P. 1
Giao trinh Co so van hoa VN PhungQuyNhaM

Giao trinh Co so van hoa VN PhungQuyNhaM

4.68

|Views: 4,560|Likes:
Được xuất bản bởiHocLieuMo

More info:

Published by: HocLieuMo on Dec 20, 2007
Bản quyền:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/08/2014

pdf

text

original

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP.

HỒ CHÍ MINH
KHOA NGỮ VĂN












PHÙNG QUÝ NHÂM


T Tà ài i l li iệ ệu u l lư ưu u h hà àn nh h n nộ ội i b bộ ộ - - 2 20 00 02 2

L LD D I I V VD D Ð ÐA A U U

Tren buoc duo ng phat tr|en, mo| dan toc, du |on hay be deu tu khang d[nh ba n sac van
hoa cu a mình. Nhat |a trong tho| da| hau co ng nghe ngay nay, d|eu ay cang duoc y thu c ro
ret. Vo| dan toc deu pha| b|et |y |[ch van hoa cua mình, mo| con nguo| pha| co can cuoc van
hoa cu a da n toc mình. A| danh mat |y |[ch van hoa, can cuoc van hoa dan toc mình nguo| ay
se |ac huong d| trong mot tho| da| co nh|eu b|en do| nhu h|en nay.
That da ng buo n kh| mo| chung ta khong h|eu gì ve ne n van ho a cua da n toc mình. Kh|
chua h|eu mình that kho |ong h|eu nguo| khac. Chi co the h|eu nen van hoa, van m|nh cua
cac dan toc khac kh| anh da h|eu duoc nen van hoa, van m|nh cua dan toc mình. vo| mot t|nh
than, mot y thuc nhu vay, chung ta tìm h|eu van ho a v|et Nam. Co so van ho a v|et Nam se
de cap chu yeu cac van de sau:
1. Xac d[nh kha| n|em van ho a va he thong va n ho a.
2. T|en trình van hoa v|et Nam.
8. Nhu ng dac trung van ho a cua cong do ng nguo| v|et.


KHAI NIEV VAN HDA, HE THDNC VAN HD A

I. XAC ÐINH KHAI NIEV VAN HDA :
1. Thuat ngu van hoa trong cach hieu cu a nguci Trung Hoa co :
Theo cac nha ngh|en cuu van ho a Trung Ouoc h|en nay thì co 1GO cach h|eu, cac quan
n|em khac nhau. va cach h|eu tho| xua khac cach h|eu ngay nay.
Tho| xua, tu van hoa trong “Chu 0[ch” duoc ta ch tha nh ha| tu van va hoa :
“Cuan ho nhan van, di hoa thanh thien ha”.
(Xem dang ve con nguoi, lay do ma giao hoa thien ha)
Nghïa goc cua tu van |a ve dep do mau sac tao ra. van |a hình thu c dep de trong |e,
nhac, trong ca| tr[, trong ngon ngu , trong cach cu xu ....
0en tho| Tay Han, Luu Huong (77 truoc CN) da su du ng tu van hoa som nhat, duoc
h|eu nhu mot phuong thuc g|ao ho a con nguo| : “0ung va n ho a kho ng thay do| duoc se ch|nh
phat”.
ve sau, tu van ho a duoc h|eu nhu |a mot phuong thuc de xay du ng cuoc song, xay
dung xa ho| :
“Van hoa noi tap
Vu cong ngoai tu”
(Van hoa la m cho ben trong ho a muc
Vu cong de sua sang ben ngoai)
2. Quan niem van hoa hien nay :
Tu van hoa (t|eng Lat|n: Cu|tus). Cu|tusagr| co nghïa tro ng tro t ngoa| dong, Cu|tusan|m|
co nghïa |a trong trot t|nh tha n.
Cach h|eu pho b|en h|en nay, van ho a |a he thong cac g|a tr[ vat chat va t|nh than ma
|oa| nguo| da ta o ra trong t|en trình |[ch su.
van hoa |a tong hoa ca c phuong t|en sau:
- He thong cac g|a tr[ vat chat va t|nh tha n.
- Nhung hoat dong nham thoa man nhu cau t|nh than cu a con nguo|.
- He thong tr| thuc va k|en thuc cua dan toc, |oa| nguo|.
- Trình do cao trong s|nh hoat xa ho|.
van hoa cu a mot tho| da|, mot tho| ky |[ch su nhat d[nh. van ho a co the h|e u theo mot
nghïa ro ng bao gom:
- 0o |a phuong thuc san xuat ra cua ca| vat chat: phuong phap, cong cu, qua trình co ng
nghe ....

- S|nh hoat vat chat : a n, mac, o d| |a| ...
- To chuc cong do ng (g|a dình, |a ng nuoc…)
- S|nh hoat t|nh than : tín nguo ng, ton g|a o, phong tuc, |e ho| ...
- K|en thuc va tr| thuc ve tu nh|en va xa ho|.
- 0o| song tu tuong, tình cam, quan n|em da o duc, nhan thuc ve the g|o|, ve nhan s|nh.
Theo Thu tuong An 0o 1awa Har|a| Nehru, van ho a co 8 phuong d|en : tu tuong,
phuong phap, lao dong say sua ben bi (bai phat bieu trong lethanh lap Ban lien lac van hoa
voi nuoc ngoai cua An Do ngay 09/04/1950 – Bao Nhan Dan dang lai thang 02/1990).
Cuu Thu tuong Pha m van 0ong da v|et : “Noi toi van hoa la noi toi mot lanh vuc vo
cung phong phu va ro ng lon, bao gom tat ca nhung gì khong phai la thien nhien ma co lien
quan den con nguoi trong suot qua trình ton tai, phat trien, qua trình con nguo i lam ne n lich
su ... Cot loi cua suc song dan toc la van hoa voi nghia bao quat va cao de p nhat cua no,
bao gom ca he thong gia tri : tu tuong va tình cam, dao duc va pham chat, tri tue va tai nang,
su nhay cam va su tiep thu cai moi tu ben ngoai, y thuc bao ve ba n sac va ba n linh cua cong
dong dan toc, suc de khang va suc chien dau de bao ve mình va khong ngung lon manh”
(1)


3. Van hoa, van hie´n, van minh:
a. Van hoa :
van ho a co nh|eu nghïa. Theo nghïa rong: van hoa |a trình do phat tr|en nhat d[nh
trong |[ch su xa ho| va con nguo|; |a tat ca nhu ng ca| gì do con nguo| sang tao ra.
Van hoa la he thong ca c gia tri vat chat va tinh than do con nguoi sang tao ra trong qua
trình lich su, mang da m ban sac dan toc.
O day, chu ng ta co the gap vo| quan n|em cua nga| Feder|co Vayor: “Van ho a la tong
the song dong cac hoat do ng sa ng ta o cua con nguoi dien ra trong qua khu cung nhu trong
hien tai. Cua hang the ky, cac hoa t dong sang ta o ay cau thanh mo t he thong gia tri, truyen
thong, thi hieu, tham my va loi song du a va o do tu ng dan toc khang dinh ba n sac rieng cua
mình”.
b. Van hie´n :
van h|en |a nhung g|a tr[ t|nh than, da o |y cua mot “dan toc”. Kha| n|em van h|en duoc
su than Ngo Sï L|en no| den trong cuon 0a| v|et su ky toan thu: “Nuoc ta |a nuoc van h|en
bat da u tu tho| Sï Nh|ep” Nguyen Tra| trong hung va n: “Bình Ngo 0a | Cao” cung da v|et:
“Nhu nuoc Dai Viet ta tu truoc.
Von xung nen Van hien da lau”



1
Phạm Văn Đồng: Văn hoá và đổi mới, NXB Chính trị Quốc gia, HN, 1994 tr.16

c. Van minh:
van m|nh |a nhu ng g|a tr[ duoc xac |ap trong su t|en bo ve khoa hoc ky thua t, khoa hoc
va cong nghe trong |o| song va su van dung nhu ng t|en bo do vao trong do| song mo| nguo|,
trong cuoc song cua mo| dan toc. Nhu H.Vomdj|an da nhan d[nh: “Chi den mot giai doan moi
ve chat trong su phat trien cong cu va hoat dong san xuat cung voi van ho a tinh than moi
bao hieu la van minh xuat hien”
(2)

van ho a va van m|nh : trong cuoc song cua cong do ng nguo|, mot tap tuc, mot phong
tuc nao do co the do |a b|eu h|en van ho a. Tho| quen mac cua cu da n T|eu vuong quoc
V|cro-Nec|a |a mot h|en tuong van hoa nhung khong the xem |a van m|nh. Nguoc |a|, co
nh|eu da n toc, nh|eu quoc g|a dat duoc den trình do van m|nh nhu nhau, nhung nen van hoa
cua mo| da n toc |a| co dac d|em, co ba n sac khac nhau. ví du, van m|nh Au Vy co the ngang
vo| van m|nh Nhat, song ve van ho a thì Vy va Nhat |a | hoan toa n kha c nhau ve ban sac.

Nguoi cong nhau nhay mua (tuong dong Dong Son)
Neu kha| n|em van ho a duoc h|eu nhu |a nhung g|a tr[ do ban tay va kho| oc con nguo|
tao ra (tuc khong pha| ca| von co trong tu nh|en, do tu nh|en ban phat) thì van m|nh trong mot
y nghïa nhat d[nh ham chua nhu ng yeu to, nhu ng g|a tr[ tích cuc nhu |a mot to ng the.
van m|nh |a mot kha| n|em |[ch su. O mo| tho| da| |[ch su, van m|nh gan ||en vo| su t|en
bo trong sa n xuat vat chat vo| su hình tha nh mot trình do va n m|nh t|nh than mo| ve chat,
dem |a| cho con nguo| nhu ng g|a tr[ mo|, tích cuc gop phan vao su phat tr|en cua xa ho|, cua
cong dong va ca nhan.
Theo nha ngh|en cuu Phan Ngoc, thì ngh|en cuu van hoa |a ngh|en cuu mat tïnh, bao
gom |e ho| phong tuc, s|nh hoat vat chat, the che xa ho|, chính tr[, nghe thuat ... Ngh|en cuu
van m|nh |a ngh|en cuu mat do ng, ngh|en cuu su t|en bo cua khoa hoc ky thua t va co ng
nghe, va su ap du ng nhung t|en bo do vao trong cuoc song cu a mo| dan toc.
4. Van hoa Viet Nam trong bo´i ca nh cua van hoa Ðong A hay Ðong Nam A :
Theo g|o| ngh|en cu u van ho a phuong Tay, ca c nha van hoa hoc xep van hoa v|et Nam
vao khu vuc van ho a 0ong A. T|eu b|eu |a cong trình: Vot cong trình ngh|en cuu ve |[ch su (A
Study of h|story – xuat ban o Lua n 0on) hoc g|a nguo| Anh Arnor|d Toynbec da d|em den 84
nen va n m|nh dac sac tren toa n the g|o|. Trong so 84 ne n van m|nh ay chi con |a| 18 nen van

2
Nhöõng coät moác lòch söû, NXB Maùc Leâ-nin, HN, 1986, tr. 167.

m|nh dang ton ta| va phat tr|en. Nen van hoa, van m|nh v|et Nam |a mot trong 18 nen va n
hoa, van m|nh ay. Nha hoc g|a xep van hoa, van m|nh Trung Hoa, Nhat Ban, Tr|eu T|en va
v|et Nam vao cung mo t |oa| vì co nhu ng net tuong dong.
van m|nh Trung Hoa |a trung ta m, |a ngo n nguon. Co n cac nen van m|nh Nhat Ban,
Tr|eu T|en va v|et Nam |a ne n va n m|nh ve t|nh.
A. Tonybec cho rang 4 nen van m|nh nay tao nen mot vung van ho a r|eng b|et. 0o |a
vung van hoa 0ong A (As|e Or|enta|e). Net chung co tang cua cac nen va n m|nh nay |a tam
||nh con nguo|.
Nhung theo C|ao su 0|nh C|a Khanh trong cuon “van m|nh da n g|an v|et Nam trong bo|
canh va n hoa 0ong Nam A” (NXB KHXH, HN, 1998) o ng cung kho ng hoan toan bac bo quan
d|em cua cac nha va n ho a phuong Tay kh| xep va n ho a, van m|nh v|et Nam vao khu vuc
0ong A. Nhung d|eu can |uu y |a o cho nuo c ta |a nuo c thuoc vu ng 0ong Nam A
(8)
, do vay
can dat van hoa, van m|nh v|et Nam trong bo| canh 0ong Nam A. Co nhu vay thì mo| tranh
ca| nhìn ph|en d|en trong kh| ngh|en cu u va n ho a v|et Nam can ||en he vo| cac ne n va n hoa
|an can nhung co a nh huo ng khac nhau, hoac ít, hoac nh|eu den su hình thanh va phat tr|en
van hoa v|et Nam.
5. Van hoa phucng Ðong va phucng Tay :
Co y k|en cho ra ng cac ne n van ho a phuong 0o ng, chau Ph| |a nhu ng ne n van hoa
th|eu |y tính, th|eu su kha| sang cua van ho a, van m|nh Chau Au. Nhan d[nh ay |a khong ho p
|y. Nha tho An 0o Rab|n Tagore co |an da phat b|eu “0a co |uc to| t|n rang nguon suo| cua
van m|nh co the phat nguon tu tra| t|m Chau Au. Nhung bay g|o, kh| to| sap tu g|a co| do|
n|em t|n do da tu bo to |. To| nhìn quanh va thay tro tan do nat cua mot nen van m|nh day tu
hao vuong va|. Tuy nh|en to| khong phan ca| ca| to| da mat |ong t|n vao con nguo|. Co |e bình
m|nh se den tu phuong 0ong... no| mat tro| moc”.
0ï nh|en mo| nen van hoa, van m|nh cua nha n |oa | deu co g|a tr[ |[ch su, co y nghïa tích
cuc trong su pha t tr|en xa ho|. Song do dac d|em ve d[a |y, |[ch su, ngo n ngu... van hoa
phuong Ta y va van ho a Phuong 0ong co nhung ne t kha c nhau.
van hoa Phuong Tay thuo ng d| tìm ca| d[ b|et cua cac h|en tuong, cac su vat trong tu
nh|en, trong xa ho| va tu duy. 0|eu nay do anh huo ng, ch| pho| cua chu nghïa duy |y. Tr|et
hoc duy |y nhìn su vat, h|en tuo ng trong su pha n cat, phan g|a|. van hoa phuong Tay co|
trong |y tính, co| trong va dat den van m|nh vat chat. Tu duy cua nguo| Phuong Tay |a tu duy
tuyen. van hoa Phuong 0ong d| tìm ca| hoa dong, ca| dung hop. van ho a phuong 0ong |y
g|a| cac h|en tuo ng, ca c su vat trong tính |uo ng phan, |uong hop: a m-duong, nhat-nguyet, tro|
dat... van hoa phuong 0ong chu y cac ch|eu kích cua |y tính. van hoa phuong 0ong vuon to|
cac g|a tr[ t|nh tha n, tu duy cua nguo| phuong 0ong |a tu duy truong.

3
Khaùi nieäm : Vuøng ÑNAÙ goàm 10 nöôùc : Vieät Nam, Laøo, Campuchia, Thaùi Lan, Mieán Ñieän, Malaixia, Indonexia,
Philippine, Bruneâi. Thôøi tieàn söû vuøng ÑNAÙ coù Hoa Nam (Trung Quoác hieän nay).

Vot dac d|e m nua cua |o| song phuong 0ong |a con nguo| |uon |uon song cong s|nh vo|
qua khu , vo| truyen thong, ví du nhu y thuc ve dong ho, ve g|a toc, ve su tho cung to t|en. Co
the trong van hoa phuong Tay, con nguo| quay ve qua khu nhu |a mot tha| do nguo ng mo,
chu khong pha| |a mot tha| do co ng s|nh. Co ng s|nh duoc h|eu nhu |a mot tha| do to n trong
nguong mo , vua |a mot |uc day, mot suc manh tho| thuc t|nh tha n con nguo | h|en ta|. Nguo|
phuong 0ong kho ng |y g|a| ca| chet, song ho t|n ||nh hon con nguo | chet van h|en huu trong
tam tuo ng cua nguo| dang song, va b|et de ra nhu ng cach u ng xu thích ho p cho con nguo|.
The ky vl nuoc Cv, Ton That Ba da xac |ap ba d|em ton ta| ma| khong hu nat do| vo| mo| con
nguo|. 0o |a |uat tam bat hu cho mo| con nguo |: Lap duc, Lap co ng, Lap ngo n.
6. Va´n de` noi sinh, ngoai sinh va cong sinh do´i vci van hoa dan toc:
- No| s|nh: Nhung yeu to no| s|nh |a nhung yeu to quy d[nh va quyet d[nh ban sac dan
toc cua mo| nen van ho a.
- Ngoa| s|nh: |a nhu ng yeu to be n ngoa| anh huo ng, tac dong truc t|ep hoac g|an t|ep to|
su phat tr|e n cua va n hoa dan toc.
- Cong s|nh: tren co so nhu ng yeu to no| s|nh va ngoa| s|nh, van ho a da n toc tìm thay
nhu ng nhan to tích cu c, huu ích de phat tr|en mot cach da da ng, phong phu ne n van ho a dan
toc.



















II. HE THDNC PHAN CHIA VAN HDA :
Nhu tren da xac d[nh van hoa |a he thong cac g|a tr[ vat chat va t|nh than. O day ca n
xac |ap he thong van hoa theo mot chi t|eu nhat d[nh de kha o sat nen van hoa. 0ï nh|en
cach xac |ap he thong nay co the khac nhau. O day chung to| xem he thong van hoa nhu mot
cau truc no | ta|, van dong va tac dong chu yeu cua nhu ng yeu to no| s|nh. 0uong nh|en kh|
xem xet tu ng yeu to co chu y den nhung yeu to ngoa| s|nh tac do ng den ne n van ho a dan
toc. Theo cach phan ch|a cua chu ng to|, van hoa duoc xem xet trong mot cau truc nhu sau :
- van ho a cua dong dong nguo| v|et : to chuc cong do ng Nha-|ang-Nuoc. va n hoa vat
chat cua co ng dong. van hoa t|nh than cua co ng dong.
- van hoa g|ao t|ep ung xu : g|ao t|ep u ng xu g|ua con nguo| va con nguo|; g|ao t|ep ung
xu vo| mo| truong tu nh|en; g|ao t|ep ung xu vo| mo| truong xa ho| (chu yeu |a mo| truong van
hoa)
- van hoa tham my : dac trung cu a van hoa tham my cua da n toc v|et.
- v|ec xac |ap mot he thong nhu vay cung de t|en cho v|ec khao sat mot nen van ho a
dan toc, nhung no khong han |a t|eu chí cho mo| nen van ho a. Tuy theo dac trung cu a mo|
nen van ho a ta co the xac |ap cac he thong van hoa kha c nhau.



Phuong (cha m go, dình 0ình Bang, Ha Bac, 178G)


TIEN TRÌNH VAN HDA VIE T NAV

L[ch su chính |a nhu ng buoc d| van ho a cua con nguo|.
Co thu tuo ng Pham van 0ong da v|et : “Van ho a la soi chi do xuyen suot toa n bo lich
su dan toc, no lam nen suc song manh liet, giup cong dong da n toc Viet Nam vuot qua biet
bao so ng gio va thac ghenh tuong chung khong the vuot qua duo c, de khong ngung phat
trien va lon manh, viet nen nhung trang su la lung boi tinh kien cuong trong hoan na n, boi
khi phach hao hung trong giu nuoc va du ng nuo c”
(1)
1. Văn hóa Sơn Vị, Hòa Bình, Phùng Nguyễn Đồng Đậu.
* Van ho a Sdn V[ (Lam Thao, Phu Tho)
van ho a Son v[ xuat h|en cach nay khoang 12.OOO – 2O.OOO nam, vao g|a| doan cuo|
tho| do da va sang da u tho| do da g|ua. via van hoa Son v[ tra| doc tu Lao Ca|, qua vïnh Phu
den ta n Nghe Tïnh.
Cö daân ngöôøi Vieät coå soáng chuû yeáu trong caùc hang ñoäng hoaëc treân caùc goø ñoài trung du.
Ngheà chính cuûa hoï laø saên baét vaø haùi löôïm. Coâng cuï ñöôïc cheá taïo chuû yeáu laø nhöõng hoøn ñaù coøn ôû
daïng thoâ sô.
* Vaên hoùa Hoøa Bình, Baéc Sôn
van hoa Hoa Bình, Bac Son ton ta| cach day khong tren duo| 1O.OOO nam, xuat h|en
vao cuo| tho| da| do da g|ua den dau tho| da| do da mo|.
Cong cu tìm thay chu yeu |a bang da: dao, rìu ba ng da . K|eu rìu thuo ng gap |a rìu tu
g|ac – Cac cong cu, d| vat bang da duoc ghe, deo. Ben canh do da, do gom da xuat h|en
nhung k|eu dang va ky thua t con tho son.
Ngoaøi vieäc saûn xuaát, haùi löôïm, ngöôøi Vieät ñaõ baét ñaàu troàng troït vaø chaên nuoâi. Chính ñieàu
naøy cho pheùp chuùng toâi khaúng ñònh : Nöôùc ta cuøng moät soá nöôùc Ñoâng Nam AÙ khaùc ñöôïc coi laø
moät trung taâm noâng nghieäp, ra ñôøi vaøo loaïi sôùm nhaát theá giôùi.
* Vaên hoùa Haï Long :
van hoa Ha Long (Ouang N|nh), Bau Tro (Ouang Bình), Cau Sat (0ong Na|) |a nhung
nen van ho a thuoc cuo| tho| da| do da mo|, ton ta| cach nay khoa ng 4 den 5 van nam, vo|
nhu ng h|en vat bang da kha t|nh xao, cu da n tu vung do| nay xuong vung do ng bang. Nghe
chính cua ho |a trong trot, chan nuo|, da nh ca. Tuong ung vo| do| song vat chat so kha| |a
mot cuoc song t|nh tha n don so, moc mac.
* Va n ho a Phung Nguyen, Ðong Ða u (Vïnh Phu)
Cuoc kha| quat ta| d| chi 0o ng 0au (vïnh Phuc) da ga y bat ngo |on cho g|o| khao co
hoc da xac d[nh 4 ta ng van hoa no| t|ep nhau: Phung Nguyen (1.7OO–2.OOO na m TCN), 0ong
0au (1.2OO – 1.GOO nam TCN), Co Vum (8OO – 1.1OO nam TCN) va 0ong Son (5OO – 7OO

1
Phaïm Vaên Ñoàng (1994), Vaên hoùa vaø ñoåi môùi, NXB Chính trò Quoác gia, HN, t.16, 17.

nam TCN). 0ay |a tho| ky cuo| tho| da| do da mo| buoc sang tho| ky da u cua tho| da| k|m khí.
van ho a Phung Nguyen phan bo kha rong o vung dong bang trung du Bac Bo vo| |uu vuc
Song Hong. Cu dan bat da u ro| ca c hang dong ra song o vung ven suo|, song va bat dau |am
nha de o. Nha cua nguo| v|et co |a nha san.
Cong cu va do trang suc duoc che tao tu da va duoc ghe, ma| t|nh xao. Ben canh cac
do da, mo t |uong dang ke cong cu va vu khí ba ng do ng duoc xuat h|en vo| nh|eu |oa| hình
phong phu nhu rìu, mu | |ao, mu| ten, |uo| cau v.v... Trong trot duoc phat tr|en. Luc dau, nguo|
v|et trong |ua can o go do|, ve sau trong |ua nuoc. 0en g|a| doan nay, nguo| v|et co da ta o ra
mot nen va n m|nh |ua nuoc – mot trong ne n van m|nh hình thanh so m o vung 0ong Nam A.
O van hoa Phung Nguyen, 0ong 0au, nghe gom va ky thuat gom da phat tr|en hon: da
dang ve chung |oa|, k|eu da ng, mau sac, hoa va n, hình trang trí tren
































Nguo| cong nhau nhay mua (tuong dong Dong Son)

gom phong phu hon. Com duoc nung nen chac cha n hon. Song g|ua hoa van trang trí va ky
thua t gom Phung Nguyen va 0ong 0au cu ng co su khac nhau :



Com Phu ng Nguye n Com Ðong Ða u
- Com mau nau, do, den
- 0o nung chua cao
- K|eu da ng don g|an
- Hoa van trang trí theo hình hoc
- Ngoa| cac mau tre n con co mau vang, xam
- 0o nung cao, gom chac
- K|eu da ng da da ng hon
- Hoa van trang trí phong phu hon

2. Quốc gia Văn Lang, Âu Lạc và Văn hóa Đông Sơn.

1. Quo´c gia Van Lang va Au Lac :
Ouoc g|a dau t|en cu a nguo| v|et |a van Lang do cac vua Hu ng dung da u. K|nh do |a
Phong Cha u (vung v|et Trì ngay nay) thuoc do| thu 8 cua cac vua Hu ng. van Lang duoc
hình thanh tu 15 bo toc. 0uo| cac bo toc |a |ang.
Trong |uan an t|en sï cua mình “Su s|nh tha nh cua v|et Nam”, K.Tay|or co no|: “Nuoc
van Lang” |a Pokhun (t|eng cua nguo| Tay, Tha| co)
0en do| thu 18 cua cac vua Hung, Thuc Phan – mot thu |ính bo toc Au v|et |en thay, |ap
ra nuoc Au Lac, tu xung |a An 0uong vuong. K|nh do cua Au Lac |a Co Loa (huyen 0o ng
Anh, Ha No | ngay nay). Ouoc g|a Au Lac to n ta| trong tho| g|an nga n, khoang gan 8O na m (tu
2O8 den 179 nam TCN)
Nam 2O7 TCN, mot v|en tuong nha Ta n |a Tr|eu 0a nh|eu |an dem quan danh Au Lac
nhung de u that ba|, sau do x|n g|a ng hoa, ro| ket tình tho ng g|a, cho con tra| |a Trong Thuy o
re. Tro ng Thuy da an cap nh|e u bí mat qua n su cua vua An 0uong, dac b|et |a no tha n.
Trong Thuy x|n phep vua An 0uong ve tham cha, song ky thuc |a dem bí mat quan su ve
trình cho Tr|eu 0a. Cha con Tr|eu 0a |an nay dem quan sang danh Au Lac. va vua An
0uong that thu . Tu do nuoc ta b[ phong k|en Trung Hoa do ho. Tr|eu 0a nha p cac bo to c
nuoc ta vao m|en Nam Trung Ouoc va do| tha nh Nam v|et. Nam thu 8 TCN Nha Han tr[ vì o
Trung Ouoc, t|en danh Nam v|et, g|et cha con Tr|eu 0a, b|en nuo c ta tha nh cac chau, quan
cua Trung Ouoc.
2. Van ho a Ðo ng Sdn :
- va| net ve |ang 0o ng Son :
Lang 0o ng Son gan ||en vo| nen van hoa 0ong Son. Nam 192G, mot no ng dan |uc xe
ranh |am thuy |o| da tìm duoc mo t trong do ng va sau do nguo| ta kha| quat o |ang 0o ng Son
nh|eu h|en vat bang dong, dac b|et |a co 12G ch|ec trong chung |oa| khac nhau. Oua ngh|en
cuu nguo| ta phat h|en nhu ng ch|ec trong do ng nay thuoc the he thu 2 sau trong Ngoc Lu.
Nguo| ta |ay ten 0o ng Son dat cho nen van ho a 0o ng Son. 0ong Son nam o bo pha| song
Va, phía 0ong Bac thanh pho Thanh Hoa, cach phía tren cau Ha m Rong 1 km.
Co the khang d[nh: ne n van hoa 0ong Son |a su t|ep no| nhung ne n van ho a t|e n su ma
nguo| v|et da tao dung, no gan ||en vo| su hình tha nh va pha t tr|en cua Ouoc g|a van Lang va

Au Lac, van hoa 0ong Son |a ne n van hoa cua tho| da| k|m khí. Nen va n hoa 0ong Son dat
nh|eu tha nh tuu va n ho a ruc ro, |a m rang ngo | them ban tính cu a dan toc v|et.
0e h|eu ro hon van de, chung to| x|n g|o| th|eu ba| “Cua trình hình thanh nuoc Van
Lang” (trich trong cuon “Lich su Viet Nam”, Nxb Dai hoc va Trung hoc chuyen nghiep, HN,
1985)

