ng Giáp di n ra trong nh ng gi phút cu i cùng c a cu c chi n tranh ðông Dương. Faycal c a -r p Xê-út và nhi u ngư i khác. Nh ng năm ñó Cannes là thành ph ñ ng ñ u nư c Pháp v sòng b c. Lâu ñài Thorenc t m t bi t th bình thư ng tr thành dinh chính ph . Th t b i c a quân ñ i Liên hi p Pháp ngày càng d n d p báo hi u k t c c bi th m c a cu c chi n khó b tránh kh i lan r ng nhưng ông v n gi nguyên các thói quen c a mình..

Nh ng nhà thương thuy t ñi l i như con thoi gi a lâu ñài Thorenc và thành ph Th y Sĩ ñ thông báo v i B o ð i . nhưng cũng ñ l i nhi u tình b n và lòng tôn kính. Lucien Bodard k l i: “C u hoàng mang v Vi t Nam m t cô nhân tình Cannes. ñư c ông t u cho m t bi t th Antibes. nh ng cái bóng ngư i xúm xít b n r n ba b n gi li n quanh các bàn ñ s ñ ñánh b c. Chúng ñư c ñ n thăm c nh ng phòng ñánh b c n a. Liên Xô. nh ñó không lúc nào tôi c m th y mình là ngư i nư c ngoài mà luôn luôn th y mình ñư c ñùm b c như là m t ñ ng bào c a các ngài” [3]. có năm nư c tham d : Hoa Kỳ. D c ñư ng máy bay tr c tr c ñ ng cơ nên ph i quay l i Nice. t khi ñ n tu i l n. nh có phép ñ c bi t c a b trư ng N i v . nhưng anh mu n gì. Các b n tin c a s tình báo ghi nh n nh ng chuy n ñi Vitell. nh ng môn th thao riêng cho ngày ñó. 60 nghìn ngư i Pháp ch t t năm 1949. hai ñoàn ñ i bi u c a hai bên Vi t Nam ng i ñ i di n nhau: ñoàn ñ i bi u c a Vi t Nam Dân ch C ng hòa và ñoàn ñ i bi u c a chính quy n B o ð i. Trung Qu c và Pháp. Th i gian như dài ra. Khi m i ngư i báo trư c r ng cô ta s l a d i ông. t t c c ng ñ ng ngư i Vi t quanh vùng kéo ñ n hoan hô. Tuy nhiên s c ñ p c a bà cũng làm xao xuy n tâm can nhi u vương công Hoàng t nh t là Giáo ch Agha Khan.dinh Th tư ng. nh ng hành vi b i b c c a ông. M t c u b trư ng trong chính ph H Chí Minh ñã ti t l : ông B o ð i khoe. Ông vi t cho th trư ng Maurice Cornut Gentille: “Tôi s không quên s chu ñáo. Nhi u bu i chi u trong tu n. kín ñáo và ân c n mà các ngài ñã dành cho tôi. Paul Paccim. Ông r t hài lòng và cám ơn chính quy n ñ a phương ñã ñón ti p ông. ***** B n tr r t mê thành ph Cannes. m t hi p ư c ch ng bi t th m y dành cho Vi t Nam quy n ñ c l p hoàn toàn. n u quê hương xa xôi c a ông không có chi n tranh . B o ð i không tin. Nhi u ph n ñ n v i ông. ch nư c trà thôi. không ch u ñư c l i s ng buông th c a ông. m n ph c ông b t k ñ a v xã h i như th nào dù là hoàng thân Công chúa hay nhân viên bình thư ng. máy bay riêng c a c u hoàng. H phung phí ñó nh ng gì ki m ñư c m t sòng b c khác. ð lo i. Nice. Paris. ñêm nào cũng ph i có m t ngư i ñàn bà n m bên. Georges Bidault. nh ng ngư i tình quen thu c trong ñó có “th phi” Bùi M ng ði p. ñ o Corse b ng chi c Libérator. Monaco hay trong m t s câu l c b bài b c khác. hay v các gia nhân ñ y t . Vào gi h i ngh l p l i hòa bình ðông Dương khai m c t i Genève. Ông có nhu c u ñ i v i ñàn bà. Cô y hành ngh c a cô y. l ñ và thông minh. tay t ch c có tài trong các bu i liên hoan d h i Cannes k l i: m t l n h n cùng ông ñi máy bay t Nice ñi Paris. R i ti n lãi t các v chuy n ti n t ñ ng b c ðông Dương sang ti n franc.không có chuy n tr l i v n ñ th ng nh t ñã ph i tr giá ñ t m i giành ñư c. M t ngư i thân thi t v i ông bình ph m chính xác hơn v nét ñ c trưng c a B o ð i là “m t ph n mư i c a Farouk. C u hoàng B o ð i s ng như ñ vương nhưng ông v n gi nguyên phong cách quen thu c c a ông. Ông g t ñi: Tôi bi t th . Nhưng chính tôi m i là m t con ñi m ñích th c” [1]. Còn nh ng ngày khác? Cũng như th trong các sòng b c khác. hai ph n mư i c a Machiavel và b y ph n mư i c a Hamlet” [2]. Thư ng như th . hi m khi u ng rư u. m t th nhu c u thư ng xuyên không th d p t t ñư c như ñ ăn th c u ng. ch y không ng t vào m t nhúm xun xoe này. m i ñêm m t ngư i khác. Anh. ðư c tin báo. G p ai ông cũng làm cho ngư i ñó hài lòng. thú v và nh nhàng.T t c nh ng ngư i ñ ng ñ u chính ph Pháp ñ u tr nh tr ng th tôn tr ng s toàn v n lãnh th Vi t Nam . Bà không ưa nh ng con ngư i bà g p ñây. căm ghét nh ng thói hư t t x u c a ch ng. Ch c ch n bà Nam Phương v n là m t ngư i v chung tình. Paccini t ch c m t b a ăn t m t i quán ăn trong lúc ch xe l a ch y su t ñ n th ñô. cô gái y có n hôn như m t thiên th n. Th i gian ông Sài Gòn không lâu. B o ð i ñang Cannes. Ông k t b n c v i m t anh h lỳ sòng b c và m i anh ta ñ n ăn v i ông t i lâu ñài Thorenc. N u ngư i dân thành ph Cannes còn gi nh ng k ni m v m t ông hoàng ham thích hư ng l c v i nh ng thú vui tr n th thì Nam Phương ñ l i k ni m v m t bà hoàng bu n bã. lúc ñó là b trư ng Ngo i giao . ñã liên ti p m i m c và nhi u l n ñư c ñón ti p bà và các con trong dinh th r ng mênh mông c a ông. Ngư i ta xì xào v nh ng cu c phiêu lưu tình ái c a ông. ñ p ñ .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment u ng ít. Nhưng tin ñ n ñ i Cannes cũng không cho bi t gì thêm.128 - . Evian. l ch s . không th quen ñư c v i các th ño n l a d i trâng tráo. ch ng h n như ð i Th Gi i ñang làm mưa làm gió Sài Gòn. nhưng không ñ l i n tư ng gì và không bao gi bà theo ch ng vào các phòng ñánh b c. Thư ng là nh ng gái làng chơi chuyên nghi p. Cùng th i gian ñó. C nh ng chuy n ñi chơi xa không d t. Ai cũng c m nh n ông là con ngư i kín ñáo. Các cu c thương lư ng ñ ñem l i hòa bình cho ðông Dương ñã di n ra Genève. Bà ghê t m cu c s ng Cannes. ðôi khi bà cũng tham d nh ng cu c vui Palm Beach. t i tr s c a Liên h p qu c. x n ð . Chính gi a gian phòng l n. M t cu c s ng qu là vui v . M i ngày có nh ng thú vui. Th tư ng Joseph Laniel ký t i ñi n Matignon . Rõ ràng là quá mu n.cu c chi n tranh b n th u v i nh ng ñau thương khôn lư ng: 460 nghìn ngư i Vi t Nam. M t tháng sau chuy n vi ng thăm Sài Gòn l n cu i cùng nh ng cu c thương thuy t hòa bình b t ñ u. Cu c xung ñ t gi a hai bên Pháp-Vi t ñã tr thành v n ñ qu c t . Lúc ñ u chính ph c a ông t ch i không ng i chung bàn v i ñ i di n Vi t Minh.

S tan rã hoàn toàn c a l c lư ng ñ n trú trong t p ñoàn c ñi m ñã gây choáng váng tai h i hơn b t kỳ m t th t b i quân s quan tr ng nào dù n ng n ñ n ñâu. trong cu c ñ i ñ u t ng l c. hoàng thân B u L c xin t ch c. Các bên th a thu n sau hai năm s t ch c t ng tuy n c ñ th ng nh t ñ t nư c và quy t ñ nh ch ñ chính tr c a Vi t Nam. Ch vài tu n sau ði n Biên Ph ñã có hai mươi nhăm nghìn lính qu c gia b ngũ [4]. không h tôn tr ng hàng ch c nghìn binh lính ñã b xác trên chi n ñ a ch t vì nh ng ý tư ng c a ông. Vì n n th ng nh t ông ñã làm ñiên ñ u ngư i Pháp t nhi u năm. công lu n Pháp th hi n s quan tâm ñ n n i th ng kh x thu c ñ a cũ châu Á. 1973. ñ i quân ñã ñư c B o ð i tô v cho ñ p m i khi duy t binh ñang tan rã tơi t . La Fabuleuse Histoire de Cannes (Huy n tho i v thành ph Cannes) .Nhà xu t b n Le Rocher. Alain Ruscio trích d n trong La guerre française d’Indochine (Chi n tranh ðông Dương c a Pháp). Ông h l nh cho h r i kh i h i ngh . Không ai bu n nghe nh ng l i ph n kháng c a ông. ð c l p. Cùng v i s th t b i ði n Biên Ph . ði n Biên Ph th t th . Khác nào m t tên ñ y t b ngư i ta t ng c ñi mà không thèm cho bi t là nó b ñu i. Pierre Mendès France thay Joseph Laniel. nó còn là m t cú ñá sau lưng. ñó là s phá s n. Carnets secrets de la Décolonisation (Tài li u m t v phi th c dân hóa) Nhà xu t b n Calmann-Lévy.129 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ph i b o ñ m b ng văn b n do chính ông ta vi t. Dư lu n chăm chú theo dõi nh ng c c nh c kh n khó. r ng: “Chính ph Pháp không tìm cách l p ra hai qu c gia riêng bi t. Th ng nh t c a Vi t Nam. 1981. Hai bên ñình chi n t i ch . có h i ñ n s th ng nh t c a Vi t Nam”. Ngày 20 tháng 7 năm 1954. nh ng bi u hi n c a ch nghĩa anh hùng c a quân ñ i Pháp trong năm mươi b y ngày b bao vây. th ng nh t là trên h t. Chi n tranh ch m d t. Sài Gòn. Chính là ñây. [2] Jean Bresson. Trái v i nh ng l i b o ñ m c a ngư i ti n nhi m. Nhưng v i B o ð i. K t c c c a h i ngh Genève ñ i v i ông còn hơn là m t th t b i. m i nư c có khuynh hư ng qu c t riêng. ñã thoái thác. nh ng ñoàn dài tù binh Pháp ñi di u dư i s áp t i c a nh ng ngư i lính Vi t Minh th p bé ñã khi n dư lu n chính qu c ngao ngán. quân Pháp ñã tin ch c là ph i ñánh b i quân Vi t Minh. La Guerre d’Indochine. Ngô ðình Di m nh n l i m i c a Qu c trư ng B o ð i ñ ng ra l p chính ph m i. T p ñoàn c ñi m ði n Biên Ph mang giá tr bi u tư ng: hình nh nh ng xác ch t ph kín chi n hào. Phe ông không ch th t b i mà Vi t Nam l i b chia c t làm ñôi. Ông không ñư c ñ m x a t i. Hu n m trong vùng không C ng s n. Còn quân ñ i qu c gia Vi t Nam. ñ n lúc ñó chính quy n B o ð i m i ch u c ñ i bi u ñ n Genève. T i Paris. L n ñ u tiên có l t khi chi n tranh b t ñ u.S nh c nhã) . Dư ng như ñ nh m nh và các cư ng qu c lúc ñó ñã quét ông như quét m t h t b i vô giá tr . l n l a mãi trư c khi ch p nh n “gi i pháp” c a h . ch ch p nh n ch m d t xung ñ t dư i áp l c c a các ñ ng minh Liên Xô và Trung Qu c. [4] Georges Chaffard. [1] Lucien Bodard. ñó là m c tiêu ñ u tranh c a ông. ngay lúc ñ u ông ñ ngh chia c t Vi t Nam thành hai mi n riêng bi t. Hi p ñ nh Genève v ðông Dương ñư c ký k t không mang ch ký c a ñ i bi u chính quy n B o ð i. Mendès France cam k t ñem l i hòa bình b ng thương lư ng trong vòng m t tháng.Nhà xu t b n Gallimard. các nhà thương thuy t ñ ng ý r ch m t v ch ngang trên vĩ tuy n 17 phía trên Hu m t chút. . L’humiliation (Chi n tranh ðông Dương . ðúng ngày h i ngh khai m c. các chính ph Pháp và Vi t theo nhau ñ .. Vi t Minh tuy là ngư i th ng tr n.. Nh ng ñ i bi u c a ông ch ñóng vai ph . [3] Cannes: H sơ Lưu tr thành ph . cùng v i nó là s s p ñ tinh th n c a quân ñ i Pháp Vi t.

