P. 1
BaoDai_Nhg-Ngay-Cuoi-Cung-cua-Vuong-Quoc-AnNam

BaoDai_Nhg-Ngay-Cuoi-Cung-cua-Vuong-Quoc-AnNam

|Views: 18|Likes:
Được xuất bản bởiTina Tu

More info:

Published by: Tina Tu on Mar 30, 2012
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/30/2012

pdf

text

original

Sections

  • Chöông 1
  • Chöông 2
  • Chöông 3
  • Chöông 4
  • Chöông 5
  • Chöông 6
  • Chöông 7
  • Chöông 8
  • Chöông 9
  • Chöông 10
  • Chöông 11
  • Chöông 12
  • Chöông 13
  • Chöông 14
  • Chöông 15
  • Chöông 16
  • Chöông 17
  • Chöông 18
  • Chöông 20
  • Chöông 21
  • Chöông 22
  • Chöông 23
  • Chöông 24
  • Chöông 25
  • Chöông 26
  • Chöông 27
  • Chöông 28
  • Chöông 29
  • Chöông 30
  • Chöông 31
  • Chöông 32
  • Chöông 33

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa Vöông quoác An Nam

Tên sách: B o ð i hay là nh ng ngày cu i cùng c a Vương qu c An Nam Tác gi : Daniel Grandclément Ngu n: http://www.esnips.com/web/cackebong-chm Ngày hoàn thành: 20/4/2007 B n PDF này thu c v Ph m Minh Tu n và TGE http://www.esnips.com/web/minhtuan89 và http://www.thegioiebook.com

-1-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Lôøi ñeà töïa

Ghi chú: Nh ng s tương thích ch th t c a các v hoàng ñ ñã tr vì

-2-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 1 Phaàn I – Hoaøng Ñeá

Daniel Grandcleùment

Tin ñ n r lên trư c h t trên ñư ng ph kinh ñô Hu . Thành ph ñ y b i và m ư t như b ng t nh. Ngư i ta kháo nhau t nhà này sang nhà khác, t chùa chi n ñ n ch búa vào t n các cung các ph , gây s ng s t cho m i ngư i dân s ng trong khu ph Tây tĩnh l ng l n các ph buôn bán náo nhi t, các thôn xóm t i tàn bao quanh tư ng hào hoàng cung. ðâu ñâu ngư i ta cũng bàn tán kh p kh i hi v ng Vua B o ð i tr v nư c nhi p chính ch c ñ t nư c s ñ i m i. Ngu n tin chính th c do nh ng ngư i Pháp làm vi c Tòa Khâm s Trung Kỳ loan ra [1]. Như m i l n, ph i hàng gi sau m i ñ n lư t dân ph ch d c sông Hương xôn xao tranh lu n m ĩ. Lúc ñ u m i ch quanh các s p hàng trong ch sau ñó lan ra các hàng quán bên ngoài, dân ñi ch mua bán xong, sà vào các hàng ăn, thư ng th c món bún canh, hay bánh xèo ñ c s n x Hu . Ngư i ta thì th m to nh r tai nhau, nhưng ch ng m y ch c ñã l n ti ng bình ph m vui v pha chút t hào kín ñáo. V y là v Hoàng ñ tr tu i s p tr v . Ông ta l i m t l n n a ng m nhìn th n dân, nh ch ñôi môi m ng kh m m cư i nheo m t, ho c g t ñ u ra v tán thư ng. Ông s v t v o ng i trên chi c ngai vàng c a t tiên ñ l i và cũng như h , l ng l khinh r nhìn ñám quan l i khom lưng trư c m t Hoàng ñ tung hô v n tu . Ông s là m t ñ ng quân vương anh minh, nhân t ñư c ngư i Pháp không ti c l i ca ng i. Cũng như các b c tiên ñ , ông tr thành con c a Tr i - Thiên t , n a là th n thánh trên cao, n a là con ngư i tr n th , là ñ ng thư ng ñ ng toàn năng h gi i ngư i gi th cân b ng cho m i t ng l p trong xã h i, t nông dân ñ n dân chài, t thư ng dân ñ n binh sĩ. M i ngư i th y ông ngu n ánh sáng ch ñư ng, làm tr ng tài gi a thi n và ác, h t th y ñ u Vua Kh i ð nh và con trai Vĩnh Th y (B o ð i) t i sùng bái, tôn th ông như m t tr i, như s m sét dư i Paris, 1922 b u tr i. cái x An Nam nóng n c và căng th ng này, t t c m i ngư i, b t k làm ngh gì, giàu sang hay nghèo hèn, ñ a v xã h i ra sao, ñ u say sưa bàn tán v chính tr , T ñ u th k , các trào lưu tư tư ng, các phong trào cách m ng ñã khu y ñ ng h . ða s dân x Hu ñ u hân hoan ho c dù sao thì cũng hài lòng v i vi e ph c hưng ngai vàng ñã b b tr ng t khi vua Kh i ð nh băng hà. Ngay c nh ng ngư i cách m ng, nh ng nhà qu c gia c c ñoan t t c ñ u b c b i, th y như b s nh c trư c s bàng quan c a hàng tri u ngư i Vi t Nam khác Sài Gòn hay Hà N i coi c ñô Hu như thu c v quá kh r i. ðám ñông ngư i hi u kỳ, nh ng ngư i lái ñò trên sông Hương lân la ñ n t n Ng môn, khu v c ñ p nh t kinh thành ñ ñ c cáo th , nh t là nh ng ñ o d c a tri u ñình. M t ñ o d xác nh n ý nguy n c a dân chúng. Vua B o ð i s tr v - M t x s l lùng phân chia thành ba mi n Trung, Nam, B c, v i ba ch ñ cai tr khác nhau m i mi n bi t l p nhau nhưng t t c ñ u ph c tùng lu t pháp chung c a quan th y Pháp. Nhà vua ch có quy n hành Trung Kỳ, cái x nh bé, r t nghèo và r t xa cách các trào lưu trên th gi i. Nư c Vi t Nam trư c ñây qui t ba mi n nay th c t không còn n a. N i dung ñ o d rõ ràng, cho bi t chính xác tháng 9 năm 1932 vua B o ð i s v nư c, ñúng d p k ni m ngày sinh th 20 c a Ngài. Th t ñúng lúc! B o ð i ñã ra ñi t khá lâu r i, g n 10 năm, th n dân ñang s t ru t ngóng ch . T La Dépêche Coloniale [2] (Tin ñi n thu c ñ a) tán t ng: “ð c Vua có bi t hàng tri u th n dân ñang ng m sao, ngóng gió, nhìn mây nư c ñ c tiên ñoán tri u ñ i m i s ra sao không?”. Báo chí trong nư c ñã ñăng nhi u bài v th i gian h c t p chuyên c n c a Nhà vua phương Tây qua các ngày l l t, tư ng ni m và nh ng ho t ñ ng tiêu bi u khác mà ông ñã ph i tham d . Nhưng ch ghi chép theo l i biên niên, ñư c tô màu lòe lo t v nh ng s vi c, nh ng ho t ñ ng l tân, báo trư e vai trò tương lai c a ông không ñ n a. Hình nh Nhà vua ñã g n phai l t trong trí nh ngư i dân cày An Nam. Ch còn l i t m nh ñã vàng v ngày l ñăng quang tráng l năm nào.

-3-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

B o ð i lên ngôi ngày 8 tháng 1 năm 1926 tu i 13. ðang h c Paris t b n năm nay, ông ph i t m ngh ñ v nư c làm l ñăng quang vương mi n trong nh ng nghi th c tr ng th và oai nghiêm như b t kỳ v vua m i nào. Chưa có c i cách gì trong các nghi th c. Ngày hôm ñó, ñ ng trên chi c ngai ñ t dư i m t cái tán r ng, ñ u ñ i mũ mi n dát châu ng c, ñư c trang ñi m như m t chi c hòm ñ ng Thánh tích, v Thiên t thi u niên l t th m trong chi c áo dài r c r , thêu hình các cành lá b ng vàng. Chân ñi ng l a ñen, v tân quân - thi u niên trong tư th uy nghi ñ ng trư c văn võ bá quan s p l y trư c m t. L y là m t nghi th c tôn kính. Ngư i th c hi n ph i cúi r p mình, trán ch m ñ t ñ t lòng kính tr ng và thu n ph c b trên. Hai nhà s h c Pháp là các ông Teston và Percheron ñã ñư c tham d l ñăng quang vi t: “Ngư i ta có c m tư ng mơ h r ng m t k nguyên m i b t ñ u, Nhà vua tr tu i s ñem l i m t n m hy v ng bao la...” [3]. Tr i mưa b i, h t mưa ken dày thành m t màn sương xám x t bao trùm lên bu i l . Nhà vua c m th y ng t ng t h u như b t ñ ng, ñ ng r t c m t cách th m h i trong hoàng bào r c r . Nét m t c gi tươi t nh nhưng gư ng g o, khó hi u. Như chán ngán trư c ti t t u ch m ch p và l ng l y c a bu i l . Sau l ñăng quang, ñáng l B o ð i ñã có th l i hoàng cung, thay B o ð i ñăng quang năm 1926 th vua cha ñã băng hà ñ m ñương nhi p chính. Công vi c tr dân dư i ch d b o h ch ng n ng nh c gì. ðã có các quan ñ i th n ph chính, ñ c Hoàng thái h u, quan T ng lý N i các ñ ng ñ u cơ m t vi n phò tá nh t là các quan ch c ngư i Pháp không thi u. L i khuyên và quy n l c c a h có th bù ñ p cho tu i ñ i còn quá tr c a Nhà vua. Nhưng không th , Nhà vua l i ra ñi, ti p t c công vi c h c t p Pháp. Làm l t n tôn nh n vương mi n ch ng qua là m t nghi th c, tri u ñình v n quy t ñ nh v vua tr tu i ph i quay tr l i con ñư ng h c v n như l i vua cha quá c căn d n, ñ có ñ tài trí ñưa ñ t nư e ganh ñua ñư c v i th gi i. M t quan nhi p chính ñ i th n ñã ñư c ch ñ nh ñ thay th Nhà vua v ng m t ñ m ñương m i vi c tri u chính. Ch c ch n là không có gì quan tr ng b ng vi c d a vào n n b o h Pháp, thông qua Paris, ñưa ñ t nư c ti n lên theo ki u Pháp, là Pháp hóa t i ña. Sau g n m t th k t khép mình trong ch nghĩa b o th , tri u Nguy n nh n ra r ng ph i ti n k p th gi i, ph i ñi ñây ñi dó, xem xét và h c h i các nư c phương tây. Sau này, vua B o ð i ph i là ngư í ch ra con ñư ng canh tân x s , là hi n thân c a chính sách m c a ñang ng tr trên th gi i lúc b y gi . Vi c t nguy n xu t dương th i ñó không có gì l và ngo i l . Trong nh ng năm 20 c a th k , sang Pháp cũng th i thư ng như ñi sang nư c Anh hay Th y Sĩ. Con cháu các b c vua chúa các nư c xa xôi ñ n Pháp r t ñông, k c các v vua ñã thoái v hay b lưu ñày, hay ñi làm “cách m ng”. Không nói ñ n các cu c vi ng thăm liên t c c a các vua ñang tr vì, ñ n Pháp ngh mát La Rivera hay Deauville. Trong s này, không th tránh ñư c s m hay mu n, có nh ng ngư i mu n l i lâu dài không mu n quay v nư c mình n a. Như v y, ñ chính th c tr thành vua, chàng Hoàng t thi u niên ch ph i t m ngh h c m t th i gian ng n t i m t trư ng n i ti ng trư ng gi có tên là Hattemer. Sang Pháp t lúc 9 tu i, v Hoàng ñ ñã mang c t cách ngư i dân Paris, ñư c d y d th ñô, ñi d o chơi trên ñư ng ph th ñô, n m tr i ñ thú vui c a kinh thành, s ng trong m t khung c nh phương tây xa cách th n dân trong nư c. Cũng tu i thơ t m thư ng vô v như các vương tôn công t khác, nhưng không bi t ñ n cu c s ng trong nhung l a b c vàng ñ y bí n nơi cung c m. Tri u ñình c m t b c túc nho ñi theo sang Pháp ñ d y Vua h c thêm ch Hán và các khuôn phép phương ñông nhưng các ông th y ngư i Pháp ñã nhanh chóng cách ly ông. Th i khóa bi u trong nh ng năm niên thi u c a B o ð i ñã ñư c quy ñ nh ch t ch , chính xác, thích h p v i vi c d y làm vua trong tương lai. M t viên ch c cao c p ngư i Pháp ch u trách nhi m trông nom d y d . Hàng ngày, c vào bu i trưa, ñi h c v , B o ð i ñ n gia ñình ông Charles ph Bourdonnais và ñó không ñư c ñi ñâu cho ñ n chi u t i. Ông Charles chính là c u Khâm s Pháp t i Hu , thay m t nhà nư c b o h t i kinh ñô An Nam, th i thơ u c a Nhà vua. Khi ông v Pháp, vua cha Kh i ð nh ñã y thác cho ông Charles trông nom B o ð i. Ông là con ngư i ñ lư ng và khoan dung ch ng nh ng ân c n và chu ñáo theo dõi t ng bư c vi c h c t p t i trư ng mà trong d p hè còn ñưa B o ð i ñi ngh Vichy hay t i nhà riêng Prades. Có th nói ông Charles coi B o ð i g n như con cháu trong nhà. Ngoài gi lên l p bu i sáng, th i gian còn l i là làm nh ng bài t p r t chuyên c n cùng v i vài ngư i ñ ng hương. Các ông th y ngư i Vi t ñư c c ñ n d y ch Hán và l ch s An Nam, ch c ch n là các môn h c ph

-4-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

này không có k t qu cho l m. Sau này v nư c c m quy n bính B o ð i thú nh n r ng ông ta g n như hoàn toàn không bi t gì v l ch s tri u ñ i ñã d n ñ n vi c quy n hành b nư c ngoài thâu tóm như th nào. Sau ñó, B o ð i h c lên trung h c trư ng Condorcet, r i trư ng Khoa h c chính tr . Ông s ng trong m t căn nhà dành riêng cho ông t i 13 ph Lamballe trong ngôi nhà riêng dành cho ông. Theo báo LAsie Nouvelle (Châu Á m i) k l i, ngoài th i gian h c, B o ð i chơi th thao. ðây là m t ñi u m i m , m t cu c cách m ng ñ i v i hoàng gia [4]. Nh ng nh ch p lúc ñó cho th y B o ð i m c trang ph c qu n v t, qu n soóc, áo thun tr ng, hay trang ph c c a ngư i chơi gôn, trư t tuy t. Lúe nào chàng thanh niên cũng ăn m c ch nh t , trau chu t, l ch s , ñi n trai. Có th hơi quá m t chút như m t tài t ñi n nh, m t công t b t c a nh ng năm 30, h p v i nh ng thú vui Paris hơn là ho t ñ ng chính trư ng. Hình nh cũng như s n i danh ñó s gây phi n ph c cho ông ta sau này. Th m chí báo chí ñã t cáo nư c Pháp ñã có d ng ý làm hư h ng m t thanh niên, bi n anh ta thành con ngư i nhu như c, kém ngh l c, ch bi t vâng l i. B o ð i thích thú v i cách s ng như v y cho ñ n năm 1932, ñã tr thành thói quen ñ n m c không d dàng thay ñ i. Trong lúc b cáo ñã ñư c niêm y t c a Ng môn báo tin Hoàng ñ h i loan khi n hàng tri u ngư i dân Vi t ngóng trông thì ông v n còn do d hình như chưa d t khoát quy t ñ nh s tr v nư c. M t bu i chi u tháng 5, ông c n th n ñóng cánh c a chi c xe ô tô mình dài, mui g p hi u Delahaye c a ông. Ông là ngư i say mê chơi ô tô, tu i 16 ông ta ñã s h u trong tay nhi u ki u ôtô. Ông có các xe t c ñ cao ñ ñi vào các ñư ng ph th ñô hay ñi trên ñư ng cao t c t Cannes ñ n Deauville. Ông lái xe sành ñi u cũng như sau này lái các máy bay th thao và trong săn b n tài thi n x th hi n rõ m i khi ông c m súng rình m t con h . ð i v i ông cái ñ p pha chút hi m nguy ñ ñư c hư ng th tr n v n, v i m t chút ki u cách, m t chút xu th i c ng thêm m t chút sang tr ng và eũng r t g n v i cái ch t và s tàn b o. M t thái ñ c ñi n c a các công t ham chơi b i c a th i ñ i nhưng ông ñã làm n i b t tính cách ñó b ng tài ngh riêng c a ông. Ông là ngư i có năng khi u, lái xe gi i và nhanh, tho i mái, bình tĩnh m i khi tăng t c ñ , bi t s d ng tính năng c a ñ ng cơ, không m t th i gian ñ gây n tư ng như nh ng tay chơi ki u cách nhưng ñôi khi cũng suýt gây tai n n khi quành m t ch r . Ngày hôm ñó, ông lái xe trên qu c l 7. Ông v a k t thúc m y ti ng ñ ng h vui v , sau khi thành l p ñư c m t Câu l c b nh ng ngư i chơi du thuy n y-át Cannes. ðó là chuy n thư ng tình trong cu c s ng c a ông. Trong lúc tay ông còn ch m c n t c ñ trong chi c xe cao t e Delahaye, ông ñã th m nghĩ ñ n cu c s ng nay mai nư c An Nam xa xôi kia, ông ñã thoáng rùng mình e ng i. ñây, t i nư c Pháp, cu c s ng c a ông d dãi, huy hoàng, có ph n phù phi m, vô b . Ông cũng bi t th nhưng s n sàng thích nghi v i nó. Tr i ñã phú cho ông tính ham thích nh ng thú vui ch c lát. Cu c s ng t i tăm trong hoàng thành Hu cùng v i s tôn kính c a th n dân làm ông chán ngán. Ông bi t l m? Chi c xe lư t trong ñêm s ñưa ông ñ n m t cái b y trong ñó ch c ch n ông s m t h t l s ng. Cu c s ng ñây ch ng có gì ph n kh i, cũng ch ng quí t c gì ñ gi ông l i, nhưng ông không thích làm vua. Ông thích cu c s ng th t c a ông. T c ñ , ñàn bà và ñàn ñúm v i b n bè. Chính ph Pháp không ph i là không bi t tính ông ch ng ham thích gì trách nhi m c a v ñ vương. V thái ñ không m y hăng hái tr v , ông Chatel, thư ký c a Ph Toàn quy n vi t: “Tôi t h i không bi t ông B o ð i có luôn luôn tìm cách trì hoãn thêm n a vi c tr v nư c không. N u tôi tin vào tâm s c a m t s ngư i g n gũi v i ông ta thì qu là ông ta t ra không s t s ng l m, không v i vã tr v ñ tr vì” [5]. V ph n ông Charles, ông cũng thông báo cho các b trư ng có liên quan v tâm tr ng B o ð i, h c trò c a ông. Ông ñã c n th n ñ B o ð i tránh ti p xúc v i các nhà cách m ng Vi t Nam, thoát kh i nh hư ng b t l i, nhưng ñã không thành công trong vi c làm cho B o ð i ham mu n quy n l c. Tuy nhiên tình hình không cho phép trì hoãn thêm n a: T i ðông Dương ñã n ra hai cu c b o lo n khi n chính ph ñ c bi t lo ng i: M t c a nh ng ph n t qu c gia thân Trung Qu c và m t do sáng ki n c a nh ng ngư i c ng s n. Cu c n i d y th nh t thư ng ñư c g i là cu c kh i nghĩa Yên Bái n ra tháng 2 năm 1930. Năm mươi lính kh ñ ñóng t i d n binh Yên Bái ñã quay súng ch ng l i ch huy ngư i Pháp. Cu c n i d y ñã nhanh chóng lan ra m t s ñ n nh quanh vùng. Nhưng cu c n i d y ñã b nh n chìm trong bi n máu, gây ra m t s xúc ñ ng l n ðông Dương và Pháp. M y tháng sau, hàng v n nông dân Ngh An mi n trung n i d y ch ng l i ch ñ n ñi n th c dân ngư i Pháp và các ch c d ch ngư i Vi t. Thi u ñói l i b sưu cao thu n ng, h t ng c các quan ch c trong b máy cai tr h p pháp và thay b ng nh ng y ban do dân chúng c ra. Cu i cùng 6000 ngư i bi u tình tu n hành v thành ph Vinh, th ph t nh Ngh An, quân ñ i lê dương ñã ch n h l i và l i ñ máu n a!. Các h sơ lưu tr c a Ph Toàn quy n Pháp cho bi t cùng th i gian ñó tri u ñình Hu cũng sôi s c nh ng mưu toan th ño n th m lén. Các quan thư ng thư trong tri u cũng không ng i yên. Công vi c ñi u hành nhi p chính tr nên khó khăn. Quan ñ i th n ñ ng ñ u Vi n cơ m t cũng gây không ít khó khăn cho chính quy n b o h . T i Paris, chính ngh vi n cũng s c sôi ñòi c i t . Edouard Daladier, thay m t cho phe c p ti n và Marius Moutet, thu c ñ ng xã h i, c hai t cáo “n i hơi” ðông Dương ñang sôi sùng s c. Trư c m t, nh ñàn áp các

-5-

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

cu c ph n kháng ngư i ta ñã gi ñ không b b t n p. Tình hình ñã có ph n l ng d u, lúc này Nhà vua có th tr v nư c. Làm sao có th thuy t ph c ñư c Nhà vua tr lên ñư ng v nư c. Ch mình ông m i có th tháo g cu c kh ng ho ng, tr thành m t ñ ng minh c a n n b o h m i, t do hơn và quan tâm hơn ñ n l i ích c a ngư i An Nam. Eugène Chatel ngày càng t ra b c b i trư c nh ng do d c a B o ð i. Ng i trong văn phòng c a ông t i Hà N i, ông liên ti p ñưa các ñ ngh , c s c làm cho ngày tr v c a B o ð i thành m t màn k ch tán dương và thành ph Hu s u th m tr thành m t thành ph th i thư ng [6]. B o ð i là quân c c n thi t, có vai trò chính trên bàn c Vi t Nam. Trong lúc này, ông vua tr v n hàng d b , s ng thu mình chính qu c là ñi u không tư ng tư ng ñư c. Ông ta ph i tr v b ng b t c giá nào, và chính quy n b o h ñã s n sàng tr giá cho vi c này. Chatel, con ngư i thông minh và nhi u mưu mô x o quy t ra s c tô v cho d án. Ngày này sang ngày khác, b c tranh do viên ch s ñáng n tr ng c a Ph Toàn quy n ðông Dương phác h a ngày càng ñ y ñ n, mang dáng v s thi và tính anh hùng ca. ð chuy n tr v c a v vua tr này ñư c huy hoàng tráng l , ngư i ta ñã h a s làm như César kinh ñô La Mã hay Napoléon Austerlitz. Ph i làm cho nư c An Nam có s c h p d n nh t là bi t gi ông ta l i ñó n u may ra v Hoàng ñ cu i cùng ch p nh n t b các thú vui t m bi n hay thói ăn chơi c a xã h i thư ng lưu. Trong lúc ông Chatel bóp trán nghĩ ra m i ñi u có th cám d v Hoàng ñ tr , thì ti t xuân m ư t B c Kỳ còn d ch u hơn thư ng l . Năm ñó không m t trò vui nào vư n hoa hay các cu c d o chơi t ch c quanh h Hoàn Ki m có th làm xua tan ñư c cái c m tư ng b t an và nghi ng dai d ng trong tâm trí ngư i dân x B c. Không n n chí, viên T ng thư ký Ph Toàn quy n vi t nhi u báo cáo v B Thu c ñ a, bi n h s c n thi t c n có nghi th c th t tráng l huy hoàng, ñòi chi thêm ti n, thêm ñi u ki n d dàng. Tương lai c a tri u ñ i ph thu c m t ph n vào các ñi u ki n v t ch t và tinh th n cho vi c tr v . Ông vi t trong báo cáo m t ngày 2 tháng 12 năm 1931: “Chúng ta nên c g ng, không ti c s c...” [7]. T bây gi vai trò c a v Hoàng ñ tr tu i ñáng ñ các c p cao nh t c a Nhà nư c Pháp ph i chú ý ñ n s ph n c a ông ta. Vì l ñó các k ho ch do viên T ng thư ký Ph Toàn quy n ñ ñ t ñã ñư c thông qua c p cao nh t. Trư c h t là cu c hành trình tr v nư c. Ph i t ch c th t r m r như m t ñám rư c mang tính phô trương. Ông Chatel kh n kho n xin ñ các tàu chi n ñ n ñón vua khi chuy n t tàu vi n dương t i c ng Sài Gòn r i ñưa th ng v ðà N ng sau ñó m i ra Hu b ng ñư ng b . B n báo cáo nh n m nh t t c các nghi l ph i ñư c ti n hành tr ng th t i ña. Ai s tháp tùng Nhà vua khi tr v nư c? Dĩ nhiên là v ch ng ông Charles. T t hơn là hai ông bà nên ñi s m ñ không gây c m tư ng r ng Nhà vua hãy còn “tu i v thành niên kéo dài, nói m t cách khác, còn quá tr con ñ làm cái vi c tr ng ñ i là cai tr muôn dân”. Ngoài ra cũng nên ñ m t s ngư i An Nam ñi theo. M t danh sách ng n ng i ñư c ñưa ra nhưng ít ngư i bi t rõ là g m nh ng ai. Còn ông Chatel thì “lăng xê” ngay m t chi n d ch qu ng bá rùm beng ñ ít nh t ch m d t thái ñ n a l nh lùng c a dân chúng. Nhi u cu c nói chuy n ñư c t ch c cho các quan l i, công ch c, h c sinh. Báo chí nên b ñi l i ñưa tin có v chính th c như ñăng t i các thông cáo, ch th , hư ng d n c a Tòa Khâm s Trung Kỳ ban ra mà vi t dư i d ng ñưa tin bình thư ng kèm các phóng s , c m nghĩ c a dân chúng trư c s ki n tr ng ñ i này. Cu i cùng là nh chân dung B o ð i. Các ñ c gi mua báo dài h n s ñư c phát không nh chân dung c l n ñ ng th i hàng v n bưu nh in chân dung v vua tr tu i cũng ñư c phát hành r ng rãi. ði n nh cũng ñư c huy ñ ng vào công vi c tuyên truy n này. Chính quy n B o h s tài tr b ng cách mua l i nh ng ño n phim th i s quay quang c nh ñón rư c, các nghi l ti p tân... và s ñư c chi u r ng rãi trên toàn cõi ðông Dương. Nhưng ông Chatel còn ñi xa hơn n a. Ông l y làm vui thích khi ñưa ra nh ng sáng ki n m i cho vi c tuyên truy n này. Ví như ông nghĩ ra vi c sáng tác nh ng bài hát theo ki u hát x m ngoài ph mà n i dung hư ng v ca ng i v tân Hoàng ñ . Ph Toàn quy n ðông Dương th y c n ph i sáng tác ra các ñi p khúc ca ng i s nghi p vinh quang c a Nhà vua. Kho ng m t ch c nh c sĩ sáng tác ñư c huy ñ ng ñ b t tay vào vi c, sao cho bài hát ph i gi n d , d hi u h p niêm lu t v i các làn ñi u dân ca, ai cũng có th hát và thu c lòng. Trong vi c qu ng cáo này, dù s d ng các phương ti n như th nào, s can thi p c a chính quy n ph i ñư c gi kín. Nh ng báo cáo dài lê thê c a ông T ng thư ký Ph Toàn quy n g i v Paris ñ ng t i m i lĩnh v c, ngay c nh ng lĩnh v c th m kín nh t. Chính quy n bi t r ng không ph i ñơn thu n là ni m kiêu hãnh hay s lòe lo t s quy t ñ nh vai trò c a v vua tr . M t l n n a ph i làm m i vi c ñ ông ta có ý mu n n m l y con thuy n qu c gia mà các nhà ñương c c Pháp ñã chu n b cho ông. Tòa ñi n bao la s ñư c dùng làm tư dinh c a Nhà vua - ñi n Ki n Trung, m t trong mư i hai tòa ñi n nguy nga trong T C m thành ph i ñư c tân trang l i. Xây m t cung ñi n m i thì t n kém quá, nhưng m t ngoài c a cái cung ñi n cũ k kia s gi nguyên còn bên trong thì cái chính là c n s p x p l i, thay ñ ñ c bên trong quá c l , c i t o n i th t, thay th ñ trang trí cũ. V ñây Nhà vua có th c m th y mình ñơn ñ c gi a các ông già râu dài h l u c a T C m thành. Các nhà ñương c c s ñưa ñ n ñây nh ng b n bè thanh niên cùng trang l a, có th tr thành b n thân, có nhi m v tái t o t ng ph n môi trư ng xung quanh Nhà vua, t o m t khung c nh vàng son và thân thi n ñ ông quen d n mà

-6-

bi t ñi u khi n thành th o và có hi u l c b máy cai tr bao g m nh ng quan l i trung th c. Nhưng trư c khi r i Paris mà ông h ng yêu m n. M t ngư i tên là Ph m Văn ði u ñư c ch ñ nh th c hi n b n án t hình B o ð i Paris. vua k v làm l ñăng quang r i mà ngai vàng v n ñ tr ng. ti n hành nh ng c i cách ph c p r ng rãi ñ dân chúng th y r ng ñ t nư c c a h nay ñã tìm ñư c ngư i ñ ng ñ u chính ñáng. Chi c xe Delahaye ñ trư c c a căn nhà ph Lamballe lưng ch ng ñ i Passy. ñ tài tr cái tính cách và tính c gan ch ng l i h . ñư c rèn luy n. Còn ph n ? Có ñi u l là v n ñ này không ñư c ñ c p ñ n trong báo cáo m t c a ông Chatel ñư c coi như nhà o thu t c a ph Toàn quy n. ph i ch ng minh cho ý mu n c a nư c Pháp là mu n gi m nh s b o h c a mình. Nhà vua ph i ñ t ñư c nh ng thành tích hi n nhiên. T t c ñ u hoàn h o. chính quy n b o h lo vi c giúp ñ . Ánh sáng còn chi u sáng t ng cu i cùng. ð ñư c như th ph i có m t ông vua. G n như m t bài t p v phong cách. Nh ng thanh niên ñ c thân ñư c giáo d c t t và tác phong giao ti p tuy t v i và nh t là ph i kín ñáo. Trong chương trình ngh s có m c: “Hoàng ñ tr v nư c và vi c ám sát B o ð i”. Chính quy n b o h mu n có m t ông vua ñư c ñào t o có bài b n. ti n hành theo hình tháp. Nh ng viên ch c c a chính quy n b o h không mu n th y ñ ng ñ u Tri u ñình là nh ng ông vua ñiên d i m y u (như Thành Thái) hay bi n ch t (như Duy Tân) khi n h ph i cai tr tr c ti p mà chính h cũng không mu n. Và s tr l i luôn ho c lâu lâu m i tr l i. ch c ch n là ph i thông minh. như ông Chatel. Chính quy n B o h b nhi m m t lo t sĩ quan và viên ch c tr . ban Thu c ñ a c a ð ng C ng s n Pháp h p kín t i 120 ph Chateaudun. Nh ng ngư i thân c n c a Nhà vua ñ u có m t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ti n hóa theo. như B trư ng Thu c ñ a hay B trư ng Ngo i giao cho ñ n c T ng th ng Pháp cũng cho bi t ni m vui m ng ñư c th y Nhà vua tr v . nhưng ñó là nh ng v n ñ t nhiên là ph i có và th c t không gây ra khó khăn th t s nào. thư ng là sáng su t và khôn khéo. Vi c Nhà vua tr v . B o ð i ñã ch p nh n. Chi u hôm ñó. ông nói rõ ông có ý ñ nh s quay tr l i Pháp. tiên ti n. M t ngư i anh em h . Còn nh ng tin ñ n ác ý ñư c nêu ra trong m t b c thư c a B Thu c ñ a ngày 24 tháng Giêng năm 1926 nói r ng B o ð i không ph i con vua Kh i ð nh ñã quá c . Tám ngư i có m t. T t c . Nư c Pháp ñã gây c m tư ng là m t mình cai tr An Nam. Khâm s ngư i Pháp ký t t trư c. Ông Chatel không ñánh giá th p v n ñ này. Ông ñòi h i ñi u này và ñư c ch p nh n. B o ð i ph i r i kh i Paris. Nh ng ngư i này s truy n ñ t nh ng quy t ñ nh c a c p trên ñ th c hi n c p xã thôn là nh ng t bào cơ s c a xã h i An Nam. Xem ra khó mà t ch i k ho ch mà ông Chatel ñã dày công chu n b . Tóm l i. cũng không th ñem l i hi u qu nên không ñư c quan Toàn quy n hay Th ng s . ông ta s tr v m nh ñ t t tiên. M t bài h c v ch nghĩa th c dân. H t th y m i ngư i ñ u ép Nhà vua tr v nư c n m quy n bính. trư c m t m i ngư i. M t ngư i Vi t -7- . tr l i v i tinh th n c a Hi p ư c 1884. L i ph i làm m i vi c ñ nh ng tin ñ n như th ph i ñư c d p t t ngay? [8] Nhưng ta không nên d ng l i m t vài bi n pháp liên quan ch y u ñ n nh ng ti n nghi trong cu c s ng c a Nhà vua. V y vua B o ð i có ph i là con ngư i chính quy n b o h ñang tìm ñ n không? Nhưng trư c h t và ngay c trư c khi ñ t ra v n ñ này. v vua ñó ph i có ñ trí. Cũng vào th i ñi m này. Theo các ñi u kho n c a Hi p ư c ký 50 năm trư c. bi t suy nghĩ ñúng ñ n g n gi ng như h . nhưng con chim quý ñó không ñư c coi mình là c u tinh c a nhân dân như Jeanne d’Are c a nư c Pháp hay như hai ch em Bà Trưng năm 41 ñã ñu i quân Hán kh i Vi t Nam. còn công vi c n i tr trong t ng nư c trên bán ñ o s do nhân dân nư c ñó ti n hành. S t ch c b c thăm. Chính quy n b o h li n chu n b m t lo t bi n pháp gi danh cách m ng s ñư c ban b khi Nhà vua tr v . T ch c năm nay. t ch c và b o v ðông Dương. Vi c tr v An Nam c a Hoàng ñ là m t hành ñ ng có ý nghĩa quan tr ng v m t chính tr . Trình ñ h c v n v a ñ . Chính quy n còn có ý ñ nh luôn thay th b ng nh ng ngư i m i (3 năm/l n) ñ h không gây ñư c nh hư ng quá l n ñ i v i Nhà vua. ph i ch p nh n m t th i h n ñã ñư c chính ph Pháp n ñ nh phù h p v i s m nh. T t c ñ u ph i t nh và ch t ch . lôgic và ñơn gi n. cho th y rõ không m t quy t ñ nh c a Nhà vua dù ít màu nhi m nh t. t t nhiên là thân Pháp. Ông còn lôi kéo Nhà vua b ng nh ng ñòn có ti ng vang l n v chính tr . T t c m i ngư i ñ u t p dư t trong trò chơi kỳ c c ñó ñ b máy hai trăm công ch c ngư i Pháp có th ñi u khi n tám tri u ngư i An Nam. là tháng 9 năm 1932. T t c m i ngư i có m t ñ u tuyên b ng h vi c x t B o ð i. ðư c. tìm m t cái c hay ñi u b t tr c cu i cùng ñ t ch i lên ñư ng. Th i gian qua nh ng quy t c ñ p ñ ñó ñã tr thành ñi u hoàn toàn tư ng tư ng. m t ngư i Âu và b y ngư i Vi t. H sơ dày c m nh ng b n báo cáo dài ñ u ñi ñ n k t lu n như nhau: nư c An Nam c n có m t v Hoàng ñ th t s thông minh. Không còn có chuy n l n l a. mà ñúng là con c a m t trong các bà phi c a Kh i ð nh v i m t nhân v t quý t c trong tri u. Nhưng các b n báo cáo ñó. m t c n v ñ u là nh ng b n bè chí c t và hi m hoi lâu nay c a ông. ðã có s m m t gi i pháp mà hai mươi năm sau ngư i ta g i là “gi i pháp B o ð i”. Hoàng ñ An Nam tr v ng tr ngai vàng c a mình là d u hi u cho th gi i và dư lu n v m t bư c ngo t trong chính sách thu c ñ a c a Paris. ai trúng s ñư c giao thi hành nhi m v .

H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . la tragédie indochinoise (Vi t Nam. Cao Miên và Lào là Toàn quy n ðông Dương ñ t tr s t i Hà N i. ñúng hơn là B Thu c ñ a trong vi c giao thi p v i Tri u ñình Hu . H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Nam Kỳ. Nam. Viet Nam. [7] CAOM. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . t n th m k ch ðông Dương). ngư i ñ ng ñ u b máy cai tr thu c ñ a mi n Trung nhưng l i thay m t cho Chính ph Pháp. [9] Lưu tr M t thám Fontainebleau (H sơ Lưu tr “Ngư i Nga”). [4] B o ð i ñư c g i không phân bi t khi là Vua An Nam bao g m các t nh mi n Trung. [6] CAOM. [5] CAOM.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam khác tên là Nguy n ðình Tính t c “Blinov” có trách nhi m t ch c m t v th hai. -8- .SPCE 476 (Phòng Báo chí quân ñ i vi n chinh) và Louis Roubaud. Daniel Grandcleùment Marseille khi Nhà [1] Nơi làm vi c c a Khâm s Trung Kỳ. Trung Kỳ. ð ng ñ u b máy cai tr thu c ñ a toàn ðông Dương bao g m B c Kỳ. khi là Hoàng ñ An Nam xưa c a t tiên ñ l i vì trư c ñây bao g m Trung. B c Kỳ và c hai nư c chư h u Cao Miên và Lào. l n này vua bư c lên c u tàu th y [9]. SPCE. [3] L’Asie Nouvelle (Châu Á m i) ra ngày 31 tháng 5 năm 1936.SPCE 476 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) [8] CAOM. [2] Ra ngày 31 tháng 8 năm 1932. lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. 476 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh Pháp). báo cáo m t ngày 2 tháng 12 năm 1931.

Cu i cùng ông bư c lên xe l a ñ c bi t ñi thêm 100 cây s n a m i ñ n Hu . Ông vi t trong h i ký: “Sau nhi u năm s ng t do tôi có c m tư ng t nay bư c vào nơi giam c m. u o i th neo mũi Saint-Jacques (Cam Ranh ngày nay) chung quanh có các tàu chi n b o v . B trư ng Thu c ñ a.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 2 Daniel Grandcleùment B o ð i ñ ng ñ ng mũi tàu. Nha Trang và cu i cùng là ðà N ng. bi t l p v i th gi i bên ngoài b ng m t b c tư ng khá dày. ngư i c a ban Thu c ñ a ð ng C ng s n Pháp ñã không xu t ñ u l di n. Nhưng hung th . ðoàn tùy tùng có m y ngư i anh em h và m t vài c v n. còn tr i mưa rào là ñi m báo s ph n vinh s ñ n. Ông b n chi c hoàng bào thêu kim tuy n. tr Penang là nơi S m t thám ñư c tin m t báo có v mưu sát. r t g n ñ t li n. nư c Pháp. nói m y câu chào h i t ng v thân hào khi n h xúc ñ ng ra m t. Th nào cũng là ñi m t t c . Hôm ñó Nhà vua t xa ñã l i nhìn th y ñ t nư c mình sau g n mư i năm xa cách. Nh ng tà áo tr ng c a phu nhân các quý quan ch ñ n ñi n hay công ch c thu c ñ a ph p ph i bay trư c gió. Các ông ch ng c m mũ trong tay. Hai bên b dân chúng t t p ñông ngh t chào ñón. khi ñoàn xe qua c a Ng Môn tr i b ng ñ mưa như trút nư c. Hành khách cùng ñi trên tàu vi n dương Président Doumer cũng hoan hô theo nhưng kín ñáo hơn. Trư c h t là ông Albert Sarraut. ðây là v th ba ñư c phát hi n. khoác chéo vai d i B c ñ u b i tinh. Ông b n qu c ph c. Sài Gòn cách bi n ch ng b n ch c cây s ngư c lên thư ng lưu. ðoàn tàu h t ng ngoài chi c Dumont d’Urville còn có thêm hai tàu n a. B o ð i. ðó là lãnh th Vi t Nam hay ñúng hơn là ñ t ñai x Nam Kỳ. ñi qua cái sân r ng ñ vào n i ñi n ông c m th y nơi ñây thanh v ng. ngư i ta d L ñón rư c B o ð i v nư c. trư c ti ng n ào c a ñám ñông trong các bu i ñón ti p mà ông ph i ráng ch u như ñ th s c. Sau ñó là nh ng nơi tàu ghé l i ñ u t ch c ñón ti p linh ñình. ð n c ng ðà N ng ông l i chuy n sang pháo thuy n ngư c sông Hàn c p b n thành ph . Áo và khăn vàng. Sau hai l n trư c ñ nh t ch c Paris và Marseille không thành công. T ng lo t ñ n bác n vang khi Vua r i kh i tàu khách vư t qua vài s i nư c ñ bư c lên tàu. l ng l và bu n th m. Tháng 9 năm 1932. T i ñây B o ð i r i tàu khách chuy n sang tàu chi n: ðó là tàu Dumont d’Urville s ñưa ông ñ n ðà N ng. Nư c sông C u Long xám x t bùn còn nư c bi n ñ c ng u ñ n hàng ch c d m tính t c a sông. B o ð i b t ñ u cu c ñ i hành trình v nư c. Con tàu khách ñi ti p vào lãnh h i Vi t Nam. M t ni m h nh phúc th t s hi n rõ trên khuôn m t bình th n. Ph i có nghi th c r m r . H quì xu ng s p l y khi v vua tr ñi qua. Ông bư c qua trư c ñám ñông. ðáp ng nguy n v ng c a ông Chatel. ñúng như ñã d ki n. s ñông hành khách ñ ng trên c u tàu v a ñ ñón gió bi n v a ñ nhìn rõ quang c nh ñón tân vương. ti ng ñ i bác n vang d y chào m ng. con tàu xuyên ñ i dương mang tên Président Doumer ñã ph i âm th m th neo xa nơi t ch c l ñón ti p [1]. Trư c c nh tư ng l m t ñó. ð n ñó Vua m i th t s c p b n ñ bư c chân lên ñ t li n thu c lãnh th An Nam. ñ i di n chính ph thân hành ñ n Marseille ñ ti n. Ch tàu b neo. gi ng như nh ng ng n c b gió th i r t trên cánh ñ ng.. Tuy chưa ñ n ñây bao gi nhưng Nhà vua có th ñ c tên: Phan Thi t. D c b bi n và các c ng mi n Trung. khó ai có th ñoán ñư c ông nghĩ gì. Nhưng khi ông vư t qua chi c c ng l n ñ vào hoàng cung.. T i ñây l i c qu t.” [2]. chính ph và quân ñ i không th xem nh mà ph i ra s c làm cho chuy n tr v nư c c a ông th t rùm beng. ñ ng th ng ngư i tươi cư i trư c s nghênh ñón c a th n dân. -9- . B o ð i có v xúc ñ ng. ñ ng lái phía sau. V Hoàng ñ tr tu i bàng hoàng trư c b c tranh nhi u màu s c. năm 1932 ñ nh s t ch c v ám sát kh ng b d ñ nh bi n bán ñ o Mã Lai ph i ñ máu. Tr i n ng là ông Tr i mu n ñem ánh sáng chói lòa ñ m ng con trai tr v . M t trăm phát ñ i bác m t ñ t n ran chào m ng. Khác v i lúc ñ n ðà N ng tr i n ng to. Th y th x p hàng trên boong hô hu-ra vang d y trong khi các nòng pháo nh ñ n chào m ng. S m t thám th phào. Sau này. Các tàu ñ trong v nh ñ u treo c . nư c bi n trong xanh hơn. Ngày hôm ñó.

Bên c nh lúc ăn có năm bà phi ch u ch c s n ñ dâng các món ăn. chi tiêu nh ng kho n ti n quá l n. Và cũng theo l t xưa ñ l i không h thay ñ i. uy nghiêm. ðây là trái tim c a Nhà nư c. Xưa kia. tôn th . các quan bư c thong th ñ n x p hàng ngang trư c m t vua. Hoàng ñ . ñ râu dài các c cao tu i. Ngày 10 tháng 9. Các bà nhi u khi b i r i vì năm ch c món trong th c ñơn Nhà vua ch ñ ng ñũa có vài món . các bà n i. ðó là chuy n bình thư ng. bà ngo i c a vua . Gi m b t các l th c chào h i cung kính. B t nh ng ñ ñ c bài trí ch gây tò mò mà vô b . Paris nay ñã lùi xa. Vua ð ng Khánh hàng ngày u ng rư u vang Bordeaux theo l i khuyên c a m t th y thu c Pháp. làm vi c ñ n chuy n tôn vinh các bà m nh ph sinh ra t nguyên t c này. Báo chí reo lên: “Nư c An Nam tr v a tuyên b ñã ñên lúc gi m nh s giám h hơi n ng n c a quá kh ”. Ông tin hi u năng c a cu c c i cách. ñ tráng mi ng và trà u ng. Nhà vua cho g i ngư i ñem ki u ñ n. Nhà vua gi i thích cho ñám c n th n ñ u b c cũng như ñ u xanh có nhi u tham v ng r ng không mu n có nh ng hình th c chào h i quá cung kính. ð ng ñ u ch n l i là m t ông già nguyên là ngư i ñ ng ñ u H i ñ ng thư ng thư (N i các). C m i món ñư c ñ y kín b ng n p hình qu chuông bên ngoài ghi tên món ăn.thái Hoàng thái h u . khi n B o ð i b c t c ông mu n xóa b nh ng thói h i l trong b máy cai tr c a tri u ñình và ñ i m i các quy t c th a hư ng c a ngư i Trung Hoa. có các tiên ñ d y s m nh c bút làm ngay m y câu thơ như khai bút ho c mi t mài ñ c sách thư vi n ñ s c a hoàng cung. Ch còn là k ni m tươi rói.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment C nh quan hoàng cung An Nam. s s ng trong ñó. mư i m t gi ăn trưa và mư i chín gi ăn t i. Kinh thành s m tr thành m t cái mánh khóe mưu toan chèn ép. nh ng t p t c c a tri u ñ i nhà Nguy n ñã l i th i.. ít bình thư ng. ch dám nhìn dư i ñ t ch không ng ng m t lên nhìn vào ngư i ñ i tho i. cu c s ng ph i khác m i ngư i.mê m i c b c.. Ai n y ñ u tin r ng c n thi t ph i thay ñ i. Vua ch ăn m t mình. Ch m d t m h n ñ n nh ng l ti t c h xa hoa. c l . B h n thói quen ñ móng tay dài quá m c. M i b a có ñ n năm ch c món khác nhau trong th c ñơn ñư c thay ñ i hàng ngày do m t ñ i ng thi n riêng. Sau ñó. C hai ngày m t l n. m t nhà b o tàng. ph i th c t nh m t ñ ch ñang ng . c a ñ ch phong ki n. ð i v i tri u th n. nghiêng mình vái ba l n. v a là ngư i v a là th n. Bí n. ði u này ñã xúc ph m các v quan tr có tinh th n dân t c l n các v quan già ñư c nhào n n trong n n văn hóa Trung Hoa. Cu i cùng là các th rư u u ng. Siêu ñun nư c ch dùng m t l n và thay siêu khác. Nhà vua phát bi u b ng ti ng Pháp. Có nên ñi xa hơn không? Có nên r i dô ñi kh i Hu . m t thánh nhân. Nhà vua ñánh ñòn ph ñ u. ch không ph i b ng ti ng m ñ . ñư c Tr i giao cho vi c lãnh ñ o ñ t nư c. t c là v nư c ñư c g n hai ngày. Ông áp d ng không băn khoăn do d nh ng b n pháp do ông khâm s Chatel ñã so n th o công phu và còn t mình b sung nh ng ñi m m i. ngài ng i trên ki u có ngư i khiêng ñ n v n an Thái h u. Th còn các cu c c i cách? B i vì ñó là ñi u m i ngư i c Vi t l n Pháp mong ñ i khi B o ð i v nư c. Chưa h t lúng túng ng c nhiên. bao quanh là m t t ng th ki n trúc oai v hơn nhi u. là m t s vi c quan tr ng v m t l ch s ñ i v i m t nư c có nhi u bi u tư ng. nh m vào nh ng t p t c lâu ñ i mang tính hình th c ñang c t ch t l i s ng và n p nghĩ c a Tri u ñình. Nhưng có yên l ng gì ñâu. Vi c b l y ñư c thi hành ñ ng th i kinh ñô và các t nh. Vua và gia ñình s ng trong T C m thành. Cho t i lúc này. so v i năm th k trư c ñây. T bây gi sau ti ng xư ng chói tai c a quan tuyên cáo. T nay các quan vào ch u s không ph i l y. nghĩa là không ph i quỳ g i cúi r p mình trán ch m ñ t kh u ñ u ba l n liên ti p trư c sân r ng mà không m t ai dám ng ng ñ u nhìn vua. Không khí ñ n ngh t th . M i nghi th c trong tri u theo l thói Trung Hoa xưa v n t n t i g n như y nguyên trong lúc chính t i B c Kinh ngư i Trung Qu c ñã xóa b ho c ñ i m i ít nhi u. vua d y t 6 gi sáng. ñôi chút l n x n vì sáng ki n c i ti n này. trư c ñây ch nh m làm v a lòng t tiên. Thư ng là rư u ư p sen có mùi thơm. Hàng ngày ñúng sáu gi rư i. Gi ng h t m t nh c vi n. khép kín. Sau ñó vua ti p chuy n m y bà phi ñ n v n an vào bu i sáng. ng i suy nghĩ hay ñi l i m t mình ñ c theo hành lang l p c a kính. Dư i con m t l nh lùng c a chàng công t b t. Ngay l p t c vua ph i ghi m y ch b ng son v ng c th có gì b t an không vào m t cu n s do các thái giám trình lên r i ñem ñi b cáo cho tri u ñình. b th . Hu m c meo. Hai mươi nhăm nghìn ñ ng b c trong qu riêng c a Nhà vua ñã ph i trích ra ñ tr n mà v n không ñ . T t c trong các l thói t vi c ăn ng . các quan ch p tay. Trong ngôn ng c a Voltaire. như m t công trình phòng th quân s g i chung là thành. kèn c a nhau. Theo thói quen. Trong th i gian vua v ng m t. khu u ép sát vào ngư i. nh ng ngư i s ng chen chúc trong khu hoàng cung r ng năm ch c hecta ch là nh ng con ngư i c ng nh c. Hoàng h u và Hoàng t cũng không ñư c ăn cùng. R i các bà ñòi thăng quan ti n ch c cho nh ng ngư i ñư c các bà che ch . B c thói quen ch c ti t khi gi t m bò. theo l ñ nh t xưa. vua b t ñ u làm vi c. bi u tư ng c a m t tri u ñ i nhưng cũng là bi u tư ng trì tr ? R t nhi u ngư i An Nam thích Hà N i hơn.10 - . ch ng thay ñ i bao nhiêu. ăn sáng. ñây v a là thánh ñư ng thiêng liêng v a là nh ng công trình ki n trúc nguy nga ñ s . V vua hai mươi tu i ch t a bu i ch u truy n th ng trong ñó các v quan l i ñ u ngành trong b máy hành chính nhà nư c ñ n chúc m ng Nhà vua m i tr v sau m t th i gian dài v ng m t. vua ăn ba b a m t ngày. G o th i cơm ph i ñư c nh t k t ng h t m t ñ không m t h t thóc hay h t s n nào còn sót l i. Trư c h t.

làm xúc ñ ng lòng ngư i. có cái r t ñ p. các cung ñi n và bên kia là vai trò th c s c a Nhà vua. 1930-1940. Chính vì v y các tiên ñ c a tri u ñ i ngay t khi còn s ng m i ngư i ñã chú ý xây lăng làm nơi an ngh tương lai cho mình sau khi r i kh i cõi nhân gian. ð ch bù nhìn. Cho nên càng không th có v n ñ b ñ t này ñ ñi tìm nơi khác ñ t ñ ñô Tòa thành ch ng có nghĩa gì trong trái tim và kh i óc c a ngư i dân x Hu . ñ u có ý nghĩa hơn c trong các v t tư ng trưng c a ngai vàng ñ l i. nơi h p lưu c a các nhánh sông Hương hi n hòa quanh co u n lư n như r ng. Ch có cái ch t m i ñáng k .. m t cu c c i cách. m t con ngư i tài trí tuy t v i ch n làm nơi l p kinh ñô. Cho nên không th có v n ñ ñi kh i nơi này. Gi ng như các Hoàng ñ Trung Hoa. Hu ñã ñư c Nguy n Hoàng. V l i ñô thành và m i th n sau nó còn quan tr ng hơn b n thân Nhà vua.. là tr v cõi vĩnh h ng [3]. N u ph i ñi ñ n m t cu c cách m ng. màu s c tô v tr nên xám x t h t c óng ánh không có ch làm lu m các màu s c. phía sau m t ng n núi ph ñ y thông. Hu có m t quá kh quá n ng n . ðó là nh ng tính t r t ñúng mà nh ng ngư i yêu nư c Vi t Nam cũng như cánh t c a Pháp dùng ñ ch ch ñ quân ch Vi t Nam. thác v .11 - . vi c sùng bái m i lúc ñ i v i Nhà vua ch còn là gi t o. các l nghi sang tr ng. Nhà xu t b n Mengès. s tôn kính quá m c. d a vào các ng n ñ i th p. tránh ñư c nh ng nh hư ng b t l i v m t phong thu . [3] B o ð i. Không có quy n hành th c t . Hu v n là kinh ñô c a nhà nư c quân ch Vi t Nam. ñám tri u th n ñông ñ o. B t ch p ý chí c i cách c a Nhà vua. [2] Bao Dai.. T t c ñ u uy nghi. có t t c tám lăng t m. Ông h i ý ki n các th y ñ a lý và ñư c h khuyên nên xây kinh thành bên c nh sông Hương.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c ưa thích nh t. ð n năm 1932. La Cité Interdite (T C m thành Huê). ðó ch là m t nơi qua l i nơi d ng chân ng n ng i ch ng có gì quan tr ng. Hu . 1995. m t thành ph có quá nhi u bi u tư ng không d qu ng vào bóng t i ch vì mong ư c ñơn gi n c a Nhà vua. h sơ 40. Kho ng cách quá xa gi a m t bên là tri u ñình tráng l . chúa Nguy n Hoàng ñã ch n m t ñ a ñi m kỳ di u ñ cho dòng h mình l p nghi p. Cu c s ng ch là m t chuy n vi n du. ngư i khai sáng tri u Nguy n. Le Dragon dAnnam (Con r ng An Nam). Có nên r i b m t nơi mà các v th n linh ñã ban phúc lành? [1] Lưu tr b Ngo i giao. . S ng g i. M t nơi lý tư ng. Nhà xu t b n Plon.. Vương qu c m t h ng. V Á . Trong vùng ñ ng b ng không xa kinh thành. m t v tàn sát hay b rơi thì cũng là m t vi c quá rõ ràng. Hơn n a ñây còn là nơi an ngh c a các b c tiên ñ .Châu ð i dương Lo i E.

Ông c g ng thay ñ i phương hư ng ho t ñ ng c a n n cai tr cũ. Tên ông ñư c nêu lên m t báo ñ n hàng ch c ì n. m t ñi u kho n m i quy ñ nh Khâm s Trung Kỳ do Paris b nhi m có quy n ph quy t m i quy t ñ nh c a Nhà vua ngay c ñ i v i quy t ñ nh ít quan tr ng nh t. h là bi u tư ng cho nư c An Nam c xưa ñ i ch i v i nh ng ý tư ng tân ti n c a Nhà vua và c a các b n ngư i Pháp. m c ñ v a ph i. C gia ñình ông Di m sau ñó không ñư c vua n i ngôi là Kh i ð nh tin dùng n a.12 - . thông qua b lu t hình s và dân s m i. H là ñ i di n cho Vua. Ngô ðình Kh trư c ñây ñã làm ph chính cho vua Thành Thái. Báo chí ñư c ông cung c p thông tin ñã tôn ông là anh hùng. Hoàng ñ An Nam chưa bi t ñ n Hà N i? Chuy n tu n du n m trong d ki n c a ngư i Pháp. V y báo Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) ñã vi t gì v y? Như thông l ñó là các d án v c i cách. Ông Di m là m t thư ng thư. theo dúng d ki n. Nhìn qua c a s Di m th y vô s cung ñi n chen chúc trên các kho ng ñ t r ng trong khu ð i n i. t p h p quanh ông. m t ngư i là linh m c. ñư c l a ch n qua các kỳ thi c a sĩ phu. m t ngư i là Ngô ðình Khôi cũng làm quan. nơi ñây ñư c ti p c n nhi u ngu n tư li u v l ch s nư c Pháp nh t là nh ng “bí quy t” làm nên s c m nh c a nư c Pháp. Còn m t ngư i em n a là Ngô ðình Luy n. h c v n uyên bác. Trái l i. có th d n ñ n th t s ng như cha ông. ñưa ñ t nư c d n d n ñi ñ n m t n n quân ch l p hi n. Ch t ch Vi n ñư c tham gia các cu c h p n i các. ðó là m t nhà tư tư ng có ñ u óc bi t suy nghĩ và là ñ i th c a ông Di m. sau này s làm ñ i s lâu năm Paris là m t trong nh ng b n bè thân thi t c a B o ð i. Nhà vua d n d n t ng bư c n m công vi c tri u chính. c i t giáo d c. Ch m y tháng sau ngày tr v . khá rùm beng. B o ð i có v như ñư c lòng dân. cung cách gi n d và theo nh ng ngư i ñi theo tán t ng thêm trí thông minh c a Nhà vua tr tu i ñã làm cho cu c nghênh ti p thêm nhi t li t ông Khâm s Trung Kỳ ñã d ñoán ñúng. không dính líu vào các quy t ñ nh và ch gi i h n trong vai trò thu n tuý trang trí. Cha ông. là linh h n c a gia ñình. ñã g n v i tên tu i B o ð i. lo n i tr . các quy t .có th ñ ng ý hay không ñ ng ý v i quy t ñ nh c a n i các t c là ông ta quy t ñ nh m i vi c. ch trương Vi t Nam ph i ñư c t tr m t m c nào ñó nhưng v n là thân Pháp. Tuy nhiên m t vài bi n pháp canh tân. Th c t . Tri u ñ i B o ð i ñã b t ñ u. Ông Di m không ph i không bi t r ng m i ý ñ nh c i cách c a ông. Nhi m v c a h là t ch c vi c thi hành các ch d c a Tri u ñình. Bi n pháp c i t này nh m vào quan ñ i th n ñ ng ñ u Vi n cơ m t cũ. vua B o ð i l p n i các dân s do m t nhà thơ. Viên ñ i th n già nua ñã làm mưa làm gió trong th i kỳ nhi p chính trư c ñây ñã b th i h i. ñã th a nh n ông là ngư i b o v tích c c nh t n u không ph i là duy nh t n n văn hóa Vi t Nam.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 3 Daniel Grandcleùment Không bi t t lúc nào. H có năm ngư i. ngư i th ba là Ngô ðình Nhu. ðó là b L i. vì v y hoàn toàn ph thu c vào chính quy n b o h . “cách m ng” như ñ ñ cao Nhà vua tr nh m ñ i phó v i các “ph n t qu c gia” ñang ho t ñ ng gây r i t i các mi n quê. th hi n ý chí c a Nhà vua mu n g n gũi th n dân. M t lát n a. các em ông s ñ n. ð u hơi cúi xu ng m t bàn. nh ng bi n pháp c i cách này d n dà s như là m t bư c lùi so v i hi p ư c b o h năm 1884. ít quan tr ng. v vua hai mươi tu i ñã ñi thăm các t nh trong x An Nam (m t vi c trư c ñây các Hoàng ñ ti n nhi m chưa bao gi làm). Ngô ðình Di m ch m t m c suy nghĩ. Ông còn tr . Trư c ñây vi c cai tr do m t h i ñ ng ñư c ngư i Pháp b nhi m. b o v ông là ngư i ñ ra h c thuy t. Các nhà ñương c c Pháp. B y nhiêu con ngư i t o nên m t kh i liên k t r t ch t ch b ng nh ng m i quan h ru t th t l i v a ñ ng nh t hoàn toàn v quan ñi m. chính th c chuy n giao nhi m v c a h i ñ ng cho các viên ch c C ng hòa Pháp. Không ph i trong s nh ng nhân v t kém vai v nh t. v Hoàng ñ b ph tru t r i b lưu ñày ñ o Réunion. Sau cùng ông c i t ch ñ quan trư ng. ông dán m t chăm chú ñ c trang nh t c a t Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương). D n d n trong nh ng tháng ñ u tiên c a tri u ñ i B o ð i. H ñ u có th l c. Năm 1925. v công vi c c a y ban c i cách t khi B o ð i v n m quy n bính. m t trí th c t t nghi p trư ng Pháp ñi n. Nhà vua tuyên b th ng không chút quanh co úp m r ng ông có ý ñ nh m t mình c m quy n không c n Th tư ng. m t th a ư c m i ñư c ký k t. Nhà c m quy n b o h hoan nghênh. C nh quan này ông bi t rõ t lâu l m. Vua không tham d công vi c c a h i ñ ng. Sau ngày tr v Vi t Nam. ñã m nh b o dùng nh ng t ng như “ñ o chính”. m t cơ quan ch có b n thành viên ch ch t “t tr tri u ñình”. x An Nam không có t ng l p quý t c nhưng có hàng ngũ các quan l i. ð c bi t ông c i t Vi n dân bi u Trung Kỳ. V y là b máy lãnh ñ o ñ t nư c v n y nguyên. m t nhà báo ñ ng ñ u ñó là Ph m Quỳnh. quan tâm ñ n bư c ti n c a ñ ch . T nay Nhà vua s qu n lý công vi c ñ t nư c. nhưng th c t quy t ñ nh m i công vi c trong tri u. b d ng quan ch c ñ u t nh. V ch ng ch c l ch thi p. B o ð i tuyên b bãi b th a ư c ñó.h i ñ ng thư ng thư . qua ñó mu n nói lên ý mu n n m quy n th c s ch không ch b ng lòng v i vai trò danh d . Thư phòng t i và yên tĩnh. gây nên s ch ng ñ i c a ông Di m. Hơn n a quan ch c ngư i Pháp có chân trong n i các .

ñ u ñư c so n th o b ng ch nho mà ch có h ñ c ñư c. Nhà vua không có m t trong các kỳ thi này nhưng Toàn quy n ðông Dương và nhi u nhân v t quan tr ng Pháp vui v ñ n d có l ñ th a mãn tò mò. Văn chương. Bên c nh thư ng có tên ti u ñ ng theo h u thay chè. múa hát. Ph Toàn quy n ðông Dương ph i h p v i Tri u ñình Hu long tr ng t ch c thi cho t t c m i ngư i dân B c và Trung Kỳ có ñ trình ñ Hán h c d các kỳ thi tuy n hi n tài ñ b d ng làm quan. ho c b tr ng ph t. bình tâm hơn các b n ñ ng nghi p Pháp c a h . kém hơn thì ra làm giáo sư. tu n t thăng ti n. các sĩ t t p trung trong m t khu ñ t r ng chung quanh có lính canh g i là trư ng thi. h không ph i lo s b tr ng ph t và r t hi m khi b truy c u trách nhi m. Các ñ thi thư ng lu n v d o ñ c và v s nghiêm ng t theo h c thuy t Kh ng. Nh ng ngư i may m n thi ñ ñư c b ñ c h c hay ñ ng ñ u m t nha hay s . M nh mà các nho sinh dùi mài kinh s m y năm nay. Quan chánh ch kh o ng i trên chòi cao làm nhi m v giám sát M i ngư i ng thí ng i x m trên m t cái chõng tre nh h p ch ñ m t ngư i có t m phên tre u n cong làm mái che mưa n ng..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ nh c a c p trên. thông l nh. Trên toàn lãnh th có hàng trăm sĩ t ng thí. nhưng b ng l c khá vì ngư i ñ ng ñ u n n hành chính ñ a phương không ph i m s k toán hay b t kỳ s sách nào. Không có m t xó x nh nào trong tri u mà không có quan l i m c áo dài lam. Th c t có chín th h ng khác nhau t t c các c p trong b máy nhà nư c dành cho các v tân khoa. Cu c s ng c a h bu n t . mài m c Tàu trong m t cái nghiên nh ho c chu n b cơm nư c. còn ñ th nh t nghe ch ng ng c ng . trư c khi ñư c b nhi m làm quan. S hi u bi t sâu và k các l i d y c a thánh hi n cho phép các thanh niên An Nam leo lên ñ n các ñ a v cao trong b máy cai tr quân ch . Vi c ñi u hành nhà nư c tùy thu c vào l p trí th c này. ho c “T ch c n n tài chính ðông Dương”. Thí sinh ch nh c l i nh ng ñi u ng t ngào ñ y r y trong các báo ch ñ tán hươu tán vư n v ñ th hai.. ðó là m t ngày h i tr ng dong c m . Cu i cùng là qua m t kỳ thi tuy n n a n u ñ cao thì làm tri huy n. Ch c là ph i lâu vì m i khóa thi kéo dài năm mươi ngày. lính vác c ñi trư c. hơn là làm cho kỳ thi thêm long tr ng. Như m i viên ch c m n cán. H không b ai ki m soát. lính h v theo sau. Ch l y b n trăm ngư i ñ . ði ñâu ñã có võng l ng. . Nh t ph m ñã là quan ñ u tri u. M c chi c áo dài lam th ng n p.. thông tn. ñư ng công danh c a h r ng m . m t ít ki n th c v môn hành chính . H khom lưng dùng bút lông cán dài làm bài thi v t b ng ch Hán. h không b nh ng ngư i dân lam lũ nào ñ n g n ñ qu y r y. H là nh ng ông ch có quy n l c tuy t ñ i trong ñ a phương ñư c giao cho h cai qu n. b n súng l nh chào m ng dĩ nhiên là có di n văn ph d sĩ t . ñ thi ñ i m i. H thanh th n. Ba năm m t l n. Sĩ t làm bài ngh lu n v “S can thi p c a nư c Pháp An Nam và tri u Nguy n”. Năm 1933. ch ng m t trăm c nhân còn l i kho ng ba trăm tú tài. Và ch toàn là danh v ng. Ai ñ ñư c g i là tú tài và ñư c t p trung v kinh ñô ñ ngh lu n g i là thi h i. trát. ý tư ng và truy n th ng v n ng tr trong cu c s ng tinh th n c a ngư i dân trong nư c. M i m t vùng g m m t s t nh t ch c thi lo i g i là thi hương. có nh c l . nh ng s c. gi y t như chi u ch c a vua. Nh ng ngư i ñ cao xu t s c thì ñư c vào Hu d thi c p cu i cùng. m t ít ki n th c sơ ñ ng v ño ñ c ñ a chính.. u s u. Ngày trư c. rư c voi. thư ng lư i bi ng. Th p nh t là h ng th chín g i là c u ph m. ð thi năm ñó qu là khó. h ph i theo h c m t trư ng g i là trư ng H u b Hà N i trong ba năm ñ h c ti ng Pháp. ð u th k .13 - . không m y ngư i làm ñư c tr n v n vì môn l ch s nư c nhà không ñư c sĩ t coi tr ng ho c h ng n ng i không dám nói th t ý tư ng c a mình s trái ý quan ch kh o. Không có gì gi ng v i các kỳ thi tuy n hi n tài châu Âu. Tr i qua nhi u th k ñ a v c a h v n v ng vàng. Các văn thư.cai tr .

Nh ng bi n pháp n a v i ñó ch ng có tác d ng sâu s c gì ñ n nh ng thói quen c a quan ch c. có vũng sâu t p n p ghe. Chatel và Ph m Quỳnh.. kéo dài cho ñ n 22 năm sau m i tìm l i thoát b ng m t cu c trưng c u dân ý gi hi u ñ ph tru t B o ð i. nguyên là tu n vũ Phan Thi t. Ông cũng là m t ông quan. nghĩa là không cho h ñư c quy n xét x . Ông m ra. ðó là thư c a Toàn quy n ðông Dương. trong ti u ban c i cách ñ ngăn ch n cu c c i cách không ñúng lúc c a Chatel . Louis Marty lúc ñó là Chánh s Liêm phóng và Nha chính tr ðông Dương ñã phát hi n ñư c m t b c thư c a Di m g i cho các báo và l p t c ông báo cáo ngay l i cho Toàn quy n ðông Dương. Có m t ñi u quy ñ nh ñ c bi t làm ph t lòng các quan An Nam. Không nh ng ông Di m ph i t ch c mà b cách tu t kh i hàng ngũ quan l i trong tri u. Sau ñó ông tìm ñư c vi c làm nhà th Thiên H u. Công văn báo tin ông b th i h i. V thư ng thư b th i h i. v tân thư ng thư h Ngô xem ra không thích h p v i vai trò m i. . Ông là ngư i ñi tiên phong nhưng không hi u bi t nhi u v nh ng th ño n chính tr . Th mà sao Vua l i dùng ông Di m là ngư i ông không ưa và ph n ñ i cái thói phư ng h i gia ñình tr c a ông ta. Khâm s Trung Kỳ và Ph m Quỳnh. ông Di m ñã ph m sai l m nghiêm tr ng. ði u này B c Kỳ ñã thi hành t lâu r i.. Cho ñ n khi m t viên thư l i bư c vào phòng ông m i ñ ng d y. thu và t ý s d ng. Sau khi ñưa Di m vào n i các. Sau lưng ông chi c th p giá kh ng ñ nh ñ c tin c a ông.14 - .m t con ngư i th t thà ñư c lòng dân. Trong lúc này ông Di m v n c m cúi làm vi c. 1885 Còn B o ð i thì sao? Nhà vua luôn luôn kiên quy t ng h phong trào c i cách nhưng “ch c ch n ph i là dư i nh hư ng c a Pháp”. B o ð i cho r ng mu n c i cách gì ñi n a cũng c n có các quan l i trong tri u làm h u thu n. Di m ph i b o v l i ích c a gi i mình nên ñ u tranh ñơn thương ñ c mã. Ngay t ñ u khi n m quy n bính. ð m b o h u thu n y không ai b ng Di m. thuy n th neo ra vào theo con sông ăn sâu vào ñ t li n n ào su t ngày. T nay các kho n thu ñ u do nhà nư c b o h phân b . Hà n i. Ông ng h Pasquier. nơi các cha c trong H i truy n giáo nư c ngoài Hu làm vi c. nơi ñây có m t c ng cá c a mi n Nam Trung Kỳ.Ph m Quỳnh. ñưa tay ñón phong thư do ngư i thư l i kính c n ñ trình. T ñó Di m oán h n ñ i v i B o ð i và c tri u ñình. nh ng ngư i ph ði u gây nên s gi n d c a ông Di m là vi c ông Eugène Chatel. Các em ông d ñ nh ti p n i s nghi p c a ông. Ông ñưa c biên b n h p ti u ban c i cách cho báo chí [1]. Ông mu n ñư c ñ c l p hơn. T ng lý Ng ti n văn phòng mu n tư c b quy n tư pháp c a các quan An Nam. T t c nh ng ngư i Nhà vua ñã g p t khi v nư c. Nhưng ñây là m t ñòn n ng giáng vào hàng ngũ quan l i vì làm m t ph n l n thu nh p c a các quan t các v ki n cáo dân s l n xét x hình s . nh t là gi m b t quy n l c c a ngư i Pháp. v a kh c kh trong tác phong. Ông cũng ñ u tranh ñ c i t tri u chính nhưng theo m t phương hư ng không làm v a lòng chính quy n b o h . N n h i l là chuy n ph bi n trong quan trư ng. có kh năng và Toàn quy n Pierre Pasquier. Ông ta cũng ñ ra nhi u sáng ki n canh tân. Còn Nhà vua có thái ñ lãnh ñ m v i v thư ng thư ñang cơn hoang mang. quỳ xu ng và l m nh m ñ c kinh. giúp vi c Nhà vua t t c ch có sáu v thư ng thư và d m nhi m m i lĩnh v c tri u chính.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Trư ng Thi. ông ưa ng i m t mình trong thư phòng. Ông quay vào cái th p giá. s ph n th t tr trêu ông ph i ñi d y ti ng Pháp ki m s ng.. Tòa Khâm s Trung Kỳ s n ñ nh ngân sách chi tiêu c a chính ph Nam tri u và tr c p cho tri u ñình m t kho n ti n ñ tr lương hàng tháng. Theo quy t c hành chính. ***** Nhưng t t c ch ng có ích gì. Lý do ñư c nêu ra là các quan An Nam thi u ki n th c lu t h c.. ñ ng ñ n truy n th ng c a h . m c dù có nhi u nh hư ng nhưng ch ng làm gì ñư c. Viên thư ng thư công giáo này v a nghiêm kh c trong công vi c. ông bàng hoàng khi n ông làm d u thánh và l i quỳ xu ng dư i chân thánh giá. m t con ngư i ph n ñ ng kỳ c u. ð c xong. Báo La Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) ra ngày 21 tháng 7 năm 1933 miêu t cu c ñ u tranh không cân s c gi a Ngô ðình Di m . ñ n ñ c quy n c a n i các mà vai trò th t s v n là chuy n hão huy n. Và cu c c i cách s ñư c th c hi n cũng như ph n l n các bi n pháp do Chatel ñ ra. Di m. Trong tòa nhà dành riêng cho b c a ông. tươi cư i mà b n b .

B n thân B o ð i cũng v y. ðó là h u qu ñ u tiên và ch y u c a nhi u năm h c t p châu Âu. K c các kho n chi tiêu cá nhân. un avocat témoigne (Công cu c phi th c dân hóa Nam. Khi mùa mưa ñ n. 1994. Ông ch hé l qua ngư i khác. R t nhanh B o ð i nh n ra r ng ñi u thay ñ i nhi u nh t là các thói quen c a b n thân và gia ñình ông.. m t món ti n khiêm t n th mà cũng ph i làm t i ba t hóa ñơn có ch ký c a viên ch c nhà nư c b o h cùng trao ñ i v i giám ñ c tài v . không ñư c t do phát ngôn. thì ông s b coi như ch m d t vai trò Thiên t . hai cây phomát l n! [2] Ngư i cho quà cho bi t danh tính. [1] Tr nh ðình Kh i. Ông bà Charles k l i m t cách ngây thơ câu chuy n nh n ñư c quà trong m t chuy n du l ch nam Trung Kỳ. Vi t . Tri u ñình t nhiên bi n m t! ð i n i hoang v ng. làm khung nh ñ n làm m t cu n sưu t p tem thư t i m t c a hi u n i ti ng c a bà Renoux nào ñó Hà N i cũng ñ u ñư c ghi chép trong s sách. cu i cùng m i ñư c duy t chi. tính vào m c 20 kho n 2 c a t ng ngân sách ghi rõ m c quà t ng ngo i giao. không ñư c t do ra báo. Không có Paris g t ñ u chu n y thì ch ng làm ñư c gì. [4] CAOM. H sơ lưu tr còn gi l i d u tích c a các cu c ñ u tranh ñó nhi u khi r t kh n kh . ông tránh không khí m th p Hu . trư c khi tr v nư c bà Charles t nay ñư c Nhà vua g i là “m ”. Tôi v a k t thúc trò chuy n v i ông. Ông thi t l p nh ng t c l m i. nh ng ngư i lính h v hoàng cung. M t thiên ñư ng cho Hoàng ñ ch ng thích gì b ng săn b n. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Ông bà ñã r t ng c nhiên khi th y nghe k xong m i ngư i không nh n ñư c cư i? [3] Nhà vua ít xu t hi n trư c công chúng. ý mu n c a ông. t giam mình trong tư th t. Lu t pháp c a chính ph b o h Pháp qu là c ng r n ng t nghèo. nh ng nhu c u c a ông. ñi ðà L t ñ ñư c hư ng khí h u mát m d ch u vùng núi cao. ch còn chăm ch giao du v i ông bà Charles. Ông cho xây d ng ðà L t m t bi t ñi n m i. ngư i ñư c chính ph giao trông nom ông t lúc nh ñ n tu i l n. “Nhà vua cam k t tôn tr ng các th a ư c ngo i giao hi n hành v i nư c Pháp. Ông coi th thao. ñây g n gi ng như nông thôn mi n núi. s ng tho i mái trong tư dinh ði n Ki n Trung gây nên tâm tr ng ña nghi t c t i c a ñám c n th n vì chính bà con anh em g n gũi c a Vua cũng ñ u ph i trong các dinh cũ riêng ngoài hoàng cung và ñ i x như nh ng bà con nghèo. Nhưng có ph i tri u ñ i B o ð i là có bư c m ñ u ch ng lành chăng? Không ph i th . Ông có th n i lo n ñư c không? Có th t ch i s b o h hay ít nh t gi m b t? Các tư li u ñ l i ñ u ñư c gi kín ch ñ l ra vài dòng ng n ng i. bên trong l a vàng ñ lưu gi các huy hi u c a ông. Ngay c s có m t c a các b n ngư i Pháp xem ra cũng không làm ông thích thú. ðông Dương NF. La Décolonisation du Viêt Nam. Tóm l i cũng ph i t n h t 250 ñ ng b c. Nhà vua tr héo h t d n. h rình mò ngay gi a ñư ng ph chính. Nhà vua có m t kho n ph c p hàng năm tính vào ngân sách c a Trung Kỳ mà chính ông cũng không ñư c quy n quy t ñ nh ph c p y là bao nhiêu và hàng tháng ph i có ch ký duy t c a Tòa Khâm s m i ñư c lĩnh ñ chi dùng! Nhà nư c b o h quy t ñ nh h t th y. N u ông ta không tôn tr ng các ñi u kho n ñã ký t c là b coi như t b vương quy n” [4].. t ng ñ c! Vi c ñi l i giao du v i các c n th n trong tri u cũng không ñư c t do tho i mái. B o ð i mu n ñóng m t t p album th t sang ngoài bìa kh m da. Toàn quy n Pierre Pasquier h t l i khen t ng v vua tr tu i. B o ð i vì tính t tr ng danh d không bao gi dám tr c ti p khi u n i ñi u gì. m t tr ng sư ñưa ra b ng ch ng) Nhà xu t b n L’Harmattan. T t c ñ u do Pháp tr lương. khi n tôi có n tư ng r t t t ñ p”. Rút cu c ông ch u ñ ng cái xích do chính quy n b o h quàng vào c ông. T vi c ñóng sách. Nói m t cách khác n u Nhà vua không ñ ng ý v i Toàn quy n dù là trong ph m vi ñi u hành vi c nư c cho ñ n mua b khuy b m c tay áo sơ mi. h sơ 2940.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ph c trư c b r ng. không ñư c t do h i h p k c ñi l i cũng không ñư c t do? M t viên c nh sát quèn Paris ñư c c sang ðông Dương lĩnh lương ngang v i tu n ph . nh ng nh c công và vũ n nhã nh c cung ñình ñ u ch s ng b ng m t kho n lương có ch ký duy t c a m t quan ch c b o h . Ông vi t cho B trư ng Thu c ñ a Paris: “Tôi r t có n tư ng m nh v tính nghiêm túc trong ý nghĩ và s trư ng thành trong cách suy xét m i vi c c a Vua B o ð i. K toán thu c ñ a r t t m ñ n t ng chi ti t. c p 368. M t hôm v ch ng ông bà Charles nh n ñư c m t món quà b t ng . săn b n và vui thú v i ñàn bà như m t l i thoát. [3] Tribune Indochinoise (Di n ñàn ðông Dương) tháng 4 năm 1934. [2] M t ki u chơi ch có nghĩa là ki m ñư c ch béo b mà không ph i m t nhi u công s c v t v . Hai ông bà kéo dài cu c lưu trú bên c nh Nhà vua trong hoàng cung.15 - .

Tin m ng g n như chính th c ñư c lan truy n. Ông Hoàng t i nghi p này ñã không có ñư c ni m vui chăn g i l i bu n vì không có con n i dõi. S có m t c a ông ñã gây xì xào trong kh p ð i n i. Ông này dáng ngư i cao to hơn m c bình thư ng c a ña s nh ng ngư i Vi t Nam th i ñó. ñã làm cho cô Cúc có thai trư c r i ông t ng l i cho ngư i cháu ñ t ơn ñã giúp ñ ông trong lúc túng b n. h có ñ n hàng trăm ngư i. Ông vua Kh i ð nh b li t dương ai cũng bi t. Trong câu chuy n tâm s ông Hư ng ð thông c m v i n i kh tâm c a ngư i cháu “b t l c” và ñ t ơn cho vay ti n ñánh b c. ông hoàng Ph ng hóa có nhi u b n bè thân thi t lui t i ñ khi cùng nhau rư u chè c b c trong ñó có ông Hư ng ð. Nhưng r i ñi u bí m t mà m i ngư i ñ u bi t t ng ñư c gi kín. Ông Ph ng hóa công bèn ch n m t bà hai cũng xu t thân quy n quý. Khi ñ a bé ra ñ i nhi u ngư i thân thích li c m t nhìn tr m xem nó có gi ng ông hoàng nh ng ch nào. Th i ñó hi m có m t ngư i ñàn bà xu t thân nghèo hèn l i ñã mang b u và leo lên ch c v m nh ph . ông này ñã tr l i rành r t khi n b n này ngơ ngác tư ng ông b b nh tâm th n: “Ta mu n g p vì ta là cha vua”. ai cũng bi t là tác ph m c a ông hoàng Ph ng hóa. Và câu chuy n ñó hoàn toàn là s th t.g i là ngư i vô h u. bà v hai này cũng không tránh kh i th t v ng như bà c . ðó là m t ngư i trong hoàng t c mà Nhà vua ph i g i b ng c m i ñúng vai v . ðình th n và h hàng thân thích ñ u ng c nhiên và m ng r xem như có phép l . Bà v chính th t c a ông r t bu n vì ch ng ñêm ñêm ch m i mê ñánh b c ch ng ñoái hoài gì ñ n chuy n chăn g i. trư c ñây ñã ñ nh ti n cung nhưng không ñư c Vua ch p nh n. T i ñây ông nói l n ti ng hơn. Ông ng ng cao ñ u. ông ng i xu ng không ph i là chi c gh ñ u thông d ng mà m t chi c gh bành ñ s dành cho ông. cũng sinh h m t ñ a con trai n i dõi. chân tay cân ñ i. Trong khi ch ñ i. ngư i Pháp ñ nh ñưa ông hoàng Ph ng hóa công lên n i ngôi. Nh ng k ñ c mi ng trong ñám c n th n c t h ng không còn ch nh o ông hoàng li t dương và vô h u. Chán n n. không ph i v i bà v c luôn luôn ni m Ph t trong chùa cũng không ph i v i bà v hai luôn oán gi n mà v i m t ngư i ñàn bà xu t thân th p hèn. cũng là m t ñ i th n trong tri u. Tuy v y m t tên th v cũng ñư c phái ngay vào ñi n Ki n Trung. Năm 1912. bi t ñâu ch ng là con trai thì có nhi u hi v ng tr thành ðông cung Thái t k v ngôi vua. hai bà ñã d dành th m chí dùng c roi v t ñ tra h i. v n chưa h t ng c nhiên th y cô Cúc làm sao l i có th d dàng thành công v i ngư i ch ng b t l c c a h . Trư c sau cô Cúc v n ñinh ninh m t l i khai là ñích th có mang v i ông hoàng Ph ng hóa ch không có ai khác. Lúc Thành Thái b ph tru t năm 1907. Ông hoàng Ph ng hóa s p có con. nhưng ng t m t n i ông ñã 23 tu i nhưng v n không có con . Tuy v y hai bà. t tôm hơn là ngó ngàng t i bà v m i. chu n b s n và may m n sao cô Cúc ñã th thai. ði u ñó ch ng quan tr ng gì v i cô Cúc mi n là ñ a con trong b ng cô. ông hoàng ph i g i ông Hư ng ð. Không ñư c hư ng thú vui chăn g i. Phép l ñã h t thiêng. là ông con nhà chú. Th i b y gi không có con trai là m t b t h nh l n. ðó là nh ng b m t tư ng trưng cho . Nhưng l trong tri u v n cho ông r t nhi u phi t n v i ñ l c vi n mà ông không h ñ ng ñ n ngư i nào. Ch c ch n là ông Hư ng ð. dù ch là v ba. ñình th n không mu n ñ t lên ngai vàng m t ngư i vô h u nên ph i ch p nh n Duy Tân (là con vua Thành Thái) lên làm vua.16 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 4 Daniel Grandcleùment Sau khi B o ð i vào trong hoàng cung ñư c vài tu n. Khi m y tên v binh Pháp ngăn c n h i ông yêu c u vào g p Vua ñ làm gì. gi ng oang oang. Ông cũng không còn l gì nh ng tin ñ n ác ý và nh o báng ra m t mà các bà có tính thóc mách thư ng hay r tai nhau t hai ch c năm nay. nơi c a B o ð i ñ c p báo. c nh ng ngư i can trư ng nh t cũng ph i ñ m t t m t m cư i. v i b n th v r ng ông mu n vào g p Vua. Th y nói ông cư i thêm mư i bà phi n a nhưng không ai sinh ñư c ngư i con nào. Kh m t n i là c hai ñ a bé sao gi ng nhau như l t. ăn m c sang tr ng. ðó là m t bu i t i năm 1912. r o bư c ñi m nhiên qua c ng l n trư c m t b n lính canh ñang ng gà g t ti n vào ð i N i và ch d ng l i c a ngăn v i T C m thành [1]. Cô gi cái thai ñó và l ng l làm l cư i. Tr c tu i ông hoàng nhưng v vai v . Song ch ng bao lâu. hoàng t c ph i ñ i m t v i m t th c t ñáng bu n. s ng tàn t bu n phi n trong cung ñi n l nh lùng băng giá. Nh ng ngư i trong ð i n i không l gì ông khách này. Ông Hoàng cũng ch ham mê bàn t s c. Qu nhiên khi ăn xong ông hoàng Ph ng hóa th y h ng kh i ngay và s n có ngư i ñ y t gái trong nhà tên là Hoàng Th Cúc ñã ñư c ông Hư ng ð. Ông hoàng Ph ng hóa công là con vua ð ng Khánh b b nh li t dương không th có con. Cũng cái ñ u tròn b ch. có t i v i t tiên. ông mách cho cháu m t phương thu c b dương làm b ng xương ch n hoang h m v i sâm nhung và nhi u v thu c b c khác. Ông không “xin” ñư c g p mà “ñòi” Vua ph i ti p ông. Càng d hơn vì th i gian này ông Hương ð. hiên ngang ti n vào c a chính. nói to như dáng m t hoàng thân hay m t th y giáo vào d y trong n i cung. bà c b v v i cha m ñ . Bà còn trách c ông hoàng ch ñòi bà làm sao xin gia ñình cha m ñ cho nhi u ti n ñ th a mãn máu mê c b c. có m t ngư i ñàn ông dáng ñi u ng o ngh . v c và v hai. còn ông hoàng Ph ng hóa thì dong d ng cao ngư i g y. ðư c ch n trong s con gái có nhan s c trong nư c. ð xác minh th c hư.

là có uy th nh t. Ông già ng i ñ i khá lâu. Nơi ñó nh ng m i quan h dan díu làm n y sinh nh ng tin ñ n th t thi t lan truy n kh p nơi. ð tránh mưu sát. Ông n i c a B o ð i. Kh i ð nh ngoài cung có bi t chăng? [3] Không k săn b n. m i ñêm vua ch n m t bà trong ñám cung phi m c dù lư t các bà phi chính th c ñ n nhanh hơn.17 - . tr ng tr i. làm hoen danh d gia ñình. Sau khi “thư ng ngo n” xong Nhà vua lăn ra ng m t mình. t c vua Minh M ng m i ñêm ch n năm cung n v i hy v ng s ít nh t ba cung n s mang thai.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m t tri u ñ i bình thư ng. Ph n l n cung n xu t thân dân thư ng nông thôn. M t viên thái giám qu n lý th i kh c bi u c a t ng ngư i và ñ ngh dâng vua. nghi ho c. Ông n i xung lên la l i om sòm. các bà ph i r i kh i long sàng theo thái giám v bu ng mình. Nhưng tri u ñình ñã ph nh n. Không có h .. Vi c tuy n phi cũng có th di n ra bên ngoài cung. Trư c h t là các bà vương phi. nh hư ng c a m i bà tùy theo ân s ng c a vua ho c tùy theo kh năng cho vua m t ñ a con trai (g i là Hoàng t ) ñ có ngư i n i dõi. Thư ng phư ng Phúc Lan ngo i ô Hu t hào có nhi u cô gái ñư c tuy n làm cung n . ðôi khi là m t con dê có vai trò l a ch n. ðư c nh n vào cung. Phong t c ñ t nư c ñã th t s b ñ o l n. Nhi u ngư i vua không t ng bi t m t và dù có ñưa vào h u thì vua cũng không c n nhìn m t. cha dâng bi u ti n vua. c b c. Vương phi nhà vua tha h dan díu. các v vua chúa Vi t Nam ch còn gi i s u b ng thơ ca và xem thiên văn và dành nhi u thì gi vui ñùa v i cung n . mà là các cung t n hay th tỳ. T t c các bà ñó ch như ngư i b n tình ân ái trong ch c lát. Có l n vua yêu c u nhi u cung n trong m t ñêm l n lư t ho c cùng m t lúc. Xã trư ng. ch i b i lũ th v . bà phi nào trư c ñây ñư c vua ân s ng nh t. th n ) nhưng vua cũng có quy n “ñêm ñ u” ñ i v i h . mà ch sau khi vua băng hà. Danh sách cung n vào ñêm nào ñư c c p nh t trong s sách ñ khi có mang s không nh m l n. Như v y bà th a bi t th là không chung th y trong cu c s ng hôn nhân. cung n ph i c i h t qu n áo. Kh p nơi lan truy n tin x u xa này. Các bà trong h u cung. B u không khí dâm ñãng trong cung kéo dài khá lâu. h con dê ñ ng c a bu ng nào thì ñêm ñó cung n bu ng ñó coi như linh tính c a con v t ch n và thái giám s ñưa vào cho vua [4]. Cũng có cung n xu t thân dân thư ng. sau ñó. M i bà có cung ñi n riêng. ghi ngày có khi c gi vào v i vua vào m t t m th tre ñ kín ñáo trên bàn ăn c a vua. m t h u cung mà c m t xã h i ph c t p có ñ n chín h ng khác nhau. m t h th ng th b c mà m i th h ng ñ u xác ñ nh rõ vai trò. M t t báo Pháp xu t b n Sài Gòn trong nh ng năm 20 ñã ti t l chuy n ñ ng tr i này [2]. hương trư ng ch n các cô gái ñ p nh t trong làng xã làm danh sách tâu lên. r i ông ñi th ng ra v . v trí. choàng ngư i b ng t m v i ñ do thái giám ñưa cho và viên thái giám ghi rõ tên tu i cung n . H i r ng: Kh i ð nh ngoài cung có th y gì không? Hãy nhìn vương phi c a mình. ñư c x p theo th t trư c sau c a ngày “n p phi” t c là ngày cư i. không th không làm n y sinh trăm nghìn chuy n ghen tuông ganh t . Ngày ñêm ñam mê s c d c. M t s có nh hư ng chính tr . cung n ñ u là con cháu các ñ i th n trong tri u. Các bà phi. Không ph i ch là các vương phi. lương b ng khác nhau. Sau các bà phi t n là các cung n làm các công vi c d n d p h u h trong n i cung (thư ng ñư c g i là th tỳ. T C m thành tr nên hoang v ng. nguy n r a c Nhà vua và c n th n: “Cha nó mà nó cũng không coi ra gì”. Sau các phi ñư c coi như v chính th c là các cung n ho c là v không chính th c. ch n cô nào lên h u thì coi như có di m phúc. m i ñư c phong Hoàng h u. Theo truy n th ng và t c l . Còn có gì ñáng ng c nhiên b ng bà Hoàng h u n ñã hi n thân như m t bông hoa dành cho ngư i nào ñên ñ u tiên. th n . Ai mà dám c gan l t vào h u cung thâm nghiêm. M t chi c xe dê kéo vua ng i trên. m t bài vè ñư c lưu truy n ngoài ñư ng ph ñ ñô ñã ñưa ra m t cách gi i thích khác h n. Sau vài tháng ñ ra ñ a con lai. vua nhìn t n m t g p gi a ñư ng th y cô nào ưng ý có th tuy n làm cung phi ngay l p t c. ñi qua các bu ng cung n . ngư i th v m i tr ra cho bi t B o ð i không mu n cho ông vào ti p ki n.. Có m t ban tuy n ch n ñánh giá tài s c c a m i ng viên. v chính th c c a vua. Khi ñ n tu i g ch ng. Hơn c m t gia ñình. Tri u ñình s t ch c ch n l c theo nh ng tiêu chu n nh t ñ nh như thi hoa h u ngày nay mà ph n thư ng là ñư c chung chăn g i v i vua trên long sàng. Vai trò c a các bà phi nhi u khi vư t quá thân ph n m t ngư i chung chăn g i. Ch có viên thái giám là bi t rõ tên tu i cung n nào t i nay ñư c ñưa vào cho vua. Trong m t bu i vi hành ngoài cung. N u không sinh ñư c con trai thì tương lai màu xám là rõ ràng. m i cô m t bu ng. h t c sinh khí như m t t ñ a. Bà vương phi Vi t Nam ñã b quy n rũ và làm nh c.

giáng tư c v . tâm tr ng cách ly bu n t như v y khi n cho cung phi d m ñau. Các phi t n cung n không ph i ai cũng ñ p c . m t th k rư i sau. ñ ch th c tr ng c a vua mà ph i thay b ng nh ng t nh nhàng hơn như vua m g i là vua “se mình” hay “ng c th b t an”. Vua T ð c có m t trăm linh ba bà. có th có nh ng con trai có trí thông minh hay v ñ p khác thư ng t nguy n “ho n” ñ ñư c ch n làm thái giám vì v y t “ho n quan” dùng ñ ch ch c danh thái giám và cũng có ho n quan b m sinh và ho n quan t thi n. ñ i s ng sang tr ng. Quân Pháp chi m ñóng thành Hu hoàn t t cu c chinh ph c. có m ñau cũng không bao gi ñư c ch a ñúng b nh v i cách xem m ch cách bi t như v y. N gi i hoàng cung s ng trong nhung l a. k t bè k t ñ ng hãm h i nhau. Tuy nhiên. trong h u cung cũng có ñ n hàng ch c. không dùng nh ng t n ng n . ngây d i thì cũng thư ng ch t khi còn tr . Màu vàng dành riêng cho vua. M t s có th ñóng vai trò “c v n” có th ñ xu t m t ý tư ng nào ñó. Ngôi ch l n c a thành ph Hu v n trư c ñây g i là ch ðông Hoa. Không m t ngư i ñàn ông nào tr vua và thái giám ñư c bư c vào h u cung. Sáng ch kỳ l ñó g i là Minh m nh thang nh t d ngũ giao (năm l n ân ái trong m t ñêm). Màu tr ng ch dùng cho áo lót trong tr màu huy n dùng ñ nhu m răng. M y tháng ñ u vào cung các bà ph i ng m mi ng ñ kh i b t lên nh ng ti ng thư ng dùng trong dân gian và không ph m huý và t p nh ng cách trong cung cùng v i m i phép t c. què. tên nhân v t ít quan tr ng là khinh huý. quy t c trên h t trong cu c s ng n i cung là s d u dàng. ph i ñ c ch ch ñi tên nh ng ngư i g n gũi nh t là b trên c a vua. Khi ñã ñư c tuy n vào cung. Cung cách s ng. H ñư c các quan lui t i ñ nh các bà làm trung gian ch y ch t m t công vi c gì ñó. Vua Minh M ng ñã có so n m t bài thu c b dương mà ngày nay. lu t l . Không ñư c ch m vào da th t b nh nhân và ph i qua m t khăn l a m ng che kín c tay. L n th nh t vào năm Minh M ng th sáu (1825) ñ i s ng n i cung có b t xung ñ t tranh giành là vì trong kinh kỳ ít mưa. bư c ñi rón rén. Trong s ñó . Ch có hai l n có s bi n khi n cho cu c s ng tàn t suy mòn c a h thay ñ i ñôi chút.. N i cung ñư c tái l p cho ñ n khi B o ð i v tr vì và ti n hành c i cách xóa b ch ñ phi t n cung n . ñui. tr n tr i như ôm. chêt. Trang ph c c a phi t n cung n ch ñư c dùng màu ñ tía hay màu l c. vua có quy n l y bao nhiêu v tùy ý. không nói to. nh ng ngư i b n tâm tình c a Nhà vua. d r ng hai năm tr l i ñây h n hán liên ti p. cách x th ñ ph c v vua. s ng ngơ ngác. g i là tr ng huý. nh nh .. Hoàng h u. thăng. Vì vi c tuy n ch n các ñ a phương không ph i lúc nào cũng công b ng ngay th ng. H là nh ng b tôi g n gũi nh t. kinh ñô th t th . H trong làng có ngư i con trai nào có b ph n sinh d c phát tri n không bình thư ng ho c n u không có. nhưng sau khi có bà v vua Minh M ng tên là Hoa nên ch ðông Hoa ph i ñ i là ch ðông Ba. không bi t t ñâu sinh ra như v y. Dĩ nhiên các Nhà vua ph i có m t s c kh e d i dào ñ duy trì t c l này. Gia Long. n i l a. T t c các cung n ch y thoát ra kh i hoàng thành. Sau khi thi n h ngâm b ph n sinh d c b thi n vào trong m t l nh ñ làm b ng ch ng v kh năng làm ho n quan. Ngoài các thái giám. Tuy nhiên r t khó ñư c ti p xúc v i các bà phi. H còn ph i làm quen v i nhi u phong t c kỳ l như ngày ñông chí trong T C m thành không ñư c th p ñèn.. Các thái giám cũng là h ng ngư i có nh hư ng l n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment r t l n. Không thi u gì cách gian d i ñ ñư c ch n. Nhà vua th y h n làm lo. bi t chi u chu ng vua thư ng ñư c vua v i ñ n nhi u l n hơn ngư i khác. còn ñư c chào bán Hà N i. cung n nhi u nên âm khí u t t c Nay b t ñi cho ra m t trăm ngư i may ra có th gi i ñư c h n. v. ng ý vua ban hơi m cho m i b tôi nh t là n gi i trong h u cung. b m vua. L n th hai là nh có chi n tranh. ñôi khi liên quan ñ n nh ng vi c h tr ng nhưng thư ng là nh ng chuy n liên quan ñ n nhân s . Năm 1885. H tr ng huý như tên vua. N u không m t trí. ngư i sáng l p tri u Nguy n thư ng nói: cai qu n vương qu c còn d hơn ñi u khi n n i cung. Ngay c khi m ñau cung n n m trong màn thò tay ra. nhi u cung phi th a d p quay v v i cu c s ng thư ng dân v i gia ñình. ho c trong thâm cung.18 - . Chính lý trư ng làm s tâu lên tri u ñình ñ tuy n ch n. thư ng ph t. Vì v y làng nào có ngư i ñư c ch n làm thái giám thư ng l y làm vinh d . lương y ph i là ngư i có tu i ñ n xem m ch có thái giám và m t n quan ñ ng bên c nh ñ giám sát. ñưa ð ng Khánh lên ngôi. N m quy n l c t i cao.. ðúng gi quy ñ nh m i phi t n cung n mang l ng p ñ ng than ñ n ñi n Càn thành ñ l y l a nhóm trong l ng p c a mình ñem v phòng . Ch tr m t s ít ch y theo Hàm Nghi ra Tân S (Qu ng Tr ) lánh n n sau ñó l i quay v khi Hàm Nghi b Pháp b t. Ví d v vua Minh M ng là bà H Th Hoa thì khi nói ph i g i ch ch là ba. Ngoài ra không ñư c nhìn m t h i chuy n b nh nhân. Ch ñi n Càn Thành nhen lên m t lò l a th t l n.v. vua ch t g i là “băng hà”. ông bà vua mà vi ph m thì b t i n ng. máu. Hoàng h u và cung n không bao gi ñư c dùng màu ñen và màu tang tóc. b t c hoàn c nh nào cũng không ñư c ti p xúc v i ngư i ngoài nh t là ñàn ông. hàng trăm ngư i nên không tránh kh i các chuy n tranh giành nh hư ng ghen t ganh ghét th m chí xích mích thù oán nhau. Tên nhân v t quan tr ng. ðương nhiên cung n nào có tài s c vư t tr i. Quy t c v màu s c áp d ng cho m i khía c nh c a cu c s ng n i cung. vua là ngư i ñàn ông duy nh t vào các khu c a cung phi. Ngoài ra ph i kiêng không ñ c tên ngư i trong hoàng t c. nhàn h làm ñ th vi c ch ñ h u h m t ngư i ñàn ông duy nh t là vua.

H v n mu n th v n may trong lúc chi n tranh ñã bùng n . m t cơn choáng váng s làm h i ông trong su t th i gian tr vì. hương khói trong lăng và s không bao gi tái giá. Cho nên. ñ i v i nhi u cô gái m i l n. Khi r i b quê hương h ñư c s ñ m b o cái ăn cái m c. Không tuy n cung phi m i. SPCE 376 (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh). Do ñó ngư i ta ñ n th i ông là “b t l c”. cung phi không bao gi ñư c quay tr l i. con trai B o ð i ñư c t n phong ðông cung Thái t . các bà phi t n. gi i th n i cung. Ám ch m t tin ñ n nói r ng Toàn quy n Pierrte Pasquier là cha th t s c a B o ð i. Dùng ñ y t gái h u h các bà Thái h u (m ñ và m ñích c a B o ð i). Cho các bà cung phi và th n tr v cu c s ng bình thư ng. các cung n ñư c ñ c ân ñư c ñưa lên hàng phi t n. Ông ti p t c cu c c i cách. s ng như th ñ n hàng ch c năm n a.19 - . Sau khi vua băng hà. Ch ng nh ng ph i ch u ñ ng nhi u ñêm cô ñơn mà khi cha m ñ n thăm cũng ph i ñ ng ñ ng xa ho c trong trư ng h p ñư c phép l i g n cũng ch ñư c trò chuy n qua b c màn sáo. Khi B o ð i v nư c n m quy n bính. L y v cho vua là m t d p phát sinh nhi u chuy n kình ñ ch nhau. h th ng th b c trong n i cung r t ph c t p. Hoàng thân Ph ng hóa ñã ăn l nh nh t v i v vì cha m v ông ñã không gi l i h a trư c khi cư i là m i tháng c p cho m t s ti n nhưng sau ñó là không cho. ñem l i cho h ni m hy v ng có nhi u l i th nh t là khi con gái sinh hoàng nam r i tr thành hoàng quý phi hay Hoàng h u. [3] CAOM. l n này tri t ñ hơn n a. ông ñã ch ng t s c m nh ñàn ông b ng cách ban ngay m t tr n mây mưa d i dào cho m t cô ñ y t gái xinh ñ p và kh e m nh nh t (Ph m Kh c Hòe . cung n tr v thư ng k t thúc cu c ñ i c a mình b ng cu c s ng tu hành trong chùa chi n ho c nhà th . không còn gia ñình.. ñ n m c nhi u ngư i l n thư ng d a con gái c a h “s ñưa mày vào cung” coi như là ph i ch u ñ ng m t hình ph t. ba l n trong c m t ñ i làm cung phi. có h v i các bà thái h u m ñ hay m k c a vua Kh i ð nh). cu c s ng s ph i ch u éo le nhi u m t. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. là cha ñ c a B o ð i mà là m t ngư i khác. H s ng bên lăng m . sau ñó bư c lên long sàng. Bãi b ch ñ cung phi.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch có m t s ñư c vua h c nhi u l m là hai.. vua mang b m t c a con ngáo p. Trong trư ng h p này. khi ñã ñư c vào cung. ñ i quân góa ph ñó v n ph i duy trì quan h v i ngư i quá c . không còn t m. M c dù v y.. cũng không ñư c r i kh i lăng. 1987. Nhưng B o ð i hay ít nh t các c v n c a ông c m th y m t m i v i các mưu toan. M t s ngư i trong hoàng t c ngày nay còn kh ng ñ nh không ph i là ông Hư ng ð. hay thái giám. . ngày lên ñư ng vào cung v n là n i kinh hoàng khi p ñ m. m t cơ may Tr i cho. không ñ s c kh e. Sau này khi B o Long. trông nom d n d p gi gìn. [1] Ghi chép theo “Chuy n tình c a các bà trong cung Nguy n” c a Nguy n ð c Xuân.. N u sau m t th i gian b th i lo i vì th t s ng hay do b nh t t. M t hôm trong m t cu c cãi c trong gia ñình nhà v ñ ch ng minh là ông không b t l c như l i ñ n. V Hoàng ñ tân h c còn gây nên m t cu c ñ o l n. các bà phi t n sinh hoàng nam. Tuy v y các quan t tr ng th n ñ n nh ng ngư i có ph m c p th p hơn hay nh ng ngư i dân bình thư ng. h n s có cu c s ng ñ y ñ hơn nhà. Nhà xu t b n Thu n Hóa). ph m tr t. T p quán bao gi cũng s ng dai. Các bà phi chính th t ho c th phi.K chuy n vua quan nhà Nguy n. nghĩa là Hoàng t k nghi p lúc ñó m i 9-10 tu i nhưng ñã ñư c gi i thi u v i các gia ñình các quan ñ i th n có con gái vào tu i suýt soát ñ r i khi l n lên anh ta s ch m làm v . chèn ép nhau gi a các bà Thái h u. Các phe phái âm mưu ch ng ch i nhau ñ ñ y m t cô gái vào cánh tay Nhà vua. Vì m t khi bư c qua chi c c a ngăn vào h u cung. cung n . làm náo ñ ng cu c s ng h u cung. cung n . G n như su t cu c ñ i t khi ñư c tuy n vào cung m i ñ tu i mư i sáu. Tóm l i trong n i cung ñ y r y mưu toan tính toán ñ lên c p h ng. khăng khăng ñòi ch m d t h n ch ñ cung phi c a các tri u ñ i trư c ñ l i. không còn c cu c s ng bình thư ng. mư i b y cho ñ n khi vua băng hà. làm ch gia ñình ai cũng mong ư c có con gái ñư c tuy n vào cung. [4] Các cung n cũng có thói quen làm các bó lá dâu treo trư c c a ñ lôi kéo dê ñ ng l i trư c bu ng mình. T t c nam cũng như n khi ñư c nh n hay tuy n vào cung dù là phi t n. Nhà xu t b n Thu n Hóa 1994 và “K chuy n vua quan nhà Nguy n” . ti ng ñ i bác r n vang cùng v i s c ép c a phong trào cách m ng ñang dâng lên. xem như m t vinh d .Nhà xu t b n Thu n Hóa. [2] M t câu chuy n khác nhưng xem ra ít có th tin là th t và cũng không thuy t ph c ñư c ngư i dân kinh ñô Hu . Năm 1934 ngư i dân An Nam r t s ng s t khi ñư c bi t ông quy t ñ nh cư i làm v m t cô gái theo ñ o Thiên chúa ngoan ñ o. h ñ u vui v ch p nh n s ph n. mánh khóe giành gi t.

nàng xinh ñ p như m t bông hoa quý”. Bà là m t ph n xinh ñ p giàu có. Cô là con gái út m t gia ñình giàu có. Bà Nam Phương kiêu hãnh v ông bà. Cha m bà là nh ng ñi n ch c b c a x Nam Kỳ nơi nh ng con chiên ngoan ñ o ñã b ti n xây nhi u công trình b ng ñá nhi u nơi ñ tôn vinh ð c Chúa V n năng. T t c ñ u ñ p và r ng. th ng cánh cò bay. ð t ñai không còn là c a Nhà vua. M t s ngư i xì xào không ph i c a c i là s c quy n rũ cu i cùng ñ i v i Nhà vua. khi ñi h c trư ng Les Oiseaux thì tên rút g n thành Mariette. Phóng viên báo Monde colonial (Th gi i thu c ñ a) th i ñó ph i th t lên: “V i dáng thanh l ch c a riêng mình ch ng t m t th hi u tinh t và v ng vàng. Ngày nay ngư i ta còn nói ông ta thu c l p ñ u tiên ñã ti p tay cho ngư i Pháp. m t nhà th khác ngo i ô g n ñó ngày nay chung quanh có nhi u nhà máy s i. Nhưng không ph i th . dòng dõi các ñ ng t vì ñ o. Chi n tranh ñã làm nông dân lưu tán kh p nơi. Ông ñ i s dùng t hơi n ng n khi ông nh l i nh ng s ki n x y ra g n ñây nhưng ông không th y trong ñó có nh ng chuy n khác ñ hi u ñư c hơn m i liên quan v i các câu chuy n ông v a m i nói v i các v h ng y theo dõi v n ñ này. Gia ñình bà còn xây hai nhà l n trung tâm Sài Gòn. m t khu ph ngư i Hoa g n Sài Gòn. t i m t trư ng n i trú r t có n n n p là trư ng n tu Les Oiseaux Neuilly [1]. màu s c thanh nhã mà hòa h p. m i 20 tu i. cung c p lương th c cho quân ñ i thu c ñ a. cha m ñã góp ph n làm ñ ng b ng C u Long tr nên giàu m nh. có th l c và ngoan ñ o. ð n lúc này ð c Giáo hoàng v n t ch i? Th t là quá l m! Ngài ñ i s C ng hòa Pháp Charles Roux n i khùng vì ñã m t m t. Cô Nguy n H u Th Lan là m t cô gái có th nói là quá gi gìn ý t . qu n l a tr ng. c p giai nhân tài t này th t là ñ p ñôi. có nghĩa là giàu có nh t. M t trong nh ng mi n phì nhiêu nh t trên th gi i. Vào lúc cánh h u và ñ ng áo ñen ñang ngoi lên chi m ưu th trên chính trư ng nư c ý. tr và ñ p ñ n m c B o ð i không ng n ng i b qua các ñi u ngăn c n c a t p t c cũ. Ông ngo i c a bà Nam Phương ñã g con gái cho m t chàng thanh niên công giáo nghèo nhưng ngoan ñ o. Không th ñ ru ng ñ ng hoang hoá.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 5 Daniel Grandcleùment Ngài ñ i s kéo chi c c áo r ng c a t m áo khoác ñ che kín c . Nh t S ngay t ñ u ñã quan tâm ñ n vi c kinh doanh lúa g o. Nam Phương có nghĩa là Hương thơm mi n Nam. Cô Mariette Nguy n H u Th Lan. Báo Th gi i thu c ñ a còn miêu t : “C hai ngư i ñ u m c áo màu vàng. Dân gian còn g i là Nh t S . S ng trong m t gia ñình ngoan ñ o. r t thoáng ñãng. cha cô cũng ñã t ng theo h c ch ng vi n Sài Gòn. m t tòa nhà khác trong khu th d t ñư c nhi u khách ñ n . Cũng như B o ð i. nhìn vào các t m nh dù nh nh t ñã úa vàng ngư i ta v n th y sáng lên m t nét duyên dáng hi m có. Cu c chinh ph c thu c ñ a ñã quét s ch lu t l phong ki n. Hình bóng ñôi uyên ương vàng r c uy nghi t o nên m t b c tranh tuy t m làm say ñ m ngư i h a sĩ. th a hư ng t m t n n giáo d c công giáo t t tiên. h c sinh m t ch ng vi n nh . ðáng l ch là m t th t c ñơn gi n thôi mà Tòa Thánh v n khăng khăng không ch u. Xe ñã thong th lư n quanh ñ i Quirinal mà ông v n chưa nguôi gi n. Chuy n tình c a h ñ p ñ như trong chuy n th n tiên. Chính quy n thu c ñ a l p l i s ñ a chính ñem bán ñ t hoang cho nh ng ngư i có ti n v i giá c c r : mư i franc vàng m t hecta [2]. có nhi u nét tương ñ ng. Khi bà sinh ra. th t là ñ p ñôi như m t b c tranh sáng ng i v tu i thanh xuân l ng l y. Hai ông bà còn khai kh n hàng nghìn hecta ñ t Nam Kỳ t o nên nh ng cánh ñ ng lúa ph ng lỳ. Hoàng h u Nam Phương xu t hi n r c r trong nét duyên dáng tinh t c a tu i tr như m t huy n tho i”. trong tay ñi u khi n c m t ñám công nhân nông nghi p và nông dân c n m n bì bõm dư i ru ng. Ông ngo i c a bà có tên là Lê Văn S còn ñư c g i là Huy n S (hàm tri huy n ch không ph i là tri huy n t i ch c). quá ư nghiêm kh c. ñi giày cư m thêu vàng. cô cũng ñư c ăn h c lâu năm Pháp. c c kỳ giàu có. Không nói ñ n chuy n khác nhau v tôn giáo tín ngư ng. T c ñiên ngư i. ch vì m t chuy n c n con này. Và nh ng ngư i ñư c mua ñ t r qua ñ u giá thành nh ng ñi n ch g p may và giàu có. M t tòa nhà gi ng như m t cung ñi n nh . M t vùng lúa r ng như bi n c . Ai ñã ñ t cái tên ñ m giàu ý nghĩa như v y? Ch c là B o ð i. trông bà còn xinh ñ p hơn n a. C hai nhà th nay v n còn khi n các con chiên nh ñ n lòng sùng kính ñ i v i ñ c tin c a gia ñình bà. Hôm nay ông không c t ti ng chào ngư i ch huy c nh v Th y Sĩ như m i l n khi anh ta ra l nh m c ng. Cu i cùng xe ông cũng ñ n ñ x ch trư c m t. cha c ñã ñ t cho bà m t cái tên gi n d là Marie-Thérèse. ðó chính là cha ñ c a Nam Phương.20 - . Ph i chia l i ru ng ñ t. M t nhà th Ch L n. ngài ñ i s bên c nh Tòa Thánh La Mã th y r ng còn có vi c khác ph i làm hơn là ñi thương lư ng v m t ñám cư i cái x thu c ñ a xa xôi châu Á. B i l tình yêu và d ñ nh c a Vua B o ð i xin k t nghĩa trăm năm v i m t cô gái Nam Kỳ theo ñ o Thiên chúa ñang g p b t c. chi c áo n t trong v a khít v i ngư i. v i chi c áo dài d h i có nh ng ñư ng nét thu n khi t. Gia ñình Nam Phương còn xây nhi u nhà th b ng ñá và th ch cao ñ hi n cho th h sau. Khi Nam Phương xu t hi n trong phòng khách c a Tòa Khâm s . Nh S Công chính Pháp giúp ñ vùng ñ t bùn l y ñó tr thành nh ng cánh ñ ng phì nhiêu nh t nư c. Ông chui ngay vào xe. chít khăn vàng. ch ng m y ch c ñã làm ch m t vùng ñ t tr i r ng t phía nam Sài Gòn ñ n ð ng Tháp Mư i. Tháng ba r i mà Rome ti t tr i v n còn se l nh.