DUA TRÌNH HÌNH THANH NUD C VAN LANC

Tho| Hung vuong vo| tho| g|an to n ta| khoa ng 2OOO na m TCN, bao quat cac g|a| doan
phat tr|en tu so ky tho| da| dong thau den so ky tho| da| sat, pha| duoc quan n|em va ngh|en
cuu nhu mot tho| ky |on cua |[ch su, nhu mot qua trình van do ng no| chung |a tu thap den
cao, tu don g|an den phuc tap, tu ng bo phan, tung hình tha| cung co buoc th[nh suy cua no.
vao dau tho| Hung vuong, tuong ung vo| g|a| doa n Phung Nguye n, mot so chuyen b|en
quan trong da duoc gh| nhan. 0o |a su phat tr|en cua nghe no ng tro ng |u a nuo c, nghe chan
nuo|, nghe gom, su phat tr|en den muc hoan hao cua nghe che ta c da, va nhat |a su xuat
h|en cua nghe |uyen k|m dong thau. Nhung nhìn chung, cong cu san xuat bang da van hoan
toan ch|em uu the, ne n k|nh te con mang tính chat nguyen thuy. Pha| chang do |a tình trang
duoc pha n anh trong truyen thuyet : “Luc quoc so, do du ng cua da n chua du, pha| |ay vo cay
|am ao, det co ong |am ch|eu, |ay gao ngam |a m ruou, |ay cay quang |ang |am thu c an....”
(1)

Tra| qua ca c g|a| doa n 0ong 0au, Co Vun, 0ong Son, nen k|nh te cang ngay cang phat
tr|en manh me va dat den mot trình do kha cao. Co ng cu da duoc thay the dan ba ng nhung
cong cu do ng thau, ro| cong cu sat. Ne n k|nh te bao go m nh|eu nganh, nghe , trong do no ng
ngh|ep tro ng |ua nuoc tro thanh nganh chu da o.
ve nong ngh|ep, g|a| doan Co Vun va 0ong Son danh dau mot buoc t|en |on |ao. Ngoa|
rìu dong duoc su du ng de kha| pha dat da|, tu g|a| doan Co Vun da tìm thay nhu ng |uo| ||em
dong va den g|a| doa n 0ong Son thì tìm thay hang |oat |uo| cay dong, nhíp dong va cuoc,
ma|, thuong bang sat. L|em dong va nhíp do ng |a nhung cong cu sat, du ng de thu hoach |ua.
Luo| cay cung vo| cuoc, ma|, thuong.... |a nhung cong cu |am dat de g|eo trong. Ngoa| ra, han
con nh|eu |oa| cong cu bang tre, go khong duoc bao to n den nay.
Truoc day, da phat h|en duoc mot so |uo| cay dong trong cac d| tích thuoc van ho a
0ong Son, ít ra da co 79 |uo|. Ca n day, ta| Co Loa (Ha No|) nguo| ta tìm thay mot trong dong
duoc chon o do sau 8Ocm, ben trong chua hon 1OO h|en vat dong thau, trong so ay co 9G |uo|
cay dong. Luo| cay dong gom nh|eu |oa| kích thuoc khac nhau, thuo ng co hình ca nh buom,
hình gan tam g|ac hay hình gan qua t|m. Can cu vao kích thuoc, hình da ng, cau tao, vet mon
o cong cu, nhat |a cau ta o cua ho ng, nh|e u nha khoa ho c xac nha n day |a nhung |uo| ca y
thuc su vo| cong dung dung de re dat va |at dat mot cach ||e n tuc bang |uc keo chu kho ng
pha| du ng de xan hay xo| 0at tu ng nhat nhu ma|, thuo ng, cuoc. Nhu vay |a mot nen nong

1
Vuõ Quyønh, Kieàu Phuù, Lónh Nam chích quaùi, sñd, tr.23.

ngh|ep dung cay vo| nhung |uo| cay bang k|m |oa| da ra do| va phat tr|en, thay the dan cho
nen no ng ngh|ep dung cuoc truoc do.
Cay co the keo bang suc nguo| hay suc suc vat. Nhung |uo| cay hình canh buom
thuo ng co kích thuoc nho, da| 4cm, rong tu 1O-18cm. Nhung |uo| cay hình ga n tam g|ac hay
qua t|m |on hon, nhu |uo| cay o xom Nho|, Co Loa da| 24cm, rong 18cm. vo| nhu ng |uo| cay
co |on nhu vay va vo| v|ec nuo| trau, bo da phat tr|e n tho| bay g|o, co nh|eu kha nang con
nguo| da b|et su dung tra u bo de keo cay. Truoc kh| |uo| cay sat ra do | vao nhu ng the ky truo c
sau cong nguyen, v|ec dung |uo| cay dong thau va suc keo cua suc vat, t|eu b|eu cho ky
thua t canh tac t|en bo nhat tho| do.
Bang nhung cong cu k|m khí, cu dan g|a| doan hau ky tho| da| do ng thau va so ky tho|
da| do sat da mo ro ng d[a ba n cu tru, day manh co ng cuoc ch|nh phuc vung dong ba ng Bac
Bo va Bac Trung Bo. Cac d| tích van hoa 0o ng Son pha n bo tre n d[a ban rat ro ng, bao gom
ca m|en nu|, m|en trung du va do ng bang ven b|en. O |uu vuc song Hong, no |an |en den tan
m|en nu| Lao Ca| (Hoang L|en Son) va tran xuong ha u khap vung dong bang chau tho cua
Ha No|, Ha| Phong, Ha| Hung, Ha Nam N|nh.... O |uu vuc song Va, song Ca, no cung to a
rong tren ca vung trung du va dong bang, cho den vung ven b|e n.
Luc bay g|o, no| chung vung dong bang Bac Bo va Bac Trung Bo da thanh hình, nhung
con hoang da|, con nh|eu vung tru ng, dam |ay, rung ram va nh|eu vung b|en a n sau vao dat
||en. 0oc theo song |u c do chua co de, co chang thì cung mo| |a nhung doan de ngan, de
qua| tu ng vung nho, nen vao mua nuoc, nuoc tran nga p va phu |en dong bang nhu ng |op phu
sa mau mo. 0at da| no| chung phì nh|eu, thích hop vo| nghe trong |ua nuoc.
Tu nhu ng d|em tu cu tren cac go do|, chan nu|, tren cac do| dat cao ven song, con
nguo| kha| pha dat da|, mo rong d|en tích tro ng |ua nuo c bang nh|eu hình thu c canh tac phu
hop vo| d[a hình va tho nhuo ng tung vung. Tuu trung co ha| hình thuc canh tac chính |a |am
ray va |am ruong.
Ray hay nuong ray |a mot hình thuc trong tro t so kha|, a p du ng o m|en do| nu|, mat dat
thuo ng doc, khong co d|eu k|en tham canh, |am thuy |o|. Nguo| ta phat cay co|, du ng |ua dot
chay tha nh tro than, ro| choc |o, tra hat. 0o |a |o| “dao canh hoa chung” (cay bang dao, tro ng
bang |ua) duoc phan a nh trong Lïnh Nam chích qua|, hay duoc gh| chep trong 0ong quan
Han ky dan |a| trong Hau han thu “Cuu cha n (bac Trung Bo) co tuc dot co ma trong trot”.
Hình thuc nuong ray co duoc bao ton |au da| o m|en nu| cho den tho| g|an gan da y.
Ruong co nh|eu |oa|, nhung chu yeu va pho b|en |a |oa| ruong nuo c, gom nhu ng chan
ruong phu sa ven song va chan ruong tru ng o vung thap trung va quanh cac ao dam. Vot
trong nhu ng cuon sach xua nhat cua thu t[ch Trung Ouoc chep ve |[ch su nuoc ta |a cuon
C|ao Chau ngoa| vuc ky (the ky lv) dan |a| trong Thuy k|nh chu (the ky vl), co doan v|et:
“Ngay xua, C|ao Chi kh| chua ch|a thanh quan huyen, ruong dat co ruong Lac, ruong do theo
nuoc tr|eu |e n xuong, dan kha n ruong do ma an nen go| |a dan Lac” (C|ao Chi tích v[ huu
qua n huye n ch| tho|, tho d[a huu Lac d|en, ky d|en tong thuy tr|eu thuo ng ha, dan khan thuc

ky d|en, nhan danh v| Lac dan)
(1)
. Xung quanh tu Lac trong “Lac da n”, “Lac d|e n”, “Lac v|et”
con nh|eu cach g|a| thích khac nhau nhung khuynh huong chung cua nh|eu nguo| de u co|
“Lac d|en” |a |oa| ruong nuoc. 0o| vo| |oa| ruong nay, co the a p dung rong ra| ky thuat cay
bang nhu ng |uo| cay dong thau va suc keo cua trau bo hay cung co the ap dung ky thuat
“dao canh thuy na u” (cay bang dao, |am nat bang nuo c). “hoa canh, thuy nau” nuoc vao
ruong, g|am cho suc bun de g|eo trong. Ruong nuoc no| chung |a |oa| ruong co d[nh, duoc
tro ng trot thuong xuyen, mat ruong duoc ca| tao, co bo g|u nuoc, nghïa |a co d|eu k|en tham
canh tang vu.
Cong cuoc ch|nh phuc vung dong bang, phat tr|en nong ngh|ep tro ng |ua nuoc, dat ra
yeu cau ca ng ngay cang buc th|et ve cong tac tr[ thuy va thuy |o|. Th|en nh|e n nh|et do| g|o
mua vo| |uong nuoc, do nong, do am cao, cung vo| d|eu k|en dat da|, tho nhuo ng vung do ng
bang co mat rat thua n |o| cho nghe trong |ua nuoc, nhung cung co khac ngh|et cua no, truoc
het |a mo| de doa cu a na n |u |ut, han na n, u ng nga p. Huyen thoa| Son T|nh – Thuy T|nh qua
nh|eu chuyen hoa, cuo| cung phan a nh cuo c dau tranh chong nga p |ut cua dong ba ng Bac
Bo vo| uoc mo cua con nguo| : nu| pha| cao hon nuoc, Son T|nh pha| thang Thu y T|nh. Nguo|
dan vung nay h|eu ro mo| de do a thuong xuyen cua th|e n ta| va |uo n |uon nhac nho :
Nui cao song hay con dai,
Nam nam bao oan, doi doi da nh ghen.
Cho den nay, khao co hoc chua tìm thay d| tích nhung cong trình thuy |o| tho| Hung
vuong. Nhung mot ca ch thuc tuo| t|eu na o do con duoc gh| nhan trong thu t[ch co. Cau van
“ruong do theo nuoc tr|eu |en xuong” (ky d|en to ng thuy tr|eu thuong ha) cua C|ao Chau
ngoa| vuc ky (dan |a| trong Thuy k|nh chu) va cua Ouang Chau ky (the ky v, dan |a| trong Su
ky sach an cua Tu Va Tr|nh, the ky vlll) that kho h|eu va tu |au da gay ra cuoc thao |uan vo|
nh|eu cach g|a| thích khac nhau. Nhung cu ng cau do cua C|ao chi thanh ky duoc dan |a|
trong An Nam chí |uoc cua Le Trac do| Tran, thì rat ro rang: “tuo| ruong theo nuo c tr|eu |en
xuong”. (Ouan d|e n to ng thuy tr|eu thuong ha)
(2)
. Vuon “tuo| ruong”, nguo| ta pha| b|et dap bo
g|u nuoc, pha| b|et xay dung mot so cong trình nha n tao na o do nhu pha| da p, kenh muong...
de dan nuo c va thao nuoc, tuo| t|eu cho dong ruong. O Co Loa da phat h|en duoc dau tích
cua mot doan de co, co truoc tho| Bac thuoc. vao cuo| tho| Hung vuong, cu dan vung do ng
bang co the da b|et dap de, nhung chi mo| dap nhung doa n de ngan de chong nga p |ut cho
mot va| no| trung tam nao do.
Cay trong chu yeu |a |ua nuoc, bao gom ca |ua te, |ua nep va co the |uc bay g|o, |ua
nep con duoc trong pho b|en va g|u va| tro quan tro ng trong do| song, ch|em ty |e cao trong
thanh phan |uong thuc cua con nguo|. 0|eu do duoc phan a nh trong Lïnh Nam chích qua|:
tho| Hung vuong “dat san nh|eu gao nep”, va duoc xac nha n qua cac d| tích khao co ho c.

1
Lòch Ñaïo Nguyeân, Thuûy kinh chuù, q.VI, tr.62, baûn in cuûa Thöông vuï aán thö quaùn, Baéc Kinh 1958.
2
Nguyeãn Ñoång Chi, Maáy yù kieán veà xaõ hoäi thôøi Huøng Vöông. Nghieân cöùu lòch söû soá 123, 6/1969.

Phan tích 4 mau thoc chay va trau |ay tu cac d| tích 0ong 0a u, 0ong T|en va Lang Ca co
n|en da| truoc cong nguyen, thì thay deu thuo c dang ha t tron |a dang pho b|en cua |ua nep.
(8)

Cung vo| nghe trong |ua nuoc, nghe trong rau cu va cay an qua van t|ep tuc phat tr|en.
Hat na, hat tram da tìm thay o d| chi 0ong 0a u, hat dau da tìm thay o d| chi Hoang Ngo. Ket
qua pha n tích bao tu phan hoa o d| chi Trang Kenh cho thay co nhung cay thuoc ho hoa
thao, bo da u, ho ba u bí, ho da u tam. Truye n thuyet dan g|an no| den v|ec trong dua hau
trong Chuyen An T|em, trong cau, trau trong Chuyen tra u – Cau.... Nghe |am vuon phat tr|en
cung cap them nguo n thuc a n thuc vat cho con nguo| va cung vo| nghe |am ray, nghe |am
ruong |a ba hình thuc co ba n cua nghe trong trot duong tho|.
















3
Nguyeãn Vieät, Luùa neáp vaø choõ thôøi Huøng Vöông, Khaûo coå hoïc soá 3, 5 - 6/1981.



Cung ket hop vo| no ng ngh|e p con co nghe ha | |uom, san ban, chan nuo|, da nh ca.
Ha| |uom va san ba n |a nhung nganh k|nh te kha| thac, van to n ta| va co mat phat tr|en,
nhung b[ day xuong hang thu yeu. So vo| ha| |uom, san ban do ng va| tro quan tro ng hon vì
khong nhu ng no bo sung nguon thuc an th[t cho con nguo|, cung cap da, xuong va sung cho
mot so nghe thu co ng che ta o do trang suc, do du ng va vu khí, ma no con co y nghïa chong
thu du , bao ve mua mang va cuo c song. 0o| tuong san ban, qua d| tích dong vat tìm thay
trong cac d| chi khao co hoc, bao gom nh|eu |oa| thu rung nhu |o n rung, huou, na|, hoang,
khi, cay huong, dím, chuot... va ca nhung |oa| thu to |o n, hung du nhu vo|, ho , te g|ac... lt ra
vao g|a| doan 0o ng Son, nguo| ta da b|et dung cho sa n. Tre n mot so rìu dong cua g|a| doan
nay da the h|en canh san huou rat s|nh dong, trong do co con cho san dang chan dau mot
con huou.
Chan nuo| phat tr|en theo huong gan bo chat che vo| no ng ngh|ep, khong ta ch ra thanh
mot nganh k|nh te doc |ap. Cho, |on, trau, bo |a nhung g|a suc quen thuoc cu dan tho| Hung
vuong ma xuong, rang cua chu ng da tìm thay trong nh|eu d| tích khao co hoc. Tu g|a| doan
Co Vun den g|a| doa n 0ong Son, xuong tra u, bo nha cang ngay cang tang |en. Ket qua
thong ke cho thay, o Co Vun xuong tra u bo nha ch|em ty |e 88,7% den 0ình Chang thuoc

g|a| doan 0ong Son ta ng |en G8,7% so vo| toan bo xuong ra ng cac |oa| g|a suc. O 0ong Son
tìm thay tuong bo ba ng dat nung, o 0ình Chang tìm thay mot do trang suc dau trau ba ng da
va tren trong do ng 0o| Ro, La ng vac co hình bo rat de p. Su pha t tr|en manh cua nghe nuo|
trau bo vao cuo| tho| Hung vuong co |e khong pha| chi de cung cap th[t, ma con dap u ng yeu
cau suc keo trong nong ngh|ep.











Trong d| chi Xom Ren (thuoc g|a| doa n Phung Nguye n), 0ong 0a u da tìm thay tuong
ga bang dat nung va den g|a| doan 0o ng Son tìm thay tuo ng ga bang dong thau o Ch|en
vay, v|nh Ouang. Trong cac d| tích tho| Hung vuong cung tìm thay xuong ga rung (ga||us
sp), to t|en cua ga nha . Cu dan tho| Hung vuong han da b|et nuo| ga va con ga da tro tha nh
con vat quen thuoc trong cuoc song, duoc phan anh trong nghe thuat ta o hình.
v|ec nuo| ngua chua tìm thay chung tích trong kha o co hoc, du truyen thuyet Tha nh
0ong co neu |en hình tuo ng ngu a sat. Nhung v|ec thuan duo ng vo| thì da duoc xac nhan,
khong pha| chi vì tìm thay rang vo| trong mot so d| chi, ma truoc het |a vì da tìm thay tuong
vo| bang dong co banh o La ng vac.
Nghe danh ca, neu dau vet co mo nhat o g|a| doa n Phung Nguyen thì |a| to ra co nhu ng
buoc phat tr|en da ng ke o nhung g|a| doa n sau. Xuong rang ca ca c |oa| cung vo| nhu ng chì
|uo| bang dat nung, |uo| cau bang do ng thau, mu| |ao dam ca co nga nh bang xuong.... tìm
thay trong nh|eu d| chi chung m|nh d|eu do. Hon nua, d[a hình so ng nuoc vo | bo b|en da|,
nh|eu so ng ngo|, ao dam, |a d|eu k|en th|en nh|en thua n |o| cho su phat tr|en cua nghe danh
ca nuoc ngot va nuoc man. Nhu ng t|en do ve ky thuat do ng thuyen g|a| doan 0ong Son chac
cung gop phan va o su phat tr|en cua nghe da nh ca.
Ben canh nong ngh|e p, cac nghe thu cong cung phat tr|e n manh me , co nghe phat tr|en
vuot buc va co tac do ng qua |a| chat che vo| nong ngh|ep.
Nghe |am ca dat den trình do phat tr|en hoa n my o g|a| doan Phung Nguyen de ro| sau
do, |u| dan va nhuo ng va| tro che tao co ng cu cho nghe |uyen k|m. Su suy thoa| ve v[ trí k|nh
te cua nghe |am da kh| buoc sang tho| da| van m|nh |a mot tat yeu va b|eu th[ mot buoc t|en
cua |[ch su. Tuy vay, cho den cuo| tho| Hung vuong, nghe |am da van duoc ba o ton va

chuyen sang chuc nang |am do trang suc bang da quy |a chu yeu. Nguo| tho |am da tren thuc
te da tro thanh nguo| tho |am do my nghe.
Nghe |am gom tho| Hung vuong no| chung chua vuot qua g|o| han cua gom tho , nhung
co nh|eu t|en bo dang ke.
Tu g|a| doa n Phung Nguyen, ky thuat |am gom bang ban xoay da phat tr|en. Xuong
gom |am bang dat set pha vo| cat va mot ít vun ba dong vat, thuc vat, de vua de tao hình,
vua ch[u duoc do |ua cao, ít b[ b|en da ng va ran nut kh| nung. Xuong gom duoc trang mot |op
nuoc dat set de sau kh| nung, tao thanh mot |o p ao m[n va nhan.
0o gom Phung Nguyen con bo va de tham nuoc. Nhung vao cac g|a| doa n sau, do gom
cung hon, ít tham nuo c hon, da t do nung cao hon, Com Co Vun co do nung 8OO – 9OO
O
C,
chung to |o nung duoc ca| t|en va hoa n th|en hon.
Ky thuat ta o hình va trang trí do gom cung co nh|eu t|en bo. Loa| hình phong phu va
hoa van nh|eu hình ve cua do gom chung to d|eu do. Hoa va n duo c tao tha nh ba ng nh|e u
phuong phap nhu cha|, dap, rach, |n an. Can chu y |a mot so hoa van khong nhung co g|a tr[
my thuat |a m tang the m ve dep cua do gom, ma con co y nghïa ky thuat |am tang them do
chac ben va g|a tr[ su du ng cua do gom. Hoa van ta o thanh ba ng cach cha| co tac du ng |ap
nhu ng vet ro tre n do gom. Phuong phap dap trong ky thuat ta o hoa van |am cho do gom
duoc nen chat va chac hon.
vao cuo| tho| Hung vuong, |oa| hình do gom don d|eu va ít duoc trang trí. 0|eu do
khong chung to su suy thoa| cua ky thuat gom, ma pha n anh xu huong thuc dung cua nghe
|am gom, kh| nhung do du ng co g|a tr[ duoc che tao ba ng dong thau va do gom tho tro thanh
do dung bình thuo ng, thong dung.
Nghe moc va nghe dan |at duoc trang b[ them nhu ng cong cu bang k|m khí va co
nhu ng buoc pha t tr|en mo|.
0o go, do chat ||eu de b[ huy hoa|, ne n khong duoc bao ton bao nh|eu. Nhung gan day,
khao co hoc cung da tìm thay g|ao bang go o Co Vun, nh|eu quan ta| hình thuye n doc moc o
v|et Khe, Chau Can ... trong do co can g|ao, ma| cheo va do dung bang go. Hình anh co| va
chay g|a ga o ba ng go, nha sa n, thuyen van.... duoc trang trí tre n do dong 0o ng Son.
Cong cu cu a nghe mo c tu do da duoc chuye n da n sang do do ng thau gom cac |oa| rìu,
duc, du|, dao khac, dao thuong.... vo| cac |oa| go phong phu cu a ru ng nh|et
do|, nghe moc g|u va| tro quan trong trong do| song, khong nhu ng cung cap nhung do du ng
thong thuo ng trong s|nh hoat, ma con san xuat mot so cong cu, vu khí, phuong t|en d| |a| va
|am nha o.

















Nghe dan |at con de |a| vet tích qua nhung dau dan |n tren do gom va do do ng. 0o |a
nhu ng dau dan de p va deu, go m nh|eu k|eu dan nhu |ong mot, |ong do|, |ong n|a, |o ng
thung.... vo| nhung vat ||eu tre, nu a co san o khap no|, nghe dan |at co the cung cap nh|eu do
dung thong dung cho con nguo| .
Nghe det cung de |a| nh|eu chu ng tích ve su ton ta| va phat tr|en trong suot tho| Hung
vuong. 0au thu ng tren do gom va do| xe chi bang dat nung cho thay nghe xe so | da co tu g|a|
doa n Phung Nguyen. Tu so|, nguo| ta det |uo | cung cap cho nghe danh ca va det va| dap u ng
nhu cau may mac cua con nguo |. Chì |uo| da tìm thay kha nh|eu. Hình nguo | tren do dong
0ong Son, nhat |a tre n trong va thap dong, deu mac a o, mac vay, dong kho. Cac |oa| va|
m[n, va| tho con |n dau tren do gom, do do ng va trong mot ngo| mo o Cha u Can da tìm thay
nhu ng manh va|. Cac |oa| va| |uc bay g|o co |e det bang so| bong, ga|, day va to tam, ma thu
t[ch co cua Trung Ouoc gh| nha n da co o nuo c ta vao da u tho| Bac thuoc.
Nghe son da xuat h|e n va den g|a| doan 0o ng Son da dat den trình do ky thuat kha
cao. Trong mo v|et Khe, mot so do go duoc son mau na u, mau do va trang trí dep.
Trong cac nghe thu cong tho| Hu ng vuong, su ra do| va phat tr|en cua nghe |uyen k|m,
bao gom nghe duc do ng va nghe |uyen sat, co y nghïa nhu mot cuoc cach mang vì no tac
dong sau sa c den toa n bo nen k|nh te va tu do, gay ne n nhung chuyen b|en trong co cau xa
ho|.
Nghe duc dong xuat h|en tu da u tho| Hung vuong, g|a| doa n Phung Nguyen, phat tr|en
||en tuc qua cac g|a| doan 0o ng 0au, Co Vun va dat den dinh cao ruc ro vao g|a| doa n 0o ng
Son. T|en trình |[ch su do cung vo| v|ec phat h|en ra nhung cuc xi dong va khuon duc do ng,
cho thay qua trrình phat tr|en |au da|, ta| cho va tính chat ba n d[a cua nghe |uyen k|m dong
thau o nuoc ta.