Anh ñư c phong thi u uý. ngư i cao l n b v . B o Long vào h c trư ng võ b v i tư cách sinh viên c a m t nư c trong Liên hi p Pháp. H n b t nh ng ngư i lính bé nh g n như ph i ch y cho k p bư c chân h n. không mu n dính dáng gì v i ñ t nư c khi n anh nghĩ v quê hương. lúc nào cũng l ng l . B o Long ñã tòng quân như l i khuyên c a c u hoàng. nhưng v i ñ ng bào mình. mũ chùm lông. L n này t i bi t th Bentley Continental c a cha. anh không s ng chung cùng h v i tư cách công dân. không nói năng gì. B n h u cho ñây là m t th ng l i th c s . Nhưng cha và m anh ñ u không t i xem cu c di u binh ñó. Ngoài ra cũng r t ít ai nói chuy n t lúc kh i hành. không ph i thi tuy n sinh. Tuy nhiên. Hôm ñó. B o Long bình th n ch u ñ ng cu c s ng kh c kh trong quân ngũ. T nhi u tháng nay. m t thi u tá ng lâm quân c a Qu c vương Iran và anh. H ñang cây s th 38. m t thi u uý Lào. sau hai năm h c anh ph i ch n m t trư ng th c hành. Ch ng bao lâu. anh ñi v như con thoi gi a thành ph nh Touraine và th ñô Paris. Viên sĩ quan tung tăng trên hàng ñ u. kh u Mas 36 bên hông. Anh không ñ c báo. Kiêu hãnh trong b quân ph c áo ñ . nh t là cán b khung. Lòng say mê binh nghi p gi m d n. Ban sáng theo l . trong nh ng năm ñ u t p luy n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 28 Daniel Grandcleùment B o Long kéo cao chi c mũ ca-lô. H ñ u còn tr . Cu i năm 1956. bư c chân ng n hơn lúc kh i hành. lưng ñeo m t ba lô ñ y s i. quá m t m i. B o Long không mu n bi t ñi u gì ñang x y ra trên ñ t nư c anh. anh ñi hàng cu i c a ti u ñoàn vì vóc dáng bé nh . ít nh ng cu c phiêu lưu tình ái trong cái . lăn lê bò toài trong bùn l y. ngoài ti ng l o x o chân bư c trên ñư ng. m t ñ i di n chính th c c a chính ph Vi t Nam ñ n trư ng tìm hi u m t cách tôn kính nh ng gì x y ra v i ngư i lính m i. quá nhi u luy n ti c khi n anh mu n xa h n. Cu c chi n tranh thu c ñ a m i c a Pháp ñang c n ngư i.. thi u tư ng ch huy trư ng nhà trư ng ñón ti p h . Thân hình h n vư t tr i h n lên so v i binh sĩ trong hàng quân. Phân ñ i anh còn l i 28 ngư i. Trong trư ng không ñư c nói chuy n chính tr . m i h ăn trưa. quá m nh mai y u ñu i. r n r i. V y làm gì ñây? l i quân ñ i Pháp chăng? Nhưng anh chán ng t m t ñ i quân ñã ti n hành chi n tranh thu c ñ a v i ñ t nư c anh. Tuy cu c s ng quân ngũ t o thu n l i cho tình b n phát tri n. Anh có th r i b trư ng b t kỳ lúc nào anh mu n. Anh không có m t th gi y t nào xác nh n nhân thân ngoài m t h chi u ngo i giao. xa lánh. Anh s ng m t mình xa doanh tr i trong m t gian phòng trong thành ph . gáy c o nh n. M t thành tích th l c th c hi n trong m t không khí g n như vui v . Anh v n còn chính th c thu c biên ch quân ñ i qu c gia Vi t Nam nên không th ñi chi n ñ u ñư c. ít ñàn bà. Anh không như m t s thanh niên khác. cu c hành quân xem như m t trò chơi. Chi n tranh và nh ng n i kh c c ñã lùi xa cũng như th i ñi h c ð i h c. Bu i chi u bà ra v m t mình. gi gìn ý t dù tình ñoàn k t quân ngũ d làm cho m i ngư i g n bó v i nhau hơn. Nhưng anh l i. B o Long b t ñ u nh n ra có l t t hơn là nên chú tâm vào vi c h c tri t h c. c m i bư c l i t t d n xu ng trán. anh tham gia cu c di u binh ngày Qu c khánh Pháp 14 tháng 7 năm 1955. Ch y u trong các ngày qua là t p ñi ñ u bư c. ñã tuyên b b cu c sau ba tháng ñ u tiên c a khóa tân binh. kh e m nh. cũng như nh ng ngư i khác. chan hòa v i hai mươi b y b n ñ ng ngũ chung ch trong m t phòng. anh không k t b n v i ai. anh là ngư i Vi t Nam. B o Long ñi hàng cu i phân ñ i. ñ c trưng c a h c sinh quân Saint-Cyr. ñã b i tr n ði n Biên Ph .thi t giáp Saumur. T ngày 6 tháng 10 năm 1954. Không m t ai trong ñám lính tr này t ra m t nh c. thành viên c a cái mà ti ng lóng Saint-Cyr g i là “bazar” t c là ngư i c a baz ti ng lóng có nghĩa là trư ng h c. V th c a anh r t kỳ l . ñi qua qu ng trư ng Champs-Elysées. V n ý t gi gìn. Lá r ng ñư c tô ñi m thêm dư i ánh chi u tà x Bretagne. cha anh. anh l n l i trong r ng Brocéliande. ti ng ñ ng cũng ít.130 - . May sao các c p ch huy th y anh thích cư i ng a bèn ñ ngh anh sang h c trư ng k binh . ð u ñ n. Nh ng ngư i lính xung kích ñi b . vào th i ñi m này cu c xung ñ t gi a các giáo phái bùng lên d d i Sài Gòn. M c dù m t nh c và ñư ng xa. là nh ng bu i di n t p linh tinh. thưa d n nh ng cu c ti p xúc v i ñ ng hương. anh cũng ph i c r a nhà xí. hai ngư i Nam M . bà và con trai ñ n thăm ngh vi n Bretagne Rennes. g n bó v i nhau trong n l c chung. bà Nam Phương ñi cùng con trai vào sân trư ng võ b liên quân Coetquidan. Như nh ng ngư i khác. nh m m c ñích d y cho nh ng thanh niên tân binh bi t ch huy ngư i khác. anh thu d n ch n m vuông v c. Quá nhi u ñau kh . Bazar còn có nghĩa là c a hàng t p hóa bán các lo i hàng th p c m r ti n các ch phương ñông. Không nói gì v Vi t Nam. B o Long tr thành m t h c sinh gương m u và xu t s c. Như nh ng ngư i khác. cũng như cu c s ng Vi t Nam. G n như toàn b h c sinh quân trong khóa c a anh nhanh chóng ñi th ng sang Algérie tham gia chi n ñ u. Chàng thanh niên t nay tr thành h c sinh quân. Ch còn l i “nh ng ngư i nư c ngoài”. anh ñ c cách ñư c vào h c trư ng võ b Saint-Cyr. dù có nh ng bi u hi n b ngoài ñó. Su t th i gian th thách ñó m i ñêm ch ng ba ho c b n gi .. T t c có sáu ngư i: m t Hoàng t Cao Miên. Khi ñ n lư t. V i ngư i Pháp. trư ng võ b .. hò hét các m nh l nh. nhưng cũng c ng c i hơn.

. mang ñ y súng ñ n trong ngư i. Ch ng ph i là binh pháp c a Clausewitz. n u mu n g p l i các b n Saint-Cyr. Chàng thanh niên m nh d . ðó là kìm c t b ng thép. Anh nghĩ ñó là cách ch c ch n nh t ñ không bao gi ph i nghĩ l i n a và t k t li u ñ i mình nhanh nh t. h m hĩnh và t mãn ñ u xa l ñ i v i anh. ngư i ñã ñ xư ng và ch ñ o vi c xây d ng nó. ho c ph nh ng n m cao su cách ñi n lên trên dây thép gai có ñi n ho c còn chui vào các c ng ng m lu n dư i hàng rào dây k m gai . n u có th . B o Long ch huy trung ñ i xe b c thép thi hành nhi m v này. tìm ñ n cái ch t ñ kh i ph i ñau kh . L c lư ng du kích fellagha c a Algérie ñã nh b c tư ng thép. ðêm qua tín hi u báo ñ ng ñã phát ra t nh ng h m này. H dũng mãnh xông lên. Phòng tuy n này kéo dài ñ n sa m c. ðó là phòng tuy n “cái b a” dài 320km ñ y chư ng ng i b ng dây k m và mìn. trong căn h gia ñình Neuilly. L n này. t c ñ trên 60 km m t gi . t ñâu ñ n. Trong ñoàn quân không ai là không bi t anh là ai. Rõ ràng B o Long r t ít gi ng cha. B o ð i cũng như Nam Phương “tôn tr ng ý nguy n c a con” không tìm cách làm thay ñ i s l a ch n c a con. nh ng chi c kéo c t n ng n s n xu t t i ð c. ch có cách là sung vào ñ i quân lê dương g m lính nư c ngoài. Chúng ch y nhanh. nh ng kh i thép ñ s lúc l c di chuy n trong ñ ng ñá v n câm l ng. hai mét chi u cao. tránh không g i v n ñ và gi im l ng không b c l cơn xúc ñ ng trư c m t con.131 - . Phía sau xa xa là x Tunisie.. B o Long vươn n a ngư i ra kh i tháp xe b c thép. T ng quãng m t d c theo hàng rào thép l i có nh ng h m tác chi n. Trong khi v n nói anh quy n luy n và khâm ph c cha nhưng anh h t s c c g ng ñ không gi ng cha. Là ngư i nư c ngoài. ngư c l i. ***** Hàng rào dây k m gai kéo dài mãi. Anh nói: “Quanh ñây 10 km ngư i ta nghe ñư c ti ng ñ ng cơ c a chúng ta ñang di chuy n”. ð ng cơ g m rú. Phòng tuy n này khóa ch t Algérie theo d c chi u dài biên gi i. Tính tình B o Long hư ng v cái bi th m còn cha anh. L lùng là Saumur anh ñã g p nh ng sĩ quan khác có cùng s thích. Theo m t k ch b n ñã hi u ch nh k . ham chơi. trong n i tuy t v ng m t nư c. không trù tr .l y tên c a v b trư ng Chi n tranh có nhi m kỳ ng n ng i. ch m d t chu i th t b i. xa b y ng a. Anh không h i ý ki n ai. và bơ vơ trong th i niên thi u c a mình. Ph i g n ba tháng sau anh m i nh n ñư c công văn ch p thu n c a B chi n tranh. ð binh sĩ dư i quy n ph i tuân l nh. Sáng ra. SaintCyr trong m t cu c di n t p ngư i ta ñã d y anh bi t cách ch huy m t ñơn v di chuy n c ly 50 ho c 60 m. ñơn v tu n ti u lê dương ñã xác ñ nh m t cách chính xác v trí c a m và chuy n d ch v trí ư c ñ nh c a quân du kích. ti u ñoàn xe b c thép ñư c l nh b t ch t nh ng nơi nghi có ñ ch ñi qua. M t cái ch t nhanh chóng.thi t giáp Saumur. Gi a các hàng rào là b c tư ng g m mư i m t hàng dây d n ñi n cao th t 5 ñ n 7 nghìn vôn.công trình c c a ngư i La Mã xưa kia và ch có ngư i dân ñ a phương m i bi t. Sau khi g i ñơn vào mùa xuân anh tr v nhà và s ng trong khung c nh c a lâu ñài Thorenc uy nghi ñ ch ñ i tr l i. xa Saumur. tìm cách vư t qua phòng tuy n. Ch c h n B o ð i c m th y t n thương vì con không nói th ng v i mình mà ch ñư c v cho bi t. anh ñóng c a dùng ph n l n th i gian ñ ñ c sách. chìm ñ m trong cô ñơn. anh nghĩ ñ n. ñ t khô c n ho c ñôi khi có nh ng cây ôliu. b t ch p radar. Như ñã thành quen. Anh không vư t qua ñư c n i ñau m t nư c và quên ñi th t b i th m h i c a cha anh. Khi bi t quy t ñ nh c a con. do d . cũng ch ng ph i nh ng ti u lu n v chi n lư c mà là nh ng nhà siêu th c quý hi m ñã thu hút anh như Lise Dcharme hay Marcel Béalu. nh ng v t chân ñi trên cát ngăn c n không cho quân ñ i bí m t ñi qua. mìn sát thương. ð u ñ i chi c mũ s t n ng s p g n ngang t m m t. Như m t công vi c thông th o. h ñã coi thư ng thu c n ñ ñi qua phòng tuy n m t cách c ñi n nh t vì v y các ñ n b t Pháp ñã phát tín hi u báo ñ ng. M t tr i v a lên. ph i là cái ch t v vang. Trong căn phòng nh trư ng ky binh . Thay vì t t anh xin chuy n sang ñ i quân lê dương ñ ñi chi n ñ u Algérie. cái ch t. lúc ñ u ch ñư c coi là m t v t l m t. L n này h dùng nh ng d ng c ñơn gi n và thô sơ nh t. ðó là m t s khám phá. Tám bánh xe nh b i. ñơn gi n nhưng sau này t ra là m t b máy ñáng s . thích hư ng l c. . M anh c c ch ng ñã ph i c tìm m i cách dàn x p và cu i cùng m i tìm ra gi i pháp v i Ngô ðình Di m ñ ñư c yên thân. Nó s làm thay ñ i s ph n c a các vũ khí.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment năm anh b hi u l m là dân ăn chơi. anh hô kh u l nh. Năm h c th c hành k t thúc. r t xa. Có lúc anh ñã tính lái m t trong nh ng chi c xe sang tr ng c a anh ñâm th ng vào g c cây ñ ñư c ch t nhanh hơn n a nhưng r i anh l i quy t ñ nh vi t m t lá ñơn xin thuyên chuy n. M i th b y hay ch nh t. T t c nh ng gì là kiêu căng. cũng không báo cho cha m bi t. k v ngôi báu An Nam ñã ñi ñư c m t quãng xa. Nơi này không có ch n n p. B n mét chi u ngang. ***** Nh ng xe trinh sát b c thép (EBR) c a trung ñ i ti n th ng v phía nam. Phòng tuy n “La Herse (Cái b a)” hay còn g i là phòng tuy n Morice . trong khi Sài Gòn ngư i ta ñem hình n m và nh chân dung c a cha anh ra ñ t và làm nh c. ch c th ng phòng tuy n. nh t là dây thép mang ñi n th hàng nghìn vôn. chàng thanh niên k v tri u Nguy n quy t ñ nh d t khoát. Ng n g n và ñanh thép.