Ai ñã quy t ñ nh vi c này. Chính quy n b o h c n có m t Nhà vua ñư c toàn th nhân dân ch p nh n. M t thói quen hi m có và theo các c già t t p nhà th k l i thì vi c ñó càng làm cho m i ngư i kính tr ng. M t l n n a chính Toàn quy n ðông Dương ph i lên ti ng ñe d a th m chí ki m duy t m i bài báo ám ch vi c thay ñ i tín ngư ng c a B o ð i. Hơn là m t tôn giáo. V y không th ñ ai tư ng tư ng r ng Nhà vua có th theo m t tôn giáo c a m t thi u s nhân dân [3]. Ngư i ta k r ng bà hoàng không như ngư i khác. Theo l xưa nay. Năm năm v trư c. nhi u mưu tính d ñ nh t lâu t t ng m.c c a B o ð i . Ví như s ph n nhi u cô gái nhi u năm nay ñã ñư c chu n b ñ làm Hoàng h u. to ra nh nh ng công trình ki n trúc bên c nh: m t cái ñ ng trên vách ñóng nh ng th nguy n t ơn và xa hơn m t chút là m t cây thánh giá to. Nh t là Ch ð i. không ñ nát. T ng hòa các tín ngư ng ñó t o ra m t th tôn giáo c a ña s ngư i Vi t. M t vài c bi t rõ tên tu i nhà h o tâm nhưng ch thong th g t ñ u ch ng t ñó là m t nhân v t quan tr ng nhưng không nói gì hơn. ñàm ñ o v i nhau gi ng nh nh th nh tho ng l i c t ti ng cư i. do chính vua T ð c . N u có ai h i v nào h o tâm ñã xây d ng nhà th này. Như v y bi t ñâu nư c An Nam có th tr thành vương qu c công giáo ñ u tiên châu Á. Trư c ñây nhà v h o tâm ñó. Trong s này có hai cô ñư c tách kh i gia ñình ngay t th i thơ u . và ca ng i s c ñ p nh t là t m lòng trung th c c a bà. không hư h ng vì th i ti t và chi n tranh còn mang d u n c a gia ñình. Trên sân trư c nhà th . Trư c h t là các con c a cô. ñó là d u n c a m t n n văn minh khác bi t khá rõ v i các t c l Trung Qu c hay Nh t B n. M t sáng ki n k thu t xây d ng Vi t Nam th i ñó và r t ti n d ng. Tin ñám cư i có th thành s th t làm cho gi i thân c n Hoàng ñ ng ngàng và choáng váng. Vi c B o ð i ñã l a ch n cô gái Nam Kỳ g p ðà L t làm v ñã ñ o l n m t phong t c t p quán cũ. M t ngày ñ p tr i năm 1847 Mathieu Lê Văn G m ñã t vì ñ o. Cô khá kiên quy t làm cho ngư i khác cũng ph i theo tín ngư ng c a mình. Th con gái c a nhà h o tâm? Có ph i là bà Hoàng h u xinh ñ p và d u dàng. tri u ñình thư ng dâng lên Hoàng ñ b n danh sách nh ng cô gái ph n l n là con nhà ñ i th n. Bây gi ngôi nhà ñó ñư c dùng làm tr s c a y ban nhân dân nhưng t ng h m ñ không. Nhà th này còn vư t tr i h n lên. H còn nh rõ. Các c khác không bi t. V i dòng dõi m t gia ñình ngoan ñ o như th . ðó là tư ng Mathieu Lê Văn G m. ngư i con gái ñó ñáng l ph i là tu sĩ m i ph i. dòng dõi trâm anh th phi t. Ngư i Pháp và sau này là quân ñ i M ñã s d ng kho ng không ñó như m t căn h m ñ giam gi nh ng ngư i b b t. V Hoàng ñ tr tu i không ph i là không bi t t c l truy n th ng nhưng ông t dành cho mình quy n ñư c c i t t p quán cũ và trong s nh ng quy n l c hi m hoi còn l i trong tay ông ta. ðó là tên c a nhà th Sài Gòn. s ng s ng m t pho tư ng m i d ng g n ñây. m i khi Hoàng ñ tuy n phi. M t chuy n tình ñ p ñ không ñi ñôi v i nh ng ti n l . ch tìm cách moi ti n c a tri u ñình ñ tiêu xài hoang phí nhưng bà ñáng tôn vinh c ch tiêu xài b ng ti n riêng c a mình do gia ñình cho. Tình yêu c a h ñ i v i nhau là có th c. Như m t kh ư c v i Tr i. Nh ng công trình xây d ng c a gia ñình Nam Phương ñ l i ñ p như kh i hoàn môn. tôn tr ng các l i d y c a Kh ng t và dĩ nhiên c th Ph t. ông ph i ch n ưu tiên nh ng cô con gái n t na. Ch m ñ n quy t c này coi như không có Nhà nư c. có cái nhìn l nh lùng như khinh b k qua ñư ng. B n thân Nhà vua hay Paris? Chính quy n Pháp ñã p vun ñ p cu c tình duyên này và nhìn v i con m t thi n c m vi c m t cô gái xu t thân t m t trong nh ng gia ñình thân Pháp nh t mi n Nam. M t nhà th mang t m c khu ph nhưng có dáng d p nhà th l n khi ánh m t tr i r i vào các ô kính màu.21 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thăm tr m tr khen ng i là tiêu biêu cho ki n trúc thu c ñ a c a nh ng năm 30. nay b b quên.x gi o vì không ch u b ñ o. Nhưng ngư i hâm m chú ý các tòa nhà ñó có m t kho ng không bên dư i sàn nhà cách ly v i m t ñ t. T i Hu . t báo Saigon républicain (Sài Gòn c ng hoà) ñã ñưa tin B o ð i có th xin ñư c r a t i theo công giáo. ñ ng sau ch ñ ng c a dàn ñ ng ca. c t c a bà Nam Phương ñã ñư c phong thánh. có quy n ñ nh ra nh ng nghi th c m i. Nói r ng d ñ nh k t hôn c a B o ð i k t c c có h u thì cũng có th nói r ng ch sau khi có ý ki n c a giáo hoàng thì vi c hôn nhân m i thành. nhân dân c nư c. Vua cha s ch n trong s danh sách ñưa lên nh ng ngư i x ng ñôi v a l a v i con trai mình. Cu i cùng và trên h t c p uyên ương hài lòng th y ư c nguy n c a h ñã ñ t. Ông Charles h n ph i nghĩ r ng ngư i ph n ñoan trang này s có s c n ng trong b óc c a v quân vương tr tu i. Hàng ngày trư c các b c lên d n ñ n c a nhà th hàng ch c c già da nhăn nheo. sau ñó là ngư i ch ng và t i sao không. Ngư i con gái hoàn toàn hư ng v Chúa quan ni m hôn nhân như m t hành ñ ng truy n giáo. nhi u s ph n b chao ñ o. sùng kính th n thánh. Ngư i ñ ng ñ u hoàng t c (Tôn nhơn ph ) yêu c u t báo c i chính. ch c ch n quan tr ng hơn nh ng tính toán chính tr . làm ch ch a l n x n nh ng gh t a và ñ trang trí h ng là hai b c tư ng n m b ng ñá hoa cương che ch di c t c a ông bà ngo i Nam Phương chôn bên dư i. Phía trong cùng gian gi a. nhưng cô ñã ch n và chính quy n Pháp cũng ñã ch n cho cô là Hoàng h u tương lai k t hôn v i v Hoàng ñ tr tu i. Nhưng nhi u khi dâng lên vua cha trư c. m t c ch tay mơ h v phía trung tâm Sài Gòn.

Không bi t do d i trá hay do không bi t. ph i m t nhi u năm h c m i thu c ñư c h t nh ng l thói và phép t c trong cung. Sau ñó. ð o Thiên chúa c a Nam Phương là m t tr ng i l n ñ i v i hôn nhân. Trong s các cô gái h c Pháp v ch có m t ngư i n i b t lên. Tri u ñình gi thái ñ im l ng. H quy t ñ nh nh Tòa thánh can thi p. Giáo hoàng t ch i. . V Hoàng ñ tr tu i này v b n ch t trung thành v i nư c Pháp ñã che ch ông ta. cô ta l i là ngư i công giáo. Ngài ñ i s Charles Roux ñã nh n ñư c m t b c thư dài c a Toàn quy n ðông Dương Pierre Pasquier gi i thích rõ lý do c n thi t ñ bênh v c cu c hôn nhân này và ph i tích c c ñ ngh Tòa thánh can thi p. c u thư ng thư b Hình ñ nh th o m t ki n ngh có ch ký c a các ñ i th n ñ ng ñ u các B và các nha ph quan tr ng trong tri u yêu c u Nhà vua nên t hôn v i Nam Phương. Trên trang báo ñăng tin Giáo hoàng ñ ng ý và xem th y cu c hôn nhân này như Clovis và Clotilde tái th [6]. Giáo hoàng Pierre XII buông m t ti ng. “Chúng ta ñã d y d ñ c bi t chu ñáo v Hoàng t này t tu i u thơ t i Pháp [. Cũng gi ng như tri u ñình. Chúng ta ph i làm th t b i m i tính toán ñó và Hoàng h u mà chúng ta mong mu n s là m t ñ ng minh quý giá ñ ñ m b o thành công vĩnh vi n cho chính sách c a nư c Pháp Hu ” [5]. Tin Giáo hoàng khư c t ñư c gi kín. Ngài ñ i s có th th y chính ph s r t có l i n u t o thu n l i cho vi c th c hi n d ñ nh hôn nhân này. gây công ph n trong hoàng gia ñ n m c v p ph i s ph n ñ i quy t li t. ð có th mi n gi m các ñi u ki n hôn nhân. “không” c t l n sau ñó thông báo cho s th n Tòa thánh truy n ñ t cho ngài ñ i s bi t s khư c t c a mình. Khó mà tư ng tư ng r ng ngư i ñ ng ñ u m t qu c gia theo Ph t giáo l i ñư c r a t i và nh n tên thánh. Nh n th y ñây là m t gia ñình ngoan ñ o. nhưng nh ng suy nghĩ c a ông ta v p ph i nh ng th l c trì tr và ph n ñ ng c a m t ch ñ l i th i ñang suy s p t t . ñây ch có m t mình tôi là nhà báo chính qu c.. h c cách gi gìn ý t .. L cư i v n s c hành nhưng ch trong ph m vi thân tình nh t. Như v y là m t l n n a trái v i thông l c a tri u ñình. T t nhiên các cô gái còn ph i h c thu c nh ng l i giáo hu n c a ð c Ph t. Chính là qua các bà vương phi mà phe ñ ng th c u trong tri u có th tin là s khu t ph c ñư c Nhà vua và tách ông ta ra kh i ngư i Pháp. Giáo hoàng không th nhân như ng gì v ñi u này. Trong s ñó có ngư i là con m t v thư ng t a trong m t ngôi chùa Hu .”. Các cơ quan m t thám cũng góp ph n.. Ít ngư i ñư c bi t ñ n ñi u th m kín này.22 - . Các cô thi u n ñã ñư c d y d và h c cách trang ñi m ñ tr thành v vua [4]. Ki m duy t c a chính quy n b o h cũng như c a chính ph Nam tri u c g ng b t kín tin này. Vi c c p thi t và có ý nghĩa chính tr là ph i nhanh chóng ch n cho Hoàng ñ ngư i v nào có th giúp Nhà vua vô hi u hóa s c kháng c và nh ng s ch ng ñ i ñó.]. Các báo khác l i ñưa tin trái ngư c. D ñ nh hôn nhân gây xôn xao dư lu n c m t tri u tư tín ñ công giáo An Nam. Tôn Th t ðàn. Còn t t c các cô gái do các quan ñ i th n ñ ngh ñ u không ñư c giáo d c theo l i Tây phương và ch c ch n s b các bà Hoàng thái h u sai khi n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ t p làm ñ p. T báo th o tin còn cho bi t B o ð i ñã b ngoài tai h t th y.. Các ñi u ki n mi n gi m khi n tri u th n tôn tr ng t p t c truy n th ng ph i lo l ng cho là xâm ph m phong t c t p quán t tiên. Con chiên ngoan ñ o Mariette có th k t hôn v i Hoàng ñ m t nư c theo Ph t giáo không? ð i di n Tòa thánh ðông Dương ñã ñ t v n ñ lên Giáo hoàng và ít lâu sau chính nư c Pháp qua ñ i s Pháp t i La Mã ñã có nh ng cu c v n ñ ng ráo ri t v i Vatican. d t khoát.. Trư c h t v ho c ch ng không theo công giáo ph i tôn tr ng tín ngư ng c a ngư i b n ñ i c a mình. Hoàng ñ còn ph i cư ng l i quy n h n c a các bà Hoàng thái h u trư c ñây ñã dành cho vua m t h u cung bao g m nh ng cô gái ñ p nh t trong nư c và c d p t t trí tu m i m c a Hoàng ñ [.. B n thân ông và b n bè còn nghĩ ñ n bu c Nam Phương b công giáo theo ñ o Ph t pha tr n v i ñ o Lão ñang th nh hành Vi t Nam n u c l y B o ð i. Lu t giáo h i là rõ ràng. b i l chính là. V c u thư ng thư còn nói thêm có m t vài v quan quy n cao ñ c tr ng t ý thà ch t còn hơn ñư c th y vi c hôn nhân này vi ph m nh ng nguyên t c c a nhà nư c quân ch ... Giáo hoàng ñích thân phán b o. s có th g i b n tư ng thu t ñ y ñ v l cư i và vai trò ñ c bi t nguy hi m c a các c v n ñ ng ñ ng sau.]. Trong hoàng cung ñ y r y d u v t c a cu c s ng xa hoa và khép kín c a t tiên. Tôi xin nói thêm là Hoàng t Vĩnh Th y ñã có d p g p g cô gái nhi u l n Pháp và ngay t i ñây và ông ta ñã cho tôi bi t ý mu n cư i cô gái làm v . Như v y là không th ch p nh n. ði u b o ñ m th hai này ph i ñư c th hi n b ng m t b c thư có ch ký c a c hai bên v và ch ng. các con c a h ph i ñư c r a t i và ñư c d y d theo khuôn kh cơ ñ c giáo. T báo nói rõ: Tôn nhơn ph ñã qu trách Nhà vua m t cách nghiêm kh c nhưng tôn kính. có th sánh ñôi v i Hoàng t nhưng. gương m u và có vai v trong xã h i... M t t báo qu c ng ra ngày 22 tháng 2 năm 1934 là t báo ñ u tiên ñã li u lĩnh nêu lên l cư i c a B o ð i v i Nam Phương có th di n ra và ñưa c tin Tôn nhơn ph ñã ph quy t. lu t giáo h i ñòi ph i có hai ñi u b o ñ m. h c cách chăm sóc và chi u chu ng c nh ng ham thích c a vua. cha m cô gái lo l ng. ði u kho n này liên quan ñ n con c a h s sinh ra và sau này k nghi p ngôi báu. H bi t ñư c m t tin do m t phóng viên báo Paris Soir (Paris bu i chi u) chuy n ñi t Hu : “S ki n quan tr ng có th có h u qu chính tr . trư c h t trong tri u ñình và trong t p quán truy n th ng c a hoàng cung và t c l hoàng gia ngư i ta nh n th y có s chia r v quan ni m gi a ch ñ quân ch An Nam già nua và Nhà vua tr .

T t c ñ u t ra hài lòng. 1939 không còn ho n quan. còn các c ng s thì ñư c ban thư ng b i tinh ñ ng c p th p hơn. th m thía ñ che gi u tín ngư ng th t c a mình. Không m t l i bình ph m nào sau ñó.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment M i vi c như ñã an bài không th khác. Ch có ngư i Vi t Nam tham d . chính quy n b o h có sáng ki n yêu c u Nhà vua ban thư ng cho các h ng y. Nhưng không ph i vì th mà h t chuy n. Th c t B o ð i ñã cam k t v i bà . T t c nh ng ñi u này có nghiêm tr ng l m không? H ng y Pacelli nói: “Chính vì chuy n r c r i trong hôn nhân tôn giáo mà nhà th Cơ ñ c ñã m t ñ t nư c Anh vào th k XVI!”. Tình tr ng ñó kéo dài cho ñ n khi có m t lo t bài báo nói giáo hoàng ch p nh n con trai c a c p ch ng lương v giáo có th mi n l r a t i. M i gi i pháp ñ u ñư c tính ñ n. Sau ñó không m t tin t c nào ñư c ñưa ra. Bà tham d các bu i l Ph t. Cũng không có vi c Nhà vua quy theo công giáo nhưng l cư i ñư c c hành kín ñáo. Ngài ñ i s Roux sau nhi u cu c h i ki n v i h ng y Qu c v khanh và h ng y ph trách tuyên truy n. Vì như v y kh ng ñ nh ñi u gì trái v i chân lý t t nhiên d n ñ n ch ng l i chân lý [8]. Tháng Giêng năm 1934 t c là ba tháng sau khi ñ ñơn l n th nh t xin phép Giáo hoàng không ñư c. c hai v ch ng ñ u ñã ký tên vào b n câm k t này!” ðôi v ch ng m i cư i không ñư c trong T C m thành theo quy t ñ nh c a H i ñ ng hoàng t c (Tôn nhơn ph ). B n văn này không công b n u hai bên th a thu n nhưng dĩ nhiên n u làm trái ñi cũng không ñư c tuyên b công khai. ñ i s Charles Roux v n kiên trì v n ñ ng nh m vào gi i thân c n v i Giáo hoàng. V n ñ xem ra ñã ñư c gi i quy t. Theo ngu n thông tin riêng. Charles Roux m y tháng sau ñã g i m t b c ñi n cho Pierre Laval. cu i cùng l cư i B o ð i v i Nam Phương v n ñư c c hành.23 - . Ch tr ñ i s Pháp t i La Mã. Ch có m t t báo ti ng Vi t mu n khôi ph c l i s th t và kêu g i ñ c gi hãy c u nguy n cho cu c k t hôn này dù sao cũng s t t ñ p cho ñ t nư c [7]. k c t ch c cư i kín nghĩa là không ñ l ra ngoài nhưng như th thì ph i có s gi i thích v m t ngo i giao và trong giáo h i. Nhưng bà cũng kiên quy t ñòi th c hi n các bi n pháp canh tân c a mình. cũng Paris. thái giám. B trư ng Thu c ñ a Laval còn si t ch t thêm ch ñ ki m duy t. H l y làm vui v ñư c ñ n nh n l g n b i tinh có nh ng tên g i l tai. ñã có s cam k t c n thiêt ñ l k t hôn có th c hành ñư c ñó là s cam k t các con c trai l n gái sau này sinh ra s ñư c d y d theo nguyên lý cơ ñ c giáo. Tho t ñ u h m t cung ñi n riêng. k l i r ng “Hai v y ch có th xác nh n v i tôi là Giáo hoàng không th làm trái v i nh ng ñi u ñã ñư c lu t giáo h i quy ñ nh rõ ràng. B n cam k t ph i ñư c hai bên cùng ký tên ñ bi u th thái ñ ñ ng tình c a h . Không có ki n ngh hay khi u n i nào khác. Th r i không m t ai ñư c báo trư c. ñi thăm các lăng t m. Toàn b nhân cách và trí thông minh s c s o c a bà Nam Phương là nh ng y u t c n thi t ñ xóa tan không khí ng v c xung quanh. Ch m d t s có m t c a các cung phi trư c ñây v n quây qu n B o ð i và Nam Phương hoàng h u t i xúm xít quanh Nhà vua. luôn ñ ng th ng ngư i nhưng hai tay bao gi cũng ch p l i ngang ng c v i m t thái ñ kính c n. bà s là Hoàng h u duy nh t. B o ð i van nài Hoàng thái h u T Cung và bà này ñã kh n kho n xin v i Tôn nhơn ph ñ cu c hôn nhân này ñư c ch p nh n. m i v làm B trư ng Ngo i giao báo tin l cư i ñã ñư c c hành m t cách âm th m. Toàn x An Nam và có th c ðông Dương ñ u tin là Giáo hoàng ch p nh n cu c hôn nhân ch ng lương v giáo này. không còn ai bàn tán v ñi u ki n mi n gi m ñ i v i các cu c hôn nhân lương giáo h n h p. T i Hu trên toàn ðông Dương cũng như bên chính qu c. V vi c tr thành v n ñ chính tr . sau này g i là ñi n Ki n Trung g n ngay ñ y nhưng v n là ngoài khu v c T C m thành. T i Rome. Th là h ng y Fuamasoni Bioni ñư c trao Nam Long b i tinh ñ nh t ñ ng. d t khoát là con sinh ra trong các gia ñình lương giáo h n h p ph i ñư c d y d theo nguyên lý công giáo”. Ch c ch n là tháng 3 năm 1934. không còn cung n ñ cai qu n d n d t n a. ð o lý Thiên chúa giáo c a ngư i v tr s cho phép bà không ph i ch u c nh ch ng chung v i nh ng ngư i ñàn bà khác. l ng l : “Tôi ñư c bi t g n ñây Hoàng ñ ñã t ch c l cư i m t cách kín ñáo nhưng v n có nhi u ngư i bi t. Ngay l p t c t Observatore Romano (Ngư i quan sát La Mã) li n ñính chính ngay và nh c l i l p trư ng c a Tòa thánh không thay ñ i.

h p v sinh và ti n d ng hơn. trang trí sáng s a.24 - . C hai v ch ng là nh ng con ngư i tân ti n. Nhà vua thích ñư c ch p nh ñăng báo ñ m i ngư i t ý thêu d t truy n thuy t v mình. Ph i ñư c Giáo hoàng cho phép thì m i ñư c ñ c l misa vào ban ñêm và Hoàng h u Nam Phương trong ñơn th nh c u Tòa thánh ñã nh c ñ n chuy n th i xưa nh ng tín ñ Thiên chúa giáo ñ u tiên ñã ph i th Chúa trong các h m m . T t c nh ng vi c ñó ñ u ti n hành m t cách lén lút gi u m i ngư i như th i các tín ñ ñ u tiên c a Thiên chúa giáo. Sau khi cơn xúc ñ ng c a tri u ñình d n d n tiêu tan. Bà cũng khư c t ñeo vào vai túi ñ ng nh ng lá bùa. không ph i bàn cãi. trong lúc Trung Kỳ không có trư ng nào d y d tr em t t hơn các trư ng h c do nhà th t ch c. nh ng màn trư ng m t màu. Cách s ng không theo khuôn phép truy n th ng như th làm m i ngư i trư c h t là bà Hơàng Thái h u ng c nhiên và ph n ñ i. d l misa. Ngoài nh ng tr c tr v tín ngư ng thì m i chuy n ñ u t t ñ p. Tuy nhiên Nam Phương ñư c t n phong Hoàng h u ngay hôm cư i trong khi quy t c hi n hành ñ nh r ng ch sau khi vua băng hà thì v vua m i ñư c phong Hoàng h u.nàng dâu ch ng ưa gì nhau mà l i ñ i l p nhau v tôn giáo. Còn v c u con trai sau này s là Hoàng t k nghi p. b t ch p c nh ng gi t l và nh ng bi n ñ i v quy n l c. m t mi ng ñ t ñ c bi t phương Tây l t th m gi a châu Á vĩnh c u. Báo chí ðông Dương ñăng nhi u nh v B o ð i và Nam Phương và ra s c khai thác như m t c p v ch ng ông hoàng x Monaco. Tóm l i c u ta làm t t c m i vi c mà m t ñ a tr ngoan ñ o ph i th c hi n ñ bư c vào vương qu c c a Chúa Tr i. R t lâu sau này khi sang cư trú Pháp. h c giáo lý trong bu ng riêng c a m .Nam Phương qu là ñ p ñôi. khăn vàng (màu dành riêng cho vua). phong cách cao quí và tao nhã. luôn luôn mu n t ra là tân ti n. Bây gi thì ông B o Long cũng không còn tin gì Chúa n a. C p uyên ương B o ð i . Khâm s Trung Kỳ ñã cho th c hi n d ñ nh có t lúc khi B o ð i t Pháp tr v là hi n ñ i hóa cung ñi n riêng c a B o ð i t nay mang tên ñi n Ki n Trung. qu n ch n túm g i. H n bà nghĩ m con bà ñã có Chúa che ch .. Dĩ nhiên bà Nam Phương cũng cư x r t khéo v i m i ngư i tôn sùng ñ o Ph t trong hoàng t c. ông không bao gi cam k t s chung th y v i bà. . Hình như. ð g do th ñóng ñ có ti ng Paris. ñư c dư lu n ngư ng m trên phương di n qu c t t khi hai ngư i l y nhau. M i ngư i nhìn vào ñ quên ñi th c t là v vua này có r t ít quy n hành và trách nhi m v i th n dân. Tu i thanh xuân c a Hoàng t B o Long ñã di n ra trong b i c nh luôn luôn ñ i ngh ch nhau gi a m t bên là m ñ là Hoàng h u Nam Phương và bên kia là bà n i t c Hoàng thái h u T Cung. t Asie nouvelle (Châu Á m i) miêu t : M t thoáng Paris gi a ñ ñô. theo ki u ñ vương Hu . sinh ra hai năm sau khi cư i s ñư c d y d theo nguyên lý cơ ñ c giáo. Ông không ph i ñ n ño gì v vi c này vì ông cho r ng ñó là trư ng t t nh t th c hành n n giáo d c phương Tây. Hai ngư i ñàn bà. Không bên nào giành ñư c ph n th ng trong cu c ñ s c tâm linh ñó. C u bé B o Long chính th c theo ñ o Ph t. Vi c ñ ñơn Giáo hoàng làm như v y chưa k t thúc. ñi găng tr ng ho c trang ph c chơi gôn (mũ lư i trai. S khư c t làn gió m i ch ng l i truy n th ng. cũng ch ng có ai ñư c l i l c gì trong vi c kéo dài vi c l a ch n nên th Ph t hay th Chúa. Cu c tranh giành ñ c tin lâu ñ i và dai d ng ñã ñ d u n trong tâm trí B o Long t tu i u thơ cho ñ n sau này khi l n lên. ông Chatel. ông ta kh ng ñ nh là không. v ki u và ch tác cho h p v i n i th t. phòng ng . Không khí nh ng bu i c u nguy n th m lén làm anh em B o Long vui thích. Bà năng ñi l chùa có khi cho c các con cùng ñi v i bà nhưng bà cũng h n ch ñ n m c t i thi u ch cho d nh ng ngày l chính c a ñ o Ph t. can ngăn không cho bà Hoàng thái h u ñeo bùa c tay cháu n i c a bà. nghĩa là ph i che gi u ñ c tin c a mình. Tòa nhà như m t hòn ñ o nh . nh ng phòng khách. nhi u ti n b c. Cu c xung ñ t không bao gi ch m d t b t ch p th i gian. ðó là c m tư ng nh n ra khi ñ ng trư c nh ng ñư ng nét hi n ñ i c a tòa nhà. B o ð i m c áo vét ng n. Leleu. b t ch p hoàn c nh chi n tranh. Tranh giành cá nhân nhưng cũng là tranh giành nh hư ng chính tr . Bên ngoài nét ki n trúc cung ñi n truy n th ng Á ðông v n ñư c duy trì nhưng bên trong thay ñ i ñ thoáng ñãng r ng rãi. không còn ch u ràng bu c v i tri u ñình An Nam.) ho c qu c ph c áo vóc vàng. V l ch s quý phái c a Hoàng h u Nam Phương. Cu i cùng ngư i ta nói con ngư i B o ð i là s k t h p phương ðông và phương Tây k t h p gi a ñ o lý ñông phương và khoa h c tây phương. M y m con bà Nam Phương l y làm vui m ng nh t là chú bé B o Long còn th y ñôi chút t hào khi th y hành ñ ng th Chúa c a mình ch ng khác nào như nh ng b c ti n b i c a ñ o giáo. r t l là bà Nam Phương l i cho các con h c trư ng Roches là m t trư ng không ph i c a bên ñ o ñ hoàn thi n vi c giáo d c c a các con bà. T i tr ñ c nhi u sách v các b c t vì ñ o t ví mình như h . khi n nhi u ngư i mơ ư c: có tình yêu. B o ð i và nh ng ngư i thân thu c c a ông là nh ng ngư i duy nh t dám th c hi n ñi u ñó trong m t thành ph phương ðông tr m l ng n ng truy n th ng xa xưa.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment s không sinh hoàng nam v i ai khác ñ không x y ra chuy n tranh giành ngôi báu sau này.. B o Long có ch u l r a t i không? Sau này ñư c h i. m ch ng . nói ñúng ra là ban ngày h c theo nguyên lý Ph t giáo nhưng ban ñêm c u h c v ng tr m các phép t c công giáo. vi c gì ph i ñeo bùa tr tà cho con? Còn Hoàng ñ B o ð i thì không ph i gi u di m gì vi c cho Hoàng t B o Long ñi h c trư ng bên ñ o.

nh ng năm 1930-1940. [7] Báo Thu n Hóa. [8] H sơ b Ngo i giao v Á – Châu ð i Dương. h sơ 40. Le problème économique indochinois (V n ñ kinh t ðông Dương).25 - .1940. [3] CAOM. [5] Lưu tr b Ngo i giao. Hai v ch ng n i ti ng ñ p ñôi trong l ch s . [6] Clovis ñ nh t là vua c a ngư i Franc. cư dân c xưa trên ñ t Pháp th k V-VI sau công nguyên. [2] Paul Bernard. V Á . năm 1934. nh ng b c tranh nh ng t m nh gia ñình k c c a Nam Phương ñư c lưu gi và treo trên tư ng. Nơi ñây Hoàng h u Nam Phương s h u m t ngôi bi t th . v Clovis. ñư c giao trông nom ngôi nhà riêng c a bà Hoàng thái h u T Cung. t p E. h sơ 40.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [1] Trư ng Les Oiseaux có nhi u chi nhánh Vi t Nam nh t là ðà L t. t p E. bên c nh Cung An ð nh.Công văn c a S M t thám Trung Kỳ g i các S M t thám B c Kỳ và Nam Kỳ. [4] M t ngư i anh c a m t trong các cô gái ñó ngày nay còn s ng Hu . . H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i .Châu ð i Dương. Trong ngôi nhà này còn gi ñư c m t s r t ít ñ g . Clotilde. nh ng năm 1930 .

B o ð i sau m y tháng c m quy n ñã có nh ng hành ñ ng ph n kháng. Ngư i Pháp bi u dương Vua Hàm Nghi . lính b binh thu c ñ a B c Phi ti n vào các ñ n lũy An Nam. và các c n cát c a sông Hương. Nhưng Nhà vua gi im l ng không tr l i yêu c u c a De Courcy xin b ki n ñ trình qu c thư. M i c g ng thương lư ng dư ng như vô ích. V a m i ñư c b nhi m. Các sĩ quan dũng c m c a các tàu Bayard. ðây là m t ñi m nh y c m ph i ñánh chi m và ñ làm vi c này c n ph i làm ch hoàng thành ñang che ch tri u ñình”. ti ng gươm ki m lách cách. M t con ngư i có ngh l c. ngang ngư c. Ông s n sàng dùng vũ l c ñ th c thi nhi m v . ông ta ñ n trình qu c thư lên Nhà vua. Cũng gi ng ho c g n gi ng năm mươi năm sau này. thái ñ l nh lùng. Quân ti n công ñã chi n th ng. Và còn có nh ng con voi chi n r t ñ p. ch dùng ñ di u binh trên sông Hương ho c ñ b n chào trong các nghi l . Hai quan ph chính còn n m quy n ch huy quân h thành.. Nh ng th i ñi m v vang và t hào chưa xa l m nhưng ti ng súng ñã không còn r n vang trên tư ng thành và trong các tháp canh ñã t lâu v ng bóng quân sĩ Không có gì thay ñ i. tên là De Courcy. ð n pháo c a tàu binh Pháp ñ u trên sông Hương phá tan các công s ñ i phương còn ñ n súng th n công c a quân tri u ñình b n tr l i ch làm tung tóe c t nư c cách tàu hàng ch c mét. Ch ng có ai ñe d a tính m ng c a nh ng ngư i bên trong tòa thành ñó. ch ng có giá tr gì. Trái l i tòa thành là nơi di n ra nh ng trò chơi cung ñình. ñ ng sau các h m h c a tri u ñình.. Ch sau vài năm th t v ng. Quân ñ i t Paris phái t i có m t nghìn ba trăm b y mươi nhăm ngư i do m t tư ng ch huy v a m i ñ n. vua Hàm Nghi m i 13 tu i ñang tr vì. kiêu hãnh và là s ñe d a ñ i v i quân Pháp. cũng nh ng không gian dành riêng nhưng h ng kh i và cu ng nhi t không còn. h ñã chán ng y. Súng th n công quá c l . Nh ng b c tư ng thành kiêu hãnh. không ñ m nh. Viên Khâm s cũ ñã ñư c giao cùng m t nhi m v này nhưng quá nhu như c và có thái ñ hòa gi i nên ñã b tri u h i v Pháp. Tư ng lũy tr v ng nhưng súng ng c a quân “vàng” An Nam. Quân Pháp chi m ñư c thành ph nhưng hoàng thành. phô trương ñã ñư c xây d ng v i m c ñích phòng th quân s nhưng nay ch ng còn b o v ai. ðó là năm 1881. Tri u ñình Hu ñã nh n s b o h . Ngày 5 tháng 7 năm 1885. ' Vũ khí s lên ti ng thay cho nh ng l i qua ti ng l i. Cũng như tư ng De Courcy. bên kia tư ng thành b t kín và các công s phòng th (có t t c hai mươi b n công s khi n cho các b c tư ng bao quanh không còn v ñơn ñi u) ñ y quân lính. Lính pháo th . ðư c m t nghìn ba trăm ngư i h t ng ông cho là khá m nh ñ ch ng t dư i quy n c a ông s b o h s n ng n và s ñ ng ñ n m i lĩnh v c Ngoài ra ông còn có nhi m v ñ p tan m i ý chí ñ kháng c a tri u ñình như m t ngư i dư i quy n ông ñã vi t: “ðây là mánh khóe và âm mưu ch ng l i nư c Pháp. t c là b n năm sau. tin t c lan truy n v tr n ñánh b t ñ u cũng không ai còn nh . t m b n ng n. áo qu n s c s ñã ñi vào quên lãng. làm c v n nhưng th c t ñang ñi u khi n nư c An Nam trong th i kỳ chinh ph c thu c ñ a. Paris t c gi n ñòi ph i gi i quy t s m. th ng và c quy t. Trư c m t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 6 Daniel Grandcleùment Cũng gi ng như nh ng tri u vua trư c. M t ngày r i hai ngày. Vì t năm 1884 tri u ñình ñã ng m ngùi bu c ph i ch p nh n s b o h c a ngư i Pháp. các mô hình c u trúc quân s ñư c xây d ng theo các b n v c a ngư i Pháp ñ u tri u Nguy n. ngư i Pháp ch ñ i tr l i c a tri u ñình. Lynx ñ u trên sông cư i nh o nh ng vũ khí c a quân phòng th . khi ti ng tr ng n i lên cùng v i ti ng súng vang r n. Atalante. nhanh chóng ñè b p ñ i phương. theo cách g i c a binh sĩ Pháp th i ñó. Cũng nh ng b c tư ng y. ch không ph i ñ ñánh nhau. trông dân dã không còn m y hi u l c nhưng cũng bi t xông tr n. ñông hơn. Các Hoàng ñ ti n nhi m trư c cũng th . Nhưng h cũng ch t không ít khi ph i xung phong lên các ng n ñ i xung quanh thành Hu . Nh ng b c tư ng thành dư ng như vô d ng g n như trò cư i. Và c mùi v . bây gi ch còn là thi hành nh ng ñi u kho n ch y u và không m m m i chút nào. Nhưng l n này lính B c Phi ph i d ng l i các c a tòa thành. n m tr n quy n quân s và dân s . ngư i Pháp ti p t c uy hi p. nh ng d c v ng c a các cung phi và nh ng hy v ng b t thành m t s ngư i quy n cao ch c tr ng. nhưng bây gi ñ i quân này.26 - . ñ i quân y ph ph c trư c B o ð i. Hình nh nh ng sân bãi ñông ngh t văn võ bá quan và lính tráng. khi quân ñ i c a C ng hòa Pháp dư i quy n ñô ñ c Courbet l n ñ u tiên ñánh vào kinh thành. Bên c nh vua có hai quan ph chính có tinh th n dân t c bài Pháp r t m nh. ðóng tr i bên kia sông Hương ñ i di n v i hoàng thành. b n gi t như ñang thao di n. hnh h n c a kinh ñô Hu v n ñ ng v ng. N c cư i là ch tư ng thành ch ñ che ch cái sân kh u bù nhìn.

lưu l c v nông thôn An Nam. tri n v ng th ng l i ngày càng xa. Phong trào c n vương c a sĩ phu kéo dài g n mư i năm. Ngư i Pháp Pháp tán thư ng. ch t nhi u. mu i. m t vương qu c tinh t và thông thái. Quân Pháp cơ h ñu i k p ñ n nơi. Hôm ñó. cái ch t ñ n g n ngay c có th ch y tán lo n. v n ch dành riêng cho vua ra vào. b n pháo vào sân r ng. ch em gái. Vua và quan ph chính tư ng ñã ñ n lúc thay ñ i ñư c chi u hư ng phát tri n c a .. H ñông hàng ngàn. ñã chi m ưu th . Rõ ràng h nhi u súng. Vua v n gi nguyên t c l . L n này có c trên hai v n tín ñ công giáo b cáo bu c giúp ñ k xâm lư c thu c ñ a.. riêng ch có vua. Ngư i ta l y ñi trên mư i tri u ti n m t. ðêm ñã v khuya. Phong trào C n Vương c a sĩ phu b t ñ u. Nhưng binh sĩ Pháp thì s ñ th : r ng r m. Ngay l p t c hàng nghìn quân Vi t mang ñu c và mã t u tràn vào các doanh tr i quân Pháp. Nhưng ph i ñu i k p vua Hàm Nghi. Quân “tr ng” cư p s ch. Ch vài doanh tr i l n và cung ñi n còn ñ ng v ng. h u cung lũ lư t ñi theo Nhà vua. Trong khi ch y tr n h làm rơi vãi vàng b c châu báu mà ngư i nông dân v i nh t nh nh ngay. Ngư i Pháp bi u dương s c m nh c a vũ khí. ñàn bà. Nhi u viên ch huy n i ti ng trong ñó có ñ i uý Hugo c a tư ng De Courcy b thi t m ng trong m t cu c giao chi n. không th y tri u ñình tr l i. ki t s c. Quan quân m t m i. nho sĩ trí th c là rư ng c t c a chính quy n. các bà phi. qu n áo bát ñĩa và ñ th t p nham khác qua c ng Ng môn. mái nhà gianh bén l a cháy ñùng ñùng. ñêm t i. ðàn ông. Cánh c a các cung ñi n m toang. c n th n ñi h v . là nh ng ngư i giàu có. Có c nh ng ñ m thu t trong cung vua cũng v t tung tóe bên ñư ng”. H h c vi t ch nho bao hàm luân lý. x gi o. t ng giam vào nhà tù kh sai n i ti ng kh ng khi p ñ o Côn Lôn. Tàn sát. ñ nhi u m hôi và tàn b o ñã tìm ñư c l i thoát. Nhi u cánh quân phái ñi truy kích ph i quay v .. ñó.. Trong cơn nguy bi n. cách Hu vài ch c cây s . M t d u hi u t n công. nh t là hai quan ph chính luôn luôn bên ñ khuyên nh và gi vai trò quy t ñ nh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment như vô ích. Theo truy n th ng t ngàn xưa. Xung quanh là b tôi. sáng giá.. là nh ng vũ khí t t nh t. ð i ñ n ngày th tư. phá s ch ñ tr thù các hành ñ ng kh ng b . De Courcy m ti c kho n ñãi quân sĩ. nh t nh t.. hi n ñ i hơn: súng trư ng Gras. th i ti t nóng n c hơn m i ngày. hoàng thân và ngư i h u n m ng ngay dư i ñ t hay trên cùng m t chi c chi u. ñây còn ánh n ng chói chang trên ñ t tr ng không bóng cây. H t ñư ng cái và ñư ng mòn. Cu c chi n giáp lá cà ban ñ u b t phân th ng b i nhưng d n d n lính Pháp ñư c trang b t t hơn. cô dì c a vua ñ u ph i ñi b . c mùng màn. không khí v n ñ c vì xác ngư i và súc v t chêt th i r a không chôn k p. Nhi u ngư i nhi m b nh s t rét. Con s nh ng ngư i trung thành gi m d n. trong m t vùng ñ i núi và nhi u sông. m ñư c ti n hành b ng nh ng cu c ti n quân nh c nh n.27 - . Trái tim c a nhà nư c phong ki n ñã b tràn ng p. khí h u. Thư vi n ñ y p pho sách quý cháy ba ngày li n. T ng ñoàn ngư i không ch u n i gian kh b v Hu ñ u hàng. nh ng cơn ác m ng c a mi n ñ t ðông Dương. h còn có trình ñ hi u bi t. su i. phá h y các công s phòng th . quan quân ph i r lá v ch ñư ng mà ñi trong r ng r m. ðói khát. châu ng c. nén vàng mà các ông thư ng thư không k p mang theo khi ch y tr n. Và cu i cùng h ñ p tan s kháng c c a quân h thành tuy quân s ñông hơn. H theo dõi tr n chi n t xa b i vì ph i b n tháng sau t Illustration (Minh h a) m i công b thư c a m t nhân ch ng: “Mư i ngày qua r i mà nhìn quang c nh ð i n i Hu v n th y khi p ñ m. Ông m i t t c các sĩ quan ñ n ăn ti c tr s tòa khâm s . s c m nh là trí tu và văn hoá. Cu c chinh ph c mi n ñ t x p. Ph i b t cho ñư c nhân v t tiêu bi u cho cu c kháng chi n An Nam.. văn chương và nhi u khái ni m th c ti n. ki t s c. quan quân y u s c d n. nhi u th i b c. Cùng th i gian ñó. vua. M i v t v n im lìm. Ngoài nh ng cánh r ng ñáng nguy n r a mà h ñã b xác ñó không ít. Hàng ñoàn xe l c lè ch ñ y các v t d ng quý giá. Bây gi h tràn vào bên trong hoàng cung. Gi ng b l p ñ y. và pháo binh. ð n m t gi sáng ti ng súng l nh n vang. vàng b c. hu n luy n thành th c hơn. d ch t . xanh xao. Tri u th n. V vua tr cùng qu n th n n náu trong r ng ngư c lên Thư ng Lào ñ nh ra B c b ng ñư ng núi. Mư i năm “bình ñ nh” v i các tr n giao chi n. Lính Pháp lăm lăm súng trong tay xông vào các nơi thâm cung bí n và quý giá nh t c a vương qu c. kh p nơi n i d y phò vua giúp nư c. Kiêu hãnh hay vư ng víu vì trang s c ñ y mình. Vi c cư p phá h y di t các cung ñi n kéo dài su t ñêm ngày. b ý ñ nh lên phía B c và r ñư ng v phía tây tìm nơi n náu m t vùng còn trung thành v i tri u ñình. H ch th y nh ng xóm làng hoang v ng. cu c kháng c tan rã. m t chú bé 13 tu i ñư c ng i trên ki u có ngư i khiêng. Trâu bò gà l n th rong ñi lang thang. B t ch p t t c dù th t b i. m i l ti t ñ u châm chư c. c m th y s n sàng phá tan ñ i quân “vàng” kia. m i khách m i tr v doanh tr i. b làm nh c ñang ñư c t ng l p nho sĩ trí th c và quan l i n l c th c t nh trong lúc Hàm Nghi và quan quân ñi theo c thoát kh i s truy ñu i c a quân lính thu c ñ a. ch t chóc. Các bà Hoàng thái h u. ð t nư c ñáng thương. Nhà vua ñư c m t toán dân mi n núi giúp s c ñã ñánh th ng ñư c vài tr n. s phòng th tr nên vô hi u. các kho lúa tr ng r ng. Cu c “xu t bôn” c a Hàm Nghi nhanh chóng tr thành n i th ng kh . ñ i liên nhi u nòng. Trên ñư ng ph ch th y nh ng con chó vô ch ñi lùng s c ki m ăn trong nh ng căn l u trông r ng. nư c An Nam xưa. Quân Pháp b tiêu hao.

Nhưng bi n pháp ñ ra không ñem l i k t qu . L n ñ u. là m c ñích t i thư ng. M t cu c chinh ph c hoàn toàn và sâu s c Các viên ch c Pháp d n d n thay th quan l i cũ: Thu má. suýt n a thì b t ñư c. Nhi u thanh niên gia nh p quân ñ i trung thành v i tri u ñình. Chính quy n b o h ch trương giao cho m t ít quy n hành cho quan ph chính còn l i là Nguy n Văn Tư ng. Nh l a cháy ngùn ng t gi a tr n ti n. ð ng Khánh m i 23 tu i. Jules Ferry làm Th tư ng chính ph . phong trào C n vương c a sĩ phu c nư c l i r lên. ñó là nhi m v c a chính ông. ph i ch y tr n kh i ngh vi n dư i s gi u c t và la ó c a các ngh viên. Nhà vua m t l n n a l i ch y thoát. Nư c Vi t Nam b chia nh thành ba mi n riêng bi t B c Kỳ b c. Ông vua bù nhìn ñ u tiên x An Nam. Chính quy n thu c ñ a bao trùm lên quy n l c c a nhà nư c phong ki n. công chính. Tri u ñình v n trong ð i n i nhưng ch g m do m t s quan ñ i th n tán thành vi c khai hóa c a ngư i Pháp. Cu i cùng nh m t tên quan h u r t g n gũi vua ph n b i ñi báo cho Pháp ch vua trú n. Hu nay là m t thành ph ch t. chính qu c. h t ch. Thiên t . T nay các Hoàng ñ ch là s n ph m c a ngư i Pháp. ông tin r ng xã h i Vi t Nam ph i ñ i m i trư c khi nghĩ ñ n khôi ph c ñ c l p cho ñ t nư c. Ngai vàng.nhi m v khai hóa các nư c l c h u chưa bi t văn minh là gì. Cũng như ph n l n ñình th n. Làm gì v i Nhà vua ñã b b t? L i ñưa lên ngai vàng hay b t ph i thoái v ? Các nhà ñương c c thu c ñ a không ph i suy nghĩ nhi u. M t s quân ñ i ñưa sang l i l n n a ch ng l i l nh truy kích. mu n l p ai làm vua cũng ñư c. Vương qu c. Th là ngư i Pháp hoàn toàn quy t ñ nh thay c Tr i. Th là quân Pháp xông vào b t s ng. nào là ng h các nhà buôn b nhà ñương c c ñ a phương làm khó d . S ki n này di n ra ba năm sau khi th t th kinh thành Hu t i m t vùng ngư i Mư ng g n biên gi i v i Lào. quân Pháp b d n vào tình th kh n qu n. M t s khu t ph c hoàn toàn. Cũng vì m c ñích ñó. ng h . Nhân dân Vi t Nam ñã ch ng l i s c ép c a Trung Qu c trong chín th k l i v a m t ch quy n sau hai mươi năm ñ u tranh. không quy t ñ nh vi c gì h t. T i Ngh vi n ña s ngh viên thu c phái thu c ñ a làm mưa làm gió. M t cánh quân m i ñư c phái ñ n ñã xông vào ch vua trú n. Còn tri u ñình? còn là m t cái bóng c a tri u ñình vì nh ng ngư i ưu tú trong tri u ñã r i b kinh thành ra ñi v i vua Hàm Nghi. Jules Ferry tin tư ng v ng ch c như ñinh ñóng c t vào nhi m v này. ngăn ch n chính sách Vua nh tu i ð ng Khánh c a chính qu c ñem s c ỳ và s ch m ch p ñ ñ i l p v i các d . coi thư ng ông vua do tư ng Pháp ch ñ nh b i l chính tư ng Pháp t ý l p vua không h i ý ki n Paris. Vào cu i th k . Quan quân tri u ñình l i m t phen n a b ñánh tơi t . trong lúc thành L ng Sơn phía b c. T i Paris.ñây là ñi u chính qu c ngư i ta bám vào và khoe khoang . tàu binh và quân ñ i Pháp ñư c t do ñi l i. Nhưng l i làm tê li t. Tuy nhiên cũng có m t b ph n ñình th n ñ ng ñ u là Hoàng thái h u T Dũ và quan ph chính th hai Nguy n Văn Tư ng m i v hàng Pháp. ðư c tin th ng tr n c vũ. V i cu c c i cách giáo d c. g n biên gi i v i Trung Qu c b uy hi p n ng n mà ông b l t ñ . Nhân dân mu n có vua c a mình. Vua ph i ch y b nhi u ngày trong r ng trư c khi ñu i k p cánh tàn quân ñi sau. Quan ph chính Tôn Th t Thuy t lâu nay v n luôn luôn ñi sát vua nay th y không b o v ñư c vua ñã tr n ñư c sang Trung Qu c. Nào là b o v các nhà truy n giáo b hành h . Ch m y ngày sau khi chi m ñư c thành Hu . Nhưng th ng l i quá ng n ng i. Ông này có nhi m v t ch c m t chính ph ho c gi ng như là m t chính ph . x An Nam là chính quy n b o h . mà ch sau m y ngày chi m thành Hu . Trư c m t ph i gi l i b m t m t nhà nư c qu c gia. L n này không còn ki u có lính khiêng vác n a. ðúng là m t vai vua trong m t v ti u nh c k ch. chi n tranh kéo dài nên m t s ng h c a nhân dân. Vua m i Hu . b t ch p thông l là n u không do H i ñ ng hoàng gia ti n c thì ph i h i ý ki n ñình th n trư c khi l p vua m i. Tr i hay còn g i là Thư ng ñ .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment l ch s . Các Hoàng ñ An Nam không cai tr . Và cũng là . T nay chính quy n b o h mu n làm gì tùy ý. t t c nh ng chuy n nh m nhí ñó ñ u trong tay tư ng Pháp De Courcy x lý m i vi c. Cu c chinh ph c trong ñó có vi c chi m kinh thành Hu là hành ñ ng chung c c ñư c bênh v c v i ñ y ñ lý do. V tân Hoàng ñ ð ng Khánh th m chí còn ñi ñ n ban huân chương cho lính Pháp ñã t n công ñánh chi m hoàng thành. d thích nghi v i vai trò m i c a mình.28 - . nào là ñ ñư c t do thông thương. ngư i Pháp ñã t ý l p ngư i anh c c a vua Hàm Nghi là ð ng Khánh lên làm vua. Ngư i Pháp không còn uy hi p m nh như trư c. Trung Kỳ trung và Nam Kỳ nam. Còn Hàm Nghi? ði ñày là xong? T n Algérie.

Báo Illustration (Minh h a) vi t: “Chính ph Pháp hoàn toàn ch p nh n quan ñi m này và tôn tr ng nguy n v ng ñình th n”. T báo Illustration (Minh h a) ông t c a các t báo có nhi u thiên phóng s l n ñã gi i thích quy t ñ nh ñó như sau: “S c n thi t ph i tru t ngôi Thành Thái không thành v n ñ ñáng quan tâm ngay c dư i con m t tri u th n. nh ng ngư i ñư c coi là yêu nư c g n bó v i giá tr c xưa gia nh p h i kín chu n b vùng d y. L n này lý do ñưa ra có khác thư ng. cùng chung m t n n văn hóa Hán ñ xem h ñã ñánh ñu i ngư i phương Tây như th nào. Ông này v sau làm T ng th ng C ng hòa Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment án c a Paris. phù thu . t c Kỳ ngo i h u Cư ng ð hư ng v nư c Nh t duy tân. không ñư c phép c a các quan thư ng thư Vi n cơ m t hay b t kỳ m t h i ñ ng hay h i ngh ngư i Vi t nào. tán thành th a nh n Pháp và ng h Pháp như trư c ñây nư c Pháp có các ông vua “bình thư ng”. C n ph i ch m d t m t tình thê nguy hi m này mà lòng nhân t c a chúng ta ñã kéo dài quá lâu”. Tên tu i và c p b c viên ch c ngư i Pháp ñã quy t ñ nh ph tru t vua như th i h i m t ngư i ñ y t hay m t ngư i ñiên nguy hi m. T t c do Toàn quy n ðông Dương hay do Khâm s Trung Kỳ quy t ñ nh ph tru t vua này và l p vua khác theo ý h . ngư i h u gái c a m t trong các bà phi c a vua Thành Thái. Quy t ñ nh ñưa ra như m t ngh ñ nh t m thư ng. ði u này kéo dài ñ n cu i th k cho ñ n khi Paul Doumer làm Toàn quy n. Trung Kỳ và Nam Kỳ hăng hái tìm ñ c Voltaire. Hơn n a h l i m r ng vòng tay ñón nh ng ngư i có tư tư ng qu c gia ñ n Nh t ti p thu bài h c ñó ñ có th m t ngày kia ñánh ñu i ngư i Pháp. Có l ph i ñi h c nh ng ngư i anh em da vàng. Nhưng ch ng có gì quan tr ng. không ch c năng ñi u hành ñ làm gì? Dân chúng Vi t Nam nay b chia r . Cũng không nói rõ h u qu ra sao? Nư c Pháp có mu n xóa b n n quân ch không? Xóa b m t cách gi n ñơn m l n x n các cung ñi n. m t năm sau chi n th ng L Thu n (Port. Montesquieu ñư c g i theo phiên âm Hán . cho t i nay v n không ai bi t.dân t c căm ghét th c dân nhưng l i ca t ng nư c Pháp cách m ng năm 1789 c a phái bách khoa và nh ng chi n lũy ñư ng ph . các nhà c m quy n Pháp ph tru t vua Thành Thái lúc ñó ñang t i ngôi.29 - . nhà nư c b o h coi thư ng c hình th c. Cùng năm ñó. Trong nh ng năm 1900. trong ba mươi m t năm không còn ai nói ñ n ho c nói r t ít ñ n kinh thành Hu . Nh ng ngư i theo ch nghĩa qu c gia . ñư c hư ng m t ngân sách d a vào thu thu trên toàn b các ñ t ñai do Pháp th ng tr ðông Nam Á. v i s mi t th c c ñ . mang d u n c a m i tình c a m t ngư i ñiên v i cung n . th ñô nư c Nh t. Chính ph Paris ch ñ nh con trai th năm vua Thành Thái là Hoàng t Duy Tân m i 7 tu i thân hình m nh d . Vi c quy t ñ nh ñưa ra không h tham kh o trư c ý ki n ñình th n.Arthur). Diderot. . thanh niên Tây h c B c Kỳ. C l n này B thu c ñ a cũng không can thi p. Quy n hành trong tay ngư i Pháp vua không có gì ñ làm. ñúng m t th k sau. M c dù v y. Nhi u sư sãi. M t th lĩnh th c t là m t sĩ phu ñư c nhà c m quy n Pháp ñánh giá là “tên cư p ñư ng dài” ñã làm ch m t vùng lãnh th nh bé và dùng làm ñi m t a cho nh ng ngư i ho t ñ ng Nh t v . Còn ðông Dương ông l p ra Ph Toàn quy n c a Liên bang ðông Dương. V y gi l i m t tri u ñ i không có ñ i tư ng ñ cai tr . không có ai ñ cai tr . chu n b m t cu c kh i nghĩa giành ñ c l p dân t c ñi theo ch ñ quân ch l p hi n trong khi nhi u nơi trong nư c hàng trăm h i kín truy n bá các kh u hi u ñánh Pháp và khu y ñ ng vùng quê.Vi t là th y M nh (M nh ð c Tư Cưu). nhung l a và văn hóa. các quan Phan B i Châu (ph i) và thư ng thư và gia ñình nh ng ngư i hàng ngày ch ng kiên nh ng hành Hoàng thân Cư ng ð ñ ng ñiên r c a Nhà vua b m c ch ng hoang tư ng gi t ngư i. ðúng ra không còn là ch ñ b o h mà là m t s cai tr tr c ti p ch t ch và quá t m . quân ñ i ñ t nư c M t tr i m c ñã ñánh b i quân ñ i Nga hoàng. m t hoàng thân h u du tr c h v i Vua khai sáng tri u Nguy n. H nói rõ n u có th ch n ngư i trong hoàng t c như m i khi v n làm như v y. Ngư i Pháp k t t i Nhà vua là tra t n cung n [1] ban ñ u b giam sau ñó bu c ph i thoái v . Có hai nư c Pháp. B n thân bi n pháp ñó không có gì ñ c bi t ñã tr thành thông l v i nư c Pháp. M t s th a nh n Pháp b o h . T nay vua và các quan thư ng thư ch còn m t ph n nh trách nhi m tr dân ñi u hành ñ t nư c. ñã canh tân x s ñ có khoa h c và t ch c thành cư ng qu c. th y Lư (Lư Thoa). Các quan trong tri u lao xao nghi ng i. Vua m c ch ng ñiên không ñ minh m n ñ cai qu n ñ t nư c. Còn nh ng ngư i khác có tinh th n qu c gia thì mu n ñánh ñ ch ñ b o h Pháp ti p t c ñ u tranh ñ xóa b ch ñ quân ch . Hoàng thân Cư ng ð và m t m t nhóm nhà cách m ng thu c phái c u nho ñ n ðông Kinh (Tokyo). Chính h ñã kh n kho n xin viên toàn quy n ch ñ nh m t ngư i khác lên ngôi. Tuy v y năm 1906.

Hàm Nghi sau này s r i kh i ngai vàng tr n vào r ng r m cũng như Duy Tân và B o ð i v sau ñ u m t nét bu n gi ng nhau trên khuôn m t. thái giám b t ñ u la hét vì s hãi. “ð a tr này có ñôi tai quá l n. m i tu i mư i lăm hãy còn là m t ñ a tr . ch ñ quân ch An Nam m i có cơ h i ng ng cao ñ u m t l n n a... c ng c ” v i chính quy n b o h . Nay bà tr thành Hoàng thái h u. Ngu n g c xu t thân c a bà quá th p hèn. S ph n kỳ l c a hai quan ch c c a C ng hòa Pháp. Chính ph b o h ti n hành m i bi n pháp ñ b o ñ m m y năm sau không tr l i m t tình huơng ñ i ñ u v i vua.Ông ta v a phán v a mân mê vu t ve c u bé ch ng khác nào ông ph i ch n trong ñàn chó m i ñ . m t thông l t i t trong l ch s các v vua chúa An Nam là ch n ñ a tr y u ñu i ch c h n là ñ r ng ñư ng cho các quan ph chính ñư c th s c thao túng công vi c tri u chính sau này. Cu c khám s c kh e ñ ch n vua n i ngôi ti p t c. trong lúc các nư c l n ñang sát ph t nhau trong cu c chi n tranh th gi i. T t c ñ u có cùng m t thái ñ như nhau cùng nh ng câu h i câm l ng. th ng bé này ñ n ñ n quá. Nhà vua lúc ñó. Các v th y ñư c không? L y ñ a này ñi”. Hãy nói m y l i xem nào?”. phù h p v i m t nhi m v tương t . Gi a ñám n ào kinh kh ng hai quan ñ i th n c a Nhà nư c b o h và viên thi u tá quân y c t p h p các chú bé Hoàng t k v ñang ch y tán lo n vì khi p s . tr em. c u bé. “Các v ñã nghe th y tôi nói lúc nãy ñ y. Cũng t báo Illustration (Minh h a) ñã miêu t câu chuy n kỳ l ch n ngư i k v ngai vàng v i gi ng ñi u tr ch thư ng: “M t bu i sáng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment C u hoàng có nhi u bà phi nhưng v n thích quan h v i ngư i con gái bình dân. Tai ñ a này hay bong ra.. Hoàng ñ Duy Tân.” Câu chuy n ti u lâm này có th t không? Dù sao ñó hình như là m t thói kỳ qu c. Trong nh ng cu c l ñăng quang vương mi n... t p quán t c l cũ còn ñó. Các Hoàng t k v ñ y nh ng khuy t t t c a ph hoàng ñ l i... nhưng ông thi u tá quân y ñã vào lôi ra ch sáng th n nhiên quan sát c u bé. ch b p b ñư c m y câu. sau này lên ngôi l y niên hi u Duy Tân. ngư i ta th y nh ng khuôn m t ngơ ngác s hãi trư c nh ng l ti t phô trương rư m rà trong b trang ph c khăn áo. Th ng bé này còi quá. r t gi ng b . Chân dung các ông vua tr con y na ná gi ng nhau ñ u ñư c l a ch n vì ñ u y u ñu i c . nh ng hoang tư ng tính d c và b nh ho n có l ch là lý do ñưa ra ñ che ñ y ñ ng cơ th t s là mu n lo i tr m t ông vua có tinh th n dân t c và “c ng ñ u... Cu i cùng h cũng t p h p ñư c ñám ñông và quan toàn quy n cho ông bác sĩ quân y v i trình ñ chuyên môn y h c c a mình ch n ñ a tr nào ñ s c kh e nh t ñ làm vua. Khi ñoàn ngư i bư c vào phòng giam. chân tay kh ng khiu. xem con nào khá nh t không ñ n n i ph i ñem ñi dìm xu ng nư c. dáng ñi u x o trá. Ch c h n là viên sĩ quan quân y lâu nay quen khám cho lính tráng h i quân nên th y b i r i nhưng r i ông tr n tĩnh l i và nhíu lông mày ti n hành khám. M t cách tr nh Vua Thành Thái tr ng. con m t ngư i h u gái c a m t bà phi. M t ñ tài lý thú cho m t cu n ti u thuy t bình dân ñ u th k XX. Ph i ñ i ñ n năm 1916. Thôi sang ñ a khác v y”. ðư c nhìn nh n là ñ tiêu chí làm vua.. b lôi s nh s ch ra kh i nhà ng c nhưng v n la hét. M t l m lét.30 - . m c a vua m i l p.. răng h ng h t nhưng còn khá hơn c . M t ñ a khác ngơ ngác. Bà không mong ñ i m t chút vinh hoa nào. Chính lúc ñó ngư i ta nghĩ ñ n Duy Tân Hoàng t th năm c a vua Thành Thái. Ngay lúc ñ u ông lo i ñ a l n hơn c : “Các v hãy nhìn cái trán này. Lúc này không th y m t c u bé vì ñã b vua cha do tính n t b t thư ng ñã t ng giam vào ng c... mũ hia. Chính ông là ngư i ñã Vua Duy Tân lên ngôi ngày 5-9-1907 . hai v ti n vào h u cung. “Tr i ñ t? Coi b th ng bé này khá ñ y?” . V th c a bà ch ng t t hơn ư? M t tình c nh h p v i con mình ñ ra. chân tay b cùm cùng v i nh ng ñ a tr khác con các quan ñ i th n. và nh ng ñ trang s c n ng n . mà chưa có m t nhà văn nào khai thác. T i ñây m i ngư i ph n . T t c ñ u có b m t c n c i. Th y không. Ngư i ta không th y b m t tươi t nh v i n cư i nào trong nh hay các b c ho . c u bé b t ñ u khóc r ng lên gi m chân g i m . B nh “ñiên” c a Thành Thái. Báo chí Pháp ñưa ra nhưng lý do d n ñ n vi c ch n Duy Tân lên làm vua thay Thành Thái. quan Toàn quy n và quan Khâm s ñi cùng v i m t thi u tá quân y ñ n cung ñi n ñ tìm xem ai có th ñưa lên làm vua. Không? Các hàng rào ngăn cách các giai t ng xã h i.

ñó ngư i anh em h c a ông là Kỳ ngo i h u Cư ng ð v n ho t ñ ng ráo ri t. m t ngư i anh em h c a vua Duy Tân và thân ph c a B o ð i ñư c ñánh giá có ñ u óc sáng su t. Nhưng cũng theo thông l ph i l p vua m i. tu i m i l n ông ñã nghe ñư c nh ng ti ng ñ n t Tokyo (th ñô nư c Nh t) v ng v . b ñánh ñ p. Dù sao vai c a ông cũng không mòn m i vì nh ng vinh quang trong cung ñình. Cu i cùng m t ñêm ông vư t b c tư ng dày ñ n mư i mét ra kh i hoàng cung ñ ñi g p nh ng ngư i mưu ñ kh i nghĩa.. có th sánh v i b n anh hùng ca c a Hàm Nghi nhưng ñã b nhanh chóng quên lãng và nhanh chóng b d p t t m t cách ñáng thương. Nh ng s ki n ñó x y ra trong năm 1916 gi a chi n tranh th gi i l n th nh t ñang di n ra k ch li t. Và nhà nư c b o h ñã không ñ Nhà vua ñi ñ y m t mình. b làm nh c và cu i cùng b ñưa ñi ñày ñ o Réunion. coi là b “ñiên” ñã b ph tru t..31 - . ðó là Kh i ð nh. Ông l ng nghe nh ng ý ki n khêu g i tinh th n dân t c yêu nư c c a nh ng ngư i lãnh ñ o nhóm qu c gia Hu luôn luôn ñư c nh c ñi nh c l i bên tai ông. V vua tr tu i nên ñã có kh năng v th ch t và v trí tu . Cu c kh i nghĩa ñáng thương không gây ñư c s chú ý c a dư lu n. . ông cũng ñ ñ làm vua. b ñ i x như m t gian phi t m thư ng. [1] Theo báo Illustration (Minh h a) Nhà vua hành t i các cung n b ng cách c m kim nh n lên ng c h và giao cho súc v t c n xé. Câu chuy n v cu c n i d y ñáng l có th r t ñ p. s n sàng ti p nh n các ý tư ng ñ n t phương Tây. Cha ông s ñi cùng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c ch n ñ không b dìm xu ng nư c theo l i gi i thích c a viên thi u tá quân y. Paris cũng im l ng không ñưa tin v gi c m ng ñ c l p c a vua Duy Tân m i 15 tu i. Nhà vua tu i còn tr ñã b b t sau ñó m y ngày. Vua cha Thành Thái. nhưng ph i ñ i chín năm sau m i ñư c nư c Pháp quy t ñ nh s ph n là cùng ñi ñày ñ o Réunion v i con.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 7 Daniel Grandcleùment Ph m Kh c Hòe rón rén bư c vào: “B m Hoàng thư ng. Thư g i ñi và thư tr l i ñ u b cơ quan m t v Pháp ch n l i. Ông thích nơi ñây và dùng toàn b quy n l c y u ñu i c a ông ñ bi n ðà L t thành nơi gi i trí và b i b s c kh e. là s pha tr n kỳ qu c m t thành ph ngh dư ng hi n ñ i v i m t th tr n th i Trung c . M t thương v khá? Toàn quy n Catroux ñang t i ch c th i kỳ này cũng g i ngay m t ñi n m t cho B trư ng Thu c ñ a: “Tôi có ngu n tin ch c ch n cho bi t Hoàng ñ B o ð i ñang thương lư ng mua m t máy bay du l ch do M s n xu t giá sáu trăm nghìn frăng xu t xư ng. Ông ñã ki m nghi m th y không khí ñây trong lành và r t t t cho s c kh e. B o ð i không nói gì ch nh ch mép m m cư i. Nhìn nh ng cây thông cao vút. Gi a nhi u phát minh. Cu c s ng c a tri u ñình b n b u v nh ng chuy n l t v t kh n kh và nh c nhã như v y. Th r i công vi c cũng xong. Nhưng chi c máy bay ñó ph i có nhà ñ ch a. Tòa Khâm s ñã có tr l i. ti ng Anh g i là bãi c xanh (green) vì cũng ph i g i như th . M t v Hoàng ñ không ph i ñi thương lư ng. ðúng là như th . Ba tháng sau. ti p t c ñánh qu bóng trư c m t. M t chi c limousine ñ s . V y tôi ñang tác ñ ng v i B o ð i ñ ông ta hư ng v máy bay do Pháp s n xu t. Ông ñã tìm ra cao nguyên này và v n là ngư i thông th o. h v a g i thông ñi p sang”. khác bi t v i cư dân thành ph . bóng nhoáng lăn êm trên con ñư ng d c thoai tho i d n ñ n trung tâm thành ph . không gi i thích hay bi n h gì v i ai. ph ñ y sương tr ng trong b u không khí trong lành và mùa xuân t i ñ t ng t. giá c và th i gian giao hàng. ông nh l i c nh quan Zermatt bên Th y Sĩ. Trong thành ph có m t ch tương ñ i b ng ph ng nh t ñư c ông cho xây m t trư ng ñua ng a. c hai nơi ông ta bi t khá tư ng t n. nhà bác h c Yersin ñã t n d ng nh ng giây phút gi i trí ñ ñóng vai nhà thám hi m. trong ñó có vi c tìm ra vi khu n d ch h ch. Nhà vua ch ñi theo con ñư ng c a nh ng ngư i th c dân da tr ng ñã v ch s n t trư c nh m bi n cao nguyên thành nơi ngh ñư c ưa thích. Ông Hòe ti n l i g n r i ñ c b c công văn c a Tòa Khâm s tr l i ñ ng ý cho xây căn nhà ñ máy bay. sơn ñen. có th nói. l i có ph n gi ng Vichy Pháp. Ch y u ñó là dân mi n núi ngư i Mnông ñã cư trú ñây t nhi u th k nay. hoàn toàn khác bi t v i các vùng khác trong nư c. Ông ch có nh n. Tôi cho r ng m t Nhà vua ñư c b o h mà l i mua máy bay nư c ngoài s n xu t ñ t p lái là không thích h p cho l m. Hơi gi ng vua Louis XVI thích loay hoay v i các b khóa c a mình. Ng ti n văn phòng yêu c u g i quy n qu ng cáo v máy bay Seversky. Hãng buôn M ñ ngh các d ch v và cho bi t có khuy n m i: m t th y phi cơ Grunman cũ. ðà L t. Ông ñã ñ cho ngư i ta giám sát thì ông cũng là ñ i tư ng ñ ñư c nh n ñi u gì ông mu n. ba hecta ñư c san ph ng tr ng c xanh mư t. Ngư i ta nói B o ð i có th t mình tháo r i và l p l i m t ñ ng cơ. Và ph i m t phen thư ñi thư v qua nhi u c p th m quy n ñ cu i cùng chính quy n b o h s ch u trách nhi m xây d ng nhà ñ máy bay. ông không h xin. B o ð i trong b ñ “gôn” luôn luôn ch i chu t. Tôi nghĩ có th thuy t ph c ñư c d dàng n u chi c máy bay do Pháp s n xu t s do chính ph nhà nư c C ng hòa Pháp t ng toàn b hay m t ph n. thung lũng. cành lá sum suê. không ñáng ph i h mình xu ng ñ xin Tòa Khâm s m t vi c c n con y. C hai nơi ông ñ u bi t qua. M t ñư ng ñua th t s ñang hình thành. ðà L t có nhi u ng n ñ i.32 - . thành ph ðà L t ñư c khai sinh năm mươi năm trư c ñây do thiên tài Alexandre Yersin. Ông ch n các ki u xe v i tư cách ngư i th cơ khí hơn là m t v chúa t . Không k vi c giá mua ñòi h i ph i chuy n ti n ðông Dương sang ngo i t không phù h p v i thu nh p cá nhân c a B o ð i. m nh ñ t r ng hai. n ng n . Tôi cũng xin báo là ông ta ñã hé ra r ng có nh ng nhân v t cao c p Paris ñã h a v i ông ta s dành nh ng ñi u ki n có l i”. các cánh r ng thưa xanh mư t và d u dàng. V vi c b t ñ u t ba hôm trư c b ng cách g i m t thư cho giám ñ c hãng ch t o máy bay Republic Air craft Corporation Farmingale Long Island thu c bang New York. Xa ñ ng b ng. cách kinh ñô Hu hàng trăm cây s . Tuy nhiên vi c cho m t căn nhà ñ máy bay khiêm t n ñó cũng ñánh d u thành tích c a ông. giá năm mươi b y nghìn ñôla M và n u mua m i nguyên thì giá sáu mươi nghìn. cũng hơi gi ng như m t ñ a tr dùng mưu m o ñ ngư i l n cho quà. V y là Nhà vua không mu n trích ñ ng lương ít i c a mình ñ làm nhà ch a máy bay. Toàn quy n ðông Dương thông báo cho Nhà vua bi t nhà c m quy n Pháp s bi u ông ta m t chi c máy bay du l ch Farman 393 hay m t chi c Morane do Pháp s n xu t. ***** Nhà vua ñang mê m i v i máy bay nên không thèm ñ ý ôtô n a. Phong c nh có ph n gi ng Th y Sĩ. xung quanh có nh ng con ng a thu n ch ng ñang g m c và m t ñ i ngũ ñông ñ o nh ng ngư i chăm sóc ng a. giám ñ c ñ u tiên c a Vi n Pasteur t i thành ph ven bi n Nha Trang. Cái tin t m thư ng ñó là l i k t cho c m t câu chuy n. ph c h i . Sân gôn. Căn nhà kho. B o ð i ñã tr nh tr ng nh n xét như v y trong lúc ông ñang ng m c nh nông thôn ðà L t t trong chi c xe v a m i giao cho ông.

T i ñây an ninh ñư c b o ñ m. ñ hoàng ñ Vĩnh C n. hay beretta. Ông bư c ra v . Trên xe ng i bên c nh ngư i lái có ngư i coi khu săn b n làm nhi m v d n ñư ng. M t con bò ra kh i b i cây ti n th ng lên. L n này nó trúng ñ n g n mõm. ðó là nh ng ñ chơi chính quy n b o h ñã thư ng thêm cho ông. B o ð i ñ ng d y giao súng cho ngư i d n ñư ng h n h n ch y ñ n. ch ng bu n ngoái c nhìn l i. c nh sát r t hi m trái ngư c v i dân nơi khác ñ n r t ñông cùng con em h h c trong các trư ng h c c a thành ph . hơn b t c ai. màu ñen l i lăn bánh. Xe ôtô c a Nhà vua ñ trư c trư ng h c Yersin. M i ñi ñư c kho ng ch c cây s xe to d ng l i bên v ñư ng. B o ð i kh ñưa ñ n lên nòng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment s c l c c n ki t vì khí h u x An Nam cho nh ng ngư i Pháp. ngang qua m t. Ngư i lái xe ñ ng phía sau B o ð i. B o ð i tỳ súng vào vai nhưng chưa b n. ba mét. H ñ n ñây r t ñông ñ ngh ngơi và hư ng s yên tĩnh. Ngư i lái xe ti n l i g n con v t ñang h p h i và k t li u b ng m t viên ñ n c c-bin. Chi c xe limousine ñ s . L n này có m t chi c xe nh hơn bám theo sau. L n này ông b m cò. M t phát. hai chân trư c còn c a qu y. Nó do d trong giây lát r i l ng lên. Ông bôi m . ngư i em h c a B o ð i xuơng còn ông ñi ti p vào r ng săn. bi t rõ nh ng vùng r ng l n bao quanh ðà L t. s ng ñen dài. ñ s m. ñôi s ng ñen là là m t ñ t. M t mình. Tuy nhiên. M t con bò th hai xu t hi n. hơi ng p ng ng khi thoáng th y hai ngư i trư c m t. Còn ngư i d n ñư ng rón rén vòng qua ñ ng sau súc v t. Ngư i trông nom khu săn b n ch m t ñàn bò ñang g m c cách m t trăm mét. t mình chăm chút lau chùi gi ng như chăm sóc các xe ôtô c a ông. gi a hàng thông ñ n m t cánh ñ ng c . Máu t v t thương c con v t. Ba ngư i l n theo ñư ng mòn ñi ti p gi a ñám c cao b ng ñ u ngư i. ph t ra t ng cơn. ðó là nh ng con bò r ng to l n. parabellum. ngã v t xu ng gi a b i cây ch cách hai. s p ngã xu ng. Nhưng trư c h t ông ng m nghía b sưu t p các súng săn c a ông: các kh u mauser. B o ð i d ng l i rình. mình run b n b t. Còn ph i ñ i thêm n a. Kh u mauser kh c thêm m t phát ñ n n a trong lúc con bò x u s kh ng l i.33 - . . Ch còn chi c xe nh ñi theo con ñư ng mòn. B o ð i. con v t ti p t c ch y. Ông chu n b súng: Hôm ñó ông mang theo hai kh u mauser. có th m t ti ng m i n súng. C hai ngư i ñ u nghe th y ti ng th h n h n c a con bò trúng ñ n ñang ti n g n.

Hoàng thành v n im lìm ñ m mình trong t p quán c xưa. Hôm ñó. ñ n ñôi ng lót lông ñ n s ph c tùng c a các quan hay các ngư i h u g p trong hoàng cung còn ñ ng chìm ñ m trong gi c ng . V y vi c B o Long ñư c t n phong Hoàng thái t ch ng t ông quay v xin tha th không ph i c a hàng tri u ngư i dân Vi t ít khi g p mà c a hàng ngàn quan l i ñang cai tr ñ ñô. t c là lo i ki u c n tám ngư i khiêng. là bi u hi n c a s c m nh. Ông t nh d y t lúc r ng ñông. phù phi m hay ñ y xúc ñ ng. m t s h i sinh. Cu c hôn nhân v i Nam Phương. ch riêng ông ñư c dùng. ñây hình nh m i vi c v n y nguyên không có gì thay ñ i. mà ñây quy t c là lu t ñư c áp d ng không có gi i h n g n như m t b c tranh hài hư c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 8 Daniel Grandcleùment B o ð i ng i ki u qua m y trăm mét n a ngăn cách ñi n Ki n Trung v i sân r ng là nơi s c hành l . b n ho c hai ngư i khiêng như là các xe th m th k XVIII. trông r t ñ p. Cũng v n v tr nh tr ng. Như s lư ng ngư i khiêng tùy theo ñ a v ngư i ng i trên ki u. Hoàng t B o Long ñư c ch ñ nh làm ngư i k v . ðó là quy t c. Ông năm nay ñã tròn 25 tu i. ánh m t. Kia là m t chi c ki u b ng g do vua nư c Pháp t ng m t c t c a ông. nhìn ñư c h t quang c nh xung quanh. Vua m c m t áo dài vàng. Ông thi t tha ñ n vi c này. ð a con trai nh c a ông làm vai trò th t ch t hơn s hòa h p v i tri u ñình. ðó là màu c a ông. Có ki u tám. m c dù ñã cư i m t bà Hoàng h u công giáo. Lúc nào cũng ra dáng m t v Hoàng ñ tr tu i ñ p trai ñúng là b t ñ u tr vì th t s . M t cơ h i m i. ng ít nhưng b m t nh n bóng không gi l i d u n thi u ng . Ông ng i trên ki u cao. Ngày 7-3-1939. t n phong Hoàng t B o Long Hoàng t B o Long (Con vua B o ð i) . Vua có quy n s d ng ki u c n nhi u ngư i khiêng nh t. Dĩ nhiên. Như lá c ñuôi nheo ch treo khi chi n th ng. Con trai ñ u c a ông. ð ñ c trong ñi n c a ông không gi ng các ñ g nhi u màu s c trong hoàng cung. nghiêm trang trong c ch . tr thành Hoàng thái t . Gi a th k XX r i mà m i khi vua ñi ñâu trong ð i n i ñ u ng i trên ki u.34 - . ñ n hàng nghìn d u hi u kính tr ng hay tôn th . m t tín ñ công giáo ñã ñư c năm năm. Trong b s c ph c truy n th ng thêu kim tuy n. ngày 7 tháng 3 năm 1939 là m t ngày quan tr ng. M c dù nh ng c i cách hi m hoi. c a quy n vua. trông ông gi ng h t t tiên ông. ðám ñông hoan hô ông hôm nay chính là nh ng ngư i năm năm trư c ñã h n d i v i ông bu c ông ph i s ng n a n d t như k có t i. Cũng như ông tha thi t quan tâm ñ n chi c khăn vàng qu n quanh trán.

có năng khi u l i l c. m t th t c hay m t dân t c c a m t mình gia ñình ông. H nh phúc và hoan h càng g p b i n u ñ a bé trai ñó là con vua. Tóm l i là quy n l c th t s không trong các tòa nhà tráng l c a trung tâm ð i n i. B o ð i th y th a mãn trong lòng. nó s làm vua t c Thiên t (Con Tr i) vì nư c An Nam Vua cũng n m quy n l c c a th gi i bên kia. Xung quanh Hoàng ñ An Nam và tri u ñình có ñ n m t v n ngư i c nam l n n . các ñ n ñi n th c dân hay các câu l c b chính tr . ñi u b t h nh l n là không có con trai n i giõi. l m khi l i là ngư i trung gian truy n m nh l nh hay ý mu n riêng c a vua. Nó không cư i. trư c m t m t dãy tri u th n. Sinh con trai trong m t gia ñình An Nam là m t tin m ng. hai trăm con ngư i. các lo i n. t hào bi t bao khi cha m bi t gi i tính c a nó. B o ð i ti p t c ki m tra ñám ñông các quan ñ i th n r i l i m t l n n a dán m t nhìn nh ng ngư i thân trong hoàng t c. Vi c n i ngôi th là ñư c b o ñ m. Ông chú ý ñ n bà Hoàng thái h u T Cung lúc này th y l ng l hơn m i ngày. hơi l nh lùng và xa cách. thành ph c a h . trái l i ng i yên v i dáng v nghiêm trang. m t h nh phúc l n. Vua ít ti p xúc v i bên ngoài. c a các quan ñ i th n nhưng th c quy n ch khác: t i dinh Khâm s Pháp. mũi ng ng lên. Không bi t dùng làm gì? Khi t châu Âu tr v B o ð i ñã t ñ t câu h i. M t. l i d ng s ph tru t c a vua này ñ ng h m t vua khác. ðó là ý nghĩa c a l t n phong. tranh giành ñòi h i m i ngư i m t m u quy n hành. ch ñ i s th t s ng hay ân s ng. Bé trai B o Long ñã sinh ra ñó cách ñây ba năm. quan Toàn quy n ðông Dương. các gia ñình ngư i Vi t ñi u kh tâm. khi n chúng tôi có th nuôi hy v ng t t ñ p v tương lai c a nó”. Và cu i cùng ñ a con trai b u bĩnh và bình tĩnh. là sân chơi c a h . Hu là m t thành ph công ch c quan l i ch y u là th ñô c a nghi l . ng nh . ph n b i nhau. Cũng không ph i nơi làm vi c riêng và ch c a gia ñình B o ð i. H ñ u m c áo dài b ng vóc hay g m thêu kim tuy n vàng. M c dù v huy hoàng trong các thái ñ tr nh tr ng nghiêm trang c a tri u ñình. cha ñ a tr s ñư c lòng dân hơn vì sinh hoàng nam và th t ng ñ a bé l i kh e m nh. Ông ta cũng tu i thanh niên như ông. v vua tương lai im hơi l ng ti ng. Vui v bi t bao. Ngày nay h không còn ñi võng sơn son th p vàng mà ñ n b ng xe ôtô. ð a tr v n nhìn th ng vào ñám ñông tri u th n che kín m t ñ t trong gian phòng ñ ngai vàng. bày ñ t âm mưu này n hay ch ñơn thu n hư ng th m t ñ c ân là sinh t m t gia ñình quy n quý. rư m rà và n ng n v i chi c mũ mi n và b s c ph c hình như không v a v i thân hình ñ a bé. m t gia ñình ñông như m t b t c. cái sân r ng ñ u tiên trư c ñi n Thái Hòa ñư c g i là sân ñ i tri u nghi dành cho các cu c l tr ng ñ i trong tri u. kiên nh n ñ i bu i l b t ñ u. Nh ng lính h u xúm l i. m l ng che. n i dõi tông ñư ng. Ông nhìn sang bên c nh xem ñã ñ m t nh ng nhân v t tr ng y u chưa. Vi c t n phong s di n ra ñúng như d ki n. H nh phúc hơn n a là Nhà vua. Ngư i con trai n i ngôi l y niên hi u là Minh M ng có m t trăm b n mươi hai ngư i con! M i m t ngóc ngách xó x nh trong hay ngoài hoàng thành ñ u có căn nhà. các tham v ng. B o ð i ch ñ nh con trai ñ u lòng làm Hoàng thái t . cách m u h u vài bư c. nó cũng không hi u l i tung hô c a ngư i ñ ng ñ u . Như công ch c m t thành ph hi n ñ i. lưu truy n tên h . ðó là ñôi tai c a ông nghe m i chuy n không ph i trong tri u. bà Hoàng h u Nam Phương lúc nào cũng r t ñ p. Các quan l i trong tri u ñ u coi Hu như nhà h . ð n lư t nó. ñ ng th ng. Lúc này m t mình nó như b cô l p. M t ñ a bé kháu kh nh xinh ñ p. Gia Long có năm mươi m t ngư i con n i nghi p. H coi nhau như b n thân thi t.35 - . xa lánh các mưu mô mánh khóe. bút lông và m c t u và có khi c tr u cau. m t s l a ch n thiêng liêng ñ i v i ñ a tr . ngư i có trách nhi m cao nh t c a chính quy n thu c ñ a s vi t thư cho Nhà vua ñ nói rõ ông ñã r t xúc ñ ng v tính nghiêm túc và tr nh tr ng c a l t n phong. Ngư i ta g p h m i nơi. có l hơn m t chút. B o ð i ñã vi t: “Con trai c a chúng tôi là Hoàng t B o Long còn tr mà ñư c tr i phú cho nh ng ph m ch t t nhiên cao quý. ðó là th ñô c a h .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhà vua ñã ñ n v trí dành cho mình trên m t b cao gi a sân r ng. t t c ñ u là con cháu h u du c a m t v vua sáng l p tri u Nguy n là Gia Long t g n m t th k nay. M t ñám ngư i ñông ñ o có ch c v . Dáng v n ng n . C m t ñ i quân ñem theo ñ l d ng c : ñi u kh m xà c . ph m tr t khác nhau. hàng ngày h ñ n công s bu i sáng b ng xe tay và v mu n vào bu i t i vùng ngo i ô có nh ng lùm cây xanh. ñai lưng r ng có hai cánh t o cho m t m t dáng ñi m nh m như quan võ. m t s ki n quan tr ng. Nó ch ng hi u gì v ý nghĩa các nghi th c. ð a bé ñư c ñ t cách m u h u vài bư c. Không kh i m i lòng th y ñ a bé ph i ch u ñ ng nh ng nghi th c trang tr ng. l ph c thêu kim tuy n. Hoàng thân Vĩnh C n lúc nào cũng ñi bên c nh vua nên có lúc g i là hoàng tùng ñ Vĩnh C n ñôi khi là b n tâm tình. T m t trăm năm nay nh có nhi u v các vua ñ u ñông con. Khi h bư c ñi trông n ng n như th l n. có v như ng p ng ng hay kéo lê ñôi chân theo ti n trình c a bu i l . M t c nh tư ng oai nghiêm và tr nh tr ng trong khung c nh uy nghi c a ð i n i. chân ñi ng d ñ dày. c a chính quy n b oh . Không có s can thi p c a Toàn quy n ðông Dương. mũ cánh chu n. Hôm sau. không nh y nhót chơi ñùa. hơi ng c nhiên vì v tráng l di n ra trư c m t nó và vì nó. trong mư i hai cung ñi n trong hoàng cung. khi vua cha băng hà. Mư i nghìn anh em h các ñ i vua k ti p nhau ñang tranh ch p. Ông ñưa m t nhìn xem có th y ngư i em h Vĩnh C n không. m nh vư n làm nơi trú ng và nuôi s ng h hàng con cháu g n xa v i vua và không ít trong s này ch cam lòng có tên trong danh sách dài d ng d c nh ng ngư i trong hoàng t c. m i lúc. ð a tr l n lên s là ngư i ti p n i vi c th cúng t tiên.

m t Pháp d y d n d n các môn h c khác. r t thân c n v i Nhà vua. Tuy v y cu i thành n i. Văn võ bá quan l n lư t ñ n vái l y trư c B o Long. M t quy t ñ nh ñơn gi n. Các quan ñình th n s c ph c hào nhoáng lui v tư dinh. còn B o ð i v i các chương trình ñi săn ñã d ki n. Thái t B o Long có hai ngư i l n ñi kèm ñã ñi qua chi c c a thiêng liêng này. c ba ñã nh n tư c hi u Hoàng t . h p v i b y vía c a ñ a bé trai. m i phát m t vía. m t Th y Sĩ. Riêng ch có t Nam giao là cho phép dân chúng ng m nhìn vua. ð tránh l n x n ông ñã sáng tác m t bài thơ g i là “ð h thi” xác ñ nh tên cho các tri u ti p theo [2] cho ñ n th h th hai mươi. dân chúng ñ u không ñư c d . Cánh c ng l n dát vàng c a Ng môn. M t quy t ñ nh do Gia Long ñưa ra cách ñây hơn m t th k . anh em con chú con bác và là ngư i b n tâm giao c a B o ð i và m t ngư i n a cũng là anh em h sau này s là ñ i s Vi t Nam t i Paris tên là Vĩnh L c. Dù th nào thì trong các l chuy n giao tri u ñ i hay ñăng quang. B y phát. Có m t ñ i ngũ gia sư d y ti ng Vi t cho các con vua. Ngoài ra dân chúng ít khi ñư c th y m t vua và qu n th n. Sau ñó ñ n lư t các ông th y xem tư ng s ñã xác ñ nh rõ thêm nên ch n ngày nào là ngày t t nh t trong tháng. T t c nh ng nhân v t trang ph c nhi u màu s c. gia ñình vua và ñoàn h giá. theo tín ngư ng Vi t Nam. Nư c An Nam ñã thay ñ i nư c th n ph c bây gi là nư c Pháp. Còn có hai giáo sư n a. t ch c ti c nh y có tám trăm khách ñ n d ñ . V vua tương lai m i bi t nói và khi nói là nói b ng ti ng Pháp. B o ð i ñã quy t ñ nh ñi trư c m t bư c ch n ñ ng cùng m t lúc m i tính toán và tranh giành ngôi th cung ñình. t tr tri u ñình. Hu bây gi là cu i mùa mưa cũng không ph i th i ñi m t t nh t nhưng ch c là Nhà vua ñã nghĩ ñ n d ñ nh cùng Hoàng h u ñi chơi Pháp vào mùa xuân t i và có l ông mu n ti n hành t n phong con trai ông trư c khi lên ñư ng. do Toàn quy n ðông Dương là ñ i di n thư ng tr c và th a y quy n ñ n m quy n cai tr khác v i tri u ñình Trung Hoa trư c ñây ch n ng v danh nghĩa. nhi u màu s c. M t tòa nhà n ng n nhưng bên trong trái v i truy n th ng. Nhà vua tương lai sau này s là con trai ông vì ông ñã có cơ may sinh ñư c con trai ñ u lòng. B ng vi c qua c a này. con ñ vua ho c hoàng thân anh em h v i vua. m i ngư i lũ lư t ra v . nhà nư c b o h không lúng túng trong vi c ch n ngư i k v . t t p trên cái sân lát g ch r ng l n. nơi ñây m hơn hai ch c con bò. Dân chúng Hu ngoài thành ñư c bi t có l t n phong nhưng h không ñư c m i d . M t l h i uy nghi nhưng ba năm m i t ch c m t l n. L Nam Giao là d p ñ vua báo cáo công vi c tr vì cho Tr i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment hàng các quan ñ i th n và quan tuyên cáo. B y phát súng l nh vang lên. thái t k nghi p thêm m t v ng hào quang n a. thêm m t v c nhân Hán h c n a d y vi t ch nho m c dù ngày nay không dùng n a. L t n phong k t thúc. D n ñ u có b n ông quan ñ i th n. Còn hai ngư i n a? M t là Vĩnh C n. C hai ngư i ñ u ñi h t kho ng cách ngăn nơi c hành bu i l v i ñi n Ki n Trung. Chính B o ð i ñã ñích thân quy t ñ nh ch n tháng ba ñ t ch c l t n phong con trai ông. l i vào chính c a ð i n i hé m . can gián vua. có m t cung ñi n dành cho gia ñình Nhà vua. Làm sao có th khác ñư c. v bi u tư ng. B o ð i và Hoàng h u ch nói trư c m t nó b ng ngôn ng c a Voltaire vì ngay c các quan phía dư i kia tuy trư ng thành t ch nghĩa thánh hi n mà cũng b t ñ u b rơi ti ng nói c a t tiên. Xưa kia. Năm mươi năm sau Hi p ư c b o h ñây là l n ñ u tiên trong d p t n phong con trai B o ð i làm Hoàng thái t thì s th a nh n c a Pháp m i ñi vào nghi th c. T m t th k nay nư c Vi t Nam ñã ch p nh n m u t la tinh. ngư i th y che ch vua. có tr ng trách khuyên răn.36 - . cho ñ n khi B o ð i ban d bãi b l này. Nhà vua tr vì ng i trên m t chi c ngai b ng g th p vàng trong gian ñ t ngai vàng ñ i ñ a con vào ng i bên c nh. Riêng bà Hoàng thái h u quay v v i bàn m t chư c. T i nay vua và Hoàng h u m i khách ăn t i. Nhưng ñáp ng ñòi h i c a Hoàng h u Nam Phương. c a l phư c mà bình thư ng ch có Nhà vua ñang tn vì m i có quy n ñi qua. Vi c ch ñ nh con trai m i lên ba làm thái t n i nghi p là m t hành ñ ng chính tr bi u hi n m t s th n tr ng [1]. Dù sao cũng là mong mu n n u không nói là l nh c a chính quy n b o h ñ n u x y ra ñi u b t h nh. ðây là m t nghi l kín. bà Hoàng h u v v i lũ con nh . ch p tay vái. ð a bé có hai thanh niên ñi kèm bên c nh ñã vư t qua c a Ng môn. Ch m i ba tu i. Toàn b tri u ñình ñi cách thành n i vài cây s ñ n ñàn t . còn quan ch c bình thư ng v nhà. vì ông luôn luôn mong mu n ñ i m i m t s nghi th c bu n t c a tri u ñình An Nam. giúp vua d n d t th n dân. có s gi c a tri u ñình Trung Hoa ñ n d . bình thư ng hi n ñ i như ông mu n. B o ð i ñư c tùy ý hoãn l i vi c ch ñ nh vào th i gian sau ho c có th ch ñ nh m t ngư i nào khác hay gi ng như vua cha trư c ñây ñ i ñ n trư c khi trút hơi th cu i cùng m i ñưa ra tên ngư i k nghi p. Hoàng ñ tương lai s l y tên hi u là B o Long. M c dù B o ð i ñư c nhào n n trong văn hóa phương Tây nhưng ông coi tr ng bu i l t n phong này s ñưa l i cho con trai ông. Duy ch có cái m i khá quan tr ng là l t n phong ph i làm vào bu i sáng và do Toàn quy n ðông Dương ch to . Sau ñó t i m t căn phòng r ng bên ngoài hoàng thành. h s ng theo ki u phương Tây. Tr i oi b c. tr ng chiêng m ĩ nhưng ch dành riêng cho tri u ñình.

Hoàng h u và các con trao ñ i trò chuy n v i ngư i h u. Ngư i b n thân nh t là ngư i h u phòng. Bà Nam Phương v a gi ng gi i v a d ch sang ti ng Pháp. Nhưng nh hư ng c a bà bi n m t t lúc qua ñư c các cánh c a cung Diên Th m r ng. B o Long l n lên cùng v i các em trong khung c nh gia ñình không nói ti ng m ñ trong m t th i gian dài.vua cha c a B o ð i . Có l bà xu t thân t ng l p bình dân nghèo và vi c hôn nhân v i Kh i ð nh . c p m t s c s o. Ngôi nhà l n m r ng c a các phòng ñ y b i b m cho lũ tr . ***** Ngoài nh ng bu i ñ n ch u bà Hoàng thái h u. Sau ñó là bà già “hít” trán m i cháu. Tuy nhiên cũng có lúc ñ ñ bu n. Ch m i ñó ñơn thu n ch là hình th c. các bình phong. m t bông hoa c a s ph n. coi như m t trò gi i trí. Cu c s ng hàng ngày c a c u bé Hoàng t k v ñã b c l bu n t ñơn ñi u. B o Long m t mình ñ n ñó. Bu i di n ñ u tiên thành công. Bu i di n th hai t ch c tu vi n dòng C u th cũng g n khu ngư i Âu. Trong ngày k ni m ngày sinh l n th b y. Trong ñ i s ng xã h i ho c cu c s ng thư ng lưu cũng th . Cu c trò chuy n b t ñ u gi a bà Hoàng thái h u và con dâu vì Hoàng h u Nam Phương bao gi cũng ñi v i các con m i khi ñ n v n an bà.là m t s tình c . Các con ñ u không d bu i trò chuy n ho c ch ng i m t lát r i l nh ñi ch khác. tr khi nói chuy n v i Hoàng thái h u. nơi anh l n lên cùng v i Vua cha và Hoàng h u. Hoàng thái h u ng i ñ i các cháu trong căn phòng l n v a làm ch chơi bài v a ng . rương ñ ng ñ trang s c. B o Long còn ñư c nh n l i chúc m ng c a nhà nư c b o h . Bà ng i trên m t chi c gh bành r ng. M t cung ñi n n a là nhà h c dành riêng cho Thái t nhưng xây cao trên tư ng thành. th ñ ng c a c u ch hơn c u vài tu i. B o Long ng i cáng. tu i cao mà v n t ra ngang ng nh. nư c Pháp t ch c bu i bi u di n v L’Oiseau Bleu (Con chim xanh) c a Maeterlinck. m ñ u các chuy n ñi chính th c ra ngoài hoàng thành. Hơn th n a v m t phép t c trong n i cung. lên chi c ki u có hai th v khiêng. các ñ g cũ k . Chúng ñi ra ngoài các b c tư ng thành ñ tham d các l nghi do ngư i Pháp t ch c. vì chúng không quen v i cách nói dài dòng c a ngư i l n trong cung c m và chúng không hi u ti ng Vi t. chúng tha h ăn hoa qu và hàng núi k o bánh ñư c chu n b s n cho chúng. C u bé trai hi u r ng t nay mình ph i thay ñ i thói quen. Thái t B o Long lúc nào cũng m c âu ph c trái v i ý c a bà n i c ñi n hơn. n c trung thành v i t c l truy n th ng. gi a ñ ng hòm. Không ñư c làm gì n u không ñư c ngư i l n cho phép và ch d n. nơi có nhi u bi t th xây d ng theo ki n trúc thu c ñ a. Bà già này s ng trong cung dành riêng cho mình g i là cung Diên Th . Coi như quà t ng nhân k ni m ngày sinh. vua t i v v ch u tr i thì t ph này ñình th n s long tr ng rư c c u vào ð i n i lên ngôi vua n m quy n bính. Mua quan bán tư c nhi u khi di n ra quanh bàn m t chư c. B o Long v n không r i kh i ch hi n nay trong T C m thành. Xe ôtô mang c vàng . Ngư i xem ñ u hài lòng. trên b kênh. ðó là ki u hôn An Nam.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chúc m ng thành công c a s ki n quan tr ng này. Bà ham mê c b c nh t là m t chư c như nhi u bà m nh ph khác. Trong khi ch ñ i ngư i l n nói chuy n. Sau này khi Hoàng thái h u th y r ng chúng ñã bi t răm r p nghe l i ngư i l n bà m i cho chúng ñư c t n mát ch y chơi kh p chơn trong cung. Bu i công di n ñ u tiên t ch c trong cung An ð nh. v ch ng con cái ñ u nói v i nhau b ng ti ng Pháp. Các cu c ñi thăm bà Hoàng thái h u ch y u là hành vi qui ư c B n tr r t chán ch mong chóng ñ n gi v . T i ñây Nhà vua quá c ñã b trí m t phòng trình di n sân kh u. ðó là m t tòa nhà bên ngoài hoàng thành. M i l n ñ n thăm bà n i. khăn ñóng. M c dù có m t th i thanh xuân xáo ñ ng bà v n hi n thân cho nư c An Nam v vang và b n b . ñó Thái t ti p nh ng ñ i di n c a chính quy n b o h và vài ngư i trong s m t v n anh em h ñ n chúc m ng. b n bè và c m t s quan thư ng thư cơ m t. thư ng là l a và ñ sơn mài. M i l n ñ n. Chúng tung tăng vui v như xem h i. Không có chuy n ñư c nô ñùa. Trong sinh ho t gia ñình. trung tâm thành ph Hu . sáu th v theo h u và ph i m c nam ph c áo dài thêu. m i ñ a cháu ñ u mang ph m v t bi u bà. Tòa ph dành riêng c a Thái t ch dùng làm nơi ti p nh n ph m v t ho c n a là nơi t ch c ngày sinh mà t nay c nư c s ăn m ng. các con ông bây gi không ph i s ng cách bi t trong T c m thành. Bà có ý ki n vi c này vi c n trong tri u và c công vi c c a nhà nư c. Chúng như l c lõng trong các ngóc ngách xó x nh. Cung c a Thái t B o Long cách cung Diên Th c a Hoàng thái h u vài trăm mét. không bao gi Vua. Các cháu ñ n không ñư c ôm hôn mà ph i ch p tay l y bà theo ki u Vi t Nam. T nay c u ñư c hư ng m t s quy n dành riêng cho vua: có nhà. qu n l a. Trái ngư c v i B o ð i trư c ñây ph i s ng xa lánh xã h i bên ngoài ñ n năm lên b y. nhân d p này r i kh i T c m thành ñ n khu ph Tây. xưa kia là cung ñi n mùa hè c a vua cha Kh i ð nh. Ph m tư c c a c u bu c ph i s ng cô ñơn. T t c gia ñình Nhà vua. Bà m i các c n th n. Bà có khuôn m t xương xương. Trong mư i hay năm mươi năm n a khi s ph n và Tr i ñ nh. ñúng hơn là ph riêng. c u ăn m c qu n áo ngày h i ñ n v n an bà Hoàng thái h u T Cung.37 - . ðây còn là bi u tư ng. Cu c ñi thăm này như m t cái d u ngo c ñơn coi như làm b n ph n ñ i v i truy n th ng do bà Hoàng thái h u ñ i di n. Ph i bư c nhanh hơn m t chút.

38 - . B o ð i ñư c hư ng “ñ t phong” như m t công qu c. theo truy n th ng. cho con bi t qua các c m xúc m nh và qua ñó càng có thêm uy tín. c u bé lúc thì ñi m tĩnh. m t tái nh t r i nhưng v n ñ ng v ng. có ñoàn săn thư ng tr c. Thái t B o Long r t thích cư i ng a. C u ta m c chi c áo g m ki u c màu da cam s m. Nh ng b c nh v th i ñó còn l i ñ n nay bao gi cũng cho bi t B o Long lúc nào cũng nghiêm ngh . ý th c tr ng danh d . T i ñây ngư i Pháp t ch c cu c săn l n và hoàn h o cho ông. ð u năm. D u n vào cơ th và tâm h n.. Th h vua chúa m i ho c th h các Nhà vua tương lai cơ ñ ng hơn. ðó là m t nhân v t ñư c m i ngư i bi t ñ n. m t hình ph t c ñi n nư c An Nam và vua cha ngày xưa thư ng xuyên ch u tr n. bi n minh h t hành ñ ng c a ông. . Chính B o ð i cũng hoan hô khen ng i. vua ng i b t ñ ng trên ngai vàng ph i ñón nh n nh ng l i tung hô v n tu . ñ u chít khăn vàng ñàng hoàng bư c xu ng ñ u tiên. Không th y lúc nào m m cư i hay bĩu môi. ph n l n nh p c ng t Pháp. Hoàng t B o Long chơi th thao. c u ta không thích các môn chơi huy ñ ng nhi u ngư i. B o Long thích ñơn ñ c. H còn ra ngoài tr i t p luy n. t t c ñ u gây n tư ng cho c u con trai c a ông”. Trong th thao. Qu là vua t ch t mà không ph i ñ ai x và cũng không m t m t gi t máu. Ch ng nào tung hô chưa h t. lúc thì cáu k nh ñôi khi còn b d a ñánh roi mây. Ngư i ta còn kính ph c ông mãi. Vài ñòn roi ñánh vào mông ñít. Hơn là cái phát vào ñít. Cu c s ng c a B o ð i ít nghi th c hơn so v i nh ng năm m i c m quy n. ñư c tâng b c. ðó là hoàng tri u cương th trên cao nguyên Buôn Ma Thu t. mũ mi n n m ñá quý. Ngày trư c các Hoàng t k nghi p gi i trí b ng suy ng m v tư tư ng Kh ng T ho c v ý nghĩ cu c s ng b ng cách ng m nhìn h Tĩnh Tâm trong vư n ng uy n. Nam Phương b t con ñ n m t mình trong m t căn nhà g n tư ng thành su t b y ngày không cho v nhà như ñi ñày. khăn ñóng và áo dài. tính nghiêm ng t. c u bé xoay ngư i cho ng a phi nư c ñ i.. ñó là nh ng d u hi u c a quy n uy. V v n ñ này có m t câu chuy n làm cho h run s . T m vóc c a ông. Nhà vua ki t s c d n. Có v hơi bu n. ð chơi c a c u ta cũng hi n ñ i. ðã hi u mưu mô hi m ñ c c a ñình th n. m t phi công có tài. Bây gi B o Long tâm s : “Th t là bu n chán và ít trò chơi? Bà cư x v i con trai như m t ngư i m yêu con và g n gũi. thăm các tàu ng m. Cu c mưu ph n thành công. Thêm m t cái m i n a. dù tr i qua nhi u cu c chi n tranh. có ngư i ch huy cu c săn. ñánh ñòn roi mây bao gi cũng ñ l i nh ng v t h n. Ông có m t ñ i thuy n nh trên sông Hương và nh t là tôi không th không có n tư ng v ông trong các l nghi chính th c. Ông th y d y ng a ñ ng viên khuy n khích. dù ph i ñi bi t x và nh ng thay ñ i ñ t ng t trong cu c s ng. Nhà vua v n ng i th n nhiên. ôm p chi u chu ng nhưng không t ra tôn tr ng ñ c bi t và không xa lánh”. Như vua T ð c khi ch t do không có con trai nên ñã ch ñ nh ngư i con trư ng trong ba ngư i con nuôi và giao vi c tr vì cho hai quan ph chính. các c ki u. Ngày nay B o Long nói v cha mình: “ðó là m t nhân v t huy n tho i. T tu n báo Indochine (ðông Dương) th t lên: “Th t hi m khi th y m t v Hoàng t m i 7 tu i mà ra v trang nghiêm ch ng ch c ñ n th !” [3]. cương v c a ông khi n ông ph i gi m t kho ng cách nh t ñ nh v i các con. Hoàng h u Nam Phương làm m i th ñ d y d con cái trong s tôn tr ng các giá tr nhân văn l n: ñòi h i kh t khe v trí tu . [1] Vi c ch ñ nh không ph i là tránh ñư c h t m i s lo l ng. gi gìn như ngư i l n. M t vài l n ông ñưa con trai lên. ph ng ph u như tr con. Thay vì dùng tr ng ph t b ng roi v t. ăn m c ch i chu t. Vi c này ñư c coi như cu c cách m ng trong ð i n i. Luôn luôn có cái gì khác thư ng ông. [2] Báo Indochine (ðông Dương). Ông luôn luôn v n ñư c ngư i ñ i kính ph c. lòng dũng c m. các quan ph i rút lui. ngày 18 tháng 3 năm 1943. Hai ông này ñã tru t luôn vua m i l p và b ñói trong ng c t i r i l p em c a vua ñã quá c nhưng th y ñã quá l n (23 tu i) khó b thao túng nên hai quan ph chính l i ph tru t luôn ñ ñưa ngư i em lên ngôi. C u ta tu i nh nhưng ñã có dáng trang nghiêm. Nhưng cu i cùng ông này cũng b ngư i Pháp b t ph i thoái v . [1] Cũng theo cách này B o ð i có tên là Vĩnh Th y. Các v hào nhoáng c a tri u ñình c a các b tôi... M i ngày hai tay víu ch t vào hai tay n m c a yên ng a. Th c t là hàng ngày ông th p hương th cúng t tiên. ñư c tôn tr ng ti p ñó là ñi d l khai gi ng năm h c các trư ng h c. B o ð i có nghĩa là b o t n cái vĩ ñ i ñư c ch n trong d p l ñăng quang.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thêu hình con r ng ñ x ch trư c c a tu vi n. Ông thư ng ñưa tôi ñi trên thuy n ñua c a ông. Theo l thói h ph i nén mình không bi t ñ ng lòng là gì và “b t ñ ng” nghĩa là không ñư c hành ñ ng ph n ng ngoài khuôn phép. ch sau ba ngày vua băng hà. tr nh tr ng d t khoát. khi n ngư i ta thông c m tha th h t. M c dù ñã cương v chính th c. vua v n ph i ng i im không ñ ng ñ y ñ kh i m t ñi tính cách thánh s ng. ðáng l sau khi nghiêng mình cúi l y. Chính B o ð i ñã ñích thân k l i nhi u l n câu chuy n kinh kh ng này cho các con nghe. nhưng v n xa cách m i ngư i. ñ ng này h l i quay xu ng ñ ng sau ngư i m i ñ n và l p l i l i tung hô không d t. ña tài: m t thi n x . M t hôm ñình th n quy t ñ nh ph vua mà không ñ máu.