Luyen k|m dong thau |a mot qua trình san xuat phuc tap, nang nhoc, bao go m nh|eu
khau |ao do ng tu cho tìm quang, kha| mo, den v|ec xay |o, nau quang, pha che hop k|m, |am
khuon, do dong v.v... 0ong thau |a mot hop k|m dau t|en do con nguo| sang che.
Ket qua phan tích tha nh phan ho p k|m dong thau tho| Hung vuong cho phep phan b|et
ha| g|a| doa n phat tr|en khac nhau.
Trong g|a| doa n Phung nguye n, 0ong 0au va co the ca Co Vun, ham |uong do ng
ch|em khoang 8O – 9O%, ham |uo ng th|ec khoang 1O – 2O%. Ham |uong chì rat nho be – chi
khoang O,O1 – O,4%, cung ga n nhu ty |e cua mot va| tap chat khac. Co the co| day |a g|a|
doa n hop k|m dong - th|ec.
Sang g|a| doan 0o ng Son, ty |e dong va th|ec g|am xuong, ty |e chì tang |en ro ret. Ty |e
chì trong mu| g|ao 0ình Chang |a 2,57%, mu | ten 0uo ng Vay |a 9,77%, trong dong thuo ng
tren 1O% va co kh| den ga n 28%
(1)
. 0ay |a g|a| doa n hop k|m dong – th|ec – chì.
Ha| g|a| doan k|m dong thau do b|eu th[ su phat tr|en cua nghe |uyen k|m dong thau gan
||en vo| nhung yeu ca u k|nh te – ky thuat khac nhau. Trong g|a| doan dau, dong thau chu
yeu du ng de duc cong cu va vu khí. Hop k|m dong thau = 8O – 9O% dong ÷ 1O – 2O% th|ec,
dap ung ye u cau tren, bao dam san pham co do cung va do sac cao. 0en g|a| doan 0ong
Son, dong thau duoc su du ng ro ng ra| hon, duoc du ng de duc trong, tha p, duc nh|eu do du ng
va do my nghe co trang trí dep. Hop k|m dong – th|ec – chì ra do| nham tho a man nhu cau
mo| cua nghe duc dong. Ham |uong chì cang tang thì do nong chay cua ho p k|m g|am xuong,
hop k|m kem ran va sac, nhung |a| deo hon va de d|en day mo| ch| t|et cua khuon duc. Ty |e
dong, th|ec, chì cu ng thay do| tu y theo tính na ng cua tung |oa| san pham. No| chung, |oa|
cong cu va vu khí can cung va sac, thì ty |e chì thap, th|ec cao, con |a| do dung nhu trong,
thap, tho... can do de o cao thì ty |e chì nh|eu, th|ec ít. va| ket qua pha n tích |am ví du :
(1)

Vau

Thanh phan
Ðong Th|ec Chì
Trong |oa| l
Luo| g|ao Th|eu 0uong
Rìu xeo
GO,82 – 71,17%
78,8%
82,2%
4,9% - 1O,88%
18,21%
G,8%
14,25 – 2G,G9
5,95%
1,4%

Theo cac ta| ||eu d[a |y hoc |[ch su thì m|en Bac nuoc ta co kha nh|eu mo dong va co ca
mo th|ec, mo chì. L[ch su kha| khoa ng cu ng cho b|et, trong tho| trung da|, hang chuc mo
dong va mot so mo th|ec, mo chì da duoc kha| thac. 0o |a nhung mo khong |on |am, nhung
nong va |o th|en, de kha| thac. Trong ba| su th| co De dat de nuoc cua da n toc Vuong co mot

1
Phan Vaên Thích, Haø Vaên Tuaán, Phaân tích chì trong di vaät ñoàng thuoäc thôøi ñaïi ñoàng thau vaø thôøi ñaïi saét sôùm, Khaûo coå hoïc soá 7-
8, thaùng 12/1980 Phaïm Hoàng Phi, Nguyeãn Khaéc Tuøng, Hoaøng Xuaân chinh, Phaân tích maãu hieän vaät khaûo coå ôû Ñoàng Ñaäu baèng
phöông phaùp quang phoå, Khaûo coå hoïc soá 7-8, thaùng 12-1970.
1
Leâ Vaên Lan, Phaïm Vaên Kænh, Nguyeãn Linh. Nhöõng veát tích ñaàu tieân cuûa thôøi ñaïi ñoà ñoàng thau ôû Vieät Nam, NXB
Khoa hoïc, Haø Noäi 1963, tr.217, 218.

doa n da| m|eu ta canh dan muong keo nhu| |en rung d| tìm “cay chu ta |a chu dong, bo ng
thau qua th|ec”, tuc d| kha| mo dong, mo th|ec
(2)
. Nguon quang cung cap cho nghe |uyen k|m
dong thau co ngay tren dat nuoc ta va cu dan tho| Hung vuong |a nhung |op nguo| dau t|en
da pha t h|e n va kha| thac mot so mo dong, th|ec, chì ....
Tru mot va| cong cu nho nhu |uo| nho n... duoc che ta o bang phuong phap re n, hau het
h|en vat do ng tho| do| Hung vuong de u |a san pham cua nghe duc. Khao co hoc cung da tìm
that nh|eu khuon duc bang dat, bang da va ca no| nau do ng.... trong cac d| tích tu 0o ng
0au den 0ong Son. R|eng g|a| doan 0o ng Son, cho den nay da phat h|en duoc 8 khuo n duc
va G no| nau dong trong cac d| tích Lang Ca , La ng vac, v|nh Ouang, 0o ng Vom, Ouì Chu
..... 0o |a nhung khuon duc rìu, dao gam, g|ao, chuo ng.....
Cac khuon duc tìm thay deu |a |oa| khuon 2 mang, trong do co ca khuon duc mot h|en
vat va khuon duc nh|eu h|en vat. Vat g|ap khuon rat nhan va kín, tren khuo n co da nh dau
g|ap khuon, co dau rot, dau ngot, co khuon co da u ho| hay |o thong ho|. Cau tao cua khuon
va ky thuat |am khuon chu ng to nguo| tho du c dong tho| Hung vuong kho ng nhung kheo tay,
g|au k|nh ngh|em ma con nhung h|eu b|et sau sac ve su no ng chay cua k|m |oa|, do co rut
cua hop k|m kh| nguo|, suc day cua nuoc do ng trong khuon ....
0e duc nhung vat pham nho va don g|a n nhu rìu, g|a o, mu| ten .... chi can nuoc dong
cao hon nh|et do chay |oang, khoang 1.1OO
O
C. Nhung nhu ng vat duc |on va phuc tap nhu
trong, thap ... do| ho| nuoc dong pha| chay that |oang, khoang tu 1.2OO
O
C – 1.25O
O
C, mo| bao
dam ket qua do khuo n. Nhu vay, nhu ng |o nau do ng tho| do pha| ch[u dung nh|et do 1.4OO
O
C
va pha| co phuong phap th|et b[ tho| g|o tot
(1)
.
H|en vat t|eu b|eu cho ta| na ng va ky thua t tuyet vo| cua nghe duc do ng tho| Hung
vuong |a trong do ng va tha p dong. Cho den nay, chung ta chua tìm thay khuo n duc trong va
thap. Nh|eu nha khao co hoc va ky su |uyen k|m da da y cong ngh|en cuu ky thua t duc thu
trong do ng va nh|eu g|a thuyet khoa hoc da duoc ne u |en. Nam 19G4 chung ta duc thu trong
dong Ngoc Lu bon |a n de u chua thanh co ng. La n duc thu nam 1975 bang phuong pha p co
truyen va k|nh ngh|em cua phuo ng duc Ngu Xa (Ha No|) da dat ket qua tot, so vo| h|en vat
goc co the no| dat 8O%
(2)
. Nhung xung quanh ky thuat duc trong dong, thap dong... tho|
Hung vuong van co n nh|eu d|eu bí an chua duoc kham pha.
Trong g|a| doa n 0o ng Son, tre n co so phat tr|en cao cua nghe du c dong, nghe |uyen
sat da xuat h|en, va nguoc |a|, su phat t|en cu a ky thuat |uyen sat |a| co tac dung thuc day su
hoa n th|en cua ky thua t duc dong. 0au tích cua |o |uyen sat xop o 0ong Vom (Nghe Tïnh),
ong be o v|nh Ouang (Ha No|), nhung cong cu sat o 0uo ng Vay, Co Ch|en va y (Ha No|)... |a
nhu ng chu ng tích xac thuc cua nghe |uyen sat. Luo| cuoc sat o Co Ch|en vay co n|e n da|
cac-bon phong xa |a 2.85O ÷ 1OO nam (195O) tuc vao khoa ng nam 4OO TCN. 0| chi 0uong

2
Ñeû ñaát ñeû nöôùc, Ty Vaên hoùa Thanh Hoùa xuaát baûn 1975, ñoaïn XX vaø XXI : tìm chu vaø chaët chu.
1
Vuõ Ngoïc Thö, Nguyeãn Duy Tyø. Kyõ thuaät ñuùc ñoàng thôøi Huøng Vöông, trong Huøng Vöông döïng nöôùc, t.III, sñd.
2
Traàn Khoa Trinh, Ñuùc laïi troáng ñoàng Ngoïc Luõ, Khaûo coå hoïc soá 2-1977: Ñuùc thaønh coâng troáng ñoàng Ngoïc Luõ, Khaûo
coå hoïc soá 3-1978.

Vay tìm thay cong cu sat, cung nam duo| chan tha nh Co Loa. Khong co n ngh| ngo gì nua,
vao cuo| tho| Hung vuong nghe |uyen sat da ra do| va cau chuyen huyen thoa| ve ngua sat,
non sat, ro| sat cua nguo| anh hu ng |ang 0o ng ro rang co cot |o| |[ch su cua no.
Nhung h|en vat sat tìm thay co ha m |uong sat rat cao va tren nh|eu h|en vat con co dau
vet ren. Nhung h|e n vat ay duoc che ta o bang sat |uyen tu quang va bang phuong pha p ren.
Nuoc ta co nh|e u quang sat, phan bo rong ra| o nh|eu no|. Cu da n cuo| tho| Hu ng vuong han
da b|et kha| thac mot so mo sat do .
Vot phuong phap |uyen sat co xua |a phuong phap hoan nguyen. Nguyen ta c co ban
cua phuong pha p nay |a dung do nong va khí CO cua than cu| |uc chay de khu oxy cua
quang sat, |am cho sat duoc hoa n nguye n theo phan ung hoa hoc to ng qua t sau :
FE
2
O
8
÷ 8CO → 2Fe ÷8CO
2

Nhung |o |uyen sat nay du ng than cu| de dot va chi can dat nh|et do trong khoa ng
25O
O
C – 8OO
O
C. Sat hoan nguyen |a mot thu sat xop, can duoc nung do va ren dap nh|e u |an
mo| tro nen ran chac, thanh nhu ng tho| sat chín. Tu nhu ng tho| sat chín, nguo| tho ren na y
duoc ba o ton |au da| trong |[ch su nghe |uyen sat co truyen nuoc ta. Lang sat Nho Lam (0|en
Chau, Nghe Tïnh) cho den nay, van du ng phuong phap nay de |uyen quang thanh sat trong
nhu ng |o nho dap ba ng dat, dot bang than cu| va tho| bang ong be. O day, cu 1OO kg quang
sat va 1OO kg than cu|, sau 4 g|o thu duoc 8O kg sat xop.
Vot ch|ec rìu sat tìm duoc trong mot ngo| mo o 0ong Son, co n mang ro duo ng chi duc,
chung to h|en vat duoc duc bang khuo n ha| mang. Nhu vay, be n canh phuong phap ren, va o
cuo| tho| Hung vuong co the da xuat h|en phuong pha p duc gang. Ouang sat duoc nau chay
thanh mot thu sat co ham |uong cac-bon cao tuc |a gang, vo| nh|et do no ng chay khoa ng
1.15O
O
C. Nguo| tho| Hung vuong co the xa y nhung |o nau dong dat nh|et do 1.4OO
O
C, thì
hoa n toan co kha nang nau gang va duc gang.
Nhìn |a| mot cach to ng quat, trong khoang 2.OOO na m TCN, ne n k|nh te tho| Hung
vuong da tra| qua nhu ng buoc phat tr|en |on |ao. Tu nen k|nh te mang da ng dap nguyen thuy
vo| cong cu ba ng da con pho b|en cua g|a| doa n dau da phat tr|en tha nh mot nen k|nh te da
dang, phong phu vo| nhung cong cu bang do ng thau, ba ng sat, |ay nong ngh|e p tro ng |ua
|am co so, vao g|a| doan cuo|. Ban tha n ne n nong ngh|e p trong |ua nuoc cung chuyen b|en
manh me tu nong ngh|ep dung cuoc |en no ng ngh|ep dung cay vo| |uo| cay bang k|m |oa| va
suc keo cua g|a suc. Cung vo| qua trình phat tr|en k|nh te do |a qua trình con nguo| tu vung
do| nu|, vung trung du va vung cao cua dong bang, tran xuong kha| pha va ch|em |ïnh vung
dong ba ng rong |on cu a song Ho ng, song Va , song Ca, |am thay do | canh quan d[a |y vung
Chau Tho va ta o ra mo t cuc d|en mo| cua cuoc song va n m|nh no ng ngh|ep.
- Tro´ng do`ng Ngoc Lu
Theo o ng vu Thang trong dong tren the g|o| ch|a thanh 4 nhom. Nhom 1, v|et Nam co
4 ca| tìm thay o Ngoc Lu, Hoang Ha, Song 0a, Kha| Hoa.

Trong do ng Ngoc Lu cao O,G8m duong kính rong 79cm. Tren mat trong co trang trí co
trang trí hình nguo|, do ng vat, nha cua, cac |oa| hoa van hình hoc, hình chu S, hình ra ng |uoc
.... g|ua mat trong co hình mat tro| gom 14 t|a. Cau tao mat trong do ng co 12 vo ng dong ta m.
0ang chu y |a cac vong so 8, G, 4.
÷ vong so 8 trang trí ch|m, ca.
÷ vong so G trang trí huou, ch|m
÷ vong so 4 |a canh s|nh hoa t cua con nguo|.
Oua mat trong do ng Ngoc Lu chung ta nha n thay quan n|em ve vu tru, ve su song cua
con nguo|, ve s|nh hoa t cua muon |oa|, s|nh hoat nghe thuat cua nguo| xua. 0ac b|et |a quan
n|em tham my, quan n|em ve ca| dep |a su ha| hoa, su ca n do| |a mot quan n|em kha t|en bo.
Ky thuat che ta o rat da da ng tao nh|eu hình dang, k|eu dang khac nhau. Y thuc ve k|eu
dang the h|en trình do tham my cua nguo| xua.


PHAN ÐD C THEV :
Tro´ng do`ng |a mot trong nhung b|eu tuong dang tu hao cua dan toc v|et Nam, van hoa
v|et Nam. No| to| v|et Nam, dat nuoc co |[ch su |au do| |a no| to| dat nuoc co 4.OOO nam |[ch
su, dat nuo c cua “con rong, chau t|en”, dat nuoc cua trong do ng.
Trong do ng |a h|en vat t|eu b|eu cu a ne n van hoa 0ong Son – mot nen van hoa dac sac
thuoc tho| da| k|m khí cua nguo| v|et co xuat h|en va o khoang th|en nh|en ky thu nhat TCN.
Trong dong co nh|eu |oa|, nhung doc da o hon ca |a trong do ng Ngoc Lu duoc phat h|e n vao
nam 1898 ta| xa Nhu Trac, huyen Ly Nhan, tinh Nam Ha be n huu ngan song Hong. Ngay
15/12/19O2, trong duo c dem tu no| tho |a dình |ang Ngo c Lu, huyen Bình Luc, Ly Nhan, Nam
Ha ve Ha No| trung bay ta| nha dau xa o, sau do duoc Truo ng v|en 0o ng bac co mua |a| va
h|en dang duoc trung bay ta| v|en Bao ta ng L[ch su v|et Nam mang ky h|eu h|e n vat quy LSb
5.722 (1.1O8G).
Trong do ng Ngoc Lu co duong kính mat trong |a 79cm, cao G8 cm. Than trong cao, can
do|, bon ch|ec qua| co trang trí van thung ben. Vat trong co hình ngo| sao 14 t|a, xen g|ua
cac t|a (canh sao) co hình |ong cong nam chính g|ua. Ke tu tam ra ngoa| co 1G vanh hoa van
trang trí. 0o |a nhu ng cham da|, vong tron co t|ep tuyen, |a nhung ca nh |e ho| vo| nhung doa n
nguo| va thu dang d|eu ha nh, |a nhu ng ngo| san ma| cong hình da ng nhu nhu ng con thuyen.
Nhung cap huou va nhung do| ch|m |a duoc the h|en t|nh te va song dong tre n mat trong |a
nh|eu hon ca. 0o |a |oa| huou co sung da|, co va than |am tam nhu |oa| huou sao, |a nhung
do| ch|m |oa| to, mo quap, duo| ngan mat tro n. 0o con |a nhu ng |oa| ch|m |a khac mo da| co
mao, mình gay nhu |oa | co, |oa| seu, con da u con bay ma ta quen go| |a |oa| |ac.
Phan tang cua trong dong Ngoc Lu |a nhung hình thuyen, da u va duo| uon cong |en.
Tren thuye n co nhu ng hình nguo| dau cam |ong ch|m dang go trong, ban cung hoac cam

g|ao, cam rìu. 0ay do tren thuyen, ngoa| nhu ng ch|en trong dong bình dong. 0o |a d|eu h|em
thay o cac trong do ng 0ong Son khac. Ca| doc da o cu a trong do ng Ngoc Lu chính |a dac
d|em nay (tren trong dong Ngoc Lu co hình 15 ch|ec trong do ng).
Lung trong dong Ngoc Lu |a bo phan cung duoc trang trí nhu ng ba ng hoa van hình hoc
rat dep, nhung cham da| vach cheo song song, vo ng tron g|ua co t|ep tuyen bo trí do| xung
do| mot. Nhung ba ng hoa van hình hoc ch|a than trong |am sau o hình chu nhat bang nhau.
Trong mo| o co ha| hình nguo| hoa trang, mot tay cam moc mot tay cam rìu nhu mot ch|en
b|nh vua thang tran tro ve vua d| vua mua. Ca c |oa| rìu tre n tay ho |a rìu xeo got.
Tu kh| trong dong Ngoc Lu duoc phat h|en den nay, mot tram nam da d| qua va trong
dong van duoc ba o quan mot cach tran tro ng va can tha n, nguyen ven mac du do tho| g|an,
ben ngoa| mat trong da phu mot |op pat|n ma u xanh xam, dau tích cua tho| g|an, nam thang.
Trong do ng Ngoc Lu |a h|en va t |[ch su quy, co rat nh|eu g|a tr[ nen da tro thanh do|
tuong ngh|en cuu cu a cac nha khao co trong va ngoa| nuoc. 0ang chu y |a cong trình Trong
0ong Co cua H.Parment|e (BEFFEO, T, Xvlll, Ha No| 1918) ve nguon goc va su phan bo
cac trong k|m khí cua v.Cou|oubew (T|en su hoc v|en dong (t|ep Phap) – Ha No| – 1982),
vAN HOA 0O 0ONC va TRONC 0ONC LAC vlET cua 0ao 0uy Anh (Ha No|, 1957),
TRONC 0ONC 0ONC SON cua Pham V|nh Huyen, Nguyen van Huyen, Tr[nh S|nh (KHXH,
1987) va mo| nhat |a cong trình 0ong Son 0RUVP lN vlET NAV (KHXH, 199O).
Trong dong Ngoc Lu |a ch|ec trong dong co thuoc |oa | l theo cach pha n |oa| cua nha
khoa hoc nguo| Ao ten |a Ph.He-go nam 19O2. Trong co kích |on, hình dang ca n do|, co kính,
co hoa van phong phu nhat so vo | 224 ch|ec trong dong |oa| l He-go da phat h|en ta| v|et
Nam (tính den nam 1987) cac |oa| hoa va n tren trong nay tuong do ng vo| nh|eu hoa van
trang trí tren cac d| vat do dong co nhu thap, tho, rìu, g|ao, vong tay, tam che nguc cu a van
hoa 0ong Son.
Trong dong Ngoc Lu con |a tac pham t|eu b|eu chung m|nh ky thuat duc do ng tuyet vo|
cua da n cu v|et co, the h|en o do mong deu, hoa t|et hoa van trang trí t|nh te. 0ay |a ch|ec
trong dong de p nhat trong cac trong do ng 0ong Son o v|et Nam, the h|en ta| nang va su
kheo |eo cu a do| ban tay nguo| tho thu co ng v|et Nam tu tho| da| cac vua Hung.
Trong do ng Ngoc Lu |a bao vat cu a quoc g|a nen v|ec t|en ha nh duc cac ph|en ban pho
b|en |a v|ec |am rat ca n th|et, dau rang cong v|ec do| ho| pha| ky cong va ton kem khong ít.
Nam 19G4, v|en ba o tang L[ch su v|et Nam da t|en ha nh v|ec duc ph|en ban trong Ngoc Lu
nhung pha| cho duc bon |an van khong thanh cong. Va| den nam 1975, nhu ng nguo| tho thu
cong ta| ba nhat o |o duc do ng Ngu Xa (Ha No|) do nghe nhan |ung danh 0uong van Tup
phu trach, bang phuong pha p du c dong co truyen mo| duc tha nh co ng.
Ph|en ban trong do ng Ngoc Lu do cac nghe nha n |ang Ngu Xa da dat cac yeu cau ve
k|eu da ng hoa va n ro de u, pat|n tuong do ng vo| h|en vat goc va duoc cac chuyen g|a dau
nga nh ve khao co hoc danh g|a cao.
va vao nhu ng ngay da u mua thu vua qua, ph|en ba n trong do ng Ngoc Lu no| tren da
duoc tuyen chon |am qua ta ng cua nuoc CHXHCN v|et Nam trao cho To chuc L|en H|ep
Ouoc nha n d[p ky n|em 5O nam ngay thanh |a p to chuc quoc te |on nhat nay. Chi con ít nga y

nua, ch|ec trong dong Ngoc Lu b|eu tuo ng dang tu hao cua nuoc v|et Nam van h|en se duoc
dat o v[ trí quan tro ng ta| Tru so L|en H|ep Ouoc ta| thu do Oa-S|nh-Ton (Hoa Ky)
Trich (Ngo Vinh Bình)
SGGP 22/10/1995
“Trong dong 0ong Son |a mot sa n pham |ao do ng, mot tac pham nghe thuat t|eu b|eu
cho ta| nang sang ta o tuyet vo| cua nguo| v|et co. Trong dong vo| nhung ho a t|et phong phu,
s|nh dong phu day mat trong va tang trong con co g|a tr[ nhu mot bo |[ch su hình a nh phan
anh cuoc song |ao do ng, ch|en dau va nhung hình thuc tín nguong, vu| cho| cua cu da n tho|
Hung vuong”.
(Lich su Viet Nam, t1, 1985, ÷ t.123)

THANH CD LDA

Thanh Co Loa duoc xay dung de |am K|nh do cua nuoc Au Lac. Thanh duoc xay tren
mot khu dat cao o ta ngan so ng Hoang C|ang. Theo su cu, tha nh duoc xay quanh co 9 |op
xoay tron oc. 0| tích con |a| den nay, khong ke nhu ng u cong su va nhu ng doan |uy tha nh
r|eng |e, co 8 vong tha nh dap ba ng dat, da| tong co ng hon 1G km: Chu v| vong ngoa| 8 km,
vong g|ua G,5 km vong trong cung 1,G km. Chan tha nh o nh|eu no| duoc ke bang da. Tre n u
thanh dap nh|eu u dat cao hon mat thanh va nho ra phía ngoa| de |am vong canh va cong su
pho ng ngu. Phía ngoa | mo| |uy thanh deu co ha o sa u va ro ng, thuyen be d| |a| duoc. He
thong hao no| ||en nhau va no| vo| song Th|ep thanh mang |uo| g|ao thong thuy thong nhat,
trong do co ca m|en 0am Ca rong menh mong, hang may tram thuyen be co the dau duo c.
0uo| chan nh|eu doan thanh, kha o co hoc phat h|en duoc d| tích no| cu tru co truoc kh| xay
dung thanh, thuoc buo | dau tho| da| do sat. Na m 1959, o cach chan thanh ngoa| Co Loa va|
tram met ve phía Nam, da phat h|en duoc mot kho mu| ten dong gom ha ng van ch|ec vo|
nh|eu hình |oa| khac nhau. v|ec che tao mu| ten do ng ha ng |oat chu ng to ky thuat |uyen do ng
da pha t tr|en cao va v|ec kha| thac nguyen ||eu da do| dao.
0ay |a mot cong trình k|en truc ket hop g|ua nong - b|nh, |a mot tha nh co nhat nuoc ta.
vung Co Loa |a trung tam chính tr[, qua n su cua nuoc Au Lac, |a trung tam |ua nuoc, trung
tam huye n do ng tho| do. Ouanh vung Co Loa kha o co hoc da pha t h|en vat bang dong nhu
trong do ng, mu| ten, |uo| cay bang dong. Sau ch|en tha ng Bach 0ang, Co Loa tro tha nh K|nh
0o da u t|en cua nuoc 0a| v|et do c |ap, tu chu.
K|et tac tha nh Co Loa |a mot ky cong nh|eu mat, va nhu co Thu tuong Pham van 0o ng
da v|et : “Thanh Co Loa chung to dat nuoc da vung vang, nhieu nganh nghe da co su phat
trien dang ke, va nguo i ta co the nghi to i viec xay dung mot cong trình tieu bieu cho mot thu
do cua mot vuong quoc cua vua An Duong”.
Nhu vay van ho a 0ong Son |a nen van ho a cua nguo| Lac v|et. Nen van hoa nay chua
ch[u a nh huong cua van hoa kha c. 0o |a ne n van hoa doc |ap, mang dam ban sac Lac v|et.

“0o |a nen van hoa tu khang d[nh g|a tr[ de tu bao ve mình, de ton ta| va phat tr|en (Pv0 –
van hoa va do| mo| Sdd t.17)
Vot tho| da | dung nu oc do| Hung vuong – An 0uong vuong vo| nen va n m|nh 0o ng
Son rang ro , da tao |ap cho dan toc ta mot nen tang ben vung ve vat chat va t|nh tha n de t|ep
tuc vuon |e n vuot qua nhu ng thu thach mo| cua |[ch su”.
(Trich LSVN, tap 1, Nxb DH & THCN
Ha Noi, 1985, t.155)

ÐEN HUNC

0en Hu ng duoc Nha nuoc xep ha ng 0| tích |[ch su – van hoa, thang 4-19G2.
V|eu Hung vuong thuo ng go| |a 0en Hung, tho 18 do| Hung vuong, o nu| Nghïa Lïnh,
thuoc d[a d|em tuong truyen |a K|nh 0o cua nuoc van Lang xua, nay thuoc xa Hy Cuong,
huyen Phong Chau, tinh Phu Tho. 0en kho| dung tu |a u do|. Theo 0a| Nam nhat thong chí,
sau kh| Hu ng vuong mat, da n d[a phuong |ap m|eu tho; theo tha n tích va van b|a o de n thì
chính An 0uong vuong Thuc Phan cam kích vì duoc nhuong ngo|, nen sau kh| Hung vuong
mat, da den nu| Nghïa Lïnh du ng de n tho. Tu phía duo| d| |en, dau t|en |a 0en Ha, tuong
truye n |a no| ba Au Co s|nh boc tram trung. T|ep den |a 0en Trung no| vua Hu ng thuong hop
ban v|ec nuoc vo| cac Lac ha u, Lac tuo ng. Tren het |a 0en Thuo ng, tuong truyen |a no| Hung
vuong thu G |ap dan cau tro| x|n cho th|en tuong xuong g|up da nh g|ac An (sau do |a no| tho
Thanh C|ong). Ben pha | 0en Thuo ng con co ha| cot da |a d| tích m|eu co. Can do co |ang tho
vong Hu ng vuong. 0e n C|eng o phía Tay Nam nu| Nghïa Lïnh, co g|eng da tuong truye n |a
no| con ga| Hung 0ue vuong (vua Hu ng thu 18) |a cong chua Ngoc Hoa va T|en 0ung
thuo ng den muc nuoc go| dau. Cac den h|en nay chu yeu |a d| tích k|en tru c do Tong 0oc
Tam Tuyen |a Nguyen Ba Ngh| theo duoc theo sac chi tu ta o nam 1874. Nam 1912 trung tu,
xay sua |a| nhu k|eu thuc h|en nay. Nam 1922 tu sua |ang tho vong. Ha ng nam mo ho | te
(thuo ng go| |a C|o To) vao ngay 1O thang 8 a m |[ch, nhu duoc nhac den trong ca dao co:
Du ai di nguoc ve xuoi,
Nho ngay GioTo mung muoi tha ng ba.





















































VAN HDA THDI ßAC THUDC
(179 TCN den 938)