Phía trư c ñơn v tiên phong ñã g p ñ ch. Các b n anh cùng ñi trong xe. M t chu n uý trong ñ i ñ i anh ñã ch t. như m t thánh nhân hay th y bói. nhanh chóng hay gay go. Cu c ch m súng b t ñ u. ñ ng ñ i c a anh trong xe hét lên. Khi ñư c v phép g p l i cha m nh ng ngày sau ñó. M t Hoàng t ngư i Vi t làm gì ñây trên m t chi n xa do ngư i ð c lái. tr m l ng. lo n trí. hét lên nh ng m nh l nh r i r c. Nhưng không. Mãi sáu tháng sau. Cũng như trư c ñây anh quy t ñ nh ñăng lính lê dương mà không h i ý ki n ai. L n này quân ñ b ñư ng không ñã ch m súng v i ñ ch. cũng không ñiên. Anh ñ u ñ n nh n ñư c sách t m t c a hàng sách c c t Paris. mình ñ m m hôi. xét nghi m ñ th . Trong nh ng năm anh ph c v Algérie ba mươi xe b c thép ñã n tung như v y. B o Long bi t ñ c b n ñ . Chính vì th mà h xu t phát t các căn c ñ t Tunisie. Anh ñ c th o hơn nh ng ngư i khác.. hai ngư i lái. G n như m t vi c ñã thành n p. B o Long không ñ t ra câu h i này nhưng khi ti ng va ch m c a vũ khí l ng xu ng anh l i b ám nh v ñi u phi lý c a tình c nh. săn ñu i du kích. m t chi n xa ch y h t t c ñ ñ ñi gi t nh ng ngư i yêu nư c Algérie? Trong khi hành quân. M t cu c s ng rư t ñu i dư i ánh n ng m t tr i và b i bám ñ y m t. Và cu c truy kích b t ñ u.. ph n ñông bi t vài ti ng Pháp. ðư c trang b t t và khi t p h p l i. Tuy nhiên còn xa m i ñ n ch hai bên giao chi n. M t nhóm phóng viên ñ n thăm ti u ñoàn c a anh bi t chuy n ñã loan tin ñó. Hơn là m t bư c tư ng ngăn. Ham thích ñánh c . chi c xe c a B o Long n tung do ñè ph i qu mìn khi trung ñ i xe b c thép vư t qua m t “khu tr ng” phân cách hàng rào dây thép gai và biên gi i. l i còn b i b m và xa xa là hình nh các cu c giao chi n. Trong nhi u năm sau ñó h xông vào các ñơn v du kích b bao vây và tiêu di t h t. Nhưng ít ra anh cũng ñư c t do hít th không khí ngoài tr i. Tháng 4 năm 1958. Chi n tranh là như v y. l n theo d u v t. Ch ng làm sao c . anh cũng không nói gì v chuy n trái mìn. luôn luôn dè d t. ñánh tr n b thương tr v anh không hé răng n a l i. làm tê li t m i liên l c vô tuy n. nh ng trung ñoàn lê dương. g n chi n lũy Herse. Nh ng ñi u ñó quân lê dương bi t c . R t may là trái mìn n dư i g m xe nên s c ép hình ch V ch l t nhào chi c xe b c thép và h t anh ra kh i xe. ðó là vai trò c a anh. Anh ta nh y ra kh i xe và ñã b nh ng m nh s t c a chi c xe trúng mìn ph t c t ñ u. Hành quân trên ñư ng. Các chi n xa ñ n b m t con sông ph i vư t qua. Trong tr n chi n h không c n tìm hi u ti ng c a nhau. Anh th ng h d dàng. M t trái mìn . C a hàng này g i cho anh nh ng n ph m khoa h c vi n tư ng ho c nh ng tác ph m siêu th c b ng ti ng Anh. Cu i cùng ch còn 30 ngư i s ng sót. anh làm như ngư i khi m th ñánh c . B t t nh. ðó là m t sĩ quan lê dương kỳ qu c. 30 trên 900. hoàn toàn không ý th c ñư c cái gì ñã x y ra. cha m anh m i bi t tin. Du kích ch c th ng phòng tuy n bao gi cũng nh m m c ñích ti p t vũ khí ñ n ñư c cho l c lư ng wilayas n i ñ a. Anh h l nh khai ho . anh ch báo trư c nư c ñi b ng các con s .. li u lĩnh ch c th ng phòng tuy n ñi n qua hai ñi m khác nhau. tàn l i r i t t ng m vì không có lương th c. B ng ti ng ð c. ch có rư t ñu i theo d u chân.. b binh và xe b c thép truy ñu i h . nh ng trái mìn. in trên gi y k millimét c a Vi n ð a lý qu c gia (IGN). Không nhìn vào bàn c . m t th máy. C m t ñ i ñ i c a trung ñoàn 4 khinh binh lê dương b quân kháng chi n Algérie ph n công và d n xu ng v c sâu. ánh ch p c a ñ n pháo. Hai ngày n m vi n. phòng tuy n ñi n ñem l i hy v ng cho các nhà chi n lư c Pháp. 300. ch có 300 ngư i vư t qua an toàn. Nhi u ch huy ñơn v không ñ c ñư c. Anh t nh l i sau sáu ti ng ñ ng h sau. G p l i tháp xe c a mình. ñây là chuyên môn c a anh. L i nh ng công vi c ñã thành n p trong th i chi n. xác tan t ng m nh trong hoàn c nh tương t . anh làm cho các b n ñ ng ngũ cũng say mê không kém. ði v i anh thì ñoàn xe b c thép không bao gi b l c. Nh ng ngư i khác ñã ch t trong nh ng trư ng h p tương t . T nhi u năm nay cu c s ng c a anh ñây là như th . D dàng. H ñ u là ngư i ð c. Nh ng t m b n ñ r ng. M i ngư i k l i h ñã tư ng anh hóa ñiên. bao nhiêu xác ngư i b phanh thây dư i ánh m t tr i chói chang? Hàng nghìn. ð làm cho ván c thêm thú v . Anh không ch t. Không h có ti p xúc v i dân chúng. ñương ñ u v i dây thép gai d n ñi n 5. Trong năm ngày thì b n ngày như v y. ñó có m t trái mìn chôn dư i ñ t. Anh không nh sau ñó th nào.000 vôn. ít ñư c ngh ngơi. Anh tr v doanh tr i. nh ng chi c máy bay b n phá x i x vào ñ i phương b bao vây. Qua báo chí. Anh làm gì trong b quân ph c này? Trong cu c chi n tranh này? Ch c ch n là anh ñã t ñ t cho mình câu . Chi n xa c a B o Long b n ñ u tiên. Khi tin ñư c công b . không có ch d a v các ngu n d tr ñ t Tunisie. Dây thép gai d n ñi n l n vào ñ t nh ng ch thu n ti n nh t và ñôi khi ñi xa kh i ñư ng phân cách. ch như m t v ch th ng l nh lùng. Chính anh ñã t ng viên ñ n dài vào cơ b m c a pháo. phòng tuy n ñi n gi t ngư i qu là hi u nghi m. Ch th y b i mù h t lên t ng quãng. ác li t như tr n Aurès. Cu c kháng chi n Algérie thu h p d n. Như có khi u tr i ban.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Trung ñ i lao lên theo anh. quân gi i phóng dân t c Algérie (FNL) vào quân s ñông 900 ngư i. M y tháng sau.quân du kích ñã ño t l i c a ngư i Ai C p trư c ñây do quân Anh gài xung quanh kênh ñào Suez.m t c máy gi t ngư i c xưa . h ti n hành các tr n ñánh ác li t. Anh n i ti ng vì th . Bao nhiêu ngư i ch t. l n này. Th nghĩa là cái ch t rút c c cũng ch là cái ch t! B o Long ch ng ñ n ñây vì th sao? ð g p cái ch t nhanh g n và vinh quang. trung úy B o Long ñang ngh Cannes. ý t . Anh thoáng th y ti n quân c a quân ñ i Pháp ñã xung tr n. Trên cao.132 - . nh t là các h sĩ quan thư ng b l c gi a sa m c ñ y s i ñá xung quanh Batna ho c Tebessa.

tháng 9 năm 1994. Anh chán chư ng... Nhưng m t ngư i lính Vi t Nam lao lên trư c. Hình nh ñ ch còn tr i ñ y khi B o Long g p ngư i cháu c a Hàm Nghi. ngài là Hoàng t k v . M t c m giác ghê t m. bi t vâng l i.. B o Long ñư c t ng thư ng huân chương “Quân công (valeur militaire)” v i nhi u ngôi sao: ñ . thu c Liên bang Nam Tư (cũ). v n ñư c hư ng ñ c quy n có m t phòng riêng.”. Anh ta cũng là sĩ quan lê dương. khi n anh xin chuy n kh i ñơn v v m t l p tu nghi p c a k binh . m t chi n xa s p n vì ch p ñi n. Nư c Algérie thu c Pháp không ph i là m c ñích chi n ñ u c a h . ñ ng. S phát hi n này sau ba năm trong quân ngũ. xô b t anh ra.B o Long ít khi t i ñó . Là sĩ quan trong quân ñ i lê dương. Trong trung ñ i do anh ch huy. Cũng là m t vi c éo le: C hai h u du c a các ông vua tri u Nguy n nay cùng chi n ñ u chung dư i m t bóng c ñ gi m t thu c ñ a l n. bi t kính tr ng. ñã nhìn th y trư c là s th t b i. H thư ng phát bi u: ðó là nh ng v n ñ c a ngư i Pháp. cu i cùng cho nư c Pháp. r i trên phòng tuy n La Herse.thi t giáp. anh ta ñáp.. M t hôm nhìn th y m t con b c p bò l i g n B o Long anh ta li n thò tay ch p ngay l y. M t l n khác.. ph n l n binh sĩ dư i quy n là ngư i ð c. v Hoàng d tr tu i b ph tru t cu i th k trư c vì ho t ñ ng ch ng Pháp. Paris. ð o quân anh ñã l m l c ph c v su t mư i năm. vi n c khó . ðó là nh ng con ngư i d ch huy. Hai ngư i làm quen v i nhau và trò chuy n. trong su t cu c chi n tranh Algérie. t nhiên: “Tôi làm th vì ñ t nư c tôi.b ng nhiên anh nh n ra b m t ñư c che gi u c a cu c chi n tranh b n th u này. Nhưng ñó là nh ng lính ñánh thuê không cùng chia s nh ng lo toan c a ñ i quân h ñang ph c v . B o Long nh t trí v i h : “ði u kh ng khi p không ph i là nhìn th y máu ñ ra hay bi t có bao nhiêu ngư i ch t mà là tâm tr ng th m h i. m t cu c chi n tranh thu c ñ a. B o Long h i t i sao ph i làm như th . B o Long lao vào xe ñ ng t ñi n. tho t tiên là trong tr n chi n Aurès. [2] K t thúc chi n d ch. Anh ñã m t thăng b ng v tinh th n và không tìm ñư c chút hơi m tình ngư i anh v n ñòi h i m t cách tuy t v ng [2]. [1] H i chuy n Thái t B o Long. T i phòng ăn c a sĩ quan . .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment h i này và ch c ñã trao ñ i v i duy nh t m t ngư i có th g i là ch thân tình. có sĩ quan h u c n ngư i Vi t nguyên là sĩ quan cũ ng lâm quân trong khi B o Long m i mang quân hàm ñ i tá. Nhưng ngư i c a phía ñ i phương b b t ñ u b tra t n m t cách h th ng. Tên anh ta là Morillon. là tính phi nghĩa c a cu c chi n. sau này tr thành ngư i ch huy n i ti ng c a l c lư ng can thi p qu c t làm nhi m v ngăn cách hai phe ñ i l p Bosnie. v ng hào quang ñ ch v n chưa t t. ghê t m m i th . tinh th n suy s p c a quân ñ i...133 - . ñ y anh ra xa và t mình nh y vào xe. Chung quanh anh. không ñ l i cho anh m t k ni m nào t t ñ p. cũng là h c sinh quân Saint-Cyr như anh. b c. Th i gian ph c v Algérie ñã ñ l i trong anh m t dư v cay ñ ng. Viên ñ i tá cùng ăn không hi u t i sao anh ng i im l ng và xin cáo bi t. Trư ng h p c a ñ t nư c tôi trư c ñây cũng th ” [1]. ñ i x ng v i cu c chi n tranh ðông Dương ñã ñày ñ a ñ t nư c anh.

. L n ñ u tiên. vì có s tham gia c a m t l a quân d ch. v n Cannes. Cu i cùng hình n m ñư c ñ t vào quan tài ñem chôn như th t trong s hoan hô c a dân chúng. T t c nhìn ñám ñông dòng ngư i bi u tình cu n cu n ch y v trung tâm Sài Gòn. và cũng ch ng ai dám lên ti ng. cũng không ph i c a M . ñám ñông ñi theo h ñ t h t . M t chi c quan tài sơn ñen ñư c ñám ñông khiêng trên tay tư ng trưng cho vai trò c a c u hoàng B o ð i ñã ch m d t h n. không có gh bành. M t căn phòng dáng v kh c kh ch có m t chi c giư ng nh . Như m i l n. không tr i th m. g t b ông. C u hoàng t b ý ñ nh v nư c. Th c t . Thiên h ñ ñ n các bãi t m Croisette hay La Napoule. ñáng kính mà là nh ng bi m h a miêu t m t nhân v t k ch xù. không. Th nhưng không m t thành viên nào c a chính ph c a ông gi u ñư c v tò mò.”. không trang trí. Th tư ng Ngô ðình Di m v a ñư c ông b nhi m. không ph i là b n c a ông. V phía ngư i dân thư ng. M t cu c chi n tranh khác b t ñ u. Nh ng cô gái làng chơi lư n l quanh nh ng ti m nh y t r t s m. ñánh d u b ng hàng chu i th t b i d n ñ n h i ngh Genève. T hơn n a. vã m hôi. M t s ngư i bình lu n: “Vi c phát hành nh ng con tem mang bi u trưng c a Hoàng t báo trư c s thoái v c a B o ð i như ng quy n cho m t h i ñ ng nhi p chính. v ng v c c m ch x u xí h t ch nói. có ngư i ñ t th ng v n ñ : “T i sao Qu c trư ng không ph n ng gì trư c thái ñ c a Pháp t i h i ngh Genève. hô kh u hi u trư c con m t bình th n. Cu c chi n tranh b n th u châu Á ñã k t thúc. Nh ng chú bé bán báo. kh ng ñ nh ñư ng l i chính tr c a ông. C u hoàng B o ð i. ngư i ñư c coi như thánh . ***** Con ngư i th p lùn không thò ñ u ra ngoài c a s . Hi p ñ nh Genève v a m i ký k t ñư c m t tháng sau c u hoàng nghĩ ñ n tr l i Sài Gòn hay ðà L t. theo k t lu n c a t t c nhân viên m t v .. cơ quan an ninh phân tích tình hình l n cu i cùng trư c ngày ông có th tr v . nh ng ngư i tham gia bi u tình tu n hành ñã ñi qua c a khách s n Continental. ngày càng sa sút. Th nhưng thành ph Cannes chưa bao gi l i vui như th . H nói: Qu c trư ng ch l i d ng cu c tr v này ñ thu vén tài s n c a mình ch không ph i ñ ra nh ng quy t sách mà tình th hi n t i ñòi h i”. H la hét.s gi v ng quy n l c. Nh ng bà bán cháo. Khi ñám tang gi k t thúc. Ông mu n l p l i tr t t . trong tư dinh c a ông. Ngư i Pháp không thèm h i ý ki n phái ñoàn Vi t Nam”. Khi tham kh o ý ki n các nơi. dân Sài Gòn cũng th y xu t hi n nh ng nh ng áp phích kỳ d mang hình nh c u hoàng. th ơ c a quân ñ i qu c gia. sau m y năm tr vì. Không có gì khác ngoài m t cây th p t . x o quy t. H u qu là sau hi p ñ nh Genève ngư i Vi t Nam ñã vô cùng t c gi n trư c s th t b i toàn di n c a ñư ng l i chính tr c a ông. S chia c t Vi t Nam vĩ tuy n 17 tr thành hi n th c. b n nghìn ngư i di u quanh nhà th b ng g ch h ng r i ñ xu ng ph Catinat. Ông Di m. không ph i c a Nh t. m i khi B o ð i b công kích m nh thì tên tu i B o Long l i tr i d y. xem ông như m t ph n t không ñáng k . uy nghiêm. Nhi u ngư i ñoán già ñoán non: làn sóng ti t h nh ñang trùm lên ñô thành Nam ph n ch c s cu n s ch b n ñĩ ñi m này. có l cũng là cây th p t ñã treo trên tư ng tr ng Hu năm 1933. Bên ngoài. m t s ngư i nh n m nh “Uy tín c a ông. Ho c tr ng tr n hơn. M t dinh th hơi hoang v ng k t khi ông không còn ñư c may m n v chính tr n a. hai nơi này n m trong vùng “t do” do Vi t Minh trao l i. Ngay sáng hôm ñó. Không ph i là chân dung quen thu c. có l t c phát ñiên. Con ngư i th p lùn ñ ng m t mình trong Văn phòng r ng l n c a Th tư ng. ông th y mình cô ñ c Không còn là ngư i c a Pháp. nhanh chóng ngăn ch n cái r t gi ng như m t âm mưu. g n nư c Pháp hơn. không tuân l nh ông. “cu c s ng xa hoa ñ i tru c a C u hoàng ñã gây nên s khinh nh n. L n này ông ch ñ i di n cho chính ông và b n h u. nh ng ngư i s ng v ñêm. Báo cáo vi t: “L n này không có v n ñ nghi th c ñón ti p long tr ng. Ông l i Cannes. không.134 - . như su t th i gian ñ t nư c tr i qua các cu c kh ng ho ng su t tám năm qua. “h hoàn toàn th ơ trư c s ñi ñi v v c a B o ð i”. Ông thích m t căn phòng m c m c. ðây là cơ h i cu i cùng c a c u hoàng”. cũng không m t l i ph n ñ i. cũng trong cu c di u hành ngày 21 tháng 10 ñó trong ñám di u hành. ðư c c nh báo v s lên án c a th n dân. phía bên kia ð a Trung h i. n m dài. Ông không ưa s xa hoa phô trương xung quanh. Bây gi ñoàn bi u tình ñã lên t i kho ng ba. Không m t ai ph n ñ i khi ñoàn ngư i di u qua. ngày càng hi n di n rõ hơn trong tâm trí ngư i Pháp. ði xa hơn n a. m t hình n m ñeo kính ñen to tư ng ñư c dòng ñi gi a ñám ñông huyên náo nh o báng. và h . r t ít ngư i ng h ông lúc này.Savonarole (thánh dòng tu ðôminích b rút phép thông công và thiêu s ng) c a Vi t Nam . t i ñó chính nghĩa qu c gia ñã b nh o báng”. Ngày 23 tháng 8 năm 1955. Nhi u ngư i khác mang nh ng lá c v chàn dung B o ð i l b ch và d d ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 29 Daniel Grandcleùment Sau hi p ñ nh Genève t t c dư ng như ñã trư t qua tay B o ð i. lê l t. ông theo dõi t xa nh ng s ki n ñã xóa b ch ñ c a ông. B t l c.