. ðó là m t thư ký riêng. hai con cùng ñi nhưng theo B o Long k l i nh ng lúc y quá hi m. Tr l i hi p ư c 1884. T i ñi n C n Chánh.. Trái l i B o ð i còn hy v ng có cơ h i m r ng n n t tr cho An Nam. Năm năm sau Nhà vua báo s ñi Paris tám tháng. hình nh thanh bình mà ông s c ng hi n cho dân Paris. Dù th nào ñi n a. có khu ph Âu ñ p ñ và sông Hương thơ m ng. Có c th y tám mươi nhăm c t b ng g t ch. Cu c chi n tranh còn xa ñây l m m c dù có lúc cô vú c a B o Long kêu lên: “Như ñ qu ” khi ch tay vào t báo. Ông ch n th i ñi m ñ phác qua thành t u c a tri u ñ i ông tr vì và nói v chuy n du hành s p t i. Các quan thư ng thư t ra bình tĩnh hơn. ðây cũng là trư ng h p hi m hoi. Tin ñ n bao gi cũng dai d ng. thoát ra kh i gi c mơ hào nhoáng và b i b m. báo chí ñ i l p ñã thi nhau lên ti ng: “ði v ng lâu ngày ch ng t rõ ràng ch c trách làm vua c a ông B o ð i ch ng ích l i gì” [1]. L n này không h p bàn v ngân sách mà v chi n tranh. và nh c nh nghĩa v Hoàng h u. quang này l i X. ch nào cũng có m t. Thư ng ngày ông ch nói m t cách tho i mái v các cu c săn bò r ng hay các thú vui ñam mê c a ông như ôtô.39 - . Bà ñi d l khai gi ng năm h c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 9 Daniel Grandcleùment H i ñ ng Cơ m t v n chưa bàn th o xong. B t ñ u t năm 1936. bà cũng mong ñ i chuy n ñi này. ông chưa có d p tr l i Pháp. cũng mu n ñi ñây ñi ñó. Nh ng gi i h u trách Pháp cũng th y chuy n ñi hơi dài. M t vài l n bà ñưa m t. t sau chuy n tr v nư c n m quy n bính năm 1932. Nghe tin cu c xung ñ t b t ñ u. không ph i phiên d ch mà nói l i cho bà Hoàng h u hi u ngư i ñ i tho i nói gì v i mình. không ph i là không thích thú. v nh ng chi n hào. Ông Lãng làm vai trò ngư i nói l i. Ông tư ng tư ng. Không ai tư ng tư ng ra chuy n l i d ng chi n tranh ñ tháo ách ñô h th c dân Pháp. Không ph i chi n tranh Trung . v chi n th ng và cu i cùng h ñưa ra nh n xét ph c p chi n tranh cho m t ngư i còn ñ nuôi s ng vài ñ ng bào. M c dù bà s ng khác các bà v vua các tri u trư c. kém m ch l c. nơi di n ra các bu i ch u hàng ngày. Ngư i ta nói là m t tr n ñá bóng hay m t chuy n ñi săn nhưng có k t c c b t h nh. H cũng ch ng lo gì cho chính h . g n gũi thân tình.. Ông ng i trên ngai gi a r ng c t. H i ñ ng này t p h p quan thư ng thư. B o ð i ch y u nghĩ ñ n cu c thăm Pháp s p t i. Bà thư ng ñi ra kh i T C m thành r i ra kh i ð i n i. B o ð i ít khi d cu c h p th o lu n kéo dài khi n ông chán ng y m c dù di n ra trong ñi n C n Chánh trong gian ñ ngai vàng. th c ra do m t anh ch ng ghen tuông nào ñó ñã làm ông b thương.. M c dù nhà nư c b o h h a h n nhi u l n. Ông nói ít làm không khí trang nghiêm thêm. sơn th p vàng óng ánh. M t chuy n ñi nhi u l n ñư c tranh cãi và bác b . ñ ñư c d th hơn. ông mu n không còn c n ñ n ba ch ký c a quan ch c Pháp m i ñư c ban thư ng huy chương giáo d c cho các th y giáo An Nam hay mu n thay l p m i cho xe ôtô cũng ph i có ch ký c a viên thư ng sĩ [2]. tráng l . Không có ngư i Pháp nào d . các quan thư ng thư không lo h cho chính ph b o h . Vì n u Nhà vua mu n ñi thăm cơ ngơi m i t i Cannes thì có th giúp ông ch a kh i v t gãy xương chân hai năm trư c trong m t cu c ñi săn Tây Nguyên. bên ngoài câu chuy n th thao hay phiêu lưu tình ái B o ð i ñi chuy n này là chuy n th tư sang Pháp và ông tính trong chuy n ñi này ông s tranh th ñư c m t vài s a kho n nào ñó ñ i v i th ch không ph i là ñ c l p thì cũng là m r ng t tr ho c n u không thì ñơn gi n ch là tôn tr ng các ñi u kho n ñã ký trong hi p ư c năm 1884. ra h n ngoài ñ quan sát ph phư ng có các công ch c l ñ u o i. các bác sĩ ñ u nh n th y r ng v t thương b vôi hóa kém h khuyên nên ñi Paris.. ñ t m r i kh i khung c nh tri u ñình. Các quan thư ng thư ñang ng i bàn v chi n cu c. phát ph n thư ng cu i năm t i các trư ng. V tai n n này làm n y sinh m t s tin ñ n. H không th hình dung r ng ngư i Pháp ðông Dương cũng b thi t h i khi chi n tranh bùng n . M t tai n n ngu ng c. quang khác. trư c ngày lên ñư ng ñi Pháp B o ð i quy t ñ nh lên ti ng. t t nhiên có c Hoàng h u Nam Phương. Nam Phương n ng tai không nghe ñư c l i phát ra v i cư ng ñ âm thanh bình thư ng nh t là khi nh ng l i l ñó không ñư c khúc chi t. Bà luôn luôn ñi th ng ngư i l i d ng chi u cao c a thân hình và dáng v ch ng ch c. Hoàng thái t s cùng ñi.Nh t mà chi n tranh ñe d a toàn châu Âu: Trên bàn có hai t báo hàng ngày ñ u ñăng chân dung Hitler trang nh t. Nhi m v chính là so n th o công văn thư t . Chưa ph i lúc n i d y kh i nghĩa nhưng cũng không th ng i yên mà quan sát. Nhà vua ñã ñi u tr Sài Gòn và cũng nhân d p ñó l n ñ u tiên ông khám phá th ph x Nam Kỳ. máy bay hơn là chuy n chính tr . Bà không s ñi ra ngoài cung. Nhà vua ñưa m t nhìn nh ng hình cu n ñiêu kh c trang trí gian nhà r ng. Nhưng lý do s c kh e là không ai có th bác ñư c và m i ngư i có th thông c m. Th c t ông là thông ngôn. M t s c n th n cho r ng vì Nhà vua lao theo m t tr n thi ñ u th thao khác hơn là ñi săn nên vua b tr o chân.. l ng l y. . ð n bây gi Buôn Ma Thu t ngư i ta còn lan truy n tin ñ n ñó. M y tháng trư c. H t X. h ñã s ng trong th i kỳ chi n tranh th gi i th nh t 1914-1918 ñã ñư c nghe k v nh ng ngư i tình nguy n Vi t Nam ra tr n. m t ngư i ñàn ông tên là Nguy n Ti n Lãng luôn luôn ñi theo bà và giúp bà trong các ho t ñ ng ñ i di n.

t c l truy n th ng. ñã ph i chu n b m t bài phát bi u ông s ph i ñ c Paris. . M i th ñ u ñư c chính quy n b o h chăm chút làm h i ông. H ch thay m t cho m t nhà nư c trong truy n th n tho i. tháng 5 năm 1955. Chãn dung m t con ngư i b nh hư ng quá l n c a nh ng ngư i mu n anh ta như th . bi t r ng b n thân Nhà vua và b tôi c a ông ñã m t m i v s vô trách nhi m c a các nhà ñương c c b o h . ch c h n nh ng ngư i ñáng t hào nh t. gi i thích cho chính ph Pháp ch không ph i cho nh ng ñ i di n chính ph . B i c nh. M t tàn tích c a truy n th ng tách r i th c t Nghi th c. Ngư i ta d y ông bi t hư ng th cu c s ng và ch c ch n ông có khi u ñ làm vi c ñó.40 - . gi v hay th t s . r ng ông s ñòi m t cách r t l ñ . B trư ng Thu c ñ a ñ trình bày th ng v i ông ta không qua trung gian là chính quy n b o h . nh ng nhân v t gương m u nào ñó mà h i c ñư c thi v hóa b ng huy n tho i trong s cách bi t không gian và th i gian. Hình nh c a Nhà vua qua báo cáo chính th c và nh ng câu chuy n riêng tư c a gi i quan ch c thu c ñ a là hình nh v m t chàng thanh niên t t b ng. Trong s nh ng ngư i tr tu i n i tr i bám l y ông nh ng ai là b n bè thân thi t nh t? Ch c h n là hoàng thân Vĩnh C n nhưng anh này cũng ch là m t anh h vui tính. và vai trò duy nh t c a ông ta là duy trì nh ng quy n h n liên quan ñ n l nghi. tránh ñ ng ñ . Thư c a S M t thám Trung Kỳ g i S M t thám B c Kỳ. Ngư i ta ñã th y nh ng tháng ñ u tiên tr vì hoàn toàn do nhà nư c b o h s p ñ t trư c. hành vi và c ch tư ng trưng ñ u càng quan tr ng trong lúc không có gì khác. Tuy nhiên ph i th a nh n B o ð i ñã ñư c m t cư ng qu c thu c ñ a nhào n n t bé. Duy Tân cũng ch là m t thi u niên ng m theo Tr n Cao Vân mưu tính ñ i s . [3] Các thành hoàng là nh ng sĩ phu. có vai trò ñ a phương trong khuôn kh xã. M t con ngư i dũng c m. binh sĩ và các quan l i h t th y ñ u vô d ng. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Ông ta là m t ngư i không h có sáng ki n v b t c chuy n gì. Vua ch là ông th y d y vũ balê. tr thành thành hoàng sau khi ñư c nhà vua phong s c cho phép dân làng th cúng. chính ph . quan l i. quy t c n ng n . không có ý chí rõ r t. không m t s ph n kháng hay ng o m n nào x y ra. khoác lác trong các màn trò. nh ng ngư i có ti ng tăm. Tình hình này không th kéo dài. ban ph m hàm và truy t ng [3]. Paris-Presse (Báo chí Paris). m t k cò m i hay khoe khoang. r t khôn ngoan ñ Pháp tr l i cho tri u ñình thêm m t chút quy n hành. Ch c ch n thành ph n H i ñ ng thư ng thư (t c n i các chính ph ) cũng như th . Ngoài ra cũng vì cái ñó mà vua cha Kh i ð nh trư c ñây ñã g i ông sang Pháp du h c b t ch p t c l truy n th ng mà các tri u vua trư c ñã theo ñu i m t th k nay. [1] CAOM. Ông B trư ng Thu c ñ a ph i bi t r ng Nhà vua. Có th c m nh n này không ñúng. [2] H i chuy n Merry Bromberger. Nhưng B o ð i thì không. Trong nh ng năm còn tr . Trái l i. quy n ñ c xá. khư c t m i c g ng. và không th xâm ph m c a tri u ñình ch là nh ng v ti u nh c k ch. Nhưng nư c Pháp ñang s d ng b máy tri u ñình và chính ph Nam tri u ñ che ñ y b máy cai tr tr c ti p c a Pháp Vi t Nam. ñư c kh ng ñ nh th t s là có. nhưng ph c tùng kính tr ng. Cu c ñ i c a ông như ñã ñư c th y trư c. V y là ông ph i bênh v c cho nh ng yêu sách c a ông ñưa ra. không sinh chuy n r t có th b nh ng hương v ng t ngào và nh ng quà bi u làm hư h ng. M t vài c v n c a ông có tinh th n ñ c l p nh t. phong s c cho thành hoàng. Hàm Nghi ch là m t ñ a tr khi nghe theo Tôn Th t Thuy t r i b kinh thành kêu g i sĩ phu n i lên ch ng Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment V y B o ð i mu n g p Georges Mandel.

Tripoli.. B y gi vi c ñi l i gi a Hu và Paris có m t chi c máy bay Dewoitine ñ m nhi m. ñi u ñó x ng ñáng ñư c thư ng [1]. Cu i cùng ñ n tháng 4 năm 1939 ông m i v Paris trú ng t i ngôi nhà riêng c a ông ph Lamballe. là m t thú chơi riêng c a vùng này. ñông ngư i tùy tùng. B o ð i ñã mua l i toàn b . Nhà nư c b o h t n nhi u công s c. tin t c v cu c chi n tranh ñang ñe d a châu Âu ñã l n át các v n ñ c a nư c An Nam xa xôi. Chuy n du hành ñúng là m t th thách trên nhi u m t. Calcutta. Lũ tr thích thú ñư c r i kh i hoàng thành chán ng t. Còn l n này ñoàn tùy tùng xem ra kém b nh bao hơn. qua Bangkok. Liban và Tunisie. trang trí phong phú p nhi u ñá c m th ch t ñ i s nh ñ n phòng nh nh t khi n nhi u nhà báo ñ n thăm lâu ñài ph i ng c nhiên. thích ñi thuy n y-at. ch c th ! Cũng có th là quà bi u c a nhà nư c b o h . Báo chí nh t là báo chí thu c ñ a ñã tâng b c quá m c và vui m ng th y ông tr l i thăm Pháp. Tòa bi t th t ra hoàn h o ñ c p v ch ng Nhà vua tr này trú ng . lâu ñài. Ngư c l i. duy nh t ch có B o ð i là ch s h u dinh cơ này t a l c lưng ch ng Californie m t khu ph sang tr ng Cannes. phó t nh trư ng ñ i di n b trư ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 10 Daniel Grandcleùment Nhà vua và ñoàn h giá r i Hu tháng 5 năm 1939. Xe ñi v hư ng lâu ñài Thorenc trên Cannes. L kh i hành kém huy hoàng hơn. ph i g i là cung ñi n m i ñúng. ð n gi phút cu i cùng B o ð i quy t ñ nh ñ bà Hoàng h u và các con ñi tàu bi n còn ông ñi máy bay. Khi ñi qua c a Ng Môn l n ñ u tiên lũ tr v a ñi v a quay ñ u l i nhìn b c tư ng cao s ng s ng c a tòa thành. ðây là lâu ñài ông m i mua. Trong phòng ñèn chùm hình c bi n b ng ch t gi ñá hoa treo tư ng hi u sáng m t ki t tác c a ngôi nhà ñó là qu y rư u do h a sĩ Jean-Gabriel Domergues bài trí. ñ ñ c qu y rư u. Ông ch n Cannes vì yêu thích th thao.. Quy mô to l n ki u cách khác thư ng. Cu c ti p ki n t t ñ p nhưng ñã quá mu n ñ i v i th i cu c. ti n b c ñ tôn thêm ông vua tr . Tuy v y v n ra v oai phong l m li t. T tr hay b o h không ph i là v n ñ trong chương trình ngh s . B o ð i ñi còn ph i ch ng “can” khi xem k tòa lâu ñài ñã mua b ng cách g i thư nhưng r t h p v i s thích c a ông. C m i ño n ñư ng l i t ch c ñón ti p có ñ i quân danh d b ng súng chào. Sau b y năm. Tráng l . ñ i s quán Pháp t i ñây huy ñ ng ñám ñông dân chúng t t p hai bên ñư ng hô: “Hoàng ñ v n tu !” Máy bay h cánh Marignane. nhưng ngư i cu i cùng là gia ñình m t nhà buôn ôtô tên là Neubauer. các vua Th y ði n. Hàng xóm c a ông là Hoàng t x Galles nư c Anh. m t giai ño n chưa t ng có trong biên niên s An Nam ñã ñư c th c hi n nh có vai trò thúc ñ y c a B o ð i. l ph c màu s m. Làm sao không th mua ñư c m t dinh cơ xa x l ng l y như th [1]. Sau này nư c Vi t Nam không ñòi thu h i cung ñi n x Provence này trong lúc ông ta bi n tài s n c a nhà nư c thành s h u riêng.41 - . ông Georges Mandel ñ i Nhà vua ñ n. ðan M ch. B o ð i không có ý mu n lao vào nh ng chuy n kỳ qu c như th . như ñã d ki n. B o ð i th t lên: “Ôi! ðư c tr l i ñ t nư c ñ p th ?”. Các quan ch c ñ i ñón ông. Ngư i vi t tin v t trên báo bình ph m: Hơn là m t lâu ñài. Nh ng ngư i hàng xóm thì th ñ c r ng ngày nào v Hoàng t n cũng di u hành trên cây thánh giá nh ñ ng trư c ba con voi tr ng. Xiêm. M t chuy n ñi xa dài ngày. B y năm v trư c khi t bi t m u qu c tr v . ðây là m t dinh cơ ñ p. Như v y trong quá trình th o lu n hai ông mu n ñ c l i nh ng ñi u kho n c a Hi p ư c b o h ký năm 1884. Năm ngày ñi ñư ng trên chi c máy bay mang dòng ch Ville de Beyrouth (Thành ph Beyrouth) có t ng thư ký hãng hàng không Pháp Air France tháp tùng. V l i dân thành ph Cannes còn nh l i trư c ñây tòa nhà thư ng ñư c Maharadjah (Hoàng t ) n ð Porbandar ñã có thói quen thuê . Cũng có th có c ñánh b c n a. khăn tr ng cài túi ng c. mà chính ông cũng không rõ t ng di n tích là bao nhiêu. T i tr s chính ph . Beyrouth. m t trong nh ng tòa nhà ñ p nh t b bi n mi n Nam nư c Pháp. Không ai ng c nhiên th y gi a các bu i ph ng v n B o ð i thư ng b ng t quãng vì nh ng vi c chu n b ñ t ng t cho m t tr n ñ u qu n v t hay vì ông ngh sĩ Nam Kỳ Jean de Beaumont m i ñ n ch nói v áo t m và b bơi ñ chu n b cho Hoàng ñ B o ð i ñư c hư ng nh ng bu i ngh cu i tu n t i m t lâu ñài tuy t ñ p nào ñó n mình trong cánh r ng dày thư ng g p d c con ñư ng ñ p c a nư c Pháp [2]. Rangoon. V i ngân sách c a tri u ñình An Nam. Nhưng h chí là thuê trong th i gian ngh hè ñây. t t c ñ u nghiêm trang. . Tòa nhà ñư c m t quý t c Anh xây kho ng năm mươi năm trư c ñây. Karachi. t nh trư ng. V Hoàng t tr này ñã ñánh vào trí tư ng tư ng c a dân ñ a phương b i s hoang phí c a mình. Có bình thư ng chăng? Không hoàn toàn như v y khi có Nhà vua xu t hi n như m t con ngư i thi u nghiêm túc và phù phi m m c dù tác gi các bài báo ñó không thi u thi n chí. Còn Nhà vua m c ñ tr ng n i b t trư c ñám ñông quan ch c ra ñón ñoàn. Tunis và cu i cùng là Marseille. Sòng b c Palm Beach chân ñ i Californie mà ông có th ñi b ñ n. Báo chí còn xúc ñ ng v tin Hoàng h u Nam Phương cũng s ñ n Pháp “m t bà hoàng tr và ñ p tuy t tr n”. Trong phòng làm vi c c a B Thu c ñ a ph Oudinot. Sau này B o ð i ti t l cu c h i ki n ñã di n ra trong tình hu ng bi hài. B o ð i tho t ñ u ñi trên m t tàu vi n dương sau chuy n sang thông báo h m có hai tàu h i quân ñi h t ng.

Các vũ khí ñó v n bên ngoài ð i Tây dương [4]. nh ng cu c g p ng n ng i v i ông B trư ng ñã ñ l i n i ni m cay ñ ng cho B o ð i. “B t lu n tình th ra sao chúng tôi s luôn sát cánh v i nư c Pháp ñ b o v s sinh t n c a chúng tôi ñ ng th i b o v lý tư ng c a văn minh và công lý”. Lá thư. l i long tr ng. Ông Mandel t ra ít quan tâm ñ n văn b n hi p ư c cũ. rư m .. như thông l b t ñ u b ng m t l i tuyên th trung thành v i “nư c m ”. ph c v cho nư c Pháp. Theo hi p ư c b o h Nhà vua không có quy n l c gì v i mi n B c. ñó có quan Th ng s thay m t cho tri u ñình [7]. Quan ch c này s ñ m nh n vi c liên l c v i tri u ñình trong m i công vi c liên quan ñ n cai tr ngư i b n x . Cũng như lư t ñi. Trong m y tu n ñó. Ch c h n ñây là m t cách ñ t nay m i chi tiêu cá nhân dù r t khiêm t n c a ông không còn ph i ph thu c vào chính ph b o h . và dĩ nhiên ñ t dư i quy n quan th ng s . Như báo chí nói. ðã sang m t trang s m i.42 - . T t c ñư c vi t v i l i l thô b o. Cu i cùng báo chí ch nhìn ñó m t minh ch ng cho quan h t t ñ p g n bó hai nư c An Nam và Pháp. làm lá thư n ng thêm. Báo chí ti p t c nh c ñ n trong cu c chi n tranh th gi i 1914-1918 ñã có hàng v n thanh niên tòng chinh và hy sinh cho nư c Pháp. Ph i lên ñư ng nhanh ñ kh i b m c k t Paris. t i B Thu c ñ a không l y ñâu ra văn b n c a b n hi p ư c t i t này mà không ai bi t c [3]. ðây cũng là m t vi c hi m th y. m t b c thư như m t nét nh c l c ñi u trong dàn hòa âm th n ph c dư ng như làm ông r t thích thú.. M t nhà máy l p ráp máy bay ñã ra ñ i g n Hà N i nhưng cũng quá mu n r i. Nhưng là do sáng ki n c a riêng ông. Nhà vua mu n tr v v i th n dân ñ ñem uy quy n c a mình. Sau chuy n ñi Pháp tr v . Nhà vua g p rút chu n b v nư c v a ñúng lúc trư c khi chi n tranh th gi i bùng n . M t c i cách nh bé ch ng có tác d ng gì l n nhưng cũng ch ng t Nhà vua có m t ý tư ng mơ h v b n ph n mình và m i quan tâm c a ông không ph i ch chuyên v chuy n ñi săn hay phiêu lưu tình ái. M t l i t ch i th ng th ng và d t khoát:. Sau ñó B o ð i ñi ch a tr chân. d ng c và ngư i qua ng B c Kỳ ñ ti p t cho quân ñ i B c Kinh. Sau chi n tranh s tính. ðây là l n ñ u tiên ông b ti n túi. Nhưng nh ng vũ khí ñó ch s n sàng ñưa xu ng tàu sau khi ký hi p ư c ñình chi n năm 1940 gi a Pháp và ð c. máy r t kh e. Trái l i. Thư có ñóng tri n qu c huy tri u ñình An Nam. L n này chi c xe này là c a riêng ông khác v i ph n l n tài s n khác là quà bi u hay ti n c a tri u ñình b ra. Nhưng th i gian trôi ñi và cu c chi n tranh có nguy cơ bùng n ñ n nơi m c dù B o ð i và Nam Phương ñang say sưa hư ng th cu c s ng Pháp v i các thú vui giao ti p và th thao (ch y u B o ð i h c lái máy bay) thì cũng ñã ñ n lúc ph i quay v nư c. không rào trư c ñón sau. Sau ñó vài dòng cho vô s l i c m ơn. Còn l i nghi th c và l ti t Hu và nghi th c Paris. C n lưu ý r ng cu c h i ki n quan tr ng này gi a m t v Hoàng ñ ñương tr vì v i ông b trư ng c a qu c gia b o h ñư c d ki n trong mư i lăm phút! Hơi ng n? Ch c ch n là nó tương x ng v i t m quan tr ng c a ngư i ñ n xin h i ki n và ông b trư ng. Tuy nhiên chương trình ngh s cu c ñi thăm Pháp v n ñư c tôn tr ng. Công trái m năm 1938 thu c ñ a ñã b t ñ u ñ n h n ph i thanh toán. Ông B trư ng Thu c ñ a v n là Georges Mandel. sau khi nh n b c thư c a B o ð i. Các cu c th o lu n chính tr như ngư i ta th y di n ra nhanh chóng và ít trót l t nh t. ngư c l i ông lo l ng v vi c phòng th ðông Dương. M t t báo vi t [6]: “Mai kia s có hàng v n ngư i An Nam ch m t l i kêu g i c a Hoàng ñ s l i nô n c ra tr n”. ð qu c M t Tr i M c c t quân ñánh Trung Qu c t hai năm nay và nhi u xe ôtô v n t i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Th t không may. Ngư i Nh t c nh giác ñ phòng và ch ng máy ch c không ch u ñư c n a h h t i h u thư ñòi ñóng c a biên gi i. M t l n n a. B o ð i ñ ngh c m t quan ch c c a tri u ñình bên c nh Th ng s B c Kỳ. ti n ñư c b c ñ mua s m b i vì trư c ñ n nay ch c n Nhà vua t bày ý mu n là th qu tri u ñình xu t ti n qu ra th a mãn nguy n v ng ngay. M t phái ñoàn ñư c phái ñi Washington ñ ñ t mua và tr ti n các vũ khí M ch th ng v ðông Dương. Tho t ñ u ông ñi u tr Cannes. Cu c h i ki n ñã kéo dài nhưng riêng vi c ñi tìm văn b n cái hi p ư c “khó tìm” kia còn m t nhi u thì gi hơn nhi u. Mãi v sau này ngư i ta m i tìm ñư c trong văn kh c a B Ngo i giao. dù ch ng ñư c bao nhiêu. sóng yên b l ng không như ba tháng trư c ñó. Không khí Paris vào mùa xuân kỳ c c y không thu n l i. “ð i v i chúng tôi ñó là v n ñ th di n s có l i v m t tinh th n m t cách rõ ràng” [8]. l i huy hoàng do nhà nư c C ng hòa Pháp dành riêng cho m t ông vua không có quy n hành. Cũng may là tr i ñã sang thu. Ch là chuy n nh . ði xa hơn n a. ñ t ti n chơi và th ng ván ñ u tiên cũng khá ñ ti n t u m t chi c Citroen 6 xilanh. ông b t ñ u hư ng m t thú vui m i mà nh ng năm sau này ông còn ti p t c ñam mê. trong m t ño n khác trong thư ông mong mu n tri u ñình có ngân sách t qu n. r i v Vichy và Aix-les-Bains.. lúc v bà Hoàng h u Nam Phương l i ñi tàu bi n vi n dương v nư c. L n này vì tình hình căng th ng nên bà b r t nhi u cu c thăm thú l tân t i nhi u nơi d ng chân như lúc ñi. ông bày t s lo ng i v tình hình B c Kỳ. tr l i: Không. Chưa ph i lúc. L n ñ u tiên ông bư c chân vào sòng b c. Nhà vua t tay vi t. ðó là b a ti c ñi n Elysée do T ng th ng Albert Lebrun ch to . Sau tr n mã c u cu i cùng Touquet [5]. ði u làm cho ông B trư ng quan tâm ñó là Nh t B n ñ ng minh c a ð c ñang uy hi p ðông Dương.

[7] CAOM. [5] Le Petit Parisien (Ngư i bình dân Paris). [8] CAOM. y ban ñình chi n Vichy Wiesbaden không ch p nh n vi c giao hàng. và xin l i vì ñã ch n th i ñi m không ñúng lúc và v vi c coi như chìm sâu trong quên lãng. Tuy nhiên Nhà vua cũng ch ng ph t lòng v s khư c t ñó. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. [6] Excelsior (Ti n lên). Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Ông còn g i công hàm bày t thông c m v i B Thu c ñ a.43 - . ngày 28 tháng 8 năm 1939. báo Combat (Chi n ñ u) ra ngày 15 tháng 10 năm 1946. [2] Tribune de France (Di n ñàn nư c Pháp). [1] Les Annales coloniales (Biên niên s thu c ñ a). ngày 31 tháng 7 năm 1939. tháng 6 năm 1939. [3] H i chuy n Jacques Sallebert.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment rà. T p 1231. ngày 3 tháng 7 năm 1939. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . [4] CAOM.

V l i. Nh kho ng cách còn xa các vùng chi n s và chính sách khôn khéo c a Toàn quy n Decoux mà ðông Dương v n y nguyên m t cách kỳ l . Pétain lên c m quy n nhưng không có ngư i. ñô ñ c Decoux trao t ng b i tinh Nam Long c a tri u ñình An Nam. ðây là s h p tác hoàn toàn thân thiêt và tin c y l n nhau.Nh t là chân thành không có n ý. ð cân b ng v i nh hư ng c a Nh t B n. Tho t ñ u quân ñ i Nh t ch yêu c u ñóng c a biên gi i v i Trung Hoa sau ñó ñòi ki m soát xem ñã ñóng kín chưa. Lào và Cao Miên) s thành l p liên bang t tr và thoát kh i s l thu c vào Pháp t t nhiên là l thu c vào Nh t B n. Trong ph n l n th i gian chi n tranh Thái Bình Dương. Lúc này chi n tranh chưa nh hư ng gì l n l m ñ i v i nư c An Nam c a B o ð i. Elula Perrin. c t ti ng hát tr m hùng nh ng hành khúc r t nh p nhàng” [1]. thì h ñ u là nh ng ngư i góp ph n vào s nghi p h p tác ñó. Nư c Pháp ñã thua tr n. Sau ñó h ñ u d u và trư c s ph n ñ i k ch li t c a chính ph Vichy Pháp. Quân ñ i Thiên hoàng không chi m ñóng Trung Kỳ.. ngư i dân thư ng t ra ít n tr ng ngư i Nh t. T t c ñ u ñưa ra hình nh m i quan h giao h o. mà báo Indochine (ðông Dương) nói gì thì nói.. Chính quy n b o h và quân ñ i Phù Tang. H u qu là rõ ràng. Tuy nhiên h v n hi n h u. Nhưng ngư i “b n x ” m i ch bi t chi n tranh th gi i qua báo chí. thơ ca. Hu các thói quen c a ông v n y nguyên.44 - . cho các tư ng lĩnh Nh t như Nishihara và Sumita h i tháng 10 năm 1940. Vì ngư i Nh t không ch b ng lòng v i vi c ki m soát biên gi i ñ ch n ñ ng con ñư ng ti p t vũ khí cho Trung Hoa. M c ñích cu i cùng v n là thành l p khu Th nh vư ng chung ð i ðông Á. cũng là nh m m c ñích cu i cùng ch ng l i s có m t c a ngư i da tr ng châu Á. ðây không ph i là s ñ o l n gì l n ñ i v i B o ð i. tìm hi u nh ng ñi u m i l nư c Nh t. t nhiên gi a hai nư c láng gi ng. H cũng có th làm như th Vi t Nam nhưng ch c h n là b máy cai tr c a ngư i Pháp ðông Dương còn có l i ích thi t th c cho h vì v y h quy t ñ nh duy trì quy n l c c a Toàn quy n ðông Dương.. Hoàng h u Nam Phương và các con v n ðà L t. Và s có m t c a h B c Kỳ nh m c t con ñư ng chuyên ch vũ khí cho quân Qu c dân ð ng Trung Hoa. h ñã rút lui. Ngoài tr n L ng Sơn và giám sát ñư ng biên gi i v i Trung Qu c t nay vĩnh vi n ñóng c a. và sau ñó mau chóng vào t n Nam Kỳ. V y nay Pháp và Nh t h p tác châu Á ch ng nào xung quanh ng n l a chi n tranh bùng lên ñang b chia xé. “H p tác Pháp . H ñi b ho c ng i trên xe ôtô t i.. nh ng ngư i lính Nh t không ph i là nh ng ngư i có ñ u óc thù h n. Nhi u ho t ñ ng h n h p hai bên ñư c t ch c: h i ho .. Ví như Toàn quy n ðông Dương. Ngư i An Nam n u không làm gì ñ ch ng l i l i ích c a s nghi p chung Pháp . M t liên bang ñư c nư c Pháp tr l c và dìu d t nhưng th a nh n l ch s và . Nhưng nh ng ngư i lính hi u ñ ng y không ch làm chi n tranh như thêu thùa ñăng-ten. Tho t ñ u. mũi th ng. Ngoài ra kh p nơi châu Á h ñã chi m nhi u qu c gia và m t mình cai tr . Nam Kỳ. quân ñ i Phù Tang ti n vào B c Kỳ. giao du v i ngư i Nh t ti p ñón ngư i Nh t và buôn bán v i h .. Cu c chi n tranh Nga-Nh t năm 1904 h n ñã ñ l i nh ng ñ a con lai. các cu c vi ng thăm c a trí th c và ngh sĩ Nh t B n. Báo Indochine (ðông Dương) s ra tháng 7 năm 1942 còn ñi xa hơn n a b ng cách kêu g i ngư i Vi t Nam có thái ñ h u h o anh em v i k chi m ñóng Nh t. H ñã t n công nhanh g n các ñ n Pháp b c L ng Sơn g n biên gi i Trung Hoa. M y hôm trư c h ñã h sát tám trăm lính Pháp và Vi t. Và s ñòi h i ñó ñã ñư c ch p nh n. Vì v y ñô ñ c Decoux ph i ch p nh n ñ ng ý ñ quân Nh t c a x M t Tr i M c ñóng quân trên lãnh th B c Kỳ và Trung Kỳ..Nh t. S có m t c a h ch ñư c ch ng th c b ng m t hi p ñ nh mơ h v phòng th chung [2].Nh t kỳ c c không thi u m t s m t gây cho nhau s khó ch u. tính tình cương ngh và hi u ñ ng. không có phương ti n giúp ðông Dương tránh kh i b Nh t xâm lư c. hùng m nh và ñe do . m t n ký gi Pháp tr tu i có m t Hu năm 1940 vi t: “Nh ng ngư i Nh t ñ u tiên kéo vào chi m ñóng ðông Dương là nh ng ngư i lính ñ p trai. Th t là m t tình th l lùng mà ngư i Pháp mi n cư ng ch p nh n.. Vào mùa hè năm 1940 nhà ñương c c Pháp ðông Dương ñơn ñ c... ðó là nh ng ngư i Nh t phương b c. dân chúng ít trông th y h : Quân ñ i c a nư c M t Tr i M c còn nhi u vi c ph i làm nh ng nơi khác.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 11 Daniel Grandcleùment Ngày 22 tháng 9 năm 1940. M c dù th t b i chính qu c và nh ng ñ o l n chính tr ti p theo. trên các lĩnh v c trí tu và văn hoá. ñô ñ c Decoux ra s c xây d ng m t th c th ðông Dương chân chính. Ngư i Nh t v n kín ñáo. H ñóng quân xa trung tâm các thành ph . Nh ng cu c thương lư ng v vi c cho h ñóng quân B c và Trung Kỳ ñã kéo dài và hình như k t qu ñ t ñư c không ñư c rõ ràng l m. Tokyo ñã tuyên b năm x ðông Dương (B c. Trung. ðây ch là ñánh m t ván bài khác ñ r i s chơi ván sau mà thôi. ñ u tr c ñ i mũ calô có m nh v i che kín gáy. nư c Pháp v n gi nguyên uy quy n c a mình ðông Dương. tin t c v xã h i thư ng lưu Nh t B n. hai bên thi nhau tr tài x o quy t và khôn khéo trong b i c nh h u ngh Pháp . nói theo m t cách khác là h ñ n ñ b o v ðông Dương. H ñáng ñư c c vũ ch không ph i nghi ng và chúng tôi tin ch c nhà c m quy n Pháp s tin h ”. thân hình cao l n. H ñ n ñóng quân vì châu Á ñang có chi n tranh.

Tuy nhiên chính quy n b o h ngày càng rơi vào tình th khó x . T i Hu . tháng 11 năm 1940. m t cu c kh i nghĩa n ra nhưng th t b i hoàn toàn và ñau ñ n. trong hoàn c nh chi n tranh m i quan h gi a các nư c thu c ñ a và chính qu c ñư c t ch c l i theo hư ng tăng thêm quy n h n cho các chính ph thu c ñ a nh ñó ñã t o ñà phát tri n m i v kinh t . Sau này nh ng hành ñ ng kháng chi n c a nh ng ph n t theo De Gaulle ðông Dương ñã tăng thêm tình th khó x c a chính quy n b o h c a Decoux. Ông ñã h ñư c bao nhiêu con thú? Ch c ch n ph i hàng trăm con là ít. Hu như m t b cá. phát-xít Nh t vào ðông Dương nhưng còn lo ñ i phó v i ð ng minh. Hơn th n a. ði săn và ăn chơi ñ i v i ông là vi c quan tr ng hi m có. Nhà vua v n m i mê săn b n như không có gì x y ra. l y s nghi p dân s thu c ñ a ñ bù ñ p nh ng t n th t v quân s t i chính qu c.Xiêm. Nam Kỳ m t mưu toan kh i nghĩa c a nhân dân nhi u t nh Nam Kỳ.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment văn hóa c a m i nư c. Pháp m t cho Xiêm m t s vùng giáp biên gi i Xiêm Cao Miên và Lào. m t nhà b o tàng.xã h i trên toàn bán ñ o ðông Dương. chính ph m i h p tác v i ð c do Pétain ñ ng ñ u r i kh i Paris rút v Vichy. Mùa thu năm 1940. Các cách ñ i x t i t s b ph t và uy quy n truy n th ng m i nư c ðông Dương ñư c ca ng i h t l i. Ông xu ng xe. th m chí s m ñi ñ n ñ o chính l t ñ chính quy n b o h c a Pháp như sau này ngày 9 tháng 3 năm 1945 ñ Nh t ñư c r nh tay ñ i phó v i ñ ng minh. không còn v n ñ tuy n d ng công ch c ngư i Âu tài năng kém c i ch vì d a vào quy ñ nh nh ng công vi c dành riêng cho ngư i Âu. bom rơi cách chân thành Hu vài trăm mét. l n này là l i d ng cu c chi n tranh Pháp . Chính th c c m xưng hô mày tao v i viên ch c ngư i Vi t. g n như ñáng ng i. Hoàng thân Cư ng ð c ch u ñ ng cu c s ng lưu vong Nh t ch th i cơ lúc này chưa ñ n v i ông ta. M nh m vào căn c c a Nh t ñóng vùng xung quanh. có thói quen làm ngư i xem thích thú v nh ng l n bay b ng trên b u tr i. ñ t ñư c nhi u thành t u l n. Ngư c l i. Hai tháng sau. nh ng l c lư ng cách m ng Vi t Nam lúc này thì nh n ñ nh: chi n tranh th gi i ñã bùng n .. thành l p ch ñ c ng hoà. B o ð i tuy t nhiên không nói gì v i con trai v cu c chi n tranh ñang di n ra xung quanh. Trong kho ng năm năm. Chưa bao gi Hoàng ñ B o ð i ñư c ñ cao chúc t ng như trong th i kỳ này. l i d ng cu c xung ñ t gi a lính Nh t và lính Pháp biên gi i phía b c. Nh t B n ngày càng tăng cư ng s c ép h n ch th m quy n c a nhà nưôc b o h . Bư c ñ u tiên là xây d ng cơ s cách m ng nông thôn và thành ph . Toàn quy n ðông Dương Decoux m c d u có thêm nhi u bi u hi n tôn tr ng B o ð i nhưng cũng mu n l ng tránh vi c nói chuy n chi n tranh v i ông. không l c Anh tha h bay lư n trên hoàng thành. tích c c chu n b vũ trang kh i nghĩa xóa b ch ñ th c dân. sinh ho t c a dân chúng dư ng như không có gì x y ra. b dìm trong b máu. Pháp thua tr n và b chi m ñóng. lúc nào cũng l ng l như thu c v m t vương qu c khác h n nơi xu t phát c a các quân ñ i Nh t. ð qu c Pháp ñã suy y u. Tri u ñình b m c cho máy bay c a. T t c các m c tiêu ñ u nh m ñánh ñu i phát xít Nh t . Ban ñêm ch có m t ngư i h u ñi theo. Tho t ñ u c như là trò ñùa. Vi t Nam cũng như trên toàn bán ñ o ðông Dương nh hư ng và quy n l c c a Pháp v n ñư c duy trì. trong lúc chi n tranh Thái Bình Dương s p n ra. Ho t ñ ng c a phái De Gaulle b nhà nư c b o h c a Decoux ngăn tr . Chi n tranh s m mu n s lan sang châu Á. khôi ph c ñ c l p. Như m t ch n b ng lai. ch ñ chi m ñóng c a quân Nh t trên bán ñ o ðông Dương chưa bi t g i tên là gì L n ñ u t i kinh ñô ch ng có gì thay ñ i. T i Hu . V l i ông ch bi t qua loa tí chút qua báo chí.45 - .. Nhà vua có nhi u máy bay. l c lư ng vũ trang cách m ng b ñàn áp ñ m máu. cách Hu vài trăm cây s v phía b c x y ra m t v binh bi n t i m t ñ n kh xanh do m t viên ñ i ch huy nhưng cũng th t b i. m t thiên ñư ng ñư c ch a ra vì tính c kính lâu ñ i và nh t là nơi ñây ch nhân c a nó không có quy n hành gì. Không ý th c ñư c ho c coi thư ng nguy hi m. Ngư i châu Âu ñư c yêu c u thay ñ i thái ñ ñ i v i ngư i b n x . ñi b dò t ng bư c dư i ánh sáng c a chi c ñèn pha và ch khi nào ch c ăn. ng h nhân dân Trung Qu c ch ng xâm lư c Nh t. không s d ng nh ng ph n t qu c gia do Tokyo b o tr ñ l t Pháp. Pháp m t nư c. ông lái xe Jeep lu n qua các ng r ng Tây Nguyên tìm thú. M t cu c chi n tranh b quên lãng. không mu n t o c ñ quân ñ i Nh t tăng cư ng s c ép h n ch quy n l c c a Pháp ðông Dương. Ngh An. ch ñ thu c ñ a chưa nói l i cáo chung. m t nhìn rõ m c tiêu ông m i b m cò và có th ch m t phát là h ñư c thú. Nhưng t khi quân ñ i M c a tư ng Mac Arthur chi m Okinawa thì tình hình thay ñ i h n vì có các cu c ném bom ñ u tiên trên bán ñ o ðông Dương. Hàng nghìn ngư i cách m ng b t hình ho c ñưa ñi ñày Côn ð o. Cu c kh i nghĩa lan r ng nông thôn Nam Kỳ l i th t b i. B o . Ngư i Nh t th a thu n gi nguyên ch ñ b o h c a Pháp ðông Dương. liên minh v i Liên Xô và cách m ng th gi i [5]. Không còn v n ñ nh m m t làm ngơ trư c n n h i l trong quan trư ng.Pháp. Nhà vua dư ng như không t c gi n v vi c này. m i mi n. bán ñ o ðông Dương không th không dính líu vào cu c xung ñ t. Th i cơ thu n l i ñ làm cách m ng gi i phóng dân t c ñã ñ n. Sau này Nhà vua gi i thích: “M t chính sách tôn tr ng lúc ñ u khi ông y (ch Decoux) th y mình y u nhưng khi ông ta th y mình v ng r i thì l i như trư c và còn t hơn” [4]. Xe ch d ng l i khi ông bi t g n ñó có h qua l i. Chính quy n b o h tăng thêm các công trình xây d ng. ch m d t tình tr ng m t quan ch c ngư i Vi t cai tr m t tri u dân nhưng l i lĩnh lương b ng m t phó qu n h i quan ngư i Pháp [3]. Chính quy n c a ñô ñ c Decoux còn m nh.

B t ñ u t tháng 7 năm 1944.46 - . Th t là m t c p uyên ương m u m c. Tuy nhiên còn l i nh ng tên các “th phi” ñã chung s ng v i ông. lên Hà N i và ti p t c làm gái nh y cho m t vũ trư ng ph Khâm Thiên c a m t m ch n i ti ng là ð c Sao. Nam Phương không ph i là không bi t nh ng chuy n trăng gió c a ch ng và bà không th ch p nh n. Quan h gi a ngư i Pháp và ngư i Nh t tr nên ngày càng căng th ng. ngư i anh em h c a ông. th s c ăn chơi. Nư c Pháp nay ch nói theo m t gi ng là gi ng c a De Gaulle. Nhi u ngư i k r ng Hoàng h u Nam Phương ghen tuông ñã có ý ñ nh cho lái xe b n lén vào hai ngư i ñang tình t ðà L t. Tóm l i. Cùng ñi săn. T t nhiên là ñàn bà. ông ch ph n ng khi nguy cơ ñã rõ ràng hi n nhiên. Trư c h t là Phi Y n xinh ñ p [6]. Vĩnh C n. Ông ñã làm như v y. chính qu c. kín ñáo. Nhưng không d gì ch ñơn gi n b ng m t quy t ñ nh mà xóa ñư c t p quán lâu ñ i c a m t tri u ñ i. Không d dàng ph n kháng l i t p quán. quy n l c c a Th ng ch Pétain s p ñ .. Th i này. l lăng v i . Ông ñi săn. Năm sau. Sau ñó là Lý L Hà ñã quy n rũ ông Sài Gòn nh ng năm 40. thi u c i m . Kho ng 1934. c che gi u c m xúc c a mình. m i quan h tr c ti p v i chính qu c b c t ñ t. anh ch ng dù có bi t cũng lánh m t. hay 1935 trú t i m t nhà hát cô ñ u khu ph “Quán Bà Mau” H i Phòng. Ông cũng không t ra quá ñam mê nh ng chuy n dan díu. Không ai vi t gì v nh ng m i tình nh t th i ñó. Khi ông v ñây ñ ch a chân gãy hai năm trư c trong m t cu c ñi săn ðà L t. Lý L Hà quê H i Phòng ñư ng L ch Tray ñư c m i ngư i quen g i là Thông. bu n có nhau. câu cá. ch m t m c ch y theo khoái l c trên ñ i. m t qu c gia ðông Dương t bơi trong chi u hư ng c a cu c chi n tranh. Gi ng như khi có m t con h h m hè v l y ông trong lúc ông ñ ng m t mình ban ñêm hay khi ông ñang ñi u khi n máy bay bay li ng trên hoàng thành. Nhưng còn b n thân B o ð i ông có yêu v không? Không ch c. s g n bó tiêu tan d n trong cu c s ng cung ñình ñ y b i b m. Nam Phương ñã ñòi ông xóa b ch ñ ña thê. Ti ng bom n thay cho ti ng v tay c a ngư i ñ ng xem. S ñam mê cũng kéo dài ñ n mư i năm. Ông s không có nhi u v như cha ông. bà s ng âm th m trong cung ñi n già c i. cùng ho t ñ ng xã giao. l nh lùng. B o ð i tuy không có nhi u ti n l m cũng t ng h n m t ngôi bi t th cho ngư i tình. Bà là con ngư i tính toán hay ch ñơn gi n là l nh lùng. Bà Decoux. và ham chơi. có nhi u ngư i theo ñu i. V vi c ñã ñi ñ n k t thúc bi th m. Nhưng v i th i gian. g ng mình ñ nuôi d y gi gìn con cái trong lúc cu c chi n tranh s p n bùng trên ñ t nư c và kéo dài trong su t b n ch c năm mà m i th ñ u tu t kh i tay bà. Hơi n ng tai. v quan toàn quy n có l ñã ph i hy sinh thân mình trong v vi c ñáng bu n này. Nhà vua như không chút s hãi trư c tình hình nư c sôi l a b ng ñ t nư c ông ñang tr vì. V a lúc ñó ti ng hoan hô im b t. có s c ñ p mà ph i s ng trong bi k ch c a cu c ñ i. s ng b ng vi c buôn hương bán ph n n i ti ng v s c ñ p quy n rũ. Ông không có m y b n thân. m t gia nhân hơn là ngư i b n tâm tình. Cu i cùng quá ñau kh vì b ph b c ñã có lúc bà nghĩ ñ n ñi tu. Tin ñ n v s c ñ p c a cô gái h Lý ñã ñ n tai ngư i anh em h t n tình Vĩnh C n và ông này ñã ñưa Lý L Hà ñ n g p B o ð i t i nơi t i th ph x Nam Kỳ.. Mư i năm ch ng r i nhau. khánh ti t. m t nhân v t không có vai v gì hay cư i ñùa và quá nhi t tình giúp ñ b n. Thói kỳ qu c là không ít gia ñình ti n c v i ông con gái xinh ñ p nh t trong nhà mình. Lý L Hà quê mi n B c ñã có ch ng nhưng ñó không ph i là s tr ng i ñ cô gái này ñi nh y ñ m các ti m nh y Sài Gòn. Tuy nhiên trư c ñây thì có nhưng v i th i gian và nh ng n i b t h nh. Bà ti c nu i tu i thanh xuân ñã l y ph i m t ngư i ch ng ñ p trai. Ông ch ng t v gì là ñau kh . nhưng cô ta cũng bi t phân phát ân hu ñ ñ i l y quà bi u hay ti n m t trong khi v n ñi tìm ñ i tư ng ý h p tâm ñ u. Trái l i chính ph lâm th i c a C ng hòa Pháp tuyên chi n v i ñ qu c M t Tr i M c và cho bi t s giúp ñ ð ng minh ñánh Nh t. Ngư i lính Nh t ñ u tiên mà B o Long g p là m t anh lính thư ng.. Là m t ông vua phương ðông.. quá “hi n th c” như nh n xét c a nhi u ngư i các t nh l Pháp. vui. Bà là ngư i quá “hi u th o”. Toàn quy n Decoux x s như m t quân vương hay t ng th ng m t Nhà nư c ñ c l p. mê gái. ng m trăng trên ban công ñ bi t tương lai h u v n và làm như chi n tranh v n ch là cơn ác m ng không ch c ñã x y ra. Ch c là tính th n nhiên ñông phương và các sư ph c a ông ñã kh c sâu trong trí óc ông. Có l s nhút nhát r t rè nào ñó ñã khi n ông xa lánh nh ng ng i xung quanh. ngư i không h ký k t gì v i ngư i Nh t. tư ng là mãi mãi không th tách r i. không ñem l i c m giác là ph i th t s ñ t ñ n. Cu c s ng bên ngoài hoàng thành ñang sôi ñ ng. M t quân nhân t m thư ng. V y g n gũi ông ch còn là ñàn bà. khinh kh nh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ð i ng m nhìn nh ng máy bay ð ng minh bay v t qua trên b u tr i th m chí t v thích thú như ñi d h i hay xem b n pháo hoa m i khi m t máy bay xu t hi n: “ðó là chi c Lightning! Còn ñây là chi c Libérator!”.”. Tài t . Ngư i ta không th y bà tươi cư i. ðó là m t n hoàng s c ñ p hoa h u Hà N i năm 1938 hay 39 gì ñó. bà ph i c t ra thanh th n ch u ñ ng ñ che ñ y tâm tr ng ñau kh cùng c c do th i th thân ph n thay ñ i. Bà ñã ñi ôtô lao nhanh ñ n ch h n hò ñ ngăn c n m t v án m ng có th x y ra. Bà là ngư i ch u bao n i xót xa cay ñ ng. Dày d n. thông minh nhưng ngông cu ng. vui v như thói quen thông thư ng. M t báo cáo m t c a S m t thám Pháp cho bi t: “Năm 1932. Ch c h n ban ñ u ông b mù quáng vì vóc dáng và s c ñ p c a bà. B o ð i s có th phi trong su t th i gian tr vì c a ông. Tình yêu quy n luy n nhau ch c h n cũng c n ki t vì chính cu c xung ñ t n i tâm v tín ngư ng gi a bà và nh ng ngư i xung quanh luôn luôn ám nh d n v t bà.

. C m i tu n sau gi th d c cũng gi ng như ph n l n các tr em Pháp trong th i y. ðó là m t nhân v t nhã nh n. t nhà th ñ n trư ng h c tr i r ng ñ n t n chân tr i. B o Long ñ ng th ng ngư i giơ cánh tay ra phía trư c hát: “Thưa Th ng ch ! Có chúng tôi!”. Tr i qua trên ba ch c năm chi n tranh. ti ng chuông xe ñ p. Ngôi nhà này c u ta r t thích. là s n ào trong gi ra chơi và c nh ng cu c u ñ khi tan h c. ñ i s nư c M t Tr i M c Yokohama ñã ñ n g p v ch ng B o ð i Nam Phương. C u thích cu c s ng thanh th n trong m t khung c nh yên tĩnh. nói th o ti ng Pháp. S ng ðà L t B o Long c m th y d ch u hơn Hu . có h c th c. Vài ngày n a. [3] ði n c a ñô ñ c Decoux g i b Thu c ñ a tháng 8 năm 1941 . Còn hơn c Sài Gòn. 1985. khác xa khung c nh trong ð i N i Hu nơi ñó th i ti t hình như lúc nào cũng n ng n c như s p ñ mưa. d y theo chương trình Pháp ñư c coi là hoàn h o nh t Vi t Nam. m t thành ph ngh dư ng trong th i kỳ gi a hai cu c chi n tranh th gi i. l n ti ng tr con nô ñùa. Gia ñình B o ð i thư ng v ñây s ng và t nay các con c a h không r i kh i ñây. Bu i sáng hôm ñó. nh hơn cung ñi n c u ta sinh ra và l n lên trong ð i N i Hu . Cùng v i ñ ng ñ i. ðà L t ít b i b m hơn. như B o ð i sau này k l i nhưng ông ta không có gì ñ c bi t. Gia ñình bà ñã xây m t căn nhà ñ p. B o Long có nhi u b n cùng trang l a nhưng không có b n thân. l i có quan h m t thi t v i Giáo hoàng Pie XI nên nhanh chóng ñư c s ch p thu n. Bây gi thì bi t th b ng ñá ñã có nhi u. nhu m v oai nghiêm. còn l i ph n l n là con em gia ñình ngư i Âu. G n như b n thân c a gia ñình. cao hơn các tòa nhà trong thành ph . có b c thang ñi lên. Trư ng Les Oiseaux ñã thành công tuy t v i Neuiìly bên Pháp và ñã xây m t tu vi n ðà L t b i vì gia ñình Nam Phương ñã v ñây. vài tu n n a. m t tòa bi t th b ng ñá ñ u tiên trong thành ph . tháng 7 năm 1941. B o Long ñi h c trư ng Les Oiseaux c a công giáo như m c u trư c ñây khi còn nh . T trên ng n ñ i ngư i ta nghe rõ ti ng n dư i thành ph . Bà c m th y nh nhõm hơn khi r i xa cu c s ng cung ñình. c ti ng chó s a. Ngư i lính Nh t không ph i là ngư i ñ u tiên B o Long g p. thô k ch. Trên m t trăm ngôi bi t th duyên dáng. B o ð i cho xây m t tòa nhà l n g n như m t cung ñi n. ðó là cu c g p năm 1945 cho ñ n lúc ñó c u ta không t ng g p quân ñ i ngo i qu c bao gi . T nay c u bé s s ng trong ngôi bi t th xinh x n vùng cao nguyên ðà L t này. không có gì lý thú như trư ng h p anh lính Nh t. ðây là m t thành t u ki n trúc ñáng n tr ng theo phong cách Le Corbusier hay c a Mallet-Stevens hoàn toàn hi n ñ i.47 - . lúc này ôtô còn hi m l m nhưng là ti ng n ào. Nó l n như m t ngôi chùa. Các b n cùng l p tuy t t c ñ u là tr con nhưng có thái ñ dè d t xa lánh c u. Nh ng ngư i có máu m t c a b máy chính quy n b o h và nh ng ngư i Pháp khai kh n ñ n ñi n ñ u mu n có m t căn nhà ñây? Thành ph ñư c coi như m t b o tàng ki n trúc. nh ng tòa nhà gia ñình c u góp công xây d ng. ñ n v i tư cách khách m i c a tòa bi t ñi n. trư ng Les Oiseaux ñưa các sơ v ñây. m t th gi i trong T C m thành. nóng n y nhưng rõ ràng là r t thích s ng ñây. h u h t các ngôi nhà ñ u nguyên v n. C ñ n ngôi m hoành tráng c a ngư i cha thân sinh ra Hoàng h u Nam Phương cũng hi n rõ trong t m nhìn. Nhà xu t b n Ramsay. [2] Hi p ñ nh Darlan-Sato. Chính là ñây. ñi m xuy t trên nh ng cách r ng thông b t ngàn. Khung c nh cũng như khí h u vô song ñây ñã thu hút khá ñông ngư i ñ n . d giao thi p. M t b u không khí thôn dã nh nhàng tươi mát. Bà Nam Phương cũng th . Cũng nh gia ñình Nam Phương cho ñ t và b ti n xây d ng. Ki n trúc sư Cruz v ki u.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chi c ki m dài sát ñ t. C u là ngư i ham thích vũ khí và quân ñ i t khi còn thơ u nhưng c u không nhìn th y gì trong g n năm năm dư i s b o tr c a Nh t B n. trong nh ng năm 40. có cơ h i hay ñi u ki n s ng ñây. Cái th p giá b ng ñá bên c nh ñư c d ng lên như ñ b o v các ngôi bi t th và các tòa công s bao quanh. con cái nh ng ngư i có ñ a v cao trong xã h i quan ch c hay thư ng thư. nơi ñây không b làn sóng xây d ng theo ki u Tân Á châu làm h ng không gian ki n trúc ñang tràn ng p các thành ph Vi t Nam. tránh xa các trò chơi quen thu c v i b n bè.. Nhưng ñi u ñó không làm c u khó ch u. Hoàng h u cũng ñã ñ n ñây khi còn nh . Nh t là ñây. ñây c u th y d ch u. thái ñ c ng r n. c u ta như thư ng l nhà m t mình. [1] Elula Pierrin Mouson de femmes (Gió mùa ñ i v i ñàn bà). không khí hòa bình và thanh th n m t cách kỳ l s tàn nh n tiêu tan và chi n tranh b t ñ u. C u ta không hi u th nào là tình b n. không có ti ng xe. B o Long ban ñ u h c trư ng Les Oiseaux sau ñó chuy n sang Adran cũng do nhà th công giáo b o h và cũng ðà L t. trong r ng thông làm ñ p thêm các ng n ñ i ðà L t b t ñ u cu c ñ o l n. tù túng g n như trong tr i t p trung. Nhà vua tương lai ñư c coi là m t ñ a tr ngoan ngoãn. Trang trí n i th t cũng gi ng như ð i n i Hu do nhà ki n trúc n i th t Leleu ñ m nhi m. B n h c c a c u là m t s ngư i Vi t. C u ta v n thích s ng cô ñ c. Gia ñình bà có ñ phương ti n tài chính. Nh ng ngôi nhà ñ p như bi t th c a bà dì Didelot c a B o Long ñ u xây d ng trên ñ i cao. B o Long có thói quen thích s ng l ng l m t mình. ít c ng nh c hơn và c u g n gũi hơn v i cu c s ng c a các b n trai khác. có s tr giúp c a m t ñ ng nghi p Vi t Nam. anh ta ñóng quân dãy nhà ph c a ngôi bi t th bà dì Didelot ðà L t.

. Nhà xu t b n Sirey. [5] Philippe Devillers. L Asie du Sud-Est (ðông Nam Á). Philippe Devillers trích d n trong Histoire du Vietnam (L ch s Vi t Nam).Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment CAOM Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Nhà xu t b n Le Seuil. [4] André Blanchet. 1971. h sơ 1207.48 - . [6] Nhi u ngư i ñã s ng trong th i kỳ này kh ng ñ nh chính m t v Pháp ñã b trí ñ Phi Y n g p B o ð i v i ý ñ n m ch t ông vua bù nhìn này hơn n a. báo Le Monde (Th gi i) 23 tháng 2 năm 1946.

Nhưng Trung Kỳ còn có nh ng căng th ng gi a các nhóm có l i ích khác nhau. ð u năm 1945 ñư c ngư i Anh giúp s c h b t ñ u xây d ng m ng lư i tình báo trên toàn bán ñ o ðông Dương. trên ñ o Ceylan (nay g i là Srilanca) g n ñây. S nghèo nàn tràn ng p ñ t nư c. Nhưng nói chung h hoàn thành nhi m v . m t tích trong nh ng tình hu ng kỳ l . Các công ch c.49 - . không th n tr ng. Các m ng lư i ch ng Nh t c nh tranh nhau th m chí ñ i ngh ch v i nhau. Hàng kilô gi y không nói ñư c h t các ho t ñ ng c a các thư ng sĩ. cơ quan ñ c v Anh ñư c Churchill hoàn ch nh. Hai ông này s r ng Nh t s vi n c ñó ñ lo i b ngư i Pháp và ch m d t ch quy n c a Pháp ðông Dương. Tuy nhiên nhi u tháng ròng t cu i 1944 ñ n ñ u 1945. không ng ng tìm ñư c nh ng bãi r ng ñ th dù vũ khí. Girard. ngư i Pháp làm r t ít ñ giáo hóa dân chúng và c i thi n cu c s ng v t ch t cho h . trong lúc ñang ng h mư i hai quân nhân ñ ng minh b r t xu ng bi n. M ném bom căn c Nh t ngày càng chính xác. H th o lu n nhi u khi không gi gìn ý t . So v i ngư i M và ngư i Anh. M t quân nhân. Ông quy t ñ nh ng h ngư i Vi t Nam mong mu n ñánh ñu i ngư i Pháp ra kh i c a. ðó là ngày N. giám ñ c nhà máy ñi n. Ngoài ra chính tư ng De Gaulle Alger ñã ra l nh cho ông ta c m ñ u Ban Hành ñ ng. An Nam ch có b y nghìn quân . nh ng quan h căng th ng n y sinh gi a cánh dân s và quân s . ngư i Nh t ñ u không phát hi n ñư c [2]. Ngay c tư ng Turquin ph trách quân s cũng v y. Cu i tháng t t c các t ch c ch ng Nh t ñây ñã nh n ñ y ñ vũ khí ñ làm nhi m v . H th dù không ph i ch là nh ng kh u ti u liên Stein hay súng l c t ñ ng mà c nh ng d ng c r t khó gi u kín như ñ i bác. m t thương nhân làm ăn ðà N ng. Ngư i ph trách c a m ng Gordon.. m i ñ n Kandy. s ngu d t c a ngư i b n x . Ngư i Anh cung c p máy bay còn ngư i M thì cung c p vũ khí. ñ u óc phiêu lưu m o hi m nhưng chính xác. Có chuy n v n t i c a Nh t B n b ch n l i v i muôn vàn lý do. các bi n pháp h n ch v kinh t nh m ràng bu c thu c ñ a v i chính qu c. Gey. ðư c cung c p tin t c tình báo. ðó là ñi u ngư i Pháp mong ñ i. nha sĩ và Niedris. Crèvecoeur ñ t b n doanh Côn Minh phía nam Trung Hoa. Nhi u khi h li u lĩnh và mu n ăn to. Vì các nhóm ch ng Nh t ñây không ph i ch có giúp ñ ngư i M mà còn có ý ñ nh ch ð ng minh ñ b vào ðông Dương s n i d y ño t l i ch quy n t tay Nh t. k sư ñi n lãnh ñ o phong trào kháng Nh t. ð u tháng 2 năm 1945 h yêu c u có s ti n mư i nghìn ñ ng b c ðông Dương ñ d n d p bãi ti p nh n Làng H i phía tây thành ph Hu . k sư trư ng công chính. ñ i uý Hebre. giúp nh ng ngư i lính vư t ng c và giúp các phi công t máy bay b b n rơi. ð u năm 1945. Ngư i Nh t ñây không nhi u. công cu c kháng c ngày càng tr nên quan tr ng. t t c làm cho ðông Dương tr thành m t ñi m ñen ñ c bi t châu Á thu c ñ a [1]. L n này nh ng ngư i lính dù không nh y xu ng Bordeaux hay Nevers Pháp mà phía b c Hu . do ñánh tráo hay do ki m soát Khâm s Trung Kỳ. ñư c ghi trong các b c ñi n m t như m t tr n Normandie phía b c nư c Pháp mư i tháng trư c ñó. Con ngư i n m toàn b h th ng bí m t trong nh ng tháng ñ u là Crèvecoeur thu c phái De Gaulle. ði n ngày 2 tháng 2 năm 1945 ñánh ñi t Hu ñánh d u vi c ch m d t các d t th dù. ít ng h th m chí ch ng l i các ho t ñ ng ch ng Nh t c a các ph n t theo De Gaulle.. Dư i s thúc ñ y c a Ban Hành ñ ng nhi u sĩ quan và h sĩ quan trong quân ñ i thu c ñ a tham gia vào m ng lư i ch ng Nh t. nh ng ngư i Pháp theo De Gaulle ñã hành ñ ng. trung uý ngay sau khi Pháp ñ u hàng mong ư c ñư c sang châu Á ñ chi n ñ u ch ng Nh t hay ñơn gi n ch d n thân tìm ki m vinh quang. Các thành viên c a nhóm Gordon cung c p tin t c tình báo trư c h t cho ngư i M . các cơ quan công chính và ñư ng s t t ch c phá ho i vi c qu n lý khai thác ñư ng s t. ð i uý Crèvecoeur là ngư i ph trách mi n trung x Trung Kỳ.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 12 Daniel Grandcleùment Ngày 2 tháng 2 năm 1945 ñài phát thanh bí m t c a m ng lư i Pavie nói r ng v a nh n ñư c m t trăm ba mươi ba thùng và hai mươi hai hòm và nay yêu c u g i ti n ñ n. t m ñã ñ l i t p h sơ dày c m mư i lăm t p t i Vi n l ch s quân s Vincennes. Cu i cùng. Giraud. Pavie là m t danh c a t ch c Hu do Ban Hành ñ ng (Service Action) c a l c lư ng Pháp t do. Cũng như các thu c ñ a. ñã phát ñ ng ngư i Pháp kháng chi n ch ng ð c. nam Qu ng Tr . theo kinh nghi m c a ñ i quân ng m ho t ñ ng b n năm dư i ách chi m ñóng c a ð c. Ban này ñ t dư i quy n tư ng Blaizot ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp Vi n ðông. ph ng theo các phương pháp ho t ñ ng c a SOE (Special Operation Executive). Nhưng T ng th ng Roosevelt l i là ngư i kiên quy t tán thành chính sách phi th c dân hoá. tr ng pháo và ñ n pháo. Nư c M ngh sĩ cũng như dân chúng ñ u lên án thái ñ c a Pháp ñ i v i các thu c ñ a cũ c a mình. Trên m t ñ t n i ñ a có m ng lư i g m viên ch c dân s và quân nhân là t ch c Gordon ñư c l p ra t nhi u năm nay. Hình như h cho r ng không ph i là nhi m v quá khó khăn không th th c hi n ñư c. T i Hu . ðó là m t con ngư i cương ngh . Ch còn 15 ngày n a nh ng nhóm ho t ñ ng bí m t ñã s n sàng kh i s . Báo M Chicago Sun (M t tr i Chicago) vi t: ðông Dương thu c Pháp tr thành tư ng trưng cho ch nghĩa th c dân da tr ng. Grandjean. T ch c này thu lư m tin t c. Ngư i t bên ngoài quy t ñ nh các ñòn vũ l c và ti p t vũ khí.

nh ng ngư i c m ñ u ch ch t c a chính quy n b o h ñ u ñư c thông báo v tình hình khá ch t ch . Sĩ quan Pháp t ch i. Nhi u binh sĩ ñang ñi chơi ngoài ph b t ng b b t ho c b gi t. T i nhà Ngân hàng ðông Dương. nhưng lúc này ñây vào ngày 9 tháng 3 năm 1945 t t c nh ng ngư i Pháp ðông Dương ñ u có chung m t m c tiêu. T i Hu chín trăm tù binh b tra t n nhưng không ai cho bi t thành ph n và vũ khí trang b cho các nhóm ch ng Nh t ñư c . Tuy nhiên danh sách nh ng k b hành hình mùa xuân năm 1945 còn dài. nơi thư ng xuyên c a Toàn quy n Decoux. lư i lê ho c b giam gi . Chi u hôm sau ñơn v b o v thành Hu h vũ khí ñ u hàng. Ngày 9 tháng 3 năm 1945. nư c An Nam c xưa ñã chuy n thành m t nư c Vi t Nam m i [3]. Chính qu c còn b n tâm nhi u chuy n khác. Ch c h n vì là n u gi i phóng ñư c m t vùng ñ t thu c ñ a cũ có s tham gia nhi t tình và có k t qu c a Pháp s có nh hư ng chính tr l n. Cũng ngày hôm ñó. Tuy nhiên quân Pháp c l t ch ng l i. Sau này Toàn quy n Decoux s b ñưa ra tòa x v t i trung thành v i chính ph Vichy. n u không nói là h hê trư c tai h a c a b n th c dân. Tóm l i m t ñòn tàn nh n và công hi u m t cách ng c nhiên. Quân lính thu c ñ a ñã ch ng c h t s c mình. m t chi c c u s t b c qua sông Hương th i ñó g i là c u Clémenceau dùng ñ dân chúng ngư i Pháp bên này sông Hương sang ñư c khu ð i N i và kinh thành Hu . Tàn binh quân ñ i b o h ñ u b b t làm tù binh g n ñ n Mang Cá. T i Paris cu c ñ o chính Nh t ðông Dương không ñư c ai chú ý. Ch c n m t ñêm. Nó có th ch ng t r ng vi c De Gaulle tuyên chi n v i Nh t không ph i là nh ng l i l tr ng r ng. ngày 9 tháng 3 năm 1945 b t ñ u t bu i t i ngư i Nh t kh i s tru t quy n th ng tr c a Pháp. bi t bao hành ñ ng tàn ác không th gi i thích ñư c không th tha th ñư c và nói chung ñ u không g p s kháng c ñáng k nào c a ngư i Pháp. ông ta nói ñã b hoàn toàn ñ ng ngoài m i âm mưu khôi ph c ch quy n c a ngư i Pháp. Nh ng ngư i Nh t khi m i ñ n di u hành trên ñư ng ph m t cách d thương. H ñ u bi t vi c gì x y ra. Nh t l t ñ Pháp. S còn l i ñ u b b t h t. Trong ñêm 9 tháng 3 toàn b lính Pháp Hà N i ñ u b b t làm tù binh cũng như L ng Sơn. thì n u không t ra thù ngh ch thì cũng là th ơ. Các ñơn v lính Pháp ñang chu n b rút ra ngoài ñ u b tiêu hao.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment trong t ng s b n mươi b y nghìn toàn ðông Dương k c Cao Miên và Lào. H b chính nh ng ngư i v a ăn nh u v i h ban nãy rút ki m và dao găm x t ngay. chi m nhà băng. Hi n binh Nh t. nh ng quân nhân M t Tr i M c b t ñ u kh i s b ng vi c chi m nhà ga r i khách s n Morin ñ u c u Trư ng Ti n. Không còn th i cơ nào ñ nghĩ ñ n các tranh giành nh hư ng v i ngư i M hay các cu c thanh tr ng ti p theo s s p ñ c a ch ñ Vichy. m t lo i Gestapo châu Á lo i tr h t nh ng ph n t ñã ngăn c n công cu c phòng v c a Nh t B n. Nh ng ngư i trư c ñây coi thư ng s c m nh ngư i Nh t cho r ng h không có nhi u quân. quân ñ i Nh t giam gi tù binh Pháp trong xà lim và t p trung qu n thúc ki u dân Pháp t i các tr i ho c các khu bi t cư. S có m t g n m t th k c a Pháp b xóa s ch trong m t dêm. T i ðà L t. Theo th ng kê c a quân ñ i vi n chinh Pháp năm 1947. B o ð i sau này vi t h i ký: Cái ñ u Pháp b c t lìa kh i cơ th Vi t Nam. T i Hu . Còn ñ i v i dân chúng ngư i Vi t. Ngư i Nh t m c thư ng ph c ñ t o th b t ng r i chia nhau bao vây các doanh tr i quân Pháp. ðài phát thanh Sài Gòn qua l i kêu g i c a n phát thanh viên ngư i Pháp ngh n ngào ñ c l i kêu g i ngư i Pháp ñ u hàng. Ti c rư u tan. b n gi t b ng ñ i liên. Kh p nơi trên toàn ðông Dương. Nhi u tr n giao chi n ác li t và ñ m máu di n ra. trung tá Crèvecoeur bí m t ki m kê nh ng ngư i Vi t Nam ñáng tin c y. “Dư i t m bình phong ñó chúng ta s l a ch n nh ng ngư i s làm vi c cho chúng ta trong tương lai”. Ch trong m t ñêm. nay l ng l ngơ ngác ng i trong nhà giam băng bó v t thương. lính Nh t gi t ngư i gác ñêm. Ngư i Nh t v a nh c nh h r ng chi n tranh chưa ph i là ch m d t. ñ c chi m ðông Dương. M t ti ng sét. hai nghìn m t trăm ngư i Pháp b gi t h i trong ñêm m ng 9 tháng 3 và nh ng ngày sau ñó. Trong ñêm kinh hoàng ñó. t i ñây năm 1885. nh ng trí th c ngư i Nh t ñã t ng t ch c chung nh ng ho t ñ ng giao lưu văn hóa v i tư s n thu c ñ a ñã b c l m t cách ñáng ng c nhiên nh ng hành ñ ng tàn b o c a h . tình hình còn bi th m hơn. ngư i da tr ng b ti n công.50 - . Quân ð ng minh ph n công quân Nh t g n như kh p các m t tr n Á ðông. Hình như không bi t gì ñ n ho t ñ ng c a nh ng ngư i Pháp ch ng Nh t này và r t ít quan tâm ñ n cu c chi n. Nh ng ngư i ñư c chính ph m i Pháp tín nhi m. Còn B o ð i. Ch ñ l i hai lính Nh t ñ canh gi tòa nhà tư ng trưng cho s c m nh c a C ng hòa Pháp. Quân Nh t ch t hai trăm b n mươi b y binh sĩ. m t làn sóng t n công khi n dân chúng và quân ñ i thu c ñ a s ng s ! Trong l ch s ngư i ta g i ñó là ñòn m ng 9 tháng 3 hay là cu c ñ o chính m ng 9 tháng 3. G n b n trăm lính Pháp b ch t ñ u b ng ki m. Như v y nh ng ngư i ph trách chính quy n b o h và nh ng ph n t trong Ban Hành ñ ng ñã b t tay nhau cùng hành ñ ng. B c ñi n k t thúc b ng m t ño n ñ phòng “tham v ng c a ngư i M ”. quân c a tư ng De Courcy ñã dùng ñ ch ng c l c lư ng tri u ñình n i d y. kèm sát ñô ñ c và bao trùm lên b máy quy n l c c a ông ta. T i sao ph i v i vã ñi ñ n m t chung cu c xem ra không th tránh kh i? Các pháo ñài bay M ñã ném bom Tokyo. lính Nh t yêu c u khách h vũ khí và ra l nh cho quân lính dư i quy n ph i ñ u hàng. Các sĩ quan bu i t i m ng 9 ñã ñư c m i ñ n ăn t i v i các c p ch huy tương ñương c a Nh t.

các v ñ i th n trong Vi n Cơ m t ñã ñ n ñây nhưng th y B o ð i còn ng li n kéo c sang ch u bà Hoàng thái h u Cung Diên Th . H ñã ph i tìm ngư i thay th . ông ph i xu ng xe và lên xe c a chúng. Sau m t ñêm ông có th i gian suy nghĩ tính s v i chính quy n Pháp. Ông T ng lý văn phòng c a B o ð i lo ng i không ph i là s an toàn c a các b n ông mà s r i lo n c a b máy ñi u hành ñ t nư c. v i nh ng quân nhân Pháp b ngư i Nh t k t t i là ph n b i. 11 tháng 3 Ph m Kh c Hòe ñ n ñi n Ki n Trung nơi và làm vi c c a B o ð i h i. Ông vi t: “Sáng s m hôm sau 10 tháng 3 ông ñi xe vào ñ n c a Thư ng T th y c a ñóng ch t g i mãi không th y ai ra m . Lúc ñó m t th v lên báo B o ð i ñã d y và s n sàng cho vào b ki n. Bà t ra ít xúc ñ ng v s ki n di n ra ñêm trư c. T i ñây. Sau này ông ñi theo c ng s n nên ông cũng ph i h b t gi ng khi miêu t v Hoàng ñ nh d . Bà Hoàng thái h u T Cung m c dù còn s m ñã phì phèo hút thu c sâu kèn. Nh ng c n th n c a Nhà vua ñ u bi t xe ôtô ch B o ð i ñã r i kh i khu v c săn t ñêm nhưng h không bi t ngư i Nh t ñã gi ông su t ñêm khi xe v ñ n Hu ! Cu i cùng. như thư ng l khu r ng cách Hu vài cây s . Làm sao ñây ñ t ch c b máy m i duy trì ho t ñ ng các cơ quan công ích và cu i cùng là ñánh ñòn b n th c dân ngư i Âu? B ng cách giao quy n hành cho B o ð i. Dân chúng t t p trư c t b cáo khi n xe ông Hòe không ñi ñư c. ñ i s nư c M t tr i m c v a ñ n ñây hôm qua. sáng hôm sau. Cu c h p r t quan tr ng. N n th ng tr c a Pháp b quét s ch. H không có ñ s c hay ñ th i gian ñ l p b máy th ng tr m i. V n không có tin t c gì v Nhà vua. gươm bên hông dài lê thê sát gót. Nh ng quan ch c Pháp không còn. nhưng Pháp ch t r t ít vì quân Nh t ít b n ñ n th t ch ñ t pháo ñùng ñ uy hi p khi n quân Pháp tư ng là ñ n th t nên ñ u hàng ngay còn các quan ch c dân s thì cho b t ngay ch tr m t s tên ngoan c b gi t. Nhưng khi ông Hòe h i ai s thay Khâm s Pháp n m th c quy n hành pháp. nguyên T ng lý Ng ti n văn phòng c a ông l i miêu t khác. Nhà vua ñang lu m d n trong bàn tay ngư i Pháp. Câu chuy n v n ñang rôm r nhưng ai cũng lo l ng v Nhà vua. Ông Hòe ñã ghi ñư c di n bi n các s ki n khá chính xác ñúng như ñã x y ra bên trong T C m thành. Quan thư ng thư h Ph m nói ñ m i ngư i yên tâm: ðư c m t ñ i tu n tra Nh t tháp tùng. nay không còn ngư i Pháp n a thì b máy nhà nư c s ñi u hành s ra sao ñây và ñi u quan tr ng nh t là ai s tr lương ñây? Ngư i Nh t? Viên quan ba Nh t nói ñ ông yên lòng: “Chúng tôi s n m gi các v trí c a ngư i Pháp trư c ñây. B o ð i không mu n ch ng ki n s tan rã c a nh ng ngư i b n cũ. ð c T còn nói nh v i ñ i th n b H là H ð c Kh i h i vay ba trăm b c ñ ti p t c ñánh bài.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m nh danh Ban Hành ñ ng. Trư c khi r i phòng. L a chi n tranh ñã lan trên ñ t Nh t. Ông ta ñ ngh s ñ m nhi m ch c trách . B o ð i ñã tr v ð i n i an toàn và v n m nh kh e. M i cơ quan trong tri u ñình ñ u có quan ch c t Paris c ñ n ñ ñ ng ñ u. Ông ñã phong thanh ñư c tin t ngày 25 tháng 2 là ngư i Nh t s hành ñ ng nhưng ông không thông báo cho ngư i Pháp bi t. Quân ñ i Nh t s p ñ t ng m ng.. m t mũi khôi ngô. Th v tr l i vua ñã v nhưng còn ñang ng mê m t? Trư c khi ông ñ n. ông Hòe ñã g p l i h . ông “ph i” ñ ng ra tr vì v y! Ngày 9 tháng 3 Nhà vua và Hoàng h u ñang ñi săn. V n ñ ñư c bàn là ti p nh n hay khư c t n n ñ c l p mà ngư i Nh t trao tr . Viên sĩ quan Nh t cho bi t thêm quân Pháp ñã ñ u hàng trên toàn lãnh th ðông Dương. Trùng h p ng u nhiên? Không. d n ñ n trư c m t tên quan ba Nh t tr tu i.. Duy ch còn sĩ quan ch huy trong quân ñ i Nh t căn b n là căm ghét ngư i da tr ng. Tuy nhiên Ph m Kh c Hòe. Còn hơn th vì ngư i Pháp ñã báo trư c là d a vào ông ñ tuyên b ñ c l p cho Vi t Nam [4]. ch vui thú săn b n và mơ m ng thì nay ñang chơi ñòn chính tn khá tinh t khi n các quân nhân Pháp không tư ng tư ng n i. Hôm sau ngư i Nh t m i ñưa B o ð i và Nam Phương v Hu . Th y ông Hòe ñeo bài ngà Ng ti n Văn phòng T ng lý. v ñ i th n v n ñ m nhi m công vi c “h u h ð c T ” t c là làm m t chân ñánh bài v i bà Hoàng thái h u. chính th ñô c a h . V y h ph i c ñưa ngư i b n x vào l p ch tr ng c a các quan ch c b o h ñ l i. Ngư i xem bàn lu n xôn xao ngh n l i l i ñi ông Hòe quay xe ñ nh tr ra thì b b n lính Nh t ch n l i. Tokyo b các pháo ñài bay c a M oanh kích. phù phi m hơn là s th c. . Cách nhìn c a ông Hòe không êm d u gì. ñeo kính tr ng. Thôi cũng ñư c. Chi u ngày 9 ngư i Nh t ñón ñư c h gi l i. thi t quân lu t ñ gi tr t t và giúp Vi t Nam l y l i ch quy n ñ c l p ñ cùng Nh t B n xây d ng kh i Th nh vương chung ð i ðông Á” [5]. y ñ ng nghiêm chào và kính c n nói b ng ti ng Pháp: “Quân ñ i Thiên hoàng ch tru t quy n c a th c dân Pháp thôi. V y là trong ñêm x y ra ñ o chính ñó B o ð i v ng m t t i Hu . Trên tư ng dán nh ng t b cáo b ng ch Hán ñ i ý: quân ñ i Thiên hoàng ñã ñánh ñ Pháp.. H c s c tàn lao vào công vi c cu i cùng này: ph c hưng ch ñ quân ch . Yokoyama.51 - . ñ ng h nh ng ngư i qu c gia Vi t Nam. ðây là có tính toán. Ch ng có gì quan tr ng th t nhưng ñ ngh ngày 10 tháng 3 c a h ñưa ra ph i ñư c tr l i. nhưng chúng tôi s s m chuy n giao cho ngư i Vi t Nam”. Ng i ch m ch trên s p sơn son th p vàng bà ti p t c nói chuy n m t cách khoái chí v ván m t chư c v i các v ñ i th n vi n cơ m t trong ñó có c Ph m Quỳnh. viên sĩ quan Nh t l c ñ u tr l i không bi t. C c di n chi n tranh ñã thay ñ i.. không ñ ng ch m ñ n Nam tri u”. H dùng th i gian ng n ng i còn l i trư c khi b i tr n ñã th y trư c là không th tránh kh i. B o ð i ch là ông vua bù nhìn.

n i th ng kh ngư i Pháp ph i ch u. Như v y chính ph Vi t Nam tin vào lòng chính tr c c a Nh t B n và quy t tâm h p tác v i Nh t ñ ñ t m c ñích nói trên. m i các th y v ngh . Nhưng khá nhi u sĩ quan c a ông không tán thành trao ñ c l p cho ngư i ðông Dương vì theo h dân chúng ðông Dương chưa ñ trình ñ cai qu n ñ t nư c. v. b n áo dài g m qu n r ng nhưng các b trư ng khác không ai b t chư c nhà giáo già và m i ngư i v n m c âu ph c nhưng ch p khăn ñóng trên ñ u. Nam Phương thân ái h i thăm gia ñình t ng v khi n h r t c m ñ ng. Tuy nhiên bà Hoàng thái h u cũng m i tr u và thu c ñ thay l i chào m ng. Chi u tình hình qu c t nói chung và tình hình châu Á nói riêng. t tôm hay ñánh m t chư c là m t ñam mê không th b c a bà Hoàng thái h u. C hai nom dáng ñi u vui v . C n th o ngay m t b n tuyên chi u c a Nhà vua. Ai thích m t chư c và th t bò r ng thì chi u nay vào ch u ð c T . Bà này ñòi các v b trư ng m c qu c ph c. Theo t c l truy n th ng. ông ñã săn h ñư c con bò r ng r t to. H m sâm banh chúc m ng tân Th tư ng và các b trư ng có m t ñông ñ ... Ch ng ai có ý ki n gì. khoác áo g m r ng ra ngoài. . Cu c h p k t thúc ch sau m y phút r t nhanh. Ph i vi t th nào cho khác v i b cáo c a ngư i Nh t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment trư c ñây c a Khâm s Pháp. Khi chia tay.. có l th i cơ v n chưa ñ n v i ông ta chăng? Gi i pháp ñưa Cư ng ð v làm vua v i Ngô ðình Di m làm Th tư ng ñã có lúc ñư c tính ñ n. Nhưng t i sao không l p vua m i. bà không quên m i Th tư ng và các b trư ng ñưa các bà m nh ph ñ n luôn ñ ch u tam cúc. lúc ñó b Nh t chi m ñóng và ñ i tên là Chiêu Nam ñ o. Nhà vua thông báo cho H i ñ ng cơ m t và h i ai có ý ki n gì không. giày thêu. Vi t Nam ñ c l p nhưng th c t ch Trung Kỳ và B c Kỳ tr ba thành ph Hà N i. các v tra t n ñang di n ra ch cách cung ñi n Nhà vua ch vài trăm mét. b n d th o ñư c m i ngư i nh t trí ch p nh n. chính ph Vi t Nam công khai tuyên b b t ñ u t hôm nay xóa b hi p ư c b o h ký v i Pháp và ñ t nư c l y l i n n ñ c l p. . Tokyo li n ch n m t nhân v t có tinh th n qu c gia ôn hòa hơn và g n gũi v i Nh t B n hơn. B o ð i chuy n sang chuy n ñi săn hai hôm trư c. phù h p v i nh ng nguyên t c chung v ð i ðông Á. sau l bái m ng t i ñi n C n Chánh. M t d th o ñư c Ph m Quỳnh ñưa ra ngay sau ñó g m có m y ý chính: . sau khi ñư c ñư c ông Hòe hoàn ch nh ñã ñư c công b . M t b c tranh t p nham v s c ph c. Nhưng xem ra không thành v n ñ Ngày 11 tháng 3. Dù trong các c n th n cũng có ngư i nh c ñ n tên Tr n Tr ng Kim nhưng Nhà vua ch ng có vai trò gì trong vi c ch ñ nh này. Kỳ Ngo i h u Cư ng ð c nh n nh c ch ñ i t ba mươi năm nay Tokyo. Hơn n a ông ta cũng ph n ñ i không ch p nh n nh ng quy t c m i. toàn th n i các ph i vào ch u ð c Hoàng thái h u T Cung t i cung Diên Th . không có ñ c l p tài chính. ðó là nhà s h c. Cùng v i các quan ñ i th n trong Tri u ñình ông ta th y ngay n n ñ c l p có nh ng gi i h n như h i còn m ma ch ñ b o h . không có quân ñ i. Nư c Vi t Nam s n l c b ng phương ti n c a chính mình ñ x ng ñáng v i m t nhà nư c ñ c l p. ðó là ý ki n c a tư ng Tscuchihashi.Ba là chính ph Vi t Nam ñ c l p s h p tác thân thi n v i chính ph ð i Nh t B n ñ cùng nhau xây d ng kh i th nh vư ng chung ð i ðông Á. V l i ông Kim. r i Nhà vua k t thúc cu c h p: Thôi. dư i v n m c qu n tây và ñi gi y tây. còn Nam Phương b n áo dài ñ và qu n tr ng. hi n ñang nương náu t i Singapore. T ng lý n i các s ñ i khăn ñóng.52 - . và như v y s mang danh nghĩa c v n t i cao c a chính ph Vi t Nam ñ c l p s ñư c thành l p nay mai. Chính ph m i ñư c thành l p ngày 17 tháng 4 năm 1945 nhưng vì ph i ch các v tân b trư ng t p trung ñông ñ nên ngày 8 tháng 5 m i chính th c ra m t t i Hu trong T C m thành. nhà giáo Tr n Tr ng Kim. M i ngư i ñ u vui m ng. Không có b máy quân s thì không th tuy n m nhân l c cho cu c chi n và duy trì an ninh.M t là tuyên b Vi t Nam ñ c l p.v.Hai là xóa b các hi p ư c ñã ký v i Pháp. B tham mưu Nh t cu i cùng gi B o ð i... Không có t ch v ngo i giao. ðà N ng và toàn b Nam Kỳ là như ng ñ a chưa ñư c ngư i Nh t trao tr . Ai ñã ch n và ch ñ nh Tr n Tr ng Kim? Ch c ch n ph i là ngư i Nh t. toàn th n i các d n nhau ñ n ñi n Ki n Trung ñ y t ki n Nhà vua và Hoàng h u. b n tuyên b Vi t Nam ñ c l p. m t thanh tra ti u h c ñã ñư c Yokoyama ti p trư c khi vào b ki n B o ð i. Bây gi ch còn vi c ra m t b n tuyên b Vi t Nam ñ c l p. T i ñây v ch ng B o ð i và Nam Phương ñã ch s n. T t c ñ u nh t trí hoan nghênh. Tscuchihashi nghĩ r ng ch c n ñ c l p danh nghĩa hơn là th c ch t và chính ph c a Vi t Nam ñ c l p ph i ñư c ki m soát ch t ch [6]. V y thì ch n ai là Th tư ng? Tho t ñ u Ph m Quỳnh ñư c ch ñ nh t m quy n nhưng hình nh Ph m Quỳnh quá l m t thân Pháp. H i Phòng. Ph i l p chính ph cho nhà nư c m i.. có uy tín và trư c ñây ñã b ngư i Pháp truy nã. t coi là m t ph n t trong ð i ðông Á nguy n s ñem hêt s c mình ñóng góp vào n n th nh vư ng chung. Nhà vua m c áo dài lam b ng sa tanh. Các v th m sát. t ng tư l nh l c lư ng chi m ñóng ñã th ng th . Th c t b n d th o ch chép l i trung thành m t b n giác thư mà Yokoyama ñã trao cho Nhà vua. . Sau bu i ch u Hoàng thái h u.

không ñư c t ñi ñâu. nh ng c phư n c c ñ i do nh ng dân quê vác ñi. Ch vài tháng sau. ðây là cu c săn cá vì ông cùng v i con trai ng i trên thuy n ph i tính toán khúc x ñ mũi tên hay chi c lao phóng ra ñi qua m t nư c trúng vào con cá ñang bơi. ph t giam vì tham gia h i h p hay xâm ph m t do báo chí. Su t ñ i. Chuy n ñi kéo dài ba ngày. con ñ c a bà và các con c a bà Nam Phương. m t ñ i tá Nh t m i bà bá tư c Didelot là em gái bà Nam Phương v Hu . ñư c hoan hô. ông báo trư c cho các tân b trư ng ch p nh n m i tình hu ng hi m nguy ñang ch ñón h .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Chính ph m i b t ñ u nhi m v trong m t b u không khí g n như vui v . Ba ngày ph i ñi sáu trăm cây s t ðà l t v Hu . Hơn th n a. và Hu (ñ i v i ngư i sinh s ng mi n Trung). Nhưng dù sao n n ñ c l p cũng ph i ñư c ăn m ng. Ngư i Nh t ñưa ñ n m t chi c xe v i c m t ti u ñ i lính h v . Ngày 9 tháng 3. H ph i ñương ñ u v i s s nh c khi ngư i Nh t ñ n lư t h b ð ng minh ñánh b i và r i kh i ðông Dương. M y hôm sau ông tr l i các nhà báo: “Th i Pháp thu c tôi không nói ñư c gì.ñ . ðà L t. Nhà vua v n m i mê săn b n. ông d y con trai m t trò chơi m i. Ăn m ng l ñ c l p theo cách riêng c a mình.. Dù ñ c l p ñ n quá d dàng nhưng cũng là sau hàng ch c năm n l c mà không dám mơ tư ng ñ n. ông ch ng coi tr ng ñi u gì ngoài thú ăn chơi. Và ngoài ra trò chơi chính tr này có v làm ông thích thú. Không ph i lúc nào cũng h i hè ñình ñám. ðây là ñoàn ngư i ñi ăn m ng ñ c l p gi ng như m t ñám ma nhà giàu hơn là m t cu c bi u tình yêu nư c v i pháo n . B o Long v n ðà L t v i bà dì.. Hai cha con ng i trên thuy n lư t trên m t nư c h trong ð i n i ñ . Nhưng cu i cùng h cũng v ñ n thành ph . Ch p nh n ñ c l p trong b i c nh ñó có ph i là sai l m không? M c dù ngư i b o h Nh t B n ñã suy y u. có l c ñánh gôn trong lúc ti ng n ào c a cu c chi n ñang bao quanh. M t s ngư i cho cá tính c a ông vua bù nhìn này quá gi n ñơn. Chi n tranh ch ng làm ông b n tâm.. Con ñư ng d c sông Hương ñông ngh t ngư i ăn m ng ñ c l p. vì ñình công. Không th t s là tài t . m i ngư i ch ñư c mang theo mình m t valy xách tay. B o ð i ban D ân xá các chính tr ph m. T t c các c u trên ñư ng ñã b ñánh s p. H ph i ñ l i tài s n. M t nhà văn n có m t Hu hôm ñó miêu t : “Ph chính ñông ch t ních ngư i “b n x ”. m c dù chi n tranh và bão t cách m ng. ð có thu hút nhi u cá ông còn chi u ñèn xu ng m t nư c. Nhưng bây gi thì t kh p nơi trong nư c các ñ i bi u ñ n nhi t tình bày t s ng h ñ i v i chính ph m i. Ông g n như b n b u v i tr t t m i. T t c ñ u t p trung v Sài Gòn. Th n nhiên. ñư ng b các máy bay M ném bom hư h ng nhi u ch t nhi u tháng nay. T hôm sau. Nh ng chi c xe t i r ñám ñông phát nh ng c gi y màu c nh màu vàng . nh ng ngư i b ñi ñày hay c m lưu trú ñ u ñư c tr t do. M t chi c loa phóng thanh kêu oang oang ñinh tai nh c óc các kh u hi u. Cũng là con ngư i trung th c. Nhà vua cùng m t lúc t ch c chính ph m i và quan tâm ñ n ñ a con trai c a ông. Các chuy n ñi mang dáng d p c a nh ng cu c di dân. Hà N i. Nhưng c n th n hơn B o ð i nói nh ng tài s n ñã b t ch thu hay bán r i thì không ñư c tr l i. ti ng tr ng inh i. T t c nh ng ai ñã b ph t tù. chính ph m i thành l p này ñã b cách m ng ñánh ñ . h h ng v i các s ki n ñáng l ra ph i thu hút s chú ý c a ông. Tuy t nhiên không có ho c ít có ñi u gì có th th t s ñ ng ñ n ông. nh ng ngư i Pháp thư ng dân ñi t n n b t bu c hay quân nhân tù binh ñ u lên ñư ng. Nha Trang. Tôi r t sung sư ng” [7]. H không th làm ñư c vi c gì n u không có s ñ ng ý c a ngư i Nh t. m t ñ o d còn gi i thích thêm nh ng ai ph m t i cư p c a gi t ngư i có ý ñ t nhà dù có lý do chính tr cũng không ñư c hư ng ân xá. chơi qu n v t. Tuy nhiên Nhà vua là con ngư i chu ng th c t và sáng su t. T i nay thì ông ñi săn cá. Tuy nhiên ê-kíp m i này g m nh ng ngư i có tinh th n qu c gia s làm ñư c ñôi vi c có ích.53 - . M y hôm sau khi ñ o d tuyên cáo ñ c l p ñư c ñưa ra cho th n dân. Bà bá tư c ph i v t m m t căn nhà r i tìm cách liên l c v i bà ch sau. Trong th i gian ñó. Trong T C m thành cu c s ng v n ti p di n bình th n như trư c ho c g n như trư c. t i khác thì ông chơi qu n v t trên sân qu n v t ñư c b trí trong m t gian nhà kho g n tư ng thành. Nh ng ngư i ðà N ng t r i kh i thành ph b ng xe l a dành riêng. Bà bá tư c m t mình v i ñám tr . Trư c m t Nhà vua ch còn m y tháng trư c khi ñ qu c M t Tr i M c s p ñ dư i các ñòn ti n công c a ð ng minh. Không có gì thay ñ i trong vi c th c hi n các thú tiêu khi n c a ông. Bu i t i hôm ñó. nét m t ngơ ngác như không hi u sao h l i ñư c ñưa ñ n ñây” [8]. Các ñư ng xe l a ñ u b quân ñ i mang theo vũ khí và canh gác . màu c a nư c An Nam. Chính ph ñ u tiên c a Vi t Nam ñ c l p ñã b công kích trư c. câu nh ng con cá chép to hàng trăm tu i ñang nhung nhúc dư i nư c. ch c ch n B o ð i v n hy v ng có th i gian ñưa Vi t Nam v v i các nư c t do. ông Con Tr i này ñã gi ñư c phong cách s ng theo s l a ch n c a ông. nhưng qu là cách s ng c a ông vư t lên trên m i s lo toan b n b u c a ngư i thư ng.. k c các s ki n x y ra trong th i kỳ này có liên quan ñ n v n m nh c a n n quân ch hay s ph n c a Vi t Nam. ti ng cò c chói tai c a dàn sáo nh .

May m n là bà v ñ i s Yokoyama l i là ngư i Pháp và có th nh c y. dân chúng th y m t chi c máy bay bay th p là là trên các nóc nhà cao t ng trong thành ph . t i ñây có ñ n năm trăm ngư i ña s là ngư i già. ðài thu thanh. ñeo ñ các huân huy chương trên ng c bình th n bư c lên xe v n t i ñưa h v tr i giam. Không b coi là tù binh. ðó là trư ng h p c a nhà Ngân hàng ðông Dương t i Hu do m t giám ñ c và phó giám ñ c c a Ngân hàng Yokoyama Spishi ñi u hành. Các nhà buôn ñư c t do mang hàng ñ n bán.Nam Phương v n ít xu t ñ u l di n. h b ng nhiên ph i rơi vào hoàn c nh t i t c a th i chi n. tr i ñ m trong hành lang hay l i ñi làm ch t m. Ngư i thì tràn vào các khách s n. M t y ban tương tr ñư c thành l p thay m t Pháp ki u giao d ch v i nhà ñương c c Nh t vì nh ng ngư i có trách nhi m h p pháp ñ u b b t tù ho c ñưa ñi t p trung. Có nhi u ngư i Pháp ñã làm h t s c mình vì l i ích c a nhân lo i.. Ngân hàng ðông Dương ch còn quan h v i nư c Nh t. R t ñông. Ngư c l i nó v n có quy n phát hành gi y b c mà nh ng ch nhân m i ðông Dương quan tâm trên h t. M t hôm. nh ng ngư i Pháp thư ng dân ñ u ph i d n v các khu v c riêng và không có quy n ñi kh i nơi ñó.. góc vư n bi n thành nh ng pháo ñài nho nh . các t cáo th dán trên tư ng cho bi t m i s ñi l i trong khu bi t cư ñ u b c m. c v n t i cao c a Tri u ñình là ð i s Nh t Yokoyama ph i ra thông tri kêu g i dân chúng không nên nh m l n ch ñ chính tr th c dân v i nh ng ph m cách c h u c a ngư i Pháp. “Khi m t con chim nh b thương qu n . ñ n m c ngày 25 tháng 4. H chen chúc nhau nhưng cu i cùng cũng thu x p ñư c ch ch p nh n ñư c. tr thành nơi trú n chính c a ki u dân Pháp khi chi n tranh n ra. ng nhòm ñ u b t ch thu. Ngư i Vi t Nam hay ngư i Nh t t chính qu c ñ n. Các th y thu c quân nhân ñư c phép t t qua nhà. H ôm hôn t bi t v con. Elula. và xăng cũng khan hi m như rư u vang. ð ti p t c giao lưu v i nhau. kèm theo tr em và hành lý c ng k nh. T t c nh ng th g i là vũ khí thô sơ ñó không ph i là ñ ch ng Nh t mà ch ng lưu manh. Ch ng m y ch c sau này ngư i Nh t c m c vi c g i nhau qua tư ng. máy nh. Gia ñình B o ð i . m i ngư i ñ u t ch c t v . Vi c dân chúng ngư i Pháp b d n vào trong nh ng khu bi t cư cũng không làm thay ñ i cu c s ng c a b n tr c a gia ñình Hoàng h u Nam Phương. H ñ xô tìm nhà tùy theo túi ti n và quan h b n bè. Các th y thu c. T i Hu . không có hành vi b o l c không tr m c p.k c Nhà vua . Các b nh nhân dù chưa kh i cũng ph i tr v nhà. ð i v i nh ng ngư i ñó chúng ta ph i cư x theo ñ o lý chung ð i ðông Á. nh ng ngư i b qu n thúc ñã ñ c phá tư ng rào ngăn cách quanh nhà. Ngày 15 tháng 3. Thư ng dân Pháp b b rơi. máy ch . vài trăm gia ñình. Cũng may là trong chu vi y ñã hình thành nên m t cái ch và lúc ñ u có bán c lương th c. tr m cư p hay nh ng ph n t “qu c gia” quá khích. M t cu c ñi ñày nh nhàng dư i con m t tò mò c a dân chúng ngư i Vi t h t ho ng trư c cách ñ i x v i các ông ch cũ c a h . Ngày 27 tháng 8. Nh ng ngư i này lâu nay trong khu ñi u tr c a b nh vi n nay ph i b l i các ñ ñ c c ng k nh ñ v t i trư ng Thiên H u (Providence) do Nhà th Thiên Chúa giáo cai qu n.ñã h p tác v i ch ñ th c dân. H ñư c làm gì tùy ý mi n là không ra kh i chu vi dành cho h . b nh vi n ñóng c a. Vào tháng 3 năm 1945. mà ch có m y cha c ngư i Canada g c Pháp chăm sóc. bà ta ñã khoan h ng ñôi chút v i ngư i Pháp. b ng xe ñ p ho c nh ng chi c ôtô hi m hoi vì không ñào ñâu ra xăng ch y xe. T t c ñ u ñi l i b ng ñôi chân. ngư i thì ñ n nh nhà b n. gi a ngư i chung c nh ng d dàng k t b n v i nhau dù trư c ñây không h quen bi t nhau. B o ð i ít g p các quan ch c cai tr ngư i Pháp. T t c ch ng 15 ngư i k c nhân viên y t . su t ngày ru rú trong n i cung. M t ñ dân s tăng nhanh. ða s gia nhân h u h trong các gia ñình Pháp ki u ñ u b tr n.. ph n và tr em thân nhân các tù binh Pháp t m lánh. Chúng không có ai là b n bè thân thi t. súng. ðêm ñ o chính m ng 9 tháng 3 ñã không thay ñ i gì ñ n cu c s ng riêng c a Nhà vua. ph n l n là quân nhân ñ u b t p trung v Mang Cá. T vài năm nay Nhà vua cũng ít ti p xúc v i gi i quan ch c thu c ñ a. n m gi nh ng v trí c a ngư i Pháp trư c ñây trong b máy chính quy n b o h . H nh n ra ñó là m t trong nh ng chi c máy bay c a B o ð i ñi th truy n ñơn c a Nh t tr n an dân chúng. thư ng dân Pháp t n n v ñây r t ñông. ñ ng th i t thái ñ c ng r n c a nh ng ông ch m i ñ i v i nh ng ai . Chán chư ng vì nh ng c i cách c a ông ñ u h ng ho c b xuyên t c. Các góc nhà. Perrin m t nhà văn n ngư i Âu có m t Hu ñã miêu t . Các cha c dòng C u th ngư i Canada g c Pháp cũng b t m gi m c dù nhà tu c a h không trong khu bi t cư. phó m c cho b n cư p c a gi t ngư i. Dù sao các giao d ch ngân hàng không có gì nhi u. Trư ng Thiên H u hơn m t năm sau ñó. H mang quân ph c tươm t t. Nhưng vũ khí ch là g y tre vót nh n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment bao vây. súng cao su và c bóng ñèn ñi n mà khi n có th gây ti ng n khi n ñ i phương có th nghi là ti ng súng.54 - . Dù không cãi l n. Trong các căn nhà trong khu ph Tây.. nh ng ngư i Vi t v n b ñi. Ch nh ng ai có ñeo băng tay do quân ñ i Nh t c p m i ñư c ñi l i. v ng bóng ngư i Vi t trên ñư ng ph quang c nh thành ph tr nên rũ.

bơ vơ. Toàn quy n Decoux ñi n cho B thu c ñ a: Vi c thi u th n tr ng c a t ch c kháng chi n gây cho tôi nhi u tr ng i. Cai ng c b t tù nhân quỳ trên nh ng thanh g c ng. Có l h thao di n ñ m ng ngày Qu c khánh Pháp 14 tháng 7? Nh ng ki u dân Pháp xì xào bàn tán. [7] Ngày nay. H k l i: C c nh t là nhà giam. M i quan tâm c a chúng ta là các sáng ki n quá s m không ñư c gây khiêu khích ngư i Nh t ñ h ng vi c l n. M t s ñơn v không chi n ñ u. Nhi u ngư i g t l ra ñi không nh n ñư c chút an i cu i cùng nào c a ngư i thân. Sau ñó.. ñư c coi là nh ng ph n t nguy hi m. M t tin ñ n khác l i gieo hoang mang không kém. ch t và b b t làm tù binh. Ch y u là nh ng nhân viên S M t thám và nh ng thành viên c a m ng lư i ban Hành ñ ng. Qu n áo gi t xong. Các nhóm ch ng Nh t trong m ng lư i Ban Hành ñ ng b tan rã hoàn toàn. không giá tr . k t thúc m t gi c mơ) Nhà xu t b n Perrin 1997. b tiêu hao. S l n khác chia thành nhi u toán ñi ng khác ra ga. tù binh Pháp b giam Mang Cá b gi i ñi Sài Gòn. Thân nhân tù binh càng th y hiu qu nh. 1994. Khu ph Tây bi n thành m t ch gi i kh ng l dùng lòng ñư ng. h ñi t bi t th này sang bi t th khác ñ tìm mua ñ cũ. Nhi u ngư i nghĩ s m mu n cũng ph i ra ñi vĩnh vi n t bi t cái x s ñ y tai ương này nên ph i tính chuy n bán d n ñ ñ c. Nhi u v con tù binh nghe tin ñ ng d c ñư ng ñ ti n bi t ch ng con..“T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. ðó là nh ng máy bay M . s 2. Qua nh ng ngư i Vi t Nam hi m hoi h còn ñư c g p trên ñư ng ph h ñư c nghe nhưng ngư i cách m ng v a l p Chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hoà.. k p trong k tay r i bóp ch t cho xương ngón tay gãy răng r c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment qu i trong bàn tay ngư i th săn. m t s trong b n này ñư c th m c dù có m t thanh niên ñã t ng ñánh ch t m t binh sĩ Nh t. [4] Gilbert David. [3] B o ð i: Le Dragon d Annam (Con R ng Annam) Plon. T n th t ghê g m. [5] Ph m Kh c Hòe . [1] CAOM. Không có gì ñáng khinh b ng cách ñ i x tàn t v i k y u không còn gì ñ t v . H sơ lưu tr B Pháp qu c h i ngo i. ðư ng ph trong khu ph Tây càng thêm v ng. Báo Chicago Sun (M t tr i Chicago) ra ngày 26 tháng 8 năm 1945. c m ngư “b n x ” lui t i các khu ph Tây. Quân du kích Vi t Minh ñã làm ch ph n l n lãnh th mi n B c. Ngày 13 tháng 7 năm 1945.”. m t b ph n quân Pháp không b b t làm tù binh ñã ch y thoát sang biên gi i Vi t-Lào. không bi t tin t c ch ng con h ra sao. di n tích ch r ng 2 mét x 1. Tr m c p như rươi. Sau khi ñám tù binh ñư c chuy n ñi. [6] Masaya Shiraishi trích trong L Indochine française (ðông Dương thu c Pháp) c a Paul Isoart..55 - . còn nh ng cánh quân khác b ñánh tơi t . k c các ñ v t nh . nh ng chi c máy bay hai thân xu t hi n trên b u tr i Hu . anh ta s không gi t ch t nó. Nhưng không ph i ai cũng ñư c g p.. ki u dân Pháp thành ph ph Hu c m th y như b b rơi. Nhưng li ng vài vòng. Nhưng r i m t tin ñ n lan ra. ñoán già ñoán non quân ð ng minh s ñ b vào ðông Dương nay mai. M t s hi m hoi ngư i Vi t còn làm công cho các gia ñình ngư i Âu giàu có ñư c phép lu t i nhưng ph i ñeo băng cánh tay do các nhà ñương c c Nh t B n c p. Ngư i ñ ng ñ u Quân Gi i phóng ñã h quân l nh kh i nghĩa. 1987. nh ng ngư i Pháp b giam trong nhà lao ñư c chuy n v Mang Cá giam chung v i tù binh. phơi trên dây cũng ph i thay nhau trông ñ kh i m t c p. Hàng nghìn thư ng dân Pháp b k t trong các khu ph Tây ch còn d a vào s kháng c c a chính mình. không c n thi t ñ l y ti n ñ nh t vì các kho n lương. M t trăm năm mươi sĩ quan b gi i ra ga ñi qua trư c c a khách s n Morin. B c B các ti u ñoàn c a tư ng Alessandri sau khi b t n th t n ng trong các cu c giao chi n v i Nh t ñã ch y ñư c sang Trung Qu c. h b Hi n binh Nh t tra h i liên t c xem c t gi u vũ khí dâu. 1982. Nhưng ch ñư c m t th i gian ng n ngư i Nh t ra l nh gi i tán ch bán ñ cũ. (Biên niên s bí m t ðông Dương). . v a hè ñ bày ñ cũ rao bán. Nhi u ngư i ph i bán các th còn l i. Sang ñ u tháng 8. lu n dây ñi n vào h b ho c úp khăn ư t trên m t r i tư i ñ m ñ n khi n n nhân ng t th . [2] Ngày 23 tháng 2. ph c p ñ u b c t. tr trư ng h p ngo i l . Nhà ñương c c Nh t B n có l i khuyên dân chúng nên b t chư c c ch cao c ñó. Trong 22 ti ng ñ ng h c a m t ngày ñêm. Chroniques secrètes d Indochine.. Nhà xu t b n Thu n Hóa. ñ i thành Quân Gi i phóng. Nhi u ngư i Vi t Nam v n ki m s ng trên hè ph . Jacques Folin trích d n trong Indochine 1940-1945 la fin d’un rêve (ðông Dương 1940-1945. ði u này khi n nh ng ngư i Vi t Nam kỳ th và căm ghét và tr thù. Nhà xu t b n L’Harmattan. ra ngày 12 tháng 5 năm 1945. T i Hu . dai d ng như có th t v a gây ra m i lo s v a gây c m giác hài lòng và lóe lên nh ng tia hy v ng. Hai thành ph Hiroshima và Nagasaki có l ñã bi n thành tro b i.2 mét. ch y dài. Nhà xu t b n Presses Universitaires Françaises. Quân ñ i t i ðông Dương không t n t i. Ngư i M ñã ném bom nguyên t trên ñ t Nh t. chúng l ng l bay ñi không có d u hi u gì mu n ti p xúc v i ngư i Pháp. M t bu i chi u b n lính Nh t g i tù binh ra làm bia cho các binh sĩ luy n võ jiu-itsu [9] Ngày 8 tháng 8.

Daniel Grandcleùment . Sách ñã d n.56 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam [8] Elula Pernn. Sách ñã d n. [9] Elula Perrin.

T m y năm nay Vi t Minh ñ ng v phe ð ng minh bên c nh Trung Hoa. Ông Hòe k l i: Bà lo l ng v chi u hư ng phát tri n c a tình hình. Trong lúc nh ng ông ch cũ ngư i Pháp. v n chưa chu n b xong phương ti n ñ chi m l i thu c ñ a t tay Nh t. xe ôtô ch y trên ñư ng ph ch ng có bao nhiêu. ai mà ch ng bi t hôm nay Ngài Ng ñi săn cùng v i bà c v n Nh t. Trong hoàng cung và có l c nh ng thành viên khác c a n i các cũng ñ u bi t thói quen và tài quy n rũ c a Nhà vua. và c ngư i hu n luy n cho du kích Vi t Minh. im l ng. rã r i. dù ñã bi t nh ng gì x y ra trên x ðông Dương. l n ñ u tiên tri u ñình Hu có vinh d ñư c tr c ti p thu nhưng không thu ñư c. ng i thu mình trên hàng gh phía sau. Khi xe qua tr m gác ngoài cùng gi a ñám binh sĩ Nh t ñ ng nghiêm chào thì nàng l i ng ngư i thêm n a. ñi n ñài. c m c hi u hay không. v n nhi u l n rong chơi su t ngày trong nh ng cánh r ng thưa cùng v i Nhà vua. còn tư ng Leclerc v a ñư c b nhi m làm T ng ch huy ñ i quân vi n chinh Pháp t i Vi n ðông lúc này còn chưa t p h p xong l c lư ng. hơi ng ngư i v phía sau gi a các g i d a khi chi c xe vư t qua tr m gác c a lính h thành ngư i Vi t. Tuy nhiên thành ph Hu m i ngày l mang thêm dáng v th i chi n. ai cũng bi t ngư i ng i trong xe là ai vì ñây là chi c xe riêng c a Nhà vua. ngày 5 tháng 8 Chính ph Tr n Tr ng Kim xin t ch c: Ba b trư ng xin t nhi m. T t c ñ u r u rĩ. Tuy nhiên ch c h n r i ñây nh ng chuy n nhân tình nhân ngãi và l i s ng phóng túng ñó cũng ph i ch m d t trong bão táp cách m ng ñang xô ñ n làm thay ñ i ñ n t n m i ngõ ngách c a cu c s ng. trong th th t b i không tránh kh i. Ngư i M còn cung c p c vũ khí.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 13 Phaàn II – Caùch maïng Daniel Grandcleùment Ngư i thi u ph còn tr và khá ñ p vu t ph ng chi c váy dài b ng v i.57 - . phía bên ph i v n ph p ph i chi c c vàng nho nh c a Hoàng gia. K cũng quá ñáng pha l n ñôi chút hài hư c. không th làm ñư c vi c gì n u không ñư c c v n t i cao Nh t ñ ng ý. v m t ñăm ñăm bí hi m trong b ñ săn. Súng săn x p g n trong c p xe. trong lúc trong tay chính ph hoàng gia không có c nh sát. ch ch ông trong các chuy n ñi chơi xa ngoài thành ph . M i ra m t qu c dân ñư c m y tháng. Cu c ñi này không có gì ph i lén lút? Trong hoàng cung. Pierre Messmer và Jean Cédille. Trong không khí nư c sôi l a b ng c a nh ng ngày hè năm 1945. ñ ñư c kín ñáo hơn là qua c a Ng môn ch dành cho s th n nư c ngoài hay ñoàn ng ñ o trong các nghi l chính th c. Khu ph Tây cách bi t. Thu má. Ông cũng ng i hàng gh sau. b giam trong tr i tù binh. B o ð i ch p nh n t ch c nhưng l i giao Th tư ng l p chính ph m i. Tình hình b t an x y ra kh p nơi. Bà h i xem có cách nào “c u vãn tình hình” ñư c không nhưng c u vãn th nào ñ i v i con ng a quen ñư ng cũ? Vi c l p n i các m i trong tình hình Nh t B n ñ u hàng ñ n nơi xem ra không th th c hi n. chán n n than vãn v ð c vua v n ch ng nào t t y. Trên m t ñư ng nham nh cày x i vì các m nh bom M dân chúng v n qua l i bình thư ng nhưng không ai quên cu c s ng v n ñang còn trong th i chi n. Làn . ông H Chí Minh ñã không b l ñ phát ñ ng nhân dân giành l y chính quy n. M t chi c xe bình thư ng như m i xe khác không có d u hi u gì n i b t cho bi t xe dùng vào vi c gì. Còn nàng nhìn th ng phía trư c. Hoàng h u Nam Phương tri u t p T ng lý Ng ti n văn phòng ñ n g p. v n ñ ng ngư i này ngư i khác nhưng các nhân v t c p ti n ñ u khư c t c ng tác. ti p xúc. trai gái. ñư c ch ñ nh làm “ y viên C ng hòa Pháp” chu n b hành trang. C hai ngư i ch ng b n tâm gì ñ n th i cu c bên ngoài trong lúc chi n tranh ñang ti p di n và cu c cách m ng s p ñ n g n. m t “k ñư c b o h ” ngoan ngoãn và trung thành c a ñ qu c Pháp. Còn B o ð i. trao tr “ñ c l p”. Chi c xe l ng l ra kh i hoàng thành b ng c a phía ñông như m i l n. ch vì ham thích săn b n và hư ng không khí thoáng ñãng ngoài tr i. c b c. bên kia c u Trư ng Ti n. Nhưng trên ñ u xe. say mê chơi b i. săn b n. m t b trư ng b n n vì bom M . chung quanh chăng dây thép gai có lính Nh t canh gi . Làm sao l p l i tr t t thành ph . Các b trư ng khác tuyên b b t l c. m t ngư i xu ng Nam Kỳ. ít ai tư ng tư ng ñư c r ng bà c v n Yokoyama. Th i cơ ngàn năm m i có m t l n. không tr m t ai. phía nam sông Hương. s n sàng nh y dù. nông thôn. nay l i ñư c Nh t B n. cũng ch ng có m t l c lư ng tr t t nào có th hành ñ ng h u hi u. r i theo thư ng l ông ti p t c ñi săn m n Qu ng Tr . Ông Kim c s c liên h . Không khí u ám bao trùm lên c ð i n i... ho c s ng t p trung trong các khu bi t cư dư i s canh gi c a lính Nh t thì nh ng ngư i c a nư c Pháp t do thu c phe De Gaulle. Trong cái thành ph ñ ñô này. Th nhưng ông T ng lý Ng ti n văn phòng Ph m Kh c Hòe cho bi t nh ng chuy n phiêu lưu tình ái này ch ng làm ai ng c nhiên. m t ngư i xu ng B c Kỳ. m t ph n Pháp xinh ñ p. Anh và M ñang trên ñà ph n công th ng l i trên kh p các m t tr n t Âu sang Á.