1. Y thuc tu cudng, t|nh than quat khd|:
Sau kh| nuoc Au Lac do vua An 0uong vuong du ng dau b[ Tr|eu 0a dung muu chuoc
xao quyet danh ba|, nuoc ta buo c vao tho| ky |e thuoc vao phong k|en phuong Bac. 0ay |a
tho| ky dau buo n (chu dung cua co Thu tuo ng Pham van 0ong), day |a tha m hoa khu ng
kh|ep (sach LSvN tap 1). Nhung day cung |a tho| ky the h|en ro y thuc tu cuong, t|nh than
quat kho|, the h|e n y thuc dan toc vuon |en de bao ve nhu ng g|a tr[ va n ho a cua dan toc.
Tho| ky na y ||en t|ep co nhung cuoc kho| nghïa no| |en chong |a| su do ho cua phong
k|en Trung Hoa. T|e u b|eu cho nhung cuoc kho| nghïa do |a: kho| nghïa cu a Ha| Ba Trung,
kho| nghïa Ba Tr|eu (Tr|eu Th[ Tr|nh nam 248), kho| nghïa Ly Bí (542 – GO2) chong |a| nha
Luong. Cuoc kho| nghïa da thang |o| va |ap ne n nuoc van Xuan va xung vuong Ly Nam 0e.
va t|ep theo sau |a nhung cuoc kho| nghïa cua Tr|eu Ouang Phuc, Va| Thuc Loan (Va|
Hac 0e), Phung Hung.
Nhung cuo c kho| nghïa ay da chung to suc manh cua |ong yeu nuoc, cua y thuc tu
cuong cu a dan toc ta truoc su do ho cua phong k|en Trung Hoa.
2. Y thuc ba o ton g|ong no| va va n hoa V|et
Tho| ky na y, bon phong k|en Trung Hoa th|et |ap bo may ca| tr[ tren dat nuo c ta, dem
van hoa Ha n vao dat v|et, nham dong hoa va n hoa v|et. Co the no| day |a g|a| doa n ma van
hoa v|et du ng truoc nh|eu thu thach. van hoa v|et khong b[ van ho a Han dong hoa ma tra| |a|
van ho a v|et cong s|nh tu yeu to ngoa| s|nh de ta o ne n nhu ng g|a tr[ r|eng. Nhung g|a tr[ nay
tro thanh yeu to no| |uc nuo| duong suc song t|nh than da n toc.
Pha| gh| nhan mot thu c te: o tho| Bac thuoc, dan toc ta co co ho| t|ep xuc vo| van hoa
Han, dac b|et |a chu Han. Hoc chu Han, nhung kho ng bao g|o nguo| v|et que n t|eng me de
cua mình. Ho |uon ba o to n t|eng v|et: t|eng no| cua dan toc. 0e h|eu them van de nay, chung
to| x|n trích mot phan trong cuon “L[ch su v|et Nam, tap 1, NXB 0H va THCN, HN, 1985).
T|eng no| |a mot tha nh tu u van hoa, |a mot thanh phan cua van ho a. T|eng v|et thuoc
nhom ngo n ngu duoc xac |ap tu xua o m|en 0ong Nam A va d|eu do chung to ca | goc tích |au
do|, ban d[a cua dan to c ta tren da| dat nay.
Kh| b[ de che Trung Hoa ch|nh phuc va k|em soat chat che, t|eng Han va chu Han duoc
du nha p o at vao nuo c ta. Song no kho ng the t|eu d|et duoc t|eng v|et bo| no rat g|an don |a
chi mot |op nguo| thuo c tang |op tren hoc no. Nhan da n |ao do ng trong cac xom |ang v|et co
van song theo cach song r|eng cua mình, cho nen ho duy trì t|eng no| cua to t|en, t|eng no|
b|eu h|en cuoc song va tam hon nguo| v|et.
Co nh|e n, duo| ach thong tr[ |au nam cua nguo| ngoa|, trong cuoc song da xay ra nhu ng
b|en do| ve vat chat va t|nh tha n, da nay s|nh nhung nhu cau mo|, cho nen t|eng v|et cung
b|en do| va phat tr|en. Tra| nh|eu the ky, t|eng v|et phat tr|en ngay ca ng xa vo| trang tha| ban

dau cu a no . No da hap thu nh|eu yeu to ngon ngu Ha n. T|eng v|et co nh|e u tu goc Han.
Nguo| ta thay nhu ng tu goc Han ngay ca trong von tu v[ co ban va trong cac hu tu . Nhung
nha n dan ta hap thu a nh huo ng Han ngu mot cach doc da o, sang tao, da v|et hoa nhu ng tu
ngu ay bang cach dung, cach doc, tao thanh mot |op tu mo| ma sau nay ta go| |a tu Han v|et
(co mot qua trình nguoc |a|, nh|eu tu v|et duoc nha p va o Han ngu va tao ne n mot |op tu v|et
– Han; se |a mot d|eu |y thu neu cac nha ngh|en cuu ngon ngu hoc |[ch su d| sau vao de ta|
nay).
Truoc va trong tho| Bac thuoc, t|eng v|et cung t|ep thu nh|eu a nh huong cua ngon ngu
Va La|, Ta ng – V|en, va nhat |a An 0o (cac tu chi cay trong nhu mít, nha|...va dac b|et |a cac
tu ngu thuo c ve Phat g|ao nhu But, bo de, bo tat, phu do, chua, thap, tang g|a...). 0|eu do
kh|en von tu t|eng v|et them phong phu.
Tu tho| Hu ng vuong, da co mot nen phong hoa cu a nguo| v|et co tuy con g|an d[, chat
phac. Bon do ho co suc dua vao xa ho| v|et co nh|eu thu |e g|ao Trung Hoa (chu yeu |a |e
g|ao cua dao Nho). Nhung ca| ay nhat d[nh co anh huong den phong hoa v|et Nam. 0o |a
d|eu kho ng tranh kho|. va nhan dan ta co kha na ng thích ung vo han vo| mot |oa| tình the
trong kh| nhung truye n thong da n toc va da n g|an cu a nen phong hoa v|et Nam van duoc g|u
gìn va pha t tr|en. Neu mot mat |e g|ao Trung Hoa ít nh|e u da tang cuong su ap che trong g|a
dình va cu ng co che do phu quyen (tu dau cong nguyen tro ve truoc, tính chat phu quyen
trong g|a dình v|et co con mo nhat) thì mat khac no khong the ngan ca n duoc su cung co o
mot muc nhat d[nh nhung truye n thong tích cuc cua xa ho| |ang xo m cua ta, ví nhu |o ng ton
kính va b|et on do| vo| cha me, to t|en (co y k|en cho ra ng su tho cu ng to t|en nay s|nh o khu
vuc 0ong Nam A truo c kh| Nho g|ao duoc truyen ba to| m|en nay). Va do| vo| dan toc ta thì
nhu ng to t|en duoc b|et on hon het |a nguo| da co cong du ng nuoc va g|u nuoc, bat chap su
nga n cha n, cam doan cua bo n do ho, cac den tho vua Hung, vua Thuc duoc dan ta xay
dung. 0ac b|et |a |ong ton tro ng phu nu cua van ho a v|et co. Le g|ao Trung Hoa co dac trung
|a su kh|nh m|et phu nu, co suc that chat ho vao co xe “Tam tong” “tu duc”, nhung cung
khong ngan can duoc truyen thong dung cam danh g|ac.
....va| tro cua phu nu trong g|a dình va ngoa| xa ho| van duoc de cao”
3. Thd| ßac thuoc Nho g|a o, Ða o g|ao, Phat g|a o truyen va o nudc ta:
0ay |a tho| ky Nho g|ao, 0ao g|ao va Phat g|ao bat dau truyen ba vao 0at v|et. Nguo|
v|et t|ep xuc vo| nhung tu tuong cua cac g|ao pha| tren. 0e co the h|eu ro hon ve cac g|ao
pha| nay, chung to| x|n trích mot pha n trong cuon “ L[ch su v|et Nam tap 1, NXB 0H va
THCN, HN, 1985):
Trong bo| canh tín nguong va va n hoa ay, tu dau co ng nguyen cac |uong tu tuo ng, ton
g|ao |on cu a Trung Ouoc, An 0o da duoc mang vao dat C|ao Chi: 0ao Nho, dao Lao, dao
Phat.
Nho g|ao |a mot mo nhung tu tuo ng tr|et |y, dao duc, the che ca| tr[ da co o Trung Hoa
tu do| Tam 0a|, nhat |a do| Chu, den cuo| tho| Xuan Thu (thu vl thu v truoc cong nguye n)

duoc Khong Tu va cac mon de cua ong he thong ho a ro| sau nay on d[nh |a| trong nhu ng
K|nh (ngu k|nh: Th|, Thu, 0[ch, Le, Xuan Thu, nguo| ta bao rang truoc do con co k|nh Nhac,
cong |a |uc k|nh, sau b[ mat); nhung Thu (|a tu thu: Lua n ngu, 0a| hoc, Trung dung, Vanh Tu)
tao tha nh nhung “k|nh d|en” cua Nho g|a. Nho g|ao con go| |a Khong g|ao – tu tho | Han tro d|
dan da n tro thanh y thu c tu tuong chính thong cua g|a| cap thong tr[ Trung Hoa. Nho g|a o chu
truong “ton qua n, da| thong nhat”. Ba cuong |ïnh co ban cua Nho g|ao (Tam Cuong) |a: “0ao
vua – to|”, “da o cha – con“, “dao chong – vo”..
Cung vo| “Tam Cuong” |a “ngu thuo ng”, na m phep ung xu |uan |y va dao du c |a: nhan,
nghïa, |e, tín, trí. Le duoc dac b|et de cao, “t|en hoc |e”, tuc |a ton trong trat tu dang cap xa
ho| h|en ha nh. Nguo| mau cua dao Nho |a nguo| “qua n tu” tuc |a nguo| cu| mình tua n theo
menh tro| (Th|en menh), Trung vo| vua, H|eu vo| cha me...
Ngay tu tho | Tay Han, trong chu ng muc nhat d[nh, “Le g|ao” Nho da bat dau tham nhap
vao xa ho| v|et co de |am cong cu no d[ch nha n dan ta ve tu tuo ng va t|nh than. 0o |a su
cham |o da u t|en cua bon do ho, song no van b[ han che rat nh|eu trong suot tho| Bac thuo c.
0en cuo| dau cong nguyen, ha| tha| thu Tích Ouang, Nham 0|en da “du ng ho c h|eu de
day |e nghïa” o C|ao Chi, Cuu Chan, truyen Nham 0|en trong Hau Han thu chep ra ng nam
12 tuo|, Nham 0|en da h|eu ro nghïa k|nh Th|, k|nh 0[ch, k|nh Xuan Thu, no| t|eng o nha Tha|
hoc, nguo| ta go| |a “ thanh do ng ho Nham”
vao tho| vuong Vang, so sï da| phu du cu sang C|ao Chi kha do ng, han da g|u p bo n
quan |a| do ho trong v|ec truyen ba Nho g|ao.
0o| Han V|nh 0e (58 – 75), nguo | C|ao Chau |a Truong Trong cha m soc, an no| g|o|,
duoc cu |am ke |a| quan Nhat Nam (thay the tha| thu vao k|nh do tau bay cong v|ec vo| vua
Han) sau cu |am tha| thu K|m Thanh.
Trong the ky ll, Ly T|en nguo| C|ao Chi cu ng da tho ng h|eu k|nh truyen, duoc bo |am
chuc cong tao (phu tra ch mot co quan chuye n mon ve thu cong) o qua n sau thang dan den
chuc ky do uy ro| tha| thu L|nh Lang va khoang nam 184 – 189 duo c cu |am thu su C|ao
Chau.
Bay g|o o C|ao Chau da co mot so nguo| do h|eu ||em (nhu cu nha n ngay sau), mau ta|
(nhu tu ta| ngay sau - do quan thu cu chu khong do th| ma do) va duoc cu |am truong |a|
(quan |a| ha cap) o C|ao Chau, theo |o| x|n cua Ly T|en nhung khong duoc |am quan o trung
nguye n vì so “hay che ba|, ba t be tr|eu dình”
(1)

ve sau nguo| C|ao Chau |a Ly Cam – bay g|o |am tu c ve o d|e n da| k|nh thanh Lac
0uong – va nhu ng nguo| dong huong |a bo n Boc Long (5, G nguo|) co x|n vua Han cho nguo|
C|ao Chau neu da co h|eu ||em, mau ta| thì cung duoc cu |am quan |a| o trung nguyen. vua
Han chi cho mot nguo| do mau ta | |am huyen |enh o Ha 0uong, mot nguo| do h|eu ||em |am
huyen |enh o Luc Ho p. Sau Ly Cam |am den chuc tu |e h|eu uy (vo quan cao cap)
(2)
.
Xem the du thay v|ec bon do ho mo truong o C|ao Chau va truyen ba Nho g|ao |a chi
nham da o tao mot so quan |a| ha cap phuc vu cho chính quyen do ho. Nhung nguo| ho c o

1
Xem Baùch Vieät tieân hieàn chí, Haäu Haùn thö, q.116.
2
Tam Quoác chí, Ngoâ Chí q.4.

nhu ng hoc h|eu ta| cac trung tam Chau tr[, quan tr[ C|ao Cha u (Luy Lau, Long B|en, Tu Pho,
Cu Phong...) |a con em bon quan |a| do ho, sï phu Han toc C|ao Chau va com em tang |op
tren (ha o truong) nguo | v|et. Tuy nh|en, so nguo| hoc b[ han che, so hoc xong duoc tuye n
dung cang ít hon.
0en kh| Sï Nh|ep – vao do| Han mat – |am tha| thu o C|ao Chi thì Nho g|ao va v|ec hoc
Nho duoc pho b|en ro ng ra| hon truoc trong tang |o p quy toc thong tr[ o C|ao Chau.
Sï Nh|ep |uc nho du hoc o k|nh su, chuye n hoc sach Ta Th[ Xuan Thu, da do h|eu ||em,
sau |a| do mau ta|. Sï Nh|ep ham doc sach Xuan Thu va da chu g|a | sach do, |a| thong h|eu
da| nghïa xua nay cua sach Thuo ng Thu (K|nh Thu) muon tham g|a cuoc tranh |uan pha| tra|
g|ua ha| pha| K|m hoc va co hoc o k|nh su.
K|nh Xuan Thu |a cuon Su nha Chu, duoc dac b|et de cao trong so sach k|nh d|en cu a
Nho g|a, Xuan thu chu truong to n quan, da| thong nhat, no rat phu hop vo| chính sach do ho
cua nha Ha n, nham ba t cac nuoc Van 0| pha | quy phuc Trung Ouoc.
Bay g|o sï phu Trung Ouoc co va| tram nguo | sang nuong tu a Sï Nh|ep, go p phan cung
Sï Nh|ep khuech truong v|ec truyen ba Nho g|ao (va Han hoc no| chung) o C|ao Chau, nhu
Luu H|, Hu a Tïnh deu mo truong day hoc o Luy Lau, Long B|en
(1)
.
Nho g|a ngay sau qua de cao Sï Nh|ep, to n Sï Nh|ep |a “Nam g|ao hoc to” (o ng to v|ec
hoc cua co| Nam)! Su thuc, Nho C|ao va Han hoc ba t dau cam re ta| C|ao Chau tu Tích
Ouang, Nham 0|en da u the ky l, da phat tr|en kha trong the ky ll va den cuo| the ky nay thì
hoc Phong o Luy Lau da co the go| |a th[nh dat. vo| Han hoc, chu Han dong va| tro chuyen
cho cac trí thuc khong nhu ng chi |a Nho ma con |a ca La o, Phat...ta| C|ao Chau.
Sang tho| Tam Ouoc – Luc Tr|eu, o Trung Ouoc, Nho g|a o tam tho| dình don, Phat C|ao
va La o g|ao th[nh ha nh hon. Song Nho g|ao van duoc t|ep tuc truyen ba – tuy khong bao g|o
co the duoc co| |a ruc ro – ta| C|ao Chau.
Tho| Ton Ouyen (222 – 252), Ngu Ph|en b[ day sang C|ao Chau, “tuy |a than tu to|
nhung g|ang hoc khong b|et mo|. Von do thuong co va| tram nguo| La| cat nghïa va chu g|a|
cac sach cua La o Tu (0ao duc k|nh), sach Luan ngu, sach Ouoc Ngu deu co n truye n o do|”.
Bo Ngu Ph|en ten |a Ham |am tha| thu o Nhat Nam, rat g|o| K|nh 0[ch, day |a| cho Ngu Ph|en.
0o Tue 0o do| Tan Tong cung cham mo mang truong hoc nham truyen ba y thuc he Nho
g|ao, Tong thu chep ra ng, 0o Tue 0o “ cam doa n tho cung bay ba ”, han |a cam nhu ng tín
nguong co truyen cu a nguo| v|et (nhu tín nguong, phon thuc vo| cac tuo ng phu nu |oa the).
Trong tho| ky nay, che do sï toc rat th[nh ha nh. Bon quy toc phan b|et thu ba c than so ton t|
rat ky cang, nhan the sï phu chuyen tam ngh|en cuu va chu g|a| K|nh |e, dac b|et |a phan
tang |e. Tu do, |e g|ao duoc xem |a yeu to chu yeu cu a Nho g|ao.
Nhu vay, trong nhung chung muc na o do, Nho g|ao, tu tuong va van hoa Trung Hoa ít
nh|eu da tham nhap vao xa ho| v|et. Nhung Nho g|ao cung nhu toan bo he tu tuong va van
hoa Trung Hoa no| chung khong the xem |a da th[nh hanh o tren dat v|et. So nguo| v|et duoc

1
Tam Quoác chí, Ngoâ Chæ q.8; Thuïc chí q.8.

hoc ha nh, do dat chang duoc |a bao. Ro ra ng ke thong tr[ ngoa| toc cha bao g|o nh|et tam
phat tr|en v|ec hoc hanh o thuoc quoc. va |a| v|ec truyen ba Nho g|ao vao dat v|et trong
nhu ng d|eu k|en chính tr[ do ho nhat d[nh vap pha| su chong do| (chong hon dung van ho a)
cua nguo| v|et va kho ng the phat tr|en mot cach thua n |o| duoc no chi phat tr|en o mot va|
trung tam chau tr[, qua n tr[.
0ao g|ao cung da |a mot |uong tu tuo ng va tín nguo ng tu Trung Ouoc truyen ba vao
m|en dat nuoc ta, ve tho| g|an co the muo n hon nhung do |oang va do tham thì ro ng hon va
sau hon.
Can co su pha n b|et hoc pha| 0ao g|a va 0ao g|ao. Hoc pha| 0ao g|a huy suy ton Ly
0am (Lao Tu) mot nguo| co t|eu su th|eu ro rang, co the |a do ng tho| vo| Khong Tu – |a m to
su. Tuong truyen Lao Tu ve cuo| do| v|et sach 0ao duc k|nh de |a| tren do| ro| mat ve phía
Tay (tu do de ra huye n thoa| Lao Tu tha nh Pha t o dat Ho). Neu Nho g|ao |a dao “nhap the”,
chu truong “vo v|”, thoat tuc, co| bo mo| rang buoc xa ho|, thua n theo tu nh|en, ua thích th|en
nh|en.
Nguo| ke tuc va pha t tr|en xuat sac tu tuo ng La o Tu |a Trang Chu (Trang tu) nguo|
Ch|en Ouoc, tac g|a Nam hoa k|nh day hình tuong van hoc vo| phong cach |ang man, m|eu ta
con nguo| mau |a “Chan nha n”. Lo| song cu a “Cha n nhan” go| |a “T|eu dao” tu do, tu ta|, tu
nh|en, ho a cung th|e n nh|en den muc khong b|et |a Trang Chu hay |a Buom nua (Trang chu
mong d|ep”). Tu tuong Nho muon tao mot the qua n bình trong xa ho | quan bình trong xa ho|
qua n chu , tu tuong La o Trang da y con nguo| den trang tha| s|eu v|et tam ||nh co a nh huo ng
nh|eu den tho ca Trung Ouoc (va 0a| v|et ngay sau) va anh huo ng den su hình thanh g|ao
pha| Th|en tong cu a Phat g|ao Trung Ouoc (va v|et Nam).
ve sau nguo| ta kha| thac nhung khía ca nh than bí va xuat the cua tu tuong La o Trang,
phat tr|en thanh mot thu “da o Than t|e n”, ton Lao tu |am “Tha| thuong |ao quan “va o nu| ha|
thuoc, |uye n dan, hoc phe p t[ch coc (nh[n an) va cau “truong s|nh bat |ao”.
Lo| tua sach Vau tu (cua Vau Bac, cuo| the ky ll) co doa n no| ra ng “sau kh| L|nh 0e
bang ha (182), th|en ha nh|eu |oa n, chi co C|ao Chau |a kha yen o n, cac bac d[ nha n phuong
Bac den da y, pha n |on t|n theo thuat tha n t|e n, |uyen phep t[ch coc, truo ng s|nh”. Chính ban
dau Vau tu cung “do c sach tha n t|en bat tu nhung khong t|n than t|e n bat tu , cho do |a
chuyen hu dan”. Truong Tan |a thu su C|ao Chau thích v|ec |e ba| quy tha n, dau thuo ng trum
ch|ec khan tím, gay dan dot huong, doc sach 0ao C|ao, sau b[ Bo tuong |a Khu Canh g|et
chet. Than t|en truyen cua Cat Ho ng che p ra ng: Sï Nh|ep “mac benh da chet d| 8 ngay. Co
nguo| t|en |a 0ong Phung cho mot v|en thuoc, |ay nuo c ngam uong, cam ma |ay dong, mot
|uc ||en mo mat, cat nhac cha n tay, sac mat da n bình phuc |a|”. 0ong Phu ng |a nguo| Hau
Ouan (Phu c K|en), cu ng |a nguo| theo dao Than t|en.
Khoang n|en h|eu Ha m Hoa do| 0ong Tan (82G – 884), Cat Hong tu cho| kho ng nha n
chuc tan ky thuo ng th[ da| truoc tac, |ay co “vì tuo| g|a, muon |uye n dan de cau song |a u.

Nghe t|n o C|ao Chi co thu dan sa, x|n |am huyen |enh Cau La u (van Vy, Ha| Hung)”
(1)
. Sau
Cat Hong o |a| nu| La Phu (Ouang Chau) |uyen dan va v|et sach than t|en, tu h|eu Bao phac
tu (ke om ap su Chat Phac). 0o |a nguo| phat huy 0ao g|ao than t|en, tao co so |y |uan cho
0ao g|ao quy toc.
0ao g|ao dan g|an Trung Ouoc (dao phu thuy) tuy co dua vao ho c pha| 0a o g|a, ton
Hoang de (nha n vat than thoa| cua Trung Hoa co da| va Lao Tu |am g|ao chu, nen con go| |a
0ao Hoa ng Lao) nhung chu yeu co nguon goc tu nhung tín nguong sa man g|ao va ma thuat
cua Trung Ouoc va vu ng du muc |an can co da|, hon ho p rat nh|eu me tín va phuong thua t
dan g|an va cung dình nhu doa n mong, xem sao, bo| rua, cung quy than, do ng cot, cau t|en,
chua benh bang bua phep, |uyen dan .v.v..
O m|en no| d[a Trung Ouoc, vao cuo| the ky ll va the ky lll no| |en nh|eu phong trao dau
tranh chính tr[ va vu trang cu a no ng dan, duoc tap hop |a| trong nh|eu doa n the co tính chat
ton g|ao. Tren vu ng dat Ngo, xuat h|en nhu da o sï vu Cat, |am a nh huong |o n trong quan
chung va ca mot so quan |a|. vu Cat Ton Sach bat che m nhung nguo| theo dao vu Cat ngay
cang dong, |ay sach Tha| Bình thanh |ïnh thu |am thanh k|nh.
La| co Truong C|ac tho Hoang Lao, theo do ng chính thong cua vu Cat, tuong truye n
duoc tha n t|en trao cho cuon sach k|nh no| tre n, can cu vao do ma mo “Tha| Bình dao”. Trong
dao nay, cac da o sï |a nhu ng phap su phu thuy, d| kha p no|, va truyen da o vua chua be nh,
trong khoa ng muo| nam thu phuc hang van tín do. So tín do neu tren duo| mot van thì |ap
tha nh mot phuong thuoc 8 chau. Tín do no| vo| nhau “tro| xanh da chet pha| |ap tro| vang (tín
nguong ve am duong ngu ha nh, tro| xanh cu a ke boc |ot. Tro| vang cua nguo| |ao kho), nam
C|ap Ty se co d|em |anh”Tích Khan vang (Hoang Ca n) ma tín do tha| bình da o b[t da u tu do
ma ra. Kho| nghïa da o b[t da u tu do ma ra. Kho| nghïa Hoang can (184) no ra manh ||et, |am
tan ra chính quyen 0o ng Han. B[ dan a p |uc |uong nghïa quan ta p hop |a| duo| quyen Truong
0ao Lang g|ao chu dao “ngu da u me” (nam dau gao quyen gop de duoc g|a nha p), nguo| tu
xung |a hoc tro Lao Tu, da tung |uyen thuoc truong s|nh trong nu| va v|et 0ao thu |am chu ca
mot m|en Han trung ro ng |on suot ba chuc na m.
0ao g|ao cang ngay cang duoc he thong ho a (tuy van bac tap) vo | mot he thong than
d|en (Nguyen thuy th|en to n hay Ngoc hoa ng thuo ng de, Tha| thuong |ao quan, tuc La o tu
hoa than cua Nguyen thuy th|en ton; Huye n th|en thuo ng de – Huyen vu , cho m sao Bac dau
sau go| |a Chan vu: van xuong de qua n tuc sao van xuong chuye n co| so sach gh| ten cac
nha n quan |a| o the g|an–; Ouan thanh de quan – tuc Ouan cong tho| Tam quoc –…), mot he
thong k|nh d|en (0ao tang), mot he thong de n m|eu (0a o quan)... phat tr|en manh o tho| Luc
tr|eu va da u tho| 0uo ng.
0ao g|a o Than t|en va o nuoc ta chi han che o tang |op tren, quan |a| do ho. Nhung hình
tuong so nguyen cu a Lac Long Ouan, Chu 0ong Tu, Tan v|en, Son T|nh, Phu 0o ng Th|en
vuong.... deu dan da n b[ 0a o g|a o va Than t|en hoa.

1
Taán thö, Caùt Hoàng truyeän, q.72

0ao g|ao phu thuy tu cuo| the ky ll cung truyen ba manh me vao nuoc ta va da ho a
quyen vo| nhung den m|eu, tín nguong dan g|an v|et co truyen.
Phong tra o kho| nghïa nong dan Trung Ouoc duo| mau sac 0ao g|a o phu thuy da nh|eu
|an tac dong to| phong trao kho| nghïa chong do ho cua nha n da n ta o cuo| the ky ll (co du
dang Hoang can hoa t dong o C|ao Chi), cuo| the ky lv, dau the ky v (xem phan kho| nghïa
nha n dan cua chuong nay).
Phat g|ao tu An 0o truyen ba va o dat v|et va Trung Ouoc ro| tu Trung Ouoc truyen do|
sang dat nuoc ta – tu rat som, vao khoang mo t ha| the ky dau co ng nguyen.
0ao Phat (Buddha, t|eng An |a “C|ac Ngo”) phat s|nh vao the ky vl –v truoc cong
nguye n o V|en Bac An 0o, trong vuong quoc Ca–P|-|a-vat-xtu (Kap||avasttu) gan b|en g|o|
NePan. 0ao Phat pha n anh |ong bat bình cu a quan chu ng do| vo| che do dang cap ha khac
va quye n uy doc doan cua dang cap thong tr[ cua Ba-|a-mon. Nguo| sang |ap 0ao Phat |a
duc Thích Ca Va u –n| (CakuaVaun|) dong do| quy toc, con vua (tha| tu). Nam s|nh duc Thích
Ca co nh|eu thuyet khac nhau, g|o| Phat g|a o the g|o| h|en nay pho b|en |ay nam G24 truoc
cong nguyen |am nam dan s|nh du c Phat.
0ao Phat chu truong phap tính bình dang, tat ca chung s|nh deu co Phat tính va deu co
the thanh Phat, tu cho tu g|ac t|en |en |am nghïa vu g|ac tha. Phat khuyen mo| nguo| nen t|et
che duc vong, co t|nh than vo nga v[ tha, |am d|eu |anh tranh su ac. Phat |a b|eu tuo ng cua
sang suot va tu b|.
Thuyet nha n qua ngh|ep ba o cua Phat g|ao phu hop vo | tín nguong dan g|an v|et ve
cong v|ec ve ong tro| trung phat ke ac, cuu g|up ban thuong nguo| |anh. Thuyet |uan ho| cung
phu ho p vo | nhan xet ve su tua n hoa n cua co cay cua cu dan no ng ngh|ep. Con nhu ng tu
tuong |on cua Phat g|ao ve Cha n nhu, ve sac-khong, ve Tu d|e u de va Thap Nh[ nhan
duyen... thì phan do ng da n chu ng khong hay b|et, chi danh cho su ngh|en ngam ngh|e n cuu
cua g|o| tang sï va g|o| Phat hoc.
Cung nhu bat cu mot ton g|ao na o, tren duong phat tr|en, Phat g|ao da ch|a thanh nh|eu
tong pha| khac nhau vo| ha| dong chính |a T|e u thu a (Nam tong) va 0a| thua (Bac tong). Phat
g|ao vao nuoc ta thì no da b|en da ng kha nh|eu, bo| dao Ba-|a-mon, bo| nhung them bot tre n
duo ng truyen ba dat v|et. Kh| vao dat v|et, Phat g|ao cung b|en hoa cho phu hop vo| phong
tuc tap qua n cua nha n dan ban d[a.
0ao Phat truyen ba sang phía 0o ng theo ha| duong.
Con duong thu nhat |a con duo ng b|en, theo cac thuong thuyen d| do c theo cac bo b|en
Nam 0uong va 0o ng 0uong nhu pha n k|nh te da trình bay. Oua duong nay, dao Phat to| Xr|-
|an-ca, C|a –va, Phu Nam, Cham Pa, C|ao Chau va m|en C|ang Nam Trung Ouoc.
Con duong thu ha| |a con duong bo. Su thanh |ap mot de che An 0o nhuc ch|
(lndoscythe) rong |on o m|en Trung A, su banh truong cua the |uc de che Ha n to| tan m|en
Pa-m|a da mo ra” con duong |ua” vao buo| dau cong nguyen. Theo duo ng nay. Su tang An

0o co the truyen g|ao o Bac Trung Ouoc. Tu Trung Ouoc, dao Phat qua Tr|eu T|en ma vao
Nhat Ban cung nhu do| tro |a| xuong dat v|et.
Coc tích dao Phat o nuoc ta duoc de cap to| trong sa ch “Th|en uyen tap anh ngu |uc”
(chua ro ta c g|a, co the |a cua nh|eu v[ su no| t|ep nhau b|en soan, tu cuo| the ky Xl den da u
the ky Xlll)
(1)
. 0e tra |o| cau ho| cu a Tha| Hau L|nh Nhan (Y Lan) nha |y dao Phat to| xu ta tu
do| nao, th|en su Trí Khong (Tho ng B|en quoc su) tra |o| rang: “0en tho| Luu Han, Va 0ang
dem dao Phat truyen vao Trung Ouoc, ro| 0at ma |a| dem truyen ba o nuoc Luong va nuoc
Nguy. 0en kh| dong Th|en Tha| thanh |ap thì su truyen g|ao rat th[nh. 0ong ay go| |a C|ao
Tong. Sau nay |a| co dong Tao Khe duoc ton chi cu a Phat va |am sang to them ton chi do.
0ong ay go | |a Th|en Tong. Ha| do ng ay vao nuoc ta da |au. 0ong C|ao Tong thì Vau Bac va
Khang tang ho| |a da u t|en. 0o ng Th|en thì co Tì-n|-da-|uu-ch| |ap ra t|en pha| va vo-ngon-
thong |ap ra hau pha|
(1)
. Su Trí Khong |a| dan |o| su 0am Th|en tra |o| Tuy van 0e: “Xu C|ao
Chau co duong thong sang Th|en Truc. Phat g|ao vao Trung Ouoc, chua pho cap den C|ang
0ong ma xu ay da xa y o L|en (Luy) Lau hon ha| muo| bao tha p, do duoc hon 5OO v[ ta ng va
d[ch duoc 15 bo k|nh ro|. The |a xu ay theo dao Phat truoc ta. Bay g|o co cac v[ su Va-|a-k|-
vuc, Khang-tang-ho |, Ch|-cuong-|uong va Vau Bac den o do truyen dao”
(2)

Lo| su Tho ng B|en ke tren co mot va| sa| |am ch| t|et song ong da dan ra nhung chung
cu chac chan to rang ta| Luy Lau (Thua n Tha nh, Ha Bac) o dat nuo c ta vao cuo| the ky thu ll
da co mot trung tam Phat g|ao phon th[nh va quan tro ng ro|.
Theo Thuy k|nh chu (the ky vl) thì vua A-duc (Acoka) v[ vua anh hu ng thong tr[ toan co|
An 0o va rat sung Phat, o the ky lll truoc cong nguyen, da sa| xay dung Phat thap (suupa) o
tren dat nuoc ta. Theo Lïnh nam chích qua| thì tu tho| Hung vuong, Chu 0ong Tu da theo
mot kha ch buo n nuoc ngoa| d| thuyen ra mot hon dao va ga p mot nha su An 0o. Ong da o |a|
day hoc da o Phat, kh| tro ve duoc nha su An 0o cho mot ca| gay va mot ca| non |a co the |am
phe p |a, Chu 0o ng Tu da truye n Phat phap cho cong chua T|en 0ung va nh|eu nguo| v|et
khac... 0o |a nhung truyen tích, chu duoc khoa hoc |[ch su k|em chung. Theo Hau Ha n thu thì
nam 1OO, nhan da n Tuong Lam (Ouang Nam, 0a Nang) - nguo| Cham - no| day chong ach
do ho 0o ng Han da dot pha chua cong (quan tu).
Co the da o Phat da thu nha p vao nuoc ta trong the ky da u cu a co ng nguyen. O do| Ha n, co 8
trung tam Phat g|ao |a trung tam La c 0uong o Ha Nam (k|nh do nha Ha u Ha n), trung tam Ba nh
tha nh o C|ang To , thuoc ha |uu Truo ng C|ang va trung tam Luy Lau o m|e n dat nuoc ta.
O Banh Thanh, khoang nam G54, So vuong Anh (em cung cha kha c me vo| Han V|nh
0e) rat sung thuong Hoang La o va Phat; bay g|o o do da co mot doa n the Phat g|ao vua ta ng
g|a vua cu sï. Nam 71 So vuong Anh mat, nh|eu nguo | than thuo c ro| Banh Thanh ve Lac
0uong va |ap chu a Hua Xuong o Lac 0uong. Trung tam Lac 0uong duoc thanh |ap co the do
anh huo ng cua trung tam Banh Than; 0en do| Han (|en ngo| nam 1G5) thì no tro tha nh mot
trung tam quan trong. Han Hoan 0e cung |a p ba n tho Lao Tu va Phat o trong cung.