Ông không thu c lo i ngư i như th . ch b ng m t vài ch . g n như ô nh c như năm 1933. H i ñ ng hoàng t c h p Hu . nh c u Hoàng h u Nam Phương. nh t là Washington ph n ñ i. b c thư ñư c ñ t khá n i b t trên m t t m lót tay tô hình con r ng và bi u trưng An Nam. ông ch ng quy t ñ nh ñư c gì. N u chính sách c a ông Di m c ti p t c. có tám trăm c v n M cùng v i vũ khí và ti n b c. Di m là con quan. Ông ti p t c b b rơi. M t năm trư c ñây. Dai d ng t lâu. ***** Trong dinh th riêng c a ông Cannes . Gi ñây th i th ñã ñ n v i ông trên t t ñ nh vinh quang. m t chi c bàn ñ s c a Th tư ng. Trái v i B o ð i. ra tuyên b không tín nhi m Th tư ng Ngô ðình Di m. Ông ñ t nh nhàng xu ng bàn. áp phích kh u hi u vun thành m t ñ ng l n. b cách m ng tr ng tr năm 1945 Hu . t lúc còn tr . Trong th n tho i Hy L p. H có m t ñông ñ tr m t ngư i. quá g n bó v i quy n l i c a ngư i M . bà Nam Phương v n ti p t c quan h v i ông ch m i c a ch ñ Sài Gòn. L ra ph i hành ñ ng như m t nhà chính khách.. t ra thông c m v i tính nghiêm ng t c a bà v ñ o ñ c và tín ngư ng. Bây gi th i th ñã thay ñ i r i. thư ng ñư c mô t như m t ngư i b o th c ng r n và l nh lùng. ch c ch n nó s làm cho Vi t Nam ñã ch u quá nhi u th thách không ñư c hư ng l i ích c a hòa hoãn qu c tê. Paris. trong ñ i h i các ñ ng qu c gia h p Sài Gòn. ông ñã nh n ñ nh ñúng. Hoa Kỳ ông ñã g p nhi u nhân v t chính tr và nh t là ñã nh n ñư c s ng h c a H ng y giáo ch Spellman n i ti ng. M t cách hăng hái và ñiên cu ng d n nén su t hai mươi ba năm. v ng m t bà Hoàng thái h u T Cung. ñ n chi n tranh. M c dù ñã có ch th c a tôi. B o v ông và cũng giám sát ông. chính ông ñã b o v m t ki n ngh ñưa B o Long lên ngôi và Nam Phương làm nhi p chính. Chính sách y còn có nguy cơ làm h i ñ n hòa bình toàn th gi i”. nghĩa là các em trong gia ñình ông. tuyên b ph tru t B o ð i kh i cương v Qu c trư ng. ông ñã ñem l i tai h a cho ñ t nư c. Di m ph nh n toàn b giá tr c a hi p ñ nh Genève.. Con ngư i th p lùn. Muôn thu là ñ i th ñ ng th i là ñ ng lõa c a B o ð i. Chính ph hai mi n ph i c g ng gi m b t ñ i kháng.B o ð i. Không có h . M t ch trương không ai ñ ng tình.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nh ng bi u ng . Ông ph i t n d ng. nư c m t rưng rưng [2]. M c dù nh ng l i nguy n r a và thóa m c a chính quy n m i ñ i v i c u hoàng B o ð i. Ông ñã ph ng s Chúa trong b n năm t i m t tu vi n Hoa Kỳ trư c khi v nư c c m ñ u nhóm qu c gia “c ng r n” và ñ ng ñ u chính ph .. Tham v ng c a ông ñã làm ñ máu nhân dân vô t i. C u hoàng không ñáng ñ m x a ñ n n a. v i Ngô ðình Di m làm Th tư ng chính ph . Trên bàn làm vi c. ñư c thay th b ng m t t m nh chân dung to tư ng treo cao trên tư ng ng tr phòng h p. b n thân cũng là quan l i. th m chí có th th t thà h p tác trong m t s lĩnh v c vì l i ích t i thư ng c a t qu c. T thông ñi p g i tư ng De Gaulle năm 1945. Ho c v i s nhi p chính c a Nam Phương. ñ u th Chúa và c hai tư ng như ñã có th hi n dâng c ñ i mình cho s nghi p y. Ông còn b c m không ñư c l y danh nghĩa hoàng gia và s d ng tư c hi u Hoàng ñ [3]. không vò nát lá thư. V y ông ph i r i ngay Sài Gòn trong chuy n bay s p t i.. Như v y B o ð i ñã cách ch c ông. T i Sài Gòn. Quy n l c trong tay ông. ông thâm thù ngư i Pháp. D ng dưng. r t s xóa b n n quân ch .tr s c a cái chính ph “trò h ” .]. 40 năm sau ñ c l i b n tuyên b c a B o ð i ngư i ta th y nh ng l i c nh báo c a ông có tính d báo m t cách l thư ng. cháy ñùng ñùng gi a ñư ng ph ngay bên b sông. ông ñã góp ph n gây phương h i ñ n quan h thân h u v i nư c Pháp và ñ y nhân dân Vi t Nam vào tình tr ng n i chi n. luôn bình tĩnh. Ngô ðình Kh . Nh ng l i qu trách c a Qu c trư ng ch ng quan tr ng gì ñ i v i ông. sang báo cáo v i tôi v tình hình hi n t i” [1]. Gia ñình h không còn quan tr ng như nh ng ngư i c a Nhà th . Cassandre tuy b t l c nhưng ñã tiên ñoán m t cách sáng su t nh ng tai h a s x y ra trên ñ t nư c. Th tư ng m i ti p các c v n c a ông. Ngay t c kh c. kêu g i hòa h p v i Vi t Minh. ông ta s không ra ñi th t b i.135 - . ph i ñư c ñ t lên trên l i ích riêng c a m i mi n [. Ông Di m r t b t bình v cách c u hoàng ñ i x v i v ông ta c m th y g n gũi v i bà Nam Phương. Di m ñ c l i b c thư m t cách ch m rãi: “Ông ñư c tôi ch n ñ ñi u khi n m t chính ph ñoàn k t dân t c. Ông theo Công giáo và là m t con chiên ngoan ñ o. M t t gi y tr ng ñơn gi n ghi rõ bi u trưng c a C u hoàng B o ð i. v th c a ông ñư c ñưa lên cao hơn h n các ti n nhi m. ñ i n i ñ i th n tri u Thành Thái ñã ñ ng v phía Nhà vua khi ông này b ngư i Pháp ph tru t năm 1907. ðó là th i kỳ c a m t k ch b n ñư c d ng lên không bi t l n th m y nh m m t l n n a ñưa B o Long lên ñ ng ñ u vương qu c. t khi cha ông. bên c nh m t t m nh nh hơn. r t xa l v i tính d dãi khoan dung quá m c và khao khát l c thú c a B o ð i. Vi c cách ch c ông ta v a tuyên b ch ñ y nhanh vi c lo i tr ông ta kh i cu c chơi chính tr Vi t Nam. Chính . ñ n công hàm ngo i giao g i các ñ i di n c a các cư ng qu c mư i năm sau. Không có v n ñ l i tr vào bóng t i và ch u khu t ph c. ngư i tri t ñ tôn tr ng pháp ch . Ông ít khi sai l m. ông ñã l n ñ n trong ch n quan trư ng ch m bư c trên các b c thang quy n l c. B n tuyên b vi t: “Tôi không mu n ñ ñ ng bào b lôi kéo lâu hơn n a vào con ñư ng ch có th d n ñ n phân li t. M t m lý l h n t p muôn thu ñã th t b i khi tri u ñ i (phong ki n) ñã s p ñ . C hai ñ u có chung m t ñ c tin. Ông c tuy t m nh l nh c a Qu c trư ng nhưng. hơn n a có th lôi kéo các nư c vào m t cu c chi n tranh toàn c u m i.

Rõ ràng là có gian l n. Tư ng Nguy n Văn Hinh t ng ch huy quân ñ i không ch p nh n v vư n d a ñ o chính. gia ñình B o ð i hàng ngày ph i nghe nh ng l i nguy n r a ñ y h n thù phát ra t Sài Gòn dư i ch ñ ñ c tài Ngô ðình Di m. che ñ y s r n n t ñã làm ông bà ly thân th t s ñã mư i năm nay. quan h u c n và vài ngư i khác.136 - . Trong thành ph Sài Gòn Di m ñư c sáu trăm năm mươi nghìn phi u ng h . tránh m t các nhà báo. ông thu ph c ñư c các giáo phái. theo ông cho ñ n nh ng ngày tàn t . Màn ñã h . Ác li t nh t là nh ng tr n giao chi n gi a l c lư ng ng h Di m và phe B y Vi n. kho lưu tr c a các cơ quan m t v hay các b ñ u không ñ l i h sơ nào v ph n ng c a B o ð i. không tr l i ai.Ch L n. dĩ nhiên là có lái xe. Cho thôi vi c c nh ng t ng lý văn phòng. Cao ðài r i cu i cùng là l c lư ng Bình xuyên. gi m b t m i chi tiêu hào phóng. H sơ c a các báo. c kéo dài cu c c m c . Tên trùm băng cư p này trung thành v i B o ð i v n n m l c lư ng c nh sát ñô thành. B o ð i v n ru rú Cannes. Ông ñã b t ñ u ch t chiu. L n này th là h t h n. Cu c thanh tr ng di n ra không suôn s . làm như ch t r i. B quân Di m t n công. Ph n kia v i n i dung ngư c l i. Ông phái m t tư ng v Sài Gòn ñ c ch m d t cu c n i chi n. Khó mà duy trì Qu c trư ng ñ i ñ u công khai v i Th tư ng N i các. t b m t hành ñ ng có th chia r quân ñ i. như nh y xu ng v c. Qu c gia Vi t Nam c a B o ð i th là s p ñ tan tành. Thông qua chính quy n Di m ngư i M ch huy cu c chi n tranh. Di m và gia ñình ñã xác ñ nh l p trư ng ch ng c ng s n. C như ông ta ñi tr n. cách thành ph vài kilômét. lúc khác như các ông vua b h b thư ng làm. Chính t i ñây ông c m th y như ñư c bù l i nh ng . Còn l i m y gia nhân. không m t l i cáo bi t. B o ð i ti p t c cu c s ng m nh t Cannes. ngo i trư ng Hoa Kỳ ñã áp ñ t vi c b nhi m Di m làm Th tư ng thay B u L c. nhưng trư c h t là g t b t t c nh ng ai ñã làm vi c v i B o ð i. Chi n d ch báo chí v n ti p t c. ð ng sau ông ta là ph n l n quân ñ i bao g m hàng trăm ngàn ngư i. Ông là ngư i thua cu c. không ñ l i m t b c nh nào. khép mình trong lâu ñài Thorenc n i ti ng Cannes. Cu c ñ o chính ñã không x y ra. r i ñi kháng chi n. Cu c trưng c u dân ý tr thành m t cu c b phi u toàn dân cho Di m. viên tư ng s gi b b t ngay l p t c. g p l i nh ng b m t c a quá kh . B o ð i ph i thuy t ph c ông ta nghe theo l ph i.1% phi u b u cho Di m. v n ki m soát ñư c khu dân cư Sài Gòn . r i ch y v vùng chi m ñóng. làm vi c dư i trư ng tư ng Nguy n Sơn quân khu B n. Nhân dân mi n Nam Vi t Nam s l a ch n. ***** T ñây. Toàn b tài s n B o ð i vơ vét ñư c sau khi v Vi t Nam ñ u b t ch thu. không th ch p nh n mãi ñám quân t tr và hơn n a hoàn toàn vô ñ o. nh ng cu c ti p tân long tr ng bi n m t. R t quan tr ng. Di m tha h t do hành ñ ng. B y Vi n và quân Bình Xuyên c th trong t ng Nha c nh sát. Dư ng như ông thích như v y. Mang danh Qu c trư ng. Ph i ch m d t vai trò c a Qu c trư ng c a B o ð i. Nư c Vi t Nam b chia c t làm ñôi. không bình lu n lúc này. M i c tri ñư c nh n m t lá phi u g m hai ph n. Không có c nh ng cu c ti p xúc h p v i ñ ng bào. h th p m c s ng c a ông. V a v ñ n sân bay Tân Sơn Nh t. nh ng sòng b c và nhà th . Tàn quân Bình Xuyên lui v căn c c a h R ng Sác. Ho c ñi v i Di m ti n hành chi n tranh ch ng c ng. Cho thôi vi c c ông Nguy n Ti n Lãng. H t cu c s ng ñ vương. hơn 98. cho thôi vi c nh ng ngư i Vi t Nam làm vi c lâu ñài Thorenc. trong lúc trong các danh sách c tri ch g m có b n trăm năm mươi tư nghìn ngư i ñăng ký. Chính B o Long cũng b lên án là ñã “bao” c m t b u ñoàn thê thi p. Di m ñ ngh m t cu c trưng c u ý dân. ho c hòa h p v i Vi t Minh như ch trương c a B o ð i. V n ñ còn l i là c ng c ch ñ m i. Như chui xu ng l . Không ph ng v n. Cu c T ng tuy n c ñ ra trong hi p ñ nh Genève ñư c hoãn vô th i h n. Quân Di m ph i dùng ñ n moócchi-ê và xua lũ lính dù li u ch t xông vào m i chi m l i ñư c T ng Nha c nh sát và ñánh b t quân B y Vi n ra kh i ñô thành. như nư c Pháp r i b châu Á trong lúc hàng nghìn ngư i Công giáo r i b mi n B c di cư vào Sài Gòn. Ngay sau khi nh m ch c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Foster Dulles. Các tư ng lĩnh trong quân ñ i trung thành v i B o ð i ñ u b bãi ch c. T i Sài Gòn nh ng phe nhóm ng h B o ð i b quét s ch. Di m là con ngư i tr ng ti t h nh. Hình nh v ñôi giai nhân tài t lúc nào cũng c p kè bên nhau trong nh ng chuy n du ngo n. như không mu n sáng sáng. Rút cu c thì Di m th ng. t lâu ñài Cannes v n ra r nh ng l i nguy n r a d d i ch nghĩa bi t phái c a Di m. Hoàng ñ b ph tru t s ng ph n l n th i gian Alsace. T t c ñ u b cu n theo s th t b i c a ông. h u h t là ngư i ñ a phương Cannes. Nhân ch ng hi m hoi. B o ð i l ng l ra ñi. s ng xa hoa nhi m nhi u thói hư t t x u. ngư i làm vư n và h u phòng. K c các giáo phái cũng b ngư i c m ñ u chính ph g t b . M t l n n a. ngư i ñã b chính quy n cách m ng giam c m m t th i gian. nh ng cu c ñ ng ñ ñ m máu n ra ngay trên ñư ng ph Sài Gòn. T nay h không ph i gi v s ng hòa thu n v i nhau. Tho t ñ u là các giáo phái Hòa H o. M t có hình c a Di m v i ghi chú: “Tôi ph tru t B o ð i và công nh n Ngô ðình Di m làm Qu c trư ng Vi t Nam v i s m nh thi t l p m t ch ñ dân ch ”. Nh vũ khí và ti n b c c a M . Tr thành con ngư i hùng ñ c nh t Sài Gòn. chôn vùi m i o tư ng ngai vàng. l n này là gi a nh ng ngư i trong cùng m t phe. Báo chí m chi n d ch t cáo m nh m c u hoàng làm giàu nhanh chóng.