Tr m ñ t h nh phúc c a nhân dân Vi t Nam lên trên ngai vàng c a Tr m. Chúng ta có th d dàng th a thu n v i nhau n u các v t b ý ñ nh tr l i làm ông ch c a chúng tôi”. V y là không h có chuy n ñ i ñ u v i chính quy n cách m ng. . Thi u m t câu rõ kêu trong d th o. Ông còn nh c ñi nh c l i như ñ nh p tâm và cho “quen mi ng”. Tr m ch c r ng toàn th qu c dân cùng m t lòng hy sinh như Tr m”. nhưng ông ta chưa k p lên ñư ng thì hôm sau. Các v ñã ñau kh quá nhi u trong b n năm ñ y tang tóc dư i ch ñ chiêm ñóng. ngày 17 tháng 8. Nh ng c g ng c a ông ñ u vô ích. kh ng ñ nh ông b tăng huy t áp và không ra kh i nhà.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sóng cách m ng ñang dâng lên cu n cu n.”. Cu c h p quy t ñ nh Nhà vua. qu n chúng cách m ng chi m dinh Khâm sai B c B trư c ñây là dinh Th ng s B c Kỳ. Ngay dù các v có th l p l i trên ñ t nư c này s th ng tr c a Pháp thì cũng không có ai nghe theo: m i làng s là m t kháng chi n. Bu i chi u.58 - . Ông ñ c to. nhưng cu i cùng B o ð i không g i thông ñi p cho Stalin. Nhà vua ñư c ngư i Nh t trao l i các như ng ñ a Hà N i. t i th ñô Hà N i. ***** Vào gi a tháng 8 ng t ng t. ý ñ nh ñ u hàng ð ng minh? Ngư i Nh t b cu c. Lúc này không th nghĩ ñ n ti p t c th ch hi n hành ñư c n a. h c c a ch ñ quân ch xu ng. Ông không ng t g i l i cu c cách m ng Pháp 1789 và s ph n bi th m c a vua Louis XVI r i nh nhàng khuyên Nhà vua không nên ch nư c ñ n chân m i nh y. Vi t Minh l i d ng m t cu c mít tinh c a công ch c ñư c tri u t p ñ bi u th ng h Nhà vua. rõ ràng t ng l i câu nói ñ y dũng c m ñã ñi vào l ch s : “Tr m mu n làm dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm Vua m t nư c nô l . ch không ph i ngư i ñ ng ñ u nhà nư c. các ki u dân Pháp s ch ñòi thoát kh i b u không khí ngh t th này. H i Phòng. g i thông ñi p ñ n nh ng ngư i ñ ng ñ u các nư c M . Sau này B o ð i gi i thích: ông mu n tránh m t cu c t m máu gi a nh ng ngư i cách m ng và ngư i Nh t. Còn v i ngư i ñ ng ñ u nhà nư c Liên Xô? Dù Liên Xô cũng là nư c th ng tr n và có công l n nh t trong vi c tiêu di t ch nghĩa phát-xít và trong h i ngh cũng ñã có ngư i nêu ý ki n. ñ u hàng vô ñi u ki n. như mu n vư t qua m t Vi t Minh. ð n lúc này Nhà vua quy t ñ nh hành ñ ng.. ông nhún vai nhè nh r i cu i cùng ñ t bút ký [1]. nơi tôi ñã s ng th i niên thi u. thành l p chính quy n cách m ng t i th ñô Hà N i. nên không th không hi u r ng dân t c Vi t Nam có hai mươi th k l ch s ñ y vinh quang trong quá kh . Pháp. ông vi t: “Tôi ñã ch n ch ñ ng c a tôi”. ông Hòe ñ trình b n d th o l n cu i. Ông Hòe b t ñ u tác ñ ng m t cách kiên nh n vào tinh th n ñang suy s p c a Nhà vua. Anh. Cùng ngày 17. B o ð i còn yêu c u ông T ng lý Ng ti n văn phòng th o m t ñ o D s 105 tuyên b ý ñ nh c a ông là “s n sàng trao chính quy n cho Vi t Minh là t ch c ñã ñ u tranh nhi u nh t cho quy n l i c a nhân dân và m i các lãnh t Vi t Minh vào Hu thành l p N i các m i. ðà N ng và x Nam Kỳ thu c ñ a. t b m i ý nghĩ l p l i ch quy n ho c b t c m t hình th c cai tr nào c a nư c Pháp trên ñ t nư c này. B o ð i v a cư i nh t v a nói v i gi ng m a mai: “Không có l quân ñ i Nh t s khoanh tay ng i nhìn ñ cho dân chúng làm chi thì làm?”. Cu c t ng kh i nghĩa giành chính quy n do Vi t Minh lãnh ñ o nhanh chóng lan ra kh p các t nh. và các quan ch c. không mu n và không th ch u ñưng ñư c n a b t kỳ m t s ñô h nào. m i ngư i c ng tác cũ c a các v s là m t k thù. Ngày 14 tháng 8 B o ð i ra s c ch Nguy n Văn Sâm sung ch c Khâm sai Nam B . ông tri u t p m t cu c h p b t thư ng c a n i các lâm th i. Các v s hi u rõ hơn n u các v có th ch ng ki n nh ng s ki n ñang di n ra ñây th y rõ ý nguy n ñ c l p c a nhân dân Vi t Nam ñã p t n ñáy lòng và không m t s c ngư i nào có th kìm nén ñư c. ngày 15 nư c Nh t thông báo. Trung Hoa. c a nư c ngoài.. kéo phăng c nh ng ngư i lưng ch ng do d . ***** Hai hôm sau. Duy trì n n quân ch lúc này là o tư ng. Trong thông ñi p g i ð i tư ng De Gaulle có ño n vi t: “Tôi nói v i nhân dân nư c Pháp. Trong h i ký c a mình. v n ñ ng ông t nguy n thoái v . v n có tr ng trách duy trì tr t t cho ñ n khi ð ng minh vào ti p nh n ñ u hàng. ngư i ñ ng ñ u nhà nư c Xô vi t. trưng c ñ sao vàng lên. Không m y ng c nhiên nhưng không ai ng Nh t B n ñ u hàng s m th . kêu g i giúp ñ ñ b o v n n ñ c l p giành ñư c t tay Nh t. thành trong c nư c. Cu i cùng ông Th tư ng Kim cáo b nh. Hai ngày sau. Mong các v hi u r ng cách duy nh t ñ c u vãn quy n l i Pháp và nh hư ng tinh th n c a nư c Pháp là th ng th n th a nh n n n ñ c l p c a Vi t Nam. tôi mu n nói v i tư cách m t ngư i b n. nóng b c. V n ñ chính th s do nhân dân quy t ñ nh sau.. Tr m ưng làm dân m t nư c ñ c l p hơn làm vua m t nư c nô l . 19 tháng 8. Sau m t lát ñ n ño. Nhà vua cam ñoan s tuân theo ý nguy n c a nhân dân”. ñ không v p váp khi ph i nh c trư c công chúng. Ông Hòe ñã tìm ra câu ñó: “Mu n c ng c ñ c l p c a nư c nhà và b o v quy n l i c a dân t c Tr m s n sàng hy sinh v t t c các phư ng di n. V l i Nhà vua không mu n và cũng ch ng có phương ti n ñ ch ng l i. Vì ngư i Nh t. m c dù th t tr n..

là A. Bu i sáng ngày 21 tháng 8. dân chúng ðông Dương x ng ñáng ñư c s ng sung túc và t do hơn”. nhi u nh t là: “ ng h Vi t Minh”. ñã ñ y chúng ta vào m t tình th cưc kỳ t nh . lá c vàng ba g ch hình qu ly c a Tri u ñình lâu nay v n ng o ngh trên c t c cao trên kỳ ñài c a hoàng thành thì hôm nay ñã ñư c thay b ng lá c c a cách m ng. nhưng cũng ít ngư i bi t Nguy n Ái Qu c và H Chí Minh ch là m t. cái tên duy nh t ông nh ñư c. xa hàng ch c cây s v n nhìn th y. Trong H i ký chi n tranh. Ngay ven l chung quanh thành Hu . Ông nghĩ trư c khi làm l cáo y t t tiên và giao quy n bính cho chính ph cách m ng thì quy n l c Nhà vua mà tiêu bi u c a nó là c vàng c l n treo cao g n ba ch c mét. theo ông Hòe k l i sau này. B o ð i cho bi t ông s n sàng thoái v ngay n u ngư i ñ ng ñ u Vi t Minh là Nguy n Ái Qu c. Vi c này làm B o ð i ñau kh và suy s p hơn là tuyên b s n sàng thoái v . ði u ñó không có nghĩa là chúng ta ph i ti p t c dùng ông ta”. ñã khi n Nhà vua ñi ñ n quy t ñ nh cu i cùng. h i xem lãnh t Vi t Minh là ai? M i ngư i ch bi t Nguy n Ái Qu c. cũng không trong tay B tư l nh quân ñ i Thiên hoàng ch mu n ñư c yên thân ch ð ng minh ñ n gi i giáp và mau chóng tr v nư c. Ngư i ñ ng ñ u nư c Pháp t do ñư c t ng th ng M d t khoát công nh n ch quy n c a Pháp ðông Dương. De Gaulle lên ti ng. qu n chúng bi u tình tràn ng p các ph giương cao c ñ sao vàng. Ph i thành l p ngay ch ñ c ng hòa mà không c n ñ i ñ n tuy n c . nhưng Phan B i Châu không thành công và ñã m t năm 1940. Nguy cơ bùng n cu c n i d y t i kinh ñô Hu khi n tư l nh quân ñ i Nh t ñ ngh dùng vũ l c ñ l p l i tr t t trên ñư ng ph . H ho t ñ ng bí m t và thư ng gi u kín c vi c h là ñ ng viên. nhà cách m ng. giám ñ c chính tr c a B Thu c ñ a: “ð ngh c a B o ð i ñưa ra ñúng vào lúc tư ng De Gaulle ñang thương lư ng v i M . “Ch c n hai ti ng ñ ng h là quét s ch cu c n i lo n”. b n l n ông g i ñi n cho ông Hòe. Ph m Kh c Hòe không ng ng nh c l i câu s m truy n: Nam ðàn sinh thánh. S mê tín. B trư ng Thu c ñ a vi t: “V n ñ gay c n hi n nay là làm sao giúp cho nhũng nhân v t như B o ð i có th thoái lui mà không m t m t hoàn toàn.vi t cho Laurentie. Nơi nơi n i d y thành l p chính quy n nhân dân. Ngay hôm sau. Cùng ngày. Ông không mu n ngư i Vi t Nam ph i ñ máu. Như th là còn r t xa so v i l p trư ng c a B o ð i nêu ra trong thông ñi p ngày 17 tháng 8 g i De Gaulle. Lúc này ông ñang Washington ñ h i ki n v i Truman. dù có th a nh n hay không. Ông ch tuyên b . “Do thái ñ trư c k xâm lư c và trung thành v i nư c Pháp. ph n l n l i là nh ng ñ ng viên m i. Nhà vua t ch i. b n thông ñi p ñã khi n ngư i Pháp r t r u lòng. ðó là ngư i ñ ng ñ u chính ph cách m ng lâm th i ñóng tr s t i t ng m t tòa Th ng s Hà N i. ch h i ý ki n nhân dân. có vai trò quan tr ng trong nh ng gi phút quy t d nh. Quy n l c m ng manh c a các ông khâm sai. Chính câu s m truy n y cùng v i dư lu n ñ n ñ i. Th i gian g p l m r i. C ñ sao vàng bay ph p ph i trên nhi u nhà trong thành ph . phong trào Vi t Minh ñã t p h p ñư c ñ i ña s nh ng ngư i yêu nư c có tinh th n qu c gia . không yêu c u Nh t can thi p. Nhân như ng t i ña c a chúng ta là ñ c l p c a Liên bang ðông Duơng trong khuôn kh Liên hi p Pháp”. L p trư ng c a De Gaulle lúc này là không th ch p nh n ðông Dương ñ c l p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhưng v i m t s ngư i thân c n mu n Nhà vua thoái v ngay. ðó là s ph n ng duy nh t c a De Gaulle ñ i v i thông ñi p c a B o ð i nhưng v n ñư c gi kín. Giám ñ c cơ quan DGER . màu ñ có ngôi sao vàng năm cánh gi a. “Ch c ch n là uy tín c a B o ð i ñã b gi m sút nghiêm tr ng sau khi ông ta tìm cách khôi ph c quy n l c mu n màng b ng cách biên mình thành công c c a ngư i Nh t”. nay ñư c g i là B c B ph . tư ng De Gaulle không h nh c ñ n b c thư ñó. Trư c khi có quy t ñ nh cu i cùng. B o ð i mu n bi t ai ñ ng sau Vi t Minh? Nhà cách m ng nào? Trong ký c c a mình ông nh ñ n cái tên Võ Nguyên Giáp. Boutheret . Ông ch p nh n ý ki n thoái v vì vào th i ñi m ñó. Bu i chi u ngày 19 tháng 8. ***** . như thư ng th y Vi t Nam. “ð ñ o ch nghĩa phát-xít”. Ngày 20 tháng 8. các t nh trư ng c a chính ph Tr n Tr ng Kim ñang tan rã t ng m ng. Thánh ñó có th là nhà chí sĩ Phan B i Châu. Lúc này nư c Pháp không có ý ñ nh trao tr ñ c l p cho Annam và ch c ch n không th a nh n nh ng gì ñã th a thu n gi a Nh t và Vi t Nam.T ng nha nghiên c u và tư li u t c C c tình báo Pháp sau này. nhi u l n b truy nã và k t án. Hai ngày sau. Quy n bính nay ñã trên các ñư ng ph Hà N i hay kh p nông thôn ch không ph i trong các gian phòng hoang v ng c a ð i n i. T nh ng năm 1920 ngư i ta l i gi i thích ông thánh c u nư c ch có th là Nguy n Ái Qu c cùng quê Nam ðàn v i Phan B i Châu Ngh An. Nh ng ngư i lính làm nhi m v b o v chân kỳ ñài có m t lúc ñó ch ng nh ng không làm gì ñ ngăn c n mà l i còn ph giúp nh ng ngư i cách m ng kéo lá c ñ sao vàng lên [2]. Nh ng ngư i C ng s n ch chi m s r t ít trong hàng ngũ nh ng ngư i tham gia Vi t Minh.dân t c trong nhân dân. Theo s li u ñư c công b sau này c nư c lúc ñó ch kho ng năm nghìn ñ ng viên. René Pleven. hô vang: “ð c l p muôn năm”.59 - . các ñ i t v dân quân t p luy n ñêm ngày.

cương quy t. c l y l i bình tâm.Ông Ph m Kh c Hòe ñư c Vi t Minh ch ñ nh làm ngư i liên l c gi a Nhà vua và chính quy n cách m ng [5]. Nhà vua và Hoàng h u cùng v i bà Hoàng thái h u c t ra ñi m tĩnh nghe ngóng tình hình.. k c gia ñình h . V a xu ng ñ t h ñã b Vi t Minh ch n ñánh và b t làm tù binh. Trong lúc hàng ch c v n dân các ph . nư m nư p kéo v sân v n ñ ng Hu thì m t t i h u thư.Thôi. giành chính quy n v tay nhân dân. bây gi thì m i vi c do tay ông Hòe quy t ñ nh c ? Nhưng không ai là không bi t chính ông Kim cũng như nhi u ngư i trong n i các c a ông. c bi n r p tr i. ñ hy v ng nh n ñư c s ng h ”. C m ñ u là ñ i uý Castelnat [3]. ðúng hôm sau. Elula Perrin. Ngay t i Th a Thiên. H không tin nh ng ngư i này nên khi nh y dù xu ng vùng r ng núi ñã tìm cách liên l c v i nh ng ngư i dân b n x ñã chi n ñ u ch ng Nh t. cùng v i vũ khí. Vi t Minh t nh Th a Thiên (mang m t danh Nguy n Tri Phương) ch trương bi n cu c míttinh chào m ng vi c Nh t trao tr Nam kỳ thành cu c bi u tình tu n hành võ trang kh i nghĩa l p chính quy n cách m ng t i thành ph Hu . m t khác tuy không mu n b Pháp l i d ng m t l n n a nhưng cũng không ñ s c ch ng l i âm mưu d d c a chúng. ñã gi i thích trong m t cu n sách ñư c công b b n mươi năm sau: “Nh ng ngư i Pháp m i chính qu c cho r ng nh ng ngư i Pháp cũ ðông Dương là nh ng k ñã c ng tác ñ c l c v i ngư i Nh t. ông b c d c ñ ng d y quay vào trong nhà nói: “Thôi m c k các ông..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment M t ñơn v bi t kích Pháp. nh ng lúc hi m nguy ñã ñi tìm s che ch c a ngư i Nh t. trong ñó Vi t Minh ñã khư c t l i m i h p tác mà kiên quy t ñòi chính ph h Tr n t ch c. ðúng 12 gi 25 phút ngày 23. . nhưng m i ngư i không kh i lo s qu n chúng bi u tình ùa vào trong hoàng cung và m t cu c tàn sát có th x y ra. t c là nh ng ngư i cùng trong m t tr n ch ng phát-xít như h . . M t nhân ch ng. ñư c dán kín và g i cho Tri u ñình.60 - . ngày 23 tháng 8. ñem ñi dày bi t x . H n tr l i ch m nh t là 13 gi 30 ngày 23 tháng 8 năm 1945. Không ph i bàn nhi u. không làm gì hư h i. Ông ban chi u m i th lĩnh Vi t Minh vào Hu l p n i các [4]. ñư ng ph chuy n ñ ng. Nhà vua cũng bi t r ng mình nhi u năm là công c ngoan ngoãn và trung thành c a chính quy n b o h nên không ñư c lòng nhân dân. ñi n ñài và ñ y ñ tài li u H ñã ñ n quá ch m. nhân dân ñã hư ng ng l i kêu g i t ng kh i nghĩa c a Vi t Minh. giao toàn b chính quy n cho Vi t Minh. . g n như thô b o. L c lư ng cách m ng th y c n ph i tăng cư ng s c ép ñ bu c Nhà vua thoái v ngay ñ ngăn ch n h u ho . Làm th nào bây gi ? B o ð i th y mình ñơn ñ c. ð c xong b c thư. hoàng cung ñã ch ng ki n nhi u chuy n vua b ph tru t r i b t b ng c. l i l khô khan. Ngày 22 tháng 8. Trong ð i N i. nguyên sĩ quan h u c n c a B o ð i. ð i v i lăng t m c a các vua ngày tru c cách m ng v n gi nguyên v n. ðâu ñó ti ng t ng kinh ni m Ph t râm ran. n i d y l p chính quy n cách m ng m t s huy n trong t nh.Yêu c u chính quy n Nam Tri u ph i gi i tán và vua B o ð i ph i tuyên b thoái v ngay. Ông không bi t trư c ñó t i Hà N i ñã có cu c ti p xúc bí m t gi a Khâm sai B c b Phan K To i và c Th tư ng Tr n Tr ng Kim v i ñ i bi u Vi t Minh. Bên ngoài. ti ng reo hò xen l n ti ng hô kh u hi u như s m d y. Sáu ngư i trong ñ i bi t kích ñư c l nh b ng m i giá ph i liên l c ñư c v i B o ð i yêu c u ông hãy ñ ng v i thoái v ñ ch ngư i Pháp tr l i. Ký tên và ñóng d u Vi t Minh Nguy n Tri Phương. Trong c nh ng c a ông lúc này. huy n trong t nh Th a Thiên và n i thành Hu . Quân Nh t ñã ñ u hàng không có quy n l c gì Vi t Nam và chính quy n Nam tri u càng không th t n t i ñư c n a. Th tư ng Tr n Tr ng Kim nói gi ng mát m như mu n ám ch ông Hòe là ngư i c a Vi t Minh: . Chính Nhà vua ñã t tay m thư ñ c: . ông ch v t vát ñư c ñôi chút th di n là nhanh chóng ch p nh n t b ngai vàng trao n ki m tư ng trưng quân quy n cho Vi t Minh và s n sàng cùng v i nhân dân ra s c gi gìn n n ñ c l p. v a ñi v a hô kh u hi u. ñư c tin Vi t Minh ñã chi m chính quy n Hà N i và nhi u nơi khác trong nư c Nhà vua v n hy v ng có th gi ñư c ngôi báu b ng cách giao cho Vi t Minh l p n i các m i. Lúc này “ngôi báu” cũng ch ng có nghĩa lý gì v i m ng s ng c a m i ngư i trong hoàng gia. M t m t ông th y khó mà cư ng l i ý chí c a nhân dân. k t khi vua T ð c băng hà (1883). . tâm tr ng m i ngư i ho ng lo n. Hơn sáu ch c năm qua. ngư i b n cũ.Chính quy n cách m ng thu c v nhân dân tuyên b b o ñ m tính m nh và tài s n cho Hoàng gia và toàn th n i các. m i ngư i nh t trí ch p nh n t t c các ñi u ki n c a Vi t Minh ñưa ra. b c t . ð i bi t kích ñã không ñ n ñư c thành ph Hu . c u mong ð c Ph t ñ trì tai qua n n kh i. n i các lâm th i h p c p t c do Nhà vua ch to . mang m t danh Lambda ñư c máy bay Anh ñưa t Calcutta ñ n nh y dù xu ng mi n r ng núi phía tây Th a Thiên cách Hu hai mươi tám cây s vào ngày 22 tháng 8 năm 1945.L c lư ng cách m ng Vi t Nam kh p c nư c và Th a Thiên-Hu ñã s n sàng kh i nghĩa. các ông mu n làm chi thì làm”.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tan h p. ð ng th i Hoàng ñ l i s c văn phòng tôi sao chuy n b c ñi n văn này cho các nhà ñương ch c Nh t B n và y ban nhân dân cách m ng Thu n Hóa bi t” [8]. phái ñoàn m i ñ n Hu ñi th ng vào sân v n ñ ng. H i 15 gi ngày 24 tháng 8 năm 1945 B o ð i l nh cho Ng ti n văn phòng tr l i ngay cho y ban Nhân dân B c b : “Khâm ph ng Hoàng ñ . B trư ng không b trong Chính ph lâm th i. chúc t ng v i cách . thêm m t b c ñi n n a t Hà N i g i vào. T i hôm ñó. l n này là c a y ban Dân t c gi i phóng: “Hoan nghênh Nhà vua ñã thoái v . B trư ng Tuyên truy n c ñ ng. Sáng hôm sau. mưa to như trút nư c. Sau ñó h ñ n ñi n Ki n Trung ñ bái y t Nhà vua và Hoàng h u l n cu i cùng. ñem bán làm thu c b và ch a ñư c nhi u b nh [10]. Chè có th khai thác ñ bán. B o ð i nét m t v n l nh lùng. th n nhiên nhưng Nam Phương l ng l khóc th m. M y hôm sau ông T ng lý văn phòng ki m kê các ñ châu ng c trong kho báu v t c a Hoàng cung ñư c tàng tr trong căn h m l n ñ t dư i mái sau ñi n C n Chánh. nguyên Phó ch t ch y ban Dân t c Gi i phóng ngoài ra còn có Nguy n Lương B ng. Th i ti t mùa này Hu hay có mưa rào b t thình lình như v y. Lúc này. nơi hàng ngàn ngư i t t p chào m ng phái ñoàn. Ông không có gì ngoài chi c xe 11 CV Citroen t u b ng ti n ñư c b c khi sang Pháp ch a chân năm 1939. ñ yên nh ng gi t nư c m t lăn trên gò má. 24 tháng 8 l i m t b c ñi n ng n do y ban nhân dân B c b g i vào: “M t chính ph nhân dân cách m ng lâm th i ñã thành l p. Trong bu i trò chuy n tâm s chi u hôm ñó v i ông Hòe v cu c s ng dân thư ng sau khi r i b ngai vàng. D c ñư ng ñi ñ n ñâu cán b ñ a phương và ñ ng bào h th y có ñoàn chính ph t Hà N i vào là gi l i ñ h i thăm tin t c. Ch có các quan t nh ph m tr lên m i ñư c d l này và ph i t tay mình ñưa ra lau chùi quét s ch b i b m sau ñó l i ñưa xu ng h m ch ñ n năm sau. Nhà vua ñã ch p nh n t i h u thư c a Vi t Minh Th a Thiên-Hu là thoái v ngay cho nên lúc này ch ng còn gì ñ trù tr n a. Bà cho ngư i ñem tr chi c mũ có ñính chín con phư ng hoàng b ng vàng cho Ng ti n văn phòng nhưng Ph m Kh c Hòe không nh n. vái chào. Ngày 26 tháng 8. Nhà vua làm l cáo y t thoái v v i t tiên t i Th mi u. ñáp t . G n ñ n Hu tr i l i ñ mưa. trư ng ñoàn là Tr n Huy Li u. ñ i di n T ng b Vi t Minh. Ngày 27 tháng 8 ñoàn ñ i bi u Chính ph lâm th i s lên ñư ng ñi Thu n Hóa” [9]. Chi u 26 tháng 8. ch t ch là c H Chí Minh. Ngay bu i chi u ngày 25 tháng 8 ông Hòe ñư c l nh niêm y t t i Phu Văn Lâu “Chi u thoái v và tuyên chi u g i hoàng t c”. hai ngày sau khi v Hà N i. ***** Ngày 27 tháng 8. có nơi t t p ñông ñ o ñ nghe ñ i bi u chính ph nói chuy n. Nhưng ông vui v nh n chi c c p da láng bóng c a bà và b cúc áo ch n b ng h phách n m vàng c a B o ð i t ng riêng ông Hòe làm k ni m. Ti ng hô kh u hi u vang d y ti p ñó là các di n văn chào m ng. H x p hàng ñôi hai tay ch p trư c b ng. qu n áo ư t s m vì tr n mưa ñêm. Nhi u ngư i xa ñã ñ n t t i hôm trư c. ki m kê. ðư ng x u. S ng hươu. tin kh i nghĩa thành công t i Hu và Vua B o ð i nh n thoái v ñã ñư c ñi n báo cáo ngay cho Hà N i [6]. trao chính quy n cho chính ph lâm th i do Vi t Minh thành l p [7]. B o ð i c m th y trong ngư i nh nhõm như v a thoát kh i m t tình hu ng khó x . Ông không có nhi u tài s n cá nhân. Xe t i có th c i t o thành xe ch khách. Nam B và các t nh trư ng t i Trung B .61 - . Ông còn s h u m t ñ n ñi n chè và hai chi c xe t i còn t t. T t c nh ng gì ông ñư c hư ng ñ u thu c v nhà nư c. Cù Huy C n. trưa hôm trư c. nai và xương h s n u cao.. ông Hòe ñã ñi dò h i ñư c các ngu n tin ñáng tin c y cho bi t lãnh t Vi t Minh chính là Nguy n Ái Qu c và H Chí Minh cũng chính là Nguy n Ái Qu c. Mãi ñ n trưa ngày 29 tháng 8. s c văn phòng tôi tr l i b c ñi n 6-T c a quý y ban r ng Ngài vui lòng thoái v ngay và ñã s p ñ t s n sàng nhưng vì có trách nhi m ñ i v i l ch s và toàn th qu c dân và mu n chính ph m i chính th c ra m t qu c dân m t cách long tr ng Ngài mong ông ch t ch chính ph g p v Thu n Hóa ñ Ngài s n sàng giao chính quy n và Ngài mu n ông cho bi t ngày làm l y. Hàng năm vào ngày hai mươi tháng ch p âm l ch. có thông báo m i ñông ñ “văn võ bá quan” ñ n d . nhân dân ñ a phương ph i làm c u phao ñ t trên thuy n ghép cho xe ñi cho k p. nhi u cây c u b bom M phá s p chưa k p s a l i. l y lý do là tài s n qu c gia s ñư c ki m kê sau. Và s l i ñi săn không ch là thú vui mà ñem thú săn ñư c làm th t bán. ñ ng th i sao g i các Khâm sai B c B . như ng chính quy n cho Vi t Minh là ñ i bi u c a các t ng l p dân chúng. tri u ñình làm l ñưa báu v t ra lau chùi. T t c dư ng như ñã k t thúc. H Chí Minh m r ng thành ph n y ban Dân t c Gi i phóng. có m t ti u ñ i gi i phóng quân h t ng r i Hà N i ñi trên hai chi c ôtô lên ñư ng vào Hu . Ph m Kh c Hòe th o ngay thư tr l i ch p nh n thoái v ngay c a Nhà vua và ñư c l nh chuy n ngay cho Vi t Minh ñang ch trì cu c míttinh sân v n ñ ng Hu tuyên b thành l p chính quy n nhân dân toàn t nh Th a Thiên và thành ph Hu . Sau này tin ñ y ñ hơn cho bi t: Chi u ngày 21 tháng 8 năm 1945 t i Hà N i m t nhóm trí th c và sinh viên h p Vi t Nam h c xá ñã nh t trí yêu c u Nhà vua thoái v . m i m t s nhân sĩ trí th c ngoài Vi t Minh tham gia và ñ i thành Chính ph lâm th i ñ ng th i c m t phái ñoàn chính ph g m ba ngư i. Yêu c u ñ c Vua thoái v ngay ñ c ng c n n ñ c l p và thông nh t nư c nhà”. nhưng ch ng có ai ñ n tr có m y ngư i còn l i ñ n phút chót. V l i..

ñ trư c th m ñi n Ki n Trung. m m m ng t rõ ñ lư ng khoan h ng c a cách m ng nhưng B o ð i hơi th t v ng không ñư c t tay trao quy n bính cho ngư i ñ ng ñ u chính ph cách m ng. nhưng không ñông b ng cu c míttinh m t tu n trư c ñó t i sân v n ñ ng Hu . ngày 23 tháng 8 tuyên b thành l p chính quy n cách m ng. B o Long cùng v i m theo dõi quang c nh bu i l t m t góc c a s trên ñi n Ki n Trung. nhưng không ñư c nh n làm c a riêng. ñ n mi u c a các v vua chúa nhà Nguy n ñư c tôn tr ng. ông vua cu i cùng c a Tri u ñình phong ki n nhà Nguy n. phái ñoàn nh t trí ch trương chung ñ i v i B o ð i là khoan h ng. ông còn vi t thư g i t i B ch huy Nh t t i Hu . Ông t ý vui m ng ñư c trao quy n bính cho chính ph cách m ng do Nguy n Ái Qu c ñ ng ñ u. xưa nay ch dành riêng cho Toàn quy n hay Nhà vua trong các nghi l chính th c. phái ñoàn tr v tòa Khâm s nay là tr s y ban nhân dân Trung B . Chi c xe ôtô ch phái ñoàn chính ph ñúng ngày gi ñã h n trư c ti n th ng vào T c m thành..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chào Vi t Minh: ñưa tay n m ngang tai. Hai bên th a thu n s t ch c l thoái v long tr ng vào b n gi chi u hôm sau. Hai bên còn th a thu n trư c lúc l thoái v chính th c c hành. h nhà Nguy n ñư c ñ n ñây cúng bái t tiên. cùng v i ông Ph m Kh c Hòe ti p phái ñoàn. Qua ñư ng dây liên l c v i Cao Miên và Lào. nh ng tài s n trong hoàng cung s do y ban nhân dân Trung B làm biên b n vào b o qu n. nhân d p này. S lư ng ngư i ñ n d . m t nghìn năm ch ñ vua quan phong ki n ñã ch m d t. ngoài ra còn có l c lư ng b o an. m c nh ng b qu n áo ñ p nh t. M c dù thái ñ hòa gi i v i gi ng nói ôn hoà. thay m t hoàng t c cùng m t s thư ng thư. Hoàng thân Vĩnh C n. H ñã ch n cách xưng hô “Ngài”. Dù sao thì cũng là cu c t t p ñông nh t t xưa ñ n nay trư c c a Ng Môn. T i ñây ông T ng lý Ng ti n văn phòng chuy n ñ n Phái ñoàn ba ñ ngh : 1. Các thành viên phái ñoàn. c nh sát tr t t . Chi u ngày 30 tháng 8 ñông ñ o các ñoàn ñ i bi u sáu huy n trong t nh Th a Thiên và các t ng l p nhân dân kinh thành Hu ñã t t p trên bãi ñ t tr ng gi a c a Ng Môn và kỳ ñài ñ d l thoái v c a B o ð i. ðoàn quân nh c kèn ñ ng sáng loáng và m t ñơn v gi i phóng quân Vi t Minh. Khác v i các l t n phong trư c kia. lính c u h a hàng ngũ ch nh t . . phái ñoàn chính ph v ngh t i y ban nhân dân Trung B ñ t t i Tòa Khâm s Trung Kỳ cũ. Chính ph cách m ng không phân bi t ñ i x v i ngư i trong hoàng t c. ñ tránh cách xưng hô l i th i “hoàng thư ng”.. ñ n mi u là công trình c a nhân dân xây d ng lên ph i là tài s n chung c a Nhà nư c. “Nhà vua” và “chúng tôi”. m c quân ph c ch nh t nhưng không mang c p hi u. quan l i cũ c a Tri u ñình và các quan khách c a chính quy n cách m ng ñ a phương cũng ñư c m i lên l ñài ñ t trên l u Ngũ Ph ng. chăng thêm dây thép gai c u Trư ng Ti n và các c a vào thành ñ b o v an toàn cho hoàng gia. ñ u ñ tr n. Phái ñoàn ñã nghe báo cáo v toán bi t kích Lambda c a Pháp g m sáu ngư i t Jesorre thu c Bengale (Mi n ði n nay là Myanmar) căn c c a l c lư ng 136 c a B ch huy ð ng minh ðông Nam Á. thì c vàng c a hoàng tri u ñư c kéo lên l n cu i cùng trên kỳ ñài. không có m t Hoàng h u Nam Phương. em h B o ð i. Phái ñoàn ñ ngh ñư c g p Nhà vua vào lúc b n gi rư i chi u hôm sau. B o ð i dư ng như c m ñ ng m t cách chân thành. theo tin loan báo chính th c lên ñ n mư i v n ngư i. Các lăng t m. 29 tháng 8 [11]. 2. liên l c v i các nhóm ngư i Pháp kháng chi n ch ng Nh t ñ tìm cách l p l i n n th ng tr c a Pháp khi Nh t ñã ñ u hàng [12]. Nhà vua hôm nay m c chi c áo ch n màu xanh. “tr m”. phái ñoàn thông báo tình hình cách m ng ñã thành công Vi t Nam. ð ñ m b o thi hành l nh c a Nhà vua. Viên thi u tá ch huy ñ i bi t kích Castelnat yêu c u ñư c ra Hà N i ñ liên l c v i ñ i di n ð ng minh nh t là v i phái ñoàn Sainteny c a Pháp v a m i t i Hà N i nhưng không ñư c ch p nh n. v i thái ñ m m d o. Sau khi nghe báo cáo. bà Thái h u T Cung và Hoàng h u Nam Phương ñ u không ñư c m i d . Cu c h i ki n r t ng n. khi tuyên b thoái v xong s h xu ng và kéo c cách m ng lên. Ông cho bi t ông mu n làm nhi u vi c có ích cho dân nhưng ñã b ngư i Pháp ngăn tr . di n ra ch g n n a gi . Trong bu i h i ki n. lư i lê tu t tr n l p hàng rào danh d r t uy nghi. Cho phép các quan l i cũ trong tri u tùy theo tinh th n và kh năng ñư c ñóng góp vào công cu c giành ñ c l p th ng nh t và xây d ng ñ t nư c. Sau cu c h i ki n v i B o ð i. Lúc ñ u c hai bên hơi lúng túng trong cách xưng hô. thay cho qu n áo m c h i chi n khu không thích h p trong lúc này. Các ñ ngh c a Nhà vua ñ u ñư c phái ñoàn chính ph ch p nh n ñ ng th i phái ñoàn cũng yêu c u: B o ð i và gia ñình Nhà vua r i kh i hoàng cung sau khi thoái v . 30 tháng 8.62 - . M y hôm trư c viên quan năm Nh t B n ch huy l c lư ng Nh t Hu ñã ra l nh tăng cư ng phòng th hoàng thành. nh m m c tiêu là ti n v Hu . M i ngư i hoan hô khi Trư ng ñoàn Tr n Huy Li u dõng d c tuyên b tám mươi năm th ng tr th c dân. B o ð i lúc này tin là tính m nh ñã ñư c chính quy n cách m ng b o ñ m nên ñã khư c t s b o v c a Nh t và ra l nh d b hàng rào dây thép gai. Sau mít tinh. 3. ch ñư c ñem theo tài s n ñích th c là c a riêng. Phái ñoàn Chính ph ng i xe mui tr n t t ti n qua c a chính gi a Ng Môn. lăng t m. m r ng các c a vào ð i n i t 7 gi sáng ñ n 7 gi t i hàng ngày như cũ. nh y xu ng Hi n Sĩ cách Hu hơn hai ch c cây s .

không b cách m ng d n ñi sau l thoái v nhưng bà không che gi u n i ni m chua xót th y tri u ñ i nhà Nguy n th là ch m d t h n. gi l i ngôi báu làm tư ng trưng nhưng v n giao th c quy n cai tr cho c H ? Ai cũng bi t trong chương trình Vi t Minh nhi m v gi i phóng dân t c l t ñ ch ñ th ng tr thu c ñ a ñư c ñ t lên hàng ñ u.. quy t không ñ cho ai l i d ng danh nghĩa c a Tr m hay c a hoàng gia ñ lung l c qu c dân” và hô: “Vi t Nam ñ c l p muôn năm! Dân ch C ng hòa muôn năm!”. Tuy nhiên qu n chúng hi u r ng B o ð i chuy n giao quy n l c cho chính ph dân ch và ông th nh c u: 1. Ông xúc ñ ng không nói nên l i.. chi n tranh Thái Bình Dương ch m d t.. M t lính th v kéo lá c vàng c a chính th quân ch lên c t c . Nhưng cũng trong chương trình Vi t Minh ñã nêu lên kh u hi u thành l p ch ñ dân ch c ng hoà. công ch c chính quy n Nam tri u cũ. ch ñư c g i khi còn ñi h c lúc nh . ti n lên phía trư c. chuy n giao chính quy n cho cách m ng mà còn ñánh d u s s p ñ ch ñ phong ki n vua quan ñã t n t i hàng ngàn năm trong l ch s . m t s ki n có ý nghĩa l n trong l ch s k t thúc ch ñ phong ki n t n t i t nghìn năm nay. gi v ng n n ñ c l p cho T qu c. ð i v i hoàng t c. thanh ki m vàng n m ng c. Khán gi dù có nghe qua loa phóng thanh v n không nghe rõ. ð i v i vài trăm quan l i. có ngư i ngư ng ngh u nâng n m tay ph i lên ngang tai chào theo ki u Vi t Minh. Ti ng súng l nh n vang m ñ u bu i l . c m thông? Th y v y ñ i di n T ng b Vi t Minh Nguy n Lương B ng nhanh trí gài trên ng c ông chi c huy hi u màu ñ tư ng trưng cho qu c kỳ có ngôi sao vàng gi a.”. Không còn Hoàng ñ . qu n l a tr ng. Ch có m t công dân m i mang tên Nguy n Vĩnh Th y. Có th ông ít nói ti ng Vi t. chân ñi giày thêu. M i ngư i hân hoan h h i di u qua l ñài r i m i gi i tán vui v ra v . B o ð i k t thúc b n tuyên b thoái v b ng câu nói n i ti ng. M t kho ng tr ng nh .. Trong ñám qu n chúng có m t m t s ngư i th y lá c vàng l i tung bay trên kỳ ñài không gi u n i tâm tr ng b c b i tuy h ñã ñư c báo trư c ñây ch là m t nghi th c c n thi t và cái vinh d cu i cùng này ch kéo dài trong ch c lát. cái tên trong s Tôn nhơn ph .. nh ng ngư i ñi theo ñ ng lùi phía sau. Nhưng c ng ñ ng qu c t ngay c khu v c châu Á có v như d ng dưng trư c s k t thúc c a tri u ñ i phong ki n Vi t Nam. C u hoàng l ng l tr v ñi n Ki n Trung. không còn B o ð i. Còn thi u m t cái gì ñó chăng? M t l i nói. 2. các chính quy n thân Nh t trong khu Th nh vư ng chung ð i ðông Á theo nhau s p ñ không làm m y ai b n tâm b ng trăm công nghìn vi c trong nh ng tu n l hòa bình ñ u tiên chính nư c h . Tin Nh t B n ñ u hàng ð ng minh. Ti ng hoan hô l i vang lên m m như s m.63 - . Nhà vua kêu g i: “bà con trong hoàng t c. Bu i l thoái v k t thúc. ngay l p t c. Ng c nhiên th y ch ng tr v yên lành. Nh ng ngư i cách m ng mu n l thoái v ñư c t ch c tr ng th và trang nghiêm. Ông vui m ng báo tin chính ph lâm th i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñ ng ñ u là ch t ch H chí Minh s ra m t qu c dân ngày 2 tháng 9 ñ ñ c Tuyên ngôn ð c l p trư c qu c dân và toàn th gi i. ti ng súng l nh n vang trong lúc lá c ñ sao vàng tư ng trưng cho chính th dân ch c ng hòa kéo lên. Hai báu v t bi u tư ng c a quy n l c. m t c ch h u ngh . nh ng c m tư ng n ng n xen l n lo âu s hãi. vi c thoái v th là ñã hoàn t t. v y li u có ch p nh n m t ch ñ quân ch l p hi n không? Ông H Chí Minh trong thâm tâm có tính ñ n m t . Bà Nam Phương ñang r u rĩ. chính ph s l y s ôn hòa x trí ñ nh ng ph n t y cũng có th giúp vào s ki n thiêt qu c gia và t r ng chính ph Dân ch C ng hòa nư c ta ñã xây ñ p trên s ñoàn k t c a toàn th qu c dân. Các quan khách trên l ñài ch p tay nghiêng mình vái chào ngư i công dân m i Vĩnh Th y. M i vi c coi như ñã xong. Ti p ñ n v Trư ng phái ñoàn chính ph Tr n Huy Li u phát bi u nói lên ý nghĩa quan tr ng c a l thoái v chính th c chuy n sang quy n hành chính ph dân ch c ng hoà. s t sùi gi t l ch ñ i.l n này thì vĩnh vi n. Ông Trư ng ñoàn ñ i bi u chính ph lâm th i Tr n Huy Li u nói lên ý nghĩa quan tr ng c a bu i l long tr ng hôm nay không nh ng ch là l thoái v c a Nhà vua. bà Hoàng h u tư ng tư ng mình như là Hoàng h u nư c Pháp Marie Antoinette s p b truy b t r i b ch t ñ u cũng v i ch ng là vua Louis XVI.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tâm tr ng r i b i. “Tr m ưng làm dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm vua m t nư c nô l . Sau khi c vàng qu ly tư ng trưng cho quân quy n h xu ng . Có ph i B o ð i ñã ch p nh n lý tư ng dân ch c ng hòa c a Vi t Minh không? T i sao không th có gi i pháp dung hoà. ñ u chít khăn vàng. ð i v i các ñ ng phái ñã t ng ph n ñ u cho n n ñ c l p qu c gia nhưng không ñi sát phong trào dân chúng. Nhà vua trong b ñ i tri u ph c m c hoàng bào có thêu r ng trư c ng c. chính ph m i x trí như th nào cho có s th . chi c qu c n n ng g n tám kilô ñúc t th i Minh M ng ñư c Nhà vua thay m t cho quân quy n tr nh tr ng trao t n tay cho ñ i bi u chính ph cách m ng. Nhưng nh ng ngư i có m t trên l ñài có m t phút b i r i. M t l n n a qu n chúng l i v tay hoan hô sau khi nghe ông trư ng ñoàn Tr n Huy Li u phát bi u: “T nay c u Hoàng ñ B o ð i ñư c g i là công dân Vĩnh Th y”. ð i v i tôn mi u và lăng t m c a Li t thánh. ai ai cũng vui lòng ñ nghĩa nư c lên trên tình nhà mà ñoàn k t ch t ch v i toàn th qu c dân ñ ng h chính ph dân ch c ng hòa. Ti p ñ n Hoàng ñ B o ð i tr nh tr ng ñ c “Chi u thoái v ”. ch c h n là sát hình tư ng con r ng thêu trên hoàng bào Vua ñang m c trên ngư i. nh t là trư c ñám ñông..

N u nh n l i. ít ra là trong th i gian ñ u khi n n ñ c l p chưa ñư c c ng c t bên trong và chưa ñư c th gi i công nh n t bên ngoài hay không? ð i v i ð ng minh. và m t ngày trư c kh i nghĩa Hu . hoãn l i s thoái v m t th i gian có th góp ph n nâng cao uy th c a cách m ng. Nhà Vua v n hi v ng có th c u vãn ngôi báu. Trong lúc B o ð i còn ñang hoàn thành vi c bàn giao thì ông Tôn Quang Phi t. l p nên ña s cánh t trong chính quy n m i”. nhưng không ñ ñ bào ch a cho m t ch ñ ñã quá nhi u bê b i. S c m ñoán này là c n thi t ñ ñ phòng m i tình hu ng ph c t p có th x y ra. ñã ñ m t nư c cho th c dân Pháp sau ñó l i cam ch u làm tay sai ngoan ngoãn cho ch ñ b o h h t Pháp l i Nh t. quà bi u có th mang theo. Không m y ngày là không có nh ng ñoàn qu n chúng di u hành trên hai b sông Hương. t khi phong trào ðông Du tan rã. tuyên b n n d c l p c a Vi t Nam ñ m t th i gian ng n sau ñó Nh t b i tr n thì Nhà vua thoái v . không tìm ñâu ra m t nhân v t trong hoàng t c có tinh th n ch ng Nh t nghĩa là ñ ng v phe ð ng Minh ñ có th cùng v i Vi t Minh ñ ng ra nói chuy n v i phe ð ng Minh. nh ng nh p tr ng ch c a thi u nhi. Duy trì thêm m t th i gian n a ch ñ quân ch dù là dư i hình th c quân ch l p hi n. c như là ñã có s dàn x p ñâu vào ñ y t trư c. Nh ng ñ dùng cá nhân. thông t n xã Nh t Domei loan tin: “Nhà vua Vi t Nam ñ nh l p m t chính ph m i. Ông m i ñ ng cách m ng vào Hu ñ l p chính ph m i. v y thì ñ l i cho c u hoàng s d ng. B o ð i nay không còn ñ c quy n c a m t Hoàng ñ . M con bà Nam Phương không mang theo nh ng gì thu c tài s n nhà nư c. M t ñoàn ngư i dài như trong m t cu c rút lui hay m t cu c di cư lũ lư t ra kh i c a thành. nh ng ti ng hô kh u hi u. nh ng ti ng hát ñ ng ca vang trên ñư ng ph . ch t ch y ban Nhân dân t nh Th a Thiên-Hu chuy n ñ n cho c u hoàng m t b c ñi n kh n: “Chính ph lâm th i m i công dân Vĩnh Th y ra Hà N i làm c v n t i cao cho chính ph . Không nên quên r ng lý tư ng dân ch c ng hòa không ph i ch n y n trong nhân dân Vi t Nam t khi có phong trào Vi t Minh. ñư c hư ng m i quy n t do c a công dân. Cho ñ n chi u ngày 31 tháng 8 bà Hoàng thái h u T Cung cùng m con bà Nam Phương và gia nhân ñã d n h t ñ ñ c tài s n riêng v An C u trong cung An ð nh trư c ñây là nơi ngh hè c a hoàng gia. Nhưng nhìn chung ch ñ thay ñ i quá êm . cây c u s t ñ s và duyên dáng b c qua sông Hương g n trư c c ng thành. Ông c u hoàng ñ c ñi ñ c l i b c ñi n. h h i nhưng không ph i không có nh ng ti ng thét căm h n. h n ch s c ph n kháng c a các th l c ñ i l p. nh t là hai chi c máy bay ñ hu n luy n phi công [13]. Ký tên: H Chí Minh”. B o ð i là k h p tác v i quân phi t Nh t. th v th n ñ thu d n ñ ñ c giao l i hoàng cung cùng tài s n công c a Tri u ñình cho chính quy n cách m ng. Vua ñã thoái v . xóa b các hi p ư c b o h do các tri u vua trư c ñã ký v i Pháp. cái gì thu c v gia ñình Nhà vua và Hoàng h u? Ông b trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n m t c u chính tr ph m ñã b k t án năm năm kh sai trong nhà ng c Kontum. Nh t. Hoàng gia không tham gia vào vi c xác ñ nh xem t ng ñ v t cái nào thu c v h . V i m t s ngư i. m i th lĩnh Vi t Minh vào Hu ñ l p n i các m i trong khi ch n i các này tri u t p Qu c h i ñ quy t ñ nh chính th . Tưng b ng. m t tái ñi. Hoàng ñ và Hoàng h u h p t t c nh ng gia nhân. li u h có ch p nh n chính quy n m i do B o ð i ñ ng ñ u không. M t s mang theo ñ ñ c n ng quá không ñ s c ñem h t ph i b l i trên c u Trư ng Ti n. v n ñ ng h công nh n chính quy n m i. ñã ñư c H Chí Minh giao nhi m v ki m kê tài s n trong hoàng cung mà Ph m Kh c Hòe ñã chu n b bư c ñ u.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment công th c th a hi p. Qu th t. nghĩ ñây có ph i là . Ngư i ta nh l i ngày 22 tháng 8 năm 1945 nghĩa là ba ngày sau T ng kh i nghĩa Hà N i. s có nh ng ch d n c n thi t ñ ông c v n có th ra Hà N i s m nh t. nh ng phiên tòa cách m ng tuyên án t hình và án quy t thi hành ngay l p t c. S có m t c a h nh ng nơi nguy nga này không còn lý do t n t i. Công vi c c a ông ti n hành không m y khó khăn. Ngư i ñ i di n c a chính ph cách m ng cũng có thái ñ r ng rãi. Hoàn c nh l ch s Vi t Nam th i kỳ này. nhưng cũng có nghĩa v ph i ch p nh n m t s h n ch : ông ñư c l nh ph i ch m d t m i liên h v i ngư i nư c ngoài nh t là v i nh ng ngư i b n cũ Pháp. Nhưng c u hoàng nh t ñ nh như ng l i cho cách m ng. ñ i b ph n cho v gia ñình quê hương b n quán. nh ng tình c nh cay ñ ng. dù ch v n v n trên năm tháng. Làm th nào có th tách b ch cái gì thu c v nhà nư c. tri u ñình ñã không còn. ch n a ngày là xong. ôtô ñư c coi là quà bi u c a Pháp. trên ñư ng ra B c nh n nhi m v . l ng l trao chính quy n cho Vi t Minh và Vi t Minh ñã chi n ñ u bên c nh ð ng minh nên có tư cách ñ giao d ch v i ð ng minh yêu c u h công nh n ñ c l p. Sau cu c trao ñ i h u ngh y. ñàn áp phong trào nông dân Tây Sơn và nhi u phong trào nông dân khác t th k XVIII. sau ngày chính ph Tr n Tr ng Kim t ch c m ng 5 tháng 8. nhưng không m t ai hư ng ng. tuy nhiên. m t b ng li t kê dài ñư c trình lên B trư ng. h u c n. L thoái v v a k t thúc. không khí ñư ng ph v n náo nhi t khí th dư ng như mu n thay ñ i n p s ng tĩnh l ng quen thu c c a ngư i dân x Hu . Máy bay. C nh ng nư c ñôi c a c u hoàng d n d n l rõ. cũng ñ n kho ng b n ch c hòm ñ ñ c Vi c thu d n ñ ra bên ngoài hoàng thành ti n hành r t kh n trương. có ð ng C ng s n mà r t lâu trư c ñó. n n quân ch ñã b th tiêu. nh ng v b t b . Cùng ngày 30 tháng 8. B o ð i ñã giao Tr n Tr ng Kim m i m t s c u chính tr ph m cũ tham gia chính ph m i. tư ng như H Chí Minh và B o ð i ñã hành ñ ng theo m t k ho ch chung ñư c v ch ra m t cách t m : B o ð i l i d ng Nh t ñ tuyên b ñ c l p. Nh ng ti ng loa. Sau l thoái v .64 - .

1987.T). . 6 c p da ñ ng nhi u tài li u. thu c men. Viên lãnh binh ch huy lính kh vàng b o v kỳ ñài ñã k l i r ng ông ñã dàn quân chu n b ch ng l i. Tư c n ki m c a Hoàng ñ B o ð i. 6 túi quân trang. b c nén.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment m t cu c ñi ñày trá hình chăng. Cu c h p c a trí th c và sinh viên Hà N i Vi t Nam h c xá ngày 21 tháng 8 cũng như b c ñi n có b n nhà trí th c ký tên là ho t ñ ng t phát. Nhà xu t b n Gallimard. [7] B n nhà trí th c ñã ký tên vào ki n ngh là Nguy n Xi n. ñã can ngăn: “Ch . Nguy n Văn Huyên. [6] T H u. T p chí Nghiên c u L ch s . hai chi c máy bay này ñã ñư c tháo cánh ch xe l a ra Hà N i. l m b m nói m t câu ti ng Pháp: “ðã ñ n c r i có lên thêm m t chút n a cũng ch ng can chi” [14]. Ngư i lính già ð ng Văn Vi t. 2004 (N. M t l n n a Vĩnh Th y l i nhún vai. ðáng chú ý là t chi u này không ñư c Ph m Kh c Hòe nh c ñ n trong h i ký “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”.P. Không có gì ch ng t là do Vi t Minh gi t dây (N. b trư ng Lê Văn Hi n ñã cho bi t ông Vĩnh Th y s n lòng cho chính ph mư n hai chi c máy bay riêng ñ chính ph hu n luy n phi công. ñ n ñư c. 1988 (ND) [13] Trong phiên h p ngày 29 tháng 10 năm 1945 c a chính ph . V y là ông s ra s ng và làm vi c t i Hà N i. chi n sĩ ðư ng s 4 anh hùng. 1944-1947. Nhưng ông tr n tĩnh ñư c ngay. [12] ð ng Văn Vi t. [2] Hai thanh niên Vi t Minh ñư c giao h lá c vàng c a Nhà Vua. la bàn. H Chí Minh. ñ h p. [5] Ph m Kh c Hòe. [8] Báo C u qu c s ngày 27 tháng 8 năm 1945. 2004 (ND). và Ph m Kh c Hòe. Nhà xu t b n Thu n Hóa. [10] Ph m Kh c Hòe. b n ñ . 1987. Xem thêm: T H u: “Nh l i m t th i”. Ngu Như Kontum. 6 kh u súng ng n Brown Canada 9 mm. ch ! Vi t Minh ñ y! Các ngươi mà n súng thì Tr m là ngư i ch t trư c ñó” . Nhà xu t b n Văn hóa Thông tin. ñưa bàn tay trái lên ngang c . ti n ðông Dương. Ngày 29 tháng 11. l p t c nghĩ ñ n vi c c ai ñi tháp tùng. Nhà xu t b n Văn hóa Thông tin. [3] Có tài li u vi t là Castella (B.xem H i ký ð ng Văn Vi t. r i sau ñó ñưa ñi Chiêm Hóa thu c t nh Tuyên Quang làm h c c cho l p hu n luy n không quân ñ u tiên. năm 1949 (ND). c hai ñ u là thanh niên trí th c Hu .. [14] H i ký Ph m Kh c Hòe. kéo c ñ sao vàng c a Vi t Minh là ð ng Văn Vi t và Nguy n Th Lương. gi y bút. [9] Báo ðông Phát. ð ng Văn Vi t là Trung ñoàn trư ng. [11] Tr n Huy Li u. Cũng xem Philippe Devillers. [1] Xem toàn văn t Chi u ngày 17 tháng 8. Ngư i lính già ð ng Văn Vi t. H H u Tư ng. 2 ñi n ñài. Nguyên văn t chi u ngày 22 tháng 8 năm 1945. Nhà xu t b n Tr . Sau này trong kháng chi n ch ng Pháp. tháng 9 năm 1960. T tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. Nhà xu t b n Thu n Hóa.D). “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. chi n sĩ ðư ng s 4 anh hùng. sách ñã d n. th ñô m i c a ch ñ C ng hoà. 1987. nhưng B o ð i sau khi ñư c tin báo.Hanoi. 2004 (B. Thành ph H Chí Minh.T).. Ông Hòe hay Hoàng thân Vĩnh C n? Ông c u T ng lý Ng ti n văn phòng h i thúc c u hoàng nên nh n l i và khuyên “V ngư i ñi theo. Nhà xu t b n Thu n Hóa. “Nh l i m t th i”. [4] Báo ðông Phát xu t b n t i Hà N i ngày 25 tháng 8 năm 1945. xu t b n t i Hà N i ngày 29 tháng 8 năm 1945. Paris Saigon . Nhà xu t b n Tr . n i ti ng trong các tr n ñánh trên ðư ng s 4. Les archives de la guerre. m t tr n Cao B c L ng và Nguy n Th Lương là C c phó C c Quân Báo B T ng Tham mưu Quân ñ i nhân dân Vi t Nam. T. vào th i mà ngư i Pháp cho ông ñi thăm ñ t nư c trư c khi n m quy n bính. M t thành ph ông hình như c ñ i làm vua ch ñ n m t l n t khi Paris v . nên h i ý ki n Hà N i”. 2 máy phát ñi n quay tay. s 18. Chi n l i ph m thu ñư c g m: 6 kh u Carbine. 2004.D). l u ñ n. (sách ñã d n).65 - .

nh ng ñ ăn. [3] CAOM.66 - . nhưng l i ñư c Vi t Minh coi là ñ xa x . Tuy t nhiên không có vũ khí. sau s ki n ngày 3 tháng 9 s ng nơm n p lo s b tr thù. nh ng tin ñ n th m sát. [1] Elula Perrin. sau vài vòng lư n th p ñã th ra ba chi c dù màu. Sau ñó m t s ngư i Pháp b ngư i Vi t b t ñem ñi ñã ñư c th v . nơi có kho ng 200 gia ñình Pháp ki u và cha ñ o các giáo x trong t nh t p trung v ñây t sau ñ o chính Nh t m ng 9 tháng 3 năm 1945. ñóng ñai ch c ch n. N n nhân Pháp tên là Chenevier. b t p trung hay qu n thúc r t b p bênh. ðã n ra cu c ñ ng ñ nh gi a Pháp ki u và dân quân. Nghe ñâu m i căn nhà ñ u ñư c ñánh d u trong sơ ñ t n công c a t v . Có c nh ng chi c gương có ñ c l ñ làm tín hi u cho máy bay.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 14 Daniel Grandcleùment Ngày 3 tháng 9 m t chi c máy bay ki u Liberator c a không quân hoàng gia Anh bay th p qua thành ph . Sau khi tr ti n ñư c lĩnh m t tích kê h n hôm sau l y hàng. Tình hình ñó khi n Paris lo ng i. ðêm ñêm nghe th y nhi u ti ng súng ch ng bi t vì lý do gì. ði u ki n s ng trong khu ph Tây sút kém h n. h cánh ñư ng hoàng xu ng sân bay Phú Bài. m i quan h thư tín và buôn bán gi a chính qu c và ðông Dương h u như b c t ñ t. xin chuy n qua y ban nhân dân t nh [2]. M t ngư i Pháp g c ngã vì trúng ñ n ti u liên c a Vi t Minh. yêu c u t nay mu n ti p t cho tù binh và Pháp ki u. ph c tam tài. Nhi u ngư i trong b n h b m d c ñư ng nhưng v n c ñi thoát vào ñ n Sài Gòn. M t thanh niên t v có nhi m v canh gác khu v c Pháp ki u tên là Lê Văn Mư i b trúng ñ n ti u liên. ngày 11 tháng 9 máy bay ð ng minh tr l i. ð i di n chính quy n gi i thích: s dĩ có v ñ ng ñ ñó là do trư c ñó 8 ngày có v bi t kích Pháp nh y dù xu ng Hi n Sĩ cách Hu 25 cây s v phía Tây. Hai trăm Pháp ki u chen chúc trong khu ph Tây. Nh ng v l n x n ngày càng nhi u. h sơ 1211NF. H t th y ñ u ch thu c men và lương th c. M t nhà báo M liên l c ñư c v i Pháp ki u. hôm sau ñư c chính quy n ñ a phương t ch c l tang tr ng th . Không còn bánh mỳ. “Nư c Vi t Nam c a ngư i Vi t Nam” (Vietnam to vietnamese) hoan nghênh phái b ð ng minh. R i nh ng h i tr ng rung lên càng d n d p vào bu i sáng s m. ai b n và b n ai. th c u ng quen thu c c a ngư i Pháp. H ñư c chính quy n ñ a phương ñón ti p n ng nhi t. [2] Báo C u qu c s 43 ngày 14 tháng 9 năm 1945. mang theo m t toán g m 6 quân nhân M ho c có th có ngư i Pháp trà tr n vào l y danh nghĩa phái b ð ng minh. ñư c chôn trong vư n nhà th ch không ph i nghĩa ñ a vì nghĩa ñ a do Vi t Minh ki m soát. con ñư ng h ñi sau này ñư c g i là ñư ng mòn H Chí Minh. phái b ð ng minh nh c l i s ki n th dù ti p t cho Pháp ki u tu n trư c. M y ngày sau. T mùa thu 1940 nh ng ngư i Pháp Hu cũng như nơi khác không g i ñư c gì v gia ñình Pháp vì t khi b i tr n. Hai chi c khác rơi xu ng sân trư ng Thiên H u. và ti p t cho tù binh Pháp. t v Vi t Minh ñ tranh nhau chi m ño t hai chi c hòm g ñư c th xu ng sân trư ng. Nguy cơ v m t cu c tàn sát hàng lo t v n t n t i và ngày càng nghiêm tr ng” [3]. “Quy t chi n ñ u cho n n ñ c l p c a Vi t Nam” (Struggle for independence of Vietnam). C hai bên ñ u có thương vong. có nhi m v ñi u tra. Quan tài làm b ng nh ng m nh g ph lo i. T i khách s n Morin phái b ti p xúc v i Pháp ki u. 23 tháng 9 năm 1945. sách ñã d n. cà phê. Gi ng ñi u ñã tr nên căng th ng nh t là t sau ngày Pháp gây h n Nam B . . h a s chuy n giúp thư tín. tìm hi u s ph n phi công ð ng minh b Nh t b n rơi trên chi n trư ng ðông Dương trư c ñây. Hai hòm g ñư c khui ra. Ngư i Pháp ph i ñ t mua th c ph m t i m t c a hàng ti p t do Vi t Minh ph trách. T ng ñêm ngư i s ng trong khu ñi n m v i câu h i ñêm nay s là ñêm cu i cùng chăng. bi u ng “Hoan nghênh phái b ð ng minh” (Welcome to the Allied Mission). l t ngay vào tay l c lư ng b ñ i gi i phóng quân Hu ñóng g n ñó. M t ngư i khác tên là Meynier b b t gi i ñi ñâu không ai rõ [1]. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. nhân dân ñ ng ch t hai bên ñư ng T ð c mang c . mang theo thư t Nam Kỳ và c nh ng tin t t lành. ch là ba chi c thùng g dày. M t báo cáo ñ ngày 22 tháng 9 năm 1945 c a các t ch c m t v Pháp Vi t Nam cho bi t: “Tình c nh c a các ki u dân Pháp. Không ai bi t s ngư i b thương c hai phía Pháp và Vi t là bao nhiêu. Không có ngư i. M t chi c rơi xu ng v t ru ng trên cánh ñ ng An C u. Có nh ng ngư i thân trong gia ñình c a binh sĩ Pháp ñi thoát v Sài Gòn vư t qua c nghìn cây s ñư ng r ng ph n l n là phía Lào. bơ. Trong bu i ti p ki n chính quy n ñ a phương.

Bà linh c m m t tương lai không có gì t t ñ p. không bi t lành d ra sao? Có ph i là s ñi ñày trá hình hay còn cái gì t hơn n a. Su t d c ñư ng t c ñô ra thành ph l n phía b c. n ng nhi t v a kính tr ng v a yêu m n khi n ông c m ñ ng xi t bao! [2]. ngư i ñã nh n s thoái v . qu n chúng nhân dân nh n ra ông. t l th tr n Ph Lý (thu c ñ a ph n t nh Hà Nam) ông Tr n Huy Li u. Công vi c b b n như núi. m t m i lo âu n ng n tràn ng p m t b ph n quan tr ng trong dân chúng ñô thành. ñoàn có thêm m t thành viên m i: hoàng thân Souphanouvong. r i ñ n lư t Duy Tân. Xưa kia thì có quân lính làm hàng rào. Như m y hôm trư c. ch c d ch ch s p l y không dám ng ng ñ u nhìn th ng vào m t vua. giai c p quý t c cũ ph i s ng nh nh ng ngư i nghèo kh trư c ñây b h bóc l t. Chính quy n nhân dân không l nuôi h mãi? Tình c nh c a h th t gi ng như Pháp sau cách m ng 1789. ðó là m t cu c ra ñi thân tình g n như l ng l hi m hoi trong gia ñình h . Bà Nam Phương l ng l ñ t bàn tay ph i lên cây thánh giá ñeo trên chi c ki ng. khi n ông xúc ñ ng nh t là . phái ñoàn ñư c dân chúng nhi u nơi nghênh ñón không ph i ch nh m B trư ng Lê Văn Hi n. Hoàn toàn ngư c l i. tham gia phong trào ch ng Pháp t r t s m và ñã tr thành ngư i lãnh ñ o phong trào. Ti ng mõ b c l n i lo ng i c a các bà m nh ph . ñoàn dùng hai chi c xe riêng c a c u hoàng. ðư ng b nư c ng p nên xe ph i ñi ch m l i. nh t là l n ñ u tiên ti p xúc v i qu ng ñ i qu n chúng m nh d n h h i ch không ph i ñám quan l i. Xe th nh t ch Vĩnh Th y ñư c B trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n tháp tùng. thân tình. Ý ñ nh c a c H là mu n c v n Vĩnh Th y có m t cùng v i các thành viên chính ph lâm th i trong bu i l long tr ng ñ c Tuyên ngôn ð c l p t i vư n hoa Ba ðình ngày 2 tháng 9 năm 1945.67 - . khi ngư i ñ ng ñ u hoàng cung ñi xa. Bà lo cho tính m nh c a con mình. các tri u th n hay c nh ng nhân viên bình thư ng trong b máy Nam tri u cũ. Bên kia dãy Trư ng Sơn. lãnh t nh ng ngư i Lào yêu nư c. Hành trình sáu trăm cây s t Hu ra Hà N i ñã ñư c th c hi n trên hai chi c xe ti n nghi nh t lúc ñó là các xe Mercury và Packard. Bây gi .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 15 Daniel Grandcleùment Ngày 2 tháng 9. v i ch c v c v n c a chính ph . Bà ñã ch ng ki n Thành Thái ra ñi. th hi n tình ñ i ñoàn k t dân t c. Nhi u c u b bom M phá s p. Ông ta ch ng bi t gì v cách m ng. ð n Vinh. ðang mùa lũ l t. Ông xúc ñ ng nói v i chúng nh ng l i căn d n d u dàng b ng ti ng Pháp. [1] ðoàn xe lao nhanh trên ñư ng. Phái ñoàn Tr n Huy Li u sau khi nh n n. không có ñ o Réunion ñ ñày k thù cũ. nhưng sau ñó thì sao. Ch t ch H Chí Minh mu n có c u hoàng bên mình. Xe kia ch hoàng thân Vĩnh C n. Lê Văn Hi n k l i: “Có l tính ông Vĩnh Th y hơi nhút nhát. Không ph i là chuy n ñi bí m t nên m i khi t i ñ a phương nào ñoàn ph i d ng l i ñ qu n chúng nghênh ti p. m t trong nh ng nhân v t chính c a T ng B Vi t Minh. công dân Vĩnh Th y r i Hu ra Hà N i. L n ñ u tiên dân chúng ñư c nhìn th ng vào Hoàng ñ mà không ph i quỳ l y. Tình hình kh n trương. hoan nghênh. nhưng không k p. h c trư ng c u ñư ng nhưng căm thù ngư i Pháp sâu s c. Su t d c ñư ng dân chúng ñã dành cho ông nh ng bi u hi n hân hoan. Hôm ñ u tiên khi ông ñư c bi t H Chí Minh và Nguy n Ái Qu c là m t ông nh l i câu s m truy n “Nam ðàn sinh thánh”. L i còn ph i lo ñ i phó hàng ch c v n quân Tư ng ñang lũ lư t kéo vào. M t vinh d m i dành cho công dân Vĩnh Th y: cách th ñô Hà N i vài ch c cây s . thánh ñây ph i là Nguy n Ái Qu c ông ñã th t ra: Th thì thoái v cũng ñáng”. t trong cung An ð nh l i vang lên ti ng mõ t ng kinh. ðó là gia ñình nhân viên hoàng gia. c u chính tr ph m Kontum mà c c u hoàng B o ð i t nay ñư c g i là C v n t i cao Vĩnh Th y. ch vài câu nói âu y m c a ngư i thân. Ch t ch H Chí Minh ñang ch ông. ki m ñã lên ñư ng ra Hà N i t hôm trư c. Vĩnh Th y không ph i là m t viên ch c bình thư ng như các viên ch c khác trong b máy chính quy n. hai ngày sau l thoái v . Tôi cho ông bi t ñó chính là Nguy n Ái Qu c. ông có v hài lòng. g n n a ñư ng Hu . trên ñư ng ra B c. ch ñón ông bên ñư ng. ông h i tôi H Chí Minh là ai. Hoàng thân cùng tu i v i Vĩnh Th y và cũng ñã s ng nhi u năm Pháp. L n này chính con bà ñ ra l i ra ñi v phía phe ñ i l p.Hà N i. ch ng l i m i âm mưu chia r l t ñ chính quy n cách m ng. công vi c trong b máy chính quy n m i ñâu dành cho h . Nhà nư c m i chưa có xe. Lương tháng s ra sao ñây? Chính quy n cách m ng h a s tr ñ lương tháng 8. Ai bi t r ng ñoàn xe s không rơi vào ph c kích? Chính ph m i không có Algérie. Ông Vĩnh Th y rưng rưng nư c m t ôm hôn ñ a con nh nh t. năm gi sáng. cách kho ng trăm kilômét. ðoàn g m hai xe ôtô. l i ti n bi t l ng l c a ñám gia nhân. ***** Khi ôtô v a n máy thì Nam Phương và các con ch y ra sân ti n ông Vĩnh Th y. Còn bà Hoàng thái h u T Cung không m y hoan h trư c vi c b nhi m con bà làm C v n cho chính ph m i. ngư i Lào cũng ñang c g ng kh ng ñ nh ch quy n c a h . Bên c nh ni m hân hoan chung. Vĩnh Th y v n là ngư i ít nói. S ñón ti p chính th c.

hoan hô công dân Vĩnh Th y. thân hình m nh kh nh. Vĩnh Th y s ng tho i mái trong khu ph vào lo i . B t ñ u t ngày 8 tháng 9. S tương ph n v vóc dáng và trang ph c gi a m t nhà cách m ng lão thành. Ngôi bi t th chính ph c p cho ông g n các dinh th c a các ông tư ng Tàu. Nhưng thái ñ c a c v n Vĩnh Th y làm cho m i ngư i ng c nhiên. ngay sát phòng làm vi c c a Ch t ch H Chí Minh. lư n trong các ph c a th ñô. Có hôm ông lái xe Jeep M cùng v i m y sĩ quan ð ng minh ñi chơi ph ñ ng th i ñ th tính năng c a lo i xe kỳ c c này. dáng ngư i m nh kh nh. c v n Vĩnh Th y chính th c ñ n chào ch t ch H Chí Minh t i dinh ch t ch ñ t t i tòa Th ng s B c Kỳ sau ñ i thành dinh Khâm sai B c B . nhưng cũng làm cho ông yên tâm. ñã ñư c ông c v n nh c l i trong thư vi t v cho m là bà Hoàng thái h u T Cung. Sáng sáng ông ñ n làm vi c h i b y gi . ông ng i im l ng. n tư ng t t ñ p này v n ñư c lưu gi mãi v sau. Sau m t ñêm d ng l i t i Ph Lý. qu n áo tuýt-xo b nh bao. y u ñu i trong chi c áo khoác ngoài kín c .68 - . còn xu ng sân khoác tay nhau ñi ñi. quan h v i Tàu. v i tư cách c v n chính ph . g n c nhà tư ng M Gallagher. Có nh ng bu i tranh lu n khá căng th ng trong lúc tình hình kinh t xã h i ñang khó khăn ch ng ch t. Vĩnh Th y luôn luôn ñư c x p ng i phía ñ u bàn. ngư i ñ ng ñ u nhà nư c. các xu hư ng khác nhau. hi sinh ngai vàng vì l i ích dân t c. ông cũng ñư c nhân dân ñ a phương tr ng v ng như v y khi ông ñ n tư ng ni m trư c nh ng ngôi m c a các ông t tri u Nguy n. Cũng như m i thành viên khác trong chính ph ông không có lương. chân ñi dép và m t c u hoàng tr tu i béo t t. ñóng d u Vi t Nam Dân ch C ng hòa và giá cư c m i theo th i giá. Dư i con m t Nguy n Vĩnh Th y. nh ng ti ng hoan hô c a qu n chúng không bi t th t tâm ñ n ñâu. l i l i ti p t c trò chuy n ñ n hơn n a ti ng. ng i im l ng. vì h nh phúc c a nhân dân. Ch có th i ti t là không thu n l i. 9 gi sáng hôm sau. như th các cu c th o lu n không liên quan gì ñ n ông. g y gò. Thư ng ông dùng chi c xe Mercury sang tr ng mang t Hu ra. ông d hàng ch c cu c h p vì trong th i kỳ tr ng nư c chính quy n m i thành l p. Ông v ng m t nhi u bu i. tóc ch i mư t. chòm râu lưa thưa. chi c Mercury ñ trư c c a m t tòa bi t th xinh x n trư c ñây là nhà riêng c a viên ð c lý thành ph s 51 ñ i l Gambetta (ngày nay g i là ph Tr n Hưng ð o) m t ñư ng ph vào lo i ñ p nh t thành ph Hà N i. B a ăn do khách s n Asia cung c p. v n toát ra m t ni m tin v ng ch c ti n ñ ñ t nư c. m c qu n áo ka ki c ñ ng. H Chí Minh ch t a các phiên h p. Ông g i Vĩnh Th y là “Ngài” m t cách trân tr ng nhưng thái ñ cư x thân tình như tình cha con. chính ph h p hàng ngày nhi u khi bàn c các v n ñ c th ch ng khác nào m t cu c h p c a h i ñ ng thành ph khi n ông phát chán. Bi t bao vinh h nh. bi t bao bi u hi n tôn kính làm cho ông xúc ñ ng. Trong thành ph n chính ph ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa có ñ i bi u các ñ ng phái. Trong m y ch c năm ng trên ngai vàng chưa bao gi ông có thái ñ bình dân. Trong nh ng ngày ñ u tiên. Tuy nhiên. g n gũi dân chúng như lúc này. Các nhà báo Hà N i t ch c m t b a ti c l n ñ hoan nghênh ông ñã t nguy n t b cu c s ng vương gi ñ tr thành công dân bình thư ng. tranh lu n bàn cãi ch là vô ích. c th t cà-v t. ch t ch chính ph . Ngày 4 tháng 9. lác ñác v n có nh ng ch dân chúng t t p ñ ñón chào m ng c v n t i cao c a chính ph . Bưu ñi n Vi t Nam chưa có phương ti n in tem m i và cũng ñ ti t ki m. ð n sát c a ngõ th ñô. Ông ch ng nói m t l i. Ngư i ta ñã th y hai ngư i sau khi nói chuy n trong phòng khách. vào lúc 11 gi . có s c c m hóa r t m nh ñ i v i ngư i ñ i tho i v i mình. Có nh ng bu i bàn b c qua quít hình như m i vi c ñã ñư c quy t ñ nh ñâu ñó. ñoàn lên ñư ng ñi n t ch ng ñư ng cu i cùng v Hà N i. ñôi m t sâu sau m t cơn s t rét n ng trư c khi r i chi n khu.. Ngay chi u ngày 5 tháng 9. Ngay c nh ng bu i có m t.. ñ i di n phái b ð ng minh. bên trái. Ông ch khách s n trư c ñây kinh doanh xích lô nay tr nên giàu có ñã quy t ñ nh góp ph n ng h chính ph m i. Nh ng cu c ñón ti p chính th c c a chính quy n ñ a phương. ông c v n d các phiên h p c a H i ñ ng chính ph h p ñ u ñ n vài l n trong m t tu n. v i các ñ ng phái ñ i l p di n bi n ph c t p làm cho ông c v n m t m i. Có hôm dân chúng nh n ra ông xúm l i khen ng i chi c xe. Sáng hôm sau. Ch t ch H Chí Minh ñã ñ n ñáp l ông c v n t i nhà riêng. v i ñôi dép cao su. Trong nhi u tháng. gi a m t bên là H Chí Minh bên ph i và m t bên là B trư ng N i v Võ Nguyên Giáp. trong câu chuy n v i m t nhân viên m t v Pháp Côn Minh và c v sau này khi ñã quay tr v h p tác v i ngư i Pháp c m ñ u chính ph ch ng l i Vi t Minh. Trong m t l n v Th Xuân thu c t nh Thanh Hóa. như ông ñã k l i trong h i ký. chân d n giày da láng bóng t o thành m t s tương ph n rõ r t nhưng cũng là hình nh ñ i ñoàn k t dân t c ñ c ñáo hi m th y trong l ch s . không lúc nào t nh. Tr i v n mưa dai d ng. ***** Cu c s ng thư ng nh t c a ông c v n t i cao khá dư d trong hoàn c nh chung r t eo h p lúc b y gi . không phát bi u gì. v i Pháp. phù h p v i các cu c ñàm ñ o văn chương hơn là ho t ñ ng chính tr . Nhân dân Hà N i cũng chưa quên khuôn m t ông trên các con tem thư in hình ông và bà Nam Phương. gi ng m t ngư i kh h nh v a gi ng m t nhà nho.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment kh ng ñ nh thái ñ tr ng th c a chính quy n cách m ng ñ i v i ông. Ông có m t phòng làm vi c riêng. v n dùng l i nh ng con tem cũ.

h u qu c a n n ñói ñ u năm chưa kh c ph c xong. Vi c ti p t g o t mi n Nam g p nhi u tr ng i do phương ti n v n chuy n thi u. cho ñ n nh ng l n c i t chính ph sau này. còn xung quanh tôi. Tôi còn lưu t i ñây. Vi c gì tôi cũng h t lòng giúp ñ . Cách m ng thành công. tôi d n m y ông trong n i các cũ thì ông nào cũng ñ ng ý. vì tôi s r ng còn ng i ñ y. Trong hai chi c xe ñem t Hu ra. Ch m y tháng sau Vĩnh Th y ñã g p l i Lý L Hà. nhi u c u c ng b bom M phá h y chưa ch a xong. Sau khi trao quy n. không ñ che l p nhưng khó khăn ch ng ch t trong cu c s ng. Gi i quy t v n ñ cái ăn c a nhân dân là m t trong nh ng kh u hi u chính c a chính ph m i. n u chia r thì ch t. ti m nh y b t ch p d ngh c a m i ngư i xung quanh ñang s ng kh c kh ñ m b c. Sau này c m i l n thay ñ i thành ph n chính ph . chính ph l i m i làm c v n. t t c là c a Tri u ñình... Ti ng súng ch ng xâm lăng dã n mi n Nam. xe. Trư c khi ñi. n u không xa ñư c thì h phá. ngày 7 tháng 9 năm 1945. Nhưng sau khì th y ñ i bi u chính ph ñ i ñãi ñ c bi t nên không lo ng i gì n a và tôi cũng vui m ng th y vi c hy sinh (ngôi báu) c a tôi cũng là m t vi c có ích cho ñ t nư c. S c l nh ngày 10 tháng 9 năm 1945 ñã chính th c c ông vào ch c v C v n c a chính ph lâm th i. Hàng v n quân Nh t chưa h i hương h t thì g n hai ch c v n quân Tư ng tràn vào. r i chính ph chính th c do Qu c h i trong phiên h p ñ u tiên m ng 2 tháng 3 năm 1946. Tuy v y n i các cũ cũng c làm mong cho m i ngày m t khá nhưng sau này không th y ñư c k t qu gì nên ñã m y l n xin t ch c. H là nh ng ngư i h t lòng ra làm vi c và bi t làm ch không ph i là b t l c. L n này ñi l i t do. m ng s ng ñư c b o ñ m nhưng cu c s ng ñ i thư ng khi n ông như t nh l i sau m t cơn mê dài. không cho ra ngoài thân m t v i dân cho nên trong hai mươi năm tr i làm vua. M c ñích c a ngư i Tây là ai ñ nh tâm giúp ích cho nư c thì h tìm cách làm xa tôi ra. Trong lúc này ph i ñoàn k t tri t ñ thì m i sông. l i ph i t ch c r t nhi u vi c. Tôi ra ñây m c ñích giúp chính ph thưc hi n n n ñ c l p hoàn toàn. Ngư i Nh t phái ngư i ñ n h i tôi n u mu n ñánh quân cách m nh thì chính ph (Nam tri u) ph i làm ñơn yêu c u quân Nh t giúp. tôi không th y rõ ràng m t c i gì. tôi ñư c m i qua dinh B c B h i ñ ng g p anh em trong chính ph m t cách vui v thân m t. ông m i có cu c ti p xúc v i ñông ñ o các nhà báo.. ð n Hà N i. ông bi u m t chi c cho ông b trư ng Lao ñ ng Lê Văn Hi n. tôi có ý lo lo. t chính ph lâm th i sang chính ph liên hi p. Ông quan h công khai v i . Ngày v chưa nh t ñ nh. G n hai tri u nông dân ch t ñói trong nh ng tháng trư c ñó. thành th t và t tin: “Tôi ñã thoái v . M t ti u ñ i ñ mư i ngư i ñã ñư c phái ñ n canh gác tòa nhà và b o v ông. ông không còn lo nhân dân và chính quy n cách m ng tr thù. thì s có ngư i l i d ng tôi. Vĩnh Th y cùng m t lúc m t ph n l n tài s n c a ông. Có l ñây là l n ñ u tiên k t khi v nư c c m quy n bính năm 1982. tôi cũng mu n ra kh i hoàng thành ngay c t ñ tránh m i s nghi ng . Ba ngày sau ra t i Hà N i nh m ch c. T t c nh ng gì ông có ñ u g n v i ñ a v c a ông. Tôi lên ñư ng ra B c có ghé m y t nh phía b c Trung B và ghé Ninh Bình và Ph Lý. c u chính tr ph m. Cũng vì có nhi u chuy n bu n như v y nên tôi ch mu n vô núi vô non cho quên h t m i ñi u. Khi bên ngoài hoàng thành có cu c kh i nghĩa. Ông th y mình ñang gi m t vai trò chính tr th c s . .. tôi có th bi t rõ ñư c nhi u ñi u hơn trư c. các báo ñã ñ n ph ng v n ông t i nhà riêng 51 ph Tr n Hưng ð o. H mu n làm gì thì h làm phi u tâu lên lúc tôi ñư c ñ c thì Khâm s Pháp ñã ký r i thành ra tôi không thi th ñư c sáng ki n gì c . Ông ch ng có gì: nhà c a.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sang tr ng nh t th ñô. ông ñ u ñư c c làm Trư ng ñoàn c v n t i cao. Lúc trư c m i vi c (quan h ) v i ngư i Nh t r t khó. dù ông v ng m t. h ñ t toàn nh ng ngư i m t thám. ngư i ñã tháp tùng ông ra Hà N i. m y công s ñã b Vi t Minh chi m c r i. Ban ñ u khi tham d cu c l .. T khi r i b ngai vàng. ng a.. Nhân dân nhi u ñ a phương thi u ăn. Th c t ông ñã làm công vi c y và chính th c thay m t chính ph trong nhi u d p. Tôi tr l i: “Các anh ph i b ch c khâm s toàn quy n ñây tôi m i làm vi c ñư c”. quân Nh t s n lòng giúp. cung ñi n.. Trư c m t ngôi bi t th là tr i b o an binh cũ.69 - . ch c v c v n t i cao c a ông không h thay ñ i. L n trư c tôi ra Hà N i. ñêm ñêm ñi d o. tôi ra B c có m t l n và m t l n vào Nam Kỳ. ngư i Pháp khi nào cũng mu n tôi ng i yên m t ch . Vì tôi hay ñi chơi nên có l n ngư i Pháp h i tôi: “Sao Ngài không làm vi c gì mà c ñi chơi hoài như v y?”. ngư i tình cũ c a ông. [3]. Tôi r t bu n hi u r ng không th làm vi c chi có ích cho ñ t nư c. nhi u ño n ñê không ch ng n i m c nư c dâng cao trong mùa lũ tháng 8.. mà cũng là ñ b o ñ m cho tính h p pháp c a chính quy n m i. ăn nh u. Ch vài tu n sau ngày thoái v . lui t i các nơi ăn chơi. Nói ñ n chuy n trư c kia. ch không ph i làm vì. Tôi vui lòng ra ñây ñ yên lòng chính ph . tôi r t vui lòng. Tôi có nói r ng không bao gi chính ph Vi t Nam l i yêu c u ngo i qu c ñánh dân Vi t Nam”. không khí ph n kh i h h i nh ng ngày ñ u m i giành ñư c chính quy n r i cũng qua ñi. T i ñâu tôi cũng th y nhân dân c quy t hăng hái ñ ñi ñ n ñ c l p hoàn toàn. R i b ngai vàng cũng có nghĩa là ông cũng d t b luôn cu c s ng xa hoa c a m t v ñ vương. Ông phát bi u khá trơn tru. có nghĩa là b ng hay g n b ng con s ngư i ch t trong b n mươi năm chi n tranh mà nhân dân Vi t Nam ph i ch u ñ ng.

Sau khi ch t a l t n phong Giám m c Lê H u T t i Phát Di m ngày 27-10-1945. d l t Kh ng T t i Văn Mi u Qu c t giám ngày 21 tháng 10. D l t n phong Giám m c Lê H u T ngày 29 tháng 10 năm 1945. hô kh u hi u ñòi l p chính ph m i do Vĩnh Th y ñ ng ñ u. nay làm vi c t i B N i v . ñư c m i ngư i kính n . áp l c c a các ñ ng phái ñ i l t qu c gia ñư c quân ñ i Trung Hoa ñ ng ñ ng sau tăng lên. N u s ch ng may không th tránh kh i ñư c thì trong hàng ngũ quân ñ i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. T i ñây. ngày 8 tháng 9. và ngay t i hôm ñó ch t a ti c chiêu ñãi ban t ch c Tu n l Vàng. chính quy n nhân dân không mu n ông rơi vào tay h . Ki n th c c a ông v lu t hành chính h c ñư c trư ng khoa h c chính tr Paris ñã giúp ông có ñư c vai trò tích c c trong y ban so n th o hi n pháp ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. Ông còn ñư c chính ph b nhi m tham gia y ban d th o hi n pháp cùng v i b y thành viên khác do Ch t ch H Chí Minh ñ ng ñ u. ông ra ngh S m Sơn (Thanh Hoá). Có lúc th ng th t ông tư ng tư ng có m t phát súng t ñâu ñó b n trúng hay m t nhát dao găm s k t li u ñ i ông. ông nh n l i m i ng c ñ i bi u Qu c h i t nh Thanh Hóa và ñã trúng c v i s phi u khá cao: 92% phi u b u. béo t t như Tây!”.70 - . nhưng có l n m t C H nên ông l ng tránh [6]. d ti c liên hoan ñoàn k t gi a các ñ ng phái (Vi t Minh. theo l i nh ng ngư i thân c n. k t khi h n súng tái chi m Nam B . Ngày 22 tháng 2. nh ng ngày ngh kỳ l . các báo B c B ñã t ch c ti c chiêu ñãi Vĩnh Th y t i nhà hàng Asia. Trên ñư ng ph . quân ñ i Trung Hoa t Vân Nam vào mi n B c ñ gi i giáp quân Nh t. có trách nhi m cùng v i các thành viên khác so n ra b n d th o hi n pháp ñ u tiên c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñ trình Qu c h i thông qua. Ông thay m t ch t ch H Chí Minh làm ch t a l b m c “Tu n l Vàng” ngày 30 tháng 9 năm 1945. ông th ng th n tuyên b trư c các nhà báo: “Tháng 8 năm ngoái. Theo g i ý c a chính ph . Vĩnh Th y tâm s v i ông Hòe: “Ông bi t ñ y. m t s dân chúng ñi bi u tình qua bi t th ông . d l khai m c cu c l c quyên g o ch ng ñói ngày 11 tháng 10. d cơm chay c a nhà Ph t t i chùa Quán S ngày 14 tháng 10. c u T ng lý Ng ti n văn phòng. Ông không th làm như th . mà còn m i ông chuy n ñ n m t nơi khác sâu trong ñ t li n. gi a lúc có tin Pháp ñang ng p nghé ñ b lên S m Sơn. y viên qu n tr h i ñ ng ð i h c Vi t nam v i m t s trí th c khác [5]. hai tháng rong chơi. Nhưng chính quy n không nh ng không tìm cách hãm h i ông. tránh xa m i mưu toan l t ñ chính quy n nhân dân c a tư ng Lư Hán và b n tay sai ngư i Vi t. Tháng 2. mãi vùng Th Xuân. ch t a b a cơm chay nhân ngày l H nh nguy n c a Ph t giáo t i chùa Quán S ngày 16 tháng 10. và ông Ph m Kh c Hòe. Vi t Nam Qu c dân ñ ng và Vi t Nam Cách m nh ð ng minh h i) ngày 24 tháng 10. tư ng ñâu ông cũng mu n khôi khôi ph c l i quy n bính nên nư c l i d ng ông. Vì v y ông v n ti p t c l i S m Sơn. Ngư i này ñã thành k thù tr c ti p c a ông. tôi b ngôi vua m c ñích là ñ th gi i và trong nư c bi t r ng dân t c Vi t . Cùng d có Hoàng thân Vĩnh C n. Ông l i hai tháng b bi n. Nhưng không. m t ñi u ông mu n tránh t trư c khi t nguy n thoái v .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ***** Hôm sau. Ông không thèm ñ ý ñ n m t câu nói hài hư c c a dân ngo i ô th ñô: “Vi t Nam là m t dân t c nh nhưng l i có m t ông vua cao to. Ông luôn tháp tùng H Ch t ch trong nhi u cu c l long tr ng: khai m c ñ i h i thanh niên thành Hoàng Di u ngày 25 tháng 9. ông vi t thư cho chính ph và qu c dân Pháp v i gi ng văn khá hùng h n: Tôi kêu g i s hi u bi t c a các ngư i có trách nhi m c a nư c Pháp ñ kh i có nh ng vi c ñáng ti c x y ra. sĩ quan c n v Nguy n H u Tư ng. tr thành m t chính khách ñư c th a nh n. ng m m t tr i l n. nguyên Hoàng ñ B o ð i. Nh ng ngư i thu c phe qu c gia nói dân chúng ng h tôi”. m c d u ông không b n tâm l m ñ n phi u vi c b u c và cũng không ñi v n ñ ng b u c và cũng không bi t ñích xác ñ a ñi m b phi u ñ th c hi n quy n công dân c a mình. Phái ñoàn Pháp HN nhi u l n xin g p. ***** Ngày tháng trôi qua. B t k th nào. ñi u ñó không h p tính cách ông. ông t ra r t n i b t. âm mưu l t ñ chính quy n cách m ng. Theo ngh quy t c a h i ngh Postdam. Theo chân chúng là nh ng ñ ng phái qu c gia ch ng c ng. tôi quy t s là m t tên lính thư ng bên c nh ñ ng bào c a tôi và s chi n ñ u hy sinh tính m nh ñ khôi ph c t do cho T qu c [4]. tôi không ph i là ngư i ham quy n bính. B n này cũng tìm th y C u hoàng m t s ng h khi th y nh ng viên tư ng Qu c Dân ð ng Trung Hoa có v có thi n c m v i ông. Ông còn ñư c c làm ch t ch ngo i giao y viên h i. d ð i h i Liên ñoàn công giáo t i Phát Di m ngày 30 tháng 10 năm 1945. c u hoàng ñã tránh không ti p ñ i bi u c a ñoàn bi u tình m y trăm ngư i di u qua bi t th ông . khai m c tu n l văn hóa ngày 7 tháng 10. an toàn hơn bãi bi n. Các tư ng lĩnh Trung Hoa liên t c t i g p ông. Như th cũng có nghĩa là có th x y ra n n ñ ng tranh d n ñ n n i chi n. l thành l p H i Thân h u Vi t M ngày 5 tháng 10. T ñây c v n Vĩnh Th y sau khi vư t qua xu t s c m t s th thách. Sau khi ñi h i ý ki n ông H . Tháng ch p năm 1945. ngày 14 tháng 9 năm 1945 nhân danh Hoàng thân Vĩnh Th y. t t c các ñ ng cánh h u thân Trung Hoa v n ñ ng dân chúng xu ng ñư ng ñòi h i l p m t chính ph do c u hoàng làm ch t ch. khác h n hình nh m nh t c a ông h i ñ ng chính ph .

Pháp sau này. yêu c u ta nh ng gì. Nh ng ngư i trong phe qu c gia ñang gây s c ép m nh ñ i v i tôi”. H không g p l i nhau n a và m i ngư i m t phe ñ i l p nhau trong cu c chi n tranh Vi t . Nhưng th i gian ñ u chính ph H Chí Minh v n có thái ñ nương tay. ñ i bi u ð ng Dân ch Vi t Nam (trong Vi t Minh). Vì v y Nghiêm K T . y viên tuyên truy n thu c y ban nhân dân Trung B . cho ñ n phút cu i cùng v n c níu kéo m t con ngư i l m l c tr v v i s nghi p chính nghĩa. ñi u ng c nhiên là H Chí Minh có m t lúc cho bi t ông không ph n ñ i vi c c u hoàng ñ ng ñ u nhà nư c còn ông s làm c v n t i cao th vào ch c a ông Vĩnh Th y. bãi công thì nhân dân không nên làm. ông luôn luôn bên c nh ch t ch H Chí Minh ti p chính th c ñ i bi u Pháp Sainteny và ñ n thăm ñáp l ông ta. h i ñ ng chính ph l i quy t ñ nh c v n Vĩnh Th y d n ñ u phái ñoàn ñi Trùng Khánh.. nhưng m t nhúm ngư i không ph i là toàn th dân chúng. Tôi v n ph i l i cương v ñ ng ñ u chính ph ”. có th ñ cho quân ñ ch l i d ng như bãi th . Ngày nay các ñ ng phái ñ u ñoàn k t. Ngư i ta k l i câu chuy n l lùng gi a c v n Vĩnh Th y và ch t ch H Chí Minh: “M t bu i sáng khi Vĩnh Th y ñang dùng b a sáng ñi m tâm thì c H ñ n v i m t dáng ñi u có v suy s p. Th trư ng Ngo i giao. Xem H i ký c a Ph m Kh c Hòe: “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”. C nói: Ngài hãy tr l i vai trò ñ ng ñ u nhà nư c. H i ñ ng chính ph h p quy t ñ nh c m t phái b thân thi n ñi Trùng Khánh ñ ng th i cũng c m t phái ñoàn thân thi n ñi Pháp. h i l i: C không ñùa ñ y ch ? N u tôi ñ ng ñ u chính ph . m t nhân viên Vi t Nam c a hãng thông t n Pháp cho bi t Chính ph kháng chi n H Chí Minh còn phái m t nhân viên cao c p trong chính ph tên là H ð c Linh mang vàng và ngo í t sang cho B o ð i và thuy t ph c ông v nư c nhưng không thành công [11]. tôi r t vui lòng vì có ñoàn k t m i có l c lư ng. Ngày 11 tháng 3. V y là Vĩnh Th y và H Chí Minh chia tay nhau. ông có th vui lòng ñi Hu m t l n n a m i bà Nam Phương ñưa các con ra Hà N i không. y viên tuyên truy n thu c y ban Nhân dân B c B . C H cũng ñã ñ ng ý v i ñ ngh này” [10]. ký Hi p ñ nh sơ b Vi t . [8] ***** Ngày 7 tháng 3. tôi nghĩ l i r i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nam không phân bi t giai c p trên dư i ñ u m t lòng ñoàn k t ch t ch ñ quy t giành l y ñ c l p và t do. alors?”. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Ch t ch H chí Minh còn c ông Ph m Ng c Th ch ñem ti n sang và v n ñ ng B o ð i v nư c tham gia kháng chi n v i nhân dân. Vĩnh Th y nói v i Ph m Kh c Hòe c u t ng lý văn phòng c a ông: “Sau khi tôi lên ñư ng ñi Trung Hoa. ñ i bi u Vi t Minh. Trong ñoàn còn có Nghiêm K T . 16 tháng 3 năm 1946. ðúng ngày lên ñư ng. Vì ch Qu c h i m i là ñ i bi u chính th c c a dân chúng c nư c. Nhưng ñ n khi g p l i. Hà Phú Hương. Nhưng ông khư c t .. . Nguy n Công Truy n.. B i v y tôi mong r ng toàn dân nên ñem k t tinh th n và l c lư ng ñ giúp chính ph trong công vi c kháng chi n ki n qu c. Phái b còn ñư c phép ñ l i Trung Hoa m t ñ i di n cho phái b [9]. trao ñ i ý ki n ch không cam k t gì.. Cùng ngày. N u toàn th dân chúng mu n tôi tr l i chính quy n thì tôi s n sàng nh n. Vi c b u ch t ch nư c Vi t Nam Dân ch C ng hòa s do Qu c h i ñ nh ño t. H i ñ ng chính ph còn xác ñ nh nhi m v c a phái b là t rõ cho chính ph Trung Hoa là các ñ ng phái ñã ñoàn k t r i. Vĩnh Th y nghe th y th l y làm l . tôi không th thoái thác nhi m v trong lúc khó khăn này.71 - . tôi có th ch n các ông b trư ng giúp vi c tôi ñư c không? Hay bu c ph i ch p nh n nh ng ngư i do C ñưa ra? C H tr l i d t khoát: “Không. C v n Vĩnh Th y nh n l i ñi Trùng Khánh nhưng v i tư cách c u hoàng ñi du l ch ch không lãnh ñ o phái ñoàn. Ph i chăng theo ý nghĩ c a ông H ñó là m t cách tương k t u k làm v a lòng ngư i Pháp ñang ñòi h i ký k t hi p ñ nh v i m t chính ph tiêu bi u cho “th ng nh t dân t c”.Pháp ñư c m t ngày. Sau này chính ông Ph m Kh c Hòe còn ñư c H Ch t ch c ñi Hongkong ñ v n ñ ng B o ð i tr v nhưng s p ñi thì ñư c tin B o ð i ñã nh n l i v v i Pháp nên ông Hòe không ñi n a. h i Trung Hoa có th giúp ta nh ng gì. Phái b s ñ l i m t ñ i di n l i Trung Hoa làm ñ i di n thư ng trú cho phái b . Không ph i m t nhóm ngư i mu n cho ai làm ch t ch là ngư i y ñư c làm ch t ch ngay” [7]. c H l i thay ñ i ý ki n: “Thưa Ngài. có l c lư ng m i tranh th ñư c hoàn toàn ñ c l p. V n m nh c a nư c nhà là trong tay toàn th ñ ng bào chúng ta ñoàn k t ch t ch thì nh t ñ nh chúng ta th ng l i. 1987. Ngày 8 tháng 3 năm 1946. Nh ng vi c gì có th làm cho lòng ngư i hoang mang. [1] Nguyên văn câu ti ng Pháp: “Ça vaut bien le coup. Ông Ph m Kh c Hòe k l i sau ngày toàn qu c kháng chi n. ngư i c a Vi t Nam Qu c dân ñ ng. ngài có th l y t t c nh ng ngư i ngài mu n. Cũng theo nhà báo Tư ng H u. ngư i c a Vi t Nam Qu c dân ñ ng làm trư ng ñoàn. t c m tình v i Trung Hoa. ñ l p chính ph m i”. Ngư i Pháp không mu n thương thuy t.

[3] Báo Quy t chi n. Nhà xu t b n Thu n Hóa. [9] Biên b n H i ñ ng chính ph ngày 8 và ngày 11 tháng 3 năm 1946. xu t b n t i Thu n Hóa ngày 8 tháng 9 năm 1945. lưu tr t i B o tàng H Chí Minh.72 - . tháng 4 năm 1993) (B. Nhà xu t b n Công an Nhân dân. [8] B o ð i. m t ngư i giúp vi c g n gũi: “ð ông ta ký mà hay. Báo Văn Ngh . tháng 6-2005 [6] Võ Nguyên Giáp. 1987.T. Con R ng An Nam. [5] Ti n sĩ Nguy n Tr ng H u trong bài “Nh ng ñi u còn ít bi t v m t ngư i thư ký ñ c bi t c a Ch t ch H Chí Minh năm 1946”. 2004 (ND). . Nhà xu t b n Thu n Hóa. S th t v chi n tranh Vi t Nam 1945-1975. [11] Tư ng H u. sách ñã d n. Thông báo khoa h c c a vi n B o tàng cách m ng Vi t nam. “T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c”.). C nói v i Vũ ðình Huỳnh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [2] Nói chuy n v i ông B o Long t i Paris (Tác gi ). [10] Xem Ph m Kh c Hòe. [4] Báo C u Qu c ngày 15 tháng 9 năm 1945. Xem thêm báo C u Qu c ngày 23 tháng 2 năm 1946. cơ quan ng h chính quy n nhân dân cách m nh. Có m t vi c ít ngư i bi t t i là vi c c H ñã có ý ñ nh ñ C u hoàng B o ð i thay m t c ñ ký vào Hi p ñ nh 6 tháng 3 v i Pháp. Ph m Kh c Hòe d n trong T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. 1987. Pháp tin ông ta hơn tin tôi” (xem H i ký Vũ ðình Huỳnh: Tháng Tám c bay. Nhà xu t b n Quân ñ i nhân dân [7] Báo S th t ngày 24 tháng 2 năm 1946. Nh ng năm tháng không th nào quên.

. Bà hé c a phòng. Bà Nam Phương t p th d c ñ u ñ n hàng ngày ngay c sau này khi có chi n tranh cũng v y. Dân nhà thuy n h trông th y chi c thuy n r ng neo ñây là h hi u r ng Nhà vua ñang trong cung An ð nh nên ch dám nhìn xu ng m t nư c ch không dám nhìn lên tòa nhà ñ kh i làm ô u cung ñi n mùa hè c a hoàng gia phía b nam sông Hương trong khu ph ngư i Âu ñ i di n v i hoàng thành. ñ u ñ i mũ nhưng ñi chân ñ t. Trong khi m t s quan l i cũ h i h p bi u l lòng trung thành v i ch ñ m i thì m t s ph n t ch ng ñ i ho c gây tr ng i cho chính quy n m i ñ u b th ng tay tr ng tr . Nơi ñây còn là nơi c a Hoàng t Vĩnh . Dãy nhà bên trái trư c dành cho b ñ i ñóng quân ñã b phá h y trong chi n tranh không bao gi ñư c xây l i. ñ ñ c n i th t t i tàn. Chi c thuy n r ng c a Nhà vua neo ñ u t i ñây. ñ ng ñ u Vi n cơ m t c a Tri u ñình Hu và Ngô ðình Khôi. ñi m t vài vũ ñ o r t ch m.. cũng như quanh vùng Th a Thiên .. ðám tr th c m c ông này trư c ñây béo t t ch ng ch c mà nay trông th m h i th . Tính h v n nhút nhát. trông như m t c a hàng bánh ng t. cho làm như th là ph m thư ng. C ng sau xây ñơn gi n. cũng là con r c a Ph m Quỳnh. Phía ngoài là chi c c ng xây b th có h a ti t trang trí b ng ñá. ki n trúc ñơn gi n m t bên là nhà b p và bên kia ñã ñư c d ki n xây chu ng h và nuôi cá s u. Hai bên sân sau còn có hai dãy nhà. Năm nay v a tròn ba mươi tu i nhưng chưa bao gi bà th y mình ñ p như th i gian này. l i th i. thanh thoát bù l i dáng v n ng n c a cung An ð nh. Ki n trúc thô thi n. thuy n ñi l i như m c c i. t i sao h không kêu c u v i c v n t i cao Vĩnh Th y? Dù có kêu c u bà Nam Phương thì v i v th c a bà lúc này cũng khó có th giúp ñ ñư c ai. Ngư i dân quanh cung An ð nh cũng ñã quen v i c nh này nên không m y ai chú ý mà cũng ch ng bàn tán gì v s có m t c a bà c u hoàng v i lũ tr lá ng c cành vàng cái xóm yên tĩnh bên con kênh phía tây b c thành Hu . Còn v i ông c v n. trong nhà thi u ánh sáng. nh nhàng bư c ra th m. khuôn m t không còn thanh tú th i thi u n trư ng thành lúc bư c lên xe hoa nhưng là c a m t thi u ph có thân hình cân ñ i. ði u ba lê v a thanh thoát l i v a n ng n xi t bao. m t b ch y d c theo con ñư ng ñi ðà N ng. Nay hai dãy nhà này làm nơi ñóng quân c a ñơn v b ñ i Vi t Minh v a làm nhi m v canh gác v a giám sát ho t ñ ng c a hoàng gia. nhưng r t nhanh chóng ñư c ñ i x như m t thành viên trong hoàng gia. Bà b n chi c áo v i nh . Hoàng gia ñã r i kh i hoàng thành ñ không bao gi tr l i. Còn nhi u ngư i khác kém may m n hơn. t ch thu hai ph n ba gia s n. Thân hình hơi m nh d . ñư c Vi t Minh s d ng vào vi c d y ti ng Pháp và d ch thu t. M t ñi u kỳ di u x y ra v i ông Lãng là ông ch b giam m t th i gian ng n. m t ngôi nhà xây l n nhưng kém ti n nghi g n khu dân cư c a thành ph Hu . nó chưa bao gi ñư c c i t o hay s a sang l n cho h p v i trào lưu hi n ñ i. bà khiêu vũ m t mình dư i con m t tò mò c a chú b ñ i ñóng quân g n ñó. trư c m t th p hơn là ch ng i c a ngư i xem. n a âu n a á. Cung An ð nh ngày nay trông hoang tàn. nguyên thư ng thư. Cánh tay ñưa lên cao t o thành m t ñư ng lư n ñung ñưa trên ñ u. c . kiêu sa. T khi xây d ng ñ u th k . Không ai bi t rõ con s là bao nhiêu. g p l i ngư i thư ký riêng c a cha mình b c nh sát vây quanh. tuyên ph t tám năm tù.. gi a sân là hòn núi non b . Ông bênh v c b n bè và hình như nh ñó có m t s ngư i thoát kh i t i ch t (trong ñó có Ngô ðình Di m). chưa ch c ông ñ ý ñ n chuy n này tuy có th m t vài tin ñ n v các v hành quy t ñ n tai ông.Hu không khí chính tr ñã thay ñ i k t khi c u hoàng r i kinh thành ra B c và khi phái ñoàn chính ph ñã quay v Hà N i.. ð ng sau tòa nhà là con ñư ng dài gi a hai h nư c hai bên. Ông ta g y giơ xương. Nhưng nh ng ngư i ñ ng s v i ông cùng ng i làm vi c trên t ng gác B c B ph t c dinh Ch t ch chính ph ñ t t i tòa Th ng s cũ. mang theo h nh ng l i h a h n ñ i x khoan h ng v i quan l i và ch c s c c a ch ñ cũ. kim l n l n tuy b th nhưng kém ti n nghi. bà Nam Phương ñã d y. m t b sát con sông h p g i là sông An C u. m t tr i v a m c. th t ñai lưng v i. Sau ñó ông ñi theo kháng chi n. M t hôm c u con trai l n c a bà Nam Phương.. Ch huy kiêm chính tr viên c a ñơn v cùng v i anh em binh sĩ trong hai dãy nhà ñó. C m i bu i s m mai. không cư i. Lúc m i ñ n ông ch huy còn l l m.73 - . Sân kh u là m t sân tr i xây trên b cao. Bà Nam Phương. Ông ta ñ n xin l i ít ti n ñã g i bà Hoàng h u ngày trư c ñ khi c n thì “trà thu c” cho nh ng ngư i canh gi mình hay ñ mua th c ăn thêm. gi i thích khéo: Có l do hút thu c lá nhi u quá. cùng v i con trai là Ngô ðình Huân ñã b tòa án cách m ng x t trong th i gian thi t quân lu t. Trư c tòa nhà là m y thư c sân. râu ria m c dài. Cung An ð nh ñư c xây lên t ñ u th k . T i Hu . Trong tháng 11 các báo Hu ñưa tin v n t t Ph m Quỳnh.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 16 Daniel Grandcleùment Sáng s m. nhún nh y ñi m t ñi u vũ ch m rãi m c dù không có nh c ñ m. nguyên thư ng thư b L i. trư c ñây là thư ký riêng c a bà Nam Phương. C nhà bây gi v cung An ð nh. run l y b y. Tính ñ c ñáo c a tòa nhà này là sân sau ñư c b trí như m t nhà hát ngoài tr i do ñích thân vua Kh i ð nh ra l nh xây d ng. Báo còn ñưa tin: Sáng 10 tháng 12 năm 1945 tòa án quân s Thu n Hóa (t c thành ph Hu ) ñã m phiên tòa x Nguy n Ti n Lãng. không dám ng ng ñ u nhìn th ng vào ngư i ñàn bà quý t c ñang nhún nh y. không ai còn nh ñư c ông c u hoàng có can thi p giúp ñư c ai không. B o Long.

ñư c ghi tên trên b ng danh d . và càng làm tăng thêm n i lo âu c a bà.74 - . M t bà xu t thân bình dân. c u bé nói ti ng m ñ r t kém nên ít nói. trư c khi sang Pháp h c t p. ñúng hơn là trư ng Lycée cho con gái nhưng các l p dư i. C u ta vào h c l p tám theo chương trình trung h c tương ñương v i l p nhì ti u h c. mà do tính cách hoàn toàn khác h n nhau. th th công. gian phòng l n t i tăm còn nguyên hàng c t. trên tư ng còn gi các b c h a trong khung g hình xo n c dát vàng miêu t phong c nh khu lăng t m nhà Nguy n vùng ngo i thành Hu . chi c c u thang n ng n b ng ñá. m i cung ñi n ñ u có bàn th riêng. Nghe nói m t ki n trúc sư ngư i Pháp năm 1916 ñã cho xây thêm ba sân tr i phía sau ñ ñón ánh sáng theo phong cách ð a Trung H i. Không còn ñi u ki n lên t n ðà L t ñ ñi h c trư ng Công giáo như trư c. T t c còn l i như m t nhà tù l n. nh ñó bà bi t rõ di n bi n c a các s ki n. ð ng ñ u l p. Bà hay n i nóng m t cách vô c . Nơi ñây vào nh ng ngày hè nóng n c. C u bé l i c p sách ñ n trư ng. th ñ a như ph n l n các gia ñình Vi t Nam khác. Trư c ñây trong T C m thành. du h c bên Pháp t nh . bi t suy nghĩ. cô giáo ph i nh c nhưng l i d n ñ ng k v i ai. c u ta th y l c lõng nhưng r i hòa nh p r t nhanh v i b n bè trong l p. con trai con gái h c chung. m i bâ ñ u có cung ñi n riêng. Bây gi là ñi h c trư ng công trong thành ph . ñánh nhau như m i h c trò khác. Vĩnh Th y ñư c lên ngôi. ðư c cái B o Long h c r t khá.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Th y sau khi ñư c t n phong ðông cung thái t lúc 6 tu i. Trong s gia nhân th n theo các bà hoàng có S L . thu c gia ñình có ñ o g c ñ n m y ñ i. thù ghét gì dòng dõi hoàng gia. cúng gi t tiên. ít ch nhưng tr ng l nghĩa theo ñ o Kh ng. m ñ o Ph t. B n thân bà cũng tr nên nghiêm kh c hơn. Tuy v y. Ít có nh ng nh ch p nào mà không th y m y anh em quây qu n bên nhau: M t ñ a con trai m u m c. nh sinh con giai là Vĩnh Th y nên sau khi Kh i ð nh ch t. Cũng như c u hoàng bà Nam Phương không có nhi u ti n ñ dành ngoài nh ng ñ trang s c ñ t ti n do ch ng bà cùng các b n bi u t ng. ngang hàng v i ch t ch H Chí Minh. không ch là gi a m ch ng nàng dâu. Không còn b ràng bu c b i bao ñi u c m k gò bó như ñ i v i m t ñông cung thái t khi trư c. cãi nhau. Nh ñ c th ng t nguyên tác ti ng Pháp. Th nhưng trong ð i N i. Hơn th m i ngư i v n kính n ông vua cu i cùng tri u Nguy n ñã t nguy n r i b ngai vàng ñ giao chính quy n cho cách m ng r i tr thành c v n t i cao c a chính ph . Không có nh ng cu c cãi l n om sòm mà ch là s ñ i ñ u ng m trong cu c chi n tranh l nh thư ng là v nh ng chuy n l t v t như cách nuôi d y con.nh ng nhân v t trong tác ph m c a Jules Verne B o Long v n có d p ti p xúc v i ti ng Pháp. C ng v i nh ng lo l ng v chính tr bà còn s hãi nh ng cơn gi n d c a con trai bà. Ngày nay ngôi nhà v n t n t i nhưng trông như m t cung ñi n hoang ph . c u ta ñư c vinh d kéo lá c ñ sao vàng lên ñ nh c t c sân trư ng như m y tháng trư c ñây c u ta cũng ñư c ch n ñ kéo là c tam tài c a nư c Pháp? Có nh ng ni tn vui tu i tr con mà trư c ñây trong cu c s ng trong cung c u ta không bao gi ñư c bi t t i: . Nhưng không ph i là trư ng cũ. nh t là m y ñ a em gái B o Long. B o Long t ra là m t thi u niên ngoan ngoãn. Cũng không còn gia sư trong nhà. Bà hoàng v i m y gia nhân còn l i không còn bi t nh ai giúp th ng bé tr l i bình tĩnh. Còn c u ta thì v n say mê v i ñ ng sách truy n ti ng Pháp c a ông n i là ñ c vua Kh i ð nh ñ l i. ch ng ch c. th y các cháu lúng túng không tìm ñư c t ti ng Vi t thích h p. Các linh m c và tu sĩ Công giáo cung c p ñ u ñ n tin t c cho bà. Có hôm. Dĩ nhiên bà không ch u ñ ngư i này nhìn soi mói vào cu c s ng c a bà nh t là sau khi có m t s v hành quy t c a tòa án cách m ng gây n i kinh hoàng cho nh ng ai trư c ñây hay giao du v i ngư i Pháp. m t ch h u phòng r t m c trung thành. B o Long không ph i là ñ a tr d tính. V i cái tên ñư c ghi danh là Nguy n B o Long. Bây gi B o Long ñi h c không ph i ñ sau này làm vua n a. Trong các bu i chào c ngày ñ u tu n. kém kiên nh n và kém ñ lư ng hơn. ti p thu văn hóa phương Tây. bi u tư ng c a m t s giàu sang trong quá kh [1]. c u ta cũng ch y nh y. làm v th ba c a vua Kh i ð nh. th t tiên. nên nh ng câu chuy n v ñ i uý thuy n trư ng Nemo và v Phileas Fogg . Bà c u hoàng Nam Phương và các con ñư c t do ñi l i ch c n báo trư c cho ông chính tr viên ñơn v b ñ i ñư c giao canh gác cung An ð nh cũng như b o ñ m an toàn cho các thành viên hoàng gia m i khi c n ñi ra ngoài ph . rong chơi ngoài ñư ng. còn m t bà là con nhà ñ i phú hào b c nh t nhì mi n Nam. Bà Nam Phương không ch u ñư c mùi hương. vì làm như th chúng s chóng quên ti ng m ñ . Các b n h c trong trư ng ch ng m y may phân bi t ñ i x . ngh ch ng m. Lúc ñ u. Trong nhà. Nh ng ngư i thân thu c r t s m i khi c u bé n i gi n vô c ho c ch vì nh ng chuy n không ñâu như ph i ch ñ i lâu m i khi ñòi h i m t ñi u gì ñó. Nhà vua mu n tránh cái không khí oi b c trong ð i n i thư ng ra ñây ñ ngh ngơi hóng gió Nam. nh t là m y cu n truy n vi n tư ng khoa h c c a Jules Verne. ñã rút c ti n ñ dành ñ giúp ñ hoàng gia. Bà Nam Phương cùng các con và bà Hoàng thái h u T Cung t khi d n ra ñây ñ u s ng chung dư i m t mái nhà. Tuy ñã gi m r t nhi u nhưng s gia nhân ñ y t theo hai bà v cung An ð nh cũng còn ñ n mư i ngư i. ngư i gi i phóng cho dân t c. Quan h gi a h v i nhau không êm th m gì. nô ñùa. bà m i ñư c phong làm Hoàng thái h u. Chương trình h c có m t c i ti n làm c u ta ngao ngán: c m nói ti ng Tây ngư c h n v i trư c ñây Ai vi ph m s b k lu t.