1
Veà nguoàn goác ñaïo Phaät ôû Vieät Nam, xin tham khaûo :
- Traàn Vaên Giaùp, Le bouddhisme en Annam, des origines au XII eø sieøcle, BEFFEO XXXII. Haø Noäi 1932.
1

& 2
: Thieàn uyeån taäp anh ngöõ luïc, q. thöôïng, truyeän Thoâng Bieän

Phat g|a o duoc truye n va o Ba nh Tha nh ba ng duong b|en. Neu da do duong b|en thì da o Phat
chac cha n da d| qua C|ao Chau truo c bo| vì C|ao Cha u |a d|e m g|ao t|ep quan tro ng va chu chot g|u a
Trung Ouoc va the g|o| be n ngoa|.
Trung tam Phat g|ao Luy Lau co the tha nh |a p som cac trung tam Banh Thanh va Lac
0uong. Trung tam Luy Lau co the |a mot can cu va ban dap cho Phat g|ao d| sau vao m|en
no| d[a Trung Ouoc. Su 0am Th|en co |y kh| cho ra ng C|ao Chau theo dao Phat truoc m|en
C|ang 0ong cua Trung Ouoc.
C|ao Chau o sat ngay cac nuoc ch[u anh huong van m|nh An 0o va su dung pha n ngu,
|a| gan gu| vo| van m|nh Trung Hoa va o da y da dung chu Han. C|ao chau thua n |o| ca ve
mat d[a |y va ngon ngu van tu cho su truye n ba Phat g|ao tu An 0o vao Trung Hoa. Nhu
pha n tren da no|, hang nam de u co thuyen cho cong pham tu C|ao Chau |e n m|en ha |uu
Truong C|ang ro| tu do , cong pha m mo| duoc van chuye n t|ep ve La c 0uong. Chac chan ra ng
cac tang sï An 0o da tung nghï mot tho| g|an o Luy Lau, hoc t|eng va chu Han, tìm h|eu tình
hình chính tr[, van hoa Trung hoa ro| mo| theo thuye n buon va thuyen cho cong pham d| t|ep
|en m|en Bac.
vay trung tam Luy Lau co the duoc hình thanh do su v|eng tham cua nhung thuong
nha n va ta ng sï An 0o theo thuyen ma to| bang duong b|e n va duo ng so ng. Trong cac
chuyen d| xa hang nam ve phuong 0ong tìm mua huong ||eu que, t|eu, nga vo|, vang
ngoc...cac thuong thuyen An thuo ng dat ban tho duc Bo p Tat Ouan the am (Ava|ok|tesvara)
va duc Nh|en 0a ng (0|pankara) duoc no| t|eng |a nhung v[ che cho cho thuy thu duoc an |anh
ngoa| b|en kho|. Cung trong cac chuyen d| na y, nham muc dích cau va cung duong tam bao,
thuong nha n thuo ng thinh theo thuong thuye n mot so v[ tang sï. vao cuo| the ky thu l truoc
cong nguyen, khuynh huong Phat g|ao 0a| Thua da nay no ta| An 0o, cac trung tam
Amavarat| (Amavarat|), Na-ga-g|u-kon-da (Nagarjunakonda) o m|en ven b|en dong nam An
0o da n dan tro nen trung tam Phat g|ao truye n ba sang cac nuoc khac.
0ao Phat C|ao Chau chac chan do tu An 0o truyen sang truc t|ep, ma| ve sau mo| |a|
do tu Trung Hoa t|ep tu c truyen xuong.
Thuong g|a An 0o C|ao Chau pha | o |a| day cho den na m to|, cho g|o mua 0o ng Bac de
tro ve An 0o. Vot so tang sï co the o |a| han Luy Lau. Ho song vo| nguo| v|et va Hoa k|eu, va
da a nh huo ng to| nhung nguo| na y bang t|eng no|, |o| song va dao Phat. Nguo| v|et da t|ep
thu nh|eu thanh tu u van hoa vat chat, ngo n ngu va t|nh than An 0o trong do co dao Phat.
Tap |uan thuyet dau t|e n ve da o Phat ba ng chu Han – Ly hoac |uan- da duoc v|et |a| ta|
C|ao Chau vao cuo| the ky ll. Tac g|a |a Vau Bac (Vau Tu – co the |a mot pha p danh, g|ong
nhu Phat Tu – Vau |a Vau n|) s|nh vao khoa ng 1G5-17O, nguo| Thuong Ngo, cuo| do| Han
L|nh 0e, sang Luy Lau cung vo| me. O day ong da doc cac sach cua Nho, La o va hoc Phat.
Ong v|et cuon sach na y de dap |a| nhung su khích bac ve Phat g|ao cua nhu ng nguo| kho ng
theo dao Phat, nhat |a nhung nguo| khong theo da o Phat, nhat |a nhung nguo| theo Nho, Lao
tu Trung Ouoc qua C|ao Chau t[ nan. Chac rang o Luy Lau o ng da hoc Phat vo| cac tang sï

An do dang co mat ta| day va vo| tang sï C|ao Chau da thu g|o| xuat g|a tu truo c. Theo sach
nay, tang g|o| C|ao Chau tho| do da kha dong dao.
Sach Tam Ouoc chí (Ngo chí, truyen Sï Nh|ep) co chep |a| mot |a thu cua v|en Huy gu|
tu C|ao Chau cho thuong thu |enh |a Tuan Huc nam 2O7, trong do co doan no| rang Sï Nh|ep
“kh| ra vao thì danh chuong, khanh, uy ngh| du het, ken sao tho| vang, xe ngua day duo ng;
Nguo| Ho d| sat banh xe dot huong, thuo ng co den may chuc nguo|”. Nguo| Ho |a chi chung
cu dan An 0o va Trung A. 0ay cung |a mot chu ng co ve tính chat An 0o cua dao Phat C|ao
Chau nua cuo| the ky ll.
Theo co Chau Pha p van Phat ban hanh ngu |uc trích tu bao cu c truyen thì o do| Sï
Nh|ep da co ha| v[ su |a ky vuc (1|vaka) va Khau da |a (Ksucha) qua o Luy Lau. O day ha|
ong da ga p ong Tu 0[nh, nguo| V|en, qua tru ngu o |ang Van Xa. Theo truye n do, thì 4 chua
Phap van, Phap vu, Phap Lo|, Phap 0|en (te n nom |a Chua Ba 0a u, Ba 0au, Ba C|an, Ba
Tuong) o quanh Luy Lau deu xay dung duo| tho| Sï Nh|ep. vao tho| do, theo |o| su 0a m
Th|en da dan o tre n, C|ao Chau da d[ch (tu Phan ngu sang Han ngu) 15 bo k|nh, ta ng doan
da co hon 5OO v[ va bao thap da co hon 2O ca| (ca| go| |a “chua”, tu chu An stupa, |uc bay g|o
|a thap).
Nhu the |a tu the ky ll, o C|ao Chau da co su thanh |ap tang doa n, da d[ch k|nh, da
dung thap |am chua va da co ca su sang ta c sach no| ve Phat (nhung hình thuc s|nh hoat
Phat g|ao tho so hon han da duoc thuc h|en tu truoc do). Nhung k|nh d|en Phat g|ao dau t|en
duo c ph|en d[ch hay tuyen d[ch ta| C|ao Chau, nhu k|nh Tu thap nh[ chuong, deu nham do|
tuong nguo | xuat g|a hon |a nguo| tu Phat ta| g|a, neu |en nhu ng quan d|em co ban ve PHat
Phap, Ta ng, quan n|em ve N|et Ban, ve |ua n Ho| ngh|ep Bao, ve tu B|, Bo Thí, 0|et 0uc va ca
ve Th|en 0[nh.... Oua nhu ng k|nh nay va sach Ly hoac |uan, ta thay ro tính nguong bình dan
ve but da xam nha p va o Phat g|ao C|ao Cha u va o trung tam Luy La u, Phat g|a o co t|nh than
hoa do ng vo| cac tín nguo ng da n g|an va ca Lao va Nho.
Bon chua Tu Phap o Luy Lau chac chan da ket hop vo| v|ec tho cac nu than nong
ngh|ep ban d[a.
Sau Vau Tu, v[ su o dau the ky lll ta| C|ao Chau thuo ng duoc nhac to| |a Khang tang
ho|.
Cha me Tang ho| goc nguo| Khang cu (Sogd|ane), cu tru ta| C|ao Chi de buon ba n.
Ong s|nh ta| g|ao Chau, cha me mat tu nam 1O tuo|. Lon |en, o ng xuat g|a dau Phat va tu hoc
rat t|nh t|en. Ong g|o| ca Phan ngu |an Han ngu (do cung |a truyen thong chung cua trung
tam Phat g|ao C|ao Chau). Ong da b|en tap nh|eu sa ch Phat, d[ch, chu g|a| va v|et Tua cho
mot so k|nh Phat. Sach cua ong, van tu d|en nha, chu ng to Han va n ong khong thu gì nguo|
Trung Hoa duong tho|.
Khoang n|en h|eu xích o do| Ngo (247 hoac 255), Ta ng ho| thay Phat g|ao da dung
vung cha n o C|ao Chau, co n o m|en C|ang 0ong (ha |uu duong Tu), su hoang phap chua
day du nen ong da mang tích tuo ng sang k|nh do K|en Ngh|ep, cat tha o am. Ngo Ton Ouyen
rat kham phuc Phat Phap cua Ta ng ho|, da cho dung chua Xa Lo|. Tu do Pha t g|a o o C|ang
0ong mo| hung th[nh. Ong mat nam 28O (theo Cao tang truyen). Trong tho| g|an nay, mo t so

k|nh Phat do trung tam Lac 0uong d[ch da theo nhung nguo| t[ nan ma duoc dem xuong va
|uu ha nh ta| C|ao Cha u. Nha ngh|e n cuu Phat hoc Nguyen Lang cho rang Th|en hoc 0a| thu a
v|et Nam kho| dau ba ng Khang tang ho| va Tang ho| con pha| duoc xem |a nguo| dau t|en
(truoc ca Bo de da t ma) dem Th|en hoc pha t huy o Trung Hoa nu a. Tu tuo ng co ban cua
Th|en Tong |a “Phat ta | tam” vì vay ma Th|en hoc cu ng con go| |a Tam hoc va Th|en to ng
cung duoc go| |a Phat Tam tong. Ta ng ho| no| den bon phuong phap cua th|e n nhu |a phuong
pha p de “chính tam, nhat y, tap trung d|eu th|en duy trì tu trong tam, y thuc nhung y n|em do
ban de ma khu d|et”.
Cung trong the ky lll, co mot v[ tang sï te n |a Ch| cuong |uong t|ep (ka|as|–v|, d[ch |a
Chính vo Uy), nguo| nuoc Nhuc ch| (lndoseythe) da to| C|ao Chau vao khoa ng nam 255 –
25G va d[ch nh|eu k|nh Phat ta| day trong do co k|nh Phap Hoa Tam Vuo|, cung |a mot |oa|
Th|en K|nh 0a| Thua. Nhu the Ch|-cuong-|uong-t|ep cung thuoc he pha| Phat g|ao 0a| Thua
va cung co khuynh huong Th|en hoc.
Ngoa| ra, o the ky lll ta | C|ao Chau con co su Va La ky vuc (Varaj|vaka). Theo Cao
tang truyen va Phat to |[ch da| thong ta|, Va |a ky vuc nguyen nguo| Tay Truc (An do) da van
du khap xu, khong o yen mot no|. Ong |am nh|eu phep |a, co nhu ng hanh do ng ma cac de tu
va tuy tung khong b|et truoc duoc. Ong den Phu Nam, d| hoc bo b|en den C|ao Chau ro| sang
Ouang Cha u. Ong den Lac 0uong do| Tan Hue 0e, na m 294, sau gap b|en |oan, |a| tro ve
Tay Truc. v[ su nay co nh|eu phep |a, hang |a da co khuynh huo ng mat To ng (con go| |a bí
mat g|ao).
H|en nay chua tìm ra duoc ta| ||eu na o no| ve Phat g|ao v|et Nam o the ky lv. Tuc Cao
tang truye n co no| den ha| v[ th|en su o C|ao Chau the ky v |a 0a t-ma-de-ba (0harmadeva)
va Hue Thang. 0a t-ma-de-ba nguo| An do den C|ao Chau vao khoang g|u a the ky v de
g|ang day ve cac phuong pha p thuc hanh Th|en hoc. Th|en su Hue Thang |a mot trong nhung
hoc tro cua ong. Tuc Cao Ta ng truyen v|et “Thích Hue Thang |a nguo| C|ao Chi, o chua nu|
T|en Cha u (T|en 0u), da tung va n du kha p cac m|en so ng nu|, thung dung g|a| thoa t doc k|nh
Phap Hoa mo| ngay mot |an.... da tu ng theo v[ th|en su ngoa| quoc |a 0at-ma-de-ba de hoc
phuong phap quan hanh ve th|en, mo| kh| nha p d[nh thì to| ngay ma| mo| xuat d[nh”. Sau
nha n |o| mo| cua Tha| Thu Nam Ha| Luu Tích, Hue Thang da sang Banh Thanh nh|eu nam
truoc nam 487 de chi bay Th|en phap da| thu a cho m|en C|ang 0ong. Nhu the thì 0at-ma-de-
ba den C|ao Cha u con truoc ca ngay Bo de dat ma (duoc co| |a To da u t|en cua Th|en tong
Trung Ouoc) den Trung Hoa (nam 52O).






3. Văn hóa Đại Việt (Tu dau the ky X den het ha u Le).

1. Va| net ve l[ch su :
0a| v|et |a quoc h|e u cua cac tr|eu da| Pk|eu tu nha Ngo den het nha Hau Le.
0uy nga 0a| v|et chí quoc
Thuc v| van h|en ch| bang
(Nhu nuoc Dai Viet ta tu truoc
voán xöng neân Vaên hieán ñaõ laâu)
Bình Ngoâ ñaïi caùo – Nguyeãn Traõi
Tu 988 den nam 14OO, nuoc ta tra | qua cac tr|eu nha Ngo (988 – 9G7), nha 0|nh (9G7 –
98O) nha T|en Le (98O – 1OO9), nha Ly (1O1O – 1225) nha Tran (122G – 14OO). 0ay |a tho| ky
cac tr|eu da| phong k|en v|et Nam cung co ne n doc |ap, mo mang bo co|.
- 194O Ho Ouy Ly cuop ngo| nha Tran, |ap ra vuong tr|e u nha Ho (14OO – 14O7). Nha n
co ho| ay, vua nha V|nh cho tuo ng Truong Phu sang v|et nha Ho de kho| phuc nha Tran,
nhung thuc chat |a xam |uoc, tho n tính nuoc ta.
Sau 1O na m khang ch|en chong quan V|nh, Le Lo| cung Nguyen Tra| cung nha n da n ta
da dap tan bo may thong tr[ cu a nha V|nh, g|a| pho ng da n toc, g|a| phong dat nuoc.
0en the ky Xvl, vuong Tr|eu nha Le da n suy yeu, no| bo |uc duc, xau xe tranh g|anh
quyen |o| |an nhau.
0en nam 1527 Vac 0ang 0ung phe truat tr|e u Le, La p nen nha Vac. Cuoc no| ch|en Le
– Vac keo da| den 1592, ket cuoc bang thang |o| cua vua Le.
Tr[nh – Nguyen phan tranh (1758 – 178G) da gay bao dau kho cho nha n dan. 0at nuoc
ch|a do| |ay song C|anh |am g|o| tuyen.
Nh|eu cuoc kho| nghïa no| day, t|eu b|eu |a kho| nghïa Tay Son. Tu 1778 den 1789
nghïa qua n Tay Son quet sach ta p doan phong k|en Tr[nh – Nguyen, danh ba| quan Va n
Thanh va 2O.OOO qua n X|em o phía Nam. 0ep xong thu trong g|ac ngoa|, Nguyen Hue |en
ngo| |ay h|eu |a Ouang Trung va bat tay vao xay dung dat nuoc.
0en 1792, Ouang Trung bang ha , su ngh|ep |on |ao b[ do dang. Lo| dung ca| chet cua
nguo| anh hung ao va | va mau thuan no| bo cua Tr|eu Tay Son, duoc su g|up do cua thuc
dan Phap, Nguyen Anh pha n cong chong |a| Tay Son, sau 1O nam g|ang co, den 18O2
Nguyen Anh |a t do tr|eu Tay Son va |ap ra vuong tr|eu nha Nguyen.
2. Nhu ng tha nh tu u cu a va n hoa Ða| V|et.
van ho a 0a| v|et bao quat ca qua trình |a u da| ga n vo| su phat tr|e n cua che do phong
k|en v|et Nam. van hoa 0a| v|et |a mot nen van ho a co nh|eu tha nh tu u |on, co y nghïa do|
vo| su to n vong cu a da n toc v|et. O day, chu ng ta chi khao sat mot so tha nh tu u t|eu b|eu.
2.1 Giao du c, khoa cu :

v|ec hoc o nuoc ta bat da u thì the ky thu ll, thu lll nhung khuon kho pham v| con han
hep.
Kh| g|anh duoc doc |ap, o g|a| doan dau (nha Ngo, nha 0|nh, nha T|en Le) g|ao duc,
khoa cu chua duoc chu tro ng nh|eu, bo| |e sau hon nga n nam b[ do ho, day |a tho| d|em cac
vuong tr|eu v|et Nam pha| |o cung co nen doc |ap vua g|anh duoc, cham |o den su an s|nh
cua nguo| dan. Nhung van de g|ao duc va khoa cu mo| thuc su day ra nham dao ta o, tuyen
dung nha n ta| cho dat nuoc. O buo| dau nha Ly, g|ao du c duoc t|en hanh chu yeu duo| ma|
chua chu chua pha| duo| ma| truong. Chu a o tho| nha Ly |a no| tu hanh cung |a no| truyen da o
va day hoc. Chua tro thanh trung tam van ho a.
Tho| nha Ly, bat da u tu Ly Cong Uan (Ly Tha| To) da co nhu ng quyet d[nh van hoa
quan trong. ví nhu, Ly Cong Uan ha ch|eu do | do tu Hoa Lu ve Tha ng Long. Trong ch|eu do |
do, Ly Cong Uan da neu |y do cu a v|ec chuyen k|nh do ve Tha ng Long: “Thang Long na m o
chính g|ua bo co| dat nuoc, duoc ca| the rong cuon, ho ngo|; v[ trí thích trung vo| bon phuong:
0ong, Tay, Nam, Bac t|en cho ha| ch|eu thuan ngh[ch cua nu| song... |a no| then chot cua
bon phuong ho| |a| va cung |a no| do tha nh bac nhat cua de vuong muon do|”.
0en vo| vua Ly Thanh Tong, o ng cho mo truong, de cao v|ec hoc, va nam 1O7O cho
xay van V|eu o Thang Long.
0en do| Ly Nhan Ton, nha vua cho mo khoa th| dau t|en (1O75) nham chon nha n ta|
cho dat nuoc. O khoa th| nay, Le va n Th[nh |a nguo| da u thu khoa. Cung chính Ly Nha n Ton
cho mo truong Ouoc Tu C|am (1O7G). Nha vua khuyen khích v|ec hoc rong ra | trong dan.
- 1O8G, nha Ly cho mo khoa th| nham chon nhan ta| vao Han Lam v|en.
- 1152, vua Ly Anh To n mo khoa th| 0ình
- 11G5, nha vua cho mo khoa th| Tha| hoc s|nh nham cho n nguo| ra |am quan.
Nhìn chung, g|ao duc va khoa cu o tho| nha Ly co buoc t|en dang ke, song ta cung co
the thay van de g|a o duc, khoa cu chua co mot chuong trình, mot no| dung cu the. Hình thuc
tan phong chua co .
- O tho| nha Tra n, g|a o duc, khoa cu da dan dan d| vao qu| cu, ne nep hon. O mo| khoa
th| nha Tra n dat ra tam g|ap: 0e nhat g|ap, de nh[ g|ap, de tam g|ap. 0en 1247, nha vua ch|a
de nhat g|ap |am tam kho|: Trang Nguyen, Bang Nhan, Than hoa. Nhu vay den do| Tran,
nuoc ta co Trang Nguyen. v[ Tra ng Nguyen da u t|e n |a Nguyen H|en. 0en 18O4, vua Tran
Anh Ton da t them chuc Hoang C|ap (nguo| dung da u de nh[ g|ap); va cung chính nam 18O4,
vua Tra n Anh Ton d[nh ra phe p th| 4 ky:
÷ Am ta
÷ K|nh nghïa, Phu, Th|.
÷ Che, ch|en, b|eu.
÷ van sach
O khoa th| nay, Vac 0ïnh Ch| do Trang Nguyen.

Nam 1847, vua Tran 0ue Ton do| khoa th| Tha| Hoc s|nh thanh khoa th| T|en sï, va
nuoc ta co danh h|eu T|en sï tu tho| do. 189G nha vua dat ra ky th| Huong. A| dau th| Huong
mo| duoc du ky th| T|en sï. Ky th| T|en sï to chuc sau th| Huong 1 na m.
- 1252, vua Tran Tha| Ton cho phep con thuong da n (|uong da n) nao tuan tu duoc vao
hoc o Ouoc Tu C|am.
- 14G2, nha Tran tuyen chon nha n ta| tho ng qua khao thí hon |a t|en cu hay the tap.
O tho| Tran, nha vua cho |ap ra 2 to chuc g|ao duc: Ouoc hoc v|en (day van sach) va
g|ang vo duong (day vo , da o ta o b|nh sï) va o nam 1258.
So vo| nha Ly, g|ao du c, khoa cu o tho| nay Tran co qu| cu hon, co no| dung cu the va
co hình thu c t|en phong ro ret. g|a o duc tho| Tran dan mang dam tính da n chu.
- C|ao duc, khoa cu duo| tho| Hau Le
- Nam 1488, nha vua an d[nh mo| thí s|nh pha| qua 8 ky th|: th| Huong, th| Ho|, th| 0ình.
Tu 1442, th| Ho| va th| 0ình duoc to chuc ta| van V|eu. O khoa th| 1442 trong so 45O thí
s|nh du th|, tr|eu dình chi |ay 88 T|en sï. Nguyen Truc do Tra ng Nguyen va cu d| su o Trung
Ouoc va cung duoc nha V|nh phong |a Tra ng Nguye n. Ong |a nguo| duoc nhan |a Tuo ng
quoc Trang Nguyen.
Nam 1472, do| Hong 0uc, nha vua cung an d[nh ky th| qua 4 ky:
÷ K|nh nghïa, tu thu (0a| hoc, Trung dung, Luan ngu, Vanh Tu).
÷ Che, ch|en, b|eu
÷ Th|, Phu
÷ van sach.
Tho| Le Thanh Tong co 12 khoa th|, chon ra 5O1 T|en sï, 9 Tra ng Nguyen.
- 1495 Le Thanh To ng |ap Ho| Tao 0an gom 28 v[. 0o o ng |am chu soa|.
Tho| t|en hau Le, v|ec th| cu t|en hanh kha chat che va ngh|en tuc. ví du: bo su uu da|
do| vo| nguo| |am quan. Tat ca mo| nguo| pha| du qua ky th| Huong. Cac xa Huong cu nguo|
d| th| Huong.
Kh| vao truong th|, a| mang ta| ||e u, sach vo hoac |am ba| ho thì b[ phat m|en th| ca do|.
0en cuo| do| Le H|en Tong tro d| (174O – 178G), v|ec th| cu da n da n mat d| su to n
ngh|em, vì trong nuoc no| tình |uc duc, |oan |a c xay ra ||en m|en.
Co the khang d[nh: trong cac tha nh tu u cua van khoa thanh tuu, cua van hoa 0a| v|et,
C|ao duc va khoa cu |a mot trong nhu ng thanh tu u quan trong nham gop phan dao ta o va
tuyen cho n nhan ta| cho dat nuo c. Chính cac bac h|eu ta| do da do ng go p |on vao buc tranh
cua van ho a 0a| v|et, |am cho van hoa 0a| v|et ngay cang phong phu va ra ng ro.