Nhưng bây gi con v t ch còn ñư c nh ng ngư i hàng xóm trong làng chăm sóc. Bà này có dung nhan khá ñ p. M t s bài báo hi m hoi thu t l i cu c s ng nông thôn c a ông. Ông không b ñư c thú ñi săn b n. Ngô ðình Di m ch t h t nhi u l n. Hai bên cùng th o lu n v kh năng B o ð i s ra m t b n tuyên cáo ñư c công b nhân d p T t Quý Mão (1968) kêu g i M t tr n dân t c gi i phóng mi n Nam và chính ph Di m thương thuy t ñ tái l p hòa bình t i mi n Nam Vi t Nam. trong d p ñi thăm Campuchia. B o ð i còn cho xây d ng m t ngôi nhà nh khác gi a r ng Krafft. Ngư i ta nh l i. g n ñó. và ông mu n ch xem tình hình s bi n chuy n ra sao [5]. Vóc dáng g y hơn. ñi săn và l i ñi săn n a. m t b t ñ ng s n ñ i l Villiers. h p ñêm. v v v i ông. trư c tình th lúc b y gi . ñ p ñi ñi. hình như d t khoát mu n quên nh ng v t thương c a mình trên nh ng lu ng cày Alsace. Ông ñ c sách. con ngư i ni m n v i ông năm 1939. Nhu c u ñàn bà cũng v y. Ông hay cư i ng a ch y d c ngang trang tr i c a mình. M t mình không ñ y t . Ngư i ta nói: ông không mu n nghe nói t i sòng b c. Ông ñ chúng ñi trư c. Trông ông có v u o i. Ông xua muông thú xung quanh vào ñó ñ săn.. ñư c m i ngư i kính m n. Tình hình ñã ñ i thay. Ngư i ta không bi t th nào mà ông có th thua b c nhi u như th trong lúc ch ng có ngu n thu nh p nào. không có voi nhưng có chim trĩ. m t vài tu n r i ra ñi không tr l i. Tuy nhiên c u hoàng hãy còn giàu có. s c s o các b i cây. cu c kh ng ho ng ðông Dương bư c vào giai ño n c c kỳ sâu s c. B o ð i thuê m t m nh ñ t m t nghìn năm trăm hecta c nh làng Epshtein. De Beaumont lúc ñó ñư c coi là m t trong nh ng tay th săn xu t s c c a nư c Pháp. B o ð i cũng cho bi t là có nhi u nhân v t M ñã ñ n g p ông ñ tìm ki m m t ngư i s thay th Ngô ðình Di m và trong s này có ông Averell Harriman. ñ n m c năm 1955 s thu và cơ quan giám sát sòng b c ph i m cu c ñi u tra v ông. khi thì suýt ch t vì các tay súng ám sát c a Vi t Minh trong m t chuy n ñi th sát Buôn Ma Thu t. Ông Chi nh n m nh cho B o ð i hi u rõ là không nên nuôi nh ng o v ng và n u trong tương lai B o ð i ñư c m i nh n m t nhi m v m i. Vào nh ng năm 60. c u ngh sĩ c a x thu c ñ a Nam Kỳ xưa kia. mô t m t bi t th hi n ñ i c a ông Gerstheim. ngư i ta d c m nh ng bi n c l n s p x y ra Sài Gòn. M i chuy n ñi săn có k t qu cũng b n ñư c năm hay sáu con v t là bình thư ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ngày s ng trang tr i Buôn Ma Thu t. cái nư c Pháp ñã ph n l i ông. Thư ng là m t mình v i ñàn chó săn năm con thu c gi ng lông ng n. như thú ñánh b c. thư ng là ngư i châu Âu. bên b sông Rhin. M t tài kho n ñáng k g i ngân hàng Th y Sĩ.. Tuy nhiên th nh tho ng ông v n v Cannes. T i sao ông còn l i Pháp. xa lánh các cu c giao du v i gi i thư ng lưu. Jean de Beaumont. Ông không mu n nh c ñ n ðông Dương và dư ng như trong nh ng năm ñó mu n xóa ñi t t c . nhưng khó hơn là săn các con bò r ng hay hươu Buôn Ma Thu t. Thu th tr ch c a lâu ñài Thorenc t lâu chưa có ti n n p. khi thì thoát n n kh i v ném bom trúng dinh ð c L p c a hai phi công trong quân l c Vi t Nam c ng hòa Ph m Phú Qu c và Nguy n Văn C . sóc. H ng c nhiên th y nhi u ph n tr . ñ ng ra ngoài cu c chơi chính tr và l c lõng ch ng ki n s suy s p c a ñ t nư c mình. sau chi n tranh v s ng Cannes ñã giúp B o ð i tìm hi u ñ a phương. B o ð i ñáp l i là ông nh n th c ñư c nh ng hy sinh l n mà ngư i ta ch ñ i ông. M t con ng a ñ p mang t Vi t Nam sang. Chính ph Pháp không còn tr c p nh ng món ti n kha khá như nh ng năm 50. Theo nhà báo Tư ng H u. Sòng b c ð i Th Gi i Sài Gòn ñã b ông Di m. ðó là m y cô di n viên. làm ch g p g b n gái trong các cu c săn. Ông thay ñ i nhi u. T i Paris ông Nguy n Văn Chi tùy viên báo chí bán chính th c c a tòa T ng ñ i di n Vi t Nam Dân ch C ng hòa t i Pháp ñã ñ n thăm dò ph n ng c a B o ð i. nh o báng ông? Ch ng bao lâu sau ñó. hay ñãng trí. ông ph i bán lâu ñài Thorenc. Không có h . Ít lâu sau ông l i ti p t c bán d n tài s n còn l i ñ có ti n chi tiêu. B o ð i l i có o tư ng v n may l i s p ñ n ñ ông có th xu t hi n tr l i trên chính trư ng mi n Nam. T ng th ng Pháp De Gaulle. th r ng. ñã long tr ng ñòi “nư c ngoài” ch m d t can thi p . ñông ñ o các cô gái tr . dùng b a t i gia ñình Rochereau. ông dùng b a t i nhà m t ngư i h u c n cũ. Cu i cùng cũng ch ng còn c nh sát bám theo ông kh p nơi như ngày ñ u m i ñ n ñây. có v làm thư ký riêng. năm 1963. ðó là m t h sĩ quan Pháp n i ti ng ðông Dương tên là Rochereau [4]. Luôn có m t t i các sòng b c Palm Beach. V n ñánh b c. thì trách nhi m này s khó khăn ch không ñem l i l i l c. và thua ñ m. Không còn ki m chác qua nh ng v chuy n ti n t ðông Dương sang Pháp như trư c. tính cách kiên quy t hơn. Ông ít nói. Có nh ng l n B o ð i v ng m t các cô v n l i ñó. con ngư i ti t h nh ñóng c a vĩnh vi n. Ông không ñi chơi xa n a. Ông v n ti p t c say mê săn b n. ð i v i ông ñó là m t nhu c u thi t y u. nên nh ng ngư i c ng s c a B o ð i l n này s ph i là nh ng con ngư i liêm khi t. M t ngư i dân Cannes ñ xư ng r i chính h n ñã mua tòa lâu ñài n i ti ng này và gi i quy t xong xuôi m i vi c trong khi ông v ng m t. H lưu l i dăm ba ngày. Ông nói ông ñang s ng m t cu c ñ i n d t ñ t do suy nghĩ. m t ngôi nhà Florence. Ông cũng có m t khu ñ t trong m t th tr n bên c nh. Ông mang công m c n nhi u.137 - .

). th ng nh t và trung l p cho mi n Nam Vi t Nam. Di m cương quy t khư c t [6]. [3] Franc Tireur (Quân du kích). La Décolonisation du Vietnam. Harper&Row. War of the Vanquished . (Công cu c phi th c dân hóa Vi t Nam. lúc ñó có m t trong phòng làm vi c c a Di m. 2002 (B. Un avocat témoigne. Nhu. [6] Xem h i ký Mieczyslaw Maneli.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment quân s vào mi n Nam Vi t Nam. 17 tháng 6 năm 1955. [1] Tr nh ðình Kh i.. m i gi i pháp ph i d a trên nguyên t c tôn tr ng ñ c l p. Th y tình hình không thu n l i nên B o ð i cũng b luôn g i ý c a ông Nguy n Văn Chi. 1994. m t vi c mà cách ñó tám năm (1955). Trư ng ñoàn Ba Lan. d t khoát r i kh i chính trư ng. M t tr ng sư ñưa ra ch ng c ) Nhà xu t b n L’Harmattan. [2] Theo l i k l i c a ñ i tá M Lansdale c v n chính tr .Chi n tranh c a nh ng k b i tr n.T. bày trò ñ o chính ñ th tiêu anh em Di m. Sau này m i ngư i ñ u bi t chính Ngô ðình Di m trong th i gian này ñã tìm cách thăm dò chính quy n Vi t Nam Dân ch C ng hòa t i Hà N i thông qua ñ i s Maneli. [5] Tư ng H u.. trong y ban qu c t v giám sát ñình chi n và thi hành hi p ngh Genève. Pháp ñã kín ñáo chu n b lá bài Tr n Văn H u làm Th tư ng thay Ngô ðình Di m và B o ð i có th tr l i làm Qu c trư ng. Nh ng ñi u ít bi t v chi n tranh Vi t Nam 1945-1975. ngày 1 tháng 12 năm 1960. Có th vì mu n ngăn ch n m i cu c v n ñ ng hòa bình c a Di m.138 - .) . New York xu t b n năm 1971 (B. Nhà xu t b n Công an nhân dân. [4] Paris Presse (Báo chí Paris).T. ngăn ch n xu hư ng trung l p hóa mi n Nam ñang n y n mi n Nam Vi t Nam và trên th gi i mà M ñã quy t ñ nh thay ng a gi a dòng.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 30

Daniel Grandcleùment

Chabrignac cách Brive-la-Gaillarde ba mươi cây s , là m t làng nh Corrèze gi a nh ng qu ñ i, có b n trăm dân v i nh ng ngôi nhà mái l p ngói rêu phong. Bà c u Hoàng h u Nam Phương ñã ch n nơi ñây ñ s ng n d t nh ng ngày cu i ñ i. ð ng quê, th t là ñ ng quê, khác h n nh ng ng n núi Cannes ho c khung c nh tĩnh m ch c a ðà L t. Tuy v y có vài cây thông là nét tương ñ ng duy nh t v i thành ph cao nguyên Vi t Nam. Bà ñã chán cu c s ng c a gi i thư ng lưu. Ch c h n trong lòng ñ y oán h n v di n bi n c a th i cu c, l n phi n mu n v thân ph n, bà mu n ñư c s ng yên tĩnh và êm . Vì v y năm 1958, bà mua m t ngôi nhà dài mái ngói, tư ng ñá trong trang tr i La Perche làng Chabrignac. Tòa nhà d a lưng vào sư n ñ i. Trư c m t là m t cánh ñ ng bát ngát có nhi u ñ m h . Ngư c l i v i ch ng, bà c u Hoàng h u còn gi ñư c ph n l n tài s n. Ngoài căn nhà r ng mênh mông Neuilly, bà còn nhi u nhà Maroc, m t căn nhà ñ i l Opéra, thêm m t trang tr i Congo và nhi u ñ v t quý. Nhưng d n d n bà ch ng thi t ñ n nh ng tài s n y n a mà ch nghĩ ñ n trang tr i Corrèze. Cơ ngơi Chabrignac r ng ñ n m t trăm sáu mươi hecta ñ t, thêm m t ñàn gia súc g m kho ng m t trăm con bò s a. Còn ngôi nhà dài bình d xây b ng ñá La Perche, bà cho s a sang l i cho có v hoành tráng quen thu c v i gia ñình bà. Ba mươi hai bu ng, b n phòng khách v.v... Tuy nhiên có m t lý do khác, tình c m hơn, hình như ñã thúc ñ y bà ch n nơi bi t l p này, g n như m t t chim ñ i bàng. Bà bá tư c De La Besse, r t ñ i ng c nhiên như trên tr i rơi xu ng khi ñư c tin ngư i láng gi ng m i d n ñ n là m t c u Hoàng h u An Nam. Ai ñã ñưa tin này cho bà? Xóm gi ng, ngư i thân hay l i ñ n ñ i? Dù th nào ñi n a thì cũng không ph i chính bà Nam Phương ñã nói ra. Bà bá tư c c m th y g n như th là m t ñi u không thích h p. Ý tư ng nào ñã khi n bà ta d n ñ n c nh nhà bà? Trang tr i La Perche mà bà Nam Phương m i mua không ch cách nhà bà vài cây s hay bên c nh như th ñã là quá táo b o r i. ð ng này nó l i sát hàng rào v i lâu ñài Chabrignac, thu c s h u gia ñình De La Besse t nhi u th k nay. Bà bá tư c ng c nhiên vì b n thân bà là m t Công chúa An Nam. Bà là con gái c a vua Hàm Nghi. M t s trùng h p? Có th , nhưng th t là ñ c bi t! G n như là huy n di u. V y là hai h u du c a ngai vàng An Nam không c ý mà l i thành láng gi ng c a nhau, m t trong nh ng vùng xa xôi cách bi t nh t c a nư c Pháp... N bá tư c De La Besse, tên g c Vi t Nam là Công chúa Như Lý, th i thơ u ñã s ng Algérie. Năm 1885, Vua Cha là Hàm Nghi ñã r i kh i kinh thành Hu tham gia kháng Pháp cu i cùng b Pháp b t và ph tru t r i ñem ñày ñây t năm 19 tu i. Ông s ng yên bình nơi này. Nói ñúng ra ông ch b ñày m t th i gian. Ông ñã v Paris và l i ñó. Ông ñã l y v ngư i Pháp, con gái m t quan tòa ñương nhi m trong thành ph . Trong th i gian lưu ñày Hàm Nghi không vào quân ñ i, không ch y theo các d c v ng mà ñam mê... âm nh c, h i h a và ñiêu kh c, và ch c là có tài t c tư ng vì ông ñã có tác ph m trưng bày th ñô. Các Hoàng ñ An Nam, t Hàm Nghi ñ n Duy Tân ñ u cam ch u cu c s ng lưu ñày do Pháp áp ñ t, ph c tùng ý mu n c a Paris, t n d ng nh ng m t thu n l i c a hoàn c nh nơi xa l . Không h có d u hi u n i lo n, b t ph c tùng hay ý mu n quay v nư c... Duy Tân s ng trong c nh thi u ti n nghi và túng b n. Trái l i Hàm Nghi ñư c hư ng m t kho n tr c p kha khá và có m t gia nhân ñư c ñưa t trong nư c sang và ñư c chính ph Pháp thay th hai năm m t l n. C hai, không h n thù mà còn yêu nư c Pháp hơn c ngư i Pháp. H mu n ñư c ph c v trong quân ñ i Pháp. Hàm Nghi qua ñ i Alger năm 1940, ñư c mai táng trên m nh ñ t thu c s h u c a ông. Tư ng De Gaulle ñã có ý ñ nh ñưa thi hài ông v nư c. Hi n nay Hàm Nghi an ngh t i Thonac Dordogne, g n nơi c a con gái và không xa trang tr i La Perche c a c u Hoàng h u Nam Phương. Kỳ l là trong nh ng năm 60, m nh ñ t tây-nam c a nư c Pháp n i ti ng vì c nh ñ p, vì các món ăn ñ c s n ñ a phương, tr thành nơi chôn c t c a nhi u thành viên trong hoàng t c An Nam. Nhưng c u Hoàng h u Nam Phương và Công chúa Như Lý, mà s ph n thích ñùa và l lùng ñã ñưa h bên c nh nhau t i m t nơi bi t l p t n cùng c a nư c Pháp, su t năm năm không h g p nhau. M c dù nh ng h u du c a vua Hàm Nghi có thái ñ ng h Di m, hai chi h không b t hòa v i nhau. Trong lâu ñài La Noche nơi lúc này Công chúa Như Lý ñang có pho tư ng Phúc - L c - Th b ng ng c th ch, tư ng trưng cho h nh phúc, con cháu ñ y ñàn, may m n. ðó là quà cư i c a B o ð i. Lúc còn nh , B o ð i - ñã ñư c t n phong Hoàng ñ An Nam - ñã ñư c Hàm Nghi ti p Alger. V y t i sao l i có s l nh nh t ngăn cách hai ngư i ñàn bà tu i còn tr như v y? Có th là do ñ i l p gi a m t chi h “chính th ng” c a Nhà vua yêu nư c b Pháp b lưu ñày và chi h c a B o ð i, ông vua do Pháp l p nên t nguy n thoái v và quay v v i Pháp ch ng l i kháng chi n ho c n a là do cái k t c c bi th m ñ y tai ách c a cu c chi n ðông Dương.