B ñ i Hu nghe tin li n t ch c h i h p ăn m ng chi n . Chúng tôi ch ñinh ninh ph ng s cho t qu c c a chúng tôi. S là trên m t tr n Nam B . dùng súng cao su hay ném ñá vào các c a s . Ch có m t ñi u dè ch ng. lâm thâm. Tôi mong m i các ngư i không ñ cho chúng tôi ph i th t v ng”. bà c u hoàng ra l i kêu g i ph n toàn th gi i. bi u tình ch ng ngày nào không có. ch ng khác nào vào mùa l h i. Bà Nam Phương ñóng góp vài chi c xuy n b ng vàng ròng. Trên ño n ñư ng ng n t nhà ñ n trư ng chúng ñư c ch ng ki n b n lính Trung Hoa x s như ñ t nư c chúng: Chúng ngang nhiên cư p bóc. c nh tư ng thiên nhiên bu n bã. [3] Ngày 18 tháng 11 năm 1945. bà yêu c u nhà báo M lúc nào v nư c làm ơn cho chính ph và dân chúng M bi t ch ng bà. Ngư i h c sinh cũ c a trư ng dòng Oiseaux và c a trư ng trung h c d’Adran cũng hò hét. t t c nh ng ngư i yêu chu ng t do công lý. kéo dài t tháng ch p năm trư c ñ n tháng ba năm sau. nh ng Hoàng t .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñi chăn v t v i tr con ñư ng ph . M t hôm tình hình tr nên căng th ng hơn m i ngày: X y ra m t cu c xô xát gi a m y anh b ñ i Vi t Minh v i m t s ki u dân Pháp. ñư c các báo ñăng toàn văn như sau: “Nư c Vi t Nam ñã thoát kh i ách nô l . ñã ti p thu nh hư ng mác-xít c a Vi t Minh. Ch ng tôi. Công chúa lá ng c cành vàng trư c ñây. tôi s r t sung sư ng mà gánh l y m t ph n công vi c” [2]. t p th d c xong. B o Long bi t th nào là mùa mưa Hu . M t cu c cách m ng th c s . ch ng cu c míttinh. cho c tôi n a. Hoàng gia còn tích c c hư ng ng các cu c l c quyên trong ñó có Tu n l Vàng. tôi cũng ñã cùng v i các ch em ph n giúp nhi u vi c trong công vi c xã h i nư c chúng tôi. Nhưng vui nh t là lúc ñi qua khu ph Tây g n trư ng h c. ném ñá vào c nh ng ñ a tr mà ch chưa ñ y m t năm trư c ñây c u h ng yêu m n. quyên v i may qu n áo giúp tr em nghèo trong mùa ñông l nh giá. bà th y cũng ch ng có gì ñáng g i là công tr ng. Trong lúc chuy n trò. bà ch c n qua sân sau sang bên kia ñư ng m y ch c mét là ñ n giáo ñư ng dòng Chúa C u th ñ c u nguy n và nghe cha c gi ng giáo lý. Chúng tôi r t vui m ng th y ch em ñã ti n r t chóng trên con ñư ng c u nư c. m t l n n a tôi kêu g i lòng bác ái nhân ñ o c a các ngư i. Thay m t cho mư i ba tri u b n gái c a nư c Vi t Nam. không ng t su t ñêm ngày. l a l i ñ không làm ph t lòng ông ta. vào m i bu i t i. bi u tình nào v ng m t. b hành h b i s tham tàn c a m t b n ngư i xâm lư c. Chúng còn hô kh u hi u to hơn nh ng ñ a tr khác. Nh ng b n bè c a tôi nhi u nư c châu Âu. M i th ñ u m ư t. té nư c vào nhau trên các vũng nư c trong mùa mưa x Hu . b n tr ñ n trư ng b ng xe kéo. không ph i là mưa rào t ng cơn mà là mưa phùn. giám sát ch t ch m i ho t ñ ng c a bà. T sau khi Vua B o ð i thoái v .. làm ơn cho t t c ph n chúng tôi. Nhưng t lâu nay b n thưc dân Pháp ñư c s che ch c a phái b Anh ñã xâm chi m ñ t nư c chúng tôi và mi n Nam nư c Vi t Nam hi n gi . nhà c a x p ñ t chưa xong. ông Vĩnh Th y t c c u Hoàng ñ B o ð i ñã t ng tuyên b “Vui lòng làm dân m t nư c t do hơn làm vua m t nư c nô l ” nên ñã ñ ng ý thoái v . Ti p theo là tu n l quyên góp ñ ng. Dân quân Vi t Minh ngày ñêm canh gác khu ph Tây ñ ngăn m i hành ñ ng quá khích. bà ph i c n th n gi gìn ý t . ñ tránh mùa mưa x Hu . Các ngư i hãy tin ch c ch n r ng m i c m tình n ng nàn c a dân t c chúng tôi. nên ch ng tôi ñã làm c v n trong chính ph lâm th i c a nư c Vi t Nam Dân ch C ng hoà. Tóm l i. M i bu i sáng s m. vui v . Anh em B o Long cũng ñua ñòi theo các b n chơi cái trò ñ c ác ñó. T trong n i m i d n sang. Tôi cũng ñã ñ ng ý v i ch ng tôi. nơi chôn rau c t r n c a tôi ñang b chìm ñ m trong vòng khói l a. B n tr con ngư i Vi t h th y lũ con Tây là trêu ch c. hoàng gia d n v trong cung An ð nh không còn cha c ñ n nhà rao gi ng kinh thánh. song nay mai khi nào ch em có vi c gì c n ñ n tôi.. ðư c tuyên dương. b ñ i Vi t Nam v a dùng l u ñ n ñánh chìm chi c tàu Pháp Richelieu. ð ng bào chúng tôi trong y có c thân quy n c a tôi b gi t. các ngư i kêu g i chính ph c a các ngư i cương quy t can thi p ñ ngăn c n bàn tay ñ m máu c a b n th c dân Pháp mi n Nam nư c Vi t Nam là các ngư i ñã làm ơn cho dân t c chúng tôi. Riêng tôi. ñư ng sá nh p nháp. M i năm. và cũng là d p ñ nghe ngóng tin t c. Ngoài ra tâm tr ng bà lúc nào cũng lo âu ph p ph ng. Hoàng thân Vĩnh Th y ñã r t vui lòng thoái v ñ t lòng ñoàn k t v i toàn dân Vi t Nam ng h chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hoà. Sáng sáng. các ông các bà ñã quen bi t tôi. còn ba ñ a ch t ñ y m t xe kéo. con c a bà Nam Phương. c ñ n trư c mùa Giáng sinh m y m con bà Nam Phương l i kéo nhau lên ngh ðà L t có khí h u vùng núi cao. L n ñ u tiên. Cu c s ng dư ng như ph ng l ng nh t nh o. Khi d ti c c a các nhà báo chiêu ñãi phóng viên M c a hãng Associated Press ghé qua Hu . May mà còn có các cu c míttinh. không còn c u nguy n ngay trong phòng riêng. ch i b i xua ñu i vào trong nhà. tr n l t vơ vét c a c i c a ngư i dân ñem v doanh tr i.75 - . cu c s ng êm thu n. c a riêng tôi ñ i v i các ngư i s nh ñó mà t n t i mãi mãi. Dư lu n t thi n c m v i bà khi bà tuyên b v i nhà báo: “Tôi r t vui m ng và c m ơn Chính ph Dân ch C ng hòa ñã ñ i ñãi r t t t v i gia ñình chúng tôi. hi n nay tôi chưa làm gì ñư c nhi u. trong ñó nh ng gia ñình ki u dân Pháp s ng chen chúc bi t l p trong các nhà theo ki u bi t th . Chính ph Lâm th i Dân ch C ng hòa ñã thành l p. ðó là th i kỳ c a nh ng ho t ñ ng sôi n i tác ñ ng m nh ñ n tâm lý ngư i dân. Ông chính tr viên luôn luôn có m t. Tr ñ a bé nh t chưa ñ tu i vào l p. Còn các con bà thì chúng ñã nhanh chóng hòa nh p v i cu c s ng h c ñư ng. Cũng như cha chúng Hà N i.

Bà v a ñi d l ch u nhà th Phú Cam v . th nh tho ng vi t thư v . Binh lính và sĩ quan c a ñ i quân thu c ñ a m t th i ñã t ng di u binh hùng dũng dư i ch ñ Decoux. ñáp ng nguy n v ng c a bà mu n tham gia vào công cu c ki n thi t qu c gia. Trư c ñây có Nguy n Ti n Lãng ñư c m nh danh là “cái tai” c a Hoàng h u Nam Phương chuyên nghe r i nói l i cho bà hi u. Ông Hòe theo bà vào cung An ð nh. T Chandernagor. ðó là Nguy n Duy Quang. S ph n hoàng gia ñã b th gi i phương Tây. m t t nh n ð . Th t l lùng ch có ñô ñ c D’Argenlieu. Tháng mư i năm 1945. Hôm nay bà m c chi c áo dài lam gi n d . Bà còn t ý mong Chính ph c H s giao cho bà m t trách nhi m c th . Trong h sơ c a B Pháp qu c h i ngo i lưu gi Aix-en-Provence. m c dù Nh t ñã ñ u hàng [4]. C m ơn các nhà báo ñã ñ n ph ng v n. Bà Nam Phương t trong bu ng trong bư c ra. ngư i ta còn th y d u tích bút phê b ng bút chì c a ông Laurentie chua bên l b c ñi n c a ñô ñ c D’Argenlieu: “Tôi th y không ñúng lúc vi c nh Tòa Thánh can thi p và Trung Hoa gây s c ép v i nh ng ngư i chúng tôi mu n thương thuy t” [5]. chín mư i tu i kháu kh nh ñang câu cá bên sông ñào.76 - . Bà Nam Phương xúc ñ ng run tay nhè nh thong th ñ c b c thư ñ u tiên c a ông c v n. nguyên ð i n i ñ i th n c a B o ð i. hai gh bành c a c p v ch ng Nhà vua trư c ñây. Ông Hòe ng c nhiên th y bà như già ñi. c u T ng lý Ng ti n Văn phòng nay làm vi c B N i V t Hà N i vào Hu mang ñ n cho bà m t phong thư có ba t gi y xanh kín ch to r ng c a B o ð i. M t ngư i râu r m. Ki u dân Pháp s ng t p trung trong khu bi t cư. Bà cho bi t ông v n m nh kh e. Trư c tiên là hai phóng viên báo Quy t th ng. Hai ông nhà báo b t ng th y bà ñ ng th ng ngư i. Hy v ng Tòa Thánh s can thi p v i Trung Hoa ñang ch u trách nhi m gi gìn tr t t khu vưc b c ðông Dương có nh ng bi n pháp c n thi t ñ ñưa bà Hoàng h u và các con v Sài Gòn” (ñi n ngày 9 tháng 10 năm 1945). Tuy v y chưa khi nào bà r i Hu ñ tham gia các cu c h p c a y ban này. Dù ngư i nh thó và m nh kh nh. ñ t ng t c t d t câu chuy n. bà c u hoàng tr l i: t t c ñ u m nh kh e. Ít lâu sau. khá c . chính quy n cách m ng luôn luôn ñe d a tính m nh bà. tươi cư i b t tay t m bi t hai nhà báo và lui vào bu ng trong. có hôm v r t mu n. Hoàng thái h u kỳ th bà. các Hoàng t Công chúa. cũng không nghe ti ng hò c a nh ng ngư i kéo thuy n trên sông bên c nh nhà. Hôm sau. nh ng n p nhăn nh hi n trên gương m t ñ p. c ñeo chi c ki ng vàng n ng. Tác gi k t lu n bài báo: Tính cách bà c u hoàng th t ñ c bi t. Ông gi im l ng. Nhi u phóng viên ñ n g p bà c v n t i cao ñ vi t bài. H thu t l i: ð n cung An ð nh h ñư c yêu c u ch phòng khách. Bà ng i trên m t chi c gh bành n ng n có tay v n ch m r ng. H Chí Minh ñã ký s c l nh b nhi m bà cùng v i hai ch c nhân sĩ trí th c có tên tu i tham gia “ y ban nghiên c u k ho ch ki n qu c” thành l p ngày 31 tháng 12 năm 1945. Các l c lư ng tr t t ñ n k p: ch có ñ m ñá nên ch gây thương tích nh cho n n nhân. không trang ñi m vì v a ñi l v . cơ quan c a Vi t Minh Trung B . vào ñ n c ng h chú ý ñ n m t c u bé. k c nh ng ñ a tr trong hoàng gla. Ông Hòe ng i bên c nh trên m t gh bành cùng lo i. . v a m i ñư c tư ng De Gaulle b nhi m Cao y Pháp t i ðông Dương nh ñ n. ông Ph m Kh c Hòe. Nh ng k ni m th i Pháp thu c phai m d n trong tâm trí ngư i dân. Ch ng ai bu n ñoái hoài ñ n h . bà không nghe ñư c ngư i ñ i tho i nói gì. Gh ñó có l t th i vua Kh i ð nh ñ l i. Bà ñ ng d y. làm vi c nhi u. Bà v n n ng tai n u không ng i g n sát. Ph n Trung Nam B c có nhi m v chung là tích c c tham gia vào công cu c tái thi t ñ t nư c”. M i khi vi t thư tr l i ông c v n bà ñ u nh c l i nguy n v ng ñó. Quy n l c ñư c xây d ng và t n t i g n m t th k phút ch c tiêu tan qua các phong trào n i d y c a ñông ñ o qu n chúng. th c ăn ñã ngu i mà cũng không yêu c u ngư i ph c v hâm l i. suýt n a thì h xông vào các nhà Pháp ki u ñ tàn sát. ñã ñ n lúc ngư i ph n ph i coi tr ng vai trò c a mình. nâng n m tay ph i lên ngang tai chào theo ki u Vi t Minh? M t bà c u hoàng “ñ ”. Ông nói bà phu nhân c v n ñang t m nên không th ti p h ñư c. Kh i ð nh thích nh ng ñ dùng l n. Nhà báo h i v vai trò c a bà c u hoàng trong xã h i m i và trách nhi m c a phu nhân c v n t i cao. ch bà ñ c thư xong. có v trí th c ti p h . Ông Quang d n h vào m t phòng dài có hai gh bành l n. lên c u thang l n ñ n m t căn phòng nh . thu c Pháp ông ta theo sát tình hình ñ ch th i cơ thu n l i ti n vào ðông Dương. Lúc này ông Lãng ñang ng i trong tù. yêu c u nhà báo ñ l i nh ng câu h i ph ng v n ñ hôm sau tr l i. Bà có nh hư ng l n ñ i v i tín ñ công giáo ðông Dương.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment công ñó. hãy còn b giam gi trong các tr i tù binh t ngày ñ o chính m ng 9 tháng 3. bà có ñi quá xa không? ðư c h i v tình hình ông c v n Hà N i. Nhưng Laurentie trong y ban ðông Dương nh n b c ñi n “t i m t” ngày 9 tháng 10 năm 1945 ñã bác b ñ ngh c a D’Argenlieu. Ch c là B o Long. bà vui v tr l i: “Bây gi ñ t nư c ñư c ñ c l p r i. Tr l i câu h i v gia ñình. Ông Hòe g p bà trên ñư ng d c b kênh. Ông liên ti p báo cáo v Pháp: “Hoàng h u An Nam và các con b nh ng ngư i n i d y nh t Hu . Không còn bóng ngư i Pháp nghênh ngang trên ñư ng ph . nh ng k b o h h trư c ñây. Bà Nam Phương có thêm nh ng lý do ñ lo l ng tình hình s x y ra t i t hơn n a. b quên. Nơi ñây không nghe ti ng n c a ph xá. Quá ph n khích. thư nào cũng nói t t v c H [6]: C có tu i nhưng làm vi c mi t mài.

theo yêu c u c a bà T Cung ñ l y hoa l i dùng vào vi c th cúng các vua nhà Nguy n. y h n. V thăm l i v con. nguyên Phó Th tư ng chính ph k l i: Th i gian này v i tư cách ch t ch y ban nhân dân Trung B tôi cũng ñ n thăm gia ñình bà Vĩnh Th y t i cung An ð nh trên b sông An C u. gi i thoát ñám lính Pháp ñang b Nh t canh gi r i t ch c cư p chính quy n. Sau khi ñưa thư. ñúng hơn là m t âm mưu ñ o chính ñang ñư c p mà linh h n chính là Nam Phương. K ho ch này n u ñem ra th c thi. N u tin ñ n là có th t thì ñó là m t k ho ch. và các con trai. Bà còn h n ông m t cu c g p n a vào sáng hôm sau trư c khi lên ñư ng ra Hà N i. c p m t xe t i theo yêu c u c a bà Nam Phương ñ ch y xe l y ti n chi tiêu thêm. Có l bà thăm dò ý ki n ông Hòe. Bà r t mong ch ng bà ñem h t tài s c giúp chính ph ”. [7] Dù s ng và làm vi c Hà N i. nhi u tin ñ n trong thành ph . cu c trò chuy n có v thân tình hơn. H i ñ ng chính ph quy t ñ nh s dùng ñ phương pháp ñ lo cho s an toàn gia ñình ông C v n. Vĩnh Th y nói ông ta Hà N i cũng như gia ñình Hu ñ u ñư c chính ph chăm sóc [8]. T i sao l i là ông? Bà bi t ông r t thân c n v i chính quy n Vi t Minh. và n u bà C v n ưng ra ngoài B c ho c ưng th nào thì chính ph s tùy lo li u [10]. bà có ra Hà N i cùng.. T t hơn là tôi l i m t mình ñây. không tr l i cung An ð nh n a. cung An ð nh tr thành di tích c a c ñô Hu .Ông Hòe im l ng m t lát.Ông bi t con Lý nhi u không.Ông Hòe nói thêm . [1] Cung An ð nh là nơi c a bà Hoàng thái h u T Cung cho ñ n năm 1954. Sau ñó không có chuy n gì x y ra. Con y là ngư i như th nào? . ñã ñ n thăm bà Vĩnh Th y. ðây m i là ý ki n riêng c a tôi. trong phiên h p ngày 20 tháng 5 năm 1946.77 - . Cu c nói chuy n k t thúc. Công vi c b N i v choán h t th i gian nên chúng tôi không quan tâm ñ n nh ng chuy n khác... cho gia ñình bà c . .Bà cùng các con nên ra Hà N i cùng s ng và chăm sóc Ngài. sau ñó Ngô ðình Di m bu c bà ph i r i cung.. tôi r t tin ông. Ngoài ra c H có ñ ngh tôi ra s ng Hà N i không.? .Chúng tôi r t ti c không ñư c bi t tư ng t n. tôi mu n ông cho bi t t t c s th t v vi c ông Vĩnh Th y mê con Lý. . hơn th n a xung ñ t gia ñình ñư c phơi bày trư c m t m i ngư i ch làm m i ngư i chê cư i. v i s ng h c a hoàng t c s ñưa B o Long lên ngôi vua. r i nói thêm . Ch c h n bà s nói v i ông v m t k ho ch mà ông ñã ñư c nghe phong thanh. nhưng ñúng là Hà N i tôi có nghe nói loáng thoáng v vi c Ngài c v n có “quan h ” (ñương th i g i là “mèo”) v i Lý.Chúng tôi chưa bao gi trông th y cô ta. bà có câu chuy n mu n nói. Bà ch mong sao cho cho n n ñ c l p c a nư c nhà ñư c v ng b n. Ông Lê Văn Hi n. ông Hòe tr l i cung An ð nh. L n này. . cùng v i m ch ng (t c bà hoàng thái h u T Cung). trong m t chuy n công cán ñ c bi t vào các t nh phía Nam. Bà c u hoàng th y không c n che gi u cơn xúc ñ ng. Hôm sau ông Hòe ñi luôn Hà N i. sau khi nghe B trư ng Ngo i giao Nguy n Tư ng Tam báo cáo v tình hình gia ñình bà Vĩnh Th y. Cánh b o th trong hoàng t c t p h p m t s ngư i công giáo s ti n công ñ n Mang Cá phía b c hoàng thành.Chúng tôi không bi t gì khác vì tôi không cùng nhà v i Ngài c v n. Bà h n ông ñ n bu i chi u s tr l i ñ l y thư tr l i g i ông Vĩnh Th y. ðó là m t vinh d mà chính ph dành cho bà. hai gi t nư c m t lăn ch m ch m trên gò má. c p 10 m u ru ng thôn An C u. b trư ng Lao ñ ng. cũng có th ngư i Pháp ñã khuyên bà không nên làm gì. hoàng t c không ñư c tham kh o ý ki n nên trong lòng v n oán h n. Nhưng bà c u hoàng ñáp l i m t cách t t n: Bà r t sung sư ng ñư c th y ngày vinh quang c a x s . Nhân danh chính ph ông chính th c ñ ngh bà cùng các con ra s ng Hà N i. cơ quan ng h chính quy n nhân dân cách m nh t i Thu n Hóa. 4 gi chi u hôm ñó. Ch nghe nói là cô ta ñ p nhưng v tư cách thì kh i ph i nói. con gái. [2] Báo Quy t chi n. Ông Tr n H u D c. ch c ch n s n ra n i chi n. bà nói: . v t t ñã làm ông ch m d t thói trăng hoa c a ông. [9] Trong lúc Vĩnh Th y ñang s ng lưu vong t i Trung Hoa. . bà s ra B c. Có l n ra Hà N i h p. ông Hòe p úng. trư c th nào thì nay cũng th . g p Vĩnh Th y tôi h i có c n gì không.Tôi chưa bi t. Có th bà c u hoàng ñã thay ñ i ý ki n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Ông c m ñ ng th y bà b i r i. ông còn nghe ñư c.. Trư c ñây khi B o ð i thoái v ..N u ch ng tôi ñư c h nh phúc v i ngư i tình thì tôi không h ngăn c m. “Bà không mong gì cho cá nhân bà. Bà cũng mong ñư c có dip ra B c ñ thăm ñ ng bào B c B nhưng như v y s t n hao và phi n ph c cho chính ph nên bà h n ch ngày nư c nhà ñư c ñ c l p chính ph kh i cơn khó khăn. xu t b n ngày 18 . . T i sao bà khư c t l i ñ ngh ra Hà N i cùng s ng v i ông c v n? H n bà bi t quá rõ tính n t c a ông ch ng. Bà Nam Phương còn có chuy n gì n a mu n nói v i ông? Ông th c m c t h i. ông Hòe v n có nhà riêng cho gia ñình c ñô Hu . làm hoen thêm uy tín ông c v n và khơi sâu thêm n i chua xót c a bà. Có th quan h thân tình trư c ñây khi n bà nghĩ r ng ông s gi im l ng ho c k ho ch ñã xúc ti n ñ n m c ông có bi t cũng không th ngăn c n n i.Ông Hòe này. Sau năm 1975.

H sơ 1211. [9] Báo Dân qu c xu t bán t i Hà N i ngày 20 tháng 12 năm 1945. nh cán b ñi công tác vào Nam chuy n. [5] COM. trư ng phái b Anh (ND). . Bư c qua ñ u thù.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment tháng 9 năm 1945. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. [8] Xem H i ký Tr n H u D c. Sách ñã d n. b Pháp qu c H i ngo i.78 - . 1996. NF. [10] Biên b n h p H i ñ ng Chính ph ngày 20 tháng năm 1946. [6] Ít nh t ông C v n g i ñ n năm b c thư v cho v . [4] ð i tá Cédille. ñư c De Gaulle c làm y viên c ng hòa Pháp t i mi n Nam Vi t Nam nh y dù xu ng L c Ninh ngày 22 tháng 8 năm 1945 b Nh t b t ñưa v Sài Gòn trao cho Gracey. [3] Báo Dân qu c xu t b n t i Hà N ngày 24 tháng 9 năm 1945. [7] Ph m Kh c Hòe. lưu tr t i B o tàng H Chí Minh.

ð u tháng 3 năm 1946. m i th y nguyên. Còn máy bay. ñóng hòm t London cùng v i mư i sáu Dakota khác. Không ai cư p phá. nh ng cu c ñình chi n ng n ng i. ði n Ki n Trung. quân Pháp ñư c phép ti n ra mi n B c thay th quân ñ i Trung Hoa. Ngư i Anh. Nh ng b ph n c a sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a. vi c quân Pháp ti n v Hu không th d dàng mau chóng ñ n th . Sài Gòn. ngh vi n và tài chính riêng. g i t ng b ph n theo ñư ng dân s . Nh ng cu c ch m súng d d i nhưng ng n ng i. ñánh b t h ra kh i Nam B và Nam Trung B . Còn nông thôn. không ñ quân s ngư i Âu. mư i hai Junker cũ và ba th y phi cơ Catalina. ngư i Anh bu c l c lư ng cách m ng ph i tr giá ñ t. ñóng quân m t s v trí then ch t bên c nh l c lư ng ti p phòng Vi t Nam. mua l i các kho d tr không dùng ñ n. Sau ngày ñ o chính 9 tháng 3.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 17 Daniel Grandcleùment Mùa thu năm 1945 Hu . Quân Pháp vư t biên gi i Lào xâm nh p lãnh th Vi t Nam vùng núi phía tây Trung B . M t tri u ñ i ñã k t thúc. Trong nh ng ngày tháng 8 năm 1945. C khu v c ð i n i hoang v ng m ư t. Không có chuy n h ñư c tr t do trư c khi ngư i Pháp tr l i x này. qu y r i mi n B c. L i còn ph i h a b a r ng hai chi c máy bay ñó s không dùng ñ chi n ñ u. nhanh chóng l p l i n n th ng tr trên ph n l n các thành ph . Còn m t âm mưu thâm ñ c khác: ngư i M o v n thâm thù ngư i Vi t t xa xưa. Dân ñ a phương quen g i pháo ñài này là ñ n Mang Cá. Dù còn y u kém.. m i s di n ra thu n l i tuy t v i. r i rác kh p châu Á. ñúng lúc chi n tranh v a k t thúc nên không ph i d các tr n ñánh cu i cùng c a cu c th chi n th hai. thêm m t l ñoàn ñ n t Madagascar ñư c tung vào cu c chi n. khiêu khích. trung tá Crèvecoeur chu n b ñưa quân vào Hu . tư ng Pháp Massu có th quét s ch các ñơn v Vi t Minh. Tháng 11 tình hình b t ñ u gay go. V i s ng h “h u h o” c a quân Anh. Nh t B n dã ñ u hàng. dù ngư i M công khai ph n ñ i vi c l p l i ch ñ thu c ñ a Pháp ðông Dương.79 - . th tr n và vùng nông thôn mi n Nam. t n tình giúp ñ quân c a tư ng Leclerc ñè b p s c kháng c c a Vi t Minh. công nhân b c vác báo cho lãnh s Pháp bi t h s không x p hàng xu ng nh ng tàu ñi Sài Gòn n u ñó là nh ng hàng ph c v cu c chi n tranh ch ng ngư i da vàng [1]. Riêng ch còn l i m t pháo ñài án ng c a b c c a tòa thành là còn s ng ñ ng. Crèvecoeur. ti n ra B c. trong nh ng khu vư n như ng n ngơ luy n ti c ch cũ th i quân ch . ñ t tr i xám x t. Vi c ký k t hi p ñ nh Sainteny-H Chí Minh qu là t o thu n l i cho vi c Pháp tái chi m mi n B c. N u không th . M c tiêu cu i cùng là ph i chi m l i Hà N i và toàn b b bi n ðông. chính quân Nh t l i giúp Pháp ñánh b i Vi t Minh. vư t qua các quân l nh và c m ñoán. Vi t Minh ñã n m chính quy n toàn qu c nhưng s ph n quân nhân Pháp b giam gi không h hay ñ i. ðó là m t ñ i quân ch p vá. ph i l y du kích ngư i thi u s M o Lào b sung. nh ng ngư i lính Pháp ñ u tiên núp sau quân Anh ñ b vào Sài Gòn. Ceylan. Chính ph Vi t Minh lên ti ng ph n ñ i vi c tr t do cho ñám tù binh Pháp này. v i s th a thu n c a Vi t Minh. l i d ng th i cơ hòa hoãn do hi p ñ nh sơ b m ng 6 tháng Ba ký gi a Sainteny và H Chí Minh. Tư ng như hòa bình s ñ n g n khi hai bên ký nh ng văn ki n th a nh n C ng hòa Vi t Nam là m t qu c gia t do. Nư c mưa r rích trên nh ng t m ngói men trên mái l u Ngũ ph ng c a Ng môn.. Pháp s tìm cách ñưa quân tr l i mi n Nam quân Pháp theo chân quân Anh vào gi i giáp quân Nh t và sau ñó. v a ñi v a ñánh. Tháng 9 năm 1945. nơi ñóng quân c a l c lư ng b o v kinh ñô Hu trư c ñây. nh ng c g ng hòa gi i ñ r i k t thúc b ng m t cu c chi n tranh th c s gi a toàn b binh l c hai bên Vi t Nam và Pháp. chúng ñư c tháo r i. bám dân ra s c ngăn ch n bư c ti n c a quân Pháp. Ngư i M t thái ñ ng p ng ng khi ph i bán súng ñ n dùng vào vi c duy trì ho c l p l i ch ñ thu c ñ a. bán l i nh ng chi c Spitfire. Quân ñ i tư ng Leclerc ph i thay ñ i cách ñánh không gi ng nh ng tr n ñánh bên sông Rhin. ñó h ph i mưu m o l m m i mua ñư c. Nh ng ngư i lính Pháp kh n kh thoát ch t kh i nh ng hành ñ ng tàn b o c a Nh t lo s s ph i ch u s tr ng ph t c a Vi t Minh. ch có hai chi c Dakota th a c a M . k c vi c ti p t c canh gi tù binh Pháp. Ban ñ u. Ngư i ta mua ñư c c a ngư i Anh Singapore. nơi ñây tr thành nơi giam gi quân nhân Pháp trong nh ng căn bu ng ch t h p hôi hám. Pháp ñã không ñ binh l c ti n vào ðông Dương ñ gi i thoát tù binh và ngăn c n Vi t Minh cư p chính quy n. nơi trư c ñây c a vua và Hoàng h u v n c a ñóng then cài. nh ng ngư i ñã b hành h ñ a ñày dư i ch ñ th c dân. thay th quân Trung Hoa làm nhi m v ti p phòng mi n b c ðông Dương. mưa phùn kéo dài. nh t nh nh g n như lén lút. ñ ng b ng C u Long du kích Vi t Minh không có súng ng ph i ñánh ñ ch b ng cung tên. M t năm (1946) ñánh d u b ng nh ng cu c chém gi t mi n Nam. nh ng rãnh máng. ðó là nh ng siêu th quái g chuyên bán l u vũ khí. v i liên quân . Song quang c nh tr ng tr i trong khu v c b n kilômét vuông này trư c ñây cũng ñã bu n t hiu h t. nhưng t bên ngoài h ráo ri t chu n b ti n hành m t công vi c phi thư ng. May m n là v n ngư i Anh. Ngư c l i. Hàng ngàn con r ng b ng s n m r i rác trên các mái nhà. Vũ khí c a h táp nham ñ lo i t nhi u ngu n Anh và M . có chính ph . Quân Nh t dù b i tr n nhưng v n ñư c ð ng Minh giao nhi m v ñ m b o an ninh khu v c ñóng quân. Dân quân du kích bám ñ t. Như v y c n có xu ng ñ b . không gi ng ngư i M .

May thay. nhô ngư i lên kh i tháp pháo. hoan hô cư i nói. Các ñơn v quân Pháp ñ t nhiên xu t hi n. pháo binh. T i Hu . ôm hôn nhau có c ti ng khóc vì xúc ñ ng ñ n quá b t ng .Vi t g m ba trăm hai mươi b y tay súng. thông minh có thi n chí. Vi c phá c u theo d tính không th c hi n ñư c. nh ng ngư i ch m t m c b o v chính ph ñang n m quy n Hà N i.v. ñ y b i b m.80 - . ðoàn xe ñã ñi qua dòng ngư i v n hò hét. Trong m t báo cáo tình báo ngày 30 tháng 3 năm 1946. Trong x Annam c xưa này mà ngư i Pháp cam k t b o h t 1884. Trung Qu c. Trái v i không khí l c quan ñư c miêu t trong các bài vi t. ch tr m y phút gián ño n do có ñ i lính tu n tra Trung Qu c ñi ngang qua. ñ ng th ng trên xe Jeep. Còn nh ng ngư i Pháp ñang m c k t Hu . cũng nh ng thi u n m c áo m ng. Ti ng hoan hô vang d y không d t. Quân ñ i Pháp phát hi n ra b y xác ch t b ch t ñ u. Ch ti c r ng Hu không có gì u ng. ngoài nư c lã. t h i: “Có th k t lu n như th nào?” Sau khi hi p ñ nh m ng 6 tháng 3 ñư c công b . Trên báo chí chính qu c. Crèvecoeur vi t: “ nh hư ng c a chính ph Hà N i là không th bàn cãi” [2]. Có th cho phép t x hơi m t ngày. màu da rám n ng. nh ng h c trò ngoan dư i mái trư ng c a nư c Vi t Nam ñ c l p.. lính quân xa. ñáng x u h . thành ph Hu c a ngư i Vi t không tham gia vào ngày h i. Trung tá Crèvecoeur ñ u ñ i mũ n i xanh c a ñơn v Commando. h d ng l i Lao B o. l i có v chi n th ng. Liên quân Lào .. n thanh niên. Tchépone cu c ñ ng ñ x y ra ác li t nh t. Paris? ðúng là quang c nh gi i phóng Paris ñư c s ng l i. qua c u nhanh chóng không g p m t s kháng c quan tr ng nào. ch c là c a lính ñào ngũ ho c các tên tay sai ph n ñ ng b Vi t Minh tr ng tr . nh ng gói b c phá ñã không làm s p ñư c m c u. Pháp và Vi t Nam v n có nh ng con ngư i như th ”. màu sáng ng i trên xe Jeep. G i các cu c giao chi n y là gì. Tuy nhiên trung tá th y l nh c a H Chí Minh ñư c niêm y t kh p vùng quê. thanh niên công giáo g i thư cho các chi n sĩ m t tr n ñ ng viên h gi v ng tinh th n kháng chi n cho ñ n khi ñánh th ng k thù Pháp. nh ng ñám ñông ngư i l n và tr em túm năm t m ba.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Lào-Vi t. m t cái ñèo trên ñ nh Trư ng Sơn. Quân s chênh l ch quá. hư ng ñ o sinh. h c sinh trư ng quân s Trung B .Sài Gòn k t lu n v i ñ u óc sáng su t hơn: “Cái ngày quan tr ng này ñ i v i ngư i Pháp Hu ñánh d u m t th i ñ i ñã ch m d t. con ñư ng v ng v không ngư i qua l i ngoài vài tr m ki m soát hay ti p t . nhưng nét m t tươi t nh mãn nguy n tươi rói sung sư ng. là nư c Vi t Nam t do liên k t v i C ng hòa Pháp vì hòa bình và ti n b . Ngư i ch huy m ng lư i tình báo Ban Hành ñ ng (Service Action) c a ngư i Pháp ðông Dương thu c phái De Gaulle. Th là quân c a Crèvecoeur vư t sông. Trư c ñây Hu ngư i Pháp ñã t ng ñư c tôn vinh. b l ch s b quên. qua c u Trư ng Ti n ñi ñ u ñoàn quân ti n vào thành ph . ph n ánh m t tâm tr ng hài lòng nào ñ y. không th quay v v i quá kh . nhi u cu c mít tinh bi u tình ñư c t ch c ñây ñó. nó c th hóa s k t thúc chi n tranh vì t s ñ u hàng c a Nh t. ngày 29 tháng 3 khi quân Pháp mang c tam tài. nhưng ch m t ngày thôi vì ngày nay nh ng khó khăn ñã b t ñ u xu t hi n. gi a m t bên là quân Pháp t ngoài vào ñánh nhau v i nh ng ngư i cách m ng. Vài trăm thư ng dân ñang s ng trong c nh s hãi lo âu. xe ba bánh l p liên thanh t ñ ng c a ñơn v bi t kích thi t giáp k . cũng nh ng cái hôn y. nhưng cũng là không khí y. th y cu c chi n ñ u ch m d t. M t cu c chi n tranh không tuyên b . T báo Paris . Liên t c trong n a gi . hơn hai mươi năm sau tr nên n i ti ng m t cách ñáng bu n ñ i v i ngư i M trong cu c chi n tranh ðông Dương l n th hai mà Washington g i là cu c chi n tranh c a ngư i M còn Hà N i g i là cu c kháng chi n ch ng M . s thư ng dân Pháp lâu nay s ng qu n thúc trong khu bi t cư c m th y nh nhõm yên tâm sau m t th i gian dài ch ñ i. Sau ñó là các tr n ñánh l t trên ñư ng Khe Sanh. hòa bình ti n vào c ñô Hu . Các cô.Sài Gòn mô t : Lúc ñó là mư i sáu gi ba mươi ngày 29 tháng ba. Không có ti ng hoan hô ti ng reo hò khi các ñoàn quân xa ti n th n tr ng qua ngo i ô. không ph i cho ba tri u dân chúng Paris mà ba nghìn ngư i dân Pháp trong thành ph Hu . không ai nói ñ n h . Nh ng viên ñ n lõm. Trong các tr n giao chi n ñ u tiên y. nhưng Hu bây gi là th ph c a Trung B . M t cu c chi n tranh không tuyên b . ðoàn quân Pháp ti n vào Hu có v hãnh di n. Sau khi chi m ñư c Tchépone. d c ñư ng ti n quân. . quân c a trung tá Crèvecoeur ñã ch m trán v i quân c a Lê Văn S u tư l nh quân khu 4 g m t t c các t nh mi n trung Trung B ñ n vĩ tuy n 16. gi u m t. s ph n c a h không h thay ñ i. C u ta chú ý trư c h t ñ n thân hình l c sĩ c a các ch huy chi n xa. GMC. Th t là nh ng con ngư i kh ng l bên c nh kh ngư i bé nh c a lính Vi t Nam. Ngay hoàng gia dù d ng v i cách m ng cũng ch ng hoan nghênh h ñ n ñây. ða s dân chúng ngư i Vi t c ñô không hoan nghênh gì ñ i quân v a m i thành l p c a n n ð t c ng hòa Pháp. phía Pháp hay phía Vi t c n có nh ng ngư i ñi m tĩnh. xem h là nh ng k thù man r . nhưng nó cũng nói lên m t cái gì khác ñã khép l i. B t k như th nào. ni m hân hoan y. T Paris . r t n tư ng ñ i v i B o Long. di u hành trư c m t ch huy các xe Dodge. b c l m t ý mu n r t ñ c trưng c a ngư i Vi t là không m t m t. nhưng ngư i ta không mu n thú nh n. Nh t B n. th hi n trên các kh u bi u ñư c nh c l i nhi u l n không m y may thay ñ i: “ð c l p! ðánh ñu i th c dân Pháp” [3]v. Bê tông r n quá. mi ng nhai k o sôcôla M vây quanh nh ng anh lính lái xe Jeep. các c u con bà Nam Phương.

[3] SHAT. Vài tháng sau. kéo dài nhi u tháng. yên chí ch ñ i s s p x p c a Tòa ð i di n C ng hòa Pháp t i Hà N i ñ tr v chính qu c hay sang m t thu c ñ a khác. s chung ñ ng c a nh ng l c lư ng ñ i ñ ch nhau. ng yên không còn ph i lo nơm n p cho m ng s ng c a h . H ăn ngon.Nhà xu t b n Albin Michel. ghi d u b ng m t s cu c ñ ng ñ nh t là v ban ñêm. chi n s s tr l i v i m c ñ ác li t hơn. H sơ Crèvecoeur. T nay. H sơ Crèvecoeur. Pháp. . Nhưng ch là th i gian t m ngh . lúc thì yên tĩnh lúc l i căng th ng. Quand se noua le destin d’un empire. Cu c thương lư ng hòa bình ðà L t r i Fontainebleau không ñ t k t qu . Sáu mươi ngàn lính Nh t ñ n trú Trung B và B c B h i ñ u 1946. dù ñã th t tr n v n ñông hơn c . Tình th kỳ c c này.Vi n l ch s l c quân Pháp. Nh t B n ñóng bên c nh nhau. Trung Hoa.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment S có m t c a quân ñ i Pháp càng làm cho tình hình thêm l n x n. Ngư i Pháp trong khu ph Tây Hu tin r ng h ñã tai qua n n kh i. nơi sau này ngư i ta g i là “ch o l a Vi t Nam” tình hình căng th ng hơn.Leclerc và ðông Dương 1945-1947. Khi nào k t thúc v n m nh c a m t ñ qu c . trong m t thành ph có b n th quân c a b n nư c khác nhau: Vi t Nam. quân Pháp gây h n H i Phòng.81 - . [1] Xem Leclerc et l’Indochine: 1945-1947. . L c lư ng Nh t B n. Hu .Vi n l ch s l c quân Pháp. [2] SHAT.

ai là b n chơi mà ch là hai ñ i th m i mê qu n nhau qua ñư ng ban. Chi c giư ng r ng không có n m êm như giư ng n m ñi n Ki n Trung Hu hay Hà N i. ñang ñe d a Hà N i. Cao to. Hương b ñày vào ñây sau nh ng cu c bi n lo n năm 1930. nhìn vào chi c gương ñ ng ñ ki m tra b ñ c a mình. ông theo dõi không m m cư i vũ ñi u c a hai bóng tr ng. nhưng m t vì chuy n ñi xa làm cho ông quên ñi ñ c ng c a cái giư ng. B o ð i h u như chi m lĩnh sân. lính canh ng c li n n súng. t Dakpao ñ n Dakxut. Trái v i ñ i th . ði u b t ng cho t t c là s có m t c a m t ngư i tr tu i cao lêu ñêu theo dõi c nh tư ng t trư c ban công c a khách s n. Hai ngư i chơi t t. mũ. phương ti n ñi l i quen thu c c a ông. ngư i ta b o s ñi v i ông. vì s tín nhi m c a ch t ch H Chí Minh. V chăng lúc này ñang có chi n tranh dù r ng nhìn t Park Hotel. Không còn phân bi t ai là c u hoàng. Ông ñ n b ng xe ñ p. gh ñ u. m t t qu n áo mô-ñéc. m t nhân v t n i ti ng. Ông c n th n vu t th ng ñôi bít t t ng n tr ng. chân t c u kỳ. tù kh sai t ch i không ch u r i ng c Kontum ñi Dakpek nơi h b ch t nhi u. Hai bên ngang s c ngang tài nên nh ng ngư i Trung Qu c không h nói gì ñ n k t qu tr n ñ u. thi t b n i th t theo phong cách âu châu. M t gian phòng ñ p. Ông H Chí Minh nói v i Hương: “Anh ph i ñi Trùng Khánh g p Tư ng Gi i Th ch nói v i ông ta r ng chúng ta c n vũ khí ñ ñánh ñu i quân Pháp”. Ông H gi i thích thêm: quân Pháp ñã chi m Nam B . Hôm sau. sinh viên.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 18 Daniel Grandcleùment C u hoàng l ng l th t dây gi y cao su. nh ng v chai. ch n m t c p kính râm r i xu ng sân qu n v t. th c hi n b ng lư i lê. do công vi c b n r n. gh dài. Dù hơi m p. ngu n g c chính tr r t khác nhau. Nghiêm K T ñ i th qu n v t c a ông ñang ñ i. Nh ng k b h ng c có nhi m v hoàn thành xây d ng m t con ñư ng thu c ñ a 14. Ông chăm chút dáng chi c qu n v i. ñón ti p. ý th c sâu s c t m quan tr ng c a s m ng c a mình. Palméséani lo i b nh ng ai không ch u ñ ng n i nh p ñ ti n trình công vi c. Dù có nh ng cu c h i h p. như cái máy. M c d u c p b c khác nhau. Ngày 12 tháng Ch p năm 1931. Ti ng ñ p r t căng vào lư i v t ñánh th c khu vư n bao quanh. Ngư i ta g i ông là Hương. Có nh ng b trư ng c ng s n. Ông ch ng bi t gì v chính tr ñ i ngo i. m t toán lính Qu c dân ñ ng canh gác. Th i ñó. g m công nhân. Khách s n l i tìm l i ñư c ít nhi u v l ng l y c a nó v i s xu t hi n c a ngư i khách du l ch không ch ñ i này. thoát n n t nhà ng c Kontum tr v . Không ph i vì khí h u vì s t rét mà b gi t. thay qu n áo trong phòng dành riêng góc vư n. ñón ti p ông và ñưa ñ n g p ch t ch H Chí Minh. B o ð i ñư c giao ban. B o ð i ñ ng d y. L n này b n lính Qu c dân ñ ng chăm chú theo dõi các ñư ng ban. m t trăm b y mươi tù nhân b m ng. Hương tr l i ph ch t ch thì g p m t nhóm ngư i. ðã ph i d n d p. Ông Hương kinh ng c vì l i yêu c u. chính ph “liên hi p qu c gia” t p h p nh ng ngư i có ý th c h r t khác nhau. Tháng 3 năm 1946 ông ñư c tri u t p ñ n dinh ch t ch chính ph t i B c B ph . u o i như th ơ v i c nh khác thư ng ñang di n ra. trong sáu tháng t tháng ch p năm 1930 ñ n tháng sáu 1931. H trao ñ i vài ñư ng ban. ng n ngang. không ai chơi ban ñây. m t khách s n b lãng quên mi n Nam Trung Qu c. Chi c v t c a B o ð i d ng trên ñ u v t. nh ng cu c chi n ñ u dư ng như lùi xa vào quá kh . v nh ng chuy n công cán ngo i giao. Ông bư c ñ n cu i sân sau v ch sơn. r ng rãi. ph n l n là tù chính tr . ð ñ m tù Palméséani gõ m t chi c ba toong vào ñ u m i tù nhân. Ch t ch ñã giao phó cho ông s m nh quan tr ng này. ông thay qu n áo luôn trong bu ng ng . Chính quy n Pháp bi t t t c nh ng s ki n ñó. qu n áo s m màu. trư c ñây là dinh th ng s B c Kỳ. Chúa ng c là Palméséani.v. Ông ta không gi ng lính Qu c dân ñ ng cũng không gi ng hai ñ i th qu n v t trên sân. mi ng ñ m m t hai ba. nhưng chính là nh ñài phát . b t ch p th i gian và l ch s . G n như m t tr n ñ u c a nhà chuyên nghi p ñ n m c lính Qu c dân ñ ng xuýt xoa th dài m i khi tính ñi m hai trái ban ñánh l i. M y tháng trư c ñây. Cao trào cách m ng năm 1930 ñã b dìm trong b máu trong nh ng v ñàn áp tàn kh c chưa t ng có. chi c áo sơ mi c c tay. Hai ngư i chơi lên lư i. v. ngư i b n h c cũ t i trư ng Qu c h c Hu . nông dân. c nh ng ngư i c a các ñ ng phái qu c gia thân Trung Qu c. Giáp.. hôm nay l n ñ u tiên ngư i c u chính tr ph m nhà ng c Kontum m i g p l i b n cũ. lúc này ñang th a hi p thu x p v i nhau trên lưng Vi t Minh. lo i b nh ng ñ linh tinh.. xoay tròn như m t chi c cù r i ñ xu ng. m t t ñ ng khăn. L ch s không nói cu i cùng h có ch u ñi không. ñôi khi b ng c ñ i bác. Hương là m t trong hai trăm ba mươi tù nhân c a nhà ng c này. Nhưng ông bi t r ng th i gian c p bách và hi u r ng v lãnh t cách m ng tìm cách phân hóa Trung Hoa và Pháp. Hà Phú Hương. Xung quanh d c hàng rào m t cáo ngăn sân qu n v t v i bãi trư c khách s n. b ng súng liên thanh. lên lư i m i khi có th . nh ng năm ñau y u. tóc c t ng n. Hương thoát ng c tr v tham gia ngay công tác cách m ng là y viên ph trách văn hóa và tuyên truy n trong y ban nhân dân Trung B . th ng cánh không e dè.82 - . Mư i sáu ngư i ch t trong s nh ng ngư i c ng ñ u nh t. ñánh m t qu ban r t m nh. Ngay sau khi Vi t Minh cư p chính quy n.

Cu i cùng m t chi c máy bay DC-3 ñưa h lên Trùng Khánh. Trên xe ra phi trư ng c v n Vĩnh Th y th l v i hai b n ñ ng hành. Trong khi B o ð i. H không nói gì v i nhau trong cu c h p chung toàn ñoàn. Nh ng nghi th c tr ng th dành cho ông. m t quan ch c Vi t Minh. Ông ñư c các nhân v t cao c p Qu c dân ñ ng m i ăn trưa. Trong th c t . cao hơn hai nghìn mét trên m t bi n. ch trao ñ i riêng t ng nhóm quen bi t nhau. Sau tr n ñ u h ñi t m. N u ngư i Pháp không tôn tr ng hi p ñ nh sơ b m ng 6 tháng 3. Ông ăn m c t ch nh. ngư i ñã d n m t trăm sáu mươi ngàn quân Trung Hoa vào Vi t Nam m i m t bàn ti c trưa. l i lăn bánh ch ch cũ và nh ng ngư i cách m ng trong chuy n ñi không bi t trư c này. Chuy n ñi b t ñ u b ng ôtô ra phi trư ng. M t khách s n b cu c n i chi n làm hư h i. Viên lãnh s ñi n v nư c m t bài tr l i ph ng v n c a ông Hương v i m t t báo ñ a phương: “Ngư i ta nói r ng c u Hoàng ñ B o ð i không b ng lòng chính ph H Chí Minh? Không. trong lúc Nguy n Công Truy n và Hà Phú Hương chung nhau m t phòng nh . Chi c Packard mang t Hu ra. B o ð i ñư c b trí m t phòng r ng có phòng ti p khách riêng. ngư i phát ngôn chính th c c a phái ñoàn. Ông hoàn toàn tán thành nh ng bi n pháp c a chính ph . V uy nghiêm c a dinh th Tư ng Gi i Th ch khi n ông nh l i cung ñi n vàng son c a ông trong T C m thành Hu . ông không nói gì thêm. Không có lính Trung Qu c. Ngư i ta h i B o ð i. Phái ñoàn lên máy bay t phi trư ng Hà N i t i Côn Minh trên chi c máy bay DC-3 chen chúc ñám quân nhân Trung Hoa. H t m trú ñây ñ ch thi n ý c a Tư ng Gi i Th ch. Ông n i ti ng là m t tù chính tr ngoan cư ng v i k lu t hà kh c trong nhà tù th c dân. Ngoài câu nói trên theo thói quen. vui thú qu n v t. không có hai ông cán b Vi t Minh kh c kh thư ng tham d vào cu c ki m ñi m c a h . Không khí trong ñoàn thi u c i m ñ m m. Ông không hi u gì v chuy n ñi c a c u hoàng. th trư ng Ngo i giao làm trư ng phái ñoàn trên danh nghĩa. C u hoàng không ti t l v i các b n ñ ng hành n i dung c a nh ng cu c trao ñ i. ðó là lãnh s Pháp t i Côn Minh. Nghiêm K T ch y b hơi tai t ñ u này ñ n ñ u kia c a sân qu n ñ ng phó cũng không l i ñư c v i B o ð i. không b l th i cơ. Tr ông Vĩnh Th y cũng bi t lái máy bay l i dày d n trong chuy n ñi xa b ng máy bay. Vĩnh Th y. có ph i ñúng ông c m ñ u phái ñoàn không? B o ð i t b cây v t ñ n dinh th ng ch . Nguy n Công Truy n. Ch có B o ð i ñ n m t mình không ai tháp tùng ông. thì các ông s làm gì? Tr l i: Chúng tôi s n sàng chi n ñ u và s n sàng hy sinh m t tri u ngư i” [2]. r t cu c ñư c m i d m t cu c h i ñàm v i nh ng ngư i lãnh ñ o Qu c dân ñ ng Trung Hoa. qua ñêm v i m t cô h u bu ng c a khách s n. c ñeo gông n i v i hai chi c xi ng quanh m t cá chân khi n cho ông không ñ ng th ng ñư c. H còn ph i ch ñ i m y hôm n a. Côn Minh ch là m t tr m trung chuy n. mà t i Hà N i có ñôi chút lãng quên. Cu i cùng do B o ð i yêu c u kh n thi t. Sau khi t m là ăn trưa. Nghiêm K T . Nghiêm K T . t nay ta l i tr l i v i cái tên quen thu c c a nhân v t. l i th ng ván n a. m t m t c tôi ñi th c hi n m t s m ng h u ngh v i Trung Hoa thì ñ ng th i cũng c m t phái ñoàn ñi g p ñ i s Xô vi t. Gi phút trôi qua ch m ch p.83 - . C u hoàng v n gi nguyên v ph t l nh ch hơi ñ m hôi. Ông ta ñi t n n hay trái l i tham gia m t phái ñoàn chính th c như ngư i ta nói [1]. khi n h s ng s t: “Tôi ch y u là ñi du l ch”. Ông Hương. Có m t ngư i khác cũng c m th y khó ch u. s ñi sau. m t thành ph ba tri u dân. ngư i ñi du l ch. sau khi B o ð i t ch i không nh n làm trư ng ñoàn. Hàng gh sau hơi ch t. L n này ch có hai ngư i v i nhau. Ban ngày ông l i m c qu n áo tr ng chơi qu n v t dư i con m t s ng s c a ông Hương. Tư ng th ng ch ñ m y ngày m i tr l i. Ông không ưa c u hoàng l m nhưng cũng hi u c u hoàng không ph i cùng lo i v i nh ng ngư i kia. M t qu ñ i c a Vân Nam. y viên ph trách tuyên truy n trong y ban nhân dân B c B và Hà Phú Hương ng i c nh B o ð i. t i sao không. Sau này ông tâm s v i m t nhân viên m t v Pháp: “Ngư i ta cho tôi bi t chính ph Vi t Nam. còn v i nh ng ngư i khác thì ñây là l n ñ u tiên h ñi máy bay. Cu i cùng văn phòng chính ph yêu c u c u hoàng ch m t mình ông ñ n nói chuy n v i th ng ch h Tư ng. ngư i c a Qu c dân ñ ng. ch ng t ngư i Trung Qu c coi s thoái v ch là m t giai ño n. chính là M c Tư Khoa ch huy m i công vi c hi n nay Hà N i” [3]. l nh k nh hòm xi ng. M t ngư i ñi du l ch. không trao tr ñ c l p cho các ông. Cu c ch ñ i Côn Minh b y ngày. Nghiêm K T t trong nư c ñi sau ñã theo k p h ñây. toàn th thành viên trong phái ñoàn ñư c các c v n c a . t m su i nư c nóng thì ông Hương không h t b v m t c ng r n c a ông.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment thanh Pháp mà ông Hương ñư c bi t c v n Vĩnh Th y cũng tham gia phái ñoàn. Tư ng Gi i Th ch r t b t bình. sang tr ng. Bí thư trư ng c a tư ng Lư Hán. dù tr i n ng. M t chi c xe công ñ n khách s n ñón và ñưa ông ñ n tr s chính ph . B o ð i. ñây trong khách s n m i “B n mùa”. Dù còn tr nhưng Hương v a tr i qua mư i hai năm c m c trong xà lim. Khách s n ñư c xây d ng c nh m t su i nư c nóng cách ñó kho ng b n mươi cây s . nơi chính ph Trung Hoa ñóng.

Chính ph nhân cơ h i này th ng tay tr ng tr chúng. Bình thư ng ra. Ngoài m t ông t ý ti c s l a ch n c a B o ð i. ngư i Pháp có th b t cóc ông. Ông mong Washington s vào cu c và ngư i M s ch p nh n làm tr ng tài gi a nư c Pháp và Vi t Nam m i. Nhưng t nay ông cân nh c các s ki n và mánh khóe. Hình như ông ñ m c cho ng n gió ñ y ông theo chi u hư ng t t. Hà Phú Hương n i gi n. ñi u ch c ch n là Nhà vua tr ñã nhi u l n ti p xúc v i ñ i s quán Hoa Kỳ. Ngư i Trung Hoa không ñ cho ông ñư c t do s ng cu c s ng ban ñêm c a ông dù r ng. Theo m t lo t ngu n tin khác. Hình như ông ñ cho các s ki n kéo ñi mà không có chính ki n. S t ch i là d t khoát nhưng ñài phát thanh Pháp nh c l i: “M t phái ñoàn quan tr ng c a chính ph cách m ng ñã g p Tư ng Gi i Th ch”. n u tr v v i cách m ng là v n ñ an toàn. Ông thêm: “N u g p v tôi. Chi n tranh và cách m ng ñã khi n ông tr nên quan tr ng. Lúc ñ u. Trùng Khánh không thi u trò tiêu khi n h p d n. tôi s ñi du l ch”. Có lúc ông th t s là m t thanh niên cư ng tráng lúc nào cũng mang m t n i phi n mu n tri n miên. Báo cáo c a h mâu thu n lung tung. chuy n k ch c có th khác n u m y tháng sau B o ð i không ch ng l i nh ng ngư i c ng s n. Con ngư i ông ch a ñ ng m t m h n t p nh p nh ng. qu ng bá r ng rãi tin này. các ñ ng phái ñ i l t qu c gia ch ng phá cách m ng m t luôn ch d a. Nh n xét c a ông Hương ñâu có sai s th t. Quy t ñ nh c a c v n khi n m i ngư i s ng s t. chúng tôi có quá nhi u v n ñ ph i gi i quy t.84 - . Mu n hay không. T sau hi p ñ nh 6 tháng 3. Sau ñó h l i kh ng ñ nh: ông sang ñ thương lư ng vay hai mươi tri u ñ ng c a các nhà tài chính M do Tư ng Gi i Th ch gi i thi u. Cu i cùng. ***** Bu i t i B o ð i ñư c t do nhưng có ki m soát. B tr n hay ch là v ng m t. Th i kỳ Nhà vua ph i mưu m o m i mua ñư c quy n album dán tem ñã xa r i. quân Pháp thay th quân Trung Hoa lo gi i giáp và h i hương quân Nh t. B o ð i suýt n a thành n n nhân c a m t v mưu sát Côn Minh. Rõ ràng là c u hoàng không tr v v i gia ñình. gi i tán các toán vũ trang. Ông có vi t thư cho B o ð i b o ông ta l i ch l nh m i không? Không ai kh ng ñ nh ñi u này. h phái ñ n cho ông m t cô gái g i. m t s ñào ngũ hay ch là ý mu n ngông cu ng ñi du l ch? K l i có ích gì. Ông Hương nêu câu h i. Hình nh ông m nh t. Quân c a tư ng Lư Hán rút kh i mi n B c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Tư ng Th ng ch ti p trong m t ngôi chùa ñ bu i h i ki n không có tính cách chính th c vì ngư i Trung Hoa không mu n ti p chính th c nh ng nhân v t c ng s n. M t h c sinh tr n h c. Cô này ngày ñêm không r i ông n a. Phái ñoàn Vi t Nam nghe B o ð i nói v y tưng h ng như t trên cao rơi xu ng. m c dù trong th i chi n. Chúng tôi không có phương ti n ñ gíúp các ông”. ð n lúc ph i tr v . ngu n tin nào cũng nói là có ngu n ñáng tin c y. gái và c b c”. xóa b chính quy n ly khai m t s t nh. “Các ngài có th cung c p vũ khí cho chúng tôi ho c giúp chúng tôi chi n ñ u v i ngư i Pháp không?”. Hơi m m y u. Hơn n a t t c nh ng phương ti n chúng tôi có trong tay ñ u c n ñ c m chân quân ñ i c a Mao Tr ch ðông. phái b ñi Trung Hoa s ph i có m t ngư i l i Trung Hoa là ñ i di n như trong quy t ñ nh c a h i ñ ng chính ph trong phiên h p ngày 11 tháng 3 năm 1946. C u hoàng m m cư i nhưng không nói gì. H Chí Minh không mong gì hơn th . M t tin khác: c u hoàng tìm cách bán cho Trung Qu c các m than H ng Gai ñ l y súng ñ n. không gi ñư c nh ng ñi u kìm nén trong lòng t lúc ra ñi : “Thưa ngài. v n ñ này ông ñã lư ng l l n tránh t khi cách m ng n ra. Bi t nói gì ñây? M t cu c ch y tr n. ñoàn cũng ph i r i Trung Hoa v nư c. Thông báo này hình như ñ t ra r ng m i dây liên h gi a nư c Pháp và Trung Qu c không ch t ch như ngư i ta tư ng. Không ph i do hành vi c a ông hay s l a ch n ñã ch ng t s sáng su t nhìn xa trông r ng c a ông. ông sang Trung Qu c ñ ñ t ñư c vi c rút ba mươi nghìn quân ñư c g i sang Vi t Nam ñ ch ng l i quân ñ i do Paris g i sang. nh các ông nói giúp tôi kh e”. Nó cũng ñáng giá cho chuy n ñi này. bây gi ông m i gi i quy t. Chuy n ñi và nh ng cu c thương thuy t c a B o ð i v i th ng soái gây ra m t m i băn khoăn l n trong các nhân viên m t v ñang giám sát thành ph Trung Qu c. ông không ng ng kêu g i s can thi p c a các cư ng qu c ñ ng minh công nh n ông là ch t ch chính ph Vi t Nam thay th H Chí Minh ñã b c ng s n Pháp mua chu c. c u hoàng thông báo th ng th ng v i các thành viên trong phái ñoàn “Tôi l i. Nhưng ngư i ñó là ai? H Chí Minh ch c ch n bi t trư c ý ñ nh c a ông c v n t i cao. Có nhi u c m b y. “Sau khi Nh t ñ u hàng. M t v n ñ chính tr cao siêu hay ñơn gi n ch là lo cho sinh m ng không b o ñ m an toàn. Ngoài B o ð i. Nghiêm K T cũng l i không ch u v . cơ quan m t thám Pháp báo tin. ngài ch nghĩ ñ n ăn chơi. cho ai? ðây là m t ñ tài nghiên c u thú v c a gi i tình báo. C u hoàng ñi Trung Hoa chính xác vì lý do gì. Ông Hương và Nguy n Công Truy n tr v Hà N i ñ báo cáo v i ch t ch H Chí Minh. Chuy n này do Hương thu t l i. Tuy nhiên nh p c u không vì . Chính ph Hà N i ra s c tuyên truy n. hay không có c ngh l c v ng vàng. khi ngư i Trung Hoa nh n th y c u hoàng không th nh n nh ng cu c ñi ra ngoài ph ñó.

V Á . Ông s ng nh vào ti n ti t ki m c a nhân tình. B o ð i lao vào các cu c thương th o v i ngư i Trung Hoa và Pháp.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment th b c t ñ t. B o ð i ñi r i. chia s ngày ñêm v i ông và m h u bao. H Chí Minh còn thuy t ph c chính ph g i cho B o ð i m t s ti n ñ ông ta có th tr v nư c trong trư ng h p ông mu n tr v . ngư i ñã ti n ông Côn Minh. m t nhân viên tình báo Trung Hoa-M . Zing Tsong Phao.Vân Nam Nh t báo. ông c v n t i cao không còn m t xu dính túi.Châu ð i Dương. Nh ng chuy n x u xa v tư cách ông ñư c bàn tán. khi ông l i ñư c làm Qu c trư ng. Ba năm sau. lan r ng kh p ph phư ng Hà N i. . Lúc ñ u ông vay c a m t ngư i Tàu tên là Wong Phu. ngư i Tàu này gõ c a ñòi n . dù báo chí Hà N i không có bài nào lên án hành ñ ng ph n b i c a ông nhưng ñây ñó nh ng tin ñ n v ngu n g c ñáng ng c a ông ñư c nh c l i truy n tai nhau. s ra ngày 24 tháng 3 năm 1946. Hơn th n a. Trong th c t . Ông vay c a Lý L Hà.85 - . Mu n s ng Trung Hoa ông ph i vay n . [3] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp . cô nhân tình ñã l n l i sang Trùng Khánh theo ông. [1] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp. ti n n m trong tài kho n c a ông nhà băng ðông Dương b phong to . Sau này ông còn ñư c m t ngư i Trung Hoa khác bao ông. Ti n v nh chuy n cho ch ng còn gì. [2] Yunnan Ye Pao .

B n tin tháng 8 năm 1946 c a Phòng Nhì Pháp (SEHAN) ñã ti t l âm mưu này. bà c u Hoàng h u không che gi u ý ñ nh c a mình là r i cung An ð nh ñ n nơi an toàn hơn cho các con bà ñ c bi t là B o Long. Nhưng dù sao. dư i quy n ch t a c a bà c u Hoàng h u Nam Phương. ñ n Hà N i sau khi báo cáo v i H Chí Minh ñã v Hu báo tin cho bà Nam Phương bi t. như m t l i h a h n h nh phúc. Nh ng v r c r i m c dù ít hơn và không ñ m máu b ng Hà N i nhưng nay ñã x y ra thư ng xuyên hơn. L nào ch ng bà l i không báo trư c cho bà? V y là t nay. Bà Nam Phương không t v ng c nhiên khi nghe ông Hương k chuy n nhưng cũng không gi u n i n i bu n sâu l ng vì t nay bà th c s ph i s ng l loi ñơn chi c.86 - . Chính ñ ng công giáo mà bà là linh h n. B c dư i s ch ñ o c a B o ð i. không ph i ch l n này. M t phát súng n . Âm mưu ñó không thành. Phe b o hoàng. M t h i ngh công giáo ñã nhóm h p ngày 15 tháng 8 năm 1945 t i Hu . ông ñã ñ t ng t quy t ñ nh không tr v . do m t c u thư ng thư. nhi u ngư i Pháp b thương ho c ch t th là c khu ph n i d y. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i t i Aix-en-Provence. bà c u Hoàng h u tr tu i quy t ñ nh c n ph i “làm cái gì ñó”. m c dù v n còn nhi u b t ti n nhưng còn hơn là ch ñ nhi p chính. dân chúng c ñô. “N u chính ñ ng này còn ch n ch thì s th t b i và khi ñó Vi t Minh s n m tr n quy n bính. C nhà. không còn ai ñ ng ra che ch bà t c p cao c a nhà nư c. m i “kỳ” ñ u c ñ i bi u ñ n d h p. Ông Hà Phú Hương v a Trung Qu c v . Tin ñ n s có chi n tranh Vi t-Pháp lan r ng. V y ñ ng này mu n gì? H mu n Pháp trang b vũ khí cho 30 ho c 40 nghìn ñ ng viên là tín ñ công giáo. b n gia nhân và t t nhiên nh ng ngư i giám sát bà bi t rõ ý ñ nh này. và c gia ñình hoàng gia ñ u ñ c bi t c m nh n ñư c ñi u này. S m t thám. Tình hình ch t m l ng khi có s can thi p c a t liên ki m Vi t-Pháp. Nhưng d u sao. ð ng này ch trương th ng nh t “ba kỳ” Trung.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Chöông 19 S c xuân tô ñi m lên c ñô Hu nh ng màu êm d u. . N u chi n tranh ch ng Pháp n ra. có nghĩa là g n m t năm sau khi ông Hòe nghe ñư c tin ñ n. Tình tr ng vô chính ph m t l n n a ñe d a th cân b ng mong manh h i tháng 3 và ñã c u vãn hòa bình. Sau nh ng cơn mưa ñông liên miên r rích không d t. M t bà r m l . Năm mươi năm sau. Nhưng Paris không ñ ng tĩnh gì. r ng tuy bà không b ai ñe d a nhưng v trí c a bà s th c s như m t con tin cũng như c gia ñình bà và ñ c bi t là Hoàng t k v . Nh ng tay súng b n t a gi u mình trong bóng t i c a các ngôi nhà và ñư ng ph tr l i yên tĩnh ñ ch ñ i m t v r c r i m i. [1] CAOM. ñã nh t trí hành ñ ng ñ trong nh ng ngày t i cho ra ñ i m t chính ñ ng th c s ñ i l p v i phe Vi t Minh. ch y u g m nh ng ngư i công giáo. ông Tr n Văn Lý. Chúng di n ra theo cùng m t k ch b n. ch c ch n bà s b cô l p. ði u x u hơn n a. Như v y bà Nam Phương ñã b t tay hành ñ ng th t s . Năm 1946 trôi qua và kh năng thi hành b n hi p ñ nh m ng 6 tháng 3 r t mong manh. ñư c ñ c khâm m ng tòa thánh Vatican ng h . Ph n l n các v l n x n ñ u do các ñ ng phái ñ i l t “qu c gia” gây ra ñ n m c xu t hi n s m ñ u cu c n i chi n gi a quân ñ i chính ph và các nhóm thân Tư ng. V y là có th ñ ng này s ñ i di n cho m t phe ñ i l p c n ñư c b ch huy Pháp theo dõi và ki m soát n u c n” [1]. ði u này ñánh d u m t giai ño n ho c bư c kh i ñ ng cho chính ñ ng công giáo ñã t n t i bí m t. Trong không khí n ng n như v y. Cu c ñ i ñ u gi a Vi t Nam và Pháp là ñi u không tránh kh i. Bà v n nói là không h bi t ch ng mình có ý ñ nh chu du ngo i qu c. Nam. ông Hương v n còn xúc ñ ng khi nh l i chi u hôm ñó. Sau ñó ngư i c a phái b o hoàng công giáo s giúp ñ quân ñ i Pháp. nh ng tán cây ñư c tô s c h ng êm như ñư c gi i phóng. Th m chí h còn khuy n khích Paris hành ñ ng b o l c Trung và Nam kỳ. ð c bi t là trong năm 1946 này. dù không ñư c nói ra.

T t nhiên là vì nư c Pháp. Không oán h n. không ch p nh n n n ñ c l p dư i ách chi m ñóng . ngư c th i gian. ông lên ti ng ñòi ñư c ra tr n ti p t c chi n ñ u. v c u hoàng lưu ñày tr nên n i ti ng. ñã t ng tr i qua t ñ nh vinh quang ñ n cùng qu n th t s do chính các gi i c m quy n trên ñ o gây nên. ñ ngh g i nh ng thông ñi p qua vô tuy n ñi n kêu g i ngư i dân Vi t Nam. gi i h u trách trong chính ph lâm th i Pháp không d ng l i gi i pháp này. Tuy nhiên. M t ñ a v th p kém trong quân ngũ ñ i v i m t ph ñ khi n ông r u lòng ñ n n i ông tránh m t không mu n g p ñ ng bào ngư i Vi t c a mình. có ñèn sáng ñ t trên qu y rư u nhà quê. M t v Hoàng ñ b Pháp ph tru t nay l i xin s n sàng hy sinh cho nư c Pháp. ông lao vào lĩnh v c thông tin vô tuy n ñi n và ít nhi u thành công. tham d vào cu c ñ b c a l c lư ng nư c Pháp t do vào ñ o Réunion năm 1942. Duy Tân còn mu n chi n ñ u vì nư c Pháp. có v như tính khí t nh . Có nhi u thu n l i vì lúc này bà c u hoàng s p s a kêu g i ngư i Pháp giúp ñ ñ thoát kh i s ki m t a c a Vi t Minh. ch tương ñương v i lương c a m t công nhân làm ñư ng [1]. l i ngoan ngoãn quy thu n Vi t Minh. Th nào cũng ñư c. v vua tr ñã thách th c h trong nh ng năm 1916. Gi ñây ông ta ra sao? Dân chúng thành ph Saint-Denis thu c bán ñ o Réunion bi t rõ Duy Tân. căng th ng như võ sĩ samurai hay như ðôngkis t. Chi h i trư ng h i Tam ði m trong thư gi i thi u ñã vi t v Duy Tân: “ ñâu cũng v y. ðã có lúc gi i pháp này ñư c nghĩ ñ n. M t ngư i b n Pháp yêu c u ông t kh c h a chân dung. Lúc ñ u ñ tăng thêm thu nh p ít i c a mình. ngư i Pháp mu n l p vua m i ñ ñ ng ñ u chính quy n tay sai. T t c ñ u ngư c l i v i ngư i em h B o ð i c a ông mà t t nhiên ông coi như m t k cư p ngôi h ng xoàng. ñâu có th g i các tin t c ra ngoài d dàng hơn là t c a hi u bé nh c a ngư i chuyên v vô tuy n ñi n này.87 - . ch ng bi t làm gì khác. 17 tu i. làm bù nhìn cho Nh t. Vĩnh San quy t ñ nh gia nh p l c lư ng nư c Pháp t do và t năm 1940 ông tích c c tuyên truy n cho phái De Gaulle.. b lưu ñày x ngư i. Vĩnh San t m gác ý mu n tham gia chi n ñ u châu Á. V sau. d dàng thoái v . r i cu i cùng ng h chính ph H Chí Minh. Nhưng không an ph n d ng l i. Tuy nhiên. chính ph Pháp trư c ñây ñã ph tru t ông. nay ki m s ng b ng ngh s a ch a. ông vi t: “Tôi là m t con ngư i th t ng y u. Sau ngày 9 tháng 3 năm 1945. Hoàng t Vĩnh San t c c u hoàng Duy Tân. Thu nh Hu khi h c làm vua ông ñã ñư c h c cư i ng a. ông tham gia nhi u cu c giao chi n trên ñ o.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 20 Daniel Grandcleùment Theo cách làm quen thu c. Do ñó. Ngay t tháng 9 năm 1939 ông ñã mu n chi n ñ u ch ng ð c nên ông ñã ñ ngh v i nhà ñương c c Pháp ñ o Réunion ñư c nh p ngũ. ñ n m c ch g i b ng tư c hi u “Hoàng t ” mà không c n g i ñích danh. Ông tham gia ñ u ñ n các công vi c c a chi h i Tam ði m (Tình b n) Saint-Dems. nghĩa là sau khi Nh t ñ o chính l t ñ chính quy n th c dân Pháp ðông Dương. C a hi u c a ông nhanh chóng n i ti ng trong l c lư ng kháng chi n ñ o Réunion. ông không ñư c gia nh p quân ngũ [2]. như báo chí Pháp ñã v ch rõ. Th i th bây gi dành cho ch nghĩa anh hùng và chính ông B trư ng thu c ñ a ph i quy t ñ nh nên x trí như th nào ñ i v i yêu c u nh p ngũ l lùng kia. Dư i con m t ngư i Pháp. l p ñ t thi t b vô tuy n ñi n làm k sinh nhai. H t ph c tùng chính ph Vichy thân ð c. Tính tình khô khan. Cu i cùng thì ông cũng ñư c nh n vào làm chân thông tin vô tuy n ñi n trên m t khu tr c h m v i c p b c chu n uý. B o ð i là con ngư i vô d ng. Và ch c ch n là v i ñ ng bào mình. Th t là m t c ch nghĩa hi p và ñôi chút gây ng c nhiên ñ i v i m t k ñi ñày bi t x . M t c p b c quá khiêm t n ñ i v i m t ngư i tu i 40. cũng như tham d các cu c h p c a H i Nhân quy n. Nhưng vi c Hoàng t Vĩnh San tham gia phát thanh bí m t m t năm trư c ñây là m t cách phê phán ch nghĩa th c dân Pháp. Ông có m t c a hi u nh trung tâm thành ph . ñua ng a v n ñã là m t ngh . quay sang ñánh cá và chăn nuôi m i ñ s ng. ông ta hoàn toàn m t h t lòng tin.. Tài s n c a ông trong nư c lúc ñ u b t ch thu. Mi t th g n như tuy t ñ i th ch t mình. Ch ng nh ng không thù ghét nư c Pháp. do nhu c u b t bu c. Kho n tr c p ít i c a ông không ñ nuôi c gia ñình. Ch ng ph i là thi t b vô tuy n ñi n cho tàu ng m. V i th i gian. cho các ñơn v dã chi n hay cho ñ i quân ng m mà ch là lo i máy thu thanh vô tuy n ñơn gi n hình tròn. hai l n ph n b i ngư i Pháp. Ông là m t ngư i ham h c h i giàu tình c m. sau ñó ñư c tr v cho Tri u ñình. ñâu có th nghe ñư c ti ng nói c a ñài Ti ng Pháp t do. M t kho n tr c p nh . H ñi xa hơn. ñ l i nhi u n tư ng khó quên. thì gi ñây l i hào phóng c p cho ông m t kho n tr c p. nghĩ ñ n Duy Tân. ông còn làm ngh cư i ng a ñua (dô-kê). Ho t ñ ng kháng chi n này ñã làm ông b c nh sát c a chính ph Vichy b t giam m t tháng. ñ ng lên ñ u tranh ch ng Nh t. G n như không có b n năng b o t n”. Th t s phá s n. ông ñư c m i ngư i chú ý v quan ñi m r t rõ ràng v công lý và công b ng”. c u hoàng Duy Tân b ngh ñua ng a v t v . dĩ nhiên ông ñành ch n ngh cư i ng a ñua. ði u ñó ch ng quan tr ng gì. b c như c. Ch n ai bây gi ? Ch n B o Long có nghĩa là s giao quy n nhi p chính cho c u Hoàng h u Nam Phương. Sau ñó.

ch ñ i m t cu c ti p ki n không l y gì làm ch c ch n n u không nói là hão huy n . Khuôn m t thanh tú. ông vi t “ Paris. B trư ng thu c ñ a mu n gi nguyên nhi t tình hăng hái c a ông nh t là chưa mu n chơi con bài Duy Tân quá v i vã b ng cách ñưa ông vào binh ch ng xung kích. ñ có th t chu c l i b ng s hy sinh trong l a ñ n. ñư c nuôi n ng d y d t bé t i C ng hòa Pháp nay hình như ăn ý v i k thù Nh t B n. ông ñã thăng c p ti u ñoàn trư ng? R i ban tham mưu ñi u ông ñi Paris. Dù nh ng ngư i cùng chính ph c a tôi s ñi ñ n ký k t các hi p ñ nh như th nào. Cũng trong tháng 3 năm 1945. lì trong căn phòng khách s n Littré. . nhưng là nh ng chi c xe ñ p th c s và vì các cô ñ u m c váy ng n và r ng nên ngư i ta không c n ph i cá cư c xem qu n lót c a các cô màu gì?”. v i cu c s ng khép kín trong T C m thành xa lánh dân chúng và hòn ñ o Réunion.88 - . Ba mươi năm lưu ñày ñã không th xóa b ñư c hình nh v vua này trong tâm h n ngư i Vi t. m i vi c ñã ñư c quy t ñ nh. K t thúc cu c ti p ki n.v i v ch t ch chính ph lâm th i c a nư c Pháp. vì ông ta cũng như vì nư c Pháp ông s n sàng hy sinh. ñ n tháng 11. b ñày bi t x 29 năm trư c ñây. T ñó. ph trách tình báo) quy t ñ nh ông tr v ñ o Réunion. b i vì ñ i v i ông th gi i bên ngoài ch là Hu . tôi ñang nuôi dư ng m t ý ñ nh bí m t. Có l gi ng như th i Hàm Nghi. xin ngài ñ ng ñ cho ngư i ta ñem v nư c m t cái xác không h n” [4]. tuy nhiên ông ñã tham gia chi n tranh. ñ ng trong ñ i hình sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a. cu ng nhi t. ông vi t: “Bây gi tôi ñư c bi t r ng lãnh ñ o tôi có m t con ngư i tôi s ti n lên dù ph i ngã xu ng tôi cũng không c n!”. Binh ñoàn n i ti ng này. chính ph De Gaulle b t ñ u t h i tương lai c a bán ñ o ðông Dương s ra sao. Có v như ngư i Anh cũng có ý ki n như v y. dư i s ch huy c a Leclerc.. s nghi p c a ngư i ñã t ng là Hoàng ñ và ñã t ng ñua ng a này thăng ti n r t nhanh. Ông s làm gì trong lúc ch ñ i? Tr v doanh tr i ð c hay n m ch Paris? Jacques Soustelle (tham mưu trư ng quân ñ i Pháp. ðó là m t nhân cách l n. khô c ng. c mu n ñư c g p th n tư ng m i c a ông và là ngư i th y c a ông là tư ng De Gaulle. Hoàng t Vĩnh San ñư c chuy n sang trung ñoàn xe tăng ñóng t i ð c.. trái ngư c v i khuôn m t c a B o ð i. s d n d n tái chi m Nam B trư c khi ti n ra mi n Trung và B c B . Tháng 8 m i ch là chu n uý. ông th t lên. Mư i hai ngày sau. ñ i nhà ông thì s t t hơn. chi c máy bay ch Hoàng t Vĩnh San v ñ o Réunion ñã n tung trên b u tr i châu Phi. Các nhà c m quy n trên ñ o Réunion hoan nghênh nh ng bi u hi n yêu nư c c a ông ng h sáng ki n v c a hàng vô tuy n ñi n c a ông. ph c v trong quân ñ i chúng ta v i c p b c thi u tá. b Ngo i giao Anh yêu c u tìm hi u nh ng ngu n tin liên quan ñ n vi c h u du tr c ti p c a vua Gia Long. n m t n cư i r ng r : “Th là xong. có nên nghĩ ñ n vi c nhanh chóng thay ñ i ngư i chi m gi ngai vàng Vi t Nam. t t c các cô gái ñ u ñi xe ñ p su t c ngày. T t nhiên là Vĩnh San t c ñiên lên. ðây là l n ñ u tiên ông s ng Paris. M t tai n n. Hoàng t Vĩnh San không còn kìm nén n i s vui m ng.. Hoàng ñ B o ð i. ðó là giúp cho c u hoàng Duy Tân ñư c tr l i ngôi báu. Kh n kh thay c u Hoàng ñ Duy Tân. c c c n. s tr thành v Hoàng ñ tr tu i Vi t Nam [3]. Ngày 14 tháng ch p t i (năm 1945) tôi s ti p ông y và cùng v i ông y xem xét t ng ngư i m t ñ bi t có th cùng nhau làm ñư c gì. ông không còn th n nhiên khô c ng như trư c. tr thành Hoàng t Vĩnh San và ñưa v ñ o Réunion. r t ng c nhiên v giá tr các ñ v t và chú ý ñ n c m t vài c nh tư ng làm ông xao xuy n. ngư i ñã ti p ông Madagascar: “Xin ngài hãy làm m i vi c ñ tôi có th nhanh chóng ñ n ñó. Nhưng sư ñoàn 9 b binh thu c ñ a ñã xu ng tàu ñi Sài Gòn. trong vùng ph c n Bangui. trao t ng ông c Huân chương gi i phóng. ñó th c s là m t tai n n mà ông không tránh kh i. Khi nào ñây? De Gaulle d tính chuy n ñi vào ñ u tháng 3. Con ngư i l lùng phát bi u như m t lính già.. chính ph Pháp s ñưa tôi tr l i ngai vàng. Cu i cùng tư ng De Gaulle cũng nh t i ông. De Gaulle ñã vi t v ông trong cu n Mémoires de guerre (H i ký v chi n tranh) c a ông như sau: “ð m i vi c có th ñi ñ n m t k t thúc t t ñ p. tôi d tính s ñ n ðông Dương ñ ký chính th c m t cách tr ng th nh t khi th i cơ chín mu i” [5]. ông ñư c tin ð c Qu c xã ñã ñ u hàng. Ông vui v bay ñi Paris nhưng khi d ng l i Tananarive (th ñô Madagascar). v i tư cách t ng thư ký y ban liên b v ðông Dương ñã ký lá thư thông báo cho ông v quy t ñ nh này. nhưng h không th ñ ông tr v ðông Dương. Hoàng ñ Duy Tân ñã b ngư i Pháp tru t ngôi năm 1916. nơi ông b lưu ñày ñã ba ch c năm. r i cu i cùng ông vi t thư cho tư ng De Gaulle. Tôi mu n ñư c dâng hi n c th xác và tâm h n cho ñ t nư c tôi.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment c a Nh t. Thành Thái hay c th i Duy Tân. Ngay lúc ñó. Pierre Messmer. Vì th ông tranh th cơ h i ñi thăm các công trình ngh thu t. tư ng De Gaulle s tháp tùng khi tôi tr l i ñó!”. không t ki m ch ñư c n a. n u như ngư i k v và cũng là ngư i bà con B o ð i c a ông ta ñã b th i th vư t qua. con ñ c a ch nghĩa th c dân Pháp. Tháng 3 năm 1945. Trong thư g i ngư i b n ñã giúp ông ñi kh i Réunion. Ông ñành ch p nh n ra m t tr n ch ng ð c châu Âu.

89 - . Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Nhà xu t b n Plon. t p 1580. [2] CAOM. h p 122. [5] CAOM. t p 1105 NF. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. s 2337 NF. [3] CAOM. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. Paris. . [4] Général de Gaulle.ði n c a các ông Aubert và Court.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment [1] CAOM. t p s 1580 NF. Mémoires de guerre (H i ký chi n tranh). Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. h p 267 .

Bà c u hoàng t t n và kiên trì gi ng gi i lý l . Tr i h ng sáng r t nhanh và trong ch c lát tia n ng tr i r t rè c a mùa ñông mi n Trung ñã chi u h t lên nh ng b c tư ng g gh bao quanh khu nhà hát cũ ñ ng sau cung. ðúng v y.. nhưng bà hoàng thái h u ph n ñ i. Không h có ôm hôn. T t nhiên bà c n ph i tìm m t nơi nào g n ñó. nơi b ñ i Vi t Nam ñã chi m gi làm v trí ti n tiêu. Cu i cùng ngư i chính tr viên cũng m i lòng ñ ng ý làm ngơ ñ bà ñưa các con ra kh i cung An ð nh [1]. Vi c hai bên. Vì v y bà ñã cho B o Long ñi trư c và ñã ñ n nơi trú n m t cách d dàng. hai ngư i men theo khu vư n r ng. Nó ñư c nhen nhóm t nhi u tháng nay. k c nh ng ngư i thân c n. Trung l p theo ý nghĩa chính tr mà cũng là m t ñ a ñi m n m ñúng gi a hai phòng tuy n Vi t Nam và Pháp trong cu c giao chi n s p x y ra nay mai. Nh ng ngư i lãnh ñ o chính ph s chuy n sang ñư ng l i c ng r n. con trai bà s m t ñi m i cơ may tr l i ngôi báu. th m chí là s không. B o Long r i kh i cung An ð nh. như v y ông không còn vai v gì trong chính ph cách m ng. Ngư i h u gái c a bà Nam Phương cũng v a ñ n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 21 Daniel Grandcleùment Ngày 19 tháng 12 năm 1946. ch m t chút bi u hi n tình c m. Quan h hai bên v n r t căng th ng. g n như hàng năm nay và vào tháng 12 năm 1946. Ng i trong nhà bà nhìn theo ñ a con trai ñ u lòng và ngư i h u cho ñ n khi hai ngư i ñi qua c ng. bà ch còn lo sao cho b n thân và nh ng ñ a con khác cũng s ra ñi ti p. Hu . không ph bi n như nh ng năm sau. nơi c u ta s ng cùng m và các em t khi cha thoái v . r i b cung An ð nh ñang ñư c b ñ i Vi t Nam b o v ñ ch y sang khu v c khác ñ tìm s che ch hay không? Theo tính toán c a bà c u Hoàng h u. ñ u tiên là Hà N i. m t bên ch cách cung An ð nh. t m sáng. Cùng ñi còn có m t ngư i tr tu i. Th c v y. Vì th bà c u Hoàng h u th y c n ph i tìm ki m m t th l c khác ñ nương t a cho ch c ch n. Ngư i kéo xe ñã ch s n ngoài c ng. Tình tr ng l n x n và hy v ng qua ñi. Tu vi n mang m t . ngài C v n t i cao Vĩnh Th y ñã b ñi. lùi lũi ra kh i cung v phía thành ph . Bi t ñi ñâu ñây? Ngư i Pháp ñã c thuy t ph c nhưng bà khư c t d n ñ n trong khu v c do h ki m soát. m t quãng ng n còn Pháp s ñóng quân trong nhà th Thiên H u phía ñ i di n. Chi c xe b t ñ u lăn bánh. Có ít ngư i Trung Kỳ s d ng xích lô mà m t vài năm sau nó tr nên r t ph bi n. ðưa ngay gia ñình vào khu v c quân ñ i Pháp ñ ñư c che ch ñư i bóng c ba s c. Bà Nam Phương ñón trư c ñư c tình hình này là do m ng lư i nh ng ngư i công giáo cung c p ñ u ñ n tin t c liên quan ñ n các s ki n ñang di n ra t i Vi t Nam. Pháp ñã n súng gây h n H i Phòng. Ngư i chính tr viên ñơn v b o v ñã bi t rõ ý ñ nh c a bà ñưa các con ra kh i cung An ð nh. không ai ch u ai ñôi lúc d n ñ n vi c hai m con gi n d i nhau th t s .. Trong khu giáo ñư ng tôn nghiêm ph p ph i lá c Canada. r i ñ n Hu . Sáu nghìn thư ng dân vô t i ñã ph i tr giá cho cơn gi n d c a c hai bên Pháp và Vi t Nam. Lúc này xe xích lô còn ít ngư i dùng. là không th tránh kh i gi a Vi t Nam và Pháp. nhưng trong s nh ng ngư i nhà quê hàng ngày v n làm ru ng quanh ñó. nó ñã th c s n ra. C gia ñình bà c u Hoàng h u Nam Phương nay nh trong trư ng dòng C u th do các cha ñ o ngư i Canada g c Pháp cai qu n. tu vi n dòng C u th .90 - . ñ n lúc n ra xung ñ t. k th ng cũng như ngư i thua cùng ñóng quân c nh nhau trư c ñây còn vui v cùng di u binh Hu cũng như nhi u nơi khác nay như ng ch cho các cu c ñ ng ñ . Trong gia ñình hoàng gia. ñó ñ ng sau cánh c ng. tách kh i trào lưu ñ c l p trong lúc này ñang t p h p ñư c ña s các t ng l p dân chúng ngư i Vi t. L n này không gi ñư c bí m t n a. Chính xác hơn là vào ñêm 19. Không ai nói v i ai m t l i. v n ñ tr nên nghiêm tr ng. vư t b c tư ng ngăn r i bư c lên chi c xe kéo ch s n. Sáu nghìn ngư i ch t vì tr ng pháo t tàu chi n b n vào. Chính quy n cách m ng không h có thái ñ thù ngh ch v i hoàng gia v y có nh t thi t ph i. ch c h n còn là ngư i b n thân thi t c a c u. không ng v phía Pháp hay Vi t Minh và cũng ñ ch ng t r ng không ph i bà ñã thay ñ i l p trư ng chính tr . không ai ñ ý hai ngư i ñang lén lút ra kh i cung. nh hư ng c a ông trên m nh ñ t Vi t Nam là r t ít. l c lư. Bà Nam Phương l ng l nhìn theo. Tho t ñ u anh ta t c gi n không ch p nh n l i th nh c u c a bà. ***** M t vài tu n trư c ñó. Ngư i n sinh cũ c a trư ng dòng Les Oiseaux ph i x s khôn ngoan ñ không gây phi n hà cho ngài c v n v a không làm liên lu t i con trai bà cho nên ñã ch n m t nơi t m trú “trung l p” nghĩa là ñ ng gi a. như nh ng k ñi tr n. m t cha c ñã ñ i s n. T t c b t ñ u b ng m t v tranh ch p h i quan c ng H i Phòng. theo h u t lúc chào ñ i. B n thân bà Nam Phương cũng th y ch i tai. Bây gi . Bà mu n ñưa h t các con vào lánh trong khu nhà th . không m t ai nói lên hai ti ng “ñi tr n”. Hai ngư i bư c lên xe l t th m trong thùng xe bên c nh túi ñ ng qu n áo và ñ dùng v t vãnh. Th c ra ch ñi m t quãng ng n hơn trăm mét là ñã ñ n khu nhà th dòng Chúa c u th . Cu c tranh lu n k ch li t. phòng lúc nguy c p có th nhanh chóng ñ n nơi trú n an toàn. khu ph này mang dáng d p thôn dã. s ng ñâu ñó Trung Hoa hay Hongkong. nghĩa là ch m t vài gi ñ ng h sau khi B o Long r i kh i cung An ð nh. tóm l i.

trong ñó có nhi u thư ng dân. c u làm quen r t nhanh. m c dù sau m t năm h c trư ng công trong thành ph c u ñã quen v i n n n p sinh ho t nhi ñ ng theo cách giáo d c c a Vi t Minh. c tu vi n ñ t ng t t nh gi c vì nh ng ti ng n chát chúa. còn các cha ñư c dành t ng hai. nhanh chóng thích nghi v i môi trư ng tôn giáo nh t vì m c a c u là ngư i sùng ñ o Trong tu vi n có nhi u ch ng sinh ho c con em các gia ñình lánh n n khác cùng l a tu i. Tuy ñư c trang . T năm 1952. ñó là m t tòa nhà r ng hình ch nh t g m hai dãy phòng dành cho các tu sĩ có hành lang bao quanh. vào th i mà gia ñình bà Nam Phương t m lánh ñây. ñư c b trí m t phòng riêng. dán mình vào các g c cây. n u ñ cho gia ñình bà lánh n n trong trư ng. B o Long su t ngày m c qu n soóc l ng theo l i phương Tây. không ñ c kinh c u nguy n. th t ñông ñúc ch ng sinh trong ñó m t s ch nh nh hơn tu i B o Long. làm thay ñ i ph n nào ki n trúc c a tu vi n. ñ t cháy ho c vây hãm các ngôi nhà theo phong cách ki n trúc châu Âu. ñư c hư ng th nhi u t do khác h n l thói giáo d c ñ làm vua trong hoàng cung trư c ñây. l nh lùng không m y may xúc ñ ng. không có ch len chân. ho c tác phong sinh ho t tôn giáo trong tu vi n. v cung An ð nh. B o Long th n nhiên. Ông có b râu r m và dài. T i Hà N i. rơi nư c m t như phong t c y u ñu i c a ngư i Tây phương. gia ñình bà hoàng cũng ñư c Cha b trên thu x p cho trong b n căn phòng riêng sát li n nhau có c a ra vào thông nhau ñ c nhà ñi l i. Ngay c Jean Sainteny. Tòa nhà mang dáng v c a m t tòa lâu ñài mà ngày nay các cha trông coi v n g i nó v i m t gi ng ñ y m a mai là “m t cung ñi n Versailles thu nh ”. hàng ch c gia ñình lánh n n g m c Pháp l n Vi t. Nhưng l n này. c nhà ăn u ng bình thư ng. C u ta c m th y tho i mái. Ngư i h u B o Long t khi c u m i ra ñ i ñã ñưa c u ñ n ñây cũng như ngư i kéo xe nay nh n công vi c gác c ng trư ng dòng [2]. hàng ngày bà ñi ch u nhà nguy n trong tu vi n ngay sát g n cung An ð nh. Các con bà Nam Phương ph i h c cách r a m t m i bu i sáng v i m t ca nư c. nư c trong vòi ng ng ch y. ngo i tr m t cô h u phòng duy nh t ñi theo bà hoàng. ðèn ph t t t. T i sao Hu l i có m t ngư i Canada? Các giám m c Vi t Nam mong có các tu sĩ ñ n ñ gi ng ñ o c m phòng. M c d u hoàn c nh ch t ch i chen chúc. không ôm hôn. không làm d u. S sai l ch này ñã làm cho quân Pháp ñ phòng và k p loan báo cho các nơi ñóng quân khác. Chi n tranh ñã bùng n . Trong b a ăn ñ u tiên vi n. ña s là ph n và tr em. Nh ng chi c bàn dài ñư c kê sát tư ng. tránh không chung ñ ng v i nh ng gia ñình lánh n n khác.. y viên c ng hòa Pháp cũng b thương khi xe c a ông b trúng mìn. vào kho ng hai gi sáng. ñư c trang trí m t cách c u kỳ b ng nh ng ñư ng ch b ng th ch cao. M i ngư i h t ho ng s hãi ch y ào ra sân nh y xu ng các ñư ng hào cu i vư n. tr ng mu t che kín ng c. m t nhà th ñư c xây d ng theo ki n trúc hi n ñ i b ng bê tông n m sát ngay bên c nh tu vi n. Chăn ñ m x p t ng ch ng khi n hành lang tr nên ch t h p. M t tòa nhà th t ñ p. Theo ý Cha b trên. Vào ñây không còn có nhi u gia nhân ñ y t n a. m t s b b t làm con tin. ra vào g p g nhau mà không ph i ñi qua hành lang. Sau ñó là ti ng súng liên thanh. ðêm ñ u tiên. ngư i ta ñã ư c tính có 300 ngư i b m t tích t i th ñô. ðó là nơi các cha x v n thư ng hành l và xưng t i. ñ ng ñ u tu vi n. g n như ng t ng t. quân Pháp ñư c trang b t t hơn và ít b t ng hơn. Cu c g p ñ u tiên gi a bà c u hoàng và ñ a con trai c a mình v i cha x di n ra trong không khí n ng n . c ng ñ ng ngư i Canada và toàn th tu vi n có th b liên lu . ***** Ngay ñêm ñ u m i ñ n. súng c i. ñó là giáo ñư ng hay là m t trư ng dòng. b ñ i. l u ñ n xen l n ti ng thét xung phong b ng c hai th ti ng Pháp. Do ñó vào m t ngày ñ p tr i năm 1925 kho ng 15 cha c ngư i Canada g c Pháp thu c giáo ph n Sainte-Anne-de-Beaupré x Québec thu c Canada ñã ñ n Hu ñ m nhi m công vi c truy n giáo. Ông ñư c làm quen v i bà c u Hoàng h u ch t khi bà ra kh i hoàng thành sau l thoái v c a B o ð i. nhi u ngư i b gi t. Vi t. L c lư ng Pháp ñóng t i c ñô ph i ñương ñ u v i hàng lo t cu c ti n công c a ñ i phương. Sáu mươi cha x và tu sĩ m t trăm ba mươi ch ng sinh. Cha Larouste. Trong trư ng dòng. Tu vi n trông càng sâu thêm khi phía bên trong là m t tòa nhà khác bình d hơn. ñ c bi t nh ng ngư i lai Âu-Á là nh ng n n nhân chính. ðông ngư i chung làm cho cu c s ng tr nên khó khăn.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment dáng v c kính c a các nhà th tôn giáo dư i th i quân ch ngày trư c. Vi t Minh l n này ñã áp d ng cách ñánh t p kích vào ban ñêm y như 21 tháng trư c ñây Nh t ñ o chính Pháp ñêm m ng 9 tháng 3 năm 1945.. ð i phương tr tay không k p. t v chi n ñ u toàn thành ph nh t lo t n súng ti n công các v trí Pháp. bu i sáng hôm y ñã thân hành ñ ng ñón B o Long c ng tu vi n.91 - . Nư c r t khan. Các tu sĩ t các nơi d n v làm tu vi n tr nên quá ch t ch i. B ñ i Vi t Minh có th b t B o Long làm con tin ñ ngăn c n bà ch y sang phía Pháp. Tòa Thánh ñã ñ ngh các cha ngư i Canada t i vì xem ra dòng tu Canada h p v i ý nguy n c a giáo h i châu Á. L nh ti n công ñư c quy ñ nh ñ ng lo t là 20 gi t i 19 tháng Ch p nhưng do thông tin liên l c ch m tr nên mãi ñ n n a ñêm Hu m i n súng. Chính các cha ñã thu g n chúng l i. khi m ñưa các em ñ n.

Máy phát ñi n n tung. nơi c u s ng m y hôm trư c ñ i quân nh y dù sang m t tr n bên kia. Như v y. các kh u pháo ñư c ñưa ñ n g n m c tiêu và b n th ng nên gây nhi u thi t h i cho ñ i phương hơn. Còn gi ñây. m t b n thông cáo chi n s ñ u tiên làm n c lòng quân và dân x Hu . Ph n l n b ñ i Vi t Nam t p trung trong hoàng thành. nay ñã ñ g c. b ñ i Vi t Nam giành ñư c l i th . nh n ra nh ng chi c phi cơ bay th p ngay trên ñ u là nh ng chi c Spitfire ñang b n phá các tòa nhà trong cung An ð nh. kiên quy t. dân quân là nh ng ngư i náo ñ ng nh t chi m s ñông trong các tr n ñánh. liên t c ñ t o th b t ng . c u cũng nh n ra máy bay Spitfire ñang bay sát m t ñ t ngay trên ñ u c u ñ x ñ n vào ngôi nhà mà c u ñã s ng ñó m y ngày hay m y gi trư c ñây. H ph i h p v i nhau. H là m t ñ i quân dũng c m. M t chi c c t trúng ñ n c i ñã s p ñ . nhanh chóng tiêu di t g n không ñ ñ i phương k p tr tay. Pháp có 750 quân thu c trung ñoàn 21 b binh thu c ñ a và m t trung ñoàn xe b c thép có nh ng tháp pháo nhô lên nhưng ñư c ngu trang k b ng lá cây Cây c u s t Clémenceau hoành tráng b c qua sông Hương. nh ng chi n binh s n sàng hy sinh cho s nghi p cao c . làm tung lên m t c t nư c. các hàng rào.92 - . ði l i qua sông ph i dùng thuy n bè. trên ñư ng ph . d m c u chìm sâu trong dòng nư c. L c lư ng chính quy Vi t Nam g m kho ng hai nghìn quân. S nh t là các ti ng n vào ban ñêm. Ngày 20 tháng Giêng. thay nhau ti n công liên t c các v trí Pháp. thông tin liên l c ch m tr hay chu n b chưa xong. khói ñ n mù m t trong các hành lang. Ti ng ñ i bác 75 g m vang át c ti ng hô xung phong. Ngoài ra b ñ i còn ñóng r i rác kh p chung quanh thành ph ñ bao vây quân Pháp. Quân s c a h là hơn m t nghìn rư i. H ti n công anh dũng các v trí Pháp khi n ngư i ta nh l i các “hành ñ ng t sát” c a quân Nh t trư c ñây. trong nh ng gi phút giao tranh ñ u tiên. khi tr i h ng sáng thì m t qu mìn ñã ñư c gài s n trong s các m c u ngay sát g n m t nư c n tung. Theo k ho ch ñã ñ nh. Hơn 100 lính Pháp b lo i kh i vòng chi n. Nhưng pháo binh Vi t Nam chưa bi t ñi u ch nh ñư c t m b n. H là nh ng dân quân. trư c ñây cũng là m t tu vi n. có xe b c thép. Trên d i ñ t h p trên b b c sông Hương ñ i di n v i các tòa nhà theo ki n trúc thu c ñ a bên b nam. Nh ng ngư i trong tu vi n dù là tu sĩ hay dân t n n ñ u v trí thu n l i ñ quan sát t i ch các di n bi n. Khu v c trư ng dòng C u th n m gi a hai v trí ñ i ñ ch cho nên s tr thành ñi m tranh ch p ác li t gi a hai bên Pháp. nên chưa phát huy ñư c h a l c. ð n súng c i t m g n c a Vi t Minh rơi trúng vào tư ng c a trư ng dòng. phá h y chi c c ng l n c a trư ng dòng làm h ng hàng chi n và các chân c t. C u nghe th y c ti ng lách cách c a các súng liên thanh. Xe b c thép ñư c b trí trên m t th a ru ng ngay dư i chân ñê. nh t là ñư c phi cơ y m h (nh ng chi c Spitfire n i ti ng mua c a Anh) nhưng ñ i phương là nh ng chi n sĩ quy t tâm. không m c ñ ng ph c. xung tr n trong b qu n áo thư ng dân. c d n ñ i phương vào khu ph Tây nh h p hình tam giác ñ tiêu di t. B o Long nhìn th y m t chi c xe tăng b trúng mìn và các dù th quân tăng vi n và lương th c rơi xu ng cánh ñ ng ngay bên c nh. Còn quân Pháp t p trung g n ñó. mi ng hát vang bài qu c ca Vi t Nam. M t s khác gi tr ñư c ñ u c u b nam sông Hương là nh l c lư ng ch t trong cung An ð nh. Hu n súng ch m hơn Hà N i ñ n sáu ti ng rư i ñ ng h . ðám ñông t t p g n ñó th y ñã phá h y ñư c chi c c u s t kiên c reo hò hoan hô. Vi t. quân Pháp rút b nhi u v trí bên b b c rút v khu hành chính và khu ph Tây b nam . t i Hu . ði n m t thì ngu n nư c cũng b c t. ñèn t t ng m cùng m t lúc v i hi u l nh ti n công. vô danh không phiên hi u cũng như không có các v tư ng n i danh. ti ng súng ñ i bác ch có tác d ng c vũ tinh th n hăng hái chi n ñ u c a b binh. B ti n công t i t p. Dân chúng c ñô ph n l n s ng t p trung quanh hoàng thành b b c sông Hương. Bây gi thì cây c u n i ti ng Trư ng Ti n (ñương th i còn g i là c u Clémenceau) ñã s p h n chìm d n trong dòng nư c sông Hương.th áp ñ o do quân s ñông. Hu . v n là ni m t hào c a thành ph . ði tiên phong trong các tr n ñánh là nh ng ñ i quy t t g m nh ng ngư i lính m i qua 10 ngày hu n luy n ñ s n sàng hy sinh ngay trong tr n ñánh m màn c a cu c ti n công n i ti ng ñêm 19 tháng Ch p [3]. ñóng quân trong trư ng Thiên H u (Providence). chĩa nòng pháo ra xung quanh. còn ñâu là y u t b t ng n a? Tuy nhiên. T i ngày 20 tháng Giêng. Chi n công ñ u th t ñáng ph n kh i. s n sàng hy sinh hơn là ñ u hàng. H m c thư ng ph c trên ng c áo ch ghim m t mi ng v i ñ -vàng. H ch là nh ng ngư i lính.nh ng ngư i lính ñ u tiên làm quen v i tr n m c . tư ng trưng cho màu qu c kỳ Vi t Nam. Vì nhi u lý do. Sau này. Nhưng chi c c u s t b c qua sông Hương ch b hư h ng nh như b t ñ c dĩ. Nhưng không có ý nghĩa quy t ñ nh. Ngư i ñi b v n ñi qua ñư c cho ñ n khi hai ti ng n liên ti p làm cây c u b s p hoàn toàn. T v . M t xe Jeep và hai xe b c thép b phá hu . b ñ i Vi t Minh ñư c l nh m ñ t ti n công mãnh li t. ngay t lúc b t ñ u n súng. Th là h lao vào cu c chi n và hàng trăm ngư i ñã trúng ñ n b l i thi th ngay trên cánh d ng. Còn quanh khu v c ph Tây bên b nam thì không th y bàn tán gì dù cũng có m t s ngư i dân ñây ñã có m t lúc c u b ñánh s p. chưa bi t ph i h p v i b binh. trong chi n tranh. Kho xăng b c cháy ngu n xăng d u có nguy cơ c n s ch. Mái nhà b nghiêng. Vi c giao thông ñi l i trên c u t m ng ng. dân quân và t v .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment b t t. Ti ng reo hò xen l n ti ng hát vang lên t ng ñ t. B ñ i Vi t Nam thư ng l i d ng ñêm t i ñ t n công quân Pháp nhi u hơn ban ngày.

chúng ta ph i nhân như ng. dân quân và b ñ i chính quy dùng hàng trăm chi c thuy n. M y tháng s ng như b giam l ng. Nhưng như th chưa ñ . Vi t Minh làm ch khu dân cư bên b b c. ghe vư t sông ñ b sang b nam. Hai tháng c u nguy n không d t ñ i v i các th y tu trong b u tr i r c l a. B o Long không ñ n l p n a. Hai tháng kinh hoàng cho ngư i dân c ñô. Ngay l p t c. ngư i tr . Khó khăn l m quân Pháp m i ngăn ñư c các cu c ti n công c a ñ i phương nhưng luôn luôn b vây ch t và ph i chi n ñ u t ng ngày ñ kh i m t thêm các ñi m t a. vì chúng quy t tâm cư p nư c ta l n n a! Không! Chúng ta thà hy sinh t t c . T v . Gi c u nư c ñã ñ n. khác v i qu n áo c a b n tr cũng ñang lánh n n trong trư ng dòng. Cũng gi ng như cha c u trư c ñây khi Hu b M ném bom l n ñ u tiên. C u thích nh t là máy bay. V a ñ t chân lên b h ào t xung phong ngay vào các v trí Pháp ñóng trong các tòa nhà công s d c b sông. Rơm tr n t cháy n lép bép t o ra m t ñám khói mù m t ñ n ng t th . C u c m th y gò bó. chúng n súng ch n ñ ng cu c ti n công và cu i cùng ñánh lui ñư c l c lư ng ti n công. C u ñư c m cho m c b qu n áo h p v i tu i. ñ i di n v i hoàng thành là nơi c th c a quân Pháp Hu . và sau ñó không tr l i n a. c u nh n ra ñó là nh ng Spitfire bay là là sát mái nhà r i nh ng ch m tr ng nh t trên tr i h d n d n xu ng. ti p t c ti n công quân Pháp.. ñàn bà.. Các ñư ng ñ n c a lính Pháp gây nhi u thương vong cho bên ti n công. Nhưng chúng ta càng nhân như ng. Ch t ch H Chí Minh ra l i kêu g i: “Chúng ta mu n hòa bình. c u ph i b s thích ñi chơi lông nhông v i lũ b n trên ph . ñã xu t hi n cách ñó ch kho ng m t trăm mét. c u không còn ñi bít t t ng n n a. g y g c. m t thách th c ñ i v i l c lư ng Vi t Minh t p trung trong thành n i phía trư c m t bên kia sông Hương. Tòa nhà khách s n vuông v c. Ngay c Cha b trên Larouste có b râu dài. th h n h n. Quá t i. Xe b c thép Pháp. c m t trung ñ i hy sinh ch có ba ngư i s ng sót? Xác ch t ng n ngang bao quanh các tòa nhà theo ki n trúc thu c ñ a. ðó là nh ng chi c dù mang lương th c và vũ khí do máy bay DC-3 ho c Dakota th xu ng ti p t cho quân ñang b vây hãm. Vì th h ñ các xô t vào ñ ng l a. dáng hơi c l . giao tranh ñ k ch li t hơn. ðúng vào lúc c u ñã quen v i nh ng ti ng n ñinh tai và nh ng chùm tia sáng xé màn ñêm. c u ta quen d n và còn th y trong hoàn c nh t n n như th này cũng có cái hay. thưc dân Pháp càng l n t i. giao tranh ngày càng d d i và quy t li t.93 - . ñen s m khói súng v n n m trong tay quân Pháp. Quân Pháp rút b dãy nhà công s d c b sông riêng v trí Monn ngay ñ u c u Clémenceau v n tr v ng. Như nh ng con ki n. Ch ng thi t ăn u ng. khi tình hình tr nên căng th ng. các trái l u ñ n t t o c a Vi t Minh không phát huy hi u l c do ñư c ch t o t các ch t li u kém ch t lư ng. T m y tu n trư c. H i ñ ng bào! Chúng ta ph i ñ ng lên! B t kỳ ñàn ông. Ph i lâu m i cháy h t. Tuy nhiên h ñã chi n th ng. b t kỳ ngư i già.” [5] Chi n tranh lan r ng. trang b vũ khí không ñ . Vài ngày sau. B o Long chăm . Nhưng ñã quá mu n. tiêu hao l c lư ng Pháp. ch nh t ñ nh không ch u m t nư c. C u không còn nh c t i các kh u hi u c a Vi t Minh n a. b d cu c ti n công. m i ngư i mang m t bó rơm ñ s ñ t dư i tòa nhà chính trong khách s n. h v n xông th ng lên.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment sông Hương ñ c th ch vi n binh. Cũng như ñ n ñ i bác. sau lưng là m t sông không có ch d a. Cu c chi n ñ u Hu kéo dài hai tháng. r i rít ch y ñi tìm ch n n p. H là ngư i Vi t Nam thì ph i ñ ng lên ñánh th c dân Pháp ñ c u T qu c. r t bình tĩnh. Khách s n Morin ñáng thương. ra s c an i c u ta cũng không ăn thua. Tuy nhiên t ngày ñ n ñây. C u không thích ng m t mình trong căn phòng dành cho mình. b t ch p thi t h i. không có không khí. Lúc ñ u cũng th y s . H b l i các tòa nhà ñã chi m ñư c. không chia tôn giáo. Vi t Minh ti p t c tăng vi n t b b c sang. Tuy nhiên m y ngày sau. Ngay ñêm 19 tháng Ch p năm 1946. Ai có gươm dùng gươm. Ai cũng ph i ra s c ch ng thưc dân Pháp ñ c u nư c. rúc ñ u vào n m. ñ ng phái. Vi t Minh b thi t h i n ng. Binh lính và thư ng dân Pháp Hu b vây ch t trong thành ph trong nhi u tu n [4]. dũng c m có th a. Hăng hái. quá kín mít. Gi ng như m t cu c thí nghi m ñ c ñáo. sau nh ng ti ng ùng oàng ñ u tiên. như b nh t trong tù. C u còn ép bu c các em chơi trò chi n tranh như th là nh ng s ki n ñang di n ra ngoài kia v n chưa ñ . ti p t c qu y r i. nh t ñ nh không ch u làm nô l . rút ra ngo i thành th t ch t vòng vây. vùng ngay d y. Chúng ñã lùi v quá kh mà nh ng ngư i thân trong gia ñình bà hoàng cũng c g ng ñ c u không nh t i n a.. g n như m t trò chơi. Ta ph i hy sinh ñ n gi t máu cu i cùng. dân t c. C u thích ñư c ng chung v i nh ng ñ a tr khác. S cu ng cu ng. ñ gi gìn ñ t nư c. Tr n ñánh giành gi t khách s n Morin di n ra ác li t gi a l c lư ng ti n công và quân c th . Sau cu c ti n công vào s Công chính Trung b . thu ng. Ai có súng dùng súng. không có gươm thì dùng cu c. nhưng B o Long trong tr ng thái quá căng th ng g n như suy s p c u ng i lì m t ch . ðêm ñ u tiên th t kinh kh ng. M y l n Pháp ñưa m y trung ñ i c g ng n ng ra phá vây nhưng không thành công. nhưng ti n công thi u bài b n. Bây gi thì ñúng là c u ta không ph i vui ñùa v i ñánh tr n gi có máy bay mà còn say mê v i cu c xung ñ t th t s ñang di n ra. M i ngư i trong tu vi n ñang ng .