2.2 Chu Nom
Su hình tha nh van tu co 2 con duo ng:
- Sang ta o hoan toan nha va n tu A| cap co, Han co...
- vay muon, mo phong mot van tu co san, d|e u chinh, bo sung cho phu hop vo| yeu cau
r|eng cua mình.
Chu Nom hình tha nh theo con duong thu 2.
Chu Nom |a vay muo n chu Han, xay dung tren co so chu Ha n, nhung doc theo cach
doc cua nguo| v|et.
Chu Han |a chu vuong, phat tr|e n tu hình ve mo pho ng su vat, dan dan hoan chinh
thanh chu v|et.
Chu No m cung |a chu vuong, cau tao theo phuong thuc chu Han |a co ban. No vay
muon toa n bo chu Ha n hay mot bo phan chu Ha n nhung ky h|eu theo khuon hình ngu am
t|eng v|et.
He thong chu Nom co ha| |oa|:
- Loa| dung nguye n chu Han co san.
- Loa| dat theu khong co trong chu Han.

a. Loai du ng nguyen chu Han
- 0ung ca am |an nghïa:




Va| tro cu a chu Nom trong su phat tr|en van ho a da n toc:
Su ra do| cua chu No m nham da p u ng nhu cau cua nguo| v|et trong g|ao t|ep, trong
cuoc song. No nhu |a mot sang tao va n ho a cua nguo | v|et, chu Nom ra do| va phat tr|en
chung to y thuc dan toc cua nguo| v|et. Chu Nom da dan dan ch|em duoc |ong t|n yeu va tra n
trong cua cac nha Nho. Nguyen Thuyen, Chu van An da song |am tho Nom. Nhat |a tho| hau
Le, do| Hong 0uc tro ve sau chu Nom da do ng va| tro quan trong trong su phat tr|en.
Nhu nha n d[nh cu a C.S Nguyen Ta| Can: “Chu Nom |a mot sang tao rat co y nghïa cua
cha ong ta. Su xuat h|en cua chu Nom |a mot su k|en |[ch su quan trong, danh dau mot buoc
t|en |on tren con duong pha t tr|en cua van hoa dan toc trong qua khu va chu Nom |a mot g|a
ta| van ho a quí ba o” (mot so van de chu Nom, NXB 0H va THCN, HN, 1985. T.8G).



2.3 Nhung thanh tuu van hoa nghe thuat khac:
a. Van hoc:
Ngoa| van hoc da n g|an, van ho c v|et bang chu Han va chu Nom o tho| ky nay da co
nhu ng tha nh tu u dang ke ve tu tuong, ve the van, ve ngon ngu nghe thuat. Tho| Ly no| bat
nhat |a bo pha n van hoc Th|en. Cac the tho ngu ngon, tu tuyet ch|em so |uong |on. 0|eu nay
phu ho p vo| tr|et |y Th|e n |a co do ng, ham xuc, g|au chat trí tue .
O tho| Tran, the tho that ngon ba t cu va phu phat tr|en. van hoc tho| Tran th|eu ve tính
chat tru tình.
0en tho| ha u Le, ngoa| van hoc v|et bang chu Han, bo phan va n ho c chu Nom kha phat
tr|en. Nh|eu tac g|a t|eu b|eu xuat h|en o tho| ky nay nhu Nguyen Tra|, Nguyen Binh Kh|em,
dac b|et |a su xuat h|e n cua Ho| Tao 0an do Le Thanh Tong |am chu sach. Bo phan van hoc
khuyet danh nhu Truyen Nom khuyet danh tao nen mot d|en mao dac b|et.
b. Kie´n truc:
Thanh Tha ng Long duoc xay tu tho| nha Ly, co 2 vong thanh, chu v| 25km, va ten go|
Thang Long co tu nha Ly. Tha nh Thang Long co 4 cua. 0ong, Tay, Nam, Bac. Cua Tay ngay
nay khong con, uoc d[nh nhìn ve phía quang truong Ba 0ình. Cu a Nam cung khong co n, uoc
d[nh nhìn ra cho cu a Nam.
0en the ky Xv, do| vua Le Tha nh Tong da ch|a Thang Long Thanh 2 huyen va n Xuong
(sau do| thanh Tho Xuong) va Ouang 0uc (sau do| tha nh vïnh Thuan). Tình trang nay cho
den cuo| nha Le. Tho| Tay Son go| Thang Long |a Bac Thanh. Tho | C|a Long van g|u ten cu
nhung khong con |a k|nh do ma chi |a tran thuoc Bac Ha tho| vua V|nh Vang do| Thang Long
thanh tinh Ha No| (1881).
Trong no| thanh Tha ng Long, cac tr|eu da| phong k|en da cho xay nh|eu Cung va 0|en.
1O1O Ly Co ng Uan cho xay 0|en Can Nguye n, 7 d|en va 8 cung khac. 0|en Can Nguye n |a
no| th|et tr|eu (den 1O29 duoc tu bo va do| thanh Th|eu An va sau do |a| do| |a Phung Th|en.
Cuo| nha Ly cac cong trình nay b[ tan pha.
Tho| nha Tran cho xa y cac d|en Th|en An, Bat g|ac, 0|em H|en (no| |am v|ec cua vua,
no| th|et tr|e u va th|et yeu). Ngoa | ra nha Tran cho xay du ng mot so cung va 0|e n 0|en Ho ng
(no| d|en ra ho| ngh[ 0|en Hong) tho| ha u Le, Le Tha| To cho xay d|en Kính Th|en. 14G5 Le
Thanh Tong mo rong qu| mo va cho |am them 2 con rong bang da truoc cua chính. Ngoa|
kính Th|en co d|en van Tho (no| vua |am v|ec), Phung Th|en (no| tho cu ng to t|en). Ta| Kính
Th|en nay, Ouang Trung da yet k|en, V|nh Vang t|ep su than Trung Ouoc. 1882 d|en Kính
Th|en van con, nhung den 188G thuc dan Phap tan cong Ha No| da dot pha d|en Kính Th|en
d| tích con |a| h|en nay |a nen d|en va 2 con ro ng bang da truoc them d|en Kính Th|en.
- Thap: trong tho| 0a| v|et, cac tr|eu da| phong k|en cho xay nh|eu thap. Tha p duoc k|en
truc nh|e u tang. T|eu b|eu |a Thap Bình son (xa Tam Son, Lap Tha ch, vïnh Phuc) Thap xay
tu the ky Xll. Thap |a cong trình k|en truc co bang dat nung, hình vuong, thon dan tu duo| |en,
co 12 tang, cao 1Gm. Be thap rong mo| ch|em 5m, o dinh mo| canh |a 1,5m. Long thap rong.
- Chua: Trong tho | 0a| v|et, nh|eu chua ch|em duoc xay. Nhat |a o tho| Ly, Phat g|ao rat
phat tr|en. Nh|eu ngo | chua da ta o dung trong cac chua thì chua Vot Cot |a kha doc da o. Chua
Vot Cot h|e n toa |ac o phía Tay Nam La ng Ho Chí V|nh, chua xay nam 1O49 do | Ly Tha| Tong

chua co ten go| |a 0|eu Hung. Truo c kh| rut kho| Ha No| 1954, cac the |uc thu d[ch, danh thuoc
no pha chu a. 1955, chính phu ta cho trung tu |a|.
c. Ðieu khac:
0ang chu y o tho | nay |a d|eu khac phat g|ao:
- Tuong pha t A 0| 0a ba ng da (do | Ly) o chua Phat tích.
- Tuong Ouan Am, nghìn mat, nghìn tay ba ng go do nghe nhan Truong van Tho khac tho |
Le Vac dat o chua Bat Thap (Ha Bac).
- Huong An o chua Sa | Con (Ha Tay)
d. Tranh dan gian:
Nhung buc tranh con |uu |a| nhu ng hình ve ma u tren go o dình Cau 0a (ha Son Bình) dình
Lau Thuong (vïnh Phu), mot so tranh chan dung tranh s|nh hoat, tranh ton g|a o, dac b|et |a tranh
dan g|an tho| hau Le. Trong cac |oa | tranh dan g|an, da ng chu y |a tranh 0ong Ho va Hang
Trong. 0ong Ho thuoc xa Song Ho , huyen Thuan Thanh Bac N|nh |a mot |ang na m sat bo song
0uong cac Ha No| 8Okm ve huong 0ong o tranh 0ong Ho , cac nghe nhan dan g|an da t|ep thu
nghe thuat khac kính, nghe thuat cham tro, ro| dem tranh khac vao go, sau do |n tranh. Tranh
0ong Ho chu yeu du ng de trang trí, nhat |a trong d[p tet.









Hình 98























Hình 99







Tranh hang trong xuat h|en muon hon, co the nhu ng nghe nhan 0ong Ho truyen den
day. Tranh Hang Trong co no| dung, ky thua t va phong cach khac hon. Tranh Hang Trong
chu yeu |a de tho.
X|n no| them ve tranh 0ong Ho: Tranh 0o ng Ho co ve dep bình d[ va doc dao. C|ay |n
tranh |a |oa| g|ay do; mat g|ay m[n duoc ho a vo| mau sa c co truyen tu hoa |a, mau son tu dat
da, mau tra ng tu t|nh chat cu a con 0|ep.
Tranh 0ong Ho mau ben, khong b[ pha| nha t vo| anh sang va tho| g|an.
e. Mot so´cong trình khao cuu ve` I¡ch su va van hoc.
- 0a| v|et su ky, do Le van Huu (Bang Nha n) soan 1272.
- “v|et Ch|” (Canh v|et) do Tran Ta n Soan do| vua Le Tha| Tong
- “v|et su cuong muc” va “Nam v|et the ch|” do Ho Tong Tho| soan g|ua the ky Xv.
- “0a| v|et su ky tuc b|en” do Phan Phu T|en soan theo chi du cua Le Nhan To ng (hoan
thanh 1455).
- “0a| v|et Su ky toan thu” do Ngo Sï L|em soan theo chi du cua vua Le Thanh To ng
(1479).
- Nguyen van Chat da kho | phuc h|eu chinh va bo sung van bao cuon “v|et d|en u ||nh”
- vu Ouynh va K|eu Phu kho| phuc, ha u chinh tap “Lïnh Nam trích qua|”
g. Mot so´bo Iuat thci Ðai Viet
- Tho| Ly Tha| Tong (1O28 – 1O54) cho soan xong |uat: Hình Thu (1O4O). Bo |uat nay
h|en khong con.
Tho| Le Thanh Tong (h|eu Hong 0uc) cho soan xong |uat: Hình Thu (1O4O). Bo |uat nay
h|en khong con.

Tho| Le Thanh Tong (H|eu Hong 0uc) cho soan “Ouoc Tr|eu Hình Luat” (1488). 0ay |a
mot bo |uat co nhu ng no| dung t|en bo o day, x|n dan ra mot so d|eu trong bo |uat do:
- 294 (d|eu 11O: Trong k|nh Tha nh hay phuong ngo va |ang xo m co ke dau om ma
khong a| nuo| nang nam o duong sa, cau, chua, d|em, qua n thì xa quan o do pha| du ng |eu
|en ma g|u gìn, san so c va cho ho com chao thuoc men, cot |o cuu cho ho song, khong duoc
bo mac ho nen ren ri khon kho. Neu kho ng may ma ho chet thì pha | trình quan tre n va chon
cat. Neu tra| |enh nay thì quan phuong, xa pha| to| b|em (phat t|en) hay ba| chuc.
- 295 (d|eu 12). Nhung nguo| go a vo, goa chong, mo co| va nguo| tan tat nang, ngheo
kho khong co nguo| than thích, khong the tu mình muu song duoc, quan so ta | pha| thu nuo|
ho, neu ho b[ bo ro| thì cu da nh 5O ro|, b|em mot tu. Neu ho duoc cap com ao, ma quan so ta|
|a| an bot, thì pha| khe p vao to| nhu nguo| g|u kho ma an trom cua cong.












Hình 1O8


















Hình 1O4



























Hình 1O5
























- 8O8 (d|eu 85): Pham chong da bo |ung vo 5 thang khong d| |a| (vo trình vo| so ta| va xa
|am chung) thì mat vo. Neu vo da co con thì cho han 1 nam. vì v|ec quan pha| d| xa thì
khong theo |uat nay. Neu da bo vo ma nga n nguo| khac |ay vo cu thì pha| pham to| b|em.
- 0o| vo| dan: nguo| dan da ng thu hoac tau v|ec do| tra thì b[ b|em hoac do (g|an cau
hay |uu day). To cao khong dung su that b[ phat 8O truo ng.
Nhung bo |uat ne u tre n chu ng to nha nuoc 0a| v|et muon xay du ng mot nha nuoc phap
tr[.







4. VAÊN HOÙA DÖÔÙI TRIEÀU NGUYEÃN VAØ VAÊN HOÙA THÔØI PHAÙP THUOÄC.

van ho a g|a| doan, na y co the tach tha nh 2 bo pha n: va n hoa duo| tr|eu Nguyen va van
hoa tho| Phap thuoc.
C|a Long |en ngo| 18O2, co |am to trình cho vua nha Thanh x|n dat ten nuoc |a Nam
v|et. Va| den 18O4, nha Thanh dong y |a v|et Nam. Ten go| v|et Nam co tu do. Con quoc
h|eu 0a| Nam |a do V|nh Vang dat.
C|a| doan nay che do phong k|en v|et Nam da d| vao the suy yeu. 0e g|u vung nga|
vang, tr|eu Nguyen ra suc cung co d[a v[ cu a Nho g|ao. Tu tuo ng qua n xuyen qua cac tr|eu
vua C|a Long, V|nh Vang, Tu 0u c |a tu tuong thu cuu, be quan to a cang, ba| ngoa|, tu cho|
su canh ta n dat nuoc. tu 1858 thuc da n Phap bat da u xa m ch|em nuoc ta, va cu ng bat da u tu
do, dan ta song trong canh mot co ha| trong. ve mat chính tr[ thuc dan Phap a p dat bo may
ca| tr[ phu thuoc hoa n toa n vao Phap. ve mat van ho a, Phap truyen ba tu tuong van hoa
mau quoc, thuc h|en chính sach ngu da n.
1. Van ho a dud| tr|eu Nguyen.
van hoa duo| tr|eu Nguyen ve co ban |a rap khuo n theo van ho a nha Thanh. Song dau
sao su van dong cua van hoa dan toc |uc nay van theo qu| |uat ke thua nhu ng g|a tr[ cua va n
hoa o cac tho| da| truo c va do y thuc tu cuo ng cu a dan toc, dac b|et |a cac nha nho co tam
huyet; ne n van hoa tho| nay ta o duoc nhung thanh qua dang tran trong. Chu ng ta tu ha o tho|
nay co nhu ng ten tuo| gan ||en vo| |[ch su, vo| van hoa cua da n toc nhu Phan Chu Tr|nh,
Huynh Thu c Khang, Phan Bo| Chau, Nguyen 0ình Ch|e u, Nguyen Khuyen, Tu Xuong, Cao
Ba Ouat, Nguyen Cong Tru v.v… va du ng nhu co Thu tuong Pham van 0ong da nha n xe t:
“van hoa tr|eu Nguyen van ke thua va phat tr|e n d| san quy bau cu a tho| truoc va da co nh|e u
nha tu tuong, nha van hoa |on va nh|eu tha nh qua quan trong” (va n hoa va do| mo| – sdd,
t.88) ve va n hoa duo| tr|eu Nguyen, ta can chu y may d|em sau:
1.1. Khoa cu
0uo| tr|eu Nguyen v|ec th| cu van t|en ha nh. 18O7, C|a Long dat ra |e th| Huong d[a
d|em th| Huong duoc mo nhu Ha No|, Nam 0[nh, Thanh Hoa, Nghe An, Thu a Th|en, Bình
0[nh, C|a 0[nh, An C|ang (chi 1 |a n 18G4). Th| Huong duo| tr|eu Nguyen tra| qua 4 ky:
Ky 1 : K|nh nghïa
Ky 2 : Th|, Phu
Ky 8 : van sach
Ky 4 : Phuc hach
Tho| C|a Long, thí s|nh do 8 ky th| dau go| |a Huong Cong (Cong sï) do ky th| Phuc
hach go| |a S|nh do.
0en tho| V|nh Vang, thí s|nh do 8 ky dau cu a th| Huong go| |a tu ta|, dau ky th| th| Phuc
hach go| |a cu nhan.

C|a Long dua ra nhung qu| d[nh cho ky th| Huong. Nhung nguo| khong duoc d| th|: co
tang cha me; bat h|eu vo| ong ba, cha me; |oa n |uan, cuo p g|at, trom cap, pha n ngh[ch.
The |e trong ky th| Huong : kho ng mang theo sach vo; khong ro| kho| |eu th|; Neu tho ng
dong thì quan truong ba| chuc thí s|nh b[ to| do; Neu th| thay nguo| khac thì b[ bat vao |ính ….
Th| Ho|: Tho| C|a Long chua to chuc. 0en 1822 (tho| V|nh Vang) mo| co th| Ho| (th| o
K|nh do Hue vao mua xuan cac nam Thìn, Tuat, Suu, Vu|). Nhung nguo| nhu : Cu nhan, g|ao
thu, Huan dao duoc tham g|a th| Ho|. Th| ho| co 4 ky th| :
Ky 1 : K|nh nghïa
Ky 2 : Ch|eu, B|eu, Luan
Ky 8 : Th|, Phu
Ky 4 : van sach.
Nguo| da u th| Ho| du so d|em qu| d[nh mo| duoc tham g|a th| 0ình.
Th| 0ình to chuc o k|nh do Hue. 0e th| do vua cho n. Toan ho| do ng cham. Nguo| da n
duoc phong |a T|en sï. Tho| Nguyen khong phong Tra ng Nguyen. Trong 89 |an th 0ình nha
Nguyen phong 2 Bang Nhan, 9 Tham Hoa va 54G Hoang C|ap va Pho Bang (Nam 1829,
V|nh Vang).
Tho| Nguyen co 2 co quan : Ouoc tu g|am va Ouoc su v|en.
ve sau, truoc su xam nha p cua van ho a phuong Tay, dac b|et |a van ho a Phap, thì ne n
nho hoc d| vao the be tac, hu |a u. Thu c dan Phap mo truong Phap v|et, day chu Phap, chu
Ouoc ngu, va khoa th| chu Han cuo| cung duo c to chuc duo| tho| Nguyen vao 1918.
1.2. Ve` nghe thuat :
- K|en truc : k|en truc duo| tho| Nguyen tap trung chu yeu vao cung d|en va |ang. K|eu
dang thuo ng phong theo k|en tru c do| Thanh hoac k|en truc Phap. Cung d|e n bat dau xa y tu
tho| C|an Long. T|eu b|eu |a d|en Tha| Hoa. 0en tho| Kha| 0[nh cung d|en bat chuoc theo
k|en truc Phap (ví du d|en K|en Trung).
Lang gom Lang C|a Long, V|nh Vang, Tu 0uc (|ang van N|en), Th|eu Tr[, Kha| 0[nh.
- Sa n khau : duo| tr|eu Nguyen, san khau tuong kha phat tr|en. Cac vua, quan nha
Nguyen rat thích xem tuong. Trong hoa ng cung co mot do| tuong cung dình chuyen phuc vu
cho vua quan nha Nguyen. No| dung cac vo tuo ng mang nang tu tuong phong k|en. Nhung
ve nghe thuat tuong, dac b|et |a nghe thuat d|en xuat da co nhu ng thanh tu u da ng gh| nhan.
2. Van ho a thd| Phap thuoc
Cuo| the ky XlX dau the ky XX, thuc dan Pha p, mot mat ra suc truyen ba tu tuong va
van hoa Phap, th|et |a p mot he thong g|a o duc theo mo hình g|ao duc cua Phap; mat kha c
van duy trì nhung dao duc, phong tuc phong k|en. v|ec truyen ba nhung tu tuong va van hoa,
|o| song phuong Tay vao cac do th[ nham |o| keo tang |op trí thuc thanh n|en, |a m cho ho xao
|ang vo| van menh cu a da n toc, rap tam phu c vu cho bo n thuc da n Phap. Truo c su tac do ng
cua tu tuong va van hoa Phap, chung ta pha| gh| nhan: mot mat, nhu ng anh huo ng xau cua

van ho a Phap do| vo| nha n dan ta; song mat khac, chính day |a |uc co su gap go g|ua van
hoa 0ong – Tay da ta c dong kho ng ít den su van dong va phat tr|en cua va n hoa da n to c o
nh|eu |anh vuc nhu g|ao duc, khoa hoc, van hoa nghe thuat, ba o chí.v.v…
ví du o |anh vuc g|ao duc, ve co ban thuc dan Phap thuc h|en mot chính sach ngu dan.
Song nen g|ao duc ma Phap ap dung o nuoc ta da dong gop va o v|ec tao ra mot he thong
g|ao duc mo |, mot do| ngu cac nha tr| thuc theo Tay hoc co trình do cao; va chính do |a
nhu ng hat g|ong quí cho su g|eo trong va phat tr|en g|a o duc, van hoa nghe thuat o nhu ng
tho| ky t|ep theo.
Sau day, chung to| x|n g|o| th|eu so |uoc he thong g|ao duc Phap ap dung o nuoc ta. He
thong g|ao duc cua Phap co cac bac sau :
a. Bac Au hoc
b. Bac t|eu hoc
- So hoc
- T|eu hoc (8 nam)
÷ Lop nhì nam thu nhat
÷ Lop nhì nam thu ha|
÷ Lop nhat
- Cao dang t|eu hoc: cac hoc s|nh da u t|e u hoc vao hoc cao dang t|eu hoc 4 nam. Tot
ngh|ep nha n ba ng thanh chung.
c. Bac Trung hoc: |uc da u chi mo o Ha No|, Hue, Sa| Con. Bac trung hoc ho c 8 nam.
Th| dau tu ta| ca 2 pha n duoc t|ep tuc hoc |en 0a| hoc.
d. Bac da| hoc :
1988, toan quyen lnbe Xaro x|n chính phu Phap mo 0a| hoc o v|et Nam. Nhung vì tren
the g|o|, khong khí ch|en tranh the g|o| |an thu 1 dang d|en ra, chính phu Pha p dình chi. Va|
den nam 1919 Pha p cho mo mot so truong cao dang va da| hoc, ví du : truong 0a| hoc Canh
Nong; 0a| hoc Khoa ho c, Truo ng cao dang su pham.
Ngay 27/1O/1924, Phap cho mo truo ng Cao dang Vy thuat 0o ng 0uong o Ha No|
nhung den 1988 do| thanh truo ng Vy nghe 0ong 0uong. Ly do su do| nay |a thuc dan Pha p
khong muon da o tao nhung nghe sï tao hình v|et Nam.
Ngay 18/9/1924 tha nh |ap 0o ng 0uong Cao dang hoc v|en, t|e n than cu a 0a| hoc Luat
sau nay.
Ngay 14/8/1924 ta| rap Ouang Lac (Ha No|) cong ch|eu bo ph|m K|m van K|eu : co the
no|, 0|en a nh v|et Nam ra do| tu day.


ÐAC TRUNC VA N HDA
CUA CDNC ÐDNC NCUDI VIET NAV

Nhung net dac trung cua van hoa cong do ng nguo| v|et theo co van Pham van 0ong
the h|en o ha| d|em :
1. Tính dong do ng bao gom 8 truc : C|a dình (Nha), Lang va Nuoc.
2. Xu theá nhaân vaên höôùng veà con ngöôøi vaø coäng ñoàng con ngöôøi, tìm thaáy ôû con
ngöôøi nhöõng tieàm löïc cuûa nhöõng ñöùc tính bieát bao toát ñeïp vôùi loøng mong muoán phaùt trieån
noù, phaùt huy noù.

I. TOÅ CHÖÙC XAÕ HOÄI CUÛA COÄNG ÑOÀNG NGÖÔØI VIEÄT
1. Nha (gia dình)
To chuc g|a dình cua nguo| v|et van theo huyet toc |a chính. Trong g|a dình van theo
tuc : cha truyen con no|. Con tra| truong do ng va| tro quan trong tho cung to t|en, ong, ba cha
me. Trong g|a dình nhat |a nhu ng g|a dình co ne nep thì ton t|, trat tu rat duoc co| trong.
Nhung mo| quan he : Phu-Phu. Phu-Tu, Vau-Tu , Huynh-0e van thuo ng dat ra mot cach
ngh|em ngat trong to chuc g|a dình. Cung cach u ng xu trong g|a dình to n theo dao |y: kính
tren, nhuong duo|. 0ay cung |a mot truyen thong dao duc cua nguo| v|et Nam. v|ec tho cung
to t|en, ong ba, cha me |a mot trach nh|em cua cac bac con chau.
Vac dau che do mau he thong co n dong va| tro trong xa ho|, song va| tro cua nguo| vo,
nguo| phu nu |a th|et yeu trong g|a dình nguo| v|et. Ho |a nguo| thu ven, thu xep va to chuc su
on d[nh trong g|a dình. Trong cuo c song h|en nay o dau ma cuoc song g|a dình on d[nh, ben
vung thì khong the kho ng no| to| va| tro cua nguo| vo, nguo| phu nu. Ho |a cho dua ta o ne n su
doa n tu, am cung trong g|a dình. 0ac b|et |a trach nh|em do| vo| chong va g|ao duc con ca |.
Vo| g|a dình v|et Nam neu th|eu d| nguo| vo, nguo| phu nu , no| ay kho ng b|et ca| gì se xay ra.
Nhung cha c chan su o n d[nh, su am cung se co su chuyen d[ch nhat d[nh.
C|a toc cung |a cho dua t|nh tha n quan tro ng cua mo| g|a dình trong su b|en do| cua
cuoc song va tho| cuo c. Ta van thuo ng nha c con chau nho den to t|en, o ng ba, cha me, ho
hang chính |a nhac den suc song |uu truyen cua g|a toc.
2. To chuc Ia ng :
Nong thon v|et Nam |ay don v[ |ang |am to chuc kha ben vu ng. Lang |a don v[ d[a |y,
d[a ban cu tru quan tro ng cua nguo| v|et. 0uo | |ang co xo m. Xom |ang |a mot mo| ||en he ben
chat de do| pho vo| th|en ta| va nan trom cap, g|ac g|a, vo| mau thuan g|ua |ang nay vo| |ang
khac. Vo| ||en ket nay o m|en Bac d|en ra trong tho| g|an kha da| cho den nam 1954.
Trung tam s|nh hoat o |ang Bac Bo |a dình |ang. Vo| su cung te, xu k|en, s|nh hoat cu a
|ang thuong d|en ra o dình |ang. C|a |ang co mot va| tro quan trong trong to chuc |ang.

Truyen thong co| tro ng nguo| g|a trong s|nh hoat |ang que v|et Nam |a mot truyen thong tot
dep.
Lang |a to chuc hanh chanh co so o no ng thon truoc da y va h|en nay. Lang con |a no|
ho| tu nhung tình cam gan bo g|u a con nguo | va con nguo|, |a cho dua t|nh than cu a mo| g|a
dình, g|a to c trong qua trình to n vong va pha t tr|en. Nh|eu |ang co tho tha n hoang cua |a ng
mình. 0o |a m|nh chung cho uy tín va danh du cua |ang.
Vo| |ang duoc to chuc theo dan chính cu va ngu cu. 0an ngu cu |a dan o no| khac den
o nho va thuong kho ng duoc co| trong va b[ nguoc da|. 0an chính cu ch|a |am nh|eu |oa| :
chuc sac, chuc d[ch, |a o, d|nh, tau.
Chuc sac, chuc d[ch bau ra ho| dong ky muc (t|en chi, thu chi. Ho| dong ky muc bau ra
chuc d[ch nhu |y truong, pho |y huong truong ...
Lao, d|nh, au duoc to chuc theo g|ap. To chuc |ang xa du a vao g|ap.
0ac trung cua to chu c |ang |a co| trong tính cong do ng. Chính nho y thuc cong do ng
nay ma ho ga n bo vo | nhau, nhat |a trong nhung |uc g|an nguy, hoan na n, b|et dum boc,
tuong tha n, tuong a| nhau. Nhung cung tu day |a| de ra tu tuong y |a|, du a dam nhau. La ng
con the h|e n tính doc |ap tu tr[, cuoc song nang ve tu cung tu cap, cuoc song bo he p sau |uy
tre |ang. va do cung |a mot trong nhung nguye n nhan de ra tu tuong cuc bo, d[a phuong, hep
ho|.
- K|en tao |ang :
Lang o m|en Bac va m|en Trung |a mot vung |anh tho tach b|et vo| nhu ng |a ng khac
bang canh dong, ao chum, con duong hay song ngo| ... Bao quanh |ang |a nhung |uy tre
xanh. Lang g|au nguo| dan chu y xay duo ng |a ng bang ga ch |at.
3. Nucc:
Nuoc |a mot ca| gì th|e ng ||eng, mot ca| gì ga n gu| vo| cong dong.
Kha| n|em nuoc thuo ng ga n ||en vo| mot |anh tho nhat d[nh, vo| bo co|, nu| song, vo| mot
the che chính tr[ xa ho | nhat d[nh, vo| mot phong tuc tap qua n, vo| mot truyen thong van hoa
nhat d[nh. Kha| n|em nuoc trong y n|em cua nguo| v|et thuong ga n ||en vo| kha| n|em Nha
(trong tu vu ng t|eng v|et co tu : quoc g|a, nha nuoc)
O v|et Nam truoc day, cac cap trung g|an nhu phu, tinh vung kho ng do ng va| tro quan
trong trong do| song cu a cong do ng nguo| v|et. Ouan tro ng do| vo| ho |a |ang va nuoc. Su ket
hop g|ua |a ng va nuoc, nha va nuoc |a mot trong nhung nha n to |am nen suc manh cua cong
dong nguo| v|et.
To chuc quoc g|a tren co so |anh tho, d[a |y. Cong dong nguo| v|et song trong mot quoc
g|a, mot |anh tho nuoc 0a| v|et ngay nay go| |a nuoc v|et Nam.
0u ng dau to chuc nha nuoc phong k|en o nuoc ta |a vua. Nhung vo| nguo| v|et b|eu
tuong cua nuoc |a| |a dan. “Ouan nhat tho|, dan van da| “Ly Thuong K|et co |an da no| :


“Dao lam chu o dan
Cot nuoc o dan”
Nuoc va dan trong tam thuc nguo| v|et |a ga n bo, |a mot the thong nhat. Nga y nay ta
thuo ng no|: “vì nuoc, vì dan” “trung vo| nuoc, h|eu vo| da n”, yeu nuo c, thuong dan”, “ích nuoc
|o| dan”, nhung cum tu ay the h|en su gan bo g|ua nuoc va dan.
Nhung cau thanh ve mat xa ho| cua mot nuoc o ta tho| phong k|en bao gom vua, quan,
dan.
- vua: vua duoc tan phong theo tuc cha truyen con no| vua so huu mo| dat da|. Vo|
quyen |uc cua Nha nuoc, cua quoc g|a tap trung va o vua. Vo| hanh v|, b|eu h|en cua vua
thuo ng gan ||en vo| cac tu: Hoang, Long, Ngoc, Ngu. Y Phuc cua vua |a ao vang (mau hoa ng
tho).
- Ouan: quan do vua phong tuoc. O cac tr|eu da| phong k|en v|et Nam, cac quan thang
chuc thuong |a nhung nguo| co cong, nhung nguo| thong qua con duong th| cu. Truyen thong
trong va n, trong nguo| ta| |a net dang chu y trong v|ec thang quan o cac tr|eu da| phong k|en
v|et Nam.
- 0an: 0an ch|a |am 4 hang: Sï, Nong, Co ng, Thuong. Trong |[ch su v|et Nam ke sï
thuo ng duo c co| trong. Nhung trong da n g|an, mo| quan he ke sï va nong g|a cung co kh| thay
do|, xuat phat tu quan n|em song th|et thuc “Co thuc mo| vuc duoc dao” va co tho| nguo| ta da
thay do| mo| quan he Sï-Nong.
“Nhat si nhì nong
Het ga o chay rong
Nhat nong nhì Si.
Ouan n|em tren the h|en va| tro cua nguo| nong dan trong do| song, trong cong dong
nguo| v|et.