- 139 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Nam Phương sau khi c i b chi c áo khoác ñư c m i ngư i tôn kính khi bà ñi bên c nh ch ng trong các bu i ti p ñón chính th c, không ñ n Corrèze m t mình. ði theo bà có ngư i qu n gia. Theo l i bình ph m c a các bà l m ñi u trong làng Chabrignac thì ñó là m t ngư i ñi n trai, dong d ng cao, c ch d ch u, ăn m c trang nhã. Ông ñã ch a tr b ng li u pháp v n ñ ng cho bà khi còn Cannes. Nghe nói ông là ñ ng viên c ng s n... Vì v y ông quan tâm ñ n gia ñình bà và ngư c l i. Còn các gia nhân Corrèze ph c v cho c u Hoàng h u thì h c m t m c cho r ng gi a hai ngư i ñã có quan h tình c m v i nhau... Trong tòa nhà ñ s có t i ba mươi hai phòng, Nam Phương s ng vui v . Các gia nhân còn nh ti ng cư i, ti ng hát, l i s ng yêu ñ i c a bà. D y s m, bà ăn b n gi n d ñi thăm kh p trang tr i, vui v trò chuy n v i nh ng ngư i nông dân ñ n chào bà. Bà ñi ch mua bán, t lái chi c xe Dauphine, bao gi cũng có ch h u phòng hay ngư i qu n gia ñi theo. Bà chăm sóc các cây hoa, t tay trang hoàng nhà c a. T t c s là hoàn h o, n u không có n i nh quê hương. Nam Phương nghĩ m t ngày kia bà có th v Vi t Nam, n u không ph i là ph c h i ch ñ quân ch thì ít nh t B o Long, con trai trư ng, là ni m hy v ng và ch d a tinh th n c a bà cũng có vai trò nào ñó trên chính trư ng Vi t Nam. Bà không b giám sát như h i có ngư i cán b chính tr Vi t Minh ñóng trong cung An ð nh Hu ho c nh ng c nh sát ñeo bám theo bà kh p nơi Paris hay Cannes. Ngay nhà th , các cha c cũng ít g n bà hơn h i bà s ng ðà L t và Hu . Không th y d u tích gì v vi c bà có quyên góp hay không cho nhà th trong làng Chabrignac. Vĩnh bi t ngư i ñàn bà l nh lùng và cương ngh . Hình nh c a bà gi ñây khác h n, có th ñó là hình nh c a m t ngư i ñang h nh phúc. B n ngư i công nhân nông nghi p trong trang tr i cũng như các ch h u phòng tôn sùng bà. T t c ñ u ñư c bà ch hơi khác thư ng này chi u chu ng. H có quà Noel, quà bi u... Ông B o ð i ñ n thăm bà ba l n. Ba l n trong năm năm. Bà con nông dân trong vùng chú ý ñ n chi c ôtô dài, choáng l n ñ u trư c nhà ñánh d u chuy n thăm l n ñ u c a ông. Ông ñ n ch y u ñ làm ñám cư i cho con gái th hai - Phương Liên (Hoa Sen) l y m t thanh niên quê Bordeaux. Báo gi i nhi u năm nay tư ng như ñã quên c p v ch ng vương gi này, nhân d p này l i tr l i vui ñùa v i c nh c u hoàng m i ông xã trư ng làng Chabrignac, m t ñ ng viên c ng s n, ñ n d ti c cư i. Nam Phương s ng ph n l n th i gian t i ngôi nhà ñá, bà r t ít lên Paris, ch y u cũng là ñ thu d n n t ñ ñ c còn ñ l i Neuilly r i tìm cách chuy n n t v Corrèze. Các con bà cũng s ng Chabrignac, nh t là nh ng ñ a bé nh t. Trong các d p ngh hè, chúng ñ l i nh ng k ni m tươi sáng, d thương. T t c , tr B o Long, v n luôn mang v m t nghiêm kh c. Ngày 14 tháng 9 năm 1963, bà Nam Phương t Brive v , kêu ñau h ng. Hôm sau bà cho g i bác sĩ ñ n thăm b nh. Ông này ch n ñoán ch là viêm h ng thông thư ng, kê ñơn r i ñi ngay, có l không bi t ti n s b nh c a bà là tràng h t (lao h ch). Vài gi sau Nam Phương kêu khó th . Các bà h u phòng và ông qu n gia không yên tâm l i g i ñi n cho xã Jouillac k bên, r i l i g i ñ n th tr n Pompadour cách ñó m t ch c cây s ñ yêu c u c m t th y thu c khác. Nhưng ch ng có ai ñ n. M i phút qua ñi, bà c u hoàng càng kêu ñau. Ph i gi bà trên giư ng vì bà c mu n vùng d y cho d th . Cu i cùng bà ch t vì ng t. Sen ñ m, nhân viên c p c u ch y ñ n, c tìm cách cho bà h i l i nhưng không k t qu Bà ra ñi, tu i ñ i m i 49. Thi hài bà ñư c an táng Chabrignac trong m t nghĩa trang nh trông sang nhà th . M t ngôi m th p lè tè, kín ñáo c nh các nhà m to, n ng n c a vùng Corrèze, trên t m m chí ghi rõ ph m tư c và tên th i con gái c a bà vi t b ng ti ng Pháp: “Nơi ñây an ngh bà Hoàng h u nư c An Nam, tên khai sinh là Jeanne Mariette Nguy n H u Hào”. Phía sau ch m kh c dòng ch Hán ñ c t trên xu ng: ð i Nam Nam Phương Hoàng h u chi m . Tang l mang tính cách g n như chính th c. Tham d có m t s nhân v t thân c n c a B o ð i, qu n trư ng, nhi u dân bi u trong vùng, và bà Công chúa Như Lý, ngư i em h láng gi ng su t năm năm qua không m t l n g p m t. Ngư i ta nói: thi hài bà c u hoàng ñư c chôn cùng v i nh ng n trang quý báu, m t ki ng c , m t xuy n nh n m ng c lam, không bi t c a th t hay gi . Ngôi m ñã ba l n b ñào b i. Hai l n ñ ñ nh ăn tr m báu v t và m t l n vào d p k ni m tr n ði n Biên Ph , ch c vì ñ ng cơ chính tr ... Hi n nay bia ñá ñã s t c nh, dáng v tiêu ñi u. M t ngư i làm vư n Jouillac ñư c giao nhi m v trông coi ngôi m , nhưng m i năm m i già y u thêm ch ng còn ñi l i thăm nom ñư c n a. Hàng năm vào d p Thanh minh trong l Các Thánh, ch có Công chúa Phương Liên, con gái th hai c a bà, s ng Bordeaux, ñem hoa tươi ñ n tr ng trên m . Theo dân làng Chabrignac, B o ð i không m t l n ñ n nghiêng mình trư c m . Ngư c l i, cách ngôi m ch ñ mươi mét, có m t n m m khác c a ngư i qu n gia. Ông có nguy n v ng ñư c an táng bên c nh ngư i ch c là ông ñã t ng yêu.

- 140 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 31

Daniel Grandcleùment

C u hoàng B o ð i ñ i cho cánh c a r ng m m i bư c ra hè ph . T t c ñ u yên l ng. Con ph ông th p hơn ñ i l T ng th ng Wilson, như bi t l p v i ph n còn l i c a thành ph . Qu ñ i Chaillot che ch n cho nó, t o cho nó m t v yên tĩnh t nh l , như m t ngõ c t trong khu nhà ñư c ông ưa thích. Ch c n vư t qua hai ch c mét là l i nghe th y ti ng xe c t p n p ñi t i công viên Trocadéro. Ông b t ñ u ñ t chân lên d c ñ ñi t i vư n hoa. Ông ñưa tay mò m m n m l y cánh tay qu n chúa Monique. R t ít khi ông ra ngoài không có bà ñi bên c nh. Ông không thích li u lĩnh ra ph m t mình. Trông bà tr hơn, r n ch c hơn. Bây gi bà ñã là v chính th c c a ông sau l thành hôn ngày 18 tháng giêng năm 1983 t i qu n 16, th ñô Paris, sau m t cu c bàn b c tay ñôi kéo dài. Tên bà là Monique Baudot, m t cô gái xinh ñ p tr c tu i ba mươi, quê vùng Lorraine. Sau khi cư i bà t xưng là qu n chúa Monica mà ch ng qua m t l ñăng quang nào b i tri u ñình phong ki n Vi t Nam ñã s p ñ t năm 1945 và chính b n thân ông B o ð i cũng ñã b H i ñ ng hoàng t c, năm 1955 dư i s c ép c a Di m, chính th c tư c b m i tư c hi u c a ông. Bà là m t ngư i b n hay ñúng hơn, như l i ñàm ti u c a nh ng k không ưa bà, là h u phòng, là qu n gia kiêm thư ký cho ông. Bà Monique k l i r ng: khi ñang là lãnh s danh d c a nư c C ng hòa Zaire mi n Trung Phi thì bà nghe nói v c u Hoàng ñ An Nam, ñang s ng ñ c thân trong c nh túng b n, g n như b b rơi... M i quan h c a hai ngư i, tho t ñ u là m t cu c c u sinh. Cu c c u sinh thành công vì nh Monique, B o ð i tìm l i ñư c m t chút uy th ñã qua m t chút quý phái và thanh th n bên ngoài ñã gây nhi u n tư ng cho các quân nhân và các nhà chính tr Pháp. Cu c hôn nhân gi a ông B o ð i và bà Monique không ñư c dư lu n chú ý. Không có nh ng hàng tít l n trên báo chí nhưng c ng ñ ng ngư i Vi t Pháp không tha th m t cu c hôn nhân không cân x ng như ñôi ñũa l ch ñó. V ph n ông thì t nay ông càng xa cách nh ng th n dân cũ c a mình. C con trai, con gái cũng thưa d n nh ng cu c ñ n thăm mi n cư ng ngư i cha căn h nh h p s 29 ñư ng Fresnel, qu n 16, (Paris) dư i c p m t gh l nh c a bà Monique. Ông c u hoàng có tu i khoác tay bà v tr bư c vào công viên. L n nào cũng qua m t c a. Không ai nh n ra h . Tuy nhiên ông v n gi ñư c m t chút gì là tr nh tr ng, g n như dáng v quân vương trong bư c ñi, trong cách th hít không khí. Tr nh tr ng và th n tr ng. Ông ch ra ñây vào ngày ñ p tr i, tránh nh ng hôm nóng n c hay ñông giá. Ông d o bư c trên khu ñ t vươn cao gi a kè sông Seine và lâu ñài Chaillot. Nơi ñây là không gian quen thu c c a ông, r ng ch ng vài trăm mét vuông có dông tr con ñ n chơi ñùa, trư t pa-tanh. Dáng ñi u quý phái, oai v , ông ch m rãi ñi nh ng bư c ng n c a ngư i già. Hai ngư i sánh vai l ng th ng bư c lên m t l i ñi tráng xi măng, qúanh co gi a th m c , theo các mô ñ t c a qu ñ i bao quanh công viên. B ng nhiên ông già d ng l i, l c trong túi nylon tr ng l y ra m t gói b c gi y d u, th n tr ng m ra. Con ngư i lúc tr ñã t ng s c s o trong r ng ñêm ñ săn h , nay tr v già t n m n l y th c ăn m m cho mèo vư n ăn... Thì cũng là thu c gi ng mèo c . Nh ng con mèo khi n ông thích thú, say mê n a. C m t gia ñình mèo s ng ñây, không có ch , nhưng ñư c m t s ngư i ñi d o cho ăn và che ch . Ông ñã vi t bài ñăng báo ñ bênh v c chúng. T Figaro cũng ñã dành vài dòng vi t v s ki n này: “Hoàng ñ và nh ng con mèo”... “B o ð i và các b n ông trong công viên Trocadéro”. K cũng vui và ng nghĩnh. Ông thong th ch cho lũ mèo ăn u ng no nê. Bao gi cũng v y. Ông nh n nha bư c t i m t chi c gh ñ t trong các công viên Paris. Ông ñ i, ñăm ñăm nhìn các con v t ñang ăn. Còn qu n chúa Monica thì s t ru t ch lo ông trúng gió l nh.