H trút b qu n và t ñánh vào mông b ng nh ng s i th ng làm b ng cây gai. M t hôm. T t c m i ngư i trong trư ng dòng ñ u dành cho gia ñình bà và c u con trai bà s quý tr ng. c a m tung. ***** Ngay khi chi n s bùng n . th m chí bà còn ñem chi c máy quay phim 9. m i ngư i v phòng riêng c a mình. Tuy nhiên.cơ quan an ninh Pháp cho bi t s p có cu c ti n công l n c a ñ i phương vào trư ng dòng. nghiêm túc. Sau khi ng l i vài gi n a m i ngư i l i th c d y hành l bư c sang m t ngày m i. Bà hi m khi ra kh i phòng riêng và t t c ñ u ñư c báo trư c ñ bà kh i ph i ñi qua l i hành lang. l ng l quan sát và ñôi khi b t chuy n. M t hôm. t ý lo ng i. Vài ngày trư c l Ph c sinh. Tòa nhà chính ñã s p vì trúng bom. Th nh tho ng các cha x chia cho m y kh u ph n ăn do lính Pháp ñem bi u. m i ngư i trong trư ng dòng ñ u th c d y ñ c u kinh. Có nh ng hôm yên ng. nh ng cu c xung phong ch p nhoáng. ðêm ñêm. Dù lòng nhi t thành sám h i b ng t hành xác gây xúc ñ ng và căng th ng. ăn b a sáng ñ m b c. Trong lúc t hành xác h v n ti p t c ñ c to kinh sám h i. kém vui v h p d n như ngoài ñ i t sau cách m ng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment chú nhìn theo dõi. T t c m i ngư i ñ u bi t rõ tung tích gia ñình bà. m t cha b ng nhiên th t ra m t ti ng th dài ñau ñ n.chính là cha ði t. B o Long ra sân chơi. Nhi u tu n trôi qua. Dư ng như không còn gì khi n chúng ph i chú ý hay b “choáng” n a. Chúng xúm l i h i lý do. không khí vui v như ăn ti c. Trong nh ng ngày hi m hoi t m im ti ng súng. Trư c tiên các cha x trong trư ng dòng Chúa c u th tìm cách che gi u tung tích B o Long. B o Long m c dù tu i còn nh ph i làm quen v i cu c s ng trong tu vi n. ñư c Pháp ñ t l i tên là Toucan. Bà ñ c sách và năng c u kinh. Vi t Minh cũng chưa có cu c ti n công l n nào. lo s chi n s lan t i m i ngư i ñã b ñi. Bà ñã tr l i m t cách r t khôn ngoan: “Không ph i như v y ñâu. Nhưng nh ng b a ti c như th th t hi m hoi. r i r c c a bên này ho c bên kia. Vi t Minh ñang truy tìm gia ñình bà hoàng. Quân tăng vi n v n chưa ñ n. Các cha x g i ñó là l ñánh roi t ph t. Ch có nh ng tr n ñánh l t . Các ñèn ñ u b t sáng. nh ng ngư i b n th c s c a bà. ñư c b o ñ m an toàn. thiên chúa giáo và tín ngư ng truy n th ng v n chung s ng hòa thu n v i nhau. Cũng gi ng như ch ng bà ñã t ng quay phim nh ng l n máy bay ð ng Minh ñi qua trên b u tr i Hu trong th i Nh t chi m ñóng. Khi ñó. Ch có cơm và cơm. không nhìn th y gì ch nghe th y ti ng c u kinh mà thôi. Nhưng ñi u kỳ l nh t ñ i v i b n tr là bu i l ti n hành vào các ngày th sáu hàng tu n. Nh ng ngư i m i ñi tu. Ch ng có gì ñáng cư i. trong ñó có Nguy n ð c Hòa. Ch có ch t ch .ñã nói v i bà: “Bà là Hoàng h u. B o Long nai n t qu n áo mùa ñông b t kín ñ u. khi Pháp tr l i. b u tr i yên bình v ng bóng máy bay. Trong lúc ñang chơi v i lũ tr . Lúc này b n tr trong gia ñình bà hoàng v n n m im trong phòng riêng c a chúng. Chúng th n nhiên như ñã quen v i hi m nguy và c cái ch t. quân Pháp b bao vây ñã hai tháng ròng. chơi trò d ng tr i b ng hàng trăm v ñ n liên thanh 7. h s l p t c kiên quy t ch ng tr ngay. Cha B trên ñã . nh t ñ nh không ñ ñ i phương chi m ñư c trư ng dòng m c dù ñó là m t m c tiêu r t khó b ov . Phòng Nhì . C nh ng chi c Junker 52 m i t ch thu ñư c c a ð c. Cu c s ng th i chi n th t cam go. vi c hành xác sám h i c a các cha x dòng Chúa c u th tăng g p ñôi. ch cho các em t ng lo i máy bay. sau khi ñã c u kinh t i. D y s m trư c 5 gi sáng. quân Pháp v n không phá ñư c vòng vây.94 - . bà Hoàng thái h u ñã r i Hu . ðôi khi còn ch u nh n. Cha li n ch cho chúng xem cái áo có cài dây k m gai bó ch t ng c ñ sám h i. C u v n ti p t c cu c s ng trong tu vi n. ch c bà ph i sung sư ng l m”. 130 th y tu tr măng hay g p gia ñình bà. cũng bi t quy ñ nh c a dòng C u th là không ñư c ti p ngư i l . nh t là thái t B o Long ñ ngăn ch n vi c tái l p n n quân ch . không khi nào xung kh c [6]. tô ñi m th c ñơn c a B o Long b ng nh ng th c ăn do các con chiên ñem bi u các cha nhân ngày gi t t Hu . m t cha x tu i còn tr . M y anh em B o Long ñã quen v i cu c s ng kỳ l v a kh ng khi p v a ñau kh . m t trong nh ng ngư i ñã s ng ñây lâu nh t l i v i m t vài ngư i ñàn bà có tu i ông Hòa có ñôi khi cũng v t n quê ñ v n an bà Hoàng thái h u. Căn phòng riêng c a bà ñư c các hành lang bao quanh không có c a s trông ra ph . các tu sĩ quen s ng kham kh . giàu có không ñem l i h nh phúc mà là cái “tâm” c a m i ngư i”. Ch còn m t vài ngư i h u. ñi t n cư t i quê nhà. Không có th c ăn. Bà v n ít can d vào cu c s ng c a c ng ñ ng tôn giáo ñây. dù các tr n giao chi n gây nguy hi m bà Nam Phương c m th y d n d n b t căng th ng hơn. Quân Pháp ñã báo trư c cho các cha x bi t n u Vi t Minh ti n công trư ng dòng.5 ly ra quay c nh chí n tranh. trong lòng thanh th n. Bà c m th y l i ñư c s c m nh trong lúc xung quanh bà ch có các cha công giáo.65 do máy bay Spitfire th xu ng r i rác trong vư n c a các cha x . Ch còn sót l i hai dãy hai bên ñ u h i ngày trư c v n dành cho gia nhân. nay ñã tr thành Cha B trên c a tu vi n dòng C u th t i Hu . Cung An ð nh gi ñây v ng l ng. C u cùng v i các em còn nuôi nh ng con v t b l c ñang lang thang tìm ch trú n.

Lúc ñó B o Long ñang chơi ngoài sân. Ph i ch y vài ch c mét m i ñ n ch lính Pháp b trí che ch n. không bi t có ph i Vi t Minh ñ nh b n lén B o Long không. B i l có chúng tôi ñ ng v phía h . nhưng là Canada g c Pháp nên cũng không tránh ñư c nghi ng i ng v c c a nhà c m quy n Vi t Minh. T trư ng dòng ch c n ch y qua con ph ngăn cách v i trư ng Thiên H u. bà Hoàng h u ñã t quy t ñ nh m t mình. M t hôm. h cũng th y nh mình. Tuy nhiên. ð c Hoàng thái h u T Cung lúc này ñang ñi t n cư. m c dù ñ c Cha B trên ñã nghĩ ñ n vi c khéo c i trang hoàng n l n tu i nh t làm h c sinh trư ng dòng và hai ñ a nh tu i hơn làm con gái nông dân. B o Long ñã vài l n nghe gi ng giáo lý. Ngư i ta còn ñ t m t tên m i là Nguy n Ng c B o và b t ph i nh c ñi nh c l i nhi u l n ñ n u ch ng may b b t thì không b l tung tích. h ra s c lung l c tinh th n m tôi. B ñ i Vi t Minh. Các tu sĩ h t ho ng trèo lên mái nhà ñ phát hi n hung th nhưng ch ng th y ai. M i ngư i ñeo m t túi v i ñ ng các ñ dùng thi t y u. Nhưng l c lư ng Vi t Minh hi n ñóng trong cung An ð nh ñang ki m soát d c ph . Bà Nam Phương càng tin vào lu n ñi u c a ngư i Pháp. H ch ñ n m t nơi ít tr ng tr i hơn ñôi chút và ch vi n binh ñ n gi i vây. nhưng lính Pháp l i quên không yêu c u c i trang. Ông B o Long nói ti p: “Nhưng n u m tôi ng theo Vi t Minh thì sao? Tôi cho r ng n u ñư c như v y thì v th c a Vi t Minh trư c ngư i Pháp s ñư c c ng c khá m nh và có th máu s ñ ít hơn. Sàn nhà b l t lên k c sàn nhà nguy n. Không ai tra h i tung tích m con bà Nam Phương. vào th i ñi m thúc bách ñó ch m t m c lo làm sao cho các con ñư c yên n ch không có tham v ng gì v chính tr . B o Long v n m c chi c qu n soóc l ng màu tr ng hàng ngày. Cũng có th lúc này cha tôi ñang quá xa. ðã ñ n gi xu t phát. nơi m t ti u ñoàn Pháp ñang c th . C xem cách Vi t Minh ñ i x và che ch cho bà n i tôi. Ông B o Long k l i: “Ngư i Pháp cũng khéo chơi. nên ñã t o ra m t v t sáng r t d phát hi n trong bóng t i nhá nhem. m t ti u ñ i quân Pháp ñã ti n ra d n ñư ng. Ngư i Pháp cũng ñã tính toán. Vào tháng 4 năm 1947. thì trong th i gian ng n ng i t m lánh ñây. cô h u phòng và năm ñ a tr t t c ch s n ngoài c ng ch tín hi u. V ph n các cha x . có ph m h nh ñáng quý. ðúng v y. m con bà ra kh i trư ng dòng ph i chăng h ñã tác ñ ng ñ bà ñi ñ n quy t ñ nh như v y. Cha b trên c a nhà th C u th Hu th a nh n: “Chính các cha x Canada g c Pháp h i ñó ñã gi ng gi i cho bà thông c m ý mu n c a h là gia ñình bà nên ra ñi ñ tránh phi n ph c cho h sau này”. thông qua các tu sĩ C u th . ngư i ñi ñ u s không có nguy cơ b dính ñ n. m m t l i ñi an toàn và chu n b che ch n cho các con bà Nam Phương ñi trót l t ngang qua ph . Ph i ñ m b o an toàn cho B o Long trư c tiên ñ sau này còn có ngư i gi ngôi báu.. ph n l n các tu sĩ ñã tr v Canada. Tuy các cha x là ngư i Canada trung l p. như ngư i th hai ho c th ba.95 - . bà c u Hoàng h u ñã ch y theo Pháp. M i ngư i trong trư ng bàng hoàng lo ng i. dư ng như ñ i v i bà Nam Phương và các em gái c a B o Long thì các cha x không ñ ra bi n pháp che gi u tung tích. v n ñ không ph i ñi kh i Hu vì lúc này Vi t Minh v n bao vây ch t các v trí quân Pháp. ñ i phương ñã k p ñ phòng. b ñ i Vi t Minh ñã l c soát r t k .. có l b b t ng . B o Long là ngư i ñi ñ u tiên. không phát hi n ra ho c không mu n b n. v trư ng dòng C u th Sài . T t c nh ng d ñ nh y th t n c cư i. T i sao ch n B o Long ñi ñ u tiên? Rõ ràng ai cũng bi t ph i t n d ng y u t b t ng . Sau này khi Pháp làm ch hoàn toàn thành ph Hu . Không th liên l c ñư c v i B o ð i lúc này ñang Trung Qu c. Như thư ng l . M c k ? B o Long c nh m m t l i ñi qua hàng rào thép gai bao quanh trư ng Thiên H u mà ch y th c m ng. ti ng súng máy làm m i ngư i gi t mình. Còn l i bà Nam Phương d t díu m y ñ a con bé ch y theo. Nhưng ñã quá mu n r i. V m tôi. Bà hoàng. M t m c tiêu r t d l . H ch tìm các nơi c t gi u vũ khí. Tuy nhiên. Sau này khi chi m ñư c trư ng dòng. H không mu n liên lu v chính tr . tôi th y bà là m t ngư i ph n hi n th c. Vi c m tôi r i kh i s che ch c a ngư i Canada ch c ch n ñã không giúp ñư c gì cha tôi mà ch khi n ông càng d t khoát r i b c H . ñang trong tình hình căng th ng như th vi c c i trang không d gì th c hi n. Theo Cha ði t k l i. ðã d ki n nhi u bi n pháp ñ phòng ñ t o thu n l i cho vi c vư t qua con ph . Còn trư ng h p cha tôi sau này thì khác. h s càng ñư c nhân dân ng h ”. N a ñêm. bà Hoàng h u d t khoát vĩnh bi t t m bình phong trung l p Canada. tôi thi t nghĩ r ng h s ñ n tìm và s ñón m tôi và các em ñi t n cư trong vùng h ki m soát. ông ñã ñ n ño r t nhi u trư c khi quay v h p tác v i ngư i Pháp”.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ra l nh c o tr c ñ u c u bé ñ d trà tr n v i các ch ng sinh. bà không có cách nào liên l c ñư c. Ch p nh n s giúp ñ c a Pháp có nghĩa là dư i con m t c a Vi t Minh. K l i chuy n cũ. Cũng có th ngư i Pháp ñã tính toán xa hơn nên ñã quy t ñ nh ñón m con bà ñ sau này có con bài B o Long n u không lôi kéo ñư c B o ð i nh n m t gi i ph p có l i cho h . t t c lên xe g n súng liên thanh Coventry và có xe b c Humber y m tr (nh ng xe này quân Pháp m i mua l i c a quân ñ i Anh) r i ti n v nơi trú n ñư c b o v t t hơn và xa vùng chi n s hơn. Ngay sau khi sang ñ n nơi an toàn trong tr i quân Pháp trư ng Thiên H u. Bà th y c n quy t ñ nh d t khoát ra ñi r i kh i trư ng dòng ñ tìm m t nơi n náu bên kia phòng tuy n. c a t t c m i ngư i dân Vi t Nam và th gi i. suýt v p ngã nhưng cu i cùng cũng vư t qua bình an vô s .

ñã theo hoàng gia sang Pháp và cu i cùng cùng m m t nhà hàng Paris. Sau m t th i gian ng n ñi t n cư t i quê nhà khi chi n s lan r ng.96 - . sau này. d y theo chương trình c a Nhà nư c. cung An ð nh b sung công. .C v n Chính tr . [4] Xem H i ký Võ Nguyên Giáp. th 90 tu i. bà m i d n sang ngôi nhà riêng g n ñó (79 Phan ðình Phùng) cho ñ n khi m t năm 1980. Ngô ðình Di m ph tru t B o ð i. bà tr v cung An ð nh và s ng ñó. Các hành lang dài g n như tr ng r ng. các trư ng h c cho tr em trên 5 tu i tách kh i nhà th . trư ng dòng ñã ñóng c a h n.1995. ð n năm 1955. tháng 9 năm 1994 và cha Lành Hu tháng 2 năm 1995. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . t p 4. tháng 4/1995 và báo Quân ñ i nhân dân s ra ngày 19 tháng 12 năm 1991. khi B o ð i tr v n m quy n bính. Nhà xu t b n Chính tr Qu c gia . Tuy nhiên trong tòa nhà l n ñư c coi là “ñi n Versailles thu nh ”. V sau. Thay vào ñó là tr i m côi dành cho tr em dân t c ít ngư i mi n núi. Chi n ñ u trong vòng vây. [1] Bà Hoàng thái h u T Cung v n l i cung An ð nh sau khi bà ra s c ngăn c n con dâu không ñư c. các cha x Vi t Nam v n l i. [2] Ngư i theo h u B o Long năm ñó. ph l c liên quan ñ n an ninh. [5] H Chí Minh toàn t p. Nhà xu t b n Quân ñ i nhân dân. tr.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Gòn ho c ñi nơi khác. 480. [3] CAOM. [6] Nói chuy n v i B o Long t i Paris.

c u hoàng B o ð i s ng gi ng: “Không. Ngư i ñi v i ông hôm nay là con trong m t gia ñình ñã ñ i x hào hi p v i ông. v n có tên trong danh sách chính ph . bãi bi n sang tr ng c a Hongkong. Không k m y ngày ñ i Côn Minh. Hà N i. ði u l lùng là c hai bên. không bi u l thái ñ rõ r t. Ph i chăng ông có th bình th n s ng phóng ñãng nơi ăn chơi n i ti ng như Hongkong. kèm theo ghi chú: “ðang nư c ngoài v vi c riêng”. Còn l i r t ít v t tích chi n tranh. dù ông ñã thoái v . trong cu c s ng cô ñơn. Còn bây gi . ñ n nh m nháp các món ăn h o h ng. Ba l n c i t chính ph ti p theo. v n vui v thư ng th c cu c s ng ban ñêm Hongkong ch ng c n ph i gi gìn ý t . C u hoàng không ch ñi có m t mình ði v i ông còn có Yu. hai ngư i tr m tr ca t ng c nh nh n nh p c a Hongkong. G n n a ngày ñã trôi qua. Bà Hoàng thái h u ñã t ng cam ñoan r ng ông là Ph t giáng tr n. như k thù c a ông v n lên án. Ngày 4 tháng 11 năm 1946. B o ð i ñư c “t do”. phía dư i là c nh l n x n khác thư ng. không ñ ai bi t. Ông phân vân. Vĩnh Th y ch n m t khách s n nh . b l m t ñã ch y theo quan th y Trung Hoa. V ng hào quang bao ph quanh ông tăng lên t ng ngày. m c cho phái ñoàn chính ph ra v m t mình [1]. khác h n Trùng Khánh hay Hà N i l ng l . tôi không còn là c v n n a”. ch ng t ông không hoàn toàn là ngư i ñư c hoan nghênh. Ông ñi ñánh “golf”. Ít lâu sau. Không còn lâu ñài. th i bu i cách m ng hay chi n tranh. dù xa Hà N i xa chính ph . ông ñ n Hongkong. lưng v n c n d n.97 - . C u hoàng ng i ch ñây ñã khá lâu. ít khi ông ph i ch ñ i lâu như l n này. trong lúc trong nư c tình hình ñang nư c sôi l a b ng. Tr n m t bu i sáng. rút c c không ph i th . Tháng tư. v nông thôn d các trò du hí. gi u di m ai. H t chi n trư ng ch ng Nh t tr v sau khi chi n tranh k t thúc. d o chơi. băng bi n qu ng cáo giăng kh p ph .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 22 Daniel Grandcleùment Tr i mưa. bên nào cũng gi tình tr ng không rõ ràng. H Chí Minh c i t chính ph chu n b bư c vào kháng chi n toàn qu c M t s ph n t ph n ñ ng ñ i l t “qu c gia”. Rõ ràng là ngư i Anh coi nh s có m t c a ông. say sưa. ông ñã ñư c m t gia ñình Trung Hoa ti p ñón chăm sóc. ñ y màu s c. ngoài các trung tâm buôn bán. R i sau ñó. v n còn là c v n t i cao. th a trí tò mò. bán ñ o này. Ông thích ñi xa. G i qua ñư ng b . chi u chu ng ưu ñãi. Còn vài tu n l n a các quân nhân s ra ñi như ng ch cho chính quy n dân s . Ông ch m t phòng.. Th i gian ng n ng i c ng tác v i c H . “Tr m ñã t b ngai vàng và ch n con ñư ng lưu vong ñ không tr thành v t c n cho cu c thí nghi m mà các ngươi tin r ng ph i ñem l i h nh phúc cho toàn dân” [2]. ñ n t n Qu ng Châu. th mà. không có m t nghi th c ñón ti p nào. Tháng chín. hư ng th trong m t thành ph l n ñ u tiên ông ñư c bi t ñ n. chơi qu n v t. Nhưng c v n t i cao Vĩnh Th y. N m chính gi a Hongkong. khi B o ð i ñ n ñây m i quy n l c v n n m trong tay h . cao như b c thành kh ng l . ông ch th y m i m t c nh tư ng l m t: Trên ñư ng băng. bu n t . ñám tùy tùng xem ra ch ng còn ai trung thành ñi theo ông. Nhi u b . vi c ra ñi không m y v vang kh i Trung Hoa ñ ñ n t n n t i Hongkong cũng v y: Nay t t c các ñ ng phái ñ u ph i ve vãn ông. Ông Vĩnh Th y v n là con ngư i nông c n. ông. Bán ñ o Hongkong l i tr thành m t ngã tư sôi ñ ng. v y vùng bơi l i Repulse Bay. Như ông k trong h i ký. th trư ng là ngư i c a b n chúng ñã b ñu i ra kh i Chính ph . Ông ñi thăm các danh lam th ng c nh. M t nhà sư thích xem tư ng. ngày và ñêm nh n nh p. Ch ng có gì làm cho ông ta ph i suy nghĩ sâu xa. tên ông v n v trí th hai trong chính ph . M c dù ph i ăn tiêu t n ti n. tham vi ng h u ngh . Ông làm gì trong kho ng th i gian y? Thư ng là thăm thú ñây ñó. mang tên Happy Valley (Thung lũng h nh phúc). m c dù ñang ăn chơi Hongkong. Ít ra là cho ñ n mùa hè năm 1946. có m t không hai trên th gi i.. Nh ng ngày ti p theo. Chính lúc ñó ông ch t nh ñ n th n dân cũ và quy t ñ nh g i cho h m t thông ñi p. Ông Vĩnh Th y. t ng ñoàn lính Anh t p n p x p hàng lên máy bay v nư c. M t thành ph n ào ñ n kỳ l . Cu i cùng m t viên ch c ñ n d n c u hoàng làm nh ng th t c quen thu c v nh p c nh như ñ i v i b t kỳ dân t n n hay du khách nào. Hình như không có quan h gì v i chính ph H Chí Minh. ng ng ñ u lên. H Chí Minh mu n . Không k cô nhân tình. Hình như H Chí Minh v n ti p t c g i ti n cho ông trong nh ng tháng ñ u. Có lúc ông ñã nghĩ ñ n ñi tu. các tòa nhà cao c ñua nhau m c lên. ngư i ta có th th y ông. s ph n v con ông ra sao dư i ch ñ Vi t Minh? B ngoài xem ra ông không h t ra băn khoăn v v n ñ ñó. th y ông có nh ng nét h p v i cu c s ng tu hành. n ào. Hongkong và có c Lý L Hà. Ông thích ng r t nhanh v i môi trư ng m i. thư ng th c nh ng ti n nghi c c kỳ hi n ñ i c a nhà hàng Parisian Grill. trong m t cu c g p các nhà báo Hongkong. Ti ng ñ ng n ã. Công lu n không bi t chính xác ông ñ ng v phía nào. ông quy t ñ nh l i. Cũng như ông. qua núi non phía b c. M i khi nh c ñ n tên Vĩnh Th y ông H không quên nêu ñ y ñ ch c v “c v n Vĩnh Th y”. cu c s ng sa sút h n. m t ngư i b n Trung Hoa. T 5 tháng nay. sân bay r t g n các cao c ñ n n i máy bay m i khi h cánh như mu n ch m vào các tòa nhà. trong m t khu ph bình dân nh n nh p. vào bu i trưa. khách s n sang tr ng n a.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch ng minh chính sách ñ i ñoàn k t c a ông. theo gi i thích c a chính ông. có kh năng t p h p r ng rãi các t ng l p xã h i. các khuynh hư ng chính tr khác nhau ñ ph n ñ u cho s nghi p chung.98 - . H Chí Minh ñã vi t thư b o ông báo sau. khi c n tr v s . [2] Báo Le Monde (Th gi i). [1] Sau này. l i Trung Hoa.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 23

Daniel Grandcleùment

Không khí trong xe b c thép nóng n c, bà Nam Phương, m t tay g b khăn trùm trên ñ u t lúc r i kh i trư ng dòng, m t tay gi ch t trên ñ u g i hai con nh tu i nh t. Ng i trư c m t là B o Long cũng ñang ôm ch t em gái. Chi c xe trinh sát b c thép scout-car cùng chi c xe g n súng máy ch lính Pháp ñi sau h v , b ñư ng cái l n thư ng l , theo l i t t, c t ngang qua sân trư ng Thiên H u, m t v trí c th c a quân Pháp. Như th , v a nhanh chóng ra kh i nơi nguy hi m, v a ra ngoài t m b n c a pháo binh ñ i phương. Chi c Humber vào s , tăng t c ñ ñ l i phía sau nh ng ô c a kính các căn nhà trong khu ph Tây. Tr i t i, xe ñi nhanh nên không m t ai nhìn th y ngư i ñi trong xe là m con bà hoàng. Nhưng n u ai nh n ra thì h s suy nghĩ bàn tán ra sao nh ? Bà Nam Phương tư ng tư ng ra nh ng n cư i gi u c t hay nh ng ti ng la hét thù ñ ch. Nhưng may là không có gì x y ra h t. Các ngôi nhà ñóng kín c a, bên ngoài ñ p lũy che ch n. Tr i t i m t như mong mu n c a trung tá Costes. Các tay súng b n t a c a ñ i phương không th phát hi n m c tiêu. ðư ng v ng l ng. Ch có ti ng ñ ng cơ g m g c a chi c ôtô g n súng máy ñi sàu h v như ti ng chó săn th d c ch y theo ch . M con bà hoàng th là ñã ch y sang bên kia chi n tuy n. Như v y có ph i là ph n qu c không? Bà t nh : Không. Bà không ph n b i t qu c, không ch ng l i nhân dân. Bà ch mong có m t nơi an toàn cho các con bà. M y hôm trư c các sĩ quan Pháp ñã b n tin cho bà bi t t nhi u ngày nay, Vi t Minh tăng cư ng trinh sát dư ng như s p ti n công trư ng dòng ñ n nơi ñ thu h p khu v c c th c a Pháp. Trư ng dòng C u th s b k t gi a hai lu ng ñ n s nguy hi m ñ n tính m ng m con bà. B o Long có th b b t làm con tin... Như v y thì d t khoát là ph i ñi kh i nơi ñ u sóng ng n gió này, không còn có cách nào khác. ðo n ñư ng này ch ñi m y phút là ñ n m t nơi mà bà Nam Phương bi t quá rõ. ðó là chi nhánh Nhà băng ðông Dương t i thành ph Hu , nơi v ch ng bà g i m t ph n tài s n g i ti n và vàng vào tài kho n, chính xác hơn là ñ n căn h m dư i nhà băng. Hơn các thành ph khác, Hu có nhi u công trình ki n trúc tiêu bi u, có nhi u danh lam th ng c nh, nhi u cung ñi n nguy nga tráng l , là nơi t p trung lăng t m các v vua tri u Nguy n, n hi n dư i tán lá, lùm cây, tr m m c trong không gian tĩnh l ng làm xúc ñ ng lòng ngư i. Hu l i có nhi u nhà c a dinh th c a chính quy n b o h cũ, xây b ng g ch, ñá tư ng trưng cho quy n l c c a k b o h t châu Âu ñ n. ð p nh t, ñ s nh t, sang tr ng nh t và ch c ch n là ñư c b o v t t nh t v n là nh ng tòa nhà c a Nhà băng ðông Dương l ng danh. ðó là m t th l c, m t quy n uy, g n như m t nhà nư c, cung c p tài chính cho các thu c ñ a Pháp, gián ti p ch huy n n kinh t c a hàng ch c qu c gia, gi h u bao c a vài ngàn khách hàng. Trong các h i s Ngân hàng, an ninh ñư c ñ t hàng ñ u. Nh ng hàng c t p ñá hoa cương, nh ng chùm ñèn th y tinh tr ng s a, nh ng qu y b ng g quý. Có nh ng két s t ñ ng ti n ch c ch n v i nh ng cánh c a thép v a to, v a dày chuy n ñ ng trên nh ng bánh xe thép nh n bóng m i khi c n ñóng kín. Tìm ñâu ñư c ch t t ñ n n p, ñ không b bén l a cháy, tránh ñư c ñ n pháo và súng máy, hơn là h m ng m hay h m m . Nhà băng còn hơn th . N u quân Pháp ph i rút thì ñây là s là nơi c th cu i cùng. Hơn th n a, nhà băng còn có nh ng h m ng m ñư c gia c k , thiêng liêng hơn m i ch thiêng liêng, là trái tim c a tòa nhà, ñó là phòng ñ các két s t. Chi c scout-car b c thép qua ngã tư ñ i l Jules Ferry, qu t sang trái, ch y ti p m t quãng trên ñ i l Clémenceau d c b sông Hương, r i vư t qua c ng vào sân. Xe g n súng máy ñ ngoài ñư ng ñ i. B n lính ñi b o v nhìn chăm chăm v phía thành n i bên kia sông, nơi t p trung l c lư ng Vi t Minh, cũng là nơi xu t phát các cu c ti n công vào các v trí Pháp bên này sông. Trong sân, chi c scout-car lăn bánh ch m ch m trên s i ñ n m t n n cao, xây kín ba m t n m gi a nhà băng và dãy nhà ph ñ ng sau, xa ñư ng, bên ngoài không nhìn th y. Nhưng xe v a d ng thì ngư i lái thay ñ i ý ki n, lùi xe và d ng l i trư c l i vào chính, chân c u thang l n, nơi ông Fafard, giám ñ c nhà băng ñang ñ ng ñ i. Nam Phương bi t ông này t lâu. Hai năm trư c ñây, khi ông m i ñ n nh m ch c bà ñã g p hôm ông vào b ki n Nhà vua. B a nay bà th y ông có v khô khan, nghiêm ngh hơn thư ng l , trong ánh sáng l m l t qua c a trên gác l ng r i xu ng b c tam c p. Bà Nam Phương ch ý ñưa m t tìm bà Fafard nhưng ch th y m t mình ông ñ ng ñó. Còn c gia ñình ñang trên gác n p sau cánh c a ch p ñóng kín. Các con ông bà Fafard v n qu n áo ch nh t , s ch s , g n gàng theo ñúng tác phong c a m t gia ñình công ch c Pháp ph i ñ i phó v i tình hu ng b t h nh. C ch g n như anh hùng mà không bi t. S n sàng ñư c gi i thi u khi bà Hoàng h u t i trú n trong nhà băng. Su t chi u nay, khi ñư c bi t gia ñình c u Hoàng ñ ñ n n náu trong nhà mình các cô gái ñã t p các c ch ñón chào sao cho cung kính, l phép. Chúng t p nhún chân khi nghiêng mình chào khách, ôn l i cách ñi ñ ng, chào h i cho ñúng phép t c. Dù ñang lúc chi n s di n ra ác li t, các qu ñ n trái phá 75 ly t hoàng thành bên kia sông b n qua ñ u sang phía trư ng Thiên H u, các cô gái v n h n h r i rít ch ñón s có m t c a gia ñình Nhà vua trong nhà mình. Nh ng ngư i trong gia ñình ông ch nhà băng ðông Dương Hu

- 99 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

v n coi vi c m con bà hoàng ñ n lánh n n nhà mình là m t vinh d ñ c bi t. ð i v i h , coi như không có chuy n Nhà vua thoái v . Ông Fafard thu c phái ng h chính ph Vichy thân ð c, ông còn là b n thân c a toàn quy n Decoux, không th m t s m m t chi u quên ngay hình nh v ch ñ quân ch cũ. Nam Phương bư c ra kh i xe ñ u tiên. C ch r t ñàng hoàng, dáng v oai v . Theo sau là cô h u phòng t xe v n t i b c thép bư c ra, t nay cô s chăm sóc anh em B o Long. Bà hoàng b n chi c áo dài tr ng nên tuy tr i t i bóng dáng bà v n n i b t. T khi ch ng thoái v bà không ñư c phép m c áo vàng ch dành cho ñương kim Hoàng ñ và Hoàng h u. Bà nói to, ki u nói c a ngư i n ng tai, c t ti ng chào ông ch nhà băng, ñưa m t chăm chú nhìn nh ng b c tư ng t nay s che ch gia ñình bà. Tòa nhà không có v m t công s kiên c . Bà hoàng ch th y ngôi nhà nh bé, y u t không ñư c v ng ch c, oai v như hình nh ñư c lưu l i trong trí nh c a bà. Theo ñánh giá c a nh ng chuyên viên b t ñ ng s n thì ñó là m t ngôi nhà l n, bình d c a các nhà ki n trúc b c th y. Ngôi nhà hai t ng hình h p, m i b mư i lăm mét, xây c t k càng, kh e kho n nhưng không có tính cách nào h p v i th i chi n. T ng tr t ch t ních ngư i lánh n n. Khi bà hoàng bư c qua chi c c a s t, nh ng con m t tò mò nhìn theo, bà nh n ra nhi u khuôn m t quen thu c. T nhiên bà c m th y khó ch u, ngư ng ngh u th t s , m t tâm tr ng l l m trư c ñây chưa h có. Quanh bà là nh ng ngư i ñang s ng chen chúc trong không khí ng t ng t c a các phòng làm vi c c a nhà băng nay bi n thành nh ng căn h m c th . T t c ñ u là ngư i da tr ng, không có ai là ngư i Vi t, tr m t thi u ph , v không chính th c c a m t ngư i quê ñ o Corse theo anh ta ñ n ñây trú n. Ông ch nhà băng ñi trư c d n m con bà hoàng qua m t c u thang r ng lên t ng trên ñã ñư c d n d p g n gh ñ dành cho gia ñình “quý t c” này g m hai ngư i l n và năm ñ a tr , hai trai ba gái, cùng m t t ng v i gia ñình nhà ch . Nhưng sau ñó có ý ki n c a m t sĩ quan nhà binh Pháp, ông bà Fafard ñã ph i thu x p ch ng dư i t ng h m cho an toàn còn ban ngày có th t m trên gác nhưng lúc nào cũng ph i s n sàng ñ khi có ti ng ñ n pháo rít qua thì xu ng ngay t ng dư i tránh ñ n, m c dù các con ông bà Fafard cũng ñã bi t cách phòng tránh m i khi b pháo kích. Chúng nhanh chóng ra kh i phòng và n p trong hành lang, luôn luôn mang theo n m ñ ch ng m nh ñ n. Khi ñi qua t ng dư i ñ xu ng t ng h m, bà hoàng g p l i nh ng ánh m t không m y thi n c m, ñôi lúc rõ ràng là thù ngh ch c a ñám ngư i Âu chen chúc t ng dư i. M t s ngư i ñang t ng h m ph i chuy n ch , như ng ch cho m con bà hoàng. M t ngư i có thái ñ quá khích ñã ph n kháng lên ông Fafard. Chính là anh ngư i quê ñ o Corse, m t nhân viên thu quan Hu . Lu n ñi u c a anh ta là t i sao ngư i Pháp l i ph i như ng ch cho m t m ñàn bà quý t c ngư i Vi t ñã ñi theo Vi t Minh, m y hôm trư c còn báng b nư c Pháp trong lúc ch ng m ñang cùng v i H Chí Minh ch huy nh ng tên hi u sát ñang làm kh ngư i Pháp ñây. Sao mà y u ñu i nhu như c kỳ l v y. Ông Fafard v n tính ñi m ñ m ph i dùng quy n uy c a mình m i d p ñư c cơn th nh n c a nh ng ngư i ph i chuy n ch ñ n gi a phòng, xa các c a s l n t ng tr t c a nh ng ngư i b ñu i. Nh ng ngư i này ph i tìm m t nơi trú n gi a nh ng c a s cao c a t ng tr t ñ ng sau nh ng bàn gi y ñ ki u ch t ñ y h sơ. Anh chàng nhân viên thu quan ngư i Corse không nén n i cơn gi n dũ, vùng v ng ra kh i nhà băng ñi th ng v nhà mình ñào hào ñ p ñ t phòng v . Trong s tr con ñang trú n ñây v i b m , B o Long nh n ra m t s b n h c ng i c nh mình trư c khi x y ra chi n s . Trong t ng h m nh ng t m khăn tr i giư ng ñư c căng lên làm vách ngăn ra t ng khoang c a nh ng ngư i ñ n trư c. Bà Nam Phương thong th ñi v ch dành cho gia ñình, không nhìn th y nh ng b c tư ng xám x t cùng các c p h sơ lưu tr dày c m. Công d ng chính c a t ng h m là v y. Trư c h t là các ñ c ng k nh, ti p ñ n hàng dãy két s t. M con bà hoàng ñư c thu x p ch ng trong m t gian r ng có t m ngăn b ng kim lo i dày. Như thư ng l , c u con trai l n ñư c ưu tiên m t ch ñư c b o v ch c ch n nh t, g n t m vách ngăn kim lo i dày nh t, như ñư c b c kín trong m t t m n m thép. G n như m t n m m . Ông ch nhà băng quen g i nơi ñây là “h m m ”. Bà hoàng rùng mình khi ñ con mình trong ngăn h m có dáng m t nhà táng. Nhưng còn hơn là trúng m nh ñ n pháo ho c b ñ i phương b t làm con tin. L nh c a nhà binh Pháp là ph i chu n b ch ng cho B o Long góc này làm cho ông Fafard m m cư i. Nhưng bà hoàng thì th y không có gì ñáng cư i. Bà ch th y yên tâm hơn. ðúng th . Con bà ñư c b o v như m t b o v t, như nh ng t gi y b c nhà băng. Th nào cũng ñư c. Càng t t. M t cánh c a n ng n , b ng kim lo i dày ba mươi phân ñư c ñ y b ng m t bánh xe quay tít g n gi ng như bàn cò quay. Bên trong t ng h m không c a s này, r t ít tư ng, mà ch có s t thép, như m t cái h p kín ch ng ñ n. Gia ñình bà hoàng ñã n ñ nh ch n m. M i ngư i m t h c làm b ng v i chăng trên dây t o thành vách ngăn v i gian ñ két s t. Bà hoàng v n chưa h t khó ch u, không ph i ch vì ñi u ki n s ng thi u ti n nghi. M t tâm tr ng chua xót khi th y thân ph n m t m u nghi thiên h ph i chui rúc trong gian phòng ch a két b c c a th c dân. T ng h m không ra dáng m t căn phòng. Ngoài gian ñ két s t, tư ng không nh n, bóng láng như các

- 100 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

tr s tài chính hi n ñ i, nhưng ñư c tô ñi m b ng nh ng g hình ch tri n. M t cách trang trí, c ñi n, cũ k , l i th i theo cung cách phòng khách th dân. Cũng như trư ng dòng Chúa C u th , ñây nư c r t ít. Duy nh t ch có m t vòi nư c trong phòng t m trên t ng m t c a gia ñình Fafard. ð có nư c d tr , b n t m ñư c ch a ñ y p phòng khi b c t nư c. Nh ng ngư i t ng tr t ñ n vòi nư c l y ñ y t ng xô xách xu ng nhà, còn gia ñình bà hoàng và ông bà Fafard và các con ñư c l y nư c th ng t vòi bao nhiêu lâu cũng ñư c. ð gi t th i gian, b n tr chơi bài. Nh ng lúc ng t ti ng súng, B o Long r i kh i t ng h m làm b ng s t thép n ng n y ch y ra sân chơi v i lũ b n cùng l a, ñôi lúc còn ch c gh o b n con gái, t t c ñ u hơn tu i, có ñ a ñã ñ n tu i 17, 18. Bà Nam Phương ch ng ưa gì s chung ñ ng thân m t thái quá như th c a b n tr , nhưng vì hoàn c nh bu c bà ph i công nh n thái ñ gia ñình ông ch nhà băng qu là t n tình. Th nh tho ng bà trò chuy n v i m y ngư i Âu lân la làm quen v i bà. Trong giao ti p bà gi v ñoan trang, gi gìn mà v n uy nghiêm quý phái. Riêng v i ông Fafard, có hôm bà nói chuy n tay ñôi ñ n g n m t ti ng ñ ng h . Bà gi ng gi i thái ñ c a ch ng bà. Bà chăm ch c u nguy n. D n d n bà tham d nh ng bu i l ch u trong phòng khách c a t ng m t. Bà có ch riêng cho bà, lùi sâu trong m t căn phòng riêng c a bà, c a ñ ng . Th i gian trôi qua, B o Long quen d n cu c s ng dư i t ng h m. So v i nh ng ngày trư ng dòng, c u th y ñư c r ng c ng hơn, ch y nh y nô ñùa trong hành lang và c u thang. Thích nh t là gi nguyên mái tóc. Khi trư ng dòng các cha x ñã d ñ nh c o tr c ñ u c u bé ñ gi u tung tích n u l b b t, nhưng chưa k p th c hi n thì bà hoàng ñưa các con ch y theo Pháp. Chung quanh nhà băng tư ng bao kín mít, các ô c a s t ng h m ñ u ñã l p kín ñ ngăn m nh ñ n không văng vào trong. Tia sáng m t tr i không th l t qua các b c tư ng kín. Tuy v y bên trong nhà băng không ñ n n i t i quá. Máy phát ñi n vo vo su t ngày ñêm. M i ngày qua ñi ñư c ñánh d u b ng các bi n c . Trư c tiên là khóa c a phòng ñ két s t b h ng hóc. May mà lúc ñó không có ai bên trong. B o Long ñang chơi ngoài sân. M t hôm m t ng n n n rơi xu ng khăn tr i giư ng và b c cháy. M i ngư i phát ho ng. May ch h u phòng v ñư c bình nư c, d p t t ñư c ngay. M c dù nơi trú n h m ng m, ti ng n c a ñ n súng c i và ñ i bác v n d i vào B o Long ch mơ th y ñ i bác b n vào thành ph . C u ta ch ng s gì, ch ti c không ñư c nhìn g n hơn. Vũ khí v n là th luôn luôn quy n rũ thái t B o Long. Ông Fafard, t ng ngày m t, ghi l i các s ki n x y ra trong ngày vào cu n s tay c a ông, v i nét ch thanh và chính xác: “24 tháng giêng. ðêm yên tĩnh. H sĩ Petit cho bi t t i qua t phía ñông thành ph Vi t Minh ñã áp sát m t ñ n ti n tiêu c a Pháp An C u ch cách 300 mét r i ñ t pháo 75 ly b n th ng vào ñ n làm m t ngư i ch t mư i b thương, m t m t tích. Quân Pháp ph i b ñ n rút ch y. Ngư i ta nói m t máy bay Pháp b trúng ñ n, ñã h cánh xu ng bên kia kỳ ñài, viên phi công ñã k p phá h y máy bay và ch y thoát vào trư ng dòng Chúa C u th . Kllông bi t có ñúng như th không! Kho ng mư i m t gi , ba máy bay tiêm kích ñã d i bom xu ng cung An ð nh, ñ y m h cho máy bay th dù ti p t cho các ñơn v lính Pháp ñang b Vi t Minh bao vây. Bu i t i yên tĩnh. 22 gi có ti ng n l n phía ñông. Mư i sáu gi chôn c t ông Van Vuick, ch t vì trúng thương ñùi cách ñây mư i lăm ngày. Tôi cũng ghé vai khiêng quan tài. Lúc h huy t, ñ n n trên ñ u, m nh ñ n tung tóe xu ng sân. Có ti ng huyên náo m ĩ c a b ñ i Vi t Minh bên kia sông. M y phát súng c i c a quân Pháp làm cho h im b t. Nh ng lo t ñ n súng c i khác rót vào thành n i. Cu c pháo kích ng n ng i không th y Vi t Minh ph n ng gì. ð i uý P. cho b n liên thanh sang bên kia b sông. Có ti ng ti ng ngư i lao xao. Ng c th t. Không nên b n t ñài quan sát, vì r t d l m c tiêu. Hơn n a b n súng máy ban ñêm mà không xác ñ nh rõ m c tiêu và t m b n thì làm sao có hi u qu . Chúng tôi có vinh d ñ c bi t ñư c ñón cha Urutia ñ n nhà ñ c kinh thánh. Chúng tôi r t lo l ng cho s ph n c a các c ñ o và các n tu còn ñang b k t trong vùng do Vi t Minh ki m soát”. Nam Phương gi kín không th l cho ai bi t d ñ nh c a bà. Ch ng hi u vì sao. Bà có th báo cho ông giám ñ c nhà băng bi t nay mai h t phong to , may mà không b Vi t Minh b t và bà cũng s không tr l i trư ng dòng. Bà v n coi ông như ngư i thân tín có th tâm s ñư c và ông cũng là m t con ngư i ñàng hoàng luôn luôn tôn tr ng và có nhi u thi n ý v i bà. Ho c v i giáo sư ngư i Italia, cũng là m t ngư i ñ n lánh n n t ng tr t c a nhà băng. Ông này luôn g n gũi bà, quan tâm ñ n lo l ng c a bà, ñón trư c các mong mu n c a bà. ð n n i nh ng ngư i Âu khác ch nh o ông là “ñ i n i th th n”. M t ông khác nguyên là Khâm s Trung Kỳ cũng không n hà công vi c. Không qu n ñêm t i, ông li u m ng ñi ki m rau xanh, c c i ñ ñ c i thi n b a ăn hàng ngày. Th c ñơn ñây, thư ng ñơn ñi u, ch y u là cơm theo kh u ph n c a ngư i lính. Nhà băng ðông Dương Hu trong nh ng ngày chi n tranh ch ng khác gì con tàu chòng chành gi a bi n khơi trong cơn bão táp. Lư i l a c a các tay súng Vi t Minh trùm lên ñ u nh ng ngư i ñang trú n bên trong. Các v trí Pháp Hu b bao vây, thi u ñ n ñư c, vũ khí, lương th c nhưng không b Vi t Minh quét s ch cũng là chuy n l . Ch có th c t nghĩa b ng trình ñ tác chi n và ch huy y u kém c a b ñ i Vi t Minh. Như sau này chính B ch huy Vi t Minh cũng ph i th a nh n: “Quân Pháp c th trong các v trí kiên c , tuy l c

- 101 -

Sau khi r i kh i nhà băng. Quang c nh hoàng cung hoang v ng. T i thành ph Vinh.. n a dư i còn l i n toác. Th y ñư c hi u l c c a vũ khí mà không nhìn th y ngư i b n. “Các cu c pháo kích sau ñó còn ti p t c làm cho tôi thích thú nh n th y quân Pháp có nhi u vũ khí hi n ñ i hơn so v i Vi t Minh và c quân ñ i Trung Hoa Qu c dân ñ ng có m t Hu trư c ñây [. c u bé có v ham thích vũ khí. d n d n cũng ch n ñư c các cu c ti n công c a b ñ i Vi t Minh cho ñ n ngày ñư c gi i vây. N u l m c tiêu b ñ i Vi t Minh s b n tr ngay. chi nhánh Ngân hàng ðông Dương cũng b bao vây. Quân Pháp ñã tr l i nhưng thanh bình chưa ñ n. Nh ng ñám tr lang thang ki m ăn. xa hơn v phía b c.. v ñ n vương vãi kh p nơi. c . Cu c bao vây ñã ñư c gi i to . M t y ban ñi u hành lâm th i ra s c khôi ph c các ho t ñ ng bình thư ng. B o Long hay la cà ñ n v ĩ m y ngư i lính Pháp n p b n trên t ng thư ng nhà băng. Không m t l i ca ng i th ng l i c a quân Pháp. M t tr n lùi xa v vùng r ng núi phía tây nhưng cu c chi n v i du kích không bao gi ng ng. Không ph i t t c ñ u ñ nát nhưng các cung ñi n s không bao gi ñư c d ng l i n a. ð n pháo réo qua nóc nhà băng.. M t nhân viên tình báo Pháp (SDECE . trang b l c h u. Như ti ng m m c a m t con tàu t c hành. Quang c nh xám x t và h n ñ n. Hàng ngày. B o Long k l i: “Cu c nã pháo r t n tư ng. ch nhà băng có nhã ý m i h lên trong phòng c a gia ñình ông. Cái dinh c l x u xí ñã t ng là nơi c th c a b ñ i Vi t Minh m y tháng qua. Chi n s t i ñây khá ác li t. có n m ñoàng hoàng. ch huy quân Pháp Hu . ðư ng sá thô sơ b bom ñ n cày x i nham nh . Nh ng hoa văn trang trí r ng. mang tính l nghi n i ti ng ch ñư c m trong nh ng d p ñón rư c long tr ng nay ch c n l y vai hích nh cũng bung ra. an ninh không có gì ñ m b o. Ông Fafard. phư ng xưa kia l ng l y là th nay vương vãi kh p nơi trên bãi tha ma c a “nh ng con r ng b h b ”. giáo ñi u. nơi h ñã hơn m t năm sau khi Nhà vua thoái v . b l i các cung ñi n ñ n mi u trong ð i n i tan hoang vì bom ñ n. M t câu nói chính tr . phá h y các lâu ñài. M i ngư i trong nhà kh p kh i mong sao cho binh ñoàn Burgonde (mang tên v tư ng ch huy).. Ti ng súng n m m. Nơi ñây là nhà cu i cùng c a hoàng gia t i c ñô Hu . mái s p. Nhân dân qua l i ph i dùng thuy n. tôi r t thích m i khi ñư c nghe th y ti ng súng n ”.. Nh ng ngày ñó. Khói ph kín b u tr i. Hàng trăm tòa nhà trong ð i n i b phá tr i tan hoang gi ng như m t gã kh ng l b x p hơi.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment lư ng không nhi u nhưng là ñ i quân nhà ngh có trang b hi n ñ i còn l c lư ng c a ta trí th c quân s có h n. không ngư i canh gi . v t d ng s ch trơn. s s m ñ n gi i thoát h ”. chưa bi t ñánh ñ ch trong công s v ng ch c.. ñư c Th n. ñ tài c a bi t bao bài thơ kim. ***** . bà nói “Nh ng hy sinh c a tôi ch ng là gì so v i nh ng kh c c hi n nay c a nhân dân”. R i bà nói ti p không bi t li u bà và các con có s ng ñư c trong tình c nh “kh n cùng” [2] như th này ñư c n a không. M t chi c máy bay tiêm kích Spitfire b pháo phòng không c a b ñ i Vi t Minh ñóng trong hoàng thành b n h . H ch có hai: m t h sĩ và m t lính. Ru ng ñ ng hoang hóa. tung nh ng chi n d ch tuyên truy n cho vi c l p l i n n quân ch . mùi thu c ñ n khét l t... nh ng m nh ngói men ngũ s c v n ánh lên màu s c nh p nháy dư i tia n ng.. Tương lai không có gì ch c ch n. vư n tư c xác xơ. B ñ i Vi t Minh ph i rút ra xa kh i thành Hu . H ñư c ng trên giư ng. Nhưng bên kia sông trong ð i N i các lâu ñài v n âm cháy.. ñ n g p bà Nam Phương ñ thăm dò. Thi u lương th c. Chi n tranh ñ i v i tôi lúc ñó như m t trò chơi.102 - . Quân Pháp b bao vây m nhi u cu c ti n công ñ n ng ra ñ u th t b i. m nh tư p tơi t ñung ñưa trong gió. Trung tá Costes. Phi công b thương và b b t.]. T t c nh ng ngư i trú n nhà băng ùa ra ngoài.. m t l n tàu chi n tàu Pháp neo trên sông Hương b n pháo t i t p vào hoàng thành. M y m con bà hoàng r i kh i t ng h m. Tư ng l ch m nh ñ n. nhà xiêu. Cũng không còn ph i th p th m v i ti ng ñ n réo qua mái nhà.. C a Ng môn. Th t là nguy hi m. ñ ng bám vào c a s nhìn sang ñ xem quang c nh tàn phá bên kia sông. T i nghi p cho x Hu thơ m ng. ñánh tràn lan. M i trên mư i tu i. Các ñ i bi t ñ ng Vi t Minh v n b t ng xu t hi n trong thành ph . Bao k v t th i huy hoàng không còn gì.. Ph t ñ trì nay ch ng còn gì ñ ng m nhìn ca ng i n a. L a ñã t t nhưng gia ñình hoàng gia không th tr l i hoàng thành. C t c trên kỳ ñài b ñ n trái phá ti n ñ t ñôi. Chi n tranh v n còn ñó. m con bà hoàng l i tr v nhà dòng Chúa C u th t m m y ngày r i t t c theo ñư ng b ra ðà N ng. ð ñ c.. qu n áo.Service de Documentation Extérieure et Contre-Espionnnge . Cu i cùng quân ti p ng ñ n. không lính b o v . tr n m c. ñã ch t trong khi b giam gi . phá v ñư c cu c bao vây.cơ quan tình báo và ph n gián Pháp). Gi a ñ ng g ch v n. Hu .” [1]. phân tán không t p trung binh l c ñ gi i quy t d t ñi m. Có l n suýt n a c u bé ñ ngón tay trên cò súng trung liên và ñ nh b n th xem ra làm sao. cung ñi n Nhà vua trong ñ i n i n sau các b c tư ng thành ki u Vauban. Hu bây gi là m t thành ph th i chi n có ñ y ñ nh ng nét tiêu bi u: Cây c u s t n i ti ng b c qua sông Hương n i li n hai khu v c c a thành ph b ñánh s p. Không còn ph i chung v i két s t n a. Lính Pháp ñưa gia ñình bà hoàng v thăm l i cung An ð nh. dù do d và thi u t tin.

May là có các anh ch em h bên ngo i c làm cho các con bà vui v . m i l n ñ n thăm l i ông bà Fafard. còn m i ngư i ñi xe thư ng. gia nhân. nhưng r i bà và các con v n ph i ra ñi. Vì v y bà ñưa các con v bi t th c a m ñ và t m ñó trong g n ba tháng.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Hoàng gia s gi quan h t t ñ p v i gia ñình Fafard. bà nay không còn tùy tùng. Nhà xu t b n Thu n Hóa.Báo cáo 1257 c a S tình báo ph n gián Pháp (SDECEService de Documentaion Extérieure et de Contre Espionage). [2] CAOM .Hu trong kháng chi n chông th c dân Pháp. Nhưng bà không v trong bi t ñi n c a B o ð i. ***** T ðà N ng gia ñình bà Nam Phương ñáp máy bay v n t i quân s Junker 52 bay ñi ðà L t.Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . ðang th i chi n. Em gái l n nh t c a B o Long b m d c ñư ng. nh t là các cô con gái ñ u ñư c bà hoàng ñón ti p ni m n . Không còn trư ng cho b n tr ñi h c. [1] Th a Thiên. Tr B o Long còn gi ñư c v n ti ng Pháp nh m y cu n truy n c a Jules Vernes t ngày xưa ông n i ñ l i còn các ñ a con khác trong hoàng gia ch nói ti ng Vi t. . V n b t tin v ông B o ð i. Cu c s ng t i ðà L t cũng không l y gì làm vui. trang 60-63. cao nguyên Lang Biang cũng không tránh kh i s tr thành chi n ñ a. ðoàn xe d ng l i cho ñ n khi hoàng n bình ph c. ðà L t v n còn là ñ t Vi t Nam. Bà ñã c t ñ t h n quan h v i Vi t Minh vì m con bà ñã lánh n n bên chi n tuy n c a k thù. Chuy n ñi không kém ph n v t v . giám ñ c chi nhánh nhà băng ðông Dương t i Hu . Chính ông sau này s ñư c bà hoàng ch n làm ngư i tin c n ñ qu n lý tài s n riêng cho mình. Ba tháng ngh ngơi ñ tâm trí tr l i bình tĩnh. Trong ñoàn h t ng hoàng gia ñi ðà N ng l i cũng v n nh ng chi c xe b c thép Coventry và Humber nhưng l n này ch làm nhi m v b o v .103 - . 1994. Trên ñèo H i Vân ñã di n ra nh ng c nh ch ng m y thơ m ng như cái tên g i c a ñèo: Xe b c thép ñ l i chĩa nòng pháo ra phía bìa r ng ñ phòng du kích ti n công. H t c huy hoàng. Sau này chúng s ph i h c l i ti ng Pháp là th ti ng quen dùng trong gia ñình. h i ph c nh ng ch n thương tinh th n. t p s 1245 NF. l ng l y. Tòa bi t th l n quá. nơi xưa kia c gia ñình Nhà vua s ng ph n l n th i gian trong nh ng năm tr vì. Trong nhi u d p khác v sau.

Lucien Bodard . nhưng ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. kiên quy t. Ngày 1 tháng tư năm 1947. nhà ngân hàng và c nh ng nhà ch a là nh ng nơi ti n vào như nư c. ð i v i chính ph H Chí Minh thì sao? Trong tài li u ghi rõ: kiên quy t lên án. du kích Vi t Nam m c s c tung hoành b t ch p pháo sáng. là m t ñ i th quá v ng ch c. T ñây ch còn hai ñ ch th Vi t và Pháp ñ i m t nhau. xây d ng h th ng c ñi m. Trên ñư ng ñi. không h lay chuy n trư c muôn vàn khó khăn.. cao y s l i d ng nh ng chuy n ñi v Paris ñ hư ng nh ng cu c du l ch ng n ngày. hy v ng “Vi t Nam hóa chi n tranh . r t khó n m b t. Các công ty v n t i. lính dù h t th y ñ u kinh hoàng.m t nhà báo chuyên vi t v Vi t Nam ñánh giá B o ð i là chàng “Hamlet da vàng l n tránh trong tâm tr ng ph ñ nh và trác táng. ðã thành thông l các quan ch c ñi công cán bao gi cũng có v con và ngư i thân ñi cùng. nhưng cu c sóng khá h n. Nhưng quanh h là nh ng vòng vây. B ñ i Vi t Minh tư ng như tan rã. th tr n. sai l m. làm b ng tre già r n như thép s t xuyên th ng da th t. boong-ke. bao gi ông cũng có v . Ngay khi ñi Vatican ñ y t ki n giáo hoàng cũng có con gái Jacqueline ñi theo. nhưng vài ngày sau l i xu t hi n. H Chí Minh và chính ph c a ông ñã r i kh i B c B ph trung tâm thành ph Hà N i. kéo dài. hay ñã t ng làm c v n t i cao cho chính ph c H . Chi n s lan r ng kh p nư c. M t m i lo s âm . dù tính cách chán ñ i và l i s ng tài t c a ông. con cùng ñi. Trái l i. m t b n hư ng d n hành ñ ng ñ tránh ñư c nh ng ñi u d i d t. hai con và chánh văn phòng Pierre Messmer. Quân Nh t. B c Phi. B ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp cũng ph i thú nh n không ñ l c lư ng giành chi n th ng quân s . Nh ng ngư i thu c ñ ng xã h i mong mu n tìm ra m t gi i pháp th a thu n v i H Chí Minh. Paris không ch p nh n cho s ñ c l p c a Vi t Nam mà ch nói s dành cho Vi t Nam quy ch m t Qu c gia Liên k t dư i s ki m soát c a h . Còn quân vi n chinh Pháp. Trong lúc ngư i Pháp l n ngư i Vi t yên v trong cu c s ng sung túc và nguy hi m này thì m t s th t ñ p vào m t: không th ñè b p ñ i phương. Khi ông ñ t chân xu ng ñư ng băng sân bay Tân Sơn Nh t. Trong lúc Vi t Minh coi Pháp là xâm lư c nên ñòi trư c h t ph i tôn tr ng ch quy n hoàn toàn và tr n v n c a Vi t Nam. H ch làm ch ñư c ban ngày còn ban ñêm b ñ i. tháp canh ñ b o v vùng ki m soát..Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 24 Daniel Grandcleùment Th ng l i c a quân Pháp ch là t m th i. phân tán các cơ quan lãnh ñ o ra t ng b ph n nh và di chuy n ñ n vùng t giác tây b c th ñô và nam ñ ng b ng sông H ng ñ ti n hành cu c chi n tranh du kích kinh ñi n h u như không th d p t t ñư c. m i ñư c b nhi m làm cao y ðông Dương ñáp máy bay c a hãng Air France ñ n Hà N i. nh ng ñ a ñi m quan tr ng. Ý ki n c a h thay ñ i tùy theo nh ng ngư i n m quy n hành Paris.104 - . Th còn v n ñ ð c l p cho Vi t Nam? ðư c. tan bi n vào vùng r ng núi.. ông ñã mang s n trong túi áo. vũ khí hơn h n c a ñ i phương. ñư ng cái l n. quân Anh. không có quân . Không bao gi có th tiêu di t ñư c h dù có gây cho h nh ng th t b i t m th i lúc ñ u. Có nên thương lư ng không? Nh t ñ nh là ph i thương lư ng ñ tìm ra m t gi i pháp. dù có s ki n ñêm 19 tháng ch p năm 1946 và cu c ñ ng ñ quy t li t ñang di n ra. các hi u buôn. ðó là mư i m t trang “hu n th ”. Lê dương B c Phi. nh ng nhà buôn. Chi n tranh s kéo dài và nh t là b t ng ch huy Pháp không nh n ra ñư c chung cu c s như th nào. ch ng m y ch c ñã tăng quân s t i m t trăm nghìn ngư i g m c lính Âu. t t c ñ u ñã rút v nư c. Vi t Minh. Trên m i ño n ñư ng nh có th có b y chông. Trong su t th i gian làm vi c ðông Dương. H chi n ñ u b n b . m i ngày m t tăng lên sau nh ng cu c ñ ng ñ ñ m máu ñ l i nh ng xác ch t c a ñ ng ñ i thu nh t ñư c m i s m mai. Ngư i ñó dĩ nhiên là B o ð i dù có th i kỳ h p tác v i Nh t B n. quân Trung Hoa.dùng ngư i Vi t ñánh ngư i Vi t” và d ng lên m t nhân v t có th ñ i tr ng v i lãnh t cách m ng. ngu quân ngư i Vi t ñư c Pháp trang b . nh ng ngư i lãnh ñ o Phong trào C ng hòa bình dân (MRP). khám phá nhi u c nh quan m i l . ñư c ña s dân chúng ng h t nguy n hay không t nguy n. t ng t ng l p l p. H ch làm ch ñư c các thành ph . d t khoát b ng gi i pháp thu n tuý quân s . không hy v ng m t th ng l i quy t ñ nh.. m i m nh ru ng ñ u có th là nơi di n ra m t tr n ph c kích. nhưng l p trư ng hai bên còn xa nhau quá.. T i ñây không xa m t tr n bao nhiêu. có chi n tranh hay không. M i th tr n. Hai thành ph Hà N i và Sài Gòn ñư c xem như nh ng th ñô th i chi n. ông tranh th ñi thăm thú các nơi. là m c tiêu c a m t tr n pháo kích b ng súng c i. Ông ta lúc nào cũng do d gi a trách nhi m l ch s và hư ng th ”. Cùng ñi có v . ñ ch c ch n là ông áp d ng ñúng chính sách ñã ñư c Paris quy t ñ nh. m t tài li u ñánh máy mư i m t trang. như m t b n ñi u l nh. Ti n b c t Pháp rót sang ñ chi tr cho cu c tái chi m thu c ñ a tràn ng p kh p các ph phư ng. phát sinh ngay t sau nh ng cu c giao chi n ñ u tiên.. Emile Bollaert. nay mai s ñ ng ra thành l p chính ph t ch i không thương lư ng v i chính ph “c ng s n”. m i d p d ng chân t i các th ñô hay thành ph .

di n bi n các s ki n. r i rong chơi Trung Hoa trong lúc ñ t nư c l m than vì có m t c a quân ñ i chi m ñóng nư c ngoài và lo s x y ra n i chi n. Ông ñư c t do. Th i gian qua ñi. ông ñã do d khi r i Paris ñ v nư c n m quy n bính. Ông t nh : còn chưa b ng nh ng ngư i khác. Bài báo b S ki m duy t ñ c b [2]. Trong tài li u. ñ u ñ ch y su t trên tám c t báo: “M t cô gái ngư i Hoa tên là Tr n N . Hoàng ñ mà như th thì nghèo cùng c c r i. Th nhưng ông túng thi u. qu n ng r ng thùng thình. Ông ta ngh ngơi. không có ngo i giao riêng. Không còn Hoàng ñ B o ð i. Trong t Paris Presse. C n gì? Ông yêu thích cái không khí choáng l n. nh ng cung cách m i c a ông. C v n t i cao c a chính ph H Chí Minh ch ng bao lâu n i l i s ti p xúc v i ngư i Pháp. T i t i. ghi rõ “M t thí nghi m cũ. M t t báo Nam B . Trong khi ông không chính th c ñư c giao “m t ch c trách rõ r t” nào. Merry Bromberger vi t: “Mu n g p B o ð i Hongkong ch c n d o mư i b n h p ñêm trong thành ph . d hơn là tìm ông trong m t khách s n Anh” [3]. ñi tìm nh ng ngư i có vai v trong h i ñ ng hoàng t c ñ báo cho bi t cô ñã có mang v i B o ð i và ñ a tr sau này ra ñ i s ñư c chính th c hóa như th nào trong h i ñ ng hoàng t c?”. phô trương ngư i tình c a mình. Ai ch ñ ng trong vi c này? Ông B o ð i: ñó là Paris. Câu kèm theo bi n pháp này g i l i bóng ma c a ñô ñ c Courbet. Báo chí Pháp còn kh ng ñ nh m t cách qu quy t hơn. Các giáo sĩ dòng Tên ch ñòi h i món vay ñư c ñ m b o b ng tài s n c a ngai vàng. ngư i c a ñ ng Xã h i. Ti ng tăm c a ông b v n ñ c nh ng thành công chính tr sau này c a ông s b phai m vì nh ng chuy n bê b i trong ñ i tư c a ông. Ông luôn luôn làm cho các chính khách bám quanh ông ph i ng c nhiên thán ph c. Ngay t gi a th i kỳ cách m ng Hà N i. Ít nh t là ph i như th . Năm 1945. s ti n lên t i vài trăm b c kiên trì tích cóp ñư c nh tài quy n rũ c a cô. chơi gôn. Ông không ch là chàng thanh niên rám n ng. ð u ñ i mũ panama. M t s bài báo ñã có d ng ý t o nên hình nh v ông ch là m t k ăn chơi trác táng không th s a ñư c. Nhi u nhà báo nhanh chóng có thói quen ñ n thăm ông hoàng b ph tru t kỳ d . b n tài li u nói rõ: “L p l i b máy cai tr cũ. “Con Tr i” B o ð i không làm gì h t. không bu n. t Duy Tân ñã ñăng m t tin gi t gân. tu i m i g n ba mươi tư. Ông có th t là m t con ngư i vô d ng như các t p chí miêu t ông không? Ông có ñóng k ch khi t ra là m t nhà du l ch bi m ho ? Ông ñã làm h t s c ñ cho chân dung v ông có th tin ñư c. c a tư ng De Courcy và các ph ñ h i gi a th k XIX. trong nh ng ñêm b t t n. Theo cơ quan tình báo Pháp thì chính là B o ð i ch ñ ng yêu c u ñư c giúp ñ . s mai danh n tích? Tuy nhiên ông v n g p các nhà báo. ti p theo là M ng ði p. ông lao ñ n Paramount.105 - . ông ñã thoái v hơi v i. thân hình l c sĩ. m t m i tình khác c a ông. nhưng không t ra là chúng ta l p l i tri u ñ i quân ch ”.. ***** T i Hongkong. Ký tên dư i b n hu n th có Th tư ng N i các Paul Ramadier. bi u ông t t c ti n ti t ki m c a m t cô gái nh y n a thư ng lưu. t ng bí thư ñ ng C ng s n. theo ghi chép c a m t nhân viên tình báo Pháp (SDECE) “trí tu c a ông v n r t s c s o gi ng như quan h t m thư ng không làm nh t thú hư ng l c và dan díu tình ái d dãi”. lư i bi ng. thư ng th c l c thú trên ñ i. hơn th i kỳ tr vì kinh ñô Hu . Ông thư ng xuyên lui t i các ca lâu t u quán. Tuy nhiên. V y vi c gì ông ph i t b nh ng thói quen cũ c a mình. Cu i cùng. cách ñây m t trăm năm. cũng không ph i thôi thúc h i thăm tin t c v con ñang s ng Hu dư i chính quy n Vi t Minh ra sao. thái ñ l ng ch ng do d c a ngư i Pháp làm cho B o ð i chán chư ng. ông ñã là khách quen c a nh ng h p ñêm Hà N i. ch m ch p. Cô này ñã ph i m két. chơi qu n v t. Dáng d p tr trung. Muôn năm s kín ñáo. mình m c chi c m t áo sơmi l a b ch theo ki u Trung Qu c. còn có phó Th tư ng Maurice Thorez. M t nhân viên Ngân hàng ðông Dương b n tin: chính ph Pháp mu n ông tr l i ngôi báu. gi u m t b ng c p kính râm to.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñ i riêng. Như m i ngư i. thích cái nhìn c a nh ng ngư i ñi lư t qua bên ông trên sàn nh y hay trong các s i b c. m t m i. trư c tiên là L Hà. ch ng t b qua m t s b o ñ m nào ñó là quá s m” [1]. vũ trư ng l n nh t c a thành ph . g n như nghèo túng. tươi cư i luôn luôn xu t hi n trên các t p chí. m t ngư i Trung Hoa. t m. ông ñi xe công c ng ch t lèn c a Hongkong. Ngân hàng ðông Dương dành ngay cho ông m t ngân kho n hai nghìn ñôla Hongkong.. v m ng n a. Th y ông ñang g p khó khăn v tài chính. Tuy nhiên báo chí ñã lưu l i hình nh y và qua báo chí công chúng tin r ng c u hoàng ch là m t con ngư i như th . t t c ñ u kèm theo s ki m soát ch t ch v chính tr . v i B o ð i. Cũng không ph i công dân Vĩnh Th y mà là Wang Kunney tiên sinh. Ông ñi d o trên bãi t m. vui lòng gi i thích l i s ng c a ông. sau khi ñã tiêu ñ n ñ ng .ñư c bi t nhi u hơn v i cái tên Jenny Wong .t Hongkong sang Sài Gòn. B o ð i s ng như m t thư ng dân vô công r i ngh . Ti n ông quăng trên các bàn b c ho c thanh toán ti n phòng khách s n t i tàn c a ông là c a cô nhân tình Lý L Hà chi tr . Sau ñó l i thêm m t món ti n c a giáo h i Pháp cho vay n a. Năm 1932. nhưng ph n l n th i gian r i ông phân chia gi a c b c và th thao. Ông ñã ñ i tên.

y th mà ch ng có gì rõ ràng c . Ngu n g c c a kho n ti n y ñư c gi kín.. sang tr ng hơn.. t ñ ng b c ðông Dương ra ñôla Hongkong v i giá tám franc/ñ ng b c ðông Dương. Trong b t k tình hu ng nào thì khi ñã có ti n. B Ngo i giao và B Thu c ñ a. Chính ông cũng tham gia vào các v áp-phe c a ñám c n th n. Ông ta hi u r ng ngư i ta càng g n v i ông bao nhiêu thì l i càng c n ñ n ông b y nhiêu”. Nh ch ñ chuy n ti n hay “buôn b c” mà nh ng món ti n nh ban ñ u nhanh chóng tr thành khó che m t thiên h . Như v y ch c n cho ti n l n v Hongkong và l i ti p t c hành trình ñi . Tr l i v i cu c s ng ăn chơi x láng. Thí n m ñ c quy n cung ng và v n t i cho mi n Trung Vi t ñ ng th i cũng buôn bán kim cương. b ph tru t. ðó là khách s n Gloueester trên ñư ng Hoàng h u (Queen’s Road). Nhưng n u quá h n m c cho phép ñư c chuy n ti n v nư c thì m t ñ ng b c ðông Dương ch ăn có tám franc. Các hòm hàng ñư c ñem bán l i ch ñen. năm trăm ñ ng sau khi có ý ki n c a lãnh s Pháp.. ch gái bà Nam Phương Hoàng h u. trong th i kỳ ñ u c a chi n tranh thì chuy n ñó không có gì là b t bình thư ng. B o ð i càng b lôi cu n. Ngư i b n m i này còn ra s c khuy n khích ông tr l i các phi v làm ăn và s cung c p ti n b c. Các phái viên Pháp ti p t c dùng ti n ñ lung l c c u hoàng. nh ng phi v không có gì nguy hi m và khó khăn. Cao y còn giao trách nhi m cho ông ta “bám sát” c u hoàng. kèm theo nh ng móc ngo c trong b máy ngân hàng . m t khi các v làm ăn phi pháp trót l t. Còn ông không th không ñư c chia ph n. Ngu n g c s ph t lên r t nhanh c a B o ð i là m t bí m t mà m i ngư i ai cũng bi t c . Ngoài Phan Văn Giáo còn có Nguy n H u Thí.. ñinh ninh r ng B o ð i ñã gia ân cho h . Ông này bu c ph i nói rõ: ñó là “ti n lương tr cho chi phí lưu trú c a B o ð i Hongkong”. M t phái viên khác tên là Reynaud. Như v y có ph i là phi pháp. không có hoài bão gì.. tham d các h i hè ban ñêm c a ông. mà ai cũng có ph n trong khi v n ph i ti p t c các cu c giao chi n. Ông ta ñang trong c nh g n như kh n cùng. Cô gái khai s ti n này g i cho chánh m t thám. ñư c b y trăm năm mươi nghìn ñ ng. Ông g i nh ng ñ ng b c ðông Dương ñó v Sài Gòn và làm th t c chuy n ti n v Paris. b t bình thư ng không? ðông Dương. Sau này ông thú nh n: “Ti n ngo i t t g i ñ n cho tôi.]. Làm như v y ñ khuy n khích nh ng ngư i lao ñ ng chân chính sang làm vi c ðông Dương ho c bù tr cho nh ng nhà buôn ph i li u lĩnh b v n làm ăn cái x s ñang có chi n tranh. Các chính khách sa-lông khi nh n ñư c tr c p ngoài mong ñ i y. V i s ti n ñó. giám ñ c cơ quan tình báo c a ông cũng là c v n tài chính cho ông. Ông nh n ñư c m t món ti n nh .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñôla cu i cùng. không có ti n tiêu. m t kho n ti n ngo i t sáu trăm ngàn ñ ng b phát hi n. B o ð i nh n ñ i cho ngư i Pháp làm vi c hay kinh doanh ðông Dương mu n chuy n ti n v nư c ngoài h n m c. M t ngư i tên là Yole. Ai mua? Ngư i c a Vi t Minh mua hàng ñem v bưng bi n! B o ð i có bi t không? Không th nào không bi t. Dù sao tài s n c a ông tăng v t. tình báo viên gài vào lãnh s quán Pháp t i Hongkong. c ñ u ñ u m i tháng rót cho ông năm nghìn ñôla Hongkong.. Ph i chăng c u hoàng ñã ph t to nh h th ng chuy n ti n ma quái này? ðúng là như th .nguyên công s Sơn La . s ng ch t không bi t lúc nào. Phan Văn Giáo mua mư i lăm hòm kháng sinh g i v Sài Gòn trên m t con tàu h i quân c a quân ñ i qu c gia. M t ñ ng b c ðông Dương ñư c phép chuy n v chính qu c ăn mư i b y franc. hai mươi ngàn ñôla Hongkong ñ thư ng công cho Giáo ñã làm vi c t t. Vòng quay c a ñ ng ti n không ng ng tăng t c ñ . Không k các v buôn bán khác d t khoát là ñáng ng . Ti n này tr v Paris ñ i thành franc v i giá h i ñoái mư i b y franc m t ñ ng. bí thư c a ông. Reynaud bi t B o ð i t lâu vì trư c chi n tranh th gi i ông ta ñã là nhân viên b o hi m c a ông. Nhưng m t ngư i tin c n khác c a Cao y là Cousseau . mà v n không ñ [. mà m t s ngư i thân c n c a ông là th ph m. Tôi ñã ñem ñ n hàng tri u b c. Th cũng chưa ñ . C u hoàng cho Phan Văn Giáo.n m dây th t h u bao. Ti n này l y t qu ñen c a ông Bollaert. M t món ti n l n ñ chi cho các ho t ñ ng chính tr : m t ph n dành cho các ñ i bi u c a các t ch c “qu c gia” ñ n thăm ông. rư u vang. Ông ta nói v i nhà báo Lucien Bodard: “Tôi tin s p thành công ñ n nơi vì B o ð i r t c n ti n.v . làm như nh ng ñ ng b c ñó ki m ñư c m t cách h p pháp t i ðông Dương ch không ph i mua l u t i Hongkong. Ch ng ai bi t chính xác ông c u hoàng lưu vong làm vi c cho bên nào. ðó là m t ông vua t m thư ng.106 - . ông l p t c ñ i sang m t khách s n m i. Trong m t v khám va-li c a con gái Bollaert t i phi c ng Sài Gòn. S ti n ñó ch ñ dùng ñ tránh cho c u hoàng kh i b các nhân viên nư c ngoài khác lôi kéo. cao su và cùng v i Pierre Reynaud tr thành nhân v t thân tín c a cái “h p tác kinh t và quân s Trung Kỳ”.tài chính. Các v áp-phe l n thu l i cho ông và ñám c n th n ñã ñành mà Vi t Minh ñư c m t ngu n ti p t có ñ m b o . T t c nh ng ñ ng b c ñư c phép chuy n t Sài Gòn hay Hà N i ñ n Paris ñ i ra ñ ng franc ñư c tăng g p hai l n giá tr ban ñ u. khi n tôi có th làm bi n ñ i t giá h i ñoái c a ñ ng b c ðông Dương Hongkong” [4]. Nh ng trò “ o thu t” r t h i y do m t thanh tra tài chính tìm ra. tr thành m t trong nh ng ngư i thân tín c a ông. Không ch ñóng vai trò trung gian. m t c ng tác viên thân c n c a Cao y Bollaert làm con thoi ch y ñi ch y l i gi a Sài Gòn và Hongkong. M t nơi khác m t xe c u thương d hàng xu ng nhà bà Didelot. Th c t ñó là m t công vi c không d dàng chút nào.

công nh n n n th ng nh t. ngư i Pháp chuyên v chi n tranh ðông Dương vi t: “M t nhóm ngư i nhìn ông như qu c vương c a m t nư c Vi t Nam tìm l i ñư c ñ o trung dung c a Kh ng T . Emile Bollaert là ngư i c a ñ ng c p ti n. Ngày 8 tháng 12 năm 1947.. gi ng như âm và Dương. m c c r i tr v . Ông không v i ñáp l i năn n c a ngư i Pháp. ch m l i thì thành vòng tròn hoàn ch nh. Robert Schuman thay th Paul Ramadier ñ ng ñ u chính ph . l i d ng v trí ông vua cu i cùng tri u Nguy n c a ông cũng chưa nh t trí v i nhau trong vi c tranh giành ch ñ ng . tôi không thu c ñ ng phái nào!”. m t khác t n công tri t ñ vào các nhân v t thân c n c a ông. m t ngày sau cu c g p Bollaert .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ch c ch n. Bi t mình ch ng có h u thu n gì c a dân chúng nhưng ông bi t l i d ng s khó khăn c a Pháp trong vi c ñ i phó v i phong trào kháng chi n c a Vi t Minh. Nhân v t thân c n ch không ph i ông. m t ngư i yêu nư c chân chính”. sau m t th i gian dài M cũng không ch u v ng m t Hongkong v i ñ ngh l p m t chính ph g m các nhà chuyên môn hơn là ñ i di n các ñ ng phái. Tháng 11 năm 1947. nhưng con ñư ng ñ t m c ñích khác nhau. dù cho có thay ñ i n i các th nào ñi n a. tr l i . có phái b o hoàng mi n Trung. V hình th c tư ng như c u hoàng còn ñòi h i cao hơn H Chí Minh năm 1946. Nam B ph i tr v lãnh th nư c Vi t Nam không c n trưng c u ý dân. ông không l n ti ng ñ kích ch ñ Dân ch C ng hòa ñ i phương. Ông ta ch có tư cách ñ ng ra ñi u ñình khi nào ñư c Chính ph C ng hòa Vi t Nam y quy n”. L p trư ng ñàm phán c a ông ñã b H Chí Minh c tuy t sau chuy n công cán c a ñ c phái viên Paul Mus ñ n khu kháng chi n. Có ngư i sang thăm dò. B o ð i không ph i là không bi t m i s toan tính ñó. không bao gi B o ð i lên án. l i s ng khác nhau. ông H Chí Minh nói v i S.kèm theo là quy n l i trong chính ph bù nhìn tương lai. Dù n i các thay ñ i. B o ð i lên ti ng Hongkong trong m t cu c tr l i ph ng v n: “N u toàn dân Vi t Nam ñ t lòng tin vào tôi [. Quan h tay ñôi gi a nhà cách m ng lão thành H Chí Minh và c u hoàng B o ð i lưu vong th là tan v chăng? Không hoàn toàn như v y. t i Hongkong. Ông bình th n ch xem tình hình phát tri n ra sao r i m i t thái ñ d t khoát. ñ n 15 tháng 9 năm 1948. không tr c di n công kích cá nhân H Chí Minh. Còn thái ñ c a ngư i Pháp? Bollaert t ra r t s t ru t. Tôi không ng h cũng không ch ng l i Vi t Minh. hình dung v m t nư c Vi t Nam lý tư ng” [5]. Hơn n a trong các phe phái ñang ve vãn. có dư lu n cho r ng c u hoàng giao thi p v i Pháp là có s th a thu n v i H Chí Minh. như M t tr i và M t trăng. Nhóm khác thì xem ông là s b sung cho H Chí Minh. m t khi b Trung C ng ñánh b t kh i l c ñ a Trung Hoa. M c dù lên án ch nghĩa c ng s n. Là m t ngư i không kém thông minh. Các ñoàn ñ i bi u các phe nhóm.c v n t i cao c a chính ph . như ñ ñính chính: “Ông Vĩnh Th y là c v n trong Chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hòa ñã tuyên th trung thành trư c Qu c h i. Ngô ðình Di m. Tôi th y ông H Chí Minh là m t con ngư i tài năng. các ñ ng phái lũ lư t sang Hongkong ngày càng nhi u.. Ông s l i ch c v hi n nay.] tôi s sung sư ng tr v ðông Dương. trong 18 tháng n a. m t m t duy trì B o ð i trong cái v th kỳ qu c “c v n t i cao”. Ngày 5 tháng 7 năm 1947. ông l i tái di n l p trò này. Vi c t nguy n thoái v c a ông ñã ñư c lòng dân chúng. ông s cai qu n ñ t nư c cùng v i H Chí Minh? Philippe Franchini. Ông tránh không t ra ñ ng h n v phe nào. 7 tháng 12 năm 1947). r i sau ñó. ông v n ti p t c các cu c m c c Hongkong. Hãng thông t n Anh Reuter loan tin: B o ð i kh ng ñ nh: “Không bao gi tôi tr l i Hu ñ l p m t chính ph bù nhìn cho ngư i Pháp. ñ như ng ch cho Léon Pignon. Ai cũng bi t hai ngư i ñ u có chung m t nguy n v ng mu n cho ñ t nư c ñư c ñ c l p dân chúng ñư c sung sư ng. Ti p ñó là th t b i quân s trong tr n t n công quy mô Thu ðông năm 1947 vào chi n khu Vi t B c ñ ch p b t cơ quan lãnh ñ o kháng chi n. Là ngư i c a M t tr n t p h p bình dân (MRP do De Gaulle sáng l p) chính ph Pháp ngày càng ng sang h u. Có l như th là khôn ngoan. S ngư i l i cũng không ít.. như năm 1945. [6] Ngư i Pháp t v s t ru t còn B o ð i v n t ra v bí hi m.107 - .. H Chí Minh kiên nh n ch ñ i k t c c các cu c thương thuy t gi a c u hoàng v i Pháp r i m i t thái ñ d t khoát. Riêng ñ i v i ông H . H Chí Minh cũng thay ñ i tuyên b trư c các nhà báo v tình tr ng c a B o ð i. trư c Chính ph và trư c qu c dân. Ph i chăng. T căn c kháng chi n. ông ñã nh n n n ñ c l p t tay Nh t ñ r i m y tháng sau l i trao l i cho Vi t Minh. B o ð i cao gi ng ñòi Pháp ph i trao tr ñ c l p. Nhưng cu c m c c v n chưa ngã ngũ. Chính ph Vi t Nam. nhưng trong th i kỳ còn h p tác v i nhau H Chí Minh bao gi cũng có thái ñ tôn tr ng c u hoàng . Ehe Maissie phóng viên hãng thông t n M International New Service M . Trong dân chúng nh t là trong vùng Pháp ki m soát. có phái Nam Kỳ mu n có nhi u quy n và l i hơn trong chính ph Vi t Nam th ng nh t.B o ð i (ngày 6. nói r ng hơn có ý ñ c a ngư i M mu n l i d ng Pháp suy y u ñ d n d n thay th Pháp bi n ðông Dương s m tr thành m t xích tr ng y u trong vành ñai ch ng c ng c a ðông Nam Á. Ông thương thuy t v i ngư i Pháp ñ tr l i n m quy n bính.

và thái ñ không khoan như ng c a ông. t nguy n rút lui kh i chính trư ng ñ m ñư ng cho s hòa h p chân thành v i nư c Pháp” [8]. M t tháng sau. Nhưng ph m vi quy n l c c a chính ph trung ương c a B o ð i ph ng ñư c bao nhiêu ngoài các thành ph th tr n và d c ñư ng giao thông do Pháp ki m soát và b o v còn g n như toàn b vùng r ng núi và ph n l n nông thôn mênh mông ñ u ñ t dư i quy n c a chính ph kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o. ch ngày v Hu . Ông già t ra là con ngư i d thương. r ng rãi hơn nh ng ñi u dành cho H Chí Minh h i ký hi p ñ nh sơ b tháng 3 năm 1946.. S ng bên ông còn có m t Công chúa. Sau cu c g p V nh H Long. v a ký t t xong B o ð i tuyên b bác b th a ư c. không gi u s b c mình trư c tính thi u thi n chí. Chính ph và nhân dân ta r t mong c v n Vĩnh Th y không có nh ng hành ñ ng trái ngư c v i nh ng l i th trư c T qu c và trư c ñ ng bào trái v i nguy n v ng c a dân t c” [7]. Bollaert c g ng thuy t ph c B o ð i ch p nh n tr v nư c và ñ ng ñ u chính ph . bao vây cho nên c v n có th nghe nh ng l i h a h n suông c a b n th c dân Pháp mà ñi g p chúng. Chính cô này ñã thông báo cho cao y bi t nguy n v ng c a cha cô mu n ñư c s ng nh ng ngày cu i ñ i t i quê nhà. Gi ñây. L i ñ n ñ i này sau ñó ñã không thành s th t. sau s ki n H Long. Ông vua b h b này là ai mà ph i c u c nh ñ n như th nh . hai bên ñi ñ n th a ư c H Long d ki n Vi t Nam ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. v i c nh quan hùng vĩ và trang nghiêm ñư c t o thành b i nh ng ñ o nh kh c h a trên b u tr i. y u m m.. Tháng tám năm ñó. C u hoàng ph i th a nh n sai l m c a b n thân. mùa hè năm 1947 ñang s ng dư i s chăm sóc yêu thương c a bà ngo i t i ðà L t.. có nghĩa là chính th c hóa s th ng nh t c a Vi t Nam. Sau nhi u cái b t tay.. có hành chính riêng. c nh sát riêng. v ñ t li n ph c v quân ñ i nư c Pháp t do. nh n s b o h c a Nh t ñ r i l i nhanh chóng thoái v và làm c v n cho chính ph H Chí Minh. Bà không tr l i nhưng cũng không c i chính. Trong lúc các v khách Pháp gi i thích thì bà ñ n trư c ñàn dương c m th n nhiên chơi bài Ti n quân ca. Lê Văn Ho ch v. Phe b o th không mu n nghe nói ñ n th a ư c v a ñư c ký k t. M t nhà báo h i c u Hoàng h u Nam Phương lúc ñó ñang ðà L t: “Có ph i con bà s p lên ngai vàng không?”. tr thành ñ a ñi m ưu ái cu c tái h p Pháp ..108 - .. vì r i lo n tâm th n. m t b n ngh ñ nh thư quy ñ nh nh ng ñi u Pháp s n sàng dành cho Vi t Nam và nh ng ñi u B o ð i có th ch p nh n. Duy Tân. ñ ngh bà ñưa con trai bà mư i ba tu i lên ngôi. thành ph c a ông. Ngư i ta nh c ñ n vua Thành Thái năm 1910 b bu c ph i r i kh i ngai vàng và xu ng tàu ñi ñày ñ o Réunion.. L i th nh c u y và nh ng bàn tán thêu d t ñã khi n ngư i ta cho r ng ngư i Pháp ñang nghĩ ñ n vi c tìm ki m con bài thay th B o ð i. Nhưng Vua Thành Thái ñã ñư c phép v s ng gi a Sài Gòn. C v n Vĩnh Th y xa không kh i b nh ng thám t Pháp như b n Cousseau bưng bít và nh ng ngư i vô s như Nguy n H i Th n. th ng nh t bao gi cũng là v n ñ gay c n trong ñàm phán. la l i r ng ông ñã b l a. t Echo du Vietnam ti t l âm mưu: “M t k ho ch x o quy t do H i thu c ñ a trình bày. qu c ca c a Vi t Nam. ông ñã ch ng ki n con ông. V a m i ký th a thu n xong bư c ñ u ñã ph i tay ngay. r i kh i ñ o. Cu i cùng.”.. Bà không tr l i. V phía Pháp cũng v y. T i ñây. Còn B o Long. ñ c l p trong suy nghĩ và hành ñ ng hơn là nh ng nhà ch c trách Pháp ñã hình dung v ông. Các nhà thương thuy t t Paris sang. v a ti n t i xây d ng m t chính quy n tay sai ñ m nh làm rào c n ch nghĩa c ng s n châu Á. N u c v n Vĩnh Th y bi t rõ tình hình trong nư c thì ch c c v n không b chúng l a b p.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment các nhà báo H Chí Minh tuyên b trư c các nhà báo có tính răn ñe: “. nhưng v i ñi u ki n th ng nh t và ñ c l p ph i ñư c b o ñ m. V nh H Long. l ch s . Có th kh i ñ u b ng m t cu c thoái v tr ng th c a B o ð i như ng ngôi cho con trai. chính là ngư i M ñang mưu mô n m con bài B o ð i. ð c l p. B o ð i ñòi ñ c l p hoàn toàn. kèm theo là ý chí và lòng kiên nh n. Nhưng l lùng thay. thu t l i m t bài ñăng trên báo Continental Daily Mail ra ngày 25 tháng 7 năm 1947 t i London: “Các nhà ch c trách Pháp ñ n thăm c u Hoàng h u Nam Phương. g n gũi v i dân Sài . Như v y là nh ng bi n pháp trên g n phù h p v i ch th c a chính ph Pháp trao cho cao y Bollaert sáu tháng trư c ñây.v.Vi t. ñài phát thanh Vi t Minh phát t Hu m t cái tin khá l lùng. Chính ph Pháp ñã nh m chăng? Ông ta có th c s ñ c l p trong hành ñ ng không hay do m t s c v n có nh hư ng ñi u khi n ông trong bóng t i như th i kỳ Hu ông d dàng tuyên b thoát ly quan h v i Pháp. gi i h u trách chính tr Pháp vô cùng th t v ng không tìm ñư c ai có th thay th B o ð i m c dù h không ưa B o ð i n a. toàn di n còn Pháp ch nhân như ng cho Vi t Nam t do dư i s giám sát c a Pháp còn v n n m ch t m t s lĩnh v c. hơn n a không ph i là m t tên bù nhìn ñã bán mình cho qu . Nhi u cu c h i ñàm ti p theo ñi ñ n th a ư c H Long. Ngư i ta th y ông t ra c ng r n. mu n ông ñ c l p v i Pháp ñ v a làm suy y u th l c Pháp ðông Nam Á. ai m i là ngư i không khoan như ng và khôn khéo? Ph i chăng sau lưng ông ta. ði m n i b t quan tr ng là chính ph trung ương có quy n l c trên toàn b ñ t nư c g m c Nam Kỳ. nhưng quân ñ i và ngo i giao v n dư i quy n Paris. Ph m vi và s lư ng c a các lĩnh v c y gi m d n trong quá trình thương lư ng. Ngư i ta b ng nh n ra B o ð i hóa ra không ph i là con ngư i d b o. H ch trương khôi ph c ch ñ quân ch An Nam.

ngay c tính ñ i di n c a tôi cũng còn ph i bàn cãi. m i ngư i ñ u ph i chuy n sang ñi tàu th y cùng v i hành lý. Quân Pháp ch chi m ñư c các thành ph . bá tư c Didelot l i ðà L t. anh r . Nó không th ñư c xem như m t lu n c trong m t cu c ñàm phán ngo i giao. Pháp ñã tr l i) có nh ng bi u ng . T nay trên ñ t Pháp bà Nam Phương ch có th bi t qua loa tình hình trong nư c nh nh ng lá thư c a bà ch ru t là bà bá tư c Didelot l i Sài Gòn k nh ng chuy n l t v t cho bà. ñ ch th . cũng không th vi n ra ngay t ñ u. Sau khi bán tài s n riêng Hongkong c ng v i ñ ñ c và ôtô.ch B o ð i . M i ngư i chung quanh t v . L n ñ u tiên chúng nh p vào m t thành ph như th và không th quen ñư c v i chi u cao c a nh ng nhà ch c tr i. Lý L Hà. B o ð i ph i b t ñ n ti m nh y Paramount và nh ng sòng b c khác. ông ta v a khuyên Pháp như ng b thêm n a trư c ñòi h i c a B o ð i. nên sau nhi u ngày. Nơi ông là m t tòa nhà r t ñ p theo phong cách ki n trúc Anh. Lũ tr ôm hôn các anh em h và sau m y gi bay ñã phát hi n ra th gi i hi n ñ i. ñư c Tr i giao s m nh tr vì th n dân. Ch c ch n là nh ng ai không ph i là dân Vi t Nam thì không c m nh n ñư c ñi u ñó mà tôi cũng không th thuy t ph c ñư c h .. hay th n dân hình như ai cũng bi t rõ nh ng ch bài cũng như nh ng ñi m y u c a ông. C nhiên bà và các con ñáp máy bay Anh ñ t i Hongkong g p ch ng. Nhân danh chính ph M . Ông c u hoàng g p l i v con sau hai năm xa cách. ð u tiên ông ñ n Anh ñ ch a m t r i v Cannes nơi Nam Phương và các con ñang ñ i ông. Cu c s ng v ch ng m i g p l i nhau ñư c ñ t lên hàng ñ u. T tháng 12 năm 1946. thua. là Con Tr i. Ông là con ngư i thông minh có nh n th c nhanh nhưng l i ham thích ăn chơi. Vi t Minh ñã rút ñi. trong th i gian ñ u. tóm l i là ñòi cho ñư c ñ c l p [9]. ông ñư c m t kho n ti n tươi ñ n m t tri u ñ ng ðông Dương.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Gòn. Các phe nhóm ñ ng phái “qu c gia” . Ông ta hay b m t s ngư i có ñ u óc v l i ph nh ph và ch u nh hư ng c a h . Có l ch có mình tôi nh n th y tính ñ i di n chính thông này. Th i gian ngày càng thôi thúc. Trong H i ký Con r ng An Nam ông vi t: “Riêng tôi. ông ta s có th nh n ñ nh ñúng ñ n. Gián ti p và tr c ti p ngư i Pháp ñã giúp ông tr l i cu c s ng sung túc. c u ð i s M t i Pháp ng h gi i pháp B o ð i. Nói như th là coi nh m t y u t ch y u.. th tr n. v i vô vàn ánh sáng. v a kh n kho n yêu c u B o ð i ph i ñương ñ u v i Pháp.”. m nh m hơn m i lu n c chông l i tôi. h ch ñưa lý l gi a con ngư i v i nhau. ngang t m v i h . T i Hongkong.. Trong m t b c thư vi t cho con gái ..”. Ông s ng Stanley Beach nhưng thư ng hay ti p các ñoàn trong nư c ra Causeway Bay.109 - . tôi là ñ ng Thiên t . b n mươi ngàn ngư i t h p trư c c a Ng Môn yêu c u Hoàng ñ B o ð i tr v nư c n m quy n bính. còn vùng nông thôn mênh mông vùng r ng núi hi m tr v n n m trong tay Vi t Minh. Trư c ñây m t s ngư i ng h ông thoái v và h p tác v i H Chí Minh cũng là ñ c u vãn v th c a h . v i s tr n l n gi a s c s ng và s h n ñ n. sau sáu năm xa cách. truy n ñơn dán trên tư ng yêu c u B o ð i tr v nư c n m quy n bính. Ánh ñèn nêông choáng l n. William Bullit. Ngày 12 tháng 8 t i Hu . Ông ñi châu Âu. Gi i pháp B o Long. Không bao lâu sau ñó bà Nam Phương và các con r i Hongkong sang Pháp. C u hoàng khác nào m t k ñang ñánh b c trong khi nh ng ngư i ng i ch u rìa và nh ng tay ñ ng ngoài cá cư c v i nhau v cơ may ñư c.ông ta không ph i là m t vĩ nhân cũng không ph i là m t th ng ng c nhưng n u ñư c bi t rõ tình hình. Li u ông có bi t chơi canh b c cu c ñ i này không hay trái l i ñ cho ngư i Pháp hay Vi t Minh chinh ph c. Ngư i M gia tăng áp l c.lá thư b S ki m duy t gi l i ông nói v B o ð i: “Cha tin vào ông chú c a con . d n d n ông ñư c c m tình c a m i ngư i. ðó l i là lúc c u Hoàng h u Nam Phương quy t ñ nh r i kh i Vi t Nam. ngay c Hu . Do không ñ phòng trư c nh ng h ng hóc. ch tôi là ñ i di n chính thông cho m t tri u ñ i. ít nh t trong m t th i gian. tôi c m th y r t tho i mái. nơi có tòa lâu ñài Thorenc tráng l ñư c dành cho c gia ñình. Thành Thái hay ai khác không còn ñư c m y ai nh c ñ n. m con bà Nam Phương v Cannes. th i ñó ngư i ta hay nói: trong tay tôi ch ng có gì nhi u. Ông tr l i cu c s ng xa hoa giàu có. Cu c s ng d dãi.. tàu th y và ti n b c. M t th i gian. Tuy nhiên nó v n hi n h u. nh ng ngư i ñôl tho i v i tôi không th hi u ñư c. ***** Anh r bà. ông ñánh giá quá cao v v th “ông vua cu i cùng tri u Nguy n” c a mình. M t chuy n ñi v t v gian nan. Nhưng v n ñ ch d ng l i ñó. Ph i t m d ng l i Bangkok ch kh c ph c nh ng tr c tr c k thu t c a chi c th y phi cơ. chi n tranh lan r ng kh p c nư c v i m c ñ ngày càng kh c li t. ñ c trưng c a bán ñ o. Lúc ñ u ch là s tò mò. h p v i trình ñ c a h . M ng ði p và các cô gái tr khác t m lánh m t. B o ð i hình như ñã thoát kh i c nh cùng qu n. M t ñi u ch c ch n là ph i thương lư ng. Khi tôi ph n ng hay t thái ñ . kỳ di u bên c nh cái nghèo nàn c a ðà L t. cho h ngh t i Hongkong Hotel ho c Paramount hay Saint-Francis. g n b bi n cách Hongkong ñ hai mươi cây s ông có m t ban thư ký riêng giúp vi c. B o ð i có v như t tin. T i Pháp. ch m d t m i mưu mô. Bây gi Hà N i (.. Vi t Minh v n thi hành chính sách vư n không nhà tr ng nh ng vùng h t m rút ñi.

Tháng 1 năm 1948. Tóc u n. B ng m i giá ph i d ng lên m t chính ph ñ chiêu h i t t c nh ng ph n t “qu c gia” ch ng c ng s n. có s ch ng ki n c a B o ð i. ð c phái viên c a t Combat (Chi n ñ u) vi t: Nh ng cu c thương thuy t v i ông Bollaert ch ng ñi ñ n ñâu. ông không th lùi ñư c n a. Và th là ra ñ i m t chính ph tàm t m có quy n l c c nư c dư i quy n c a Th tư ng Nguy n Văn Xuân. Văn phòng Qu c trư ng v n ñóng ðà L t vì ngư i Pháp dùng d ng không ch u giao dinh Norodom. nhưng trong lúc chi n tranh ñang ti p di n ác li t mà l i ñi ñàm phán ñ ch m d t chi n cu c thì ñâu ph i là m t vi c t m thư ng. Ông cũng bi t ph i ñi nh ng nư c c cao. im l ng. c nh quan hùng vĩ c a v nh H Long ñư c ch n làm ñ a ñi m l ký k t. t o v n chính tr hào nhoáng bên ngoài cho ông trư c h t vì quy n l i c a chính h . không bán ngoài th trư ng t do. ðó là quy ch cu i cùng dành cho Vi t Nam. Ngư i ta nhanh chóng th y rang duy ch có c u hoàng B o ð i là có th kh ng ñ nh quy n l c c a mình và ch có ông m i là l c ñ i tr ng c a H Chí Minh. nên ph i l p riêng m t h th ng kho xăng d c ñư ng t Cannes ñ n Genève. Có l ông ch thèm mu n gì hơn v th hi n nay c a ông. có phong thái r t “Paris”. Nhưng không. tr l i các nhà báo. Chi c xe có t c ñ nhanh. tay ñút vào túi chi c áo choàng màu nâu nh t. M i l n tư ng như ông ch c ch n nh n l i. M i l n thương lư ng l i ñư c thêm m t chút n i r ng quy n t tr cho Vi t Nam ngay c t “ñ c l p” cũng không còn là ñi u c m k n a. leo lên c p thi u tư ng. ñó là chi c Gordini. Nhưng không l p l i n n quân ch . Còn thái ñ c a chính ph kháng chi n H Chí Minh? Ngày 25 tháng 1 năm 1949. M t khác quân Pháp không có ý ñ nh gi tr n quy n l c c a mình.110 - . M t l n n a. ngh vi n cũ c a thu c ñ a t y chay chính ph Nguy n Văn Xuân. Th tư ng Xuân là m t bên ký k t dù ch là ký t t hi p ư c. B o ð i ra v m t con ngư i kỳ c c chưa t ng th y bao gi . m t sĩ quan do Pháp ñào t o. Bên Trung Hoa. thì ông l i l n khân. m i l n l i ñánh d u b ng nh ng tuyên b l c quan nhưng không có hi u qu gì. quân c ng s n c a Mao Tr ch ðông ñang th ng như ch tre. Ph i ký k t. Báo chí cánh t m t l n n a ñưa ra hình nh v ông như m t k trác táng ích k . nâng giá lên mãi. Ph i c u kh n van nài. mà Genève là m t ñ a ñi m lý tư ng cho các cu c m c c ngo i giao. Ngư i M càng s t ru t. không mu n d n thân vào th c ñ a. Các dân t c mi n núi ñư c hư ng t tr nhưng ñ t dư i quy n tr c ti p c a B o ð i. Nh ng cu c thương thuy t kéo dài b t t n. Tình hình nhanh chóng ch ng t r ng ch có c u hoàng B o ð i m i có th kh ng ñ nh ñư c quy n l c c a mình và ch có ông m i có th ñ i ch i ñư c v i H Chí Minh. ông s i bư c bên c nh bà hoàng r t tr ñ p. Nhưng trong khi ch d i. dư ng như B o ð i nghe theo l p lu n c a nh ng ngư i thân c n ñang bu quanh ông. Còn ông Hoàng ñ này c làm cao. nhưng ông B o ð i cũng không b l d p Genève ñ s m thêm nhi u b cánh m i. mà không quy t ñ nh vào cu c.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment tâng b c ông. Nhưng là ñ c l p trong khuôn kh Liên hi p Pháp. tòa lâu ñài xinh x n Cannes. Nhưng l i m t l n n a. cư i nho n d dành. Th i gian thúc bách l m r i. v i ngôi bi t th ñ p ñ Hongkong. Có l ông cũng bi t ông ch ng có h u thu n gì ñáng k trong nư c. C u hoàng s tr v nư c. b nhi m các th hi n cai tr ba “kỳ”. Chưa gi i quy t ñư c gì c . Sau này khi hòa bình ñư c l p l i. Cu i cùng T ng th ng C ng hòa Pháp Vincent Auriol và B o ð i ký th a ư c 8 tháng 3 năm 1949. Tóm l i là chính ph trung ương c a tư ng Xuân ch ng cai tr gì h t. Báo chí không ti c l i ca ng i th a thu n ñ t ñư c công nh n Vi t Nam ñ c l p trên gi y tr ng m c ñen. T i Nam Kỳ. m t nư c trung l p truy n th ng. B o ð i còn mu n ngư i Pháp ph i van nài hơn n a. tránh né. ông ñi g p cao y Pháp Genève. Ph i tr i th m ñ ñ ông lên máy bay v Sài Gòn. T i sao ông l i ch n Th y Sĩ. công b m t “t m ư c” (modus vivendi) theo cách c a ông. g i là “Hoàng tri u cương th ”. H Chí Minh nói: “Ông Vĩnh Th y ñã th trung thành v i T . các nhà ch c trách ñiên ñ u. B o ð i s không tr l i làm Vua mà là Qu c trư ng Vi t Nam. L n này ông ch làm công vi c giám sát t xa nh ng hành ñ ng ñ u tiên c a cái chính ph do ông v a d ng nên. Nhưng l n này. nhân dân s b phi u l a ch n ch ñ chính tr cho mình. ph i l y lòng b ng nh ng cái cư i n . trong khi ch ñ i tình hình ñư c c i thi n. giúp ông có ñư c có m t kho ng cách v i nh ng ngư i ñ i tho i. Tôi ñã d m t b a ñi m tâm r t sang c a ông. càng không ñ s c ch ng l i kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o nhưng ñã ng p sâu trong cu c s ng phù phi m hư ng l c. ngư i c a B o ð i. Như m t trò phù phép. Vi t Minh v n tr v ng các vùng nông thôn. Tuy nhiên cu c ñ u tranh c a ông không vô ích. tư ng trưng cho quy n l c c a Toàn quy n ðông Dương cũ cho Qu c trư ng Vi t Nam. M c dù tình hình lúc này nghiêm tr ng. L n này ông ch n ñư ng ñ n Cannes trên m t chi c xe hơi ñ c bi t. Báo chí ph n n . th a ư c m i ch ng thay ñ i ñư c bao nhiêu tình hình ñang di n ra. Ông ñòi thêm các ñi u b o ñ m m i nh t là thu h i ñư c Nam Kỳ [10] (Nam Kỳ ph i tr vè lãnh th Vi t Nam). xài xăng pha octane v i t l cao. ð u năm 1949. B o ð i v n cho phép và còn mong mu n ñư c m i ngư i “tâu Hoàng thư ng” ho c “tâu B H ”. Con Tr i B o ð i luôn mu n ñ ng trên m i cu c xung ñ t ñ ng phái. ông tài tr cho nhãn xe này. t o m t s c c vũ m nh m cho kháng chi n Vi t Nam. nhưng c hai bên Pháp và Vi t ph i c cùng s ng chung v i nhau. t khi tr l i giàu có. Bên kia ñ i dương chi n tranh ngày càng d d i. Sau này khi v nư c.

h i dân và làm tay sai cho Pháp. Cũng vào th i gian này. H Chí Minh tuyên b . t p 5.. [6] H Chí Minh toàn t p. Hai tháng sau. Chính ph Vi t Nam s th ng tay tr ng tr nh ng tên Vi t gian ñ u s ñã bán nư c buôn dân. Ch có bù nhìn và ph n qu c m i ng h B o ð i” [14].. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i.Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) .. tr.ðông Dương. . sau ñó Ngh vi n Pháp s h p pháp hóa yêu c u ñó [11]. Vĩnh Th y tr v v i 10. tr. Nhà nư c . “B n ký k t 8 tháng 3 ñ i v i nhân dân Vi t Nam ch là t gi y l n. 2/4/1947.000 vi n binh Pháp ñ gi t h i thêm ñ ng bào Vi t Nam. [3] Paris Presse. ð u tháng 10 năm 1949. SPCE 376. Nhà xu t b n Pygmalion. [4] B o ð i. [1] H sơ lưu tr b Ngo i giao Pháp . [10] Ông ñòi h p H i ñ ng qu n h t Nam Kỳ bi u quy t ñòi tr v v i Vi t Nam. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. SPCE (Service Presse Corps Expéditionnaire . ch ng l i kháng chi n. [2] CAOM. Ch trương x công khai t i bán nư c c a B o ð i ph n ánh thái ñ c a chính ph kháng chi n do H Chí Minh lãnh ñ o th hi n qua m t lo t các bài báo và tuyên b chính th c c a H Chí Minh lên án B o ð i bán nư c. h u ng n sông H ng. [12] [13] H Chí Minh toàn t p. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. 694. bình lu n v b n ký k t 8 tháng 3 gi a B o ð i và Pháp. Ngày 2 tháng 2 năm 1949.” [13]. [7] H Chí Minh toàn t p. [14] H Chí Minh toàn t p.T p C v n chính tr s 2. H sơ lưu tr b Pháp qu c H i ngo i .1988.H sơ 376.. H Chí Minh tuyên b d t khoát: “Chúng tôi không c n gì ñ n b n bù nhìn. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . t p 5...V Á . tr l i nhà báo M A.285. 562. t p 15.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Qu c. t i căn c kháng chi n c a Liên Khu III. tr l i phóng viên hãng thông t n Anh Reuter h i v ông Vĩnh Th y có còn ñư c coi là c v n t i cao trong chính ph n a không. ðó là s th t.. 1995. [9] CAOM. bán nư c thì ông y s b t i ph n qu c như nh ng k ph n qu c khác” [11]. 1995. [5] Philippe Franchini: Les Guerres d’Indochine (Các cu c chi n tranh ðông Dương). t p 5. t p 5. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia.. trang 220. Th th ng nh t và ñ c l p gi hi u y ch ng l a b p ñư c ai.. v i nhân dân và Chính ph . Steele. N u ông y cam tâm buôn dân.S M t thám. t p 5. Paris. [8] CAOM. 581.111 - . trang 310. H Chí Minh kh ng ñ nh: “Ông ta ñã t cách ch c y r i” [12].. 1995. Vĩnh Th y làm tay sai cho th c dân là m t tên ph n qu c. Nhà xu t b n Chính tr qu c gia. m t phiên tòa ñ c bi t c a Tòa án quân s ñã tuyên án t hình v ng m t Vĩnh Th y v t i ph n qu c. Vĩnh Th y cam tâm bán nư c. 1995. báo New Herald Tribune. Le Dragon dAnnam (Con R ng Annam) Nhà xu t b n Plon.

sau này B o Long cũng theo ban này . êm và thanh bình. Cũng may là nhà trư ng có ñ u óc thoáng. Nam Phương quy t ñ nh cho con vào h c trư ng Roches. B o Long c g ng khép mình vào k lu t h c ñư ng. Nhưng l a ch n trư ng nào cho thích h p không ph i là chuy n ñơn gi n. Chi n tranh k t thúc ñư c b n năm r i nhưng s con em các gia ñình l i v n ñông nên trư ng v n t n t i. quý phái. e không h p v i khung c nh h c ñư ng dư i ch ñ c ng hòa ñã g n hai trăm năm tu i Pháp trong khi v danh nghĩa ch ñ quân ch nhà Nguy n Vi t Nam cũng ñã cáo chung ñư c g n b n năm r i. Khác chăng là n i b t trên màu xanh lam c a v nh Cannes. nhanh chóng hòa nh p v i t p th . ch c ch n v i ñôi sư t ñá trang trí trên c t tr hai bên. Nh nhà. vì di chuy n. ngôn ng . m c d u t i Masslacq. c n ñư c ăn nhi u c a ng t hơn. có v trí tương t như trên b bi n Nha Trang. vì ba năm qua. ñó ch là cơ s t n cư th i chi n c a trư ng chính Verneuil-sur-Avre. m t th ng c nh trên b bi n mi n Trung nư c Vi t. không quen khí h u khá kh c nghi t c a vùng núi Pyrénées.. Lùi d n vào dĩ vãng : nh ng k ni m không m y êm ñ m v nh ng ngày lánh n n s ng trong trư ng dòng chúa C u th Hu cùng nh ng l hành xác c a các th y tu. c t ng như ti ng Hy L p c . gi i văn chương. còn ñây m t tòa bi t th nguy nga không kém. nh các em ñang s ng Cannes v i m . Cu i cùng ông . theo h th ng giáo d c Anh. nh ng chi c du thuy n yatch m nh mai. ð u tháng 1 năm 1948. và năm ti p theo. song tư c v Hoàng t k nghi p cũng cho c u ñư c hư ng m t s ñ c quy n: M i bu i sáng c u ta ñư c t m nư c nóng trong khi các b n cùng l p ph i t m nư c l nh. An ninh Cannes ñư c b o ñ m. Nên chăng ch g i là Nguy n? Vi t Nam các vua thu c tri u ñ i cu i cùng cũng như có nhi u ngư i dân thu c dòng h Nguy n. Ngư c l i v toán và các khoa h c t nhiên thì k t qu bình thư ng. xuyên qua mi n nam nư c Pháp còn ñ y d u tích chi n tranh ñ ñ n Pau nh p h c. Bà Nam Phương r t hi u tính n t bư ng b nh khó b o c a con trai ñ u lòng nên bà hy v ng h c trư ng này con bà s tr nên thu n th c hơn. Kh u ph n b a t i cũng ñư c ưu tiên: ñư c chia nhi u th c ăn hơn. ñư c Nhà th Công giáo b o tr . B o Long theo m t ngư i c u. hơi bu n. ðư c cái c u ta thông minh.112 - . h t ðà L t l i Hongkong. Phương pháp gi ng d y và giáo d c c a nhà trư ng r t ñư c tín nhi m ñ n m c sau này có nhi u gia ñình quy n quý Vi t Nam g i con ñ n theo h c. C nh trí ñây g n như vùng Alpes. Hai năm h c Hu hoàn toàn theo chương trình giáo d c Vi t Nam lúc ñ u là c a chính ph Tr n Tr ng Kim. nơm n p lo s trong ti ng rít c a ñ n trái phá vút mái nhà. B o Long c m th y cô ñ c.có sáu h c sinh thì b n ngư i khi ra trư ng tr thành tu sĩ. b h n sách v vì chi n s . áp d ng nh ng phương pháp gi ng d y hi n ñ i. gia ñình nào cũng có th bi t trư c. Bây gi c u bé ch còn ch ngày t u trư ng. B o Long hòa nh p ñư c ngay v i các b n tuy cùng l p nhưng nh tu i hơn mình. T i sao l i h c trư ng Roches? ðây là m t trư ng ñ ng ñ n. sau ñó là dư i ch ñ dân ch c ng hoà. Gi ng như ðà L t. trong tình th ñ y bi n ñ ng quê nhà vi c h c t p c a m y anh em B o Long cũng b ñ o l n. c ng ra vào tòa bi t th uy nghi. g n Pau. ñư c c u bé chăm chú theo dõi. ði m n i b t cu i cùng c a nhà trư ng là m c dù trư ng này không thu c giáo h i qu n lý. hay nh ng ñêm ng dư i t ng h m nhà băng ðông Dương. r i tòa bi t th Cannes. ngày tr l i trư ng h c không ph i là m t s ki n b t ng . B o Long ñã sang tu i mư i ba. C u ta còn ñem chia b t cho các b n. d dang. Các b n thân trong l p k l i r ng tâm trí B o Long luôn b ám nh xót xa m i khi nh l i nh ng c nh hoàng cung Hu ngùn ng t cháy r i trong khói l a bom ñ n. m t cách tr nh tr ng. nghĩa là cho phép h c sinh phát huy tính ch ñ ng t qu n trong cu c s ng t p th ký túc xá dành cho con cái gia ñình giàu có t i mi n tây-nam nư c Pháp. nhưng trong ban tri t h c . Ngư i ta gi i thích lý do nh ng bi t ñãi y: B o Long là ngư i t x nhi t ñ i ñ n. Trên ñ t nư c thanh bình như nư c Pháp năm 1948. sáng d . B o Long luôn luôn có c m giác phi n mu n trong lòng. nh ng canô máy.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 25 Phaàn III – Trôû veà Daniel Grandcleùment T lâu ñài Thorenc nhìn ra c nh quan tr i r ng dư i m t B o Long gi ng như Nha Trang. ñư c g i kín ñáo hơn là “lâu ñài Thorenc”. Th i gian ñ u các th y cô giáo và b n h c lúng túng không bi t xưng hô th nào cho ph i v i tư c v cao quý c a B o Long? Không l m i l n l i xưng hô Hoàng t B o Long. r i rác nh ng cánh bu m tr ng. Cu i cùng. Gi ng ph n ñông các thanh niên h c sinh th i ñó thư ng hay ưu th i m n th như m t căn b nh th i ñ i. trên ñ nh ñ i chìa ra bi n s ng s ng m t dinh cơ ñ s mang tên “bi t ñi n B o ð i”.. quanh các ñ nh núi ñ i vùng tây-nam nư c Pháp ñ u ng p bóng thông reo. em c a Nam Phương. không quen t m nư c l nh. nhi u chocolatte hơn. k lu t r t nghiêm kh c. ñó. tuy nhiên nhi u l n ñ ng hàng ñ u trong b ng t ng x p h ng.