Truoc day, truyen thong thuong ma| o ta kho ng duoc co| trong. 0|eu nay b[ ch| pho| bo|
tính chat tu tr[, tu tuc trong |o| song cua co ng dong nguo| v|et. Tu do co cau :
“Di nong vi ban
Di thuong vi mat”
(lay nong la m goc, lay thuong lam ngo n)
To chuc xa ho| cua cong do ng nguo| v|et : g|a dình |ang, nuoc, nhu |a mot cau truc dac
thu, ta o ne n mot the tong hop, mo| ||en ket mot ho p |u c tao ne n suc manh cua da n toc trong
mo| nguy b|en, tha ng tram cua |[ch su.

II. VAN HD A VAT CHAT CUA CDNC ÐDNC NCUDI VIET.
van hoa va t chat cua cong dong dan toc phan a nh trình do kha nang vat chat, va su
t|en bo trong s|nh hoat vat chat cua da n toc do. Tho ng qua s|nh hoat vat chat, con nguo|
nha n b|et mot phan so thích, |o| song, phong tuc cua mot cong dong nguo| van hoa va t chat
gan ||en vo| t|en trình |[ch su cua dan toc, vo| trình do ky thuat trong san xuat va t chat, vo| su
tac do ng anh huong cu a van hoa vat chat cua khu vuc va the g|o|.
Tìm h|eu van hoa cu a cong dong nguo| v|et chu yeu d| vao mot so phuong d|en : an,
mac, o d| |a|.
1. An uo´ng :
a) An :
Nguo| v|et Nam chu yeu |a an com. 0u an gì nguo| v|et cung |ay com |ot da. Tap quan
ay |a do nguo| v|et b|et trong |ua tu tho| Thuo ng co.
Khoa| |ang |a san vat nha p vao nuoc ra tu the ky Xv. Ngo xuat phat tu Vy sang Trung
Ouoc va nhap vao v|et Nam the ky Xvll, Xvlll.
Ngo, khoa| cung |a nhung |uong thuc rat can cho nguo| v|et. 0o vay trong da n g|an co
cau :
“Duoc mua cho phu ngo, khoai
Den khi that bat lay ai ban cung”
Nuoc ta |a mot nuoc o khu vuc nh|et do| g|o mua co nh|eu san vat, do ng, thuc vat
phong phu tao ne n nguon thuc pham da dang, phong phu.
Ky thuat nau nuong rat t|nh xao va ||nh hoa t tuy theo tung vung, tung mua, tuy theo so
thích va khau v[ cua con nguo| trong mo| tho | d|em khac nhau.
Cach su dung nguye n ||eu thuc pham cung rat khac nhau. Tay thích an bo, sua, pho
mat. Nguo| Trung Ouoc thích an vung |ac, xì dau, hung ||eu va cac |oa| nam. Nguo| v|et thích
dung mo, nuoc mam, tuong chao, rau ca. Cac |oa | g|a v[ trong bu a an ca ng nh|eu cang ta o
nen khoa| cam, nguo| v|et thích an nh|eu g|a v[ pho| hop, ví du nhu quan sa t cach pha che

nuoc cham cua nguo| v|et se thay duoc d|eu do. Ca| quan trong trong pha che |a su pho| hop
||eu |uong trong cach pha che va nau nuo ng.
Ca pha o, mam tom, rau muong, tuong chao... |a nhung |oa| thuc an dan da ma nguo|
v|et du g|au ngheo de u ua thích. Song xa que nguo| v|et du an ngon du thuc, du chat van
thuo ng nho den nhung mon an da m sac v[ dan toc.
“Anh di anh nho que nha
Nho canh rau muong, nho ca dam tuong”
Le Ouy 0o n cho b|et o sach “Thao moc trang” co che p: “Rau muong tinh la nh, vi ngot.
Nguoi nuoc Nam lay co lau ken lam be thua de lo nho, tha tren mat nuoc roi trong rau muong
len tren. Be ay noi lenh denh nhu beo... Ay la thu rau la cua phuong Nam”.
Nguo| v|et |am ra rat nh|eu |oa| ba nh: ba nh chung, banh day, banh com, ba nh ga|, ba nh
dau xanh, banh cuon, ba nh tro|... 0o |a nhu ng thu banh ma nguo| v|et thích va thuong bay
trong |e ho|, cung ba| to t|en, t|ec tu ng.
b) Uo´ng :
Nuoc uong ma nguo| v|et thích |a nuo c che (tra): che tuo|, che kho, che man, che hat.
Uong che |a mot tho| quen cua nguo| v|et. 0o| vo| nhu ng nguo| co thu uong tra thì uong tra
do| vo| ho |a mot nghe thuat. Vot thua t thuo ng tra nhu cu Nguyen Tuan da tu ng ba n den.
Ngoa| ra, dan que vung chau tho Bac Bo co mot thu uong thong dung |a nuoc |a vo|. La
vo| ha|, pho| kho, dem dun so|, uong vao mua nong, mat da, de t|e u hoa.
Trong cach an uong cua nguo | v|et, nguo| v|et chua tính den |uong ca|o trong mo| thuc
an, ho mo| nghï den an du , an no, va dan da n t|en den an ngon.
Vot net da c b|et trong an uong ma nguo| v|et chon |a nhung thuc gì an co chat bo, hop
vo| co the cua mo| nguo|. Thuc a n |uon duo c che b|en theo quan n|em nong-|anh, khu tanh
bang cach tang g|a v[ tao nen huong v[ cho thuc an, gay cam g|ac ngon m|eng.
2. Trang phuc cu a nguci Viet :
Nguo| Lac v|et mac a o chu|, ga| khuy be n tra|. 0an ong do ng kho, dan ba mac vay, ao
theu.
Sau CN, do b[ do ho quan |a| bat dan mac theo k|eu Trung Ouoc, cu the |a ao khong
ca| khuy ben tra| ma ca| khuy ben pha|.
Ch|ec vay ton ta| kha |au o m|en Bac cho den tho| Tr[nh-Nguyen pha n tranh. 1771,
chua vo vuong bat da n ba 0a ng trong mac qua n de phan b|et vo| dan ba 0a ng ngoa|. 1828,
V|nh Vang bat dan ba mac quan thong nhat. 0o vay dan g|an co cau che r|eu, chu truong do
cua vua :
“Thang tam co chieu vua ra
Cam quan khong dai nguoi ta hai hung
Khong di thì cho kho ng dong
Di thì phai muon quan chong sao dang

Co quan ra qua n ban hang
Khong quan ra dung dau lang tro ng quan”
Tho| xua nguyen ||eu de det va| |a vo cay su|, be cay chuo| t|eu. Tu va| su|, va| to chuo|
t|en den va| bo ng cay gao (con goi la vai Cat boi). Sau do nguo| v|et bat da u trong da u nuo|
tam, uom ken va keo so| det nen to |ua. Nghe det to |ua phat tr|en nh|eu o tho| ky nha nuoc
phong k|en g|anh duo c doc |ap. vao tho| Tran nghe de t phat tr|en hon, do va y ha n che v|ec
mua hang det cua phuong Bac. Nguo| dan trong nuoc mac |ua tham, ao co khau ba ng la,
dau do| khan de t bang to nhuom xanh.
O nong tho n tho| phong k|en, cac bo |ao, cac v[ chuc sac o |ang, xa do| khan do ng mau
reu, gap nh|eu nep.
vung tro ng to |ua no| t|eng o nuoc ta tho| phong k|en |a vung song Nhue, vung phu can
Ha No| (Thang Long xua). O 0a ng trong, tho| nha Nguyen nghe det phat tr|en. 0ac b|et |a
nghe det to, |ua Hue, o Ouang Nam. O Hue thì co ky thuat det gam nhieu do, lanh (linh)
trang hoa tron. Ouang Nam co ky thua t det linh bo ng.
Kh| thuc da n Phap do ho nuoc ta, va kh| dat che do ca| tr[ tren toan co| v|et Nam, va do
anh huong cua van ho a phuong Tay ca| mac cua nguo | v|et pha n |on o cac do th[ da Tay
hoa. 0ay |a mot buoc chuyen trong su an mac cua nguo| v|et tho| h|en da|. O do th[ cac ba,
cac ong ba t dau an va n theo cach Tay, vay dam, quan tay. Song phan |on da n que van an
mac theo cach cua da n toc: ao, ba ba, qua n ta.
Trong tat ca y phuc cua nguo| phu nu v|et Nam thì ch|ec ao da| |a b|eu trung cho ve
dep k|eu d|em, g|an d[ va thanh |[ch cua nguo| phu nu v|et. Ch|ec ao da| v|et Nam |a net dac
trung cho ve de p cua van hoa trang phuc cua nguo| v|et xua va nay.
Tho| xua g|a| cap phong k|en v|et Nam hoc cach trang phuc cua phong k|en Trung hoa.
0o vay, trong v|ec mac co nhung quy d[nh ngh|em ngat. Tr|eu dình co bo |e, quy d[nh cach
an mac theo thu bac, pham ham.
- vua : mac ao mau va ng.
- Thay tu : mau na u
- Cac quan |a| mac mau do sam, mau tía, mau |uc
- 0an thuo ng mac ao quan ma u den, trang, nau
Truoc tho| Le nguo| ta chích khan trang. 0en tho| Le, |ay cu nau, g|a nho, nhuo m thanh
mau |am, nau non, sau do nhu ng bu n thanh mau den. 0o vay ta thay khan dong cua da n
ong co 2 mau : den, trang. Khan chít toc, khan choang cua dan ba no ng tho n Bac bo truo c
CVT8 |a khan den mo qua.
Truoc CVT8 v|ec mac co quy d[nh khac mot ít so vo| truoc day, ví du : cac quan mac
mau xanh |am, quan nho, tong |y, hoc tro mac mau sung, nguo| |ao dong mac mau na u, den
kh| co tang g|a, nguo| trong g|a dình mac mau trang.

Vac |a mot b|eu h|en van hoa va t chat cu a mot cong dong. v|et mac cua nguo| v|et |a
thay do| theo mo| tho| nhung ne t van hoa mac cua nguo| v|et |a o cho: mac thua n t|en, thích
hop vo| tung hoa n canh va tho| t|et. Trong v|e c mac, nguo| v|et chu y den ca| kín dao, ca| tao
nha, thanh |[ch va ca| hoa hop vo| tuo| tac mo| truong va khí hau.
3. Nha cu a :
Nguo| Lac v|et xua o nha sa n. vì de chong |a| thu du va |u |ut, nguo| v|et xua cat nha
san. Nha sa n xua co ha| k|eu : ma | cong vom, va ma| mu| thuye n.
ve sau nguo| v|et t|en ve vung chau tho dong ba ng, ve m|en b|en. Ho |am nha de o.
Nha chu yeu |a tuong bang dat. ve sau tuong xay dung ba ng gach do ng, hoac bang da ong.
Nha |am bang vat ||eu co san o trong vung. Va| nha |op ba ng tranh, |a, hoac bang tre dan
tam. Nha thuong quay ve huo ng 0ong, Nam hoac huo ng 0ong Nam.
K|en truc nha : nha mot g|an, ha| ma| (thuong |a nha ngheo). Nha 8 hoac nh|eu g|an
tuy theo kha na ng cu a tung g|a dình ma xay dung. Nha o Bac bo xua khong co cha|. Nha
g|au thì co nha tren, nha duo|, hoac nha ngang.
Nha co nh|eu g|an. C|an g|ua thuong |am no| tho cung o ng ba, to t|en. Tren ba n tho bay
nh|eu thu tho, co cau do| hoa nh ph|. Canh ban tho co tu che, sap gu, ghe tra ng ky, ghe ngu a
...
Ngay nay nha o nong thon cu ng nhu thanh pho da co nhung thay do| |on ve k|eu dang,
quy mo tuy theo kha na ng ta| chanh va so thích cua mo| g|a dình.
4. Ði Iai :
Phuong t|e n d| |a| : ngay xua phuong t|en d| |a| cua nguo| v|et chu yeu |a: d| bo, d|
thuyen, d| xe ngu a, xe keo tay, d| vong, d| k|eu. ve sau co cac phuong t|en h|en da| xuat h|en
nguo| v|et d| |a| bang cac phuong t|en h|en co.
Tính chat va muc dích d| |a| :
- Ngay truo c mo| |an nguo| co v|ec d| xa, d| mot cong v|ec he tro ng nao do thuo ng |a
xem ngay g|o xuat hanh.
0| |a| thuong ga n ||en vo| k|nh ngh|em song : “d| ho| g|a, ve nha ho| tre”
Kh| d| dau xa, nguo| v|et deu co |o| cau chu c: “thuong |o bình an”, d| manh g|o|, may
man, d| den no| ve den chon.
0| |a| thuong g|up cho con nguo| mo mang su h|eu b|et “d| mot dang hoc sang khon” d|
cho b|et do b|et day, o nha vo| me b|et chung nao khon”.
III. VAN HD A TINH THAN CUA CDNC ÐDNC NCUDI VIET
“Gia tri cao quy nhat, dep de nhat, cai mui, cai vi, cai huong, cai tho cua doi song, do la
nhung gia tri van hoa, gia tri tinh than” cu a nguoi Viet chung ta)
I. TÍN NCUDNC VA TDN CIAD

Con nguo| bao g|o cu ng song trong ha| the g|o|: the g|o| cua thuc ta| va the g|o| cua b|eu
tuong. Tín nguong va ton g|ao do ng va| tro quan tro ng trong do| song t|nh than cu a nguo|
v|et.
1/ T|n ngucng:
Tín nguong |a nhu ng |e ngh| tho cung mang tính chat than ||nh, khong chu y nh|eu den
su |y g|a|, |uan g|a|. Tín nguo ng gan ||en vo| tuc |e tho cung than ||nh, to t|e n. Tuc |e nay
thuo ng mang tính chu ky. Chu ky nay tính theo chu ky mat trang, thuong |ay ngay cung te.
Tín nguo ng cua nguo| v|et co to n ta| quan n|e m : “van vat huu than”, “van vat huu ||nh”.
Tuc tho cu ng vat to, tho cung ||nh ho n nguo | chet |a tuc pho b|en trong tín nguong cu a nguo|
v|et. Nguo| ta cho rang : nguo| chet |a chet phan xac chu phan hon khong chet, van |an quat
trong cuoc song cua nguo| dang song.
Tín nguong cua nguo| v|et thuo ng mang tính cong dong: nh|eu no|, nh|eu nguo| tho
cung Tro|, 0at, Nuoc (goi la tho cung Tam Phu).
Tín nguong th|en ve nu tính. 0|e u nay co the xuat phat tu quan n|em ve va| tro cua
nguo| phu nu trong g|a dình, trong xa ho| cua nguo| v|et co xua.
ví du nhu tho cung tu pha p :
- Phap van (chua Ba Dau)
- Phap vu (chua Ba Dau)
- Phap Lo| (chua Ba Tuong)
- Phap 0|en (chua Ba Dan).
Tín nguong cua nguo| v|et co va| tro tích cuc trong qua trình g|ao duc dao |y cho con
nguo| trong qua trình dung nuoc va g|u nuoc.
Su cung te nay dan da n duoc mot so nguo| |o ||eu, to chu c. Nhung nguo| nay thuong |a
nhu ng nguo| co uy tín, co h|eu b|et ít nh|eu trong cong dong. 0a n dan nhung nguo| nay thoat
kho| cac hoat dong |ao do ng sa n xuat. Ho tro thanh nguo| truyen dat, pho b|en nhung ngh|
thuc cung te va dan dan ta o ra mot so tr| thu c cho cong dong. Cu ng vo| su phat tr|en xa ho|
cua cong dong, ho tro thanh mot tang |o p dac b|et: tang lop tang lu.
- Tín nguong ve con so 8 cua nguo | v|et :
Kh| cung ba| to t|en, tro|, phat nguo| ta thuo ng thap huong theo so |e, nhung thuo ng |a
thap 8 the.
Theo |uat Co-Ngau cua K|nh 0[ch thì cac con so 2, 4, G, 8 thuoc ve am, cac con so 1,
8, 7... thuo c ve duong. 0uong tuong trung cho tro|, cho su vo hình, cho trong sach, cho cao
m|nh, cho kho| da u s|nh ho a....
Tín nguo ng cua nguo| v|et co| trong con so 8: ba nen huong, |ay ba |ay, co tam s|nh,
tam quan, tam toa Tha nh Vau, tam the chu Phat, tam bao (Phat, Phap, Tang), tr|et |y tam ta|
(Thien thoi, Dia loi, Nhan hoa).

Tuc tho o ng Tao qua n mang mo t tr|et |y ve vu tru. Tho tha n ta o qua n thuo ng mot co
gom 8 mu do ha ng ma: g|ua mot mu ba, ha| ben mu ong. Cach ba| trí ay |a theo que Ly cua
K|nh 0[ch. Ly co nghïa |a |ua, |a trung tam cu a bep nuc.
2/ Ton g|ao :
Ton g|ao |a tín nguo ng duoc quan n|em theo mot g|ao |y, mot hoc thuyet nhat d[nh va
co su |y g|a |, g|ang thuyet ve |y |e cua tín nguong do. Chi co |oa| tín nguo ng xay du ng theo
mot quan n|em, mo t |y thuyet mo| tro thanh to n g|ao.
Ton g|ao v|et Nam phan |on |a du nhap tu ngoa| vao nhu : Phat g|ao, 0a o g|a o, Th|en
chua g|ao...
Trong do| song tam ||nh cua con nguo|, nguo| ta can den mot ton g|ao nao do, tuy theo
su nguong mo cua mo| con nguo|, mo| cong dong. Nha bac hoc ENC-STANH co nhan xet
“Trong tuong lai, nha n loai can den mot ton gia o, nhung nguoi ta kho ng con me tin”.
Cac ton giao ch|nh c Viet Nam:
* Phat giao :
- Nguon goc cua Phat g|ao:
Phat g|a o |a tu tuong tr|et hoc co da| xuat phat o mot vuong quoc nho tre n ban dao An
0o duo| chan nu| Hy Va Lap Son, vao the ky vll truoc CN.
Thuo xa xua o An 0o |uu truyen tu tuong: “Van vat huu than”. Vo| vat de u co Brahma.
Con nguo| thuoc ve Brahma. Con nguo| kh| s|nh ra tu Brahma va kh| chet cung tro ve vo|
Brahma (ta m dich la Ba la mon). ve sau tho| da| ve 0a (Ba la mon) suy thoa| da nay s|nh ra
nh|eu khuynh huong trong do co khuynh huo ng xem Brahma |a bình dang, co n con nguo | o
do| |a bat bình dang. Bình dang |a th|en. Sa| b|et |a ac. Bo ca| ac quay ve ca| th|en, bo ca| sa|
b|et quay ve ca| bình dang |a tro ve vo| Brahma.
Theo pha| Uppan|shad: con nguo| co ||nh hon doc |ap vo| than xa c. Than xac chet, ||nh
hon con. Hon nha p va o xac khac, neu kho co ng tu |uyen thì som se tro ve vo| Brahma.
Tho| co da| An 0o co 5 dang cap:
− 0ang cap Brahma (tang lu).
− 0ang cap vua chu a.
− 0ang cap nong da n
− 0ang cap cong thuong.
− Hang cu ng d|nh.
Xa ho| nay rat xa |a vo| su bình dang. Nhan ta m khon kho . Nguo| chu y den v|ec tu than
tích duc, tu tam thì tìm cho mình mot su g|a| thoat.
Phat g|ao ra do| trong bo| canh va tu tuong xa ho| do, Tha| tu Sï 0at Ta (Sakyamuni:
Thich ca Mau Ni), s|nh truoc Khong Tu G nam, truoc C|e Su 7OO na m. Luc tre xuat g|a. Sau
nh|eu |an dao cho| ngoa| tha nh, Tha| tu thay canh khon kho cua con nguo|. Nga| quyet d[nh

tu bo cuoc song g|au sang phu quy, tam su hoc da o. Sau mot tho| g|an da | tu kho ha nh
nhung chua da t dao. Sau do Tha| tu tìm den mot goc cay bo de , |uyen th|en va dan da n da
dac dao.
Tr|et |y Phat g|ao de ca p den nhung van de ||en quan den van ma ng cua con nguo| nhu
hoa, phuc, song, chet, ||nh hon, the xac... No chu truong tu bi, bac ai. Nhung kh| du nhap vao
v|et Nam tu tuo ng tu bi, bac ai ay nhat da n d| va tìm thay su hoa nhap vo| truye n thong nhan
a|, nhan nghïa cu a cong do ng nguo| v|et.
Phat g|ao vao v|et Nam :
Theo cac ta| ||eu gh| chep con |a|, Phat g|ao truyen vao dat v|et tu the ky thu ll sau CN,
tu An 0o sang va tu phuong Bac xuong. Tu the ky thu vl sau CN, nhu su T| N| 0a L|u Ch|
nguo| Tay Truc den tru trì o Chu a Phap van (chua 0au), Ha Bac cho den kh| qua do| ong |ap
ra pha| Th|en tong thu l (pha| Th|en to ng dua va o phe p Th|en 0[nh, chu truong tu tam |a
chính chu khong pha| o k|nh ke). ve sau co nh|eu mon de no| t|eng nhu su Phap H|e n, van
Hanh, Tu 0ao Ha nh deu theo pha| Th|en to ng.
Kh| nuoc ta g|anh duo c doc |ap, tu chu, Phat g|ao phat tr|en manh me, nhat |a tho| Ly.
Tho| Ly ca c nha su rat duoc co| trong. Cac nha su rat ung ho nha nuoc phong k|en nhu su
van Ha nh, su v|en Thong (su v|en Thong duoc phong thanh Ouoc su).
Phat g|ao o tho| Ly, Tran duoc vua va quy to c rat uu a|. Nam 1O81 vua Ly Tha| Tong
cho xay dung 95O ngo| Chua. Tran Tha| Tong cho duc 85O qua chuong. vua Tran Nhan
Tong |a p ra pha| Truc Lam. Pha| nay co a nh huo ng rat |on den Phat C|ao v|et Nam.
ve sau Phat g|ao b[ cac nha Nho ba| bac. vua Chua va tr|eu dình thay can dua vao
Nho g|ao de cung co d[a v[, quyen |o| cua mình. 0o vay, Phat g|ao khong con do ng va| tro
Ouoc g|a nua. Nhung trong dan g|an, Phat g|ao co anh huo ng ro ng, va co tac dong vao cuoc
song tam ||nh cua nguo| dan thuo ng.
* Nho giao :
- Nho g|ao |a hoc thuyet chính tr[ va dao duc cua g|a| cap phong k|en Trung Ouoc. No
|a duong |o| to chuc xa ho|, co cau nha nuo c, |a |y |uan ve su thong tr[ xa ho| cua dong ho , |a
he thong quan n|em |am nguo|, |a mo| quan he g|ua nguo | vo| nguo| trong xa ho| phong k|en.
Nho g|ao duoc cac tr|eu da| phong k|en Trung Ouoc truyen vao v|et Nam sau CN. Luc
dau no chua co v[ trí trong cong dong nguo| v|et. Kh| cac tr|eu da| phong k|en v|et Nam duoc
th|et |ap, g|a| cap phong k|en v|et Nam da b|en Nho g|ao thanh mot cong cu hu u ích de cu ng
co d[a v[ va quyen |o| cua mình.
Tho| |y, Nho g|ao |a cho du a t|nh than va chính tr[ cua g|a| cap phong k|en nhung Phat
van |a Ouoc g|ao. Nhu ng ne n tang Nho g|a o v|et Nam van |a tu tuo ng Nho g|a o Trung Ouoc,
nhung quan tro ng |a cac nha Nho v|et Nam b|et kha| thac nhung yeu to tích cuc trong Nho
g|ao Trung Ouoc de xa y dung nha nuoc doc |ap, tu chu va g|a| quyet nhu ng van de song co n
cua dan toc. ví du nhu ve t|nh than yeu nuoc, cac nha Nho v|et Nam chu truong: trung qua n
pha| gan chat vo| a| quoc trung quan bao g|o cung huo ng den m|nh quan.

Nguyen Tra | v|et :
“Viec nhan nghia cot o yen da n
Lat thuyen moi biet da n manh”
Cac nha Nho v|et Nam cung xem cua khong san Trình |a quan tro ng, sach Thanh h|en
|a can th|et, nhung kh| ho thay tho| the va nha n tam khong thích ho p thì cung san sang tu bo
quyen cao chuc trong, khuoc tu mo| v|nh hoa phu quy, chon cach song nhan ta m, thanh ban.
ví du nhu Chu van An co |an da ng so de ngh[ chem bay n[nh tha n. vua kho ng nghe, o ng
treo mu ao tu quan, ve d| day hoc, chon cach song “an ba n |ac dao”.
Cac nha Nho v|et Nam de cao tu tuo ng tha n dan cua Vanh Tu :
“Dao nguoc voi dan thì dan giet, nuoc bi mat
Dao nguoc it thì da n bi nguy, nuoc bi yeu.
Duoc long dan thì duo c dan”.
0en tho| Nguyen, truo c b|en do| |on |ao cua dat nuoc, cua da n toc, bon phong k|en nha
Nguyen van co bam vao tu tuong Nho g|ao da |o| tho|, can tro su hoa nhap, su phat tr|en cua
dat nuoc vao t|en trình chung cu a the g|o|. 0ay |a mot ha n che |on cua tu tuo ng Nho g|ao tho|
Nguyen.
Song da co nh|eu nha Nho t|en bo bat da u t|ep xuc vo| Tan thu (kien thuc moi). Ho d[ch
va pho b|en k|en thuc mo|. ví du nhu Nguyen Truong To da de ra nh|e u ca| cach de chan
hung dat nuoc.
1898, o Trung Ouoc co cuoc chính b|en do Luong Kha| S|eu va Khang Huu v| cam dau.
Tu tuo ng duy tan do a nh huong den cac nha Nho v|et Nam. C|ua ha| ong, cac ong nha Nho
v|et Nam thích doc Luong Kha| S|eu hon. vì Luong co |o| |e hung ho n, thong th|et, thu c tinh
|ong yeu nuoc va y chí tu cuo ng da n toc, y thu c chong cuong quye n.
Phuong cham xu |y ma cac nha Nho v|et Nam chon |a :
“Phu quy bat nang da m (me hoac)
Ban tien bat nang di
Uy vu bat nang khuat”.
Chính b[ ch| pho| bo| y thuc tu tuong: |ay da n |am trong, bo| phuong cham hanh do ng
nhu tre n, cac nha Nho v|et Nam da co nhu ng do ng go p to |on trong |[ch su dan toc, trong
v|ec xay du ng va phat tr|en nen va n hoa da n toc. Ho |a nhung nguo| go p pha n kho ng nho tao
nen ve dep cua buc tranh van ho a tho| Trung da|.
Han che cu a Nho giao :
- Nho g|a o da dao ta o mot do| ngu trí thuc ba o thu, phuc co, xa ro| |ao dong.
- Cac g|ao |y cua Nho g|ao nhu: tam cuong, ngu thuo ng, tam tong da thanh mot |uc can
cho su phat tr|en xa ho|, phat tr|en tu do ca nhan va nha n cach con nguo|.