- 141 -

Nó không bao gi bi t nó . ông ch ng ñư c gì c .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Lúc này ông ñã sang tu i tám mươi hai. ông còn tr l i ph ng v n cho nhà báo kiêm ñi n nh Fédéric Mitterand trong m t cu n phim tài li u ng n v Vi t Nam. hai con thuy n y-at. Ông lưu l i nhà bà “th phi” vài ngày r i l i ñi. nh m hư ng ng H i ngh thư ng ñ nh v Pháp ng h p năm y Hà N i. Tài s n c a ông. Nh tu i tác mà ông thoát kh i c nh y. nhưng ông ñã ngã b nh và m t B o ð i.c Tây l n ta . Ông còn d ñ nh ph i phát bi u t i Qu c h i M Washington. m t m i vì u ng nhi u thu c ng . Ông ít xu t hi n trư c ñám ñông. M t ph n quan tr ng n a n m trong các công ty hàng không làm ăn th t bát. Paris. Cho mèo ăn xong. ñã n m l i trên các bàn ñ ñen. không tham d . Ít lâu sau ñó. Ngư i ta k l i ñó là th i kỳ tinh th n ông suy s p nh t sau khi r i kh i Alsace b l i nhà c a ñ ñ c cho cô v “h ” ngư i Pháp tên là Vicky sau m y năm chung s ng và sinh h ñư c m t con gái ñ t tên là Phương T . Sau cu n h i ký Con r ng An Nam mang tên ông là tác gi . Có l s nghi p “trư c tác” c a ông ch có th . Ông không giàu. M t ph n tài s n n m trong tay nh ng ngư i ñàn bà ñã ñ y ông vào c nh nghèo kh . Trong nhi u năm ông c u hoàng ñã là ngôi sao c a Palm Beach hay c a câu l c b Riviera sang tr ng. can thi p. Th i Giscard d’Estaing làm T ng th ng. Ông tr l i con ñư ng cũ d n ñ n khu nhà c a th y cung Trocadéro. ông vua tr năm 1916 ñã dám n i d y ch ng n n b o h c a nư c Pháp thì l i ñư c chính ph Vi t Nam xã h i ch nghĩa t o ñi u ki n ñưa v chôn c t trong nư c. Sau này. ông ph i ăn trưa b ng xúc xích giá mư i franc m t su t trong nh ng quán ăn nh trong khu ph Huclette vì ông th y ñó r hơn. ð n th i Jacques Chirac thì ñư c nâng lên hai mươi nghìn franc. ông ñã sang M thăm con gái là Phương Minh. Có m t l n ông b c nh sát t m gi vì th y ông ñang nhà m t gái ñi m tên là Clément làm nhà hàng Le Moulin Rouge (C i xay ñ ) trong khu ăn chơi Paris dính dáng ñ n buôn l u. Nh ng b c tư ng n t n . nh ng chi c xe Ferrari và Bentley sang tr ng. 1995 trư c ñó m t tháng (31 tháng 7 năm 1997) [2]. Vĩnh bi t chuy n săn b n Alsace. Cách ñây m y năm. Sau này vào lúc quân ñ i c a tư ng Giáp m tung các cánh c a vào Sài Gòn.trong s ñó có tư ng Jean Julien Fonde. Tuy nhiên m t s ki n là tro xương c a Duy Tân. May thay chính ph Pháp tr l i tr c p cho ông ch c là có s can thi p c a bè b n. Ông ñã d dàng tin vào nh ng d án c a các b n phi công. Trong nh ng năm 70 ông ñã có ý ñ nh xin v nư c nhưng chính quy n Nam Vi t Nam th i ñó khư c t nên ph i b ý ñ nh y. sau này ñã theo ông lên ðà L t khi ông ñã có bà “th phi” M ng ði p bên c nh. Nh ng cu c d o chơi quanh các con mèo là nh ng d p ra ngoài duy nh t c a ông. Nhưng m t c ch v ng v . trong các câu l c b . khi n ông ph i rút ng n chuy n vi ng thăm và h y b chương trình phát bi u t i Qu c h i M . nơi ñó ngư i ta c m tr con không ñư c chơi trò ñi tr n s x y ra tai n n. ñúng hơn là không còn giàu. Nh M ng ði p. các tài s n ñ s . Ông B o ð i không t b nh ng chuy n ñi xa. R t nhi u l n. văn phong l ng c ng và c u trúc ch p vá. c ng l i thành nhi u ti n ñã ra ñi. nh t là sau ñó ông l i thua ki n v i ông này v quy n tác gi . Chuy n vi ng thăm gây ñư c ít nhi u ti ng vang trong c ng ñ ng ngư i Vi t ñây. v a m i k t hôn v i ông. nhưng ông v n trung thành chơi bài bridge ñó vào các ngày th tư trong tu n. ñư c c i d ng ñ dùng vào vi c khác t ch c năm nay. Suýt n a thì ngư i ch nhà ñu i ông ra kh i nhà vì không tr ñư c ti n thuê nhà. nguyên là thi u tá trư ng ñoàn Pháp trong Ban Liên Ki m năm 1946 t i Hà N i [1]. ông ñã xin ñ ng ra làm trung gian hòa gi i cu i cùng. ð n m c trong nh ng năm 70. ñư c ñánh giá là chân th c. t bãi trư c ch y ñ n.142 - . vĩnh bi t nh ng ngôi nhà Florence và nh ng nơi khác. M t b n tr xu t hi n ñ t ng t. la cité interdite” (T C m thành Hu ) do Mengès xu t b n năm 1995. k t qu c a m i tình v i bà Phi Ánh khi còn Hà N i năm 1946. Ngoài ra ông ch ng có gì c . Th c ra ông ch vi t ph n gi i thi u ng n v Hu và chú thích các nh ch p r t ñ t v các công trình ki n trúc trong ð i n i. thi u tôn tr ng ñ i v i qu n chúa Monique. ông cùng ký tên Hoàng ñ B o ð i ñ ng tác gi v i phóng viên nhi p nh Philippe Lafond trong cu n “Hu . nhưng khi cánh t lên n m chính quy n thì hàng tháng ông ñư c tr c p tám nghìn franc. ngư i tình cũ c a ông. các bu i h p Câu l c b Pháp qu c h i ngo i ch cách nơi ông vài trăm mét. Nay ông hoàn toàn lui v cu c s ng n d t. nh ng ñ ng ñá. m t ñ a ñâm s m vào ông già v a b ch y v a nói i i xin l i. ông b nhi u tai ti ng vì n i dung ch a ñ ng nhi u b a ñ t. Có ngư i k ông ñã nh n l i nói chuy n v Vi t Nam dư i th i quân ch và công cu c Pháp ng (Francophnie) Vi t Nam trư c m t h i ngh v Pháp ng th tr n Payrac h t Lot vào ngày 31 tháng 8 năm 1997. m i l n ít m t. vĩnh bi t lâu ñài Thorenc. ông ñư c th trong tình tr ng m y u. manh mún do có nhi u ngư i vi t . T sau chi n th ng Xuân 1975 hai mi n th ng nh t thì tinh th n quân ch cũng cáo chung. các sòng b c. B o ð i ti p t c ñi d o. ðây là m t ñam mê c a ông.

và cu i cùng là gi i bài b c. mua quan bán tư c thanh toán l n nhau. Th y ông không ñ s c ñ m ñương nhi m v m i.Vì có vi c ñâu mà làm. con cái xa lánh. l i còn gi t dây h i ñ ng hoàng t c tru t b cương v Qu c tr ng và m i tư c hi u c a ông? Ngư i ñ i nói ông cũng là con ngư i thông minh. Ph i cái ham chơi. ham thích nh y ñ m. ph b ông. dù ch là tư ng trưng. Bư c vào tu i già ngư i ta hay nghĩ v quá kh . Condorcet. Nh ng t t x u này ñâu ph i ch riêng ông m i có..cho dù ñư c ngư i khác vi t s n . M i vi c “ngư i ta” làm h t! Ông cũng bi t k t thúc m t cách khôn ngoan và êm ñ p ch ñ vua quan phong ki n ñã t n t i hàng ngàn năm trong l ch s Vi t Nam và b nhân dân căm ghét. săn b n. ông than th : Hi n nay tôi ch ng còn gì ông . ñ tránh m t cu c ñ máu vô ích. lưu l c x ngư i. Sang Pháp du h c t lúc 7 tu i. nay v già. mà không c n ph i d a vào s can thi p c a quân Nh t Hu theo chúng ñ ngh . ñ tú tài lo i ưu. Ông ñ ph n l n th i gian làm Qu c trư ng vào cu c s ng n mình trong thú vui săn b n Buôn Ma Thu t và mê m i trong các sòng b c Cannes. ông cam tâm bán mình cho qu d . các thông ñi p. Âu cũng như Á. Không ñ b n lĩnh ti p bư c con ñư ng nhân dân và cách m ng ñã m ra. mê gái và ñư c nhi u gái mê. Tôi s ng cô ñơn m c dù có bà Monica chăm sóc chu ñáo. ñã tô ñ m thêm hình nh ñ i ñoàn k t dân t c. t u bi t th sang tr ng. nguyên khâm s Trung Kỳ trông nom rèn c p ñư c h c các th y gi i c a các trư ng n i ti ng Paris như trư ng Henri IV.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment v a xô ñ y ông Hoàng ñ cu i cùng c a tri u ñ i nhà Nguy n. ñư c ông bà Charles. ñ n v .Thà làm dân m t nu c t do còn hơn làm vua m t nư c nô l . nh c m ch i r a ông cay ñ c hơn báo chí kháng chi n năm 1949. B n bè. Thái Lan. ñư c dư lu n trong và ngoài nư c hoan nghênh . các s c l nh. Các v ñ vương trên th gi i này. Tr l i câu h i: ông có ý ñ nh mu n v Vi t Nam thăm l i m m t tiên không? Ông bùi ngùi ñáp ch m rãi: “Tôi không bao gi quên Hu và công lao c a cha ông nhưng tôi v n còn m i h n trong lòng (ông dùng ti ng Pháp rancune)”. chu ng th thao: qu n v t.Tôi ch ng làm gì c ! . Chính ý ñ nh thay ng a gi a dòng c a các th l c ph n ñ ng nư c ngoài ñ ng ñ ng sau hành ñ ng ph n tr c c a Ngô ðình Di m. ñ i th chính tr c a ông ch chưa ph i là s tr ng ph t nghiêm kh c c a nhân dân ñã ñánh ñòn chí m ng chôn vùi toàn b s nghi p chính tr c a ông su t ñ i làm công c cho các th l c ngo i xâm. Ch c ông không thoát kh i quy lu t y. không ph i ch u trách nhi m gì v i qu c dân. ông ñã nghe l i m là bà thái h u T Cung. Ông không nói gì thêm n a. Khi m i v nư c c m quy n bính tu i 19.và vi c ch p nh n thoái v ñã giúp ông b o toàn m ng s ng. ñ c các bài di n văn có ngư i khác làm s n. trâng tráo ph n b i l i th trung thành v i ông. nơi ñã nuôi dư ng ông ñ tr v ch p chính cũng l nh nh t và b rơi ông. như vua các nư c quân ch l p hi n như Anh. Cu c s ng ñ y thăng tr m trong m t th gi i nhi u bi n ñ ng c a th k XX. Ông không tham quy n c v . ngư i ñư c ông che ch . Tên tu i ông g n v i th t b i c a cu c chi n tranh ðông Dương l n th nh t (1945-1954). M t bu i chi u cu i tháng 8 năm 1996. ñư c vào h c trư ng Sciences PO (ð i h c Khoa h c chính tr ) danh ti ng. Paris. Quan th y chán ngán không m y tin ông. ông ñã bi t “ng u h ng” tr l i khi có ngư i h i: . ðó là chính th ông h ng mơ ư c nhưng su t ñ i ông không th c hi n ñư c. thích phóng xe ôtô và c lái máy bay nhào l n. mua s m ôtô ñ i m i. Vai trò c v n chính ph cách m ng. ñã làm ông day d t không yên. ñã l t l ng m t cách hèn h . ba l n thay th y ñ i ch . và c ngư i tình và bi t bao ngư i ch u ân s ng c a ông nay cũng xa lánh. su t ñ i s ng xa dân nhưng ít nhi u cũng hi u ñư c chuy n ñ i. trong lúc ông tha th n ng i m t mình trên gh ñá công viên Trocadéro. con.. Không hi u ông ñ nh ám ch ai khi nói lên ch rancune? M i h n ñ i v i chính ph kháng chi n H Chí Minh và báo chí chi n khu ñã nghiêm kh c lên án ông là ph n qu c và tòa án quân s Liên khu III ñã tuyên án t hình v ng m t ñ i v i ông năm 1949. b y nhiêu l n ph n th y và b công kích và lên án nơi chính gi i và công lu n Pháp. câu cá. ông l i nghe bà v tr ñ n nhà th Saint-Pierre de Chaillot. ñ ng l i h i chuy n. Câu nói ñ ñ i. nh n làm con bài trong gi i pháp B o ð i ñ che l p tính ch t phi nghĩa c a cu c chi n tranh tái chi m thu c ñ a. Ông b m c lũ c n th n tha h ñ c nư c béo cò. th i nay cũng như th i xưa không hi m ngư i như ông. quy y Ph t giáo.Ngài d ñ nh làm gì khi tr v ch p chính? . Nh t B n. Th y ði n. Trư c khi chia tay. m t ngư i mà hàng tri u ngư i dân Vi t trư c ñây không lâu coi như m t thánh nhân. cư i ng a. hay ñ i v i chính quy n Ngô ðình Di m. Ngh l c làm vi c c a ông th i gian này dành vào vi c ăn chia l i nhu n v i B y Vi n kinh doanh ð i Th Gi i Ch L n. m t ngư i Vi t Nam d o chơi qua ñ y tình c nh n ra ông. ***** . l i ñư c c nhân Hán h c Lê Nh Lâm do Tri u ñình Hu c sang d y thêm ch Hán.?? . làm l r a t i và quy y Công giáo năm 1988. qu n 16. Khi còn tr lúc tr vì Hu . c nhiên ch m i ph i tìm tay sai m i.143 - . L ch s ñã chuy n giai ño n. thông qua m t cu c trưng c u dân ý gi hi u và gian l n t ch biên tài s n. còn m i vi c “qu c gia” ch là ký các ñ o d . vì bi t mình ch ng có quy n l c gì mà ch mu n làm vua ñ ñư c s ng như vua ăn tiêu hào phóng. Vi t Nam tr thành tiêu ñi m c a cu c chi n quy t li t ch ng c ng ðông Nam châu Á. ñánh “gôn”.