T t c các t báo Pháp ñ u ñưa tin gi t gân: thái t B o Long b ñe d a b t cóc. không r i m t bư c. ngư i kia c m ñèn tín hi u màu xanh. H ñã ñánh tín hi u trong ñêm.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment hi u trư ng ch n tên. Ph n l n các bu i chi u ñ u dành cho ho t ñ ng th thao. Sau này ông k l i: tham d các nghi l tôn giáo cũng t a như ñi xem hát. M t căn bu ng kín ñáo chung quanh trang trí toàn màu ñ c a chính ð c giám m c như ng cho anh. làm cho c u ta b c mình. duy ch băn khoăn m t n i là cái tên Philippe có v công giáo quá. tr m t giai ño n ng n ñư c m i ngư i kính n khi cha anh. c ñeo cà v t. Philippe có ngu n g c Hy L p “hyppos”. l i ném anh tr v v i nh ng quy ch kỳ qu c c a con trai n i nghi p m t v Hoàng ñ có tương lai không ch c ch n. Th tr n nh bé Masslacq sôi s c không khí c nh gi i. B o Long bu c ph i m t mình như ñi tr n. m t âm mưu b t cóc. Không sao. x y ra m t s ki n khi n tên tu i B o Long ñư c nêu lên trang ñ u các báo. C nh binh s c s o kh p nơi k c nh ng b i r m ñ tìm d u v t k tình nghi. V y mà. l i ph i s ng v i các th y tu. anh không ra kh i phòng. nh c a B o Long trương kh p nơi. ch không ch ñích danh t ch c nào ch mưu nhưng ai cũng bi t trên chính trư ng Pháp th i ñó ch có th là “c ng s n”. dù không x y ra hay ch là b a ñ t. Ch ng có ai ch ñi m cũng không có s ñe d a th t s nào. S vi c không có nhưng cũng có nh ng h u qu n ng n v sau. Các báo khác v n ti p t c lu n ñi u c a h . t như thư ng th y trong b n h c v i nhau trong trư ng. l c lư ng ñang tích c c ng h “Vi t Minh” ch ng l i cu c chi n tranh tái chi m ðông Dương. tóc ch i mư t. Ông già k r ng ñã th y hai ngư i. m c qu n soóc ng n. Anh thích th thao. Nhưng không ai nghi ng s th t v m t âm mưu b t cóc. M t l n n a.t Le Soir (Bu i chi u) . tham d các trò chơi trên sân trư ng hay trên sân v n ñ ng và cũng như chúng b n anh b t ñ u có cu c s ng ít nhi u thoát kh i nh ng mưu toan chính tr t i tăm ho c liên quan ñ n cu c s ng cung c m. T Le Soir còn ñi u tra và kh ng ñ nh S c nh sát Cannes ch ng bi t gì v chuy n này.113 - . bi t chơi nhi u môn. M t ñ i c nh binh trang b ti u liên ñư c c ñ n trư ng Roches túc tr c. M t t báo c ng s n . . B o Long ñã tr i qua m t th i niên thi u ñ y bi n ñ ng. ăn thông v i bu ng bên c nh lúc nào cũng có m t viên c nh binh. s ng Hà N i. B o Long r t lơ mơ v ñ i s ng tôn giáo. R t ít ngư i bi t nơi c a anh. Ph n x c a bà Nam Phương l n này ch ng khác gì th i Hu dư i bom ñ n m y năm trư c. vùng Pyrénées-H . Con trai bà không tìm ñâu ñư c s an toàn b ng gi a nh ng nhà tu hành. M t ý nghĩ hơi kỳ qu c nhưng không có gì ác ý. trong lúc có ti ng ñ ng cơ c a m t chi c xe ñ n g n. ông Vĩnh Th y. Ch có ngư i c ng s n là không tin có âm mưu b t cóc. Báo nào cũng nói ñ n ñ c ñi m r t rè. m t ngư i c m chi c ñèn tín hi u màu ñ . ðư c h i ý ki n. Su t ngày ñêm.B o Long ñư c lòng b n bè nên t l p ñ nh b c trung h c anh ñư c ch ñ nh làm trư ng l p. có nghĩa là ng a. L n này không kỳ c c b ng trư ng dòng chúa C u th Hu năm nào. ðây cũng là ñ c thù c a nhà trư ng. T Aurore (R ng ñông) ra ngày 4 tháng 3 năm 1950 vi t: “. hàng ngày tham d cu c h p v i các ông b trư ng trong chính ph ho c tháp tùng C H trong các bu i ti p tân. B o Long v n là con ngư i có tính l nh lùng.. Tan h c. Th i kỳ h c trư ng Roches là bư c ñ u c a m t th i thơ u “bình thư ng” v i các b n h c. Philippe ñ ñ t cho c u ta. Nhưng không kh p v i th i ñi m và khác v i lo i xe mà c nh sát ñã tiên ñoán. Sinh ho t l p có trư ng l p ñi u khi n. B o Long theo ñơn v b o v ñ n m t ñ a ñi m bí m t. Ngày 4 tháng 3 năm 1950.. v i tư cách c v n t i cao trong chính ph .kh ng ñ nh: t t c ch là mưu toan ñánh l c hư ng chú ý c a qu n chúng lao ñ ng ñang ñ u tranh ñòi c i thi n ñ i s ng xã h i.. Tóm l i. Hai ngày sau có m t nhân ch ng nói: m t nông dân có tu i xác nh n có nh ng hi n tư ng b t thư ng xung quanh trư ng h c. M t chi c xe có ôtô c nh sát h t ng ñưa B o Long ñi kh i Masslacq m t cách tuy t m t. v m t mưu toan có s dính líu c a ñ ng C ng s n Pháp. Báo chí ra s c khai thác tin gi t gân này..H . Cu c b t cóc s gây áp l c bu c c u hoàng ph i rút lui kh i sân kh u chính tr . khi k l i chuy n cũ B o Long v n cho r ng ñây ñơn gi n ch là m t v vi c dân s thông thư ng c a b n lưu manh nh m ñòi m t món ti n chu c. Tên ch ñi m nói rõ ngày gi s ti n hành v b t cóc. qua ñêm ñó. dĩ nhiên là không có chi n tranh. B o Long ch có ba ngư i th t s g i là thân thi t [1]. Tin m t báo t m t b c ñi n tín n c danh cho c nh sát bi t có m t nhóm ngư i Vi t c c ñoan âm mưu b t cóc con trai c a c u Hoàng ñ B o ð i. M t s t báo còn nói B o Long sùng ñ o. Còn ngày nay. Th là m i ngư i Pháp ñ u bi t Hoàng t k nghi p c a Tri u ñình An Nam ñang t n n chi n tranh Pháp. thư ng là cô ñơn. hôm sau l i ñư c h t ng ñ n trư ng. không ưa l i xưng hô mày. ñã x y ra chuy n gì ñó. B o ð i nói ñ n gi thuy t ph bi n nh t. l ng l . B o Long v n mê cư i ng a. cu i cùng c hai ñ u ñ ng ý. tr m tĩnh. c u... B o Long v h i l i m . Anh ñư c ñưa ñ n ch ng vi n dòng Benoit Madiran thu c Pyrénées. quá yên tĩnh là khác. ít k t giao v i b n bè. súng ti u liên trong tay. ðư c con trai h i ý ki n. Chúng ñ n t Cannes trên m t chi c xe ôtô có bi n ñăng ký ñã b c nh sát phát hi n. ñư c g i là “ñ i trư ng” . Nh ng ph n t thân Vi t Minh âm mưu b t cóc Hoàng thái t ñ làm con tin. M t thi u niên m i 14 tu i nhưng ch ng ch c. Các c nh binh thay phiên nhau bám sát B o Long. M y ngày sau báo chí l i thay ñ i gi ng ñi u. tao. M t c nh binh luôn luôn ñi theo ñ b o v .”. cu c s ng ñây ít sôi ñ ng hơn. c p m t thông minh.

anh ph i c ki m ch ñ xe ñi v i v n t c trung bình. chưa qua m t l p h c lái. V a ra kh i c ng. Ng i trong bu ng nhìn ra. ng i ngay sau tay lái quá r ng v i kh ngư i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment luôn tư th s n sàng. Kh i c n th tay lái và nh ng câu h i khác. có c nh binh b o v . Anh ñã bi t lái ñâu. anh v n ph i qua m t cu c sát h ch. Sau này B o Long k l i: “Tôi ph i s ng ngăn cách v i th gi i xung quanh. m i kỳ ngh anh ñi v ñ u ñ n t Normandie v Cannes. và quá nghiêm trang so v i tu i. B o Long s ng như cô ñ c. Ông ng luôn phòng li n k . Anh ph i c ch u ñ ng nh ng bi n pháp che ch thái quá c a cha m t bé. trên xe có hai ngư i c vun vút ch y mi t v phía trư c nên không nh n ra chi c xe Jaguar ñang h ng máy n m bên l ñư ng. cách bi t v i th gi i bên ngoài. Không b n bè. Thư ng ch có m t nhân viên ñư c phân công luôn luôn kèm sát thái t ñ b o v . nhưng tu ng như không ham vui chơi ñàn ñúm.. Qu th t là li u? Sau hai tháng. tránh cu c s ng phóng ñãng như cha tôi. M t hôm. Trái ngư c h n v i cha. ñó m t thanh tra c nh sát ñã chu n b s n ch anh ñ n là trao anh gi y phép ñ c cách. M t chi c xe ki u Anh. thông v i phòng ng c a B o Long. xe b h ng khi vư t qua m t ch ngo t. cho m van xin ñư c tr v cu c s ng bình thư ng như m i ngư i nhưng không ai tr l i. th i gian câu lưu k t thúc. Hàng ngày anh chơi c “ñam” (c vua) ho c ngh ch ng m t p tháo ra. m t l i s ng ñã gây cho bà nhi u ñau kh ”. th y các tu sĩ tr ñang chơi bóng pơ-l t r t mu n ch y ra nh p b n cũng không ñư c. T i sao l i 120? Vì ñó là chi c xe ñ u tiên c a xê-ri có th vư t quá v n t c t i ña m t trăm hai mươi d m/gi (t c hai trăm cây s /gi ). ðó là ư c mơ c a B o Long. khi c nh sát ñ n Cannes trư c thì ñư c nhân viên c a lâu ñài Thorenc cho bi t thái t v n chưa v ñ n nơi. neo Monte-Carlo. Anh ñ y hai tháng. anh b c b i vì không th tham gia vào cu c s ng vui v . nhưng v n luôn luôn có c nh binh ñi kèm. Ban ñ u. dành cho con trai Hoàng ñ An Nam do nư c c ng hòa Pháp b o tr . k lu t kh t khe. h u như không liên h gì v i ngư i xunh quanh. oai v . V l i. Vì th . Mư i b y tu i. chính m tôi mu n tránh cho tôi kh i b nuông chi u quá. có ôtô sang tr ng. tuy không x y ra. Khi anh ñang lúi húi ch a xe ñ ñi ti p. Như m i l n anh b xa xe c nh sát h t ng ñ n vài ti ng ñ ng h . Tính tình anh tr nên quá ñi m tĩnh. luôn luôn có thanh tra c nh sát bên c nh. Hàng ngày ông theo B o Long ñ n trư ng. chàng trai m i l n này mu n mơ tư ng nh ng chuy n di m tình cũng khó tr thành hi n th c. chi m m t ch ng i cu i l p nhưng không ph i ñ nghe gi ng bài mà ch chăm chăm theo dõi nh t c nh t ñ ng c a thái t . Trong hai năm anh gây ra mư i hai v tai n n. Dù sao. dư i thuy n y-át. ch trông vào th c hành.114 - . l nh lùng. B o Long t c gi n ñòi ph i mang ñ i ngay. N ng ba t n. Anh tr nên ý t . Anh ñ c sách. ñ tú tài tri t h c. m t chàng thanh niên m i ñi tu lén ñưa anh ñ c m y t p thơ tình c a Claudel. quá l ng l . m c dù Cannes là c m t th gi i ăn chơi. thi u th n m i th . Sau v âm mưu b t cóc. M i khi B o Long ra . dè d t. N u không k s có m t c a ngư i b o v này.. Gia ñình chưa có nhà Paris. Th là h ph i lái xe 100 km quay tr l i m i g p B o Long ñang rong ru i trên ñư ng v như không có chuy n gì quan tr ng x y ra. Trên chi c thuy n y-át cha anh m i mua. L m lúc v Cannes. Anh n máy cho xe ch y. ñư c c nh sát trao t n tay. ðó là thanh tra T ng nha tình báo Chabrier. xe ñã ñâm vào sư n m t chi c xe ñi ngư c chi u. Ngư i thanh tra c nh sát cho anh lên xe công v ch y ñ n ñ u c ng và ch ñ t ra m t câu h i duy nh t: “Khi hai chi c xe ch y cùng chi u trên ñư ng. Chi c xe ñang n m c a b n to l n. Cu c s ng ñ y bi n ñ ng như th nhưng k t qu h c t p v n xu t s c. May là không nghiêm tr ng cho c hai bên. ăn chơi c ab . anh m c a xe. thì chi c xe c nh sát bám theo. c nh sát v n giám sát ch t ch hành tr ng c a B o Long. ðám c nh sát hò hét h t hơi ñ ch y theo nhi u khi ph i mư n chi c xe 203 c a cha anh m i ñu i k p. ch có sách. nhưng Normandie. t t nhiên ch là nh ng sách sùng ñ o. May là không thi t h i l n. da và g ñánh vecni vô ích. anh ít giao thi p v i ph n . Nh có xe. trên quãng ñư ng g n Aix-en-Provence. tìm v trư ng cũ. ðúng là mác Jaguar nhưng là Mark VII. anh ñư c ñưa v Masslacq. ít gi i trí. B o Long ñã có gi y phép lái xe làm s n. sang tr ng nhưng ch ng ph i là xe th thao. có máy bay riêng. anh cũng ñư c b t ng m t chi c ôtô làm quà sinh nh t tuy còn thi u n a năm n a m i ñ n tu i c m tay lái. kiên nh n. Không may là viên sĩ quan h u c n ñư c giao nhi m v ñi mua xe l i nh m. M i l n c m tay lái chi c xe t c ñ cao. M t hôm. có gia nhân ñ y t . ñ n m t giao ñi m thì chi c xe nào ñư c ưu tiên?” B o Long tr l i luôn: “chi c ñi bên ph i!”. Sau này tôi m i hi u. ðây là sách h u như b c m trong tu vi n. D u v y. các b n h c ng c nhiên th y hôm nào cũng có m t ngư i l n tu i có m t trong l p nhưng cũng quen d n. Chi c XK 120 ñư c ñưa ngay ñ n. mi n b c nư c Pháp. cũng v n là cơ s c a trư ng Roches. anh lái m t chi c xe nh hơn là v a. l p vào kh u súng ti u liên c a ngư i c nh binh. n i ti ng thanh l ch v i công su t ñ ng cơ mang nhãn hi u Jaguar XK 120. Anh vi t hàng ch c lá thư cho b . Tóm l i tôi không bi u sao ngư i ta l i b t tôi s ng trong ký túc xá trư ng trung h c Roches. Th là xong. có th nhanh chóng can thi p khi có chuy n. ðó là m t chi c xe ñ p và dài. chán ng t.

Chàng thanh niên không bi t r ng trong lúc ñang ñi chơi cùng v i b các vùng thôn dã như th thì tên tu i anh càng ñư c các báo nói ñ n như ñ chu n b thay th vua cha n m quy n bính. Làm công tác b o v như ông thì làm gì có ngh hè. Công chúa nào mà tùy tùng ñông th . Nhưng cũng là nh ng môn th thao cá nhân ch không ph i chơi theo ñ i hình có ñ u pháp h p ñ ng. su t t khi h c l p ñ ngũ ñ n khi h c h t ñ nh t trung h c r i ñ tú tài tri t h c. Thanh tra Chabner ñã t ng làm ph n s theo B o Long mi n nam. lu t chơi ch t ch như bóng ñá. ông thư ng tranh th ñưa gia ñình lên ch làm ph n s . Tháng 8. kín ñáo nhưng xem ra l i r t thích thú v i cu c s ng Cannes. Có hôm anh b chi c xe Alfa hay chi c xe khác c a mình ñ leo lên chi c Citroen c l d n ñ ng bánh trư c c a c nh sát cùng v căn nhà r ng sáu trăm mét vuông mà bà Nam Phương v a m i t u Neuilly. chi m m t ch ng i bên c nh. C u hoàng m t mình t lái xe ñ n. V n ham săn b n. B o Long ghi tên h c d thính c hai trư ng m t lúc: trư ng Hành chính và trư ng Lu t. vào ngày ch nh t. Trong năm năm qua. Anh g n gũi và t thái ñ thân tình v i h . ñôi khi ph i mư n chi c Talbot trong s các xe c a c u hoàng ñ làm nhi m v h t ng. c xe c nh sát ñi h t ng l n xe c a cha con c u hoàng ñ u ch y v i t c ñ cao. khi g p nhau.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ngoài. k c các thanh tra T ng nha tình báo chăm chú b o v mình ñ xin ñ ng vào hàng ngũ chi n ñ u. vùng núi Pyrénées. Xe ñi r i có ngư i còn ngoái c l i ñ xem Hoàng t . B o ð i cũng hay lái m t chi c Ferrari vun vút ñi trư c. Anh v n ñam mê ôtô như trư c. m t chi c ôtô mui tr n hai ch ng i l p ñ ng cơ Fiat. Lúc nào cũng có hai c nh sát h v . b nh bao. bao gi cũng ñi hai xe ôtô. Chabrier cũng ph i theo v . trong lúc ph n l n các b n h c cu i tu n v gia ñình. Như th là m t năm b n l n. nhưng h u như ch ng m y may nh hư ng ñ n cu c s ng vô cùng xa hoa c a gia ñình c u hoàng. m c dù m i làm quen cũng ñã lư t r t c . Trong chi c xe 203 c a B o ð i. M t l n B o ð i ñ n thăm con t i ký túc xá vào ñúng gi a quý. Các bu i t i. C B o Long cũng v y. b qua năm ñ tam. tính tình v n tr m l ng. thì l p t c ñã có c nh sát ñ a phương thay th . Chabrier luôn luôn ñi bên c nh. Cũng không m t ai chú ý ñ n s có m t c a ngư i c nh sát m c thư ng ph c lúc nào cũng l ng nh ng bám theo anh. hàng ngàn ngư i m i bên tham chi n theo nhau b m ng. Nh ng hôm B o Long lái xe ñi chơi xa. ðó là m t chi c Ferrari hay Bentley gi n d . còn thêm ch h u phòng tr tu i và bà qu n gia. Cannes hay Valberg. Anh cho cha anh bi t ý ñ nh t b vai trò k v ngôi báu mà ngư i ta . trong lúc hàng ngàn thanh niên tr c tu i anh ñang tham d cu c chi n. B o Long tính t ng ngày ph i tr l i trư ng h c. có nhi u xe ôtô sang tr ng. Nh ng ngày s ng La Riviera vui thú như ng v y! Trên chi n trư ng ðông Dương xa xôi. Trong ngày ngh cu i tu n. T xa. nay ph i theo B o Long lên Normandie. ñám ñông xì xào khi ñoàn xe ñi qua. Nhưng khi anh v ngh v i gia ñình Paris. nhi u l n ông Chabrier r c B o Long cùng ñi săn v i ñám b n bè m i làm quen ñư c t khi ñ n ñây làm nhi m v . Sau ñó l i có m t ñ i b o v khác ñ n thay th cho ñ n khi h c h t b c trung h c. Hình như anh c m th y b t r t trong lòng khi th y mình v ng m t trong ñ i quân qu c gia m i thành l p theo hi p ñ nh mà cha anh m i ký k t v i t ng th ng Pháp Auriol. M i khi B o Long ra b bi n ñ i gió. B o Long.. các nhân viên T ng nha tình báo ch ng m y ch c cũng tr thành nh ng tay lái xe ñua c khôi. Còn các giáo sư ch c m ñ u gi ng cũng ch ng ai bu n bi t ñ n danh tính c a chàng thanh niên châu Á hay v ng m t trong các bu i th c hành. cũng gi b chăm chú nghe các bài gi ng v l ch s . Th r i ñ t nhiên ngư i ta th y chàng Hoàng t mu n t b cu c s ng ñư c chi u chu ng quá m c.115 - . cũng không có ngh hè. bóng r hay bóng chuy n. cu c xung ñ t ñ m máu di n ra hàng ngày. B o Long h c vư t c p. ngư i ta th y ông ghì ch t tay lái chi c xe 203 bám theo xe c a B o Long. m i ngư i ñã nh n ra. coi thư ng môn lu t h c. L n này anh lái chi c Alfa Romeo hay chi c Siatia. hai cha con không ai nh c ñ n chuy n tương lai. xe c nh sát lao theo. B o Long nghe ch ng thông c m v i nh ng ngư i ñi theo anh làm nhi m v b o v . ð i này thư ng dùng m t chi c ôtô t c ñ cao. Tuy nhiên. ð tú tài xong. m t ngư i kiêm lái xe ñư c phân công l i bên ngoài trông xe còn ngư i kia theo chân B o Long vào gi ng ñư ng. Anh thư ng lái xe ñi xuyên ngang Paris luôn luôn có chi c xe c nh sát h t ng. mà không ph i là nh ng chi c Rolls sang tr ng c a gi i thư ng lưu ăn chơi. chu n b ñ ngh m i th ñ leo núi hay câu cá dư i chân các thác nư c Pyrénées. v kinh t mà ch c là ch ng hi u gì h t. xe c a anh và xe c a c nh sát. Chàng thanh niên B o Long ưa chu ng th thao còn khám phá nh ng ni m vui m i như chơi lư t ván. Anh cũng ham thích bơi thuy n và lái ôtô th thao như cha. mi n b c Pháp. Nh ng con ñư ng t Cannes ñi ngư c lên tuy nh h p nhưng ít xe qua l i. ngư i ta th y gia ñình Chabrier ng i bên c nh thái t ñi thăm các khu r ng trong vùng. m i l n B o Long ra ngoài hay ñi xem phim ngoài r p cũng v n có m t c nh sát kín ñáo theo anh vào phòng chi u ng i cách xa vài mét. còn B o Long ng i m t mình trong tòa nhà r ng l n ch b ñ n. B o Long v ngh v i gia ñình Cannes.. Nh t là nh ng lúc có m t cha anh. Ông c u hoàng bao gi cũng ñư ng b . ch ng khác nào m t cu c ñua ôtô. tháng ngh hè. dù trên máy bay hay xe l a. Nh ng chuy n ñi theo như v y quá bình thư ng ñ n m c trong gia ñình ch ng ai bu n ñ ý ñ n nh ng hình bóng quen thu c và cũng ch ng ai nh ñ n tên tu i tính tình c a các chàng c nh sát m n cán ñó.

ch t Algérie. Phoenix và Kim d’Estainville. ch c h n ông không mu n con trai ông làm v t hy sinh. c u hoàng B o ð i ban ñ u ch i t . . có ti ng hơn. B t ng trư c ý ñ nh c a con trai. Th y B o Long tha thi t theo ñu i binh nghi p hơn là làm chính tr .116 - .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment giao cho anh t khi chào ñ i và mu n tr v nư c. an toàn hơn. ch ng tin gì cu c chi n tranh ông ñang theo ñu i và cũng ch ng tin gì gi i pháp mang tên ông. [1] Francois du Haut de Bérenc. T t nghi p xong trư ng này chưa ch c B o Long ñã ph i ra tr n ðông Dương. Trong thâm tâm ông ch ng tin gì trư ng võ b ðà L t.. không tr l i Vi t Nam. Ngoài ra ông thư ng nói: “Làm gì có gi i pháp B o ð i mà ch có m t gi i pháp c a ngư i Pháp mà thôi!” Trong lòng b c b i nhưng B o Long tuân l nh cha. và. ông chi u ý con nhưng cho con vào h c trư ng võ b Saint-Cyr.. theo h c trư ng võ b ðà L t m i thành l p ñ tr thành sĩ quan quân ñ i qu c gia tr tu i. h a sĩ trang trí Bangkok.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 26

Daniel Grandcleùment

Sau hi p ñ nh ký v i Auriol, B o ð i chu n b r i Cannes ñ tr v nư c. L i m t l n n a, Vi t Nam chu n b ñón c u hoàng B o ð i h i loan. Gi ng như năm 1932, ngư i Pháp ph i nghĩ cách làm sao cho l n tr v này th t r m r có ñông ñ o dân chúng ñón ti p v i ñ c qu t kèn tr ng... Có khác tình hình năm 1932 là l n này ñ i th c a ông m nh m hơn nhi u. ðó là cu c kháng chi n c a c m t dân t c ñi theo ng n c c u nư c c a Vi t Minh. T i Sài Gòn, khi m t tr i lên cao quang canh ñư ng Catinat m i th c gi c b t ñ u cu c s ng nh n nh p thư ng l . Các sân thư ng còn v ng khách. Ph n l n gh ng i ñêm trư c còn ng n ngang trên m t ñư ng, gi này còn ch t ñ ng trong các ti m cà phê có nhi u l p rào thép bao quanh. Xa xa, trên sân thư ng khách s n Continental, m y anh nhà báo ñang dùng b a ñi m tâm. Còn ñây ngay trên ñư ng nh a, ñám ăn mày ñang mơ màng ng gà ng g t. Tho t ñ u m t t truy n ñơn t trên cao rơi xu ng bên c nh m t ngư i ăn mày. R i nhi u t khác bay là là rơi xu ng ban công các nhà hai bên ñư ng ph . Nhi u t khác màu xám như nh ng con chim hay lá cây lư t nh rơi xu ng các góc ph trung tâm. Nh ng ngư i ñi ñư ng nh t lên, b t ñ u ñ c, và v t v i ñi như không mu n ñ c h t. Cách tán phát truy n ñơn c a Vi t Minh khá tài tình. Truy n ñơn ñư c nhúng ư t r i ñ t trên nóc nhà hay mui xe ôtô vào ban ñêm. Sáng ra, chúng ñư c nh ng tia n ng ban mai s y khô t ng t m t, gió th i bay kh p nơi theo t ng ñ t. R i rác trong ngày, kh p th ph c a Nam B ngư i ta nh n ñư c l i lên án sau ñây c a kháng chi n: “H i r ng: ai ñã long tr ng th trư c dân chúng: “Thà làm công dân m t nư c ñ c l p còn hơn làm vua m t nư c nô l ”. - ðó chính là B o ð i! Ai ñã nh n nhi m v làm c v n t i cao cho chính ph Vi t Nam Dân ch C ng hòa r i trôn ra nư c ngoài, ăn chơi trác táng? - ðó chính là B o ð i! Ai ñã xin ti n c a Pháp, M ñ s ng xa hoa, ñàng ñi m và ñ tr ơn quan th y, ñã quỳ g i ký các hi p ñ nh V nh H Long và hi p ư c Auriol? - ðó chính là B o ð i! N i nghi p bán nư c c a cha ông trong dòng h , m t tên vua ch bi t sông tru l c trong bùn nhơ, nay l i nh n ti n c a k thù, làm tay sai cho chúng, tàn sát ñ ng bào, còn t xưng là c u tinh c a T qu c. Tên vua ñó ph i b toàn dân Vi t Nam nghiêm tr ! ð ñ o tên ph n b i B o ð i! ð ñ o B o ð i bán nư c! ð ñ o B o ð i m t g c! ð ñ o B o ð i rư c voi v dày m t !” Ngày 26 tháng 4 năm 1949, ch huy trư ng l c lư ng kháng chi n toàn Nam B ra l nh: “Quân ñ i vùng duyên h i ph i s n sàng chi n ñ u, liên t c ti n công, th c hi n phá ho i, b n máy bay...”. Cùng th i gian ñó, m i t nh ph i b c thăm c ra b n ngư i m t t nh, h p thành m t t tình nguy n g i là “ban ám sát” vào Sài Gòn làm nhi m v th tiêu B o ð i. M t truy n ñơn ký tên “ y ban kháng chi n Sài Gòn - Ch L n” h l nh làm vư n không nhà tr ng t y chay các ho t ñ ng ñón ti p B o ð i v nư c làm tay sai cho Pháp: T t c các nhà ph i ñóng c a, không ñư c ra ngoài ph . Bãi ch , c m mua bán vào ngày ñó... L lùng là tin B o ð i v nư c ñã d y lên m t cơn s t cá cư c: gi nào, ngày nào, c u hoàng s v nư c như th nào. ð t cư c thì to, ngư i ñư c thì hi m. Trái v i m i ch ñ i, B o ð i không v Sài Gòn mà v ðà L t. ð n Singapore ông thuê m t máy bay ñ c bi t bay v thành ph nh mi n núi ñ tránh m t cu c ñón ti p linh ñình hay m t cu c t y chay hay ñ gi th di n vì Pháp không ch u ñ ông v t i dinh Norodom (t c Ph Toàn quy n cũ tư ng trưng cho quy n l c toàn qu c). Ch n ðà L t cũng còn có nghĩa ông không d n thân hoàn toàn vào chi n tranh. Chi c Dakota h cánh xu ng ñư ng băng Liên Khương, cách bi t gi a r ng, cách ðà L t kho ng mươi cây s . Cao y Léon Pignon ñ c m t di n t ng n chào m ng. M t hàng dài quan l i, m c qu c ph c nghênh ñón c u hoàng. C hi u màu vàng Nhà vua ph p ph i bay trên nóc phi trư ng. T t c h u như ñã ñư c bi t trư c. Nhưng B o ð i gi v m t u bu n. Ông ta ñ c m t bài di n văn nh t nh o. Nhà báo Lucien Bodard k l i: K t thúc bài di n văn, c u hoàng chui v i vào chi c xe limousine to tư ng ñưa ông v bi t th c a ông n m sâu gi a r ng. T t c có v “gi d i, qua quýt”. M y tu n sau, vào tháng 6, B o ð i m i long tr ng vào Sài Gòn. Như ñã d ki n, không x y ra chuy n gì khi B o ð i v Sài Gòn. An ninh ñư c tăng cư ng nghiêm ng t. Ba

- 117 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

tên kh ng b s p ném l u ñ n vào xe c a B o ð i thì b b t r t k p th i. Nhưng c qu t ít. Ch m t dúm ngư i ñ ng d c ñư ng ñi qua. M t s báo gi i thích s thi u n ng nhi t y là do dân s Vi t Minh tr thù. Ph n ñông dân Nam B không bi t ñ n ho c ác c m v i cu c tr v ñó B o ð i cũng như Tri u ñình nhà Nguy n trư c kia v n không ñư c dân Nam B coi tr ng. Tuy nhiên s c h p d n cá nhân và s c lôi cu n t nhiên c a c u hoàng, thái ñ tho i mái, ñi m ñ m c ý gi n d c a ông ta và s hi u bi t hoàn h o tâm lý qu n chúng và tâm h n Vi t Nam ñã khi n ông giành ñư c c m tình c a dân chúng mi n Nam. Trong m t b c ñi n g i v cho bà Nam Phương l i Cannes, B o ð i vi t: “Chuy n v Sài Gòn tuy t h o. ðón ti p r t vui!”. M t tháng sau, ông v Hu , nhưng ch ñơn gi n là v thăm. ð ñô v n luôn trong tình tr ng chi n tranh, k t 9 tháng 3 năm 1945, khi Nh t l t ñ chính quy n c a Pháp. M c dù thành ph Hu v n b l c lư ng kháng chi n bao vây uy hi p nhưng l nh gi i nghiêm ñã ñư c rút t chín gi t i xu ng n a ñêm, ñ dân chúng ñ ñô m h i m ng B o ð i tr v , dù ông ch lưu l i có vài gi . Hoàng thành m r ng c a. Nhân dân t m quên nh ng b c tư ng cháy sém và hình nh c u Trư ng Ti n chìm sâu dư i dòng nư c sông Hương thơ m ng. B o ð i m m t b a ti c l n trong nh ng ngôi nhà thoát kh i bom ñ n và ñám cháy, trong phòng thi t tri u và trong m t ph n cung ñi n ông trư c kia. Ai có th tin ñư c cu c tái ng gi a c u hoàng và ñ ñô? Như bài tư ng thu t tô h ng c a báo gi i và c a chính B o ð i: “Kỳ l là ñám qu n chúng c ñô có v như h i h n, ñã ñ y tôi t i ch ph i b ngai vàng b n năm trư c. Không ph i là cái hân hoan tôi ñã th y Sài Gòn và s th y l i Hà N i”. Hàng ngàn ngư i dân x Hu ñã ñ t nh ng ñèn màu s c s kéo ñ n c a Ng môn, cái c a l n uy nghi và ñ s , may m n còn l i sau cơn binh l a. T i ñó, Hu như s ng l i sau b n năm chi n ñ u và s hãi. B a ti c k t thúc, di n ra m t “d h i ki u Venise”. H i hoa ñăng c truy n ñư c t ch c trên sông Hương: hàng trăm thuy n bè ñèn th p sáng trưng lư t trên nư c, trên thuy n là nh ng vũ công mang m t n . Nhã nh c tư ng như b quên lãng nay l i tưng b ng vang lên t nh ng qu ñ i. L h i k t thúc vào n a ñêm trong ni m vui. Nhưng ch ba gi sau, m t lo t ñ n súng c i rơi cách tư ng thành vài mét. T b n năm nay các cu c chi n ñ u chưa bao gi th t s ch m d t c ñô Hu . Ch ký trên hi p ñ nh ñi n Elysée không ch m d t ñư c không khí s c sôi chính tr Hu . B o ð i không dám l p l i Tri u ñình. V i danh nghĩa “Qu c trư ng” ông cai tr m t ñ t nư c g m có ba “kỳ” nhưng m i “kỳ” v n gi b n s c riêng, c ba ñ u thư ng xuyên x y ra kh ng ho ng. Cơ quan tuyên truy n t ch c các chuy n vi ng thăm, các cu c g p g , các cu c bi u tình hoan nghênh “Qu c trư ng”, c g ng phát huy tinh th n qu c gia. Tháng 6 năm 1951, B o ð i t ch c l h i “th ng nh t qu c gia”. Các ñ i bi u ba mi n B c, Trung, Nam, ñ i bi u các dân t c thi u s ñ v Sài Gòn, mang theo m t n m ñ t quê hương. “Qu c trư ng” tr nh tr ng tr n l n các n m ñ t y tư ng trưng cho s th ng nh t các “mi n ñ t” trong nư c. M t trăm nghìn ngư i d cu c l y hoan hô như s m d y khi B o ð i ñ ñ t ñã tr n vào ñ y các bình ñ t trên “bàn th T qu c”. Ti p ñó kh p các mi n trong nư c, nhi u l nghi tôn giáo ñư c c hành cùng v i các cu c di u hành qu n chúng r m r ñ bi u dương s ki n tr ng ñ i này. Ho t ñ ng ti p theo là làm sao ñ nh ng ñi u kho n trong hi p ư c Auriol - B o ð i ñư c th c hi n, n u không th thì ñ c l p ch là m t t r ng tu ch. Công vi c này không d dàng chút nào. Chi n tranh ñang ti p di n. M t tr n quân s ph i ñư c ưu tiên. Ai c m súng ngư i ñó n m th c quy n. Nh ng năm 50, trong vùng t m chi m, quy n hành th c s n m trong tay ñ i quân vi n chinh ñông t i hai trăm năm mươi nghìn ngư i. ðó là nh ng quy n qu n lý hành chính ñ i v i dân chúng trong vùng chi m ñóng, quy n thu thu , quy n tr an. B o ð i ph i v t l n, ñ u tranh giành gi t t ng quy n m t cho ñ n ba năm sau m i ñ t ñư c m t hi p ñ nh m i v chuy n giao quy n hành cho “Chính ph qu c gia Vi t Nam” và “ð c Qu c trư ng B o ð i”, lúc ñó ñã quá mu n [1]. Trong lúc th tr n chưa ngã ngũ dám tư ng tá Pháp hành ñ ng y h t như năm 1884, sau hi p ư c b o h hay như năm 1933, ban hành nh ng bi n pháp ñ m b o quy n t tr cho Tri u ñình Hu , ch ng d m x a bao nhiêu ñ n nh ng ñi u kho n chính tr trong hi p ư c v a ký k t. V l i, th i gian này gi i chóp bu trong b máy c m quy n Pháp chưa có ý ñ nh trao tr ñ c l p t do th c s cho nhân dân các nư c thu c ñ a. Không tham kh o ý ki n c a ai, B o ð i ti p xúc v i ngư i Xiêm, nh t là ngư i M . M t báo cáo m t c a cơ quan tình báo Pháp (DST) vi t: “Ông ta - ch B o ð i - ti n hành nh ng cu c thương thuy t v i nư c ngoài mà không cho Paris bi t. M c ñích là nh m tranh th s ng h c a hai nư c l n trong Liên h p qu c ñ gây s c ép v i chính ph Pháp nhanh chóng th c hi n nh ng ñi u kho n trong hi p ư c Pháp - Vi t, r i thoát ly kh i nh hư ng c a Pháp, gia nh p phe M ”. Hơn n a b n báo cáo m t còn ti t l B o ð i có l ñã th a thu n v i ðài Loan, ñ tranh th s ng h c a ba trăm nghìn Hoa ki u ðông Dương “giúp vào vi c bình ñ nh ðông Dương” [2]. Cu i cùng c u hoàng ñ u tranh ñ thành l p cho ñư c quân ñ i c a riêng mình ñư c m nh danh quân ñ i qu c gia, ngư i ñương th i còn g i là quân ñ i B o ð i g m toàn ngư i Vi t Nam, có quân ph c và quân hi u Vi t Nam, có quân s nh y v t t hai mươi nhăm nghìn năm 1949 ñ n g n hai trăm nghìn năm 1954, có ñ các quân binh ch ng l c, h i, không quân, dĩ nhiên ñư c trang b t t b ng vũ khí M , do sĩ quan Pháp

- 118 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

hu n luy n, do B t ng ch huy quân ñ i vi n chinh Pháp ñi u ñ ng tác chi n, dư i cái tên chung mang tính l a b p là quân ñ i Liên hi p Pháp. M c dù ông xu t hi n bên c nh tư ng lĩnh Pháp trong l di u binh các ñ i ñ i sĩ quan m i ra lò trong l qu c khánh Pháp 14 tháng 7 năm 1951, l n ti ng hô hào thanh niên vùng t m chi m sung vào quân ngũ coi ñó như “l c lư ng xung kích, ñi tiên phong trong công cu c b o v n n ñ c l p” nhưng ch c h n ông không không m y tin tư ng v kh năng chi n ñ u và ti n ñ c a ñ i quân y nên ông nh t ñ nh can ngăn con trai ông không cho v nư c h c trư ng võ b ðà L t ñ ra làm sĩ quan cho “quân ñ i qu c gia”. Sau l nh t ng ñ ng viên c a “Qu c trư ng B o ð i”, sáu mươi ngàn ngư i s ñư c b sung vào quân ñ i qu c gia chi n ñ u bên c nh quân ñ i vi n chinh Pháp ch ng l i l c lư ng kháng chi n c a ông H Chí Minh. C u hoàng t ra “có tinh th n trách nhi m hơn”, có v “d n thân hăng hái hơn” ph n l n là do công c a Jean de Lattre de Tassigny, viên tư ng năm sao ñ y t tin, l n ñ u tiên n m quy n cao nh t c quân s l n chính tr ðông Dương: v a là T ng ch huy quân ñ i vi n chinh v a là Cao y [3]. Ông ñư c b nhi m sang ðông Dương tháng 12 năm 1950 trong lúc quân ñ i vi n chinh Pháp ñang rơi vào tình tr ng t i t nh t sau th t b i biên gi i Vi t - Trung vào tháng 9 năm 1950 ñ n m c tư ng Carpentier, ngư i ti n nhi m c a ông, ñã tính ñ n m t cu c rút lui kh i Hà N i ñ v c th t i mi n duyên h i H i Phòng - Hòn Gai. Nhưng không ñ y m t tháng sau khi t i ðông Dương, v t ng ch huy m i ñã ñánh b i tư ng Giáp Vĩnh Yên, cách th ñô kho ng m t trăm cây s v phía b c. Tuy ph i tr giá ñ t nhưng dù sao cũng là m t tr n th ng, gi ñư c phòng tuy n trung du, ñ y lùi cu c ti n công c a Vi t Minh v ñ ng b ng và Hà N i, khôi ph c ni m tin cho ñ i quân vi n chinh sau nhi u tháng sa sút. Nhưng B o ð i lúc ñ u t ra không tin tư ng con ngư i bé nh luôn luôn năng ñ ng trái ngư c h n v i tính cách c a ông cũng như thái ñ ñ i v i cu c chi n. C u hoàng v n ñ gia ñình s ng an bình Cannes, can ngăn con trai ông không ñư c v nư c chi n ñ u ch ng Vi t Minh. Trái l i, tư ng De Lattre, m nh danh là “vua Jean” ñưa v sang s ng Hà N i và con trai yêu quý c a ông ch t tr n ñ ng b ng sông H ng cho s nghi p mà ông g i là “gi i phóng Vi t Nam kh i hi m h a C ng s n”. Ngày tháng trôi qua, v ch huy chi n tranh và c u hoàng ñi t l nh nh t ñ n c m ph c nhau, kính tr ng nhau, m i m c ñãi ñ ng nhau, không ti c l i tâng b c nhau, ít ra là b ngoài. B o ð i khi m i v nư c s ng g n như n d t ðà L t hay Buôn Ma Thu t, mê m i săn b n, ñánh b c hơn là chuy n chính trư ng nay ñã b t xa lánh các cu c h p, ch u tham gia bàn b c chuy n ñ i s , b t tránh né các cu c liên hoan h i hè ñông ngư i, và tham d các cu c di u binh, di u hành v i cương v m t Qu c trư ng không th v ng m t. De Lattre không ch b ng lòng v i vi c “lên gân c t” ñám sĩ quan, binh sĩ ngư i Pháp và Vi t dang r u rã tinh th n trên các chi n trư ng ðông Dương. Ông còn làm vai trò tr ng sư bênh v c cho “gi i pháp B o ð i” nư c ngoài. Ông sang t n Hoa Kỳ ñ xin ti n và vũ khí. Khi De Lattre t M tr v , Qu c trư ng ñã t ch c m t cu c chiêu ñãi long tr ng t i dinh Gia Long ñ ñón m ng k t qu chuy n công du. Hôm ñó có m t toàn b các thành viên chính ph Vi t Nam, ðoàn ngo i giao, và các tư ng lĩnh c a hai quân ñ i Pháp-Vi t. Trong l i chào m ng, B o ð i không ti c l i ca ng i De Lattre: “Nhân dân Vi t Nam bi t ñã ch u nhi u ân nghĩa ñ i v i ngài không th k h t. ð t lòng bi t ơn, nhân dân Vi t Nam th y mình ph i l n m nh lên, ý th c ñư c s trong sáng c a nh ng ý ñ nh c a ngài và s không ñ ngài ph i th t v ng...”. Tư ng De Lattre ñã ñ ng su t th i gian B o ð i ñ c di n văn. ð n lư t ông ñáp t b ng nh ng l i hoa m không kém: “C u hoàng B o ð i là bi u tư ng, là ñi m t a c n thi t cho s thông nh t c a Vi t Nam. Ngư i k v tr và hi n ñ i c a m t tri u ñ i lâu ñ i, ch mình ông m i có th c u r i ñư c tâm h n An Nam. Ngài là c i ngu n c a s h u hi u c a ñ t nư c vì ngài ñã th hi n ý chí chi n ñ u c a nhân dân”. T t c xem ra ñ u có th tr thành hi n th c. Nhưng hai tháng sau b a ti c này, De Lattre ph i nh p vi n. Ông ch t ñó vì căn b nh ung thư ngày 11 tháng Giêng năm 1952. “Quân ñ i qu c gia” ti p t c t n t i sau khi cha ñ c a nó là tư ng De Lattre ñã b bi t bao công s c ñ sinh thành nhưng qua ñ i quá s m. Ti p ñó ñ n lư t Th tư ng ñư c B o ð i b nhi m s c vũ tu i tr Vi t Nam lao vào cu c chi n. Có th nói r ng cu c th nghi m B o ð i ñã thành công? Không. Chính c u hoàng cũng có c m tư ng r ng ông ch ng tin tư ng gì vào hành ñ ng c a ông. T ñây ông không r i c p kính ñen n a, c th y ánh n ng m t tr i gay g t là ch y nư c m t. Dù ñ ng th ng và c ng nh c trong trang ph c ñ i l hay vô cùng l ch s trong b âu ph c, ông không gi u n i v u s u luôn ñeo ñ ng trong ngư i. Có ph i do quá nhi u cu c săn b n, quá nhi u l n lưu trú t i Pháp, quá nhi u tai ti ng eo xèo v cu c s ng tru l c? Có th do quá bi ng nhác. Hình như ông là con ngư i ít ho t ñ ng. Khó mà g p ñư c ông, ông g n như d ng dưng v i t t c . Tuy nhiên ông c ñóng vai trò c a m t nguyên th qu c gia. Ông ch ñ nh, bãi ch c các Th tư ng [4], tư ng như mình là ch t g n k t ba mi n ñ t nư c. Nhưng ch là thân ph n bù nhìn. Ông ch ng có th c quy n gì trong vi c thay ñ i ngư i c m ñ u chính ph , nhưng lúc ñ u ch ng gì ông cũng gây tác h i không nh ñ i v i s nghi p chính nghĩa c a Vi t Minh.

- 119 -

năm bàn ñánh b c. có khi còn hơn n a. H n ñã b Pháp ñày ra Côn ð o r i vư t ng c. v a ñ d dàng l c soát c m con b c ñem theo hung khí. B o ð i ph i c m công ch c và quân nhân vào ñ y. h cũng ph i trích thêm năm trăm nghìn ñ ng n a ñ n p cho Vi t Minh. Nhưng mu n ăn ch c. nay ñư c l y làm tên chung cho c ng ñ ng ñám du th du th c này. Kỳ qu c nh t có l là vũ trư ng. nh ng tay máu mê c b c bình dân ñ n ñây chơi cháy túi. m t vài ñ o nh h o lánh gi a hàng ngàn hecta ñ m l y và nư c l . ñó nh ng ngư i c m d u là nh ng lãnh chúa th t s . v i nh ng k x o ñ c bi t như nh ng b hãm th y l c. ñư c g p ông l n ñ u Sài Gòn năm 1949 và thư ng g p l i ðà L t mùa thu năm 1950. m t sòng b c kiêm nhà ch a quy mô l n n i ti ng “toàn châu Á”. n i b t lên gi a m t s khách chơi ăn m c lôi thôi l ch th ch. Trên ñ t Nam kỳ. còn có m t lo t các bu ng kín ñáo hơn. Sàn nh y r ng ñ n ba trăm mét vuông b ng g ñư c thi t k riêng làm m i ngư i kinh ng c: Sàn g ñ t trên lò xo. nh ng dân anh ch quen ch c tr i qu y nư c. có bàn cò quay ñ màu s c. ch m i xu t hi n năm 1946. C m t gia tài? ðúng như th n u l i . Sau khi ch tư ng Dương Văn Dương hy sinh trong m t cu c ñ ng ñ v i Pháp. T i ñây chúng h p thành m t th tri u ñình kỳ qu c. M t ñ u s lưu manh th c th . ai n p nhi u ti n nh t s giành ñư c quy n khai thác. ba nhà hát và hai r p chi u bóng vét n t ít ti n còn l i c a khách chơi.. các ti m hút mà khách hàng ph n l n là ngư i Hoa Sài Gòn. m m m i. ñ y v bí n dành riêng cho khách chơi giàu có. tăng ni riêng.. khu “r ng Sác” r m r p hoang vu. dáng ñi u thêm ph n uy n chuy n. ngư i thua nhi u hơn ngư i ñư c. ðây còn là nơi t t p c a b n t chi ng giang h nh ng khu nhà có tư ng cao vây quanh. tăng thêm ph n thanh l ch. M i giáo phái có h th ng ch c s c. ngư i môi gi i h i ñoái. trong m i căn ñư c kê b n. V n ñ l n khi n B o ð i ph i g p B y Vi n ñ thương lư ng xu t phát t “ð i Th Gi i”. T i ñây có ñ c bác quan và tài s u. Theo l lâu nay là hai năm m t l n s b th u. là ñ khi nh y. Phe ñ ng Bình Xuyên còn ñ c bi t hơn n a.. quy n ch huy n m trong tay B y Vi n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Nhưng cũng có m t vài nhân v t khi n ông như b ng t nh kh i cơn mê. Xa hơn m t chút là nh ng bu ng kín ñáo hơn n a trông như nh ng lô-c t v i nh ng c a s kính m . Gi a vùng ñ t ngoài vòng pháp lu t này có m t làng. hàng ngàn. ðư c Pháp thâu n p và t t nhiên ñư c giao ki m soát Ch L n. ngư i sau này ph trách giám sát an ninh Ch L n cho quân ñ i Pháp vi t: “Bên trong tư ng rào. Các nh c công.. Nhưng ñó không ph i là n i dung bàn b c gi a c u hoàng B o ð i và tư ng B y Vi n. H n ñã t ng c m ñ u mafia Ch L n. ñ t k l c v doanh s cũng như v s con b c hay lui t i. ch các hãng tàu buôn. Chuy n l lùng là sòng b c ð i Th Gi i ra ñ i do quy t ñ nh c a ñô ñ c Thierry d’Argenlieu. m t tay trùm anh ch . trư ng thành t cu c s ng ñư ng ph . ñó là câu l c b riêng c a các ông ch ngân hàng. khá ñông. tóm l i là nh ng “ñ i gia” Ch L n. luôn luôn trang ph c ch nh t v i b smoking tr ng bóng trên ng c gài bông hoa c m chư ng màu ñ . t t c ñ u ñang b c nh sát truy nã. t ng c ng m i ngày ð i Th Gi i ph i b ra g n chín trăm nghìn ñ ng b c ðông Dương (tương ñương mư i lăm tri u ba trăm nghìn franc năm 1948) ch ñ ñư c kinh doanh yên n t hai phía. ai ñi trên ñ i l n i li n Sài Gòn và Ch L n ñ u nh n ra ngay. Nhân v t ñáng chú ý là B y Vi n. T i t i.120 - . ðó là m t tư ng l c lâm khét ti ng. Các cô vũ n . Ngư i Vi t Nam có v như ham ñánh b c hơn ngư i châu Âu ñ n n i ñ u năm 1950. ban ñêm ñư c hàng ngàn bóng ñèn chi u sáng. ðó là “m t nhân v t ñ c bi t” như B o ð i th l . t nhi u th p k nay. có nhi u phong trào tôn giáo khác nhau ho t ñ ng không liên quan gì v i các trào lưu tư tư ng l n. Trư c tiên là phòng dành cho ngư i Pháp. m c áo dài l a bó sát ngư i. có l c th gi i. nh ng ngư i Hoa Macao ñã giành ñư c quy n này b ng cách ñ u ñ n m i ngày n p cho chính ph Nam Kỳ b n trăm nghìn ñ ng b c ðông Dương. Bên c nh các bàn ñánh b c. tr n l t nhau b ng các trò may r i. B o ð i g p B y Vi n ñúng lúc y r i b kháng chi n v hàng Pháp. T 1948. trên sân ñ t r ng. ð i tá Leroy. C m t m dây xích ch ng ch t khơi lu ng cho ñám ñông t p n p chen chúc các l i vào. “ð i Th Gi i” Ch L n có th xem như m t siêu th ñánh b c. tr thành th lĩnh nh s c m nh võ bi n. hàng ngàn con ngư i chen chúc n i ñuôi nhau theo dây chuy n quanh các bàn b c ñ sát ph t nhau. Th c t . vét c ñ ng ti n cu i cùng ñáng l ñ nuôi s ng gia ñình h trong trò ñ ñen “ba mươi sáu con v t”. t ng ch huy quân ñ i vi n chinh. các thương gia giàu có. có tên cũ là Bình Xuyên. theo ngư i ta nói. ñánh nhau r t li u lĩnh ñ xưng hùng xưng bá m t vùng ñ ng b ng Nam B tr i dài t ngo i ô Sài Gòn ñ n ð ng Tháp Mư i. B y Vi n còn n i danh ch ch ñánh vào b n nhà giàu. sau ñó l i quay v h p tác v i quân ñ i vi n chinh. m t trong nh ng tên c m ñ u phe ñ ng Bình Xuyên. h t s ch c s ti n ít i ti t ki m ñư c. M i ngày su t t sáng ñ n t i. t t p nh ng b n lưu manh côn ñ hung hãn. theo Vi t Minh ñánh Pháp m t th i gian. trư c khi Vi t Minh phát ñ ng toàn qu c kháng chi n. nơi t p trung các sòng b c l n. tù vư t ng c. m t th y tu m c áo lính vì ông ñã có m y năm ph ng s Chúa tu vi n Trappe trư c khi theo tư ng De Gaulle chi n ñ u gi i phóng nư c Pháp. năm mươi căn nhà khung mái tôn ñư c d ng trên n n xi măng. v sau còn có c l c lư ng vũ trang riêng chia nhau hùng c m t vùng ñ t riêng. tr v cu c s ng ñ i thư ng. Giang sơn c a b n này là vùng ngo i ô Sài Gòn. r t ít cơ may th ng cu c” [5].. Trong ð i Th Gi i bên c nh khu ăn chơi c a gi i bình dân. V n ñ ñ t ra không ph i là nh ng h u qu x u c a sòng b c kh ng l ð i Th Gi i ñem l i cho xã h i mà là kho n l i nhu n thu ñư c t cơ s ăn chơi này. là nh ng trò ñánh b c ki u Tàu mà dân Sài Gòn r t mê. càng tăng v ñ p l ng l y. không b Vi t Minh qu y r y.

cu c thương lư ng k t thúc nhanh chóng nh ti ng tăm hung hãn c a l c lư ng Bình Xuyên. Khu ph v n ñã n ào. cùng nhau chia s các thú ăn chơi. H tâng b c nhau theo cách riêng c a m i ngư i. c u hoàng ñư c nh n riêng m t kho n ti n hàng tháng là hai trăm b n mươi nghìn ñ ng (tương ñương hai mươi b n tri u franc theo t giá h i ñoái năm 1950). giám ñ c h i quan. trư ng ban ám sát Sài Gòn . V ph n mình. ñóng vai b o v ñ c h nh và là nh ng thành trì luân lý ch ng l i vi c ch y theo l i nhu n ñang th nh hành. ði u l lùng là năm 1950. cho Bình Xuyên ñang n m quy n hành Ch L n và ch c ch n cho nhi u ngư i khác n a nhưng. ch ñi m. M t th l c ngang tàng.. Dư ng như h n mu n t ra ch tin c y chính mình và th h c a h n ñ gi an toàn cho h n. các bu i ti c tùng. Thư ng thư ng. B o ð i can thi p v i B ch huy quân ñ i vi n chinh ñ phong tư ng cho h n. Cũng là cách ñ ch ng t tính ngang tàng ch ng l thu c vào m t th l c nào.121 - . còn “n ” tám năm tù ph i tr theo công lý Pháp! V tư ng m i ñư c vinh thăng. B o ð i ñ n gi phút này v n chưa có ph n [6].Ch L n g i cho m t ch sòng b c Ch L n: “Rõ ràng là nh ng ho t ñ ng c a ông xúc ph m ñ n phong hóa c a dân chúng vì ông ñã làm giàu m t cách quá d dàng.. chi c xe ñ c nh t Vi t Nam trư c ñây ông ñã h a t ng con trai ñ k ni m ngày sinh c a anh. Chính Qu c trư ng B o ð i t tay g n lon tư ng cho h n trư c s ch ng ki n c a b trư ng Qu c phòng và nhi u quan khách. nh ng con cá ng xanh n ng hàng trăm cân. Th là nhi u hơn Hoa thương Macao ñ n m t trăm nghìn ñ ng r i. th tiêu các ñ i th chính tr . n ti p viên. cùng nhau ñi săn. ông ch Ch L n mang theo ñoàn h t ng lăm lăm súng ti u liên Thompson và l u ñ n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nhu n t i ch không ñ trang tr i cho chi n tranh.. v i v ñ y thán ph c m t con ngư i siêu phàm. Ngày 1 tháng Giêng năm 1951. v i thân hình l c lư ng. làm sao có th bàn cãi dây dưa v i ñ i di n c a ba nghìn tên anh ch ch quen gi t ngư i. không k b n thân binh. Sau ñó h rút d n vai trò c a h trong các trò cò quay. ngư i Corse còn thao túng m t ph n mafia Sài Gòn. Tư ng Lê Văn Vi n luôn có m t trong các cu c duy t binh. Không lâu sau ñó. Ai có may m n trúng th u khai thác còn ñư c quy n ñưa nhân viên c a mình ph trách các chân: h lỳ. Viên tư ng l c lâm g c r ng Sác. H n ñư c giao quy n th ng lĩnh các ñ i quân Cao ðài.. V ph n c u hoàng có l ông không chê nh n m t ph n ngu n l i trên. Tình b n gi a c u hoàng và viên th lĩnh Bình Xuyên ngày càng th t ch t thêm n a. T nay. B y Vi n b ng lòng “c ng n p” hàng ngày cho chính ph “qu c gia” năm trăm nghìn ñ ng ðông Dương. Cu c g p g gi a c u hoàng và viên tư ng cư p có th ch ng ñem l i k t qu gì n u hai ngư i không c m m n nhau. Vào lúc này tên tù vư t ng c Côn ð o. c m ñ u m t t p h p các ñ ng phái “qu c gia”. hàng nghìn con ngư i ñ ng xung quanh ch ng ki n l phong quân hàm dư ng như quên ñi g c gác không l y gì trong s ch c a h n. ra dáng con nhà võ. năm 1950. B y Vi n l i khôn ngoan khéo dàn x p v i nh ng nhóm ngư i Hoa khác Ch L n cũng như v i ñ i di n ngư i Corse Nam Kỳ. Chi c Jaguar Mark II c a ông. cho c bà v c a b trư ng n i v . Nhưng c nhìn b quân ph c ch ng ch c. T m t nhúm ngư i khi m i quay v h p tác v i Pháp. h n ñư c m i ngư i kho n ñãi. giám ñ c c nh sát ñô thành. Ngay l p t c. T nay l c lư ng b o v Qu c trư ng chính là phe ñ ng Bình Xuyên vì Qu c trư ng s ng dư i s ñe d a thư ng xuyên c a nh ng “ban ám sát” Vi t Minh n i ti ng. nh n nh p lúc ban ngày c chi u t i ñ n l i càng thêm ñông ñúc náo nhi t. D n d n B y Vi n gia nh p nhóm thân c n c a c u hoàng và ch ng bao lâu k ho ch n m ð i Th Gi i tr thành hi n th c. t s c và ti p theo là bài baccara. Gi i kinh doanh sòng b c dù ñó là nh ng ngư i Hoa s ng s . Vì v y Ban ám sát c nh cáo ông và cho ông m t th i h n là 45 ngày ñ thu x p công vi c c a ông. Các ông ch sòng b c ð i Th Gi i h u như không g p khó khăn gì trong vi c “n p c ng” ñ u ñ u không nh ng cho c hai bên Pháp và Vi t Minh mà còn cho c Cao y. Ông ñã d a vào b n Pháp ñ t ch c m t sòng b c gây tan v cho nhi u c p v ch ng và nhi u v t t . T ñó h n mang m t tên m i có v dân s hơn: Tư ng Lê Văn Vi n. B o ð i g i thư can thi p v i chính ph Nam Kỳ t tr yêu c u ñ B y Vi n trúng th u.. b o v . nhân viên k toán. gái g i. m i vi c xong xuôi T nay l c lư ng Bình Xuyên ñã hoàn toàn thao túng ð i Th Gi i. l c lư ng Bình Xuyên ñư c tr lương nhưng là m t kho n ti n ít i.. ñư c ñ ngh m t vai trò chính tr . H g p l i nhau. ñư c vũ trang ñ y ñ . nhưng tính cách tàn b o ra m t. ca sĩ. Tài s n c a c u hoàng tích cóp ñư c trong nh ng năm ñó ch y u là t các kho n ñóng góp c a ð i Th Gi i. Sau ñó ngư i c a chúng tôi s x ông theo hình ph t n ng nh t vì nh ng t i l i . T ðà L t. Cơ quan lưu tr còn gi l i m t b c thư v n t t có tiêu ñ Tr n Văn Ngà. L c lư ng Bình Xuyên cũng như Qu c trư ng ñ u c n ti n ñ bành trư ng th l c.. Ông làm m i cách ñ t o thu n l i cho B y Vi n ñư c trúng th u khai thác “s i b c” ð i Th Gi i. tàn nh n. Hai ngư i cùng ñi săn. chi c Jaguar to tư ng. tình báo. B y Vi n. m t v . B o ð i ban t ng cho B y Vi n m t chi c ôtô. cùng câu cá. tâng b c. Các th “thu má” thu ñư c c a các thương gia trong thành ph không ñ ñ nuôi ñ i quân ô h p c a h n.. Hòa H o. B y Vi n lúc m i quay v v i Pháp ch ñư c phong ñ i tá. m c dù t khi tr v v i “chính nghĩa qu c gia” c a Qu c trư ng B o ð i. B y Vi n d n d n n m trong tay ba nghìn lính. công vi c kinh doanh ti n tri n t t. Thành viên c a các “ban ám sát” có m t trên kh p ñ t nư c.

***** Còn m t nhân v t n a xu t hi n bên c nh c u hoàng Hongkong và ñã ñư c tình báo Pháp theo dõi ch t ch . Nhưng trong vùng kháng chi n không ai không bi t m i quan h c a cô v i B o ð i. Chính trong câu chuy n trên sân qu n. Chính Bùi M ng ði p cũng th y th i gian s ng Buôn Ma Thu t tho i mái hơn c . Có nhi u cán b Vi t Minh lui t i nhà hàng c a cô. cô ñã s ng m t th i gian v i B o ð i Hà N i năm 1945.122 - . Bùi M ng ði p cũng hay v Hu thăm bà T Cung. có m t b c c a cơ quan ñi u tra ph n gián Pháp (SDECE) g i ngày 30 tháng 5 năm 1949. B o ð i t u cho bà m t tòa nhà riêng g n bi t ñi n c a B o ð i. ai cũng nghi cô. thân m u B o ð i. ðó là Bùi M ng ði p cũng là nhân tình c a B o ð i. Trong cu c th m v n cô luôn luôn không nh n mình là ngư i c a Vi t Minh. các con ñ u ñư c ñưa vào tôn ph . s Liêm phóng cho bi t thêm: Lý L Hà nguyên là ngư i tình c a B o ð i ñã r i Hà N i ñi Côn Minh tháng 6 năm 1946 r i sau ñó ñi Thư ng H i ñ g p B o ð i. Ngư i ta tìm th y trong ngư i cô m t chi c huy hi u mang hình B o ð i. Sau ñó ñư c B o ð i b o lãnh. Trong lúc ñó. Năm 1949. t b n năm nay. ch m y ngày sau khi ông ra th ñô nh n ch c c v n t i cao cho chính ph H Chí Minh. Cô ñi du l ch Trung Qu c qua Hongkong. bà luôn luôn ñư c g n gũi c u hoàng. Th là ông ñi g p nàng ngay bu i t i hôm ñó t i nhà nàng và l i ñây.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment c a ông. Vi t Minh r i sau này là c Ngô ðình Di m. B o ð i v nư c. Cũng ch ng c n ph i khai báo v i h t ch viên hay làm phép thánh trư c linh m c vì M ng ði p không ph i là con chiên. cô v s ng Hà N i. cô ñã b các l c lư ng Pháp b t trong m t tr n càn g n Nam ð nh. cho ngư i ñem xe ñ n ñón cô ra kh i phòng giam. bà cũng t u m t bi t th riêng g n lâu ñài Thorenc c a hoàng gia. M ng ði p giúp B o ð i trông nom văn phòng Hoàng tri u cương th t c mi n ñ t Tây Nguyên Pháp giao tr cho B o ð i tr c ti p cai tr .và m t ñ a con riêng [8]. Sau khi . Dư ng như bà già không m y d tính này quý tr ng cô con dâu tuy không ph i là chính th c nhưng cũng xu t thân bình dân như bà. Sau ñó l i theo B o ð i lên Buôn Ma Thu t. Khi tháp tùng c u hoàng sang Pháp v s ng Cannes. M ng ði p ñã quan h v i c u hoàng tháng 9 năm 1945. theo công giáo. Vi t Minh b t liên l c v i cô. Sau năm 1949. cho bi t có m t ph n tên là Lý L Hà ñư c cơ quan an ninh Vi t Minh giao nhi m v b t cóc B o ð i. sùng ñ o Ph t. mà trái l i. Ngư i ph n xinh ñ p sau ñó tr thành ngư i ñưa tin ñ u ñ n cho cơ quan tình báo Pháp. 3. Ngày hôm sau. t i Hu . Cu i 1946. bi u tư ng c a m t tri u ñ i ñã ñi theo m t hành trình quanh co ñ n kỳ l . s m t thám g i báo cáo b sung: Lý L Hà khai cô ta có quen B o ð i Sài Gòn. T i sao l i không tr l i t p quán xưa c a tri u ñình An Nam? Trong lúc bà Nam Phương và các con b sang Pháp . ***** Hai báu v t thiêng liêng. Cô b gi l i mư i lăm ngày t i s m t thám Hà N i. bà Nam Phương l ng l s ng nép mình trong căn phòng u t ch cung An ð nh t i tăm. bi t chăm lo th ph ng t tiên. ñư c bà Hoàng thái h u “ban mũ áo” sau khi làm l trư c bàn th t tiên trong ð i N i. nhưng Bùi M ng ði p và các con bà không ñư c phong tư c hi u nào. tính tình l nh lùng. cô b Pháp b t. Nhân ch ng kh ng ñ nh cô làm vi c cho Vi t Minh t 1946. M t tu n sau. s ng v i B o ð i ñư c m y tháng nh ti n và vàng dành d m ñư c trong nh ng năm buôn ph n bán son. Bà ñã nghĩ ñ n vi c “chính th c hóa” quan h c a ngư i thi u ph v i con trai bà. cu c ñi u tra k t thúc. con trai bà cũng c n có ngư i chăm sóc. r i sang Hongkong tìm g p B o ð i. M ng ði p không ñi Thanh Hóa v i c u hoàng nhưng sau ñó cũng l n l i sang Hongkong mang thêm ti n cho ông tiêu xài. Chúng tôi r t ti c ph i tr ng tr ông như th . Không khí cách m ng s c sôi trong nh ng ngày ñ u c a ch ñ m i không gây n tư ng gì l m cho B o ð i ñ n m c ông ph i lãng quên thú chơi qu n v t. T i ðà L t. khác h n Nam Phương. là “th phi”. Súng l c. các ñ i th tr c a ông ñã k chuy n v i ông v cô b n gái tuy t th giai nhân c a h . ñây B o ð i cũng s ng thanh th n hơn gi a c nh v t thiên nhiên c a r ng núi Tây Nguyên. Sau ñó. Tuy “thiên di m tình” ñư c hoàng t c và quan ch c c a Qu c trư ng m c nhiên nhìn nh n. 2. Chúng tôi nghiêng mình trư c thi hài ông” [7]. H s dùng ba vũ khí sau ñây ñê gi t ông: 1. th nh tho ng l i hay xung kh c v i bà. Nh ng ñi u ki n cho cu c hôn nhân chính th c c a con trai bà cách ñây g n hai mươi năm ph ng còn m y giá tr ? M ng ði p s là v th hai c a con trai bà. V Vi t Nam cô m ti m cà phê g n Nam ð nh. ðã có m t ñ i ch ng là th y thu c . ñ b căn b nh m t ng hành h ông như khi s ng nơi khác. Cũng trong th i gian này. m t cu c dan díu khác v i ngư i ñ p Lý L Hà cũng b t ñ u và di n ra song song. cô b Vi t Minh giám sát ch t ch . Sau này dan díu v i B o ð i bà còn sinh thêm ñư c m t con gái ñ t tên là Phương Th o (1946) [9] và hai con trai B o Hoàng (1954-1955) và B o Sơn (1955-1987). L u ñ n. Khác v i L Hà.bác sĩ Ph m Văn Phán n i ti ng Hà N i . Trong các thông báo c nh cáo ch ng c u hoàng. Dao găm. ñ n m c B o ð i khi g p l i ñã nói gi ng gi u c t: “Li u bây gi em còn có ý ñ nh gi t anh không?”. Th i gian Buôn Ma Thu t. Cô luôn luôn b tình nghi: Pháp. tranh th ñư c c m tình c a bà Hoàng thái h u. cô gái g c Kinh B c (B c Ninh) h Bùi n i ti ng v s c ñ p và tài quy n rũ cánh mày râu. Sinh năm 1924 Hà N i. Nàng khéo cư x . Cô ñư c Vi t Minh giao nhi m v quan h v i B o ð i.

C ba ngư i t lâu nay v n luôn luôn là nh ng ñ t trung thành v i c u hoàng. Ch có h u c n ñi theo. T i ðà L t. Nguy n ð . B n li t kê các nhân tình c a ông khá dài. Theo yêu c u c a ông. lính Pháp ñã tình c phát hi n ñư c hai báu v t này [10]. không lên Buôn Ma Thu t ñ cùng ñi săn thú v i B o ð i như M ng ði p. Trong dinh th c a ông. tránh c a chính. không ñ m b o an toàn. C nhiên ti c tàn là b t ñ u các ván bài m t chư c cùng nh ng trò chơi lành m nh khác. ñư c che khu t gi a hàng thông. B o ð i cũng r t yêu nàng. l a ch n gia nhân ñ y t . Nhưng không m t ai khi ng m nhìn cánh c ng s t n ng n l i có th tư ng tư ng r ng bên trong l i là nơi ho ch ñ nh chính sách quan tr ng nh t c a chính ph c a cái g i là “qu c gia Vi t Nam”. Nhưng theo các nhà biên niên s thu c ñ a thì ñây là m t ñ a ñi m ñ p. Tên con gái ñ t tên ñ m là Phương còn con trai có tên ñ m là B o coi như dòng dõi chính th c c a B o ð i. Nhi u hôm ñêm ñã v khuya c u hoàng xách súng lên xe Jeep vào r ng săn c p. có v i nàng hai ñ a con. Ít rư u.phó vương B c Kỳ và Phan Văn Giáo có l là ngư i thân c n nh t c a B o ð i trong nh ng ngày l n ñ n Hongkong. giàu có và ngu n g c danh giá.123 - . n n nhà ph da thú làm th m. khu y ñ ng b u không khí tĩnh l ng bao quanh. T i nào m trăng hay trong ngư i th m m t thì ông cáo t trư c khi khách ra v . Theo ngu n tin c a quân ñ i vi n chinh thì năm 1951 trong khi ñào móng s a ch a m t ngôi nhà th xã Hà ðông. m i m c b n bè. cơ quan chính ph ñ t trong m t tòa nhà ki u cách và sang tr ng trên ñ nh m t ng n ñ i cao hơn h n xung quanh. ít ma tuý. ðây m i là tr s ñích th c c a chính ph . không bi t làm sao hai báu v t y ñã ñư c c t gi u trong m t chi c thùng d u h a b ng s t tây. lu t sư. Làm vi c bên trong là ba nhân v t: Hoàng thân B u L c. Ba nhà trí th c này v t óc nghĩ ra các chi n lư c ho c các ñ án c i cách r i ñ trình lên Qu c trư ng. ðôi khi ông vào r ng ch ñ th b và suy tư ng. hi m hoi m i có m t b n gái ñi cùng. Có th coi ñây là m t chính ph th c th làm vi c nghiêm ng t và m n cán. Tên nàng là Phi Ánh. Ít ai ng v i ông quá m t hay hai ñêm. . Năm 1953. sang Paris. N u không M ng ði p thì Phi Ánh ho c m t cô gái khác n m bên. con c a c u khâm sai .ñã gi i thi u v i B o ð i khi ông v a ñ t chân xu ng sân bay ðà L t.sau này là Th hi n Trung ph n . khá h p d n vào lo i nh t nhì c a thành ph cao nguyên ðà L t. m t trai m t gái. Các c v n thân c n c a B o ð i lúc nào cũng quây qu n quanh ông như ngư i thân trong gia ñình. H ñư c s d ng m t căn nhà nh g n tòa th chính thành ph . ***** Trong lúc bà Nam Phương còn Cannes bên Pháp thì bà Hoàng thái h u T Cung v n còn phát huy nh hư ng c a mình. Phi Ánh l i Vi t Nam s ng cô ñơn và ch t t i thành ph H Chí Minh. nh t là bà con thân thu c. ñư c các ñơn v vũ trang quân ph c ch nh t b o v vòng trong vòng ngoài. ***** M t ngư i tình th ba c a c u hoàng.. nơi ñ t tr s c a các cơ quan trung ương c a chính quy n B o ð i. Các cô gái ra kh i dinh qua m t c u thang nh bên c a ngách. không ñư c g n gũi v i bà Thái h u. l i l t vào tay quân ñ i vi n chinh Pháp. Khi ñ t v n ñ ph i l p m t ñ i c n v ñ ñ m b o an toàn cho Qu c trư ng.. Ông là m t tay săn t m c . Ch có khách kh a vào ra. các thành viên n i các ñi ñi v v . Ông không mu n v Sài Gòn s b lép v bên c nh các cơ quan c a Cao y ðông Dương còn chi m dinh Norodom t c Dinh Toàn quy n ðông Dương cũ. Phi Ánh r t ñư c c u hoàng Qu c trư ng ưu ái. Có th chính B o ð i cũng không cho vi c nh n l i hai báu v t ñó có m t ý nghĩa quan tr ng nào. nhi u nhà c a dinh th theo ki n trúc Pháp l i thu c Hoàng tri u cương th ñư c Pháp giao cho B o ð i tr c ti p qu n lý hành chính. ðà L t tr thành th ñô c a Qu c gia Vi t Nam. Nàng cũng là m t trang nhan s c. tư ng trưng cho quy n l c c a chính quy n thu c ñ a. Ngư i ta không rõ t i sao không ch B o ð i v nư c ñ làm l nh n l i n ki m cho long tr ng. nhưng vài ñi u xì-gà hay ñơn gi n ch thu c lá Bastos thông thư ng. hai báu v t ñư c ngư i Pháp trao l i cho ngư i thay m t ông là “th phi” Bùi M ng ði p ñang có m t Buôn Ma Thu t trư c s ch ng ki n c a bà Hoàng thái h u T Cung. Chi n tranh n ra. còn con gái là Phương Minh s ng v i ch ng là ngư i Pháp l p nghi p t i Hoa Kỳ. Sau này khi chi n tranh k t thúc. chính tay bà ñã l a ch n mư i ñ i gác [11]. Ông không bao gi ng m t mình. m t t phú. Nhưng khác v i Bùi M ng ði p. m t mình thư ng th c s thanh v ng trong r ng khuya. Tòa nhà có dáng v thôn dã và êm . L i chính là Phan Văn Giáo . Phi Ánh không d nh ng bu i ti p tân. m t thi u n con nhà lành.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ñư c long tr ng trao cho ñ i bi u Chính ph lâm th i chi c n vàng và thanh ki m n m ng c tư ng trưng cho quân quy n ñã ñư c ñưa ra Hà N i. Bùi M ng ði p không trao l i cho B o ð i mà l i trao cho bà Nam Phương và thái t B o Long hai báu v t ñó cùng m t s k v t khác do bà Thái h u T Cung g i. em v Phan Văn Giáo. Nh ân hu c a c u hoàng. Su t th i gian ðà L t. Dĩ nhiên ông không dám ñ t tr s Chính ph Qu c gia t i Hà N i quá g n khu v c chi n s . M i năm 6 tháng hè bà v ðà L t giúp Qu c trư ng t ch c các bu i ti p tân. Ngư i ta nói ñó còn là quy t c n a do Thái h u T Cung ñ t ra [12]. m t trong nh ng cô gái ñ p nh t thành ph . ðà L t có khí h u tuy t v i. mua cho nàng m t bi t th . báo cáo v i Chính ph và qu c dân trong l Tuyên ngôn ð c l p t i qu ng trư ng Ba ðình. càng không mu n v c ñô Hu b chi n tranh tàn phá n ng n .

t Le Soir (Bu i chi u) ti t l : “Th tư ng Queuille t ng Qu c trư ng B o ð i m t du thuy n y-át giá m t trăm tri u franc. m t chi c bánh xe d phòng s n sàng ñưa ra làm vai chính m t khi ngư i cha th t b i hoàn toàn. Ch c h n hàng tháng ông ñư c c p m t kho n ph c p riêng v i cương v Qu c trư ng. Ngoài ra còn nh ng xe th thao. Sau này ông ch ng l i vi c ném bom t .124 - . và m t máy bay ñ thi nhào l n”. Du thuy n y-at. n ng b n t n.. nhưng sáng ki n này ñã b dư lu n Pháp la ó ph n ñ i. th m chí th ba n a và ch c h n nh ng máy bay th thao Tiger Moth.. ñ n m c không c n ph i mưu m o v i cơ quan m t v . Ông v n g i h là phe “kháng chi n”. [15] Sau khi b Tòa án quân s Liên khu III tuyên án t hình v t i bán nư c. nh t là c a cánh t phê phán B o ð i không chút nương tay: T Libération (Gi i phóng) s tháng 12 năm 1949 vi t: “Không nên kéo dài hơn n a cu c thí nghi m v gi i pháp B o ð i. hơn th n a. có kính dày trên 3cm. m t chi c Citroen d n ñ ng bánh trư c.83m3). trong khu dành riêng cho ông Buôn Ma Thu t r ng mênh mông. D p ñi thăm chính th c Hà N i. m t máy bay B. l i ñ t mua m t chi c Mercedes l n. B o ð i thích hí hoáy v i các ñ ng cơ ôtô.29 ñư c chính c u hoàng cho s a l i. H i ñ u năm. C u hoàng B o ð i. Tuy nhiên B o ð i không ñ i x v i ñ ch th c a mình như k thù. không bi t có ph i do ñ ng ti n m t giá hay thân ph n bù nhìn lên giá mà s ti n thư ng lên t i ba trăm nghìn ñ ng. Còn B o ð i t bây gi tr nên sung túc. Ông mê m i chuy n này ñ n hàng gi .nh ng ngư i “chiêu h i” tr v v i chính nghĩa qu c gia b y gh trong qu c h i s ñư c thành l p theo hi p ư c Auriol. m t máy bay B. v n ch thích nh ng xe t c ñ cao. ñúng ra là hai chi c y-át (ông Jullerot ñư c yêu c u g i ngay b ng giá và m u mã). r i l i m t chi c máy bay Viscount 700 ñ dùng riêng. ðoàn tùy tùng nhi u nh t không quá 15 ngư i. ông t mình ñ t mua t Anh m t chi c máy bay DC-3. v i s c ch a tr ng t i 50 ton (1 ton = 2. ñư c ăn chia l i nhu n t sòng b c ð i Th Gi i và các b ng l c linh tinh khác. m t năm sau.24 sáu ch . Nhưng v n m i mê săn b n hơn bao gi h t. [14] Ít lâu sau. T báo còn t cáo B o ð i ñ n Paris là ñ lao vào các “chuy n l ng lơ”. Theo m t báo cáo g i ñ i uý Pháp tên là Jullerot ph trách vi c ghi chép nh ng phương ti n có th dùng ñư c sau khi Chi n tranh th gi i k t thúc thì các ki u máy bay nói trên ñư c l p ñ t m t cabin làm phòng ng (như máy bay Viking c a Hoàng ñ Anh Georges VI). Tác gi b c thư ñư c cơ quan m t v gi u tên.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Báo chí. Tôi hy v ng chúng ta s ñư c th y chúng xu t hi n r t s m”. tên tu i B o Long l i ñư c m i ngư i nh c ñ n. R i v n là nh ng chi c máy bay Sea Oters và ph tùng thay th và có l thêm m t máy bay DC-3 th hai. v thép ch ng ñư c ñ n 8 ly c a ti u liên và súng máy. Tháng 6 năm 1949. Ngoài ra ông còn ñư c s d ng m t ngân kho n ñ chi cho ho t ñ ng tác ñ ng tinh th n nhân dân Vi t Nam.. H ng h n r i”. chi c ñ u tiên c a m t lo t s n ph m có s lư ng l n n u ch t lư ng ñư c b o ñ m. Nhưng ông cũng có nh ng ôtô “bình thư ng” khá n tư ng v i khách ñ n thăm: B n chi c limousine M to. R i sau l i m t ñơn ñ t hàng khác: m t du thuy n y-át. ôtô. Và còn m t chi c th y phi cơ n a ki u Sealand. S thích c a ông v n như trư c chi n tranh. Như thư ng l . V hai du thuy n này. nh ng chi c Ferrari hay Bentley ñ Pháp. Ông còn d ñ nh dành cho Vi t Minh . có v s t ru t: “Lúc này có nh ng cơ h i ñ c bi t ñ làm vi c và làm nhanh. ñ làm quà bi u”. Tho t ñ u là nh ng l i ch i b i. Nhưng hi m h a Vi t Minh treo lơ l ng trên ñ u ông. M i vi c tư ng như suôn s . năm 1939. gia nhân c a bà Hoàng thái h u ðà L t nh m tính: “C u hoàng có t t c b n máy bay DC-3. Còn thái ñ c a c u hoàng ra sao trư c nh ng l i t cáo v nh ng món chi tiêu hoang phí c a ông? Ông v n t ra ph t l . ñư c coi như m t vai ph . Ngư i dân ñóng thu Pháp ch c s sung sư ng th y r ng tình hình tài chính nư c nhà không ñ n n i bi ñát nên chính ph m i ăn tiêu r ng rãi như th . Tháng 7 năm 1950. có tin ñ n B o Long s thay th cha anh và trong trư ng h p ñó Phan Văn Giáo tr thành ph chính [13]. r t giàu có. Không ai không bi t nơi ñây chôn c t các thi th nh t nh nh trên các ñư ng ph Hà N i sau cái ñêm l ch s ñó mà ph n l n là c a các t v chi n ñ u và b ñ i Vi t Minh. chi c này hình như ông ñã ñư c b c Biarritz. Nguy n ñi r i Nguy n l i v Nguy n v ñ ñóng vai h tay sai. chi c ñ u B o ð i ñư c Vi t Minh ñ t giá m t trăm nghìn ñ ng theo th i giá tháng 8 năm 1949. chúng tôi ñư c bi t chúng ta v a mua c a m t nhà công nghi p Anh m t du thuy n y-át Jajusy có ñ ng cơ. không thèm ñ ý ñ n. Qua trung gian c a tùy viên h i quân c a chúng ta London. Như vua Louis XVI mê các khóa. m t phòng ăn có th chiêu ñãi ñông ngư i. ông ñ n ñ t vòng hoa trên m nh ng n n nhân trong cu c chi n t i 19 tháng Ch p năm 1946. r i nh ng câu vè ñ ng dao vang trên ñư ng ph . máy bay. thêm m t ñòi h i c p bách: ph i là lo i th t sang tr ng. k t thúc b n báo cáo. Gái ñ p cùng v i rư u Tây Qu c trư ng mê gái li m gi y th c dân Khi nào súng n ñâu ñây Bù nhìn B o ð i tan thây có ngày.. như th ñ b o ñ m m t ñư ng kính ho t ñ ng v i nh ng bình ch a nhiên li u cho sáu nghìn killômét.

nhưng ông không có “ñà”. Nhân m t l n g p. Vi t Minh xoay chuy n c c di n. g n như thô k ch. M c dù nh ng ñam mê săn b n. ngăn ch n các cu c hành quân c a quân ñ i vi n chinh. Ông ta không dám công khai t rõ thái ñ y vì s Pháp phát hi n”. nh ng món l i nhu n kh ng l nh n ñư c t ð i Th Gi i. nhưng m t s bi n pháp c a ông ch m i ñã d p yên: thanh tr ng nh ng công ch c quá h hóa. như lâu nay ñã thành l t khi ông tr v nư c năm 1949. . B o ð i v nư c ñư c năm năm. Ý c a B o ð i là mu n cho Sài Gòn c n s ch ti n M . Washington và London ch ng l i B c Kinh và Mátxcơva. m t b c ñi n báo xác nh n L i Văn Sang. Các tư ng lĩnh Pháp hy v ng thu hút quân ñ i c a tư ng Giáp vào m t ñ a ñi m thu n l i ñ ñánh m t ñòn quy t ñ nh. m i thưc hi n ñư c ñ nh chóp c a quy n l c và cũng ch v i m t s nhân v t ông không tin nh ng ngư i bình thư ng. vư t lên các quan khách. gi ng như Bastogne tháng 12 năm 1944 và Berlin tháng 6 năm 1947”. ñã lùi xa v quá kh . r i tin t c x u v chi n cu c ñã che l p vi c thăng ch c kỳ c c này. Trư c tiên là m t lá thư B o ð i thông báo cho B y Vi n bi t ông nh n h n làm em nuôi . Phía dư i khoang c a máy bay có Hoàng thân tân Th tư ng B u L c. Ban sáng tr i v a m i mưa trên di n r ng kh p lưu v c sông C u Long. ð ng sau nư c Pháp và B o ð i. Lucien Bodard nhà báo kiêm nhà vi t s vi t: “B o ð i ñã thi t l p ñư c m t ch ñ c a riêng ông. Ph n thư ng c a c u hoàng ngang v i s ti n ph i n p. ñ i tư ng Navarre. c nh sát. Nhi u nhân v t thân c n c a c u hoàng ñã ñư c Washington bí m t cho ăn b m. mi n Nam. Ông ta ñã th ng cu c. Ti n và vũ khí M ñ vào cu c chi n ngày m t nhi u. M hay c Vi t Nam. ông d ng chân m t ngày Sài Gòn. Nhưng ông ñã hành ñ ng ñơn ñ c. c p kính ñen khi n ông không gây ñư c m y c m tình c a dân chúng Pháp. Cu i năm 1953. Trang ph c lúc nào cũng ch nh t không chê vào ñâu ñư c. Trư c khi th i h n k t thúc. là c phương Tây t p h p trong m t th p t chinh ch ng c ng s n. L c lư ng Bình Xuyên ch có ti n ðông Dương.. C n ph i mua ñôla v i giá cao. Richard Nixon khi ñó là Phó T ng th ng M lúc ra kh i bi t ñi n c a B o ð i ñã phát bi u m t câu bênh v c Pháp ñ n m c ng c nhiên: “Nh ng gì nư c Pháp ngày nay ñang làm cho Vi t Nam gi ng như xưa kia h ñã làm cho Hoa Kỳ trong bu i bình minh c a l ch s H p ch ng qu c”.B o ð i . M t báo cáo c a S m t thám liên bang th m chí kh ng ñ nh r ng: “B o ð i thân M t tâm can. B y Vi n v n n m Ch L n và thao túng ð i Th Gi i. Nh ng cu c thăm vi ng ðà L t c a B y Vi n ngày càng nhi u. x u t t ñ n ñâu. thu gom gái ñi m. Ngày 9 tháng 4 năm 1954. M t thói quen vương gi m i mà ñi n nh ñã mu n lưu danh muôn thu trong hàng ch c cu n phim th i s trong ñó ngư i ta th y ông ñ ng s ng. m t tay chân thân c n v i B y Vi n bay ñi ðà L t v i m t valy ñ y gi y b c. T t c b n tay chân Sài Gòn nháo nhào huy ñ ng ñóng góp. năm 1945.125 - .. Trong tình hình y. viên ch c. Ngày tháng trôi qua gi thuy t Hoa Kỳ d n d n tr thành có th ch p nh n ñư c. Tr i ñ p. vây b t nh ng ph n t Vi t Minh. gi i phóng nhi u vùng r ng l n Tây B c B c b . De Lattre hò hét trư c ñám nhà báo: “Hà N i hôm nay là ti n ñ n c a c th gi i t do ðông Nam Á. Nhưng năm sau. m t b a ti c ñư c t ch c ñ ti n Qu c trư ng tr l i Paris. Th i gian ñ ñ cho phép t ng k t nh ng vi c ñã làm ñư c. ph tá c a B y Vi n nay thay th B y Vi n c m ñ u l c lư ng Bình Xuyên. vài tu n t i s ch huy tr n ði n Biên Ph ñ i m t v i tư ng Giáp. Cũng không ph i như nghi th c Hà N i. Ch là m t nghi th c không gi ng l th c trong tri u ñình Hu . ñư c b nhi m t ng giám ñ c Nha c nh sát và an ninh toàn Vi t Nam. Tháng 9 năm 1951. dáng l c sĩ. Dư i s thúc ñ y c a De Lattre. ñã t ch c ra m t h i ngh ñ i bi u nhân dân toàn qu c. M t làn gió nh lư t qua ñư ng băng Tân Sơn Nh t. uy hi p kinh ñô Lào. Tuy nhiên n u ngư i ta ch p nh n nh ng tiêu chí c a chính ông ta thì ph i nói B o ð i ñã làm ñư c nhi u vi c t t”. khi ông còn là c v n t i cao cho chính ph H Chí Minh. v i c p kính ñen không r i t chuy n du ngo n Poole. có ch quy n gi ñây là m c ñích trư c m t c a ông. ñ i tư ng Henri Navarre. Paris. B o ð i ñòi năm trăm nghìn ñôla b ng ti n m nh giá l n trong vòng b y mươi hai gi . Chi n tranh m r ng và có m t t m vóc m i. Vi c b nhi m gây xôn xao dư lu n. Quan h gi a h n v i Qu c trư ng B o ð i v n ch t ch .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nh ng vùng do quân ñ i c a H Chí Minh ki m soát như ñ ngh c a ngư i M [16].bào ñ .Vi t. t ng ch huy quân ñ i Liên hi p Pháp quy t ñ nh ch n ñ ng cu c ti n công c a Vi t Minh l i b ng cách t p trung quân ði n Biên Ph . Sau này khi Qu c trư ng sang lưu trú Cannes. Các chính khách bên kia ð i Tây dương sang thăm chi n trư ng ðông Dương ngày càng ñông. v a gi ñư c v ngoài c a m t n n dân ch mà không gây nguy hi m cho mình. B o ð i v n tr trung. Ch ñ c a ông tr ñư c là nh nh ng công c kinh ñi n: quân ñ i. Khôi ph c hoàn toàn ñ ch Annam cũ v i tư cách m t nư c t do. vũ khí ñư c tăng thêm ñem l i l i th cho quân ñ i Pháp . nh ng vi c ñã làm trong năm năm c m quy n cũng không ph i hoàn toàn tiêu c c như ghi nh n c a ña s các s gia. m t v trí chi n lư c thu c x Thái. dáng v hơi n ng n . ñi qua ñư ng băng ñ chào qu c kỳ r i ñi duy t ñ i quân danh d . T ðà L t. ñông ñ ngo i giao ñoàn và ñ ng hàng ñ u là ñ i s M Donald Heath.

chi c Mercedes to tư ng k nh càng ch Qu c trư ng ñ trư c dinh Th tư ng. [4] Th i B o ð i tr l i c m quy n ñã năm l n thay ñ i Th tư ng: ðó là Nguy n Phan Long. [9] Phương Th o l y ch ng là m t ngư i Pháp dòng dõi quý t c giàu có. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh. Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i . Bà thư ng v n ñ ng các t ch c qu c t giúp ñ trùng tu Văn Thánh và nhà Minh Lâu trong qu n th lăng Minh M ng Hu . L n này không có ban ñón ti p. Bu i chiêu ñãi ng n g n. [15] CAOM. [16] CAOM. Cùng ñi v i ông có hoàng ñ Vĩnh C n. năm 1949. [2] CAOM. chi c Liberator. SPCE 376 (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh) 376. [11] CAOM. Láventure Viet Minh. năm 1950. nguyên ñ i n i ñ i th n khi còn Hu .Jean Julien Fonde. ph i h cánh c p t c do tr c tr c v máy liên l c vô tuy n. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. ngày 5 tháng 7 năm 1949 cho bi t: Vi t Nam không có m t chút quy n h n gì n u không ñư c Pháp th a thu n ho c ñư c tham kh o ý ki n trư c. báo cáo ñ ngày 7 tháng 1 năm 1950. năm 1949. Tr n Văn H u. tác gi cu n Histoire de la guerre d’ Indochine. Máy bay lên t ng cao r i b t ng quay l i.SPCE (Phòng báo chí quân ñ i vi n chinh) 376. Nhà xu t b n Denoel. Làm vi c cho Ngân hàng c a Pháp h tr cho Ngân hàng nông nghi p và phát tri n nông thôn Vi t Nam. nên c n ph i ñi ng s m.SPCE 376 (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). 1980. Cu i năm 1953. SPCE (V Báo chí quân ñ i vi n chinh) 376. ph trách l tân. bu i chiêu ñãi b t ñ u. [7] CAOM.126 - . 1992. quý m n t nh . ñư c B o ð i ñ ñ u và g n gũi. [5] ð i tá Leroy. Các xe ôtô Citroen. theo m sang Pháp. [6] Piere Darcourt. [3] Theo Yves Gras. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i – SPCE (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). [1] Báo cáo c a Lãnh s M Sài Gòn. . ông ñi thêm vài bư c n a r i quay v ch trên máy bay. [13] CAOM. Hôm sau ông và ñoàn tùy tùng ñi trên m t máy bay riêng. Nhà xu t b n Plon. năm 1949. [14] CAOM. tr. Năm 1996. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Bu i t i. Fils de la rizière (Nh ng ñ a con c a ñ ng ru ng) Nhà xu t b n Robert Laffont.. ñư c B o ð i g i g m vào h c trư ng ENA (trư ng Qu c gia hành chính chuyên ñào t o công ch c cao c p v n i tr và ngo i giao Pháp). 1977. le Maitre de Cho Lon. SPCE-376. [8] Có tên là Ph m Văn Hưng t c Jean Bùi. SPCE. không có ñ i danh d . [10] Jacques Massu . m t gia nhân c a bà Hoàng thái h u T Cung còn s ng ðà L t (tháng 2 năm 1995).. B o ð i ra kh i máy bay. ngư i em h luôn tháp tùng ông trong các chuy n ñi xa và Nguy n Duy Quang. Qu c trư ng ñã cho bi t sáng s m mai ông s bay t 5 gi . Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. M c dù v y ông hít không khí m ư t c a ñ t nư c. H sơ Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i. l n này ra ñi ñ không bao gi tr v n a. Bay Vien. ñòi h i chính ph c a h c m quy n và d n d t h theo m t chương trình hành ñ ng cho phép ngay t c kh c thành l p ngay nh ng ñ i quân qu c gia. ông ch Ch L n). Trích d n c a Jacques de Folin trong sách Indochine 1946-1954. B trư ng các qu c gia liên k t (nay là B Pháp qu c H i ngo i tương ñương v i B Thu c ñ a xưa kia) ñã ch th cho tư ng De Lattre: Ph i ñem l i cho các qu c gia liên k t nh ng phương ti n và ý chí ñ m nh n l y trách nhi m chi n ñ u ch ng Vi t Minh. Nhà xu t b n Hachette. Vi c ñi l i t i trung tâm Sài Gòn b c m. năm 1949. t 12 năm nay không r i ông n a bư c chân. bà cùng v i m là bà M ng ði p v thăm Hu . năm 1949. Ông không dám ñi quá xa vì l c lư ng an ninh ñã ra v . Ngày v a r ng. (Phòng báo chí Quân ñ i vi n chinh). Hoàng thân B u L c và sau cùng là Ngô ðình Di m. ñ ti n sĩ Lu t năm 1969. (B y Vi n. Peugeot s m màu nư m mư p thay cho ñoàn xe tay l n x n. [12] H i chuy n Nguy n ð c Hóa. S c b t tr c này không ph i ñ i lâu. Nhà xu t b n Perrin. năm 1950. sinh năm 1944. th b trên ñư ng băng.83. Nguy n Văn Tâm. không c tr ng.

Ông này v a ñ n nơi là bư c luôn vào phòng ñánh b c. hoàng thân Umberto c a Italie. Ra dáng l ch s . Hoàng ñ Hailé Sélassié. b t ch p k lu t c a nơi này. Ti n l i ch y vào các v làm ăn. Trong nh ng năm 50. Con ngư i nh thó trư c m t ông cũng không dám nhìn ông. Luôn luôn ph i t o h ng thú như trư c ñây ông ñã có l n ng i sau tay lái b t xa các c nh binh b hơi tai theo sát ông. Giáo ch ñ o Cao ñài Vi t Nam cũng như các ñ i di n chính ph Pháp thư ng có m t ñ nh kỳ t i Carlton. nơi ñ c bi t h p d n ñ i v i c u hoàng. l i ñ t trên Côte d’Azur. Farouk. Faycal c a -r p Xê-út và nhi u ngư i khác. B o ð i ch là c u qu c vương gi a nh ng ngư i khác. Anh ta không ñeo cà-v t. M c dù m t tr i cu i bu i trưa còn h t ánh n ng chói chang. ði u ñó c t nghĩa s có m t c a h cái nơi g i là ñ t thánh c a các ñ t thánh Palm Beach này. T xa ngư i ta ñã nh n ra nó như m t cây ñèn bi n trên m m Croisette khép l i v nh Cannes v phía ñông. bên trong phòng ñánh b c tuy r ng nhưng v n hơi t i. M t cơ h i làm ăn béo b c a các khách s n l n nh có vũ h i c a các nhân v t quan tr ng. các qu c vương Zogu c a Albanie. chung quanh B o ð i kho ng hai ch c ngư i c ng tác: t ng lý văn phòng. mà thua ñ m! Ba trăm năm mươi tri u franc vào túi ñ i th là Jack Warner. r i thay c u hoàng thua. C u Hoàng h u Nam Phương cũng có m t văn phòng riêng trong ñó luôn luôn có Nguy n Ti n Lãng và v . t c ñ . Gái ñ p nô n c. nhưng không ñeo kính ñen như m i l n. B o ð i t tay lái nh ng chi c xe limousine l ng l y d ng trư c th m các s i b c. Cannes ông nh y lên môtô lao sâu vào nh ng con ñư ng nh phía sau thành ph . lái xe. Chi c nh n m t ñá to tư ng hay chi c ñ ng h b t b ng b c g n như tr ng mà ngư i M vu t ve gi a hai l n chia bài. Bao gi ông cũng mu n có nh ng ngu n c m xúc m nh. Có ai tin ñư c không? Tin ñ n ñ i th i ñó cho bi t ông là con b c khát nư c ham ñánh to ñ r i thua ñ m như l n ñánh b c v i ông trùm ñi n nh M Jack Warner. v c th m. hay chi c c áo m r ng. c v n. qu c vương Ai C p. khi n nó có phong cách H i giáo. Không ai nói v i ai m t l i. B o ð i không ñ n ñ y bao gi . Nh ng bu i d h i n i ti p nhau. ðã thành m t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 27 Daniel Grandcleùment B o ð i dán m t nhìn vào con quay màu ñen. Anh ta giàu có và n i ti ng nên nh ng ngư i ph trách sòng b c không b t bu c anh ta ph i tuân theo quy t c áp ñ t cho nh ng con b c khác. ðà L t. C u hoàng B o ð i là m t trong nh ng tay c phú mà dân chơi ñ u quen m t. H ñông ñ o và giàu có. Hình như không ai ng c nhiên th y 6 tháng m t l n tr s th c s c a chính quy n Vi t Nam m t nư c ñang có chi n tranh. sĩ quan h u c n. ti ng g m rú c a chi c môtô Norton. Tin ñó không làm ai ng c nhiên. Ông ñi th ng vào phòng ñánh b c. u o i d t ti n r t th n tr ng và dè s n. trong r ng ñêm ông li u lĩnh xông pha vào r ng ñ ch m trán v i h . nhìn ra bi n. T i ñó c u hoàng th t ñãi kho ng ch c b n bè. ð t nhiên nh ng chi ti t mang m t t m quan tr ng hi m có. theo thói quen ông m c b ñ tr ng. Palm Beach tr thành sòng b c mùa hè Cannes. M t t i mà có ñ n ba Hoàng ñ và m t ch c Hoàng t ñ n góp m t cùng nhau n c sâm banh và l lư t trên sàn nh y r ng.. Ông . Quanh chi u b c nh ng k tò mò nín th theo dõi ván bài. Không có gì n i b t nhưng duy nh t có ông là Qu c trư ng m t nư c ñang có chi n tranh. Không ph i ch bây gi . M t ki t tác ki n trúc quái g v i nh ng khía răng kh ch y xung quanh. k c B o Long m i khi ñi ñâu ñ u có thư ký riêng ñi theo. Nh ng năm ñó Cannes là thành ph ñ ng ñ u nư c Pháp v sòng b c.. ít nh t là các báo vùng Cannes ñ u ñưa tin th t thi t này v i nh ng hàng tít l n. Nh ng cái ñ u t ng mang vương mi n chen chúc ñ n ñây. m t con b c tr m tĩnh. Ph n l n trong s h cũng là nh ng nhân v t tên tu i. thư ký. Th i r t tr . r i lỳ trong ñó cho ñ n khi m i ngư i ra v . B o ð i v n Cannes khi phòng tuy n trên con ñư ng s 4 s p ñ và quân ñ i Vi t Minh làm ch chi n trư ng mi n B c. Theo m t th i thư ng. qu c vương Iran. Lâu ñài Thorenc t m t bi t th bình thư ng tr thành dinh chính ph . Nh ng h lỳ trong Casino thành ph còn nh mãi v ván b c ñông ngư i chơi mà không n ào. B o ð i v n ưa li u lĩnh. K c vi c buôn bán ti n ðông Dương. thành ph ñông.127 - . trùm ñi n nh Hollywood. các quan ch c t kh p nơi ñ n Cannes ñ y t ki n Qu c trư ng. khá r ng. y ph c l p lánh trang kim. Nhưng l n này. ông ñã tham gia y ban danh d c a Motor Yacht Club (Câu l c b du thuy n y-at có ñ ng cơ). Thua ñ m khi n sáng hôm sau các báo. các b trư ng. Bên ngoài r lên ti ng cư i c a nh ng ngư i ñang t m hay ti ng lao xu ng nư c c a nh ng ngư i nhào l n. H còn nói Qu c trư ng B o ð i. Vào các bu i chi u hay t i. có nh ng ph n tr và vài ngư i châu Á. m t c t tr trung thành c a các d h i. Ông là m t khách quen. Th t b i c a quân ñ i Liên hi p Pháp ngày càng d n d p báo hi u k t c c bi th m c a cu c chi n khó b tránh kh i lan r ng nhưng ông v n gi nguyên các thói quen c a mình. Trong tòa nhà b ng ñá c m th ch. B bơi li n k . Ông v n ñó trong khi ði n Biên Ph b bao vây và vào lúc cu c ti n công c a tư ng Giáp di n ra trong nh ng gi phút cu i cùng c a cu c chi n tranh ðông Dương. trong ñó có hoàng ñ Vĩnh C n. ông chơi trò li u lĩnh trong các canh b c. Gã l ng l tr i các con bài trên th m xanh. vui như vào h i.

ñêm nào cũng ph i có m t ngư i ñàn bà n m bên. Lucien Bodard k l i: “C u hoàng mang v Vi t Nam m t cô nhân tình Cannes. Các b n tin c a s tình báo ghi nh n nh ng chuy n ñi Vitell. căm ghét nh ng thói hư t t x u c a ch ng. Georges Bidault. D c ñư ng máy bay tr c tr c ñ ng cơ nên ph i quay l i Nice. Ông có nhu c u ñ i v i ñàn bà. ñã liên ti p m i m c và nhi u l n ñư c ñón ti p bà và các con trong dinh th r ng mênh mông c a ông. Nh ng nhà thương thuy t ñi l i như con thoi gi a lâu ñài Thorenc và thành ph Th y Sĩ ñ thông báo v i B o ð i . C nh ng chuy n ñi chơi xa không d t. Nhưng chính tôi m i là m t con ñi m ñích th c” [1]. ðôi khi bà cũng tham d nh ng cu c vui Palm Beach. M i ngày có nh ng thú vui. Liên Xô. Chính gi a gian phòng l n. R i ti n lãi t các v chuy n ti n t ñ ng b c ðông Dương sang ti n franc. Ngư i ta xì xào v nh ng cu c phiêu lưu tình ái c a ông. ch y không ng t vào m t nhúm xun xoe này. Paul Paccim. Ai cũng c m nh n ông là con ngư i kín ñáo. Các cu c thương lư ng ñ ñem l i hòa bình cho ðông Dương ñã di n ra Genève. Nhi u ph n ñ n v i ông. Khi m i ngư i báo trư c r ng cô ta s l a d i ông. ch nư c trà thôi. Bà ghê t m cu c s ng Cannes. B o ð i không tin. t t c c ng ñ ng ngư i Vi t quanh vùng kéo ñ n hoan hô. Evian.128 - . l ñ và thông minh.dinh Th tư ng. Cu c xung ñ t gi a hai bên Pháp-Vi t ñã tr thành v n ñ qu c t . 60 nghìn ngư i Pháp ch t t năm 1949. Th i gian như dài ra. nh có phép ñ c bi t c a b trư ng N i v .cu c chi n tranh b n th u v i nh ng ñau thương khôn lư ng: 460 nghìn ngư i Vi t Nam. ***** B n tr r t mê thành ph Cannes. ñư c ông t u cho m t bi t th Antibes. Ch c ch n bà Nam Phương v n là m t ngư i v chung tình. nh ng môn th thao riêng cho ngày ñó. không th quen ñư c v i các th ño n l a d i trâng tráo. lúc ñó là b trư ng Ngo i giao . G p ai ông cũng làm cho ngư i ñó hài lòng. t khi ñ n tu i l n. x n ð . H phung phí ñó nh ng gì ki m ñư c m t sòng b c khác. nh ng cái bóng ngư i xúm xít b n r n ba b n gi li n quanh các bàn ñ s ñ ñánh b c.không có chuy n tr l i v n ñ th ng nh t ñã ph i tr giá ñ t m i giành ñư c. hay v các gia nhân ñ y t . Lúc ñ u chính ph c a ông t ch i không ng i chung bàn v i ñ i di n Vi t Minh. ñ p ñ . l ch s . Nhưng tin ñ n ñ i Cannes cũng không cho bi t gì thêm. M t ngư i thân thi t v i ông bình ph m chính xác hơn v nét ñ c trưng c a B o ð i là “m t ph n mư i c a Farouk. Ông k t b n c v i m t anh h lỳ sòng b c và m i anh ta ñ n ăn v i ông t i lâu ñài Thorenc. M t tháng sau chuy n vi ng thăm Sài Gòn l n cu i cùng nh ng cu c thương thuy t hòa bình b t ñ u. hi m khi u ng rư u. M t c u b trư ng trong chính ph H Chí Minh ñã ti t l : ông B o ð i khoe. Thư ng là nh ng gái làng chơi chuyên nghi p. n u quê hương xa xôi c a ông không có chi n tranh . nh ng hành vi b i b c c a ông. ch ng h n như ð i Th Gi i ñang làm mưa làm gió Sài Gòn. C u hoàng B o ð i s ng như ñ vương nhưng ông v n gi nguyên phong cách quen thu c c a ông. m n ph c ông b t k ñ a v xã h i như th nào dù là hoàng thân Công chúa hay nhân viên bình thư ng. Paris. Th tư ng Joseph Laniel ký t i ñi n Matignon . Cô y hành ngh c a cô y. hai ph n mư i c a Machiavel và b y ph n mư i c a Hamlet” [2]. Còn nh ng ngày khác? Cũng như th trong các sòng b c khác. Ông g t ñi: Tôi bi t th . Trung Qu c và Pháp. Monaco hay trong m t s câu l c b bài b c khác. M t cu c s ng qu là vui v . Bà không ưa nh ng con ngư i bà g p ñây. thú v và nh nhàng. nh ñó không lúc nào tôi c m th y mình là ngư i nư c ngoài mà luôn luôn th y mình ñư c ñùm b c như là m t ñ ng bào c a các ngài” [3]. nhưng không ñ l i n tư ng gì và không bao gi bà theo ch ng vào các phòng ñánh b c. Paccini t ch c m t b a ăn t m t i quán ăn trong lúc ch xe l a ch y su t ñ n th ñô. ñ o Corse b ng chi c Libérator. nhưng anh mu n gì. Nhi u bu i chi u trong tu n. Ông vi t cho th trư ng Maurice Cornut Gentille: “Tôi s không quên s chu ñáo. không ch u ñư c l i s ng buông th c a ông. Anh. hai ñoàn ñ i bi u c a hai bên Vi t Nam ng i ñ i di n nhau: ñoàn ñ i bi u c a Vi t Nam Dân ch C ng hòa và ñoàn ñ i bi u c a chính quy n B o ð i. Nice.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment u ng ít.T t c nh ng ngư i ñ ng ñ u chính ph Pháp ñ u tr nh tr ng th tôn tr ng s toàn v n lãnh th Vi t Nam . Tuy nhiên s c ñ p c a bà cũng làm xao xuy n tâm can nhi u vương công Hoàng t nh t là Giáo ch Agha Khan. nhưng cũng ñ l i nhi u tình b n và lòng tôn kính. Chúng ñư c ñ n thăm c nh ng phòng ñánh b c n a. m t th nhu c u thư ng xuyên không th d p t t ñư c như ñ ăn th c u ng. N u ngư i dân thành ph Cannes còn gi nh ng k ni m v m t ông hoàng ham thích hư ng l c v i nh ng thú vui tr n th thì Nam Phương ñ l i k ni m v m t bà hoàng bu n bã. tay t ch c có tài trong các bu i liên hoan d h i Cannes k l i: m t l n h n cùng ông ñi máy bay t Nice ñi Paris. B o ð i ñang Cannes. m i ñêm m t ngư i khác. Thư ng như th . cô gái y có n hôn như m t thiên th n. Rõ ràng là quá mu n. Cùng th i gian ñó. m t hi p ư c ch ng bi t th m y dành cho Vi t Nam quy n ñ c l p hoàn toàn. ðư c tin báo. Th i gian ông Sài Gòn không lâu. ð lo i. máy bay riêng c a c u hoàng. t i tr s c a Liên h p qu c. Ông r t hài lòng và cám ơn chính quy n ñ a phương ñã ñón ti p ông. kín ñáo và ân c n mà các ngài ñã dành cho tôi. Vào gi h i ngh l p l i hòa bình ðông Dương khai m c t i Genève. nh ng ngư i tình quen thu c trong ñó có “th phi” Bùi M ng ði p. có năm nư c tham d : Hoa Kỳ.

hoàng thân B u L c xin t ch c. Ông không ñư c ñ m x a t i. Ông h l nh cho h r i kh i h i ngh . ñã thoái thác. trong cu c ñ i ñ u t ng l c. Vi t Minh tuy là ngư i th ng tr n. L n ñ u tiên có l t khi chi n tranh b t ñ u. Khác nào m t tên ñ y t b ngư i ta t ng c ñi mà không thèm cho bi t là nó b ñu i. Hu n m trong vùng không C ng s n. không h tôn tr ng hàng ch c nghìn binh lính ñã b xác trên chi n ñ a ch t vì nh ng ý tư ng c a ông. nh ng ñoàn dài tù binh Pháp ñi di u dư i s áp t i c a nh ng ngư i lính Vi t Minh th p bé ñã khi n dư lu n chính qu c ngao ngán. Chính là ñây. Hai bên ñình chi n t i ch . . Phe ông không ch th t b i mà Vi t Nam l i b chia c t làm ñôi. Hi p ñ nh Genève v ðông Dương ñư c ký k t không mang ch ký c a ñ i bi u chính quy n B o ð i. [2] Jean Bresson. l n l a mãi trư c khi ch p nh n “gi i pháp” c a h . Alain Ruscio trích d n trong La guerre française d’Indochine (Chi n tranh ðông Dương c a Pháp). ði n Biên Ph th t th . [1] Lucien Bodard. La Fabuleuse Histoire de Cannes (Huy n tho i v thành ph Cannes) . S tan rã hoàn toàn c a l c lư ng ñ n trú trong t p ñoàn c ñi m ñã gây choáng váng tai h i hơn b t kỳ m t th t b i quân s quan tr ng nào dù n ng n ñ n ñâu. La Guerre d’Indochine. Carnets secrets de la Décolonisation (Tài li u m t v phi th c dân hóa) Nhà xu t b n Calmann-Lévy. quân Pháp ñã tin ch c là ph i ñánh b i quân Vi t Minh. m i nư c có khuynh hư ng qu c t riêng. Th ng nh t c a Vi t Nam.129 - . L’humiliation (Chi n tranh ðông Dương . nh ng bi u hi n c a ch nghĩa anh hùng c a quân ñ i Pháp trong năm mươi b y ngày b bao vây. ñ n lúc ñó chính quy n B o ð i m i ch u c ñ i bi u ñ n Genève. Chi n tranh ch m d t. T p ñoàn c ñi m ði n Biên Ph mang giá tr bi u tư ng: hình nh nh ng xác ch t ph kín chi n hào.Nhà xu t b n Gallimard.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ph i b o ñ m b ng văn b n do chính ông ta vi t. ngay lúc ñ u ông ñ ngh chia c t Vi t Nam thành hai mi n riêng bi t. Ngày 20 tháng 7 năm 1954. 1981. cùng v i nó là s s p ñ tinh th n c a quân ñ i Pháp Vi t. Vì n n th ng nh t ông ñã làm ñiên ñ u ngư i Pháp t nhi u năm. ñ i quân ñã ñư c B o ð i tô v cho ñ p m i khi duy t binh ñang tan rã tơi t . ð c l p. Các bên th a thu n sau hai năm s t ch c t ng tuy n c ñ th ng nh t ñ t nư c và quy t ñ nh ch ñ chính tr c a Vi t Nam. [4] Georges Chaffard. ðúng ngày h i ngh khai m c. Nhưng v i B o ð i. công lu n Pháp th hi n s quan tâm ñ n n i th ng kh x thu c ñ a cũ châu Á. Không ai bu n nghe nh ng l i ph n kháng c a ông. th ng nh t là trên h t. Mendès France cam k t ñem l i hòa bình b ng thương lư ng trong vòng m t tháng. r ng: “Chính ph Pháp không tìm cách l p ra hai qu c gia riêng bi t. Pierre Mendès France thay Joseph Laniel.S nh c nhã) . Sài Gòn. Dư ng như ñ nh m nh và các cư ng qu c lúc ñó ñã quét ông như quét m t h t b i vô giá tr . ñó là s phá s n. nó còn là m t cú ñá sau lưng. Ngô ðình Di m nh n l i m i c a Qu c trư ng B o ð i ñ ng ra l p chính ph m i. Dư lu n chăm chú theo dõi nh ng c c nh c kh n khó. các chính ph Pháp và Vi t theo nhau ñ . Ch vài tu n sau ði n Biên Ph ñã có hai mươi nhăm nghìn lính qu c gia b ngũ [4]. Cùng v i s th t b i ði n Biên Ph .Nhà xu t b n Le Rocher. T i Paris. [3] Cannes: H sơ Lưu tr thành ph . các nhà thương thuy t ñ ng ý r ch m t v ch ngang trên vĩ tuy n 17 phía trên Hu m t chút. có h i ñ n s th ng nh t c a Vi t Nam”. 1973. Trái v i nh ng l i b o ñ m c a ngư i ti n nhi m.. Còn quân ñ i qu c gia Vi t Nam. ch ch p nh n ch m d t xung ñ t dư i áp l c c a các ñ ng minh Liên Xô và Trung Qu c. ñó là m c tiêu ñ u tranh c a ông. K t c c c a h i ngh Genève ñ i v i ông còn hơn là m t th t b i. Nh ng ñ i bi u c a ông ch ñóng vai ph ..

Như nh ng ngư i khác. anh cũng ph i c r a nhà xí. Chàng thanh niên t nay tr thành h c sinh quân. Tuy nhiên. B o Long b t ñ u nh n ra có l t t hơn là nên chú tâm vào vi c h c tri t h c. Khi ñ n lư t. Quá nhi u ñau kh . Ch y u trong các ngày qua là t p ñi ñ u bư c. Kiêu hãnh trong b quân ph c áo ñ . m t thi u tá ng lâm quân c a Qu c vương Iran và anh. gáy c o nh n. V i ngư i Pháp. xa lánh. quá nhi u luy n ti c khi n anh mu n xa h n. G n như toàn b h c sinh quân trong khóa c a anh nhanh chóng ñi th ng sang Algérie tham gia chi n ñ u. nhưng cũng c ng c i hơn. bà Nam Phương ñi cùng con trai vào sân trư ng võ b liên quân Coetquidan. lăn lê bò toài trong bùn l y. B o Long vào h c trư ng võ b v i tư cách sinh viên c a m t nư c trong Liên hi p Pháp. Anh không có m t th gi y t nào xác nh n nhân thân ngoài m t h chi u ngo i giao. Phân ñ i anh còn l i 28 ngư i. quá m t m i. V n ý t gi gìn. ñi qua qu ng trư ng Champs-Elysées. anh thu d n ch n m vuông v c. Thân hình h n vư t tr i h n lên so v i binh sĩ trong hàng quân. lưng ñeo m t ba lô ñ y s i.thi t giáp Saumur. g n bó v i nhau trong n l c chung. Chi n tranh và nh ng n i kh c c ñã lùi xa cũng như th i ñi h c ð i h c. anh l n l i trong r ng Brocéliande. Ch ng bao lâu. Trong trư ng không ñư c nói chuy n chính tr . anh ñi v như con thoi gi a thành ph nh Touraine và th ñô Paris. Bu i chi u bà ra v m t mình. thi u tư ng ch huy trư ng nhà trư ng ñón ti p h .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 28 Daniel Grandcleùment B o Long kéo cao chi c mũ ca-lô. m i h ăn trưa. Ch còn l i “nh ng ngư i nư c ngoài”. ñ c trưng c a h c sinh quân Saint-Cyr. H n b t nh ng ngư i lính bé nh g n như ph i ch y cho k p bư c chân h n. c m i bư c l i t t d n xu ng trán. kh e m nh. V y làm gì ñây? l i quân ñ i Pháp chăng? Nhưng anh chán ng t m t ñ i quân ñã ti n hành chi n tranh thu c ñ a v i ñ t nư c anh. nh m m c ñích d y cho nh ng thanh niên tân binh bi t ch huy ngư i khác. L n này t i bi t th Bentley Continental c a cha. thành viên c a cái mà ti ng lóng Saint-Cyr g i là “bazar” t c là ngư i c a baz ti ng lóng có nghĩa là trư ng h c. Hôm ñó. M c dù m t nh c và ñư ng xa. anh là ngư i Vi t Nam. B o Long bình th n ch u ñ ng cu c s ng kh c kh trong quân ngũ. ð u ñ n. không mu n dính dáng gì v i ñ t nư c khi n anh nghĩ v quê hương. Nh ng ngư i lính xung kích ñi b . T t c có sáu ngư i: m t Hoàng t Cao Miên. vào th i ñi m này cu c xung ñ t gi a các giáo phái bùng lên d d i Sài Gòn. ngư i cao l n b v . ñã b i tr n ði n Biên Ph . trong nh ng năm ñ u t p luy n. Anh ñư c phong thi u uý. Viên sĩ quan tung tăng trên hàng ñ u. Anh v n còn chính th c thu c biên ch quân ñ i qu c gia Vi t Nam nên không th ñi chi n ñ u ñư c. bư c chân ng n hơn lúc kh i hành.. Không nói gì v Vi t Nam. Cu i năm 1956. Anh có th r i b trư ng b t kỳ lúc nào anh mu n. Nhưng anh l i.. ít ñàn bà. không nói năng gì. là nh ng bu i di n t p linh tinh. ít nh ng cu c phiêu lưu tình ái trong cái . Lòng say mê binh nghi p gi m d n. B o Long không mu n bi t ñi u gì ñang x y ra trên ñ t nư c anh. B n h u cho ñây là m t th ng l i th c s . M t thành tích th l c th c hi n trong m t không khí g n như vui v .130 - . mũ chùm lông. Anh s ng m t mình xa doanh tr i trong m t gian phòng trong thành ph . dù có nh ng bi u hi n b ngoài ñó. thưa d n nh ng cu c ti p xúc v i ñ ng hương. ti ng ñ ng cũng ít. Cu c chi n tranh thu c ñ a m i c a Pháp ñang c n ngư i. anh tham gia cu c di u binh ngày Qu c khánh Pháp 14 tháng 7 năm 1955. Như nh ng ngư i khác. Ngoài ra cũng r t ít ai nói chuy n t lúc kh i hành. anh không k t b n v i ai. Anh không như m t s thanh niên khác. m t ñ i di n chính th c c a chính ph Vi t Nam ñ n trư ng tìm hi u m t cách tôn kính nh ng gì x y ra v i ngư i lính m i. m t thi u uý Lào. cu c hành quân xem như m t trò chơi. May sao các c p ch huy th y anh thích cư i ng a bèn ñ ngh anh sang h c trư ng k binh . anh không s ng chung cùng h v i tư cách công dân. không ph i thi tuy n sinh. anh ñi hàng cu i c a ti u ñoàn vì vóc dáng bé nh . sau hai năm h c anh ph i ch n m t trư ng th c hành. r n r i. hò hét các m nh l nh. chan hòa v i hai mươi b y b n ñ ng ngũ chung ch trong m t phòng. T ngày 6 tháng 10 năm 1954.. hai ngư i Nam M . Anh không ñ c báo. V th c a anh r t kỳ l . cũng như nh ng ngư i khác. Su t th i gian th thách ñó m i ñêm ch ng ba ho c b n gi . B o Long ñi hàng cu i phân ñ i. trư ng võ b . cũng như cu c s ng Vi t Nam. Không m t ai trong ñám lính tr này t ra m t nh c. bà và con trai ñ n thăm ngh vi n Bretagne Rennes. ngoài ti ng l o x o chân bư c trên ñư ng. Nhưng cha và m anh ñ u không t i xem cu c di u binh ñó. Tuy cu c s ng quân ngũ t o thu n l i cho tình b n phát tri n. B o Long tr thành m t h c sinh gương m u và xu t s c. gi gìn ý t dù tình ñoàn k t quân ngũ d làm cho m i ngư i g n bó v i nhau hơn. cha anh. Lá r ng ñư c tô ñi m thêm dư i ánh chi u tà x Bretagne. kh u Mas 36 bên hông. Ban sáng theo l . H ñang cây s th 38. Bazar còn có nghĩa là c a hàng t p hóa bán các lo i hàng th p c m r ti n các ch phương ñông. quá m nh mai y u ñu i. T nhi u tháng nay. lúc nào cũng l ng l . ñã tuyên b b cu c sau ba tháng ñ u tiên c a khóa tân binh. anh ñ c cách ñư c vào h c trư ng võ b Saint-Cyr. nhưng v i ñ ng bào mình. H ñ u còn tr . nh t là cán b khung. B o Long ñã tòng quân như l i khuyên c a c u hoàng.

hai mét chi u cao. M i th b y hay ch nh t. Gi a các hàng rào là b c tư ng g m mư i m t hàng dây d n ñi n cao th t 5 ñ n 7 nghìn vôn. trong n i tuy t v ng m t nư c. xa b y ng a. h ñã coi thư ng thu c n ñ ñi qua phòng tuy n m t cách c ñi n nh t vì v y các ñ n b t Pháp ñã phát tín hi u báo ñ ng. Khi bi t quy t ñ nh c a con.thi t giáp Saumur. mang ñ y súng ñ n trong ngư i. M t cái ch t nhanh chóng. B n mét chi u ngang. M anh c c ch ng ñã ph i c tìm m i cách dàn x p và cu i cùng m i tìm ra gi i pháp v i Ngô ðình Di m ñ ñư c yên thân. ðêm qua tín hi u báo ñ ng ñã phát ra t nh ng h m này. và bơ vơ trong th i niên thi u c a mình. Tính tình B o Long hư ng v cái bi th m còn cha anh. Thay vì t t anh xin chuy n sang ñ i quân lê dương ñ ñi chi n ñ u Algérie. tìm cách vư t qua phòng tuy n. trong căn h gia ñình Neuilly.l y tên c a v b trư ng Chi n tranh có nhi m kỳ ng n ng i. ph i là cái ch t v vang. Trong khi v n nói anh quy n luy n và khâm ph c cha nhưng anh h t s c c g ng ñ không gi ng cha. ð binh sĩ dư i quy n ph i tuân l nh. Là ngư i nư c ngoài. Theo m t k ch b n ñã hi u ch nh k . k v ngôi báu An Nam ñã ñi ñư c m t quãng xa. Phòng tuy n “La Herse (Cái b a)” hay còn g i là phòng tuy n Morice . Sau khi g i ñơn vào mùa xuân anh tr v nhà và s ng trong khung c nh c a lâu ñài Thorenc uy nghi ñ ch ñ i tr l i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment năm anh b hi u l m là dân ăn chơi. n u mu n g p l i các b n Saint-Cyr. tránh không g i v n ñ và gi im l ng không b c l cơn xúc ñ ng trư c m t con.131 - . t c ñ trên 60 km m t gi . ðó là phòng tuy n “cái b a” dài 320km ñ y chư ng ng i b ng dây k m và mìn. Anh không vư t qua ñư c n i ñau m t nư c và quên ñi th t b i th m h i c a cha anh. trong khi Sài Gòn ngư i ta ñem hình n m và nh chân dung c a cha anh ra ñ t và làm nh c.. ðó là kìm c t b ng thép. Phòng tuy n này kéo dài ñ n sa m c. ham chơi. không trù tr . ch c th ng phòng tuy n. Anh không h i ý ki n ai. H dũng mãnh xông lên. anh ñóng c a dùng ph n l n th i gian ñ ñ c sách. T ng quãng m t d c theo hàng rào thép l i có nh ng h m tác chi n. B o Long ch huy trung ñ i xe b c thép thi hành nhi m v này. ho c ph nh ng n m cao su cách ñi n lên trên dây thép gai có ñi n ho c còn chui vào các c ng ng m lu n dư i hàng rào dây k m gai . ngư i ñã ñ xư ng và ch ñ o vi c xây d ng nó. B o Long vươn n a ngư i ra kh i tháp xe b c thép. chàng thanh niên k v tri u Nguy n quy t ñ nh d t khoát. n u có th . r t xa. Năm h c th c hành k t thúc. ðó là m t s khám phá. mìn sát thương.. Anh nghĩ ñó là cách ch c ch n nh t ñ không bao gi ph i nghĩ l i n a và t k t li u ñ i mình nhanh nh t. Rõ ràng B o Long r t ít gi ng cha. M t tr i v a lên. ***** Hàng rào dây k m gai kéo dài mãi. nh ng chi c kéo c t n ng n s n xu t t i ð c. tìm ñ n cái ch t ñ kh i ph i ñau kh . thích hư ng l c. lúc ñ u ch ñư c coi là m t v t l m t. Chúng ch y nhanh. Tám bánh xe nh b i. Nó s làm thay ñ i s ph n c a các vũ khí. xa Saumur.công trình c c a ngư i La Mã xưa kia và ch có ngư i dân ñ a phương m i bi t. anh hô kh u l nh. ch m d t chu i th t b i. ***** Nh ng xe trinh sát b c thép (EBR) c a trung ñ i ti n th ng v phía nam. cũng ch ng ph i nh ng ti u lu n v chi n lư c mà là nh ng nhà siêu th c quý hi m ñã thu hút anh như Lise Dcharme hay Marcel Béalu. ch có cách là sung vào ñ i quân lê dương g m lính nư c ngoài. chìm ñ m trong cô ñơn. b t ch p radar. L lùng là Saumur anh ñã g p nh ng sĩ quan khác có cùng s thích. ñơn gi n nhưng sau này t ra là m t b máy ñáng s . L n này h dùng nh ng d ng c ñơn gi n và thô sơ nh t. cũng không báo cho cha m bi t. Nơi này không có ch n n p. ti u ñoàn xe b c thép ñư c l nh b t ch t nh ng nơi nghi có ñ ch ñi qua. Ch c h n B o ð i c m th y t n thương vì con không nói th ng v i mình mà ch ñư c v cho bi t. Ph i g n ba tháng sau anh m i nh n ñư c công văn ch p thu n c a B chi n tranh. ð u ñ i chi c mũ s t n ng s p g n ngang t m m t. Trong ñoàn quân không ai là không bi t anh là ai. do d . t ñâu ñ n. ñơn v tu n ti u lê dương ñã xác ñ nh m t cách chính xác v trí c a m và chuy n d ch v trí ư c ñ nh c a quân du kích. Phía sau xa xa là x Tunisie. L n này. ð ng cơ g m rú. Như ñã thành quen. nh ng kh i thép ñ s lúc l c di chuy n trong ñ ng ñá v n câm l ng. Có lúc anh ñã tính lái m t trong nh ng chi c xe sang tr ng c a anh ñâm th ng vào g c cây ñ ñư c ch t nhanh hơn n a nhưng r i anh l i quy t ñ nh vi t m t lá ñơn xin thuyên chuy n. Trong căn phòng nh trư ng ky binh . Ng n g n và ñanh thép. . ñ t khô c n ho c ñôi khi có nh ng cây ôliu. Sáng ra. ngư c l i. L c lư ng du kích fellagha c a Algérie ñã nh b c tư ng thép. nh t là dây thép mang ñi n th hàng nghìn vôn. B o ð i cũng như Nam Phương “tôn tr ng ý nguy n c a con” không tìm cách làm thay ñ i s l a ch n c a con. nh ng v t chân ñi trên cát ngăn c n không cho quân ñ i bí m t ñi qua. Ch ng ph i là binh pháp c a Clausewitz. Chàng thanh niên m nh d . Anh nói: “Quanh ñây 10 km ngư i ta nghe ñư c ti ng ñ ng cơ c a chúng ta ñang di chuy n”. Phòng tuy n này khóa ch t Algérie theo d c chi u dài biên gi i. SaintCyr trong m t cu c di n t p ngư i ta ñã d y anh bi t cách ch huy m t ñơn v di chuy n c ly 50 ho c 60 m. cái ch t. T t c nh ng gì là kiêu căng. anh nghĩ ñ n. h m hĩnh và t mãn ñ u xa l ñ i v i anh. Như m t công vi c thông th o.

cũng không ñiên. Hành quân trên ñư ng. hét lên nh ng m nh l nh r i r c. Ham thích ñánh c . phòng tuy n ñi n ñem l i hy v ng cho các nhà chi n lư c Pháp. Chính anh ñã t ng viên ñ n dài vào cơ b m c a pháo. Trong nh ng năm anh ph c v Algérie ba mươi xe b c thép ñã n tung như v y. g n chi n lũy Herse. Tháng 4 năm 1958. Dây thép gai d n ñi n l n vào ñ t nh ng ch thu n ti n nh t và ñôi khi ñi xa kh i ñư ng phân cách. D dàng. nh t là các h sĩ quan thư ng b l c gi a sa m c ñ y s i ñá xung quanh Batna ho c Tebessa. ð làm cho ván c thêm thú v . B t t nh. Trên cao. Cu i cùng ch còn 30 ngư i s ng sót. ñó có m t trái mìn chôn dư i ñ t. M t chu n uý trong ñ i ñ i anh ñã ch t. săn ñu i du kích. Nhưng ít ra anh cũng ñư c t do hít th không khí ngoài tr i. Qua báo chí. ch có rư t ñu i theo d u chân.m t c máy gi t ngư i c xưa . Bao nhiêu ngư i ch t.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Trung ñ i lao lên theo anh. ít ñư c ngh ngơi. L n này quân ñ b ñư ng không ñã ch m súng v i ñ ch. Như có khi u tr i ban. B ng ti ng ð c. L i nh ng công vi c ñã thành n p trong th i chi n. phòng tuy n ñi n gi t ngư i qu là hi u nghi m. Ch ng làm sao c . B o Long bi t ñ c b n ñ . lo n trí. Nh ng t m b n ñ r ng. H ñ u là ngư i ð c. tr m l ng. C a hàng này g i cho anh nh ng n ph m khoa h c vi n tư ng ho c nh ng tác ph m siêu th c b ng ti ng Anh.. G n như m t vi c ñã thành n p. ðó là m t sĩ quan lê dương kỳ qu c. Hơn là m t bư c tư ng ngăn. B o Long không ñ t ra câu h i này nhưng khi ti ng va ch m c a vũ khí l ng xu ng anh l i b ám nh v ñi u phi lý c a tình c nh. nh ng trái mìn. ñánh tr n b thương tr v anh không hé răng n a l i. b binh và xe b c thép truy ñu i h . Anh ñ u ñ n nh n ñư c sách t m t c a hàng sách c c t Paris. Anh thoáng th y ti n quân c a quân ñ i Pháp ñã xung tr n. Anh h l nh khai ho . Không nhìn vào bàn c . l i còn b i b m và xa xa là hình nh các cu c giao chi n. Chi n tranh là như v y. Anh tr v doanh tr i. M t trái mìn . anh ch báo trư c nư c ñi b ng các con s . Và cu c truy kích b t ñ u. ph n ñông bi t vài ti ng Pháp. Cu c kháng chi n Algérie thu h p d n. Cu c ch m súng b t ñ u. luôn luôn dè d t. ác li t như tr n Aurès. ðư c trang b t t và khi t p h p l i. ch như m t v ch th ng l nh lùng.quân du kích ñã ño t l i c a ngư i Ai C p trư c ñây do quân Anh gài xung quanh kênh ñào Suez. Các b n anh cùng ñi trong xe. Anh th ng h d dàng. nhanh chóng hay gay go. ði v i anh thì ñoàn xe b c thép không bao gi b l c. Anh ta nh y ra kh i xe và ñã b nh ng m nh s t c a chi c xe trúng mìn ph t c t ñ u. l n theo d u v t. M t cu c s ng rư t ñu i dư i ánh n ng m t tr i và b i bám ñ y m t. M t Hoàng t ngư i Vi t làm gì ñây trên m t chi n xa do ngư i ð c lái. in trên gi y k millimét c a Vi n ð a lý qu c gia (IGN). M i ngư i k l i h ñã tư ng anh hóa ñiên. M y tháng sau. mình ñ m m hôi. m t th máy. ñ ng ñ i c a anh trong xe hét lên. ñương ñ u v i dây thép gai d n ñi n 5. Nh ng ñi u ñó quân lê dương bi t c . h ti n hành các tr n ñánh ác li t. cha m anh m i bi t tin. tàn l i r i t t ng m vì không có lương th c. ch có 300 ngư i vư t qua an toàn. li u lĩnh ch c th ng phòng tuy n ñi n qua hai ñi m khác nhau. Anh ñ c th o hơn nh ng ngư i khác. quân gi i phóng dân t c Algérie (FNL) vào quân s ñông 900 ngư i. Chi n xa c a B o Long b n ñ u tiên. ñây là chuyên môn c a anh. trung úy B o Long ñang ngh Cannes. Trong tr n chi n h không c n tìm hi u ti ng c a nhau. xét nghi m ñ th . Phía trư c ñơn v tiên phong ñã g p ñ ch.132 - . anh làm như ngư i khi m th ñánh c . anh cũng không nói gì v chuy n trái mìn. Ch th y b i mù h t lên t ng quãng. hoàn toàn không ý th c ñư c cái gì ñã x y ra. Mãi sáu tháng sau. Cũng như trư c ñây anh quy t ñ nh ñăng lính lê dương mà không h i ý ki n ai. Th nghĩa là cái ch t rút c c cũng ch là cái ch t! B o Long ch ng ñ n ñây vì th sao? ð g p cái ch t nhanh g n và vinh quang. Khi ñư c v phép g p l i cha m nh ng ngày sau ñó. Chính vì th mà h xu t phát t các căn c ñ t Tunisie. Trong năm ngày thì b n ngày như v y. 300. ánh ch p c a ñ n pháo. Anh t nh l i sau sáu ti ng ñ ng h sau. ý t . bao nhiêu xác ngư i b phanh thây dư i ánh m t tr i chói chang? Hàng nghìn. Anh làm gì trong b quân ph c này? Trong cu c chi n tranh này? Ch c ch n là anh ñã t ñ t cho mình câu . 30 trên 900. G p l i tháp xe c a mình. Nh ng ngư i khác ñã ch t trong nh ng trư ng h p tương t . Nhi u ch huy ñơn v không ñ c ñư c. l n này. Không h có ti p xúc v i dân chúng. M t nhóm phóng viên ñ n thăm ti u ñoàn c a anh bi t chuy n ñã loan tin ñó.. Anh không ch t... Nhưng không. xác tan t ng m nh trong hoàn c nh tương t . Trong nhi u năm sau ñó h xông vào các ñơn v du kích b bao vây và tiêu di t h t. như m t thánh nhân hay th y bói. chi c xe c a B o Long n tung do ñè ph i qu mìn khi trung ñ i xe b c thép vư t qua m t “khu tr ng” phân cách hàng rào dây thép gai và biên gi i. C m t ñ i ñ i c a trung ñoàn 4 khinh binh lê dương b quân kháng chi n Algérie ph n công và d n xu ng v c sâu. T nhi u năm nay cu c s ng c a anh ñây là như th . không có ch d a v các ngu n d tr ñ t Tunisie. nh ng trung ñoàn lê dương. Du kích ch c th ng phòng tuy n bao gi cũng nh m m c ñích ti p t vũ khí ñ n ñư c cho l c lư ng wilayas n i ñ a. Anh n i ti ng vì th . làm tê li t m i liên l c vô tuy n. Anh không nh sau ñó th nào. hai ngư i lái. Khi tin ñư c công b . Tuy nhiên còn xa m i ñ n ch hai bên giao chi n. ðó là vai trò c a anh. Hai ngày n m vi n. anh làm cho các b n ñ ng ngũ cũng say mê không kém.000 vôn. Các chi n xa ñ n b m t con sông ph i vư t qua. nh ng chi c máy bay b n phá x i x vào ñ i phương b bao vây. R t may là trái mìn n dư i g m xe nên s c ép hình ch V ch l t nhào chi c xe b c thép và h t anh ra kh i xe. m t chi n xa ch y h t t c ñ ñ ñi gi t nh ng ngư i yêu nư c Algérie? Trong khi hành quân.

[1] H i chuy n Thái t B o Long.. [2] K t thúc chi n d ch. S phát hi n này sau ba năm trong quân ngũ. Viên ñ i tá cùng ăn không hi u t i sao anh ng i im l ng và xin cáo bi t.. m t cu c chi n tranh thu c ñ a. Cũng là m t vi c éo le: C hai h u du c a các ông vua tri u Nguy n nay cùng chi n ñ u chung dư i m t bóng c ñ gi m t thu c ñ a l n. Tên anh ta là Morillon. ð o quân anh ñã l m l c ph c v su t mư i năm. Anh ñã m t thăng b ng v tinh th n và không tìm ñư c chút hơi m tình ngư i anh v n ñòi h i m t cách tuy t v ng [2]. Paris.. Hai ngư i làm quen v i nhau và trò chuy n.. v n ñư c hư ng ñ c quy n có m t phòng riêng. xô b t anh ra. tinh th n suy s p c a quân ñ i. ph n l n binh sĩ dư i quy n là ngư i ð c.b ng nhiên anh nh n ra b m t ñư c che gi u c a cu c chi n tranh b n th u này. vi n c khó . ñ ng. Là sĩ quan trong quân ñ i lê dương. v Hoàng d tr tu i b ph tru t cu i th k trư c vì ho t ñ ng ch ng Pháp. thu c Liên bang Nam Tư (cũ). Nhưng ñó là nh ng lính ñánh thuê không cùng chia s nh ng lo toan c a ñ i quân h ñang ph c v . Trong trung ñ i do anh ch huy. Chung quanh anh. M t c m giác ghê t m...thi t giáp. t nhiên: “Tôi làm th vì ñ t nư c tôi. cũng là h c sinh quân Saint-Cyr như anh. m t chi n xa s p n vì ch p ñi n.”. Trư ng h p c a ñ t nư c tôi trư c ñây cũng th ” [1]. B o Long ñư c t ng thư ng huân chương “Quân công (valeur militaire)” v i nhi u ngôi sao: ñ . bi t kính tr ng. v ng hào quang ñ ch v n chưa t t. ñã nhìn th y trư c là s th t b i. Hình nh ñ ch còn tr i ñ y khi B o Long g p ngư i cháu c a Hàm Nghi. ghê t m m i th . khi n anh xin chuy n kh i ñơn v v m t l p tu nghi p c a k binh . tháng 9 năm 1994. ngài là Hoàng t k v . có sĩ quan h u c n ngư i Vi t nguyên là sĩ quan cũ ng lâm quân trong khi B o Long m i mang quân hàm ñ i tá. Nư c Algérie thu c Pháp không ph i là m c ñích chi n ñ u c a h . H thư ng phát bi u: ðó là nh ng v n ñ c a ngư i Pháp. sau này tr thành ngư i ch huy n i ti ng c a l c lư ng can thi p qu c t làm nhi m v ngăn cách hai phe ñ i l p Bosnie. B o Long nh t trí v i h : “ði u kh ng khi p không ph i là nhìn th y máu ñ ra hay bi t có bao nhiêu ngư i ch t mà là tâm tr ng th m h i. .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment h i này và ch c ñã trao ñ i v i duy nh t m t ngư i có th g i là ch thân tình. b c. Nhưng ngư i c a phía ñ i phương b b t ñ u b tra t n m t cách h th ng. trong su t cu c chi n tranh Algérie. Nhưng m t ngư i lính Vi t Nam lao lên trư c. Th i gian ph c v Algérie ñã ñ l i trong anh m t dư v cay ñ ng. B o Long h i t i sao ph i làm như th . tho t tiên là trong tr n chi n Aurès.B o Long ít khi t i ñó . B o Long lao vào xe ñ ng t ñi n. M t hôm nhìn th y m t con b c p bò l i g n B o Long anh ta li n thò tay ch p ngay l y. anh ta ñáp. T i phòng ăn c a sĩ quan . ñ i x ng v i cu c chi n tranh ðông Dương ñã ñày ñ a ñ t nư c anh. ðó là nh ng con ngư i d ch huy. ñ y anh ra xa và t mình nh y vào xe. là tính phi nghĩa c a cu c chi n. Anh ta cũng là sĩ quan lê dương. M t l n khác. cu i cùng cho nư c Pháp. không ñ l i cho anh m t k ni m nào t t ñ p. r i trên phòng tuy n La Herse. bi t vâng l i.133 - . Anh chán chư ng..

n m dài. nh ng ngư i s ng v ñêm. xem ông như m t ph n t không ñáng k . sau m y năm tr vì. Báo cáo vi t: “L n này không có v n ñ nghi th c ñón ti p long tr ng. Không m t ai ph n ñ i khi ñoàn ngư i di u qua. Ông không ưa s xa hoa phô trương xung quanh. Khi tham kh o ý ki n các nơi. theo k t lu n c a t t c nhân viên m t v . vì có s tham gia c a m t l a quân d ch. ông th y mình cô ñ c Không còn là ngư i c a Pháp. Cu i cùng hình n m ñư c ñ t vào quan tài ñem chôn như th t trong s hoan hô c a dân chúng. hô kh u hi u trư c con m t bình th n. H u qu là sau hi p ñ nh Genève ngư i Vi t Nam ñã vô cùng t c gi n trư c s th t b i toàn di n c a ñư ng l i chính tr c a ông. Hi p ñ nh Genève v a m i ký k t ñư c m t tháng sau c u hoàng nghĩ ñ n tr l i Sài Gòn hay ðà L t. trong tư dinh c a ông. Cu c chi n tranh b n th u châu Á ñã k t thúc. Nh ng cô gái làng chơi lư n l quanh nh ng ti m nh y t r t s m. m t s ngư i nh n m nh “Uy tín c a ông. ngư i ñư c coi như thánh . Nh ng bà bán cháo. nh ng ngư i tham gia bi u tình tu n hành ñã ñi qua c a khách s n Continental. Th tư ng Ngô ðình Di m v a ñư c ông b nhi m. v ng v c c m ch x u xí h t ch nói. Ông Di m. T hơn n a. có l cũng là cây th p t ñã treo trên tư ng tr ng Hu năm 1933. không tr i th m. Ngư i Pháp không thèm h i ý ki n phái ñoàn Vi t Nam”. Ông thích m t căn phòng m c m c.”. M t căn phòng dáng v kh c kh ch có m t chi c giư ng nh . Ông l i Cannes. lê l t. như su t th i gian ñ t nư c tr i qua các cu c kh ng ho ng su t tám năm qua. g t b ông. Khi ñám tang gi k t thúc. Nh ng chú bé bán báo. C u hoàng t b ý ñ nh v nư c. Thiên h ñ ñ n các bãi t m Croisette hay La Napoule. không có gh bành. và cũng ch ng ai dám lên ti ng. ñáng kính mà là nh ng bi m h a miêu t m t nhân v t k ch xù.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 29 Daniel Grandcleùment Sau hi p ñ nh Genève t t c dư ng như ñã trư t qua tay B o ð i. dân Sài Gòn cũng th y xu t hi n nh ng nh ng áp phích kỳ d mang hình nh c u hoàng. ông theo dõi t xa nh ng s ki n ñã xóa b ch ñ c a ông. có ngư i ñ t th ng v n ñ : “T i sao Qu c trư ng không ph n ng gì trư c thái ñ c a Pháp t i h i ngh Genève. x o quy t. cũng không m t l i ph n ñ i. Nhi u ngư i ñoán già ñoán non: làn sóng ti t h nh ñang trùm lên ñô thành Nam ph n ch c s cu n s ch b n ñĩ ñi m này. cơ quan an ninh phân tích tình hình l n cu i cùng trư c ngày ông có th tr v . M t cu c chi n tranh khác b t ñ u. L n này ông ch ñ i di n cho chính ông và b n h u. ðây là cơ h i cu i cùng c a c u hoàng”. b n nghìn ngư i di u quanh nhà th b ng g ch h ng r i ñ xu ng ph Catinat. không tuân l nh ông. không ph i là b n c a ông. không ph i c a Nh t. và h . Con ngư i th p lùn ñ ng m t mình trong Văn phòng r ng l n c a Th tư ng. r t ít ngư i ng h ông lúc này. H la hét. Ho c tr ng tr n hơn. không. ñám ñông ñi theo h ñ t h t . phía bên kia ð a Trung h i. S chia c t Vi t Nam vĩ tuy n 17 tr thành hi n th c. Ngay sáng hôm ñó. ðư c c nh báo v s lên án c a th n dân. M t dinh th hơi hoang v ng k t khi ông không còn ñư c may m n v chính tr n a. Th c t . Không có gì khác ngoài m t cây th p t . B t l c. M t chi c quan tài sơn ñen ñư c ñám ñông khiêng trên tay tư ng trưng cho vai trò c a c u hoàng B o ð i ñã ch m d t h n.Savonarole (thánh dòng tu ðôminích b rút phép thông công và thiêu s ng) c a Vi t Nam . th ơ c a quân ñ i qu c gia. Th nhưng thành ph Cannes chưa bao gi l i vui như th . có l t c phát ñiên. “h hoàn toàn th ơ trư c s ñi ñi v v c a B o ð i”. ***** Con ngư i th p lùn không thò ñ u ra ngoài c a s . không trang trí. ngày càng sa sút. Bây gi ñoàn bi u tình ñã lên t i kho ng ba. L n ñ u tiên.s gi v ng quy n l c. g n nư c Pháp hơn. m i khi B o ð i b công kích m nh thì tên tu i B o Long l i tr i d y.. Bên ngoài. không. T t c nhìn ñám ñông dòng ngư i bi u tình cu n cu n ch y v trung tâm Sài Gòn. Th nhưng không m t thành viên nào c a chính ph c a ông gi u ñư c v tò mò. Không ph i là chân dung quen thu c. Nhi u ngư i khác mang nh ng lá c v chàn dung B o ð i l b ch và d d ng. ngày càng hi n di n rõ hơn trong tâm trí ngư i Pháp. H nói: Qu c trư ng ch l i d ng cu c tr v này ñ thu vén tài s n c a mình ch không ph i ñ ra nh ng quy t sách mà tình th hi n t i ñòi h i”. v n Cannes. kh ng ñ nh ñư ng l i chính tr c a ông. ði xa hơn n a. uy nghiêm. M t s ngư i bình lu n: “Vi c phát hành nh ng con tem mang bi u trưng c a Hoàng t báo trư c s thoái v c a B o ð i như ng quy n cho m t h i ñ ng nhi p chính. Ông mu n l p l i tr t t . Ngày 23 tháng 8 năm 1955. m t hình n m ñeo kính ñen to tư ng ñư c dòng ñi gi a ñám ñông huyên náo nh o báng. V phía ngư i dân thư ng.134 - . hai nơi này n m trong vùng “t do” do Vi t Minh trao l i. C u hoàng B o ð i.. vã m hôi. ñánh d u b ng hàng chu i th t b i d n ñ n h i ngh Genève. nhanh chóng ngăn ch n cái r t gi ng như m t âm mưu. cũng trong cu c di u hành ngày 21 tháng 10 ñó trong ñám di u hành. “cu c s ng xa hoa ñ i tru c a C u hoàng ñã gây nên s khinh nh n. Như m i l n. cũng không ph i c a M . t i ñó chính nghĩa qu c gia ñã b nh o báng”.

. Ông ph i t n d ng. nh t là Washington ph n ñ i.. Ông theo Công giáo và là m t con chiên ngoan ñ o. T i Sài Gòn. ***** Trong dinh th riêng c a ông Cannes . bên c nh m t t m nh nh hơn. hơn n a có th lôi kéo các nư c vào m t cu c chi n tranh toàn c u m i. Ho c v i s nhi p chính c a Nam Phương. quá g n bó v i quy n l i c a ngư i M . trong ñ i h i các ñ ng qu c gia h p Sài Gòn. ñư c thay th b ng m t t m nh chân dung to tư ng treo cao trên tư ng ng tr phòng h p. Không có h . Di m ñ c l i b c thư m t cách ch m rãi: “Ông ñư c tôi ch n ñ ñi u khi n m t chính ph ñoàn k t dân t c. Cassandre tuy b t l c nhưng ñã tiên ñoán m t cách sáng su t nh ng tai h a s x y ra trên ñ t nư c. ngư i tri t ñ tôn tr ng pháp ch . b n thân cũng là quan l i. M c dù ñã có ch th c a tôi. Ông ñã ph ng s Chúa trong b n năm t i m t tu vi n Hoa Kỳ trư c khi v nư c c m ñ u nhóm qu c gia “c ng r n” và ñ ng ñ u chính ph . M t t gi y tr ng ñơn gi n ghi rõ bi u trưng c a C u hoàng B o ð i. t lúc còn tr . b cách m ng tr ng tr năm 1945 Hu . t khi cha ông. Chính sách y còn có nguy cơ làm h i ñ n hòa bình toàn th gi i”. bà Nam Phương v n ti p t c quan h v i ông ch m i c a ch ñ Sài Gòn. ñ i n i ñ i th n tri u Thành Thái ñã ñ ng v phía Nhà vua khi ông này b ngư i Pháp ph tru t năm 1907. Dai d ng t lâu. Gia ñình h không còn quan tr ng như nh ng ngư i c a Nhà th . ông ñã góp ph n gây phương h i ñ n quan h thân h u v i nư c Pháp và ñ y nhân dân Vi t Nam vào tình tr ng n i chi n. 40 năm sau ñ c l i b n tuyên b c a B o ð i ngư i ta th y nh ng l i c nh báo c a ông có tính d báo m t cách l thư ng. C hai ñ u có chung m t ñ c tin. nư c m t rưng rưng [2]. m t chi c bàn ñ s c a Th tư ng. Th tư ng m i ti p các c v n c a ông.135 - .. Ông Di m r t b t bình v cách c u hoàng ñ i x v i v ông ta c m th y g n gũi v i bà Nam Phương. M t ch trương không ai ñ ng tình. Trái v i B o ð i. D ng dưng. ph i ñư c ñ t lên trên l i ích riêng c a m i mi n [. N u chính sách c a ông Di m c ti p t c. Quy n l c trong tay ông.B o ð i. Ngay t c kh c. Ông ñ t nh nhàng xu ng bàn. sang báo cáo v i tôi v tình hình hi n t i” [1]. B n tuyên b vi t: “Tôi không mu n ñ ñ ng bào b lôi kéo lâu hơn n a vào con ñư ng ch có th d n ñ n phân li t. Ông ít khi sai l m. Muôn thu là ñ i th ñ ng th i là ñ ng lõa c a B o ð i. Hoa Kỳ ông ñã g p nhi u nhân v t chính tr và nh t là ñã nh n ñư c s ng h c a H ng y giáo ch Spellman n i ti ng. M c dù nh ng l i nguy n r a và thóa m c a chính quy n m i ñ i v i c u hoàng B o ð i. M t m lý l h n t p muôn thu ñã th t b i khi tri u ñ i (phong ki n) ñã s p ñ . nh c u Hoàng h u Nam Phương. không vò nát lá thư. ông ta s không ra ñi th t b i. b c thư ñư c ñ t khá n i b t trên m t t m lót tay tô hình con r ng và bi u trưng An Nam. H có m t ñông ñ tr m t ngư i. chính ông ñã b o v m t ki n ngh ñưa B o Long lên ngôi và Nam Phương làm nhi p chính. r t s xóa b n n quân ch . ông ch ng quy t ñ nh ñư c gì. th m chí có th th t thà h p tác trong m t s lĩnh v c vì l i ích t i thư ng c a t qu c. ra tuyên b không tín nhi m Th tư ng Ngô ðình Di m. áp phích kh u hi u vun thành m t ñ ng l n. ñ n chi n tranh. ch b ng m t vài ch . V y ông ph i r i ngay Sài Gòn trong chuy n bay s p t i. B o v ông và cũng giám sát ông. H i ñ ng hoàng t c h p Hu .]. Không có v n ñ l i tr vào bóng t i và ch u khu t ph c. ông thâm thù ngư i Pháp. ch c ch n nó s làm cho Vi t Nam ñã ch u quá nhi u th thách không ñư c hư ng l i ích c a hòa hoãn qu c tê. ðó là th i kỳ c a m t k ch b n ñư c d ng lên không bi t l n th m y nh m m t l n n a ñưa B o Long lên ñ ng ñ u vương qu c. Di m là con quan. Ngô ðình Kh . ông ñã nh n ñ nh ñúng. r t xa l v i tính d dãi khoan dung quá m c và khao khát l c thú c a B o ð i. Tham v ng c a ông ñã làm ñ máu nhân dân vô t i. Như v y B o ð i ñã cách ch c ông. Ông ti p t c b b rơi.. T thông ñi p g i tư ng De Gaulle năm 1945. v i Ngô ðình Di m làm Th tư ng chính ph . kêu g i hòa h p v i Vi t Minh. ông ñã l n ñ n trong ch n quan trư ng ch m bư c trên các b c thang quy n l c. v th c a ông ñư c ñưa lên cao hơn h n các ti n nhi m.tr s c a cái chính ph “trò h ” . ông ñã ñem l i tai h a cho ñ t nư c. L ra ph i hành ñ ng như m t nhà chính khách. Nh ng l i qu trách c a Qu c trư ng ch ng quan tr ng gì ñ i v i ông. g n như ô nh c như năm 1933. Gi ñây th i th ñã ñ n v i ông trên t t ñ nh vinh quang. Ông không thu c lo i ngư i như th . M t năm trư c ñây. v ng m t bà Hoàng thái h u T Cung. t ra thông c m v i tính nghiêm ng t c a bà v ñ o ñ c và tín ngư ng. Chính ph hai mi n ph i c g ng gi m b t ñ i kháng. Chính . thư ng ñư c mô t như m t ngư i b o th c ng r n và l nh lùng. luôn bình tĩnh. Paris. M t cách hăng hái và ñiên cu ng d n nén su t hai mươi ba năm. Trong th n tho i Hy L p. ñ u th Chúa và c hai tư ng như ñã có th hi n dâng c ñ i mình cho s nghi p y. Vi c cách ch c ông ta v a tuyên b ch ñ y nhanh vi c lo i tr ông ta kh i cu c chơi chính tr Vi t Nam. ñ n công hàm ngo i giao g i các ñ i di n c a các cư ng qu c mư i năm sau. Trên bàn làm vi c. Bây gi th i th ñã thay ñ i r i.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment nh ng bi u ng . cháy ñùng ñùng gi a ñư ng ph ngay bên b sông. tuyên b ph tru t B o ð i kh i cương v Qu c trư ng. Ông còn b c m không ñư c l y danh nghĩa hoàng gia và s d ng tư c hi u Hoàng ñ [3]. có tám trăm c v n M cùng v i vũ khí và ti n b c. Di m ph nh n toàn b giá tr c a hi p ñ nh Genève. Ông c tuy t m nh l nh c a Qu c trư ng nhưng. C u hoàng không ñáng ñ m x a ñ n n a. Con ngư i th p lùn. nghĩa là các em trong gia ñình ông.

g p l i nh ng b m t c a quá kh . Tên trùm băng cư p này trung thành v i B o ð i v n n m l c lư ng c nh sát ñô thành. che ñ y s r n n t ñã làm ông bà ly thân th t s ñã mư i năm nay. ông thu ph c ñư c các giáo phái. nhưng trư c h t là g t b t t c nh ng ai ñã làm vi c v i B o ð i. nh ng cu c ti p tân long tr ng bi n m t. như nh y xu ng v c. s ng xa hoa nhi m nhi u thói hư t t x u. Ho c ñi v i Di m ti n hành chi n tranh ch ng c ng. Di m là con ngư i tr ng ti t h nh. như nư c Pháp r i b châu Á trong lúc hàng nghìn ngư i Công giáo r i b mi n B c di cư vào Sài Gòn. t lâu ñài Cannes v n ra r nh ng l i nguy n r a d d i ch nghĩa bi t phái c a Di m. Cu c trưng c u dân ý tr thành m t cu c b phi u toàn dân cho Di m. ho c hòa h p v i Vi t Minh như ch trương c a B o ð i. Ác li t nh t là nh ng tr n giao chi n gi a l c lư ng ng h Di m và phe B y Vi n. ***** T ñây. B o ð i l ng l ra ñi. Nư c Vi t Nam b chia c t làm ñôi. Hoàng ñ b ph tru t s ng ph n l n th i gian Alsace. Cao ðài r i cu i cùng là l c lư ng Bình xuyên. h th p m c s ng c a ông. Nhân dân mi n Nam Vi t Nam s l a ch n. không th ch p nh n mãi ñám quân t tr và hơn n a hoàn toàn vô ñ o. Ngay sau khi nh m ch c. Cu c thanh tr ng di n ra không suôn s . Chính t i ñây ông c m th y như ñư c bù l i nh ng . theo ông cho ñ n nh ng ngày tàn t . T i Sài Gòn nh ng phe nhóm ng h B o ð i b quét s ch.1% phi u b u cho Di m. làm vi c dư i trư ng tư ng Nguy n Sơn quân khu B n. tránh m t các nhà báo. ð ng sau ông ta là ph n l n quân ñ i bao g m hàng trăm ngàn ngư i. trong lúc trong các danh sách c tri ch g m có b n trăm năm mươi tư nghìn ngư i ñăng ký. Rõ ràng là có gian l n. B o ð i ti p t c cu c s ng m nh t Cannes. Toàn b tài s n B o ð i vơ vét ñư c sau khi v Vi t Nam ñ u b t ch thu. Nh vũ khí và ti n b c c a M . Cu c ñ o chính ñã không x y ra. h u h t là ngư i ñ a phương Cannes. Ph i ch m d t vai trò c a Qu c trư ng c a B o ð i. nh ng sòng b c và nhà th . Tr thành con ngư i hùng ñ c nh t Sài Gòn.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Foster Dulles. Cu c T ng tuy n c ñ ra trong hi p ñ nh Genève ñư c hoãn vô th i h n. không bình lu n lúc này. không ñ l i m t b c nh nào. Hình nh v ñôi giai nhân tài t lúc nào cũng c p kè bên nhau trong nh ng chuy n du ngo n. Chi n d ch báo chí v n ti p t c. Rút cu c thì Di m th ng. B o ð i v n ru rú Cannes. Mang danh Qu c trư ng. T t c ñ u b cu n theo s th t b i c a ông. gi m b t m i chi tiêu hào phóng. Chính B o Long cũng b lên án là ñã “bao” c m t b u ñoàn thê thi p. Di m tha h t do hành ñ ng. r i ñi kháng chi n. Không ph ng v n. c kéo dài cu c c m c . M t có hình c a Di m v i ghi chú: “Tôi ph tru t B o ð i và công nh n Ngô ðình Di m làm Qu c trư ng Vi t Nam v i s m nh thi t l p m t ch ñ dân ch ”. M t l n n a. t b m t hành ñ ng có th chia r quân ñ i. lúc khác như các ông vua b h b thư ng làm. Khó mà duy trì Qu c trư ng ñ i ñ u công khai v i Th tư ng N i các. Quân Di m ph i dùng ñ n moócchi-ê và xua lũ lính dù li u ch t xông vào m i chi m l i ñư c T ng Nha c nh sát và ñánh b t quân B y Vi n ra kh i ñô thành. không tr l i ai. Cho thôi vi c c ông Nguy n Ti n Lãng. V n ñ còn l i là c ng c ch ñ m i. Các tư ng lĩnh trong quân ñ i trung thành v i B o ð i ñ u b bãi ch c. nh ng cu c ñ ng ñ ñ m máu n ra ngay trên ñư ng ph Sài Gòn. Như chui xu ng l . R t quan tr ng. B o ð i ph i thuy t ph c ông ta nghe theo l ph i. V a v ñ n sân bay Tân Sơn Nh t. Nhân ch ng hi m hoi. L n này th là h t h n. làm như ch t r i. dĩ nhiên là có lái xe. Còn l i m y gia nhân. Không có c nh ng cu c ti p xúc h p v i ñ ng bào. Thông qua chính quy n Di m ngư i M ch huy cu c chi n tranh.Ch L n. B quân Di m t n công. khép mình trong lâu ñài Thorenc n i ti ng Cannes. Cho thôi vi c c nh ng t ng lý văn phòng. Di m và gia ñình ñã xác ñ nh l p trư ng ch ng c ng s n. kho lưu tr c a các cơ quan m t v hay các b ñ u không ñ l i h sơ nào v ph n ng c a B o ð i. C như ông ta ñi tr n. gia ñình B o ð i hàng ngày ph i nghe nh ng l i nguy n r a ñ y h n thù phát ra t Sài Gòn dư i ch ñ ñ c tài Ngô ðình Di m. l n này là gi a nh ng ngư i trong cùng m t phe. cách thành ph vài kilômét. như không mu n sáng sáng. T nay h không ph i gi v s ng hòa thu n v i nhau. B y Vi n và quân Bình Xuyên c th trong t ng Nha c nh sát. Tư ng Nguy n Văn Hinh t ng ch huy quân ñ i không ch p nh n v vư n d a ñ o chính. hơn 98. không m t l i cáo bi t. M i c tri ñư c nh n m t lá phi u g m hai ph n. Tho t ñ u là các giáo phái Hòa H o. ngư i làm vư n và h u phòng. H sơ c a các báo. viên tư ng s gi b b t ngay l p t c. Ông ñã b t ñ u ch t chiu. Trong thành ph Sài Gòn Di m ñư c sáu trăm năm mươi nghìn phi u ng h . Tàn quân Bình Xuyên lui v căn c c a h R ng Sác. quan h u c n và vài ngư i khác. r i ch y v vùng chi m ñóng. H t cu c s ng ñ vương. v n ki m soát ñư c khu dân cư Sài Gòn . Di m ñ ngh m t cu c trưng c u ý dân. cho thôi vi c nh ng ngư i Vi t Nam làm vi c lâu ñài Thorenc. K c các giáo phái cũng b ngư i c m ñ u chính ph g t b . ngo i trư ng Hoa Kỳ ñã áp ñ t vi c b nhi m Di m làm Th tư ng thay B u L c. chôn vùi m i o tư ng ngai vàng. Dư ng như ông thích như v y. Ông là ngư i thua cu c. ngư i ñã b chính quy n cách m ng giam c m m t th i gian.136 - . Ông phái m t tư ng v Sài Gòn ñ c ch m d t cu c n i chi n. Màn ñã h . Báo chí m chi n d ch t cáo m nh m c u hoàng làm giàu nhanh chóng. Qu c gia Vi t Nam c a B o ð i th là s p ñ tan tành. Ph n kia v i n i dung ngư c l i.

Sòng b c ð i Th Gi i Sài Gòn ñã b ông Di m. ñ ng ra ngoài cu c chơi chính tr và l c lõng ch ng ki n s suy s p c a ñ t nư c mình. hay ñãng trí.. cu c kh ng ho ng ðông Dương bư c vào giai ño n c c kỳ sâu s c. Trông ông có v u o i. Không có h . nhưng khó hơn là săn các con bò r ng hay hươu Buôn Ma Thu t. g n ñó. Ông xua muông thú xung quanh vào ñó ñ săn. ñông ñ o các cô gái tr . cái nư c Pháp ñã ph n l i ông. Ngư i ta nh l i. Tuy nhiên c u hoàng hãy còn giàu có. B o ð i ñáp l i là ông nh n th c ñư c nh ng hy sinh l n mà ngư i ta ch ñ i ông. và ông mu n ch xem tình hình s bi n chuy n ra sao [5]. Chính ph Pháp không còn tr c p nh ng món ti n kha khá như nh ng năm 50. thì trách nhi m này s khó khăn ch không ñem l i l i l c. hình như d t khoát mu n quên nh ng v t thương c a mình trên nh ng lu ng cày Alsace. h p ñêm. sóc. Jean de Beaumont. M t mình không ñ y t . ông dùng b a t i nhà m t ngư i h u c n cũ. Ông mang công m c n nhi u. tính cách kiên quy t hơn. Theo nhà báo Tư ng H u. Tình hình ñã ñ i thay. M t s bài báo hi m hoi thu t l i cu c s ng nông thôn c a ông. ngư i ta d c m nh ng bi n c l n s p x y ra Sài Gòn. Ông v n ti p t c say mê săn b n. B o ð i còn cho xây d ng m t ngôi nhà nh khác gi a r ng Krafft. M t ngư i dân Cannes ñ xư ng r i chính h n ñã mua tòa lâu ñài n i ti ng này và gi i quy t xong xuôi m i vi c trong khi ông v ng m t. nên nh ng ngư i c ng s c a B o ð i l n này s ph i là nh ng con ngư i liêm khi t. T ng th ng Pháp De Gaulle. H ng c nhiên th y nhi u ph n tr . khi thì thoát n n kh i v ném bom trúng dinh ð c L p c a hai phi công trong quân l c Vi t Nam c ng hòa Ph m Phú Qu c và Nguy n Văn C . năm 1963. con ngư i ni m n v i ông năm 1939. Ông không mu n nh c ñ n ðông Dương và dư ng như trong nh ng năm ñó mu n xóa ñi t t c .. Ông không ñi chơi xa n a. M t tài kho n ñáng k g i ngân hàng Th y Sĩ. Ông hay cư i ng a ch y d c ngang trang tr i c a mình. Ông ñ chúng ñi trư c. Nhu c u ñàn bà cũng v y. xa lánh các cu c giao du v i gi i thư ng lưu. con ngư i ti t h nh ñóng c a vĩnh vi n. Ông ñ c sách. v v v i ông. m t ngôi nhà Florence. T i Paris ông Nguy n Văn Chi tùy viên báo chí bán chính th c c a tòa T ng ñ i di n Vi t Nam Dân ch C ng hòa t i Pháp ñã ñ n thăm dò ph n ng c a B o ð i. ðó là m y cô di n viên. Luôn có m t t i các sòng b c Palm Beach. ñ n m c năm 1955 s thu và cơ quan giám sát sòng b c ph i m cu c ñi u tra v ông. Nhưng bây gi con v t ch còn ñư c nh ng ngư i hàng xóm trong làng chăm sóc. Tuy nhiên th nh tho ng ông v n v Cannes. trư c tình th lúc b y gi . M i chuy n ñi săn có k t qu cũng b n ñư c năm hay sáu con v t là bình thư ng. B o ð i thuê m t m nh ñ t m t nghìn năm trăm hecta c nh làng Epshtein. De Beaumont lúc ñó ñư c coi là m t trong nh ng tay th săn xu t s c c a nư c Pháp. khi thì suýt ch t vì các tay súng ám sát c a Vi t Minh trong m t chuy n ñi th sát Buôn Ma Thu t. Ông nói ông ñang s ng m t cu c ñ i n d t ñ t do suy nghĩ. B o ð i l i có o tư ng v n may l i s p ñ n ñ ông có th xu t hi n tr l i trên chính trư ng mi n Nam. Ngô ðình Di m ch t h t nhi u l n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment ngày s ng trang tr i Buôn Ma Thu t. Ông thay ñ i nhi u. m t b t ñ ng s n ñ i l Villiers. th r ng. ñư c m i ngư i kính m n. s c s o các b i cây. Ít lâu sau ông l i ti p t c bán d n tài s n còn l i ñ có ti n chi tiêu. M t con ng a ñ p mang t Vi t Nam sang. T i sao ông còn l i Pháp. B o ð i cũng cho bi t là có nhi u nhân v t M ñã ñ n g p ông ñ tìm ki m m t ngư i s thay th Ngô ðình Di m và trong s này có ông Averell Harriman. Thư ng là m t mình v i ñàn chó săn năm con thu c gi ng lông ng n. Hai bên cùng th o lu n v kh năng B o ð i s ra m t b n tuyên cáo ñư c công b nhân d p T t Quý Mão (1968) kêu g i M t tr n dân t c gi i phóng mi n Nam và chính ph Di m thương thuy t ñ tái l p hòa bình t i mi n Nam Vi t Nam. không có voi nhưng có chim trĩ. Vào nh ng năm 60. như thú ñánh b c. ông ph i bán lâu ñài Thorenc. nh o báng ông? Ch ng bao lâu sau ñó. ñi săn và l i ñi săn n a. ñ p ñi ñi. Ông ít nói. Thu th tr ch c a lâu ñài Thorenc t lâu chưa có ti n n p. trong d p ñi thăm Campuchia. và thua ñ m.137 - . Ngư i ta không bi t th nào mà ông có th thua b c nhi u như th trong lúc ch ng có ngu n thu nh p nào. dùng b a t i gia ñình Rochereau. Vóc dáng g y hơn. làm ch g p g b n gái trong các cu c săn. Có nh ng l n B o ð i v ng m t các cô v n l i ñó. Cu i cùng cũng ch ng còn c nh sát bám theo ông kh p nơi như ngày ñ u m i ñ n ñây. Bà này có dung nhan khá ñ p. c u ngh sĩ c a x thu c ñ a Nam Kỳ xưa kia. ñã long tr ng ñòi “nư c ngoài” ch m d t can thi p . mô t m t bi t th hi n ñ i c a ông Gerstheim. bên b sông Rhin. Ngư i ta nói: ông không mu n nghe nói t i sòng b c. có v làm thư ký riêng. Không còn ki m chác qua nh ng v chuy n ti n t ðông Dương sang Pháp như trư c. sau chi n tranh v s ng Cannes ñã giúp B o ð i tìm hi u ñ a phương. H lưu l i dăm ba ngày. Ông cũng có m t khu ñ t trong m t th tr n bên c nh. m t vài tu n r i ra ñi không tr l i. Ông không b ñư c thú ñi săn b n. thư ng là ngư i châu Âu. Ông Chi nh n m nh cho B o ð i hi u rõ là không nên nuôi nh ng o v ng và n u trong tương lai B o ð i ñư c m i nh n m t nhi m v m i. ðó là m t h sĩ quan Pháp n i ti ng ðông Dương tên là Rochereau [4]. V n ñánh b c. ð i v i ông ñó là m t nhu c u thi t y u.

ngăn ch n xu hư ng trung l p hóa mi n Nam ñang n y n mi n Nam Vi t Nam và trên th gi i mà M ñã quy t ñ nh thay ng a gi a dòng... Harper&Row.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment quân s vào mi n Nam Vi t Nam. (Công cu c phi th c dân hóa Vi t Nam. [5] Tư ng H u. Sau này m i ngư i ñ u bi t chính Ngô ðình Di m trong th i gian này ñã tìm cách thăm dò chính quy n Vi t Nam Dân ch C ng hòa t i Hà N i thông qua ñ i s Maneli. Nhà xu t b n Công an nhân dân. bày trò ñ o chính ñ th tiêu anh em Di m. [4] Paris Presse (Báo chí Paris). Th y tình hình không thu n l i nên B o ð i cũng b luôn g i ý c a ông Nguy n Văn Chi.) . Có th vì mu n ngăn ch n m i cu c v n ñ ng hòa bình c a Di m.Chi n tranh c a nh ng k b i tr n. ngày 1 tháng 12 năm 1960.T. Nh ng ñi u ít bi t v chi n tranh Vi t Nam 1945-1975. Di m cương quy t khư c t [6].138 - . [3] Franc Tireur (Quân du kích). Un avocat témoigne. lúc ñó có m t trong phòng làm vi c c a Di m. 17 tháng 6 năm 1955. War of the Vanquished . New York xu t b n năm 1971 (B. th ng nh t và trung l p cho mi n Nam Vi t Nam. trong y ban qu c t v giám sát ñình chi n và thi hành hi p ngh Genève. m t vi c mà cách ñó tám năm (1955). 1994. [6] Xem h i ký Mieczyslaw Maneli. Nhu. Trư ng ñoàn Ba Lan. M t tr ng sư ñưa ra ch ng c ) Nhà xu t b n L’Harmattan. 2002 (B.). m i gi i pháp ph i d a trên nguyên t c tôn tr ng ñ c l p. [2] Theo l i k l i c a ñ i tá M Lansdale c v n chính tr . Pháp ñã kín ñáo chu n b lá bài Tr n Văn H u làm Th tư ng thay Ngô ðình Di m và B o ð i có th tr l i làm Qu c trư ng.T. d t khoát r i kh i chính trư ng. La Décolonisation du Vietnam. [1] Tr nh ðình Kh i.

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 30

Daniel Grandcleùment

Chabrignac cách Brive-la-Gaillarde ba mươi cây s , là m t làng nh Corrèze gi a nh ng qu ñ i, có b n trăm dân v i nh ng ngôi nhà mái l p ngói rêu phong. Bà c u Hoàng h u Nam Phương ñã ch n nơi ñây ñ s ng n d t nh ng ngày cu i ñ i. ð ng quê, th t là ñ ng quê, khác h n nh ng ng n núi Cannes ho c khung c nh tĩnh m ch c a ðà L t. Tuy v y có vài cây thông là nét tương ñ ng duy nh t v i thành ph cao nguyên Vi t Nam. Bà ñã chán cu c s ng c a gi i thư ng lưu. Ch c h n trong lòng ñ y oán h n v di n bi n c a th i cu c, l n phi n mu n v thân ph n, bà mu n ñư c s ng yên tĩnh và êm . Vì v y năm 1958, bà mua m t ngôi nhà dài mái ngói, tư ng ñá trong trang tr i La Perche làng Chabrignac. Tòa nhà d a lưng vào sư n ñ i. Trư c m t là m t cánh ñ ng bát ngát có nhi u ñ m h . Ngư c l i v i ch ng, bà c u Hoàng h u còn gi ñư c ph n l n tài s n. Ngoài căn nhà r ng mênh mông Neuilly, bà còn nhi u nhà Maroc, m t căn nhà ñ i l Opéra, thêm m t trang tr i Congo và nhi u ñ v t quý. Nhưng d n d n bà ch ng thi t ñ n nh ng tài s n y n a mà ch nghĩ ñ n trang tr i Corrèze. Cơ ngơi Chabrignac r ng ñ n m t trăm sáu mươi hecta ñ t, thêm m t ñàn gia súc g m kho ng m t trăm con bò s a. Còn ngôi nhà dài bình d xây b ng ñá La Perche, bà cho s a sang l i cho có v hoành tráng quen thu c v i gia ñình bà. Ba mươi hai bu ng, b n phòng khách v.v... Tuy nhiên có m t lý do khác, tình c m hơn, hình như ñã thúc ñ y bà ch n nơi bi t l p này, g n như m t t chim ñ i bàng. Bà bá tư c De La Besse, r t ñ i ng c nhiên như trên tr i rơi xu ng khi ñư c tin ngư i láng gi ng m i d n ñ n là m t c u Hoàng h u An Nam. Ai ñã ñưa tin này cho bà? Xóm gi ng, ngư i thân hay l i ñ n ñ i? Dù th nào ñi n a thì cũng không ph i chính bà Nam Phương ñã nói ra. Bà bá tư c c m th y g n như th là m t ñi u không thích h p. Ý tư ng nào ñã khi n bà ta d n ñ n c nh nhà bà? Trang tr i La Perche mà bà Nam Phương m i mua không ch cách nhà bà vài cây s hay bên c nh như th ñã là quá táo b o r i. ð ng này nó l i sát hàng rào v i lâu ñài Chabrignac, thu c s h u gia ñình De La Besse t nhi u th k nay. Bà bá tư c ng c nhiên vì b n thân bà là m t Công chúa An Nam. Bà là con gái c a vua Hàm Nghi. M t s trùng h p? Có th , nhưng th t là ñ c bi t! G n như là huy n di u. V y là hai h u du c a ngai vàng An Nam không c ý mà l i thành láng gi ng c a nhau, m t trong nh ng vùng xa xôi cách bi t nh t c a nư c Pháp... N bá tư c De La Besse, tên g c Vi t Nam là Công chúa Như Lý, th i thơ u ñã s ng Algérie. Năm 1885, Vua Cha là Hàm Nghi ñã r i kh i kinh thành Hu tham gia kháng Pháp cu i cùng b Pháp b t và ph tru t r i ñem ñày ñây t năm 19 tu i. Ông s ng yên bình nơi này. Nói ñúng ra ông ch b ñày m t th i gian. Ông ñã v Paris và l i ñó. Ông ñã l y v ngư i Pháp, con gái m t quan tòa ñương nhi m trong thành ph . Trong th i gian lưu ñày Hàm Nghi không vào quân ñ i, không ch y theo các d c v ng mà ñam mê... âm nh c, h i h a và ñiêu kh c, và ch c là có tài t c tư ng vì ông ñã có tác ph m trưng bày th ñô. Các Hoàng ñ An Nam, t Hàm Nghi ñ n Duy Tân ñ u cam ch u cu c s ng lưu ñày do Pháp áp ñ t, ph c tùng ý mu n c a Paris, t n d ng nh ng m t thu n l i c a hoàn c nh nơi xa l . Không h có d u hi u n i lo n, b t ph c tùng hay ý mu n quay v nư c... Duy Tân s ng trong c nh thi u ti n nghi và túng b n. Trái l i Hàm Nghi ñư c hư ng m t kho n tr c p kha khá và có m t gia nhân ñư c ñưa t trong nư c sang và ñư c chính ph Pháp thay th hai năm m t l n. C hai, không h n thù mà còn yêu nư c Pháp hơn c ngư i Pháp. H mu n ñư c ph c v trong quân ñ i Pháp. Hàm Nghi qua ñ i Alger năm 1940, ñư c mai táng trên m nh ñ t thu c s h u c a ông. Tư ng De Gaulle ñã có ý ñ nh ñưa thi hài ông v nư c. Hi n nay Hàm Nghi an ngh t i Thonac Dordogne, g n nơi c a con gái và không xa trang tr i La Perche c a c u Hoàng h u Nam Phương. Kỳ l là trong nh ng năm 60, m nh ñ t tây-nam c a nư c Pháp n i ti ng vì c nh ñ p, vì các món ăn ñ c s n ñ a phương, tr thành nơi chôn c t c a nhi u thành viên trong hoàng t c An Nam. Nhưng c u Hoàng h u Nam Phương và Công chúa Như Lý, mà s ph n thích ñùa và l lùng ñã ñưa h bên c nh nhau t i m t nơi bi t l p t n cùng c a nư c Pháp, su t năm năm không h g p nhau. M c dù nh ng h u du c a vua Hàm Nghi có thái ñ ng h Di m, hai chi h không b t hòa v i nhau. Trong lâu ñài La Noche nơi lúc này Công chúa Như Lý ñang có pho tư ng Phúc - L c - Th b ng ng c th ch, tư ng trưng cho h nh phúc, con cháu ñ y ñàn, may m n. ðó là quà cư i c a B o ð i. Lúc còn nh , B o ð i - ñã ñư c t n phong Hoàng ñ An Nam - ñã ñư c Hàm Nghi ti p Alger. V y t i sao l i có s l nh nh t ngăn cách hai ngư i ñàn bà tu i còn tr như v y? Có th là do ñ i l p gi a m t chi h “chính th ng” c a Nhà vua yêu nư c b Pháp b lưu ñày và chi h c a B o ð i, ông vua do Pháp l p nên t nguy n thoái v và quay v v i Pháp ch ng l i kháng chi n ho c n a là do cái k t c c bi th m ñ y tai ách c a cu c chi n ðông Dương.

- 139 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam

Daniel Grandcleùment

Nam Phương sau khi c i b chi c áo khoác ñư c m i ngư i tôn kính khi bà ñi bên c nh ch ng trong các bu i ti p ñón chính th c, không ñ n Corrèze m t mình. ði theo bà có ngư i qu n gia. Theo l i bình ph m c a các bà l m ñi u trong làng Chabrignac thì ñó là m t ngư i ñi n trai, dong d ng cao, c ch d ch u, ăn m c trang nhã. Ông ñã ch a tr b ng li u pháp v n ñ ng cho bà khi còn Cannes. Nghe nói ông là ñ ng viên c ng s n... Vì v y ông quan tâm ñ n gia ñình bà và ngư c l i. Còn các gia nhân Corrèze ph c v cho c u Hoàng h u thì h c m t m c cho r ng gi a hai ngư i ñã có quan h tình c m v i nhau... Trong tòa nhà ñ s có t i ba mươi hai phòng, Nam Phương s ng vui v . Các gia nhân còn nh ti ng cư i, ti ng hát, l i s ng yêu ñ i c a bà. D y s m, bà ăn b n gi n d ñi thăm kh p trang tr i, vui v trò chuy n v i nh ng ngư i nông dân ñ n chào bà. Bà ñi ch mua bán, t lái chi c xe Dauphine, bao gi cũng có ch h u phòng hay ngư i qu n gia ñi theo. Bà chăm sóc các cây hoa, t tay trang hoàng nhà c a. T t c s là hoàn h o, n u không có n i nh quê hương. Nam Phương nghĩ m t ngày kia bà có th v Vi t Nam, n u không ph i là ph c h i ch ñ quân ch thì ít nh t B o Long, con trai trư ng, là ni m hy v ng và ch d a tinh th n c a bà cũng có vai trò nào ñó trên chính trư ng Vi t Nam. Bà không b giám sát như h i có ngư i cán b chính tr Vi t Minh ñóng trong cung An ð nh Hu ho c nh ng c nh sát ñeo bám theo bà kh p nơi Paris hay Cannes. Ngay nhà th , các cha c cũng ít g n bà hơn h i bà s ng ðà L t và Hu . Không th y d u tích gì v vi c bà có quyên góp hay không cho nhà th trong làng Chabrignac. Vĩnh bi t ngư i ñàn bà l nh lùng và cương ngh . Hình nh c a bà gi ñây khác h n, có th ñó là hình nh c a m t ngư i ñang h nh phúc. B n ngư i công nhân nông nghi p trong trang tr i cũng như các ch h u phòng tôn sùng bà. T t c ñ u ñư c bà ch hơi khác thư ng này chi u chu ng. H có quà Noel, quà bi u... Ông B o ð i ñ n thăm bà ba l n. Ba l n trong năm năm. Bà con nông dân trong vùng chú ý ñ n chi c ôtô dài, choáng l n ñ u trư c nhà ñánh d u chuy n thăm l n ñ u c a ông. Ông ñ n ch y u ñ làm ñám cư i cho con gái th hai - Phương Liên (Hoa Sen) l y m t thanh niên quê Bordeaux. Báo gi i nhi u năm nay tư ng như ñã quên c p v ch ng vương gi này, nhân d p này l i tr l i vui ñùa v i c nh c u hoàng m i ông xã trư ng làng Chabrignac, m t ñ ng viên c ng s n, ñ n d ti c cư i. Nam Phương s ng ph n l n th i gian t i ngôi nhà ñá, bà r t ít lên Paris, ch y u cũng là ñ thu d n n t ñ ñ c còn ñ l i Neuilly r i tìm cách chuy n n t v Corrèze. Các con bà cũng s ng Chabrignac, nh t là nh ng ñ a bé nh t. Trong các d p ngh hè, chúng ñ l i nh ng k ni m tươi sáng, d thương. T t c , tr B o Long, v n luôn mang v m t nghiêm kh c. Ngày 14 tháng 9 năm 1963, bà Nam Phương t Brive v , kêu ñau h ng. Hôm sau bà cho g i bác sĩ ñ n thăm b nh. Ông này ch n ñoán ch là viêm h ng thông thư ng, kê ñơn r i ñi ngay, có l không bi t ti n s b nh c a bà là tràng h t (lao h ch). Vài gi sau Nam Phương kêu khó th . Các bà h u phòng và ông qu n gia không yên tâm l i g i ñi n cho xã Jouillac k bên, r i l i g i ñ n th tr n Pompadour cách ñó m t ch c cây s ñ yêu c u c m t th y thu c khác. Nhưng ch ng có ai ñ n. M i phút qua ñi, bà c u hoàng càng kêu ñau. Ph i gi bà trên giư ng vì bà c mu n vùng d y cho d th . Cu i cùng bà ch t vì ng t. Sen ñ m, nhân viên c p c u ch y ñ n, c tìm cách cho bà h i l i nhưng không k t qu Bà ra ñi, tu i ñ i m i 49. Thi hài bà ñư c an táng Chabrignac trong m t nghĩa trang nh trông sang nhà th . M t ngôi m th p lè tè, kín ñáo c nh các nhà m to, n ng n c a vùng Corrèze, trên t m m chí ghi rõ ph m tư c và tên th i con gái c a bà vi t b ng ti ng Pháp: “Nơi ñây an ngh bà Hoàng h u nư c An Nam, tên khai sinh là Jeanne Mariette Nguy n H u Hào”. Phía sau ch m kh c dòng ch Hán ñ c t trên xu ng: ð i Nam Nam Phương Hoàng h u chi m . Tang l mang tính cách g n như chính th c. Tham d có m t s nhân v t thân c n c a B o ð i, qu n trư ng, nhi u dân bi u trong vùng, và bà Công chúa Như Lý, ngư i em h láng gi ng su t năm năm qua không m t l n g p m t. Ngư i ta nói: thi hài bà c u hoàng ñư c chôn cùng v i nh ng n trang quý báu, m t ki ng c , m t xuy n nh n m ng c lam, không bi t c a th t hay gi . Ngôi m ñã ba l n b ñào b i. Hai l n ñ ñ nh ăn tr m báu v t và m t l n vào d p k ni m tr n ði n Biên Ph , ch c vì ñ ng cơ chính tr ... Hi n nay bia ñá ñã s t c nh, dáng v tiêu ñi u. M t ngư i làm vư n Jouillac ñư c giao nhi m v trông coi ngôi m , nhưng m i năm m i già y u thêm ch ng còn ñi l i thăm nom ñư c n a. Hàng năm vào d p Thanh minh trong l Các Thánh, ch có Công chúa Phương Liên, con gái th hai c a bà, s ng Bordeaux, ñem hoa tươi ñ n tr ng trên m . Theo dân làng Chabrignac, B o ð i không m t l n ñ n nghiêng mình trư c m . Ngư c l i, cách ngôi m ch ñ mươi mét, có m t n m m khác c a ngư i qu n gia. Ông có nguy n v ng ñư c an táng bên c nh ngư i ch c là ông ñã t ng yêu.

- 140 -

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 31

Daniel Grandcleùment

C u hoàng B o ð i ñ i cho cánh c a r ng m m i bư c ra hè ph . T t c ñ u yên l ng. Con ph ông th p hơn ñ i l T ng th ng Wilson, như bi t l p v i ph n còn l i c a thành ph . Qu ñ i Chaillot che ch n cho nó, t o cho nó m t v yên tĩnh t nh l , như m t ngõ c t trong khu nhà ñư c ông ưa thích. Ch c n vư t qua hai ch c mét là l i nghe th y ti ng xe c t p n p ñi t i công viên Trocadéro. Ông b t ñ u ñ t chân lên d c ñ ñi t i vư n hoa. Ông ñưa tay mò m m n m l y cánh tay qu n chúa Monique. R t ít khi ông ra ngoài không có bà ñi bên c nh. Ông không thích li u lĩnh ra ph m t mình. Trông bà tr hơn, r n ch c hơn. Bây gi bà ñã là v chính th c c a ông sau l thành hôn ngày 18 tháng giêng năm 1983 t i qu n 16, th ñô Paris, sau m t cu c bàn b c tay ñôi kéo dài. Tên bà là Monique Baudot, m t cô gái xinh ñ p tr c tu i ba mươi, quê vùng Lorraine. Sau khi cư i bà t xưng là qu n chúa Monica mà ch ng qua m t l ñăng quang nào b i tri u ñình phong ki n Vi t Nam ñã s p ñ t năm 1945 và chính b n thân ông B o ð i cũng ñã b H i ñ ng hoàng t c, năm 1955 dư i s c ép c a Di m, chính th c tư c b m i tư c hi u c a ông. Bà là m t ngư i b n hay ñúng hơn, như l i ñàm ti u c a nh ng k không ưa bà, là h u phòng, là qu n gia kiêm thư ký cho ông. Bà Monique k l i r ng: khi ñang là lãnh s danh d c a nư c C ng hòa Zaire mi n Trung Phi thì bà nghe nói v c u Hoàng ñ An Nam, ñang s ng ñ c thân trong c nh túng b n, g n như b b rơi... M i quan h c a hai ngư i, tho t ñ u là m t cu c c u sinh. Cu c c u sinh thành công vì nh Monique, B o ð i tìm l i ñư c m t chút uy th ñã qua m t chút quý phái và thanh th n bên ngoài ñã gây nhi u n tư ng cho các quân nhân và các nhà chính tr Pháp. Cu c hôn nhân gi a ông B o ð i và bà Monique không ñư c dư lu n chú ý. Không có nh ng hàng tít l n trên báo chí nhưng c ng ñ ng ngư i Vi t Pháp không tha th m t cu c hôn nhân không cân x ng như ñôi ñũa l ch ñó. V ph n ông thì t nay ông càng xa cách nh ng th n dân cũ c a mình. C con trai, con gái cũng thưa d n nh ng cu c ñ n thăm mi n cư ng ngư i cha căn h nh h p s 29 ñư ng Fresnel, qu n 16, (Paris) dư i c p m t gh l nh c a bà Monique. Ông c u hoàng có tu i khoác tay bà v tr bư c vào công viên. L n nào cũng qua m t c a. Không ai nh n ra h . Tuy nhiên ông v n gi ñư c m t chút gì là tr nh tr ng, g n như dáng v quân vương trong bư c ñi, trong cách th hít không khí. Tr nh tr ng và th n tr ng. Ông ch ra ñây vào ngày ñ p tr i, tránh nh ng hôm nóng n c hay ñông giá. Ông d o bư c trên khu ñ t vươn cao gi a kè sông Seine và lâu ñài Chaillot. Nơi ñây là không gian quen thu c c a ông, r ng ch ng vài trăm mét vuông có dông tr con ñ n chơi ñùa, trư t pa-tanh. Dáng ñi u quý phái, oai v , ông ch m rãi ñi nh ng bư c ng n c a ngư i già. Hai ngư i sánh vai l ng th ng bư c lên m t l i ñi tráng xi măng, qúanh co gi a th m c , theo các mô ñ t c a qu ñ i bao quanh công viên. B ng nhiên ông già d ng l i, l c trong túi nylon tr ng l y ra m t gói b c gi y d u, th n tr ng m ra. Con ngư i lúc tr ñã t ng s c s o trong r ng ñêm ñ săn h , nay tr v già t n m n l y th c ăn m m cho mèo vư n ăn... Thì cũng là thu c gi ng mèo c . Nh ng con mèo khi n ông thích thú, say mê n a. C m t gia ñình mèo s ng ñây, không có ch , nhưng ñư c m t s ngư i ñi d o cho ăn và che ch . Ông ñã vi t bài ñăng báo ñ bênh v c chúng. T Figaro cũng ñã dành vài dòng vi t v s ki n này: “Hoàng ñ và nh ng con mèo”... “B o ð i và các b n ông trong công viên Trocadéro”. K cũng vui và ng nghĩnh. Ông thong th ch cho lũ mèo ăn u ng no nê. Bao gi cũng v y. Ông nh n nha bư c t i m t chi c gh ñ t trong các công viên Paris. Ông ñ i, ñăm ñăm nhìn các con v t ñang ăn. Còn qu n chúa Monica thì s t ru t ch lo ông trúng gió l nh.

- 141 -

ñư c ñánh giá là chân th c. ông b nhi u tai ti ng vì n i dung ch a ñ ng nhi u b a ñ t. B o ð i ti p t c ñi d o. Ông tr l i con ñư ng cũ d n ñ n khu nhà c a th y cung Trocadéro. trong các câu l c b . Ông không giàu. Có ngư i k ông ñã nh n l i nói chuy n v Vi t Nam dư i th i quân ch và công cu c Pháp ng (Francophnie) Vi t Nam trư c m t h i ngh v Pháp ng th tr n Payrac h t Lot vào ngày 31 tháng 8 năm 1997. các sòng b c. Nh tu i tác mà ông thoát kh i c nh y. Ngư i ta k l i ñó là th i kỳ tinh th n ông suy s p nh t sau khi r i kh i Alsace b l i nhà c a ñ ñ c cho cô v “h ” ngư i Pháp tên là Vicky sau m y năm chung s ng và sinh h ñư c m t con gái ñ t tên là Phương T . nh m hư ng ng H i ngh thư ng ñ nh v Pháp ng h p năm y Hà N i. Sau này. R t nhi u l n. Paris. ông vua tr năm 1916 ñã dám n i d y ch ng n n b o h c a nư c Pháp thì l i ñư c chính ph Vi t Nam xã h i ch nghĩa t o ñi u ki n ñưa v chôn c t trong nư c. c ng l i thành nhi u ti n ñã ra ñi. Ông còn d ñ nh ph i phát bi u t i Qu c h i M Washington. Có l s nghi p “trư c tác” c a ông ch có th . k t qu c a m i tình v i bà Phi Ánh khi còn Hà N i năm 1946. Tài s n c a ông. ông ch ng ñư c gì c . T sau chi n th ng Xuân 1975 hai mi n th ng nh t thì tinh th n quân ch cũng cáo chung. văn phong l ng c ng và c u trúc ch p vá. các bu i h p Câu l c b Pháp qu c h i ngo i ch cách nơi ông vài trăm mét. manh mún do có nhi u ngư i vi t . nh ng ñ ng ñá. ông ñã xin ñ ng ra làm trung gian hòa gi i cu i cùng. nhưng ông ñã ngã b nh và m t B o ð i. hai con thuy n y-at. Chuy n vi ng thăm gây ñư c ít nhi u ti ng vang trong c ng ñ ng ngư i Vi t ñây. Th c ra ông ch vi t ph n gi i thi u ng n v Hu và chú thích các nh ch p r t ñ t v các công trình ki n trúc trong ð i n i. nguyên là thi u tá trư ng ñoàn Pháp trong Ban Liên Ki m năm 1946 t i Hà N i [1]. May thay chính ph Pháp tr l i tr c p cho ông ch c là có s can thi p c a bè b n. Cách ñây m y năm. ð n m c trong nh ng năm 70. ông ph i ăn trưa b ng xúc xích giá mư i franc m t su t trong nh ng quán ăn nh trong khu ph Huclette vì ông th y ñó r hơn. M t b n tr xu t hi n ñ t ng t. nơi ñó ngư i ta c m tr con không ñư c chơi trò ñi tr n s x y ra tai n n. t bãi trư c ch y ñ n.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Lúc này ông ñã sang tu i tám mươi hai. Ngoài ra ông ch ng có gì c . khi n ông ph i rút ng n chuy n vi ng thăm và h y b chương trình phát bi u t i Qu c h i M .trong s ñó có tư ng Jean Julien Fonde. ð n th i Jacques Chirac thì ñư c nâng lên hai mươi nghìn franc. ngư i tình cũ c a ông. ông cùng ký tên Hoàng ñ B o ð i ñ ng tác gi v i phóng viên nhi p nh Philippe Lafond trong cu n “Hu . Tuy nhiên m t s ki n là tro xương c a Duy Tân. la cité interdite” (T C m thành Hu ) do Mengès xu t b n năm 1995. Nay ông hoàn toàn lui v cu c s ng n d t. thi u tôn tr ng ñ i v i qu n chúa Monique. Nó không bao gi bi t nó . Trong nhi u năm ông c u hoàng ñã là ngôi sao c a Palm Beach hay c a câu l c b Riviera sang tr ng. Ông ít xu t hi n trư c ñám ñông. 1995 trư c ñó m t tháng (31 tháng 7 năm 1997) [2]. ông ñư c th trong tình tr ng m y u. ðây là m t ñam mê c a ông. ông còn tr l i ph ng v n cho nhà báo kiêm ñi n nh Fédéric Mitterand trong m t cu n phim tài li u ng n v Vi t Nam. Cho mèo ăn xong. Ông ñã d dàng tin vào nh ng d án c a các b n phi công. m t m i vì u ng nhi u thu c ng . Ít lâu sau ñó. ông ñã sang M thăm con gái là Phương Minh. Nh ng b c tư ng n t n . v a m i k t hôn v i ông. Sau này vào lúc quân ñ i c a tư ng Giáp m tung các cánh c a vào Sài Gòn. nhưng ông v n trung thành chơi bài bridge ñó vào các ngày th tư trong tu n. ñã n m l i trên các bàn ñ ñen. sau này ñã theo ông lên ðà L t khi ông ñã có bà “th phi” M ng ði p bên c nh. Sau cu n h i ký Con r ng An Nam mang tên ông là tác gi . Suýt n a thì ngư i ch nhà ñu i ông ra kh i nhà vì không tr ñư c ti n thuê nhà. không tham d . Nhưng m t c ch v ng v . nh t là sau ñó ông l i thua ki n v i ông này v quy n tác gi .142 - . M t ph n quan tr ng n a n m trong các công ty hàng không làm ăn th t bát. nhưng khi cánh t lên n m chính quy n thì hàng tháng ông ñư c tr c p tám nghìn franc. Th i Giscard d’Estaing làm T ng th ng. ñúng hơn là không còn giàu. can thi p. Có m t l n ông b c nh sát t m gi vì th y ông ñang nhà m t gái ñi m tên là Clément làm nhà hàng Le Moulin Rouge (C i xay ñ ) trong khu ăn chơi Paris dính dáng ñ n buôn l u.c Tây l n ta . Nh M ng ði p. m t ñ a ñâm s m vào ông già v a b ch y v a nói i i xin l i. Nh ng cu c d o chơi quanh các con mèo là nh ng d p ra ngoài duy nh t c a ông. các tài s n ñ s . M t ph n tài s n n m trong tay nh ng ngư i ñàn bà ñã ñ y ông vào c nh nghèo kh . m i l n ít m t. vĩnh bi t nh ng ngôi nhà Florence và nh ng nơi khác. Vĩnh bi t chuy n săn b n Alsace. vĩnh bi t lâu ñài Thorenc. nh ng chi c xe Ferrari và Bentley sang tr ng. Ông lưu l i nhà bà “th phi” vài ngày r i l i ñi. Trong nh ng năm 70 ông ñã có ý ñ nh xin v nư c nhưng chính quy n Nam Vi t Nam th i ñó khư c t nên ph i b ý ñ nh y. ñư c c i d ng ñ dùng vào vi c khác t ch c năm nay. Ông B o ð i không t b nh ng chuy n ñi xa.

ðó là chính th ông h ng mơ ư c nhưng su t ñ i ông không th c hi n ñư c. Tr l i câu h i: ông có ý ñ nh mu n v Vi t Nam thăm l i m m t tiên không? Ông bùi ngùi ñáp ch m rãi: “Tôi không bao gi quên Hu và công lao c a cha ông nhưng tôi v n còn m i h n trong lòng (ông dùng ti ng Pháp rancune)”. Khi còn tr lúc tr vì Hu . ***** . m t ngư i mà hàng tri u ngư i dân Vi t trư c ñây không lâu coi như m t thánh nhân. Không ñ b n lĩnh ti p bư c con ñư ng nhân dân và cách m ng ñã m ra. nguyên khâm s Trung Kỳ trông nom rèn c p ñư c h c các th y gi i c a các trư ng n i ti ng Paris như trư ng Henri IV. con. Thái Lan. b y nhiêu l n ph n th y và b công kích và lên án nơi chính gi i và công lu n Pháp. ông than th : Hi n nay tôi ch ng còn gì ông . Ngh l c làm vi c c a ông th i gian này dành vào vi c ăn chia l i nhu n v i B y Vi n kinh doanh ð i Th Gi i Ch L n.Ngài d ñ nh làm gì khi tr v ch p chính? . nơi ñã nuôi dư ng ông ñ tr v ch p chính cũng l nh nh t và b rơi ông. ông ñã nghe l i m là bà thái h u T Cung. c nhiên ch m i ph i tìm tay sai m i. trong lúc ông tha th n ng i m t mình trên gh ñá công viên Trocadéro. ông ñã bi t “ng u h ng” tr l i khi có ngư i h i: . Tên tu i ông g n v i th t b i c a cu c chi n tranh ðông Dương l n th nh t (1945-1954). Vi t Nam tr thành tiêu ñi m c a cu c chi n quy t li t ch ng c ng ðông Nam châu Á.cho dù ñư c ngư i khác vi t s n . ñánh “gôn”. chu ng th thao: qu n v t. không ph i ch u trách nhi m gì v i qu c dân. các thông ñi p. mà không c n ph i d a vào s can thi p c a quân Nh t Hu theo chúng ñ ngh . mê gái và ñư c nhi u gái mê.. ham thích nh y ñ m. ñ n v . ñ ng l i h i chuy n. Nh ng t t x u này ñâu ph i ch riêng ông m i có. Cu c s ng ñ y thăng tr m trong m t th gi i nhi u bi n ñ ng c a th k XX. ñ i th chính tr c a ông ch chưa ph i là s tr ng ph t nghiêm kh c c a nhân dân ñã ñánh ñòn chí m ng chôn vùi toàn b s nghi p chính tr c a ông su t ñ i làm công c cho các th l c ngo i xâm. L ch s ñã chuy n giai ño n. nh c m ch i r a ông cay ñ c hơn báo chí kháng chi n năm 1949. ông cam tâm bán mình cho qu d . nh n làm con bài trong gi i pháp B o ð i ñ che l p tính ch t phi nghĩa c a cu c chi n tranh tái chi m thu c ñ a. Quan th y chán ngán không m y tin ông. các s c l nh. ñã làm ông day d t không yên. Các v ñ vương trên th gi i này.Vì có vi c ñâu mà làm. Ông b m c lũ c n th n tha h ñ c nư c béo cò. ñ tránh m t cu c ñ máu vô ích. con cái xa lánh. thích phóng xe ôtô và c lái máy bay nhào l n. Nh t B n.143 - . câu cá. và cu i cùng là gi i bài b c.?? . Vai trò c v n chính ph cách m ng. ph b ông.. Condorcet. mua s m ôtô ñ i m i. Khi m i v nư c c m quy n bính tu i 19. hay ñ i v i chính quy n Ngô ðình Di m.Tôi ch ng làm gì c ! . và c ngư i tình và bi t bao ngư i ch u ân s ng c a ông nay cũng xa lánh. lưu l c x ngư i. ñã l t l ng m t cách hèn h . l i còn gi t dây h i ñ ng hoàng t c tru t b cương v Qu c tr ng và m i tư c hi u c a ông? Ngư i ñ i nói ông cũng là con ngư i thông minh. th i nay cũng như th i xưa không hi m ngư i như ông. ñư c vào h c trư ng Sciences PO (ð i h c Khoa h c chính tr ) danh ti ng. săn b n. ba l n thay th y ñ i ch . Ông không nói gì thêm n a. quy y Ph t giáo. dù ch là tư ng trưng. ñư c dư lu n trong và ngoài nư c hoan nghênh . Sang Pháp du h c t lúc 7 tu i. Trư c khi chia tay. như vua các nư c quân ch l p hi n như Anh. ngư i ñư c ông che ch . mua quan bán tư c thanh toán l n nhau. Th y ông không ñ s c ñ m ñương nhi m v m i. qu n 16. thông qua m t cu c trưng c u dân ý gi hi u và gian l n t ch biên tài s n. trâng tráo ph n b i l i th trung thành v i ông. Ch c ông không thoát kh i quy lu t y. ñ c các bài di n văn có ngư i khác làm s n. ông l i nghe bà v tr ñ n nhà th Saint-Pierre de Chaillot. Ông không tham quy n c v . Không hi u ông ñ nh ám ch ai khi nói lên ch rancune? M i h n ñ i v i chính ph kháng chi n H Chí Minh và báo chí chi n khu ñã nghiêm kh c lên án ông là ph n qu c và tòa án quân s Liên khu III ñã tuyên án t hình v ng m t ñ i v i ông năm 1949.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment v a xô ñ y ông Hoàng ñ cu i cùng c a tri u ñ i nhà Nguy n. Câu nói ñ ñ i. ñư c ông bà Charles.và vi c ch p nh n thoái v ñã giúp ông b o toàn m ng s ng. su t ñ i s ng xa dân nhưng ít nhi u cũng hi u ñư c chuy n ñ i. nay v già. B n bè. Bư c vào tu i già ngư i ta hay nghĩ v quá kh . M i vi c “ngư i ta” làm h t! Ông cũng bi t k t thúc m t cách khôn ngoan và êm ñ p ch ñ vua quan phong ki n ñã t n t i hàng ngàn năm trong l ch s Vi t Nam và b nhân dân căm ghét. Th y ði n. Tôi s ng cô ñơn m c dù có bà Monica chăm sóc chu ñáo. còn m i vi c “qu c gia” ch là ký các ñ o d . vì bi t mình ch ng có quy n l c gì mà ch mu n làm vua ñ ñư c s ng như vua ăn tiêu hào phóng. l i ñư c c nhân Hán h c Lê Nh Lâm do Tri u ñình Hu c sang d y thêm ch Hán. ñã tô ñ m thêm hình nh ñ i ñoàn k t dân t c. m t ngư i Vi t Nam d o chơi qua ñ y tình c nh n ra ông. Ông ñ ph n l n th i gian làm Qu c trư ng vào cu c s ng n mình trong thú vui săn b n Buôn Ma Thu t và mê m i trong các sòng b c Cannes. ñ tú tài lo i ưu. Âu cũng như Á.Thà làm dân m t nu c t do còn hơn làm vua m t nư c nô l . t u bi t th sang tr ng. Chính ý ñ nh thay ng a gi a dòng c a các th l c ph n ñ ng nư c ngoài ñ ng ñ ng sau hành ñ ng ph n tr c c a Ngô ðình Di m. M t bu i chi u cu i tháng 8 năm 1996. Ph i cái ham chơi. cư i ng a. làm l r a t i và quy y Công giáo năm 1988. Paris.

. Bà chưa g p l i C u hoàng t khi bà ñ n Paris cách ñây ba mươi năm. ông giàu có. d ng l i trư c các t kính c a hàng. ông qu n lý tài s n th a k c a m . ông ñi ngư c ñ i l . n a thân trên th ng c ng m t cách g n như quý t c bi u l m t quá kh khác thư ng. L i nói y g i lên m t k ni m. Còn “th phi” M ng ði p mà vai trò g n như Hoàng h u Buôn Ma Thu t. Dáng ngư i th p bé hơn b . ngày 1 tháng 4 năm 2005 (B. ñang nhăm nhe m t chân trong ê-kíp lãnh ñ o thành ph . t t c ñ u chăm chú theo dõi s c kh e ngày m t tàn t c a c u hoàng.) [3] ðó là chi c n b ng vàng và ki m có chu i n m ng c ñư c Hoàng ñ B o ð i trao cho Trư ng phái ñoàn Chính ph lâm th i Tr n Huy Li u trong l thoái v ngày 30 tháng 8 năm 1945 Hu . trong ñó có bà Hoàng thái h u T Cung m t năm 1980. Năm 1953. Khi các th l c phương Tây b quét s ch vĩnh vi n kh i Vi t Nam thì h u h t nh ng h hàng xa g n v i hoàng t c. ph xá ñ y nh ng nhân viên công s mu n thư ng th c c nh ñ p ngoài tr i. T văn phòng ngân hàng. qu n 12 Paris. Nàng s ng trong m t khu quân nhân và tu i tám mươi m t v n ñam mê chuy n tranh c .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Cũng vào gi này. T vài năm nay trư c công cu c ñ i m i ñang m c a cho ñ t nư c lâu ñ i c a h . bà con thân thu c ñ n hàng ngàn ngư i. khi Nam Vi t Nam ch ñ i cu c t ng công kích cu i cùng thì m t sĩ quan n i ti ng trong tr n Alger trong cu c chi n tranh Algérie là ñ i tá Trinquer cũng ñã ñ nh m cu c v n ñ ng ng h ông tr v nư c. t i m t làng ngo i thành c a th ñô. Ch m t s ít ñã l i v i ch ñ m i. B o Long d ng chân th n tr ng sang ñư ng ñi tr l i vài bư c. B o Long ñi ăn trưa. bà Bùi M ng ði p ñư c B o ð i giao nhi m v mang hai báu v t ñó sang Pháp trao l i cho bà Nam Phương. ñăng trên báo Ki n th c ngày nay s 527. c ch thanh l ch. hi n s ng xa. trong hoàng t c ñã tr i qua nh ng bi k ch như nhau.B.. ngư i ñã d c h t ti n ti t ki m ñ ông chi tiêu Hongkong. n u không có ánh nhìn ñăm ñăm.144 - . Ông làm vi c trong m t chi nhánh ngân hàng có h i s giao d ch khá to và ñ p trên ñ i l Opéra. Sau này B o ð i ki n ñòi l i ñư c n còn ki m do B o Long gi . Ph n dông h ñ u ñã g n ñ t xa tr i. ð n gi ăn trưa. ñem l i l i ích cho h . ñ c ñáo. bà s ng trong m t căn h hai bu ng g n qu ng trư ng Nation. năm 1946 là thi u tá trư ng phái ñoàn Pháp trong Ban Liên Ki m (Commission de Contrôle et de Liaison). Nhưng khi nói ñ n ông. gi ñư c ñôi chút n ñ nh sau bao nhiêu bão t . ng i lỳ ngoài th m ti m cà phê. Trong nh ng tháng ñ u năm 1975. [1] Tư ng h i hưu Jean Julien Fonde.T. H s ng l ng l . ñã ñi theo bà Nam Phương ñ n cùng.Pháp và ki m soát vi c thi hành hi p ñ nh 6 tháng 3 năm 1946 v m t quân s . nh ng di n viên cu i cùng trong k ch b n v ñ ch An Nam còn s ng ñ u di t n ra nư c ngoài trong nh ng năm năm mươi hay sau ñó.T) . bà v n t lòng tôn kính. như m i ngày. bu n phi n. H i chuy n tình bà “th phi” Bùi M ng ði p v i c u hoàng B o ð i. Ban này có nhi m v liên l c gi a hai quân ñ i Vi t . ngư i tình n i ti ng m t th i c a B o ð i. Ông s ng trong m t căn h ñ p ñư ng Marais. Bư c qua ngư ng c a. ***** Lý L Hà. r i l i ti p t c nh ng bư c chân nh nhàng. Lúc này B o ð i v n Pháp cũng ch ng m y quan tâm ñ n vi c này. ñ u ñ n và uy n chuy n. Cu c s ng nhi u tai ti ng c a b . nhưng không thành. bên kia c a thành ph Paris. Cu i cùng ông cũng d ng l i trư c m t qu y hàng có mái che do d r i bư c vào mua m t bánh mì k p th t ñ ăn trưa như t t c m i ngư i. m t ñi u “Ngài Ng ” hai ñi u “Ngài Ng ”. [2] Nguy n ð c Xuân. bà Nam Phương ñã ñưa cho B o Long gi . Và còn nhi u ngư i khác. Pháp tìm l i ñư c hai báu v t này không dám gi ñã làm l trao l i cho hoàng gia t i Buôn Ma Thu t. ch ñ i s may r i c a l ch s . Chưa bao gi l p gia ñình. ăn m c ch i chu t pha chút phóng túng ñáng ng c nhiên c a m t nhân viên ngân hàng. Quá kh hi n v qua nh ng d ñ nh m nh t tìm cách tr v nư c. Trái v i cha ông. (Theo l i k c a bà Bùi M ng ði p cho nhà báo Nguy n ð c Xuân (xem bài H i chuy n tình bà “th phi” Bùi M ng ði p v i c u hoàng B o ð i ñăng trên báo Ki n th c ngày nay s 530 ngày 10 tháng 6 năm 2005 . và bà Nguy n Ti n Lãng. cũng như ch ng. Hoàn toàn ñúng như v y. Có m t s ngo i l . b b quên. ñám tang ñư c chính quy n thành ph Hu giúp ñ t ch c v i ñ y ñ l nghi theo t c l Ph t giáo. l i còn tranh ch p ki n t ng gi a hai cha con chia nhau báu v t trong ñó có hai qu c b o là n và ki m nhà Nguy n xưa [1] khi n tâm tr ng ông lúc nào cũng u u t. quan tâm ñ n vi c sinh l i. Ngư i ch ng Pháp c a bà làm chính tr . ông ng p ng ng giây lát như b choáng ng p trư c ánh m t tr i. Khi chi m l i Hà N i. không con cái. Luôn luôn day d t vì cu c s ng lưu vong. nhưng không hy v ng. Ông ph trách công vi c ñ u tư ti n c a khách hàng ra nư c ngoài. Ông là ngư i có tài dù sao thì cũng là con ngư i dày d n bi t làm cho ti n c a m ông sinh sôi. Khi v Corrèze . su t t th i tr vì ñ n lúc sau này thân b i danh li t lúc v già nư c ngoài.

Ph T ng th ng Pháp ñã c m t ñ i di n ñ n. Nhưng B o Long. L i phát bi u c a cha x chính là nh m vào bà ta. nóng và n ng h t làm ư t nh ng khách b hành l loi. 35 ð i l Marceau g n qu ng trư ng Étoile (Ngôi sao). Toàn b phe cánh B o ð i ñ u có m t: các c u quân nhân. do ñó ñã l a ch n như t 40 năm nay m t thái ñ kín ñáo. cũng như ông th trư ng Paris cũng ch c ngư i thay m t ñ n d . Có l ñó là cơ h i duy nh t trong l ch s ñ có th có m t c ch ñ lư ng như th . Trong nhà th ngư i Vi t Nam ít i l ng l như nín th ch m t c ch . Cho nên theo di chúc. v cu c ñ i và v ñ c tin dù ñã mu n c a ông. Ông m t vì nư c màng não. th ñô Paris. con ngư i ña nghi và l nh lùng ñã ñ n r p ñ u trư c ð c m ð ng trinh. Mưa gió mùa. Có l h tâm ñ u ý h p l m.lúc ñ u còn c m ñám nhà báo vào. Ti c r ng ông ta ch ñáp l i m t cách tích c c thái ñ thi n chí y trong m t th i gian ng n. Nhưng khi tang l k t thúc. Vào ngày 6 tháng 8 năm 1997. Con ngư i ñã không thay ñ i gì k t khi r i kh i ñơn v thi t giáp c a Quân ñ i lê dương Pháp. ông không ñi theo cùng ñoàn tang như truy n th ng ñòi h i. Sau ñó l nh c m ñã ñư c hoãn thi hành. và kho ng m t ch c ñ i di n các hãng thông t n. Jean Paul II ñã g i ñi n chia bu n. xa nh ng gh dành cho gia ñình có tang. Nhà th Saint-Pierre de Chaillot. Trong lúc ñ i gi c hành tang l . M t ph n c t a c m th y ngư ng ngh u khi s ngư i Vi t Nam có m t quá ít. trên t m băng tang có ghi dòng ch b ng ti ng Vi t: “M t tr n T qu c kính vi ng”. trong lúc ti ng ñàn ng l n c a nhà th vang lên. Chính ông. g n như không mu n m i ngư i nhìn th y. như trư c ñây các th n dân ñã cúi r p mình trư c ngai vàng c a ông. Lúc ñ u h chưa ñư c phép vào trong gian gi a nhà th . Ông vua cu i cùng c a tri u Nguy n ñã quy y công giáo và làm l r a t i t i nhà th này năm 1988. M y anh nhà báo ñi ñi l i l i trong kho nh sân r ng trư c c a nhà th . m i ngư i m i ng . Và hôm nay m t Giáo hoàng khác. Cha x không m t l i nào nói ñ n gia ñình ngư i quá c . Phu nhân ngư i quá c ng i riêng m t ch . tư c hi u t ñ t c a bà góa B o ð i . hai nhà quay phim truy n hình ñã ñư c phép ñ n g n linh c u. nh ng ngư i ñ ng ñ u giáo phái.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 32 Daniel Grandcleùment Tr i mưa. c u b trư ng. Không m t chút gì g i l i hình nh nh ng ñám ñông th n dân Hu xưa kia v i s ngư ng m ñ i v i con ngư i ñang n m gi a l i ñi trong nhà th hôm nay. Ông tham d vào các sinh ho t c a Nhà Th . H chăm chú l ng nghe vài tin ñ n ñâu ñó có th ñem l i hy v ng r ng tr i xanh không nghi t ngã và có l m t ngày kia nh ng chi c c ng ñ s c a ð i N i Hu s l i m c a ñón Hoàng ñ . ða s . ngang hàng v i v ñ i di n T ng th ng Pháp. C ng ñ ng ngư i Paris không bi t gì m y v m t ông hoàng bí n. Ông B o ð i thư ng xuyên ñ n nhà th Saint-Pierre de Chaillot ñ c u nguy n trư c tư ng Chúa. C t a t ra ng c nhiên v tư c v Hoàng h u mà bà Monique t phong. ñã lên t n qu ng trư ng Champs . ðám ñông t t ra kh i nhà th và l ng l chia tay. Hình như có m t cú ñi n tho i c nh báo r ng nh ng thành viên còn sót l i c a tri u ñình có th s không ñư c hoan nghênh khi ñ n d l tang. c u hoàng B o ð i ñã ra ñi vào cõi vĩnh h ng ñư c năm ngày r i. m t d u hi u t ra ñ ch An Nam không hoàn toàn m t ñi.Hoàng h u Phương Tây. ông ñã vi t thư cho Giáo hoàng Pie XI ñ gi i thích vai trò mà ông mu n ñóng châu Á. xu t huy t n i t ng th n và ung thư tu t i b nh vi n quân ñ i Val-de-Grâce. tay vác thánh giá n ng b ng g cùng v i m y b n ñ ng hương khác c a ông. mà ch có “Hoàng h u Thái Phương” ñi sau linh c u. ông B o ð i th nh tho ng còn ăn t i v i m y c u quân nhân Pháp ñã chi n ñ u ðông Dương. m t ông Nguy n có th nhóm l i ng n ñu c. Ngư i châu Âu có m t trong gian chính l i ñông hơn ngư i châu Á. Bà hoàng Monique . M t thông cáo c a Chính ph C ng hòa xã h i ch nghĩa Vi t Nam công b t i Hà N i.145 - . Cha chánh x k r ng t năm 1984. kín ñáo bư c ra kh i nhà th b ng m t c a ngách. gi k . ñã nh c l i r ng: v Hoàng ñ ham chơi ñã v t b cành ô-liu c a ch t ch H Chí Minh ñưa ra. Còn B o Long. ñem l i s ng c nhiên cho m i ngư i có m t trong bu i sáng hôm y. L tang ñã di n ra t t ñ p theo ñúng nghi th c công giáo v i bài T ng Chúa c a ð c m theo yêu c u c a ngư i quá c m y ti ng trư c khi nh m m t. qu n 16.hay còn g i là Hoàng h u Thái Phương . m c dù các cu c chi n tranh ñã lùi xa v quá kh và s im l ng ñã kéo dài b n mươi năm qua r i. ngư i ñã ñư c t n phong k v ngai vàng t năm 1936 ñ ng bên linh c u. S có m t c a ngư i như c a hàng ch c ñ i bi u cho m t t ch c hùng m nh. Tuy nhiên m t chi c xe c a ð i s quán Vi t Nam t i Pháp ñã ñem ñ n m t vòng hoa tr ng. th nh tho ng còn cư i m m. Cu i ñ i. m t trong s này ñã ñư c ch n ñ ñ c bài ñi u. Ông ñã mang m t tên m i theo l công giáo là Jean-Robert. . xem ra quá l n cho bu i l tang như th này. Chính Giáo h i ñã dùng tên này m i khi nói v ông.Elysées. ñ i di n c ng ñ ng ngư i Vi t t i Hoa Kỳ. cha x nói chuy n v i m t c u quân nhân ng c ñeo ñ y huân chương.

146 - .P H Chí Minh. tháng 8-1994 Paris.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam T. tháng 8-1997 Daniel Grandcleùment .

David Gilbert. Le Seuil. 1992. Le Vietnam . Le dragon d’Annam . Hu 1991 . Devillers Philippe.Con r ng Annam. L’étrange aventure de Ham Nghi . SHAT . Có gì l trong cung nhà Nguy n. Fiste Pierre. Pygmalion. Franchini Philippe.V nh ng ngư i ñi tiên phong Vi n ðông: L ch s ngân hàng ðôngDương.Leclerc và ðông Dương 1945-1947.Nh ng cu c phiêu lưu kỳ l c a uua Hàm Nghi.Gió mùa cho ñàn bà. 1992. 1994. 1992. Connaisance du Vietnam . Nhà xu t b n Thu n Hóa. 1982. Thư m c Daniel Grandcleùment B o ð i. Lưu tr qu c gia Fontainebleau. Fayard. Lưu tr b Ngo i giao. L’Harmanttan. 1988. Nguy n ð c Xuân. Lưu tr thành ph Hà N i.Phòng L ch s l c quân Vincennes. 1971. Y Vi t xu t b n. La guerre d’Indochine . Isoart Paul. Lê Thành Khôi. Nh ng tư li u ch y u ñã tham kh o CAOM . Complexe.L ch s chi n tranh ðông Dương. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Mousson de femmes . L’Asie du Sud-Est .Tìm hi u Vi t Nam.ðông Nam Á.Trung tâm Lưu tr b Pháp qu c H i ngo i Aix en Provence.147 - .Nh ng cu c chi n tranh ðông Dương. L’Indochine française. Histoires d’amour des dames dans le palais des Nguy n . Ramsay. 1954 Feray Pierre Richard. Histoire de la guerre d’Indochine . Nguy n Ti n Lãng. Huard Pierre. T p th tác gi : Leclerc et l’Indochine 1945-1947 . 2. 1980.Nư c Vi t Nam. Nhà xu t b n Thu n Hóa. Gallimard.Chi n tranh ðông Dương. Sirey. Gaultier Marcel.L ch s Vi t Nam t 1940 ñ n 1942. Denoêl. 1985. Ruscio Alain. Th gi i. 1973. Hu 1991 và T Tri u ñình Hu ñ n chi n khu Vi t B c. 1979. Devillers Philippe. Les chemins de la révolte . Les guerres d’Indochine . Quand se noua le destin d’un emprie .Khi nào k t thúc v n m nh m t ñ qu c Albin Michel. La guerre française d’Indochine . Gras Yves. Perrin Elula. 1994. Ph m Kh c Hòe. 1987. PUF.ðư ng cách m ng. Plon. 1875-1975. Ecole française d’Extrême-Orient. Meuleau Marc. 1990. Lucien Bodard.Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Chöông 33 1. Chroniques secrètes d’Indochine . imprimerie nationale. 1952.Cu c chi n tranh c a Pháp ðông Dương. K chuy n vua quan nhà Nguy n.Tin t c bí m t v ðông Dương.Chuy n tình c a các bà trong cung nhà Nguy n. Histoire du Vietnam de 1940 à 1942 . Durand Maurice. Des pionniers en Extrême-Orient: Histoire de la Banque de l’Indochine . Hanoi. La Nef de Paris édition. Lưu tr thành ph Cannes. PUF.

148 - Vua Hàm Nghi .Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Moät soá hình aûnh tö lieäu Gia ñình vua B o ð i Vua B o ð i Vua B o ð i năm 1954 .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua B o ð i năm 1925 Vua Gia Long .149 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment .150 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua Duy Tân .151 - .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Vua Kh i ðinh Bà Nguy n Th ð nh .152 - Vua Thành Thái lúc b ñi ñày .

Baûo Ñaïi hay laø nhöõng ngaøy cuoái cuøng cuûa vöông quoác An Nam Daniel Grandcleùment Heát.153 - . Taát caû vì söï phaùt trieån cuûa E-book Team vaø TGE! .

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->