ñám tang ñư c chính quy n thành ph Hu giúp ñ t ch c v i ñ y ñ l nghi theo t c l Ph t giáo. Ông s ng trong m t căn h ñ p ñư ng Marais. bên kia c a thành ph Paris. b b quên. l i còn tranh ch p ki n t ng gi a hai cha con chia nhau báu v t trong ñó có hai qu c b o là n và ki m nhà Nguy n xưa [1] khi n tâm tr ng ông lúc nào cũng u u t. Cu c s ng nhi u tai ti ng c a b . (Theo l i k c a bà Bùi M ng ði p cho nhà báo Nguy n ð c Xuân (xem bài H i chuy n tình bà “th phi” Bùi M ng ði p v i c u hoàng B o ð i ñăng trên báo Ki n th c ngày nay s 530 ngày 10 tháng 6 năm 2005 . Luôn luôn day d t vì cu c s ng lưu vong. ð n gi ăn trưa. quan tâm ñ n vi c sinh l i. Ông ph trách công vi c ñ u tư ti n c a khách hàng ra nư c ngoài. bà con thân thu c ñ n hàng ngàn ngư i. L i nói y g i lên m t k ni m. d ng l i trư c các t kính c a hàng. trong hoàng t c ñã tr i qua nh ng bi k ch như nhau. ñem l i l i ích cho h . Nàng s ng trong m t khu quân nhân và tu i tám mươi m t v n ñam mê chuy n tranh c . H i chuy n tình bà “th phi” Bùi M ng ði p v i c u hoàng B o ð i. và bà Nguy n Ti n Lãng. bà Bùi M ng ði p ñư c B o ð i giao nhi m v mang hai báu v t ñó sang Pháp trao l i cho bà Nam Phương. ñã ñi theo bà Nam Phương ñ n cùng. ông qu n lý tài s n th a k c a m .144 - . năm 1946 là thi u tá trư ng phái ñoàn Pháp trong Ban Liên Ki m (Commission de Contrôle et de Liaison). Trái v i cha ông. Và còn nhi u ngư i khác. B o Long d ng chân th n tr ng sang ñư ng ñi tr l i vài bư c. Có m t s ngo i l . T vài năm nay trư c công cu c ñ i m i ñang m c a cho ñ t nư c lâu ñ i c a h . B o Long ñi ăn trưa. ngày 1 tháng 4 năm 2005 (B. nhưng không hy v ng. ñăng trên báo Ki n th c ngày nay s 527. Ông làm vi c trong m t chi nhánh ngân hàng có h i s giao d ch khá to và ñ p trên ñ i l Opéra. bà v n t lòng tôn kính. nhưng không thành. Lúc này B o ð i v n Pháp cũng ch ng m y quan tâm ñ n vi c này. không con cái. bà s ng trong m t căn h hai bu ng g n qu ng trư ng Nation. Bà chưa g p l i C u hoàng t khi bà ñ n Paris cách ñây ba mươi năm.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Cũng vào gi này. r i l i ti p t c nh ng bư c chân nh nhàng. t i m t làng ngo i thành c a th ñô. Ch m t s ít ñã l i v i ch ñ m i. ñ c ñáo. Chưa bao gi l p gia ñình.. ñang nhăm nhe m t chân trong ê-kíp lãnh ñ o thành ph . Bư c qua ngư ng c a. Ngư i ch ng Pháp c a bà làm chính tr . Dáng ngư i th p bé hơn b . Ông là ngư i có tài dù sao thì cũng là con ngư i dày d n bi t làm cho ti n c a m ông sinh sôi. Ph n dông h ñ u ñã g n ñ t xa tr i. Khi các th l c phương Tây b quét s ch vĩnh vi n kh i Vi t Nam thì h u h t nh ng h hàng xa g n v i hoàng t c. su t t th i tr vì ñ n lúc sau này thân b i danh li t lúc v già nư c ngoài.. T văn phòng ngân hàng. Pháp tìm l i ñư c hai báu v t này không dám gi ñã làm l trao l i cho hoàng gia t i Buôn Ma Thu t. Ban này có nhi m v liên l c gi a hai quân ñ i Vi t . trong ñó có bà Hoàng thái h u T Cung m t năm 1980. ngư i ñã d c h t ti n ti t ki m ñ ông chi tiêu Hongkong. ông giàu có. ăn m c ch i chu t pha chút phóng túng ñáng ng c nhiên c a m t nhân viên ngân hàng. như m i ngày.T) . m t ñi u “Ngài Ng ” hai ñi u “Ngài Ng ”.) [3] ðó là chi c n b ng vàng và ki m có chu i n m ng c ñư c Hoàng ñ B o ð i trao cho Trư ng phái ñoàn Chính ph lâm th i Tr n Huy Li u trong l thoái v ngày 30 tháng 8 năm 1945 Hu . ch ñ i s may r i c a l ch s . Năm 1953. c ch thanh l ch. ng i lỳ ngoài th m ti m cà phê. ñ u ñ n và uy n chuy n. [1] Tư ng h i hưu Jean Julien Fonde. Hoàn toàn ñúng như v y. ngư i tình n i ti ng m t th i c a B o ð i. ***** Lý L Hà. ông ng p ng ng giây lát như b choáng ng p trư c ánh m t tr i.B. [2] Nguy n ð c Xuân. Sau này B o ð i ki n ñòi l i ñư c n còn ki m do B o Long gi . nh ng di n viên cu i cùng trong k ch b n v ñ ch An Nam còn s ng ñ u di t n ra nư c ngoài trong nh ng năm năm mươi hay sau ñó. gi ñư c ñôi chút n ñ nh sau bao nhiêu bão t . t t c ñ u chăm chú theo dõi s c kh e ngày m t tàn t c a c u hoàng. bà Nam Phương ñã ñưa cho B o Long gi . ph xá ñ y nh ng nhân viên công s mu n thư ng th c c nh ñ p ngoài tr i. ông ñi ngư c ñ i l . hi n s ng xa. Cu i cùng ông cũng d ng l i trư c m t qu y hàng có mái che do d r i bư c vào mua m t bánh mì k p th t ñ ăn trưa như t t c m i ngư i.Pháp và ki m soát vi c thi hành hi p ñ nh 6 tháng 3 năm 1946 v m t quân s . Còn “th phi” M ng ði p mà vai trò g n như Hoàng h u Buôn Ma Thu t. cũng như ch ng. Nhưng khi nói ñ n ông. Trong nh ng tháng ñ u năm 1975. n a thân trên th ng c ng m t cách g n như quý t c bi u l m t quá kh khác thư ng.T. qu n 12 Paris. Khi chi m l i Hà N i. Quá kh hi n v qua nh ng d ñ nh m nh t tìm cách tr v nư c. H s ng l ng l . Khi v Corrèze . n u không có ánh nhìn ñăm ñăm. bu n phi n. khi Nam Vi t Nam ch ñ i cu c t ng công kích cu i cùng thì m t sĩ quan n i ti ng trong tr n Alger trong cu c chi n tranh Algérie là ñ i tá Trinquer cũng ñã ñ nh m cu c v n ñ ng ng h ông tr v nư c.

xem ra quá l n cho bu i l tang như th này. Ti c r ng ông ta ch ñáp l i m t cách tích c c thái ñ thi n chí y trong m t th i gian ng n. Cha x không m t l i nào nói ñ n gia ñình ngư i quá c . con ngư i ña nghi và l nh lùng ñã ñ n r p ñ u trư c ð c m ð ng trinh. ông B o ð i th nh tho ng còn ăn t i v i m y c u quân nhân Pháp ñã chi n ñ u ðông Dương. Nhưng B o Long. cũng như ông th trư ng Paris cũng ch c ngư i thay m t ñ n d . L i phát bi u c a cha x chính là nh m vào bà ta. g n như không mu n m i ngư i nhìn th y. S có m t c a ngư i như c a hàng ch c ñ i bi u cho m t t ch c hùng m nh. Sau ñó l nh c m ñã ñư c hoãn thi hành. Phu nhân ngư i quá c ng i riêng m t ch . c u b trư ng. Ngư i châu Âu có m t trong gian chính l i ñông hơn ngư i châu Á. M y anh nhà báo ñi ñi l i l i trong kho nh sân r ng trư c c a nhà th . M t ph n c t a c m th y ngư ng ngh u khi s ngư i Vi t Nam có m t quá ít. tay vác thánh giá n ng b ng g cùng v i m y b n ñ ng hương khác c a ông. L tang ñã di n ra t t ñ p theo ñúng nghi th c công giáo v i bài T ng Chúa c a ð c m theo yêu c u c a ngư i quá c m y ti ng trư c khi nh m m t. Hình như có m t cú ñi n tho i c nh báo r ng nh ng thành viên còn sót l i c a tri u ñình có th s không ñư c hoan nghênh khi ñ n d l tang. Nhà th Saint-Pierre de Chaillot. xa nh ng gh dành cho gia ñình có tang. Nhưng khi tang l k t thúc. mà ch có “Hoàng h u Thái Phương” ñi sau linh c u. 35 ð i l Marceau g n qu ng trư ng Étoile (Ngôi sao). Trong nhà th ngư i Vi t Nam ít i l ng l như nín th ch m t c ch . m i ngư i m i ng . Ph T ng th ng Pháp ñã c m t ñ i di n ñ n. hai nhà quay phim truy n hình ñã ñư c phép ñ n g n linh c u. C ng ñ ng ngư i Paris không bi t gì m y v m t ông hoàng bí n. Cha chánh x k r ng t năm 1984. Và hôm nay m t Giáo hoàng khác. Bà hoàng Monique . Tuy nhiên m t chi c xe c a ð i s quán Vi t Nam t i Pháp ñã ñem ñ n m t vòng hoa tr ng. ñ i di n c ng ñ ng ngư i Vi t t i Hoa Kỳ. m t d u hi u t ra ñ ch An Nam không hoàn toàn m t ñi. ñã lên t n qu ng trư ng Champs . Ông tham d vào các sinh ho t c a Nhà Th . Trong lúc ñ i gi c hành tang l . m t trong s này ñã ñư c ch n ñ ñ c bài ñi u. Con ngư i ñã không thay ñ i gì k t khi r i kh i ñơn v thi t giáp c a Quân ñ i lê dương Pháp.Hoàng h u Phương Tây. . H chăm chú l ng nghe vài tin ñ n ñâu ñó có th ñem l i hy v ng r ng tr i xanh không nghi t ngã và có l m t ngày kia nh ng chi c c ng ñ s c a ð i N i Hu s l i m c a ñón Hoàng ñ . Cu i ñ i. Vào ngày 6 tháng 8 năm 1997.hay còn g i là Hoàng h u Thái Phương . m t ông Nguy n có th nhóm l i ng n ñu c. Chính ông. gi k . th nh tho ng còn cư i m m. ông ñã vi t thư cho Giáo hoàng Pie XI ñ gi i thích vai trò mà ông mu n ñóng châu Á. và kho ng m t ch c ñ i di n các hãng thông t n. C t a t ra ng c nhiên v tư c v Hoàng h u mà bà Monique t phong. ông không ñi theo cùng ñoàn tang như truy n th ng ñòi h i. Cho nên theo di chúc. ða s . th ñô Paris. Có l ñó là cơ h i duy nh t trong l ch s ñ có th có m t c ch ñ lư ng như th . M t thông cáo c a Chính ph C ng hòa xã h i ch nghĩa Vi t Nam công b t i Hà N i. m c dù các cu c chi n tranh ñã lùi xa v quá kh và s im l ng ñã kéo dài b n mươi năm qua r i. Lúc ñ u h chưa ñư c phép vào trong gian gi a nhà th . Ông B o ð i thư ng xuyên ñ n nhà th Saint-Pierre de Chaillot ñ c u nguy n trư c tư ng Chúa. ðám ñông t t ra kh i nhà th và l ng l chia tay. Toàn b phe cánh B o ð i ñ u có m t: các c u quân nhân. do ñó ñã l a ch n như t 40 năm nay m t thái ñ kín ñáo. Ông m t vì nư c màng não. Không m t chút gì g i l i hình nh nh ng ñám ñông th n dân Hu xưa kia v i s ngư ng m ñ i v i con ngư i ñang n m gi a l i ñi trong nhà th hôm nay. nóng và n ng h t làm ư t nh ng khách b hành l loi. Còn B o Long. ñem l i s ng c nhiên cho m i ngư i có m t trong bu i sáng hôm y. Ông ñã mang m t tên m i theo l công giáo là Jean-Robert. c u hoàng B o ð i ñã ra ñi vào cõi vĩnh h ng ñư c năm ngày r i. trong lúc ti ng ñàn ng l n c a nhà th vang lên. trên t m băng tang có ghi dòng ch b ng ti ng Vi t: “M t tr n T qu c kính vi ng”. Có l h tâm ñ u ý h p l m. v cu c ñ i và v ñ c tin dù ñã mu n c a ông. kín ñáo bư c ra kh i nhà th b ng m t c a ngách.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 32 Daniel Grandcleùment Tr i mưa. như trư c ñây các th n dân ñã cúi r p mình trư c ngai vàng c a ông.145 - . Chính Giáo h i ñã dùng tên này m i khi nói v ông.Elysées. cha x nói chuy n v i m t c u quân nhân ng c ñeo ñ y huân chương. nh ng ngư i ñ ng ñ u giáo phái. Jean Paul II ñã g i ñi n chia bu n. qu n 16. tư c hi u t ñ t c a bà góa B o ð i . Ông vua cu i cùng c a tri u Nguy n ñã quy y công giáo và làm l r a t i t i nhà th này năm 1988. ngư i ñã ñư c t n phong k v ngai vàng t năm 1936 ñ ng bên linh c u.lúc ñ u còn c m ñám nhà báo vào. ñã nh c l i r ng: v Hoàng ñ ham chơi ñã v t b cành ô-liu c a ch t ch H Chí Minh ñưa ra. Mưa gió mùa. ngang hàng v i v ñ i di n T ng th ng Pháp. xu t huy t n i t ng th n và ung thư tu t i b nh vi n quân ñ i Val-de-Grâce.

tháng 8-1997 Daniel Grandcleùment .146 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam T. tháng 8-1994 Paris.P H Chí Minh.

1987. 1992. 1979. Isoart Paul. Ramsay.L ch s chi n tranh ðông Dương. L’Harmanttan. K chuy n vua quan nhà Nguy n. Le dragon d’Annam . 1952. Nguy n Ti n Lãng. Le Seuil. Th gi i. Durand Maurice.Tin t c bí m t v ðông Dương. Hu 1991 và T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c.Chuy n tình c a các bà trong cung nhà Nguy n. imprimerie nationale. 1994. 1992. Ruscio Alain.Phòng L ch s l c quân Vincennes. T p th tác gi : Leclerc et l’Indochine 1945-1947 . Complexe. Le Vietnam . Mousson de femmes . Nhà xu t b n Thu n Hóa. Meuleau Marc. 1992. 2.ðông Nam Á. L’Asie du Sud-Est . Quand se noua le destin d’un emprie . Hanoi. Huard Pierre. Connaisance du Vietnam . Les chemins de la révolte . Lưu tr b Ngo i giao. Hu 1991 . Histoire de la guerre d’Indochine . 1980. Lưu tr thành ph Hà N i. Chroniques secrètes d’Indochine . La Nef de Paris édition. Y Vi t xu t b n.Nh ng cu c phiêu lưu kỳ l c a uua Hàm Nghi. Fayard. 1954 Feray Pierre Richard.ðư ng cách m ng. Franchini Philippe.Cu c chi n tranh c a Pháp ðông Dương. Des pionniers en Extrême-Orient: Histoire de la Banque de l’Indochine . Gras Yves. Les guerres d’Indochine . L’Indochine française.Nh ng cu c chi n tranh ðông Dương. L’étrange aventure de Ham Nghi . Fiste Pierre.Con r ng Annam. 1875-1975. Lucien Bodard. 1982. Sirey. Gaultier Marcel.Nư c Vi t Nam. PUF.Tìm hi u Vi t Nam. Ph m Kh c Hòe. Nh ng tư li u ch y u ñã tham kh o CAOM .Trung tâm Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i Aix en Provence. 1990.147 - .L ch s Vi t Nam t 1940 ñ n 1942. Histoire du Vietnam de 1940 à 1942 .Chi n tranh ðông Dương. Lê Thành Khôi. Gallimard. Thư m c Daniel Grandcleùment B o ð i.Leclerc và ðông Dương 1945-1947. Devillers Philippe.Gió mùa cho ñàn bà. SHAT . 1994. David Gilbert. Có gì l trong cung nhà Nguy n. Ecole française d’Extrême-Orient. La guerre française d’Indochine . Nguy n ð c Xuân. Lưu tr thành ph Cannes.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 33 1. PUF. Pygmalion. Perrin Elula.V nh ng ngư i ñi tiên phong Vi n ðông: L ch s ngân hàng ðôngDương. Plon. Denoêl. 1985. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Histoires d’amour des dames dans le palais des Nguy n . Lưu tr qu c gia Fontainebleau. 1971.Khi nào k t thúc v n m nh m t ñ qu c Albin Michel. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Devillers Philippe. 1973. 1988. La guerre d’Indochine .

148 - Vua Hàm Nghi .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Moät soá hình aûnh tö lieäu Gia ñình vua B o ð i Vua B o ð i Vua B o ð i năm 1954 .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua B o ð i năm 1925 Vua Gia Long .149 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment .150 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua Duy Tân .151 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua Kh i ðinh Bà Nguy n Th ð nh .152 - Vua Thành Thái lúc b ñi ñày .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Heát. Taát caû vì söï phaùt trieån cuûa E-book Team vaø TGE! .153 - .