- Tu tuong thu cuu cua Nho g|ao b|eu h|en ro nhat |a tu tuong cua V|nh Vang, Tu 0uc.
Chính vì va y 0ong k|nh Nghïa thu c co cau ca chi trích Nho g|a o tho| Nguyen:
“Nho oi, nhan hoi moi nha
Khang khang nhu the sao ra cai doi”
* Ðao giao :
0ao g|ao truyen vao v|et Nam bang nh|eu con duong va tìm dat |uu song trong tín
nguong ba n d[a.
- 0ao g|a o ve mat chính tr[ chu truong tr[ nuoc theo duong |o| “vo vi”, chu truong dau
tranh. ve mat nha n s|nh quan, 0a o g|ao khuech truong tu tuong ca u an, an nhan, |a cho dua
cho nhung pha n u ng t|eu cuc cu a con nguo| trong cuoc song.
- 0ao g|ao |ay tu tuong La o Trang |am nen tang va b|en tha nh mo t g|ao pha| ton Lao
Tu, Trang Tu thanh Chan nha n Da o duc qua n.
- 0ao g|a o cang ve sau duoc b|en tuong tha nh mot tu tuong yem the, me tín, tho cu ng.
0ao g|ao d| vao do| song dan g|a, va no truyen sau trong tam ||nh nguo| dan, tao ne n nhung
v[ tien, tanh cua mình nhu T|e n o ng Chu 0o ng Tu , Ba chua L|eu Ha nh, 0uc thanh Tran Hung
0ao.
- 0ao g|ao |uc da u cu ng |a cho du a cua g|a| cap phong k|en, da n da n tìm dat song trong
tín nguong dan g|an, va ve sau b|en thanh , su me tín mu quang nhu ca u da o, bo| toan, |en
dong, phu phe p...
2/ Leho| : Leho| : bao ta ng song cu a van ho a da n toc
Le ho| cua nguo| v|et rat da da ng, phong phu ga n ||en vo | tín nguong, tap tuc, s|nh hoat
cua mo| d[a phuong, mo| nga nh nghe. Cac hình thuc |e cu a nguo | v|et nhu : |e ra cu, |e thanh
n|en, |e thuong tho , |e cuo|, |e tang, |e ky n|em nhu ng ngay |[ch su. Ho| cua nguo| v|et co
nh|eu da ng: ho| |ang, ho| nghe ngh|ep, ho| truong nho cac th|en than va nhan tha n v.v… Le
ho| cua nguo| v|et nham bay to su ton kính va tr| an. Le ho| xet tu hình thuc den ban chat
nham b|eu h|en nhu ng tính chat: tính chat |uu truye n, tính chat phuc hung va tính chat kha|
mo cac g|a tr[ cua van hoa da n toc.
T|en ha nh bat cu mot |e ho| nao nguo| v|et cung muon |uu truyen nhung g|a tr[ van hoa
trong do| song cu a mot d[a phuong, mot vu ng, mot da n toc. Tính chat |uu truyen nam trong
tam thuc muon truyen gu| den the he hom sau va ma| sau mot tho ng d|e p : pha| b|et g|u va
truyen ba suc song va ve dep cua |e ho| dan toc. Chính su truyen ba nay|a mot ch|ec cau
tam ||nh no| con nguo| vo| con nguo|, no| g|ua qua khu vo| h|en ta| va ma| sau. Tính chat |uu
truyen ca |e ho| nam chính trong ta m ||nh cua con nguo|, nhung no mang tính chu ky va d[nh
hình trong do| song cua cong do ng. 0|eu nay |am chung ta h|eu : du o the che na o, |e ho|
|uon duoc |uu truyen nhu mot s|nh hoat van hoa t|nh than cua cong dong.
Tính chat |uu truyen thuo ng ga n ||en vo| v|ec phuc hung cac g|a tr[ van ho a ca cong
dong. Phuc nhung cac g|a tr[ van hoa |a muc dích, |a y nghïa cua bat ky hình thuc |e ho| na o.

Tính chat phuc hung na kho ng chi |a su ton v|nh ma co n |a khang d[nh nhung g|a tr[ t|nh tha n
nha n da n cua da n toc. Le ho| cua nguo| v|et tu xa xua den nay |a nham ton v|nh nhung g|a tr[
dao |y, g|a tr[ nhan a|, |ong huong th|e n va vì nghïa ca cua nhung con nguo| vì |e pha|, vì
nuoc vì da n. Tính chat phuc hung nay nam trong ba n chat ca |e ho| nguo| v|et. Tính chat
phuc hung nay kho ng pha| |a tha| do tuyet do| hoa, |y tuo ng ho a cac g|a tr[ truye n thong, xem
no |a khuon mau vïnh hang, tu do dan den su bang |ong, phuc co nhu ng hình thuc |e ho| cu,
|ac hau. T|nh than phu c hung cac g|a tr[ cu a |e ho| |a su b|et cho n |o c, pha t huy ca| t|nh hoa,
suc song dep trong |e ho|, tu do khang d[nh nhu ng g|a tr[ be n vung, truo ng to n, t|eu b|e u cho
ban sac va pham g|a cua dan toc.
Tính chat |uu truyen va t|nh than phuc hung cua |e ho| nguo| v|et khong nam trong tho|
han khe p ma no |uon vuon to| su kho| mo. Tính chat kho| mo cua |e ho| |a o cho: tren nen
tang nhung ca| t|nh hoa, ca| ben vung do , |e ho| cua nguo| v|et pha| huong to | v|ec kho| mo
nhu ng khía canh tích cuc phu ho p cho v|ec xay dung nhung pham chat cua con nguo| v|et
Nam h|en da|, dam da ban sac dan toc. Tính chat |uu truyen phu c hung cua |e ho| chi dat
h|eu na ng thuc su kh| cac g|a tr[ cua |e ho| |uon kho| mo mot t|nh than mo|, mot y thuc mo|:
truyen thong |uon ket hop vo| h|e n da|, da n toc ket hop vo| nhan |oa |. Cac g|a tr[ cua |e ho|
khong dung |a| o su ton v|nh dao |y nha n ba n, y thuc tu cuong va t|nh than ye u nuoc cua da n
toc v|et Nam ma con pha| vuon to| |y tuong nhan da o xa ho| chu nghïa. Le ho| khong dung |a|
o ca| tot dep, ca| dep ma tu ca| tot ca| dep ay con nguo| vuon to| ca| dep – ca| cao ca: ca| dep
ca| cao ca cua tho| da| Ho Chí V|nh.
Tính chat kho| mo cua |e ho| the h|en ro o v|ec “sang ta o ra nhung g|a tr[ mo|” cu the
trong v|ec nay |a ben canh v|ec |uu truye n, phuc hung cac hình thuc |e ho| mo| phu hop vo|
cuoc song con nguo| v|et Nam tho| h|en da|. ví du, co the tìm nhu ng hình thu c |e ho| gan vo|
tho| cong ngh|ep h|en da|, vo| va| tro cua truyen tho ng – t|n hoc, d|en tu , vo| ca c chat ||eu van
hoa h|en da | tao nen ne t mo| – h|en da| trong |e ho| cua nguo| v|et.
Tính chat kho| mo chi thuc su co y nghïa kh| chung ta b|et “co| trong, bao ton, ke thu a
va phat huy nhung g|a tr[ van hoa truyen thong (bac hoc va dan g|an) van hoa cach mang
bao gom ca van hoa va t the va van hoa ph| vat the” (NOTU 5).
Tu v|ec tìm h|eu mot so tính chat |e ho| cua nguo| v|et, chung ta khang d[nh tính da g|a
tr[ cua |e ho|. Le ho| |a mot hình thuc van ho a quan trong trong do| song van hoa – t|nh than
cua dan to c ta. Le ho| |a mot cau no| tam ||nh cua con nguo| va con nguo|, g|ua qua khu –
h|en ta| – tuong |a|, va bao ta ng song cua van hoa da n toc.
Le ho| |a net s|nh hoa t van hoa cong dong cua bat ky dan toc nao. Vo| dan to c deu co
truyen thong |e ho| kha c nhau.
Le ho| pha n a nh suc song, su da dang cua mot ne n va n hoa da n toc. Tren toan the g|o|
h|en nay, nuoc co nh|eu |e ho| |a Co|om|b|a.
Truoc t|en can co su phan b|et g|ua |e va ho|:



a) Le:
Le thuong mang tính chat tha nh kính, ton ngh|em, duo c t|en hanh vo| mot ngh| thuc
nhat d[nh. Khong g|an cua |e tang ngh|em va co g|o| han. Le duo c t|en hanh trong mot tho|
g|an nhat d[nh. Nguo| tham g|a |e thuo ng co tha| do ngh|em tuc va mot y thuc |e ngh| ro ret.
Ngay xua |e thuo ng gan ||en vo| phong tuc cua cong do ng.
b) Hoi :
Ho| thuo ng mang tính chat ho| he. Ho| thuong ga n vo| nhung tro cho| dan g|an, gan vo|
nhu ng cuoc th| tho, tranh ta| trong mot so |anh vuc na o do. Tính chat vu|, trao t|eu trong ho | |a
net no| bat.
Khong g|an d|en ra ho| thuong |a rong, khoang dat va co the d|en ra trong mot vung d[a
|y rong. Tho| g|an t|en hanh ho| co the da| ngan khac nhau do tính chat cua mo| ho|. Nguo|
tham g|a ho| |a tu do, khong pha n b|et tuo| tac, thanh phan, to n g|ao. Nguo| tham g|a ho | vo|
t|nh than da n chu, co| mo tuy so thích cua mo| nguo|.
Ho| thuo ng co ho| |ang, ho| chua, ho| nhan ngay ky n|em cac danh nha n, anh hung, ||et
sï, ngay ho| |[ch su...
Cung co kh| ket hop g|ua |e ho|, hoac nguoc |a| nhu |e ho| 0ong 0a, ho| |e hoac nguoc
|a| nhu |e ho| 0ong da, ho| |e ngay Ouoc Khanh 2/9 cu a dan toc ta.
Sau day x|n g|o| th|eu mot so ho| t|eu b|eu nhu ho| Chua Huong, ho| 0en Hu ng, ho| L|m.

* Hoi Chu a Hucng
Theo sach “Huong son th|en tru th|en pha” thì Chua Huong tích duoc xay dung tu do|
Le Chính Hoa (1G8O-17O5) do mo t v[ Hoa thuong tìm ra d[a d|em nay. Chua Huong o tho n
Yen vï, huyen Vy 0uc, Ha Tay, cach Ha No| GOkm ve phía tay cho Huong Son 5 chu : “Nam
th|en de nhat do ng”. Trong khu vuc Huong tích co nhung ngon nu| de p nhu Tuyet Son,
Huong Tích, Nu| Bong. Trong dong co tuong Phat ba ba ng da xanh. Tho| Tay Son cho du c
tuong nay va chuo ng. O Huong Tích co chính d|en Th|en Tru. 0ong T|en Son (con go| |a nu|
T|en). vao dong Huong Tích, khach bo hanh pha| |eo 12O bac da. Co Chua g|a| oan (g|eng
g|a| oan) co dong Tuyet Ouynh.
Ho| Chua Huong duo c t|en ha nh bat da u tu ram thang ba am |[ch. Nguo| d| ho| ngam
nhìn nhu ng bo ng hoa |an do tham h|en |e n tren ne n xanh |am cua nu|, tre n ne n xanh tham
cua ba u tro | tao ne n mot buc tranh tho mong, ky thu. Anh sang kho| huong cua cac do ng,
chua tao nen khong khí huyen hoac. O day nguo| ta nghe nhung a m thanh tra m cua |o| chao
: A d| da phat cua nhung |o| cau. Nguo| d| ho| chua Huong du mo| |ua tuo|. Nguo| den day
duoc xem buc tranh son thuy hu u tình cu a dat nuoc va tha p mot va| nen huong ca u mong
cho nhung d|eu tot |anh. 0| chua Huong kh| ra ve se mua mo va rau san. 0o |a nhung dac
san doc da o cua vu ng nay.

Nh|eu nha tho cua ta da den chu a Huong, ho da cam hung truoc ve dep ky vï va nen
tho cu a Huong Tích, va da v|et nhung ba| tho tuyet vo| ve ve de p no| day. X|n dan ra day may
van tho cua Chu Vanh Tr|nh ta ca nh Huong Son :
“Nhac trong len ai kheo ve hình
Da ngu sac long lanh nhu gam det
Tham tham mot hang long bo ng nguyet
Gap ghenh may loi uong thang may
Chung giang son co n doi ai day
Hay tao ho a kheo ra tay xep dat”
* Ðe`n hu ng :
0en hung h|en nay thuoc tho n Co tích, xa Hy Cuong, huyen Phong Chau vïnh phu. 0e n
hung to a |ac tren mot ngo n do| cao 175 mot co cay cao, bong ca. 0an g|an van thuo ng tuong
truyen nhu ng cau ca dao :
“Nay len, nay len, nay len
Len non Co Tich, len den Hu ng Vuong
Den nay tho to Nam Phuong”
Nhung d| tích con |a| cho to| nay cua den Hung |a tu tho| Le-Nguyen bao gom:
÷ vom cong do so o cha n nu| phía Tay, duo| bong nhung cay co thu.
÷ 0en Ha va chua Th|en Ouang nam cao tre n vo m cong 225 bac them.
÷ 0en Trung nam cao tren den Ha, 1G8 bac, no| truyen |a cho ho p cu a cac Lac hau,
Lac tuong, no| Lang L|en dang ba nh chung, banh day.
÷ 0en thuong nam gan dinh nu|, cach den Trung 1O2 bac them. No| cac vua |am |e
te tro|, te than |ua.
Le ho| den Hung t|en hanh ha ng nam bat dau tha ng ba a m |[ch. Nhu ng ngay na y dong
bao khap mo| vung dat nuoc, k|e u bao nguo | nuoc ngoa| ve dat to tham g|a |e ho| trong n|em
han hoan, kính mo ve truyen thong |au do| cua da n toc. Cac cuoc ruoc trong |e ho| den Hung
rat phong phu, co su tham g|a cu a nh|eu |a ng nhu ruo c k|eu, ruo c vo| va co nh|eu tro cho|
dan g|an: danh du, dua thuyen, dau vat, da nh co nguo|, hat xoan...
* Hoi Lim (co n goi Ia hoi quan ho vung Bac Ninh)
Ho| L|m |ay Chua L|m |am trung ta m, va bat dau tu 18 thang g|eng am |[ch hang nam.
Ho| L|m t|en hanh trong mot khong g|an rong |on gom 5O |ang thuo c cac huyen Yen Phong,
T|en Son, th[ xa Bac N|nh. Ho| L|m bat da u tu Chu a L|m (con go| |a Cung L|m). No| truoc day
cac vua tu Thang Long ve K|nh Bac de gap dan va g|a| dap cac thac mac cua da n. Vo| |an
nhu vay, nhan dan mo ho| mung xuan, mung vua. vao d[p nay tra| ga| gap nhau bay to tình
cam. Ho mo| chao, quen nhau va hat do| da p. Ho| L|m co cach day khoang 1OO nam va den
ngay nay tro thanh mo t ngay ho| truyen thong. Hat quan ho thuong d|en ra trong mot khong

g|an va tho| g|an ro ng va duong nhu khong an d[nh tho| g|an. Ho ha t ngay, hat dem, hat trong
dem trang mo ao, hat kh| tat nuoc, kh| cheo thuyen, ha t kh| quay to, det va|.
Ho| L|m co ha| hình thuc hat : hat trong nha, hat ngoa| do|. Hat quan ho thuo ng |a mot
do| ban tình, hoac mo t top. Ho cam nhau, h|eu nhau ma ha t do| dap. Ouan ho ba n cho san
don ve nha. vao den cong thì ho cat t|eng hat chao xuan. Sau do quan ho chu du ng g|ua san
hat do n ba n, do non, do o mo| ba n va o nha , ro| ha| be n hat do| dap. va cu nhu vay, trong
nha, ngoa| do| hat do| dap, nguo| d| ho| dung quay quan nghe hat, thuo ng thu c y tình, |a n
d|eu cua ba| quan ho. Nhung |an d|eu dan ca quan ho nhu |uo n bay tren nhu ng canh do ng
|ua xanh mon mon, |uon qua nhu ng rang ca y, nhung kenh muong nhu ho a nhap va o ca nh
sac mua xuan, g|eo vao |ong nguo| nhung tình cam de p de g|ua con nguo| vo| con nguo|,
g|ua con nguo| vo| mot vung que k|nh Bac g|au truye n thong va n ho a.
Ngoa| ra ho| L|m con co |e da ng huong o chua Ca , va sau do ke o ve do| L|m vu| cho|,
trong nhu ng ngay ho| L|m con co |e ruoc. Le ruoc nuoc, the h|en nguyen vo ng cua nguo| dan
cau mong mua thua n, g|o hoa de |am an phat ta|. Le ruoc Thanh de con nguo| bay to do| vo|
on duc cu a cac bac thanh do| vo| nguo| co cong vo| que huong, dat nuoc. Le ruoc k|nh de
con nguo| bay to, va huong ve |e pha|, d|eu th|en.
Nhung nga y ho| L|m da tro tha nh net va n hoa doc dao cu a nguo| k|nh Bac.



PHDNC TUC :
Theo tu d|en t|eng v|et (NXB, KHXH, HN 1992)
“Phong tuc |a tho| quen da |n sau vao do| song xa ho|, duoc mo| nguo| thua nhan va
|am theo.
Ngan ngu nguo| v|et co cau “nhap g|a tuy tuc”. Vo| vung, mo| no| co nhu ng phong tuc
khac nhau. Cong do ng nguo| v|et co nhu ng phong tuc duo c mo| nguo| thu a nhan va |am theo
mot cach tu g|ac hay khong tu g|a c.
1/ Phong tu c hon nhan :
Tra| ga| den tuo| |ay nhau tha nh vo, tha nh chong. Theo tuc xua, con ga| |ay chong |a
pha| ve nha chong. Nga y xua tra| ga| |ay nhau pha| co |e g|a thu. Le g|a thu de cha me, ho
hang, nguo| ma| mo| thua nha n quan he vo chong cua do| |ua. Ngay nay g|a thu khong con |a
mot |e nu a, ma quan trong |a su chung nha n cua chính quyen phuong (xa) ve su hon thu cua
tra| ga|.
Trong ho n nha n, nguo| v|et chu y con da u |a chon nguo| co duc hanh, vì ho quan n|em :
“Cai net da nh chet cai dep.
Sac dep khong mai ra ma an duoc”
Ngay nay, ngoa| duc hanh, trong ho n nha n, nguo| v|et chu y den cong an v|ec |am cua
con tra| hoac con ga|. Trong hon nha n nguo| v|et cung chu y den su hop g|a, ho khong chu y
den nh|eu t|en “g|a thu bat |ua n ta|”. Trong hon nha n co |e ho| va |e cuo|.
Le ho| tuy theo mo| no| mo| vung. Nhung |e ho| thuo ng co trau cau, che ruo u, va banh
tra|. Banh va mot so do vat trong |e ho| thuo ng |a mot cap. Cac do vat trong |e ho| duoc go|
g|ay do, du ng trong kha| son do, va phu kha n d|eu do. Vau do tuo ng trung cho hong phu c.
Le ho| |a thuan tình cho tra| ga| |ay nhau.
Le cuo| : Le cuo| duo c t|en hanh vao ngay |anh, tha ng tot do ha| g|a dình thuan y. Le
cuo| |a nga y trình cho ha| ho, ba n be chính thuc b|et tra| ga| |ay nhau. Tuy theo tu ng vu ng,
tung g|a dình, tuc cuo| nay co the t|en ha nh theo cac ngh| thuc, cac buoc khac nhau.
- Trang phuc trong ngay cuo| : ngay xua chu re do| khan |uot, mac quan |ua trang, a o
cap do| : gom mot ao da| tra ng ben trong, ngoa| |a mot ch|ec ao doan ke p. Co da u o nong
thon mac a o nam tha n, trong a o nau non, ngoa| ao the |ot nh|eu xanh, dau van nhung den,
mac yem |ua co xe mau mo ga hoac mau tha m. Lung that ch|ec tha t |ung vo| ha| day yem |ua
mo ga. vay |a vay |ua. Chan d| de p cong. Tho| xua cac co thuong mang theo non qua| thao,
ba tang de che na ng mua, che mat cho do the n.
O thanh th[, cac co van da u bang khan nhung co duo| ga mac quan, d| guoc ph| ma
hoac d| g|ay cao got. Ao trong |a mau trang, ao ngoa| |a gam theu hoac ao sa tanh mau den.
Cac chu re mac theo k|eu a u phu c phuong Tay. Ngay nay trang phuc ngay cuo| da thay do|
tuy theo so thích, nhung thuong van huong ve nhu ng trang phuc hop vo| mo| truong, vo| tuo|
tac, vo| quan n|em ve ca| dep cu a con nguo| v|et Nam hom nay.

Phong tuc hon nhan dap u ng nhu cau cua cong do ng. Hon nhan |a mot ta p quan cu a
mo| nguo| den tuo| thanh n|en nham de duy trì no| g|ong, g|a toc, pha t huy suc manh cua
cong dong.










Phong tuc xay cat nha: Phong tuc xay cat nha xuat phat tu ca| |y tam ta|: th|en, d[a,
nha n (Th|e n tho|, d[a |o|, nha n ho a)
- Kh| xay cat nha , v|ec chon dat, chon huo ng |a vo cung quan tro ng trong quan n|em
cua nguo| v|et. Lam nha thuong cho n huo ng 0ong hoac 0ong-Nam. Thuo ng thuong nguo|
xua chon no| cao “nhat can g|ang, nhì ca n son”
- Truoc kh| xay cat nha , nguo| ta thuo ng cho n ngay g|o de dong tho. va truoc kh| dong
tho co |e dong tho.
- Kh| xay nha xong thuong co |e ta n g|a. Chu nha n chon ngay tot de don ve nha mo|.
Nha o |a mot nhu cau, mo| g|a dình a| cung mong uoc tao du ng mot ngo| nha. 0|eu ay
xuat phat tu quan n|em : “An cu |ac ngh|ep”, song o nha, “thac o mo”
Phong tuc khao, mung truo ng tho, thuo ng tho :
- Khao tuc |a |am t|ec da| khach. Con nguo| co 8 d|eu tot : Phuc, Loc, Tho.
÷ Phuc : |a danh chuc.
÷ Loc : con dan chau |u
÷ Tho : tuo| g|a, song |au
Nguo| v|et thuo ng co quan n|em : kính |ao dac tho. Kính trong nguo| g|a, nguo| g|a se
de |a| tuo| tho cho. Trong cac buo| |e, ho| he, cuo| x|n, ma chay nguo| ta rat co| trong v[ trí cua
nguo| |on tuo|, nguo| g|a.
O cong do ng nguo| v|et co tuc khao tuo| tho. Ngay truoc nha co nguo| thuo ng tho, g|a
dình |am, do |e mang ra dình de |e. Sau do ve nha con ca| |am |e g|a t|en va con ca| chu c
mung cha me. Thuo ng |a chi an mung thuo ng tho cac cu ong, co n cac ba chi an mung theo
chong.

Phong tuc dam tang :
Phong tuc dam tang, ma chay cua nguo| v|et gan ||en vo| quan n|em: con nguo| chi
chet phan xac, chu phan ho n van |an quat quanh nguo| song. Phong tuc tang ma cua nguo|
xua rat nh|e u khe, ph|e n toa|. Nga y nay phong tuc ay van con chi |uu g|u nhu ng tuc chính :
- Le ||em nguo| chet.
- Le nha p quan.
- Le v|eng.
- Le dong quan.
- Le ha huyet.
Le cu ng te huong ho n nguo| da khuat. Tuc cung te nguo| chet |a phong tuc cua nh|eu
dan toc tren the g|o|. Cong dong nguo| v|et cu ng vay. Thuong |a cung sau 8 ngay chon – go|
|a cung mo cua ma. Cung sau 49 ngay, sau 1OO ngay. Hang nam chon ngay mat cua nguo|
chet, g|a dình deu co cung g|o. Sau 8 nam thì cung man tang.
Tang phuc : cac |oa| tang phuc truoc kh| phan pha t cho mo| nguo | trong g|a dình, g|a
toc ch[u tang nguo| mat de u pha| dat truoc an tho. Con chau |am |e ch[u tang va mac tang
phuc. Tang phuc cua nguo| v|et |a |oa| va| xo, mau tra ng. Con ca | va than nhan chít khan
tang tre n dau. Chau dích ton thì chít kha n va ng, chat thì chít khan do.


















IV. VAN HDA CIAD TIEP – UNC XU.
Trong s|nh hoat cua co ng dong, g|ao t|ep- ung xu |a mot |anh vuc van ho a.
C|ao t|ep |a mot nhu cau khong the th|eu trong do| song cua mo| nguo|, mo| cong do ng.
Neu con nguo| khong co hoat dong g|ao t|ep cuoc song se tro nen don d|e u, nham te vo
cung g|ao t|ep g|u p cho con nguo| h|eu mình, h|eu nguo|, h|eu cuoc song nh|eu hon. Hon nu a
g|ao t|ep co n g|up cho mo| nguo|, mo| cong dong co cach thuc, co tha| do ung xu thích ho p
tuy theo tung do| tuong, tung hoa n canh g|ao t|ep.
C|ao t|ep co n |a mot nghe thuat song, nghe thua t u ng xu g|ao t|ep duoc boc |o qua
hanh dong, cu chi, ngo n ngu |o| no |. Hanh g|ao t|ep dan g|an co cau :
“Lo| no| kho ng mat t|en mua
Lua |o| ma no| cho vua |ong nhau”
0e vua |ong nhau, trong g|ao t|ep pha| co mot nghe thuat g|ao t|ep, mot su ung xu te
nh[, kheo |eo.
van hoa g|ao t|ep co the xem xet o mot so |anh vuc sau :
- C|ao t|ep g|ua con nguo| vo| con nguo|, g|ao t|ep g|ua ca nha n va cong dong, g|ao t|ep
g|ua cong dong va cong do ng.
- C|ao t|ep g|ua con nguo| vo| mo| truong th|en nh|e n.
- C|ao t|ep g|ua con nguo| vo| mo| truong van hoa.
1/ C|ao t|ep g|u a con ngud| vd| con ngud|, g|u a ca nha n va cong dong :
Nguyen tac cua |oa| g|ao t|ep nay |a dua tre n su chan thanh, su nh|et tam, |ay su dung
hoa, dung hop |am nen ta ng cho cac mo| quan he g|ao t|ep.
0ac d|em cua su g|ao t|ep nay :
- Su chan thanh, chuong tình ca m, ton tro ng nhau : “Vot bo ca| |y khong bang mot ty
ca| tình.
- Nguo| v|et trong g|ao t|ep rat h|eu khach, trong khach, nhung trong g|ao t|ep ho
thuo ng co tính rut re. B|eu h|en cua su g|ao t|ep ay |a cach mo| chao: “|o| chao cao hon mam
co”. Trong g|ao t|ep ít boc |o ba ng cu chi, ma thuong the h|en trong a nh mat va nu cuo|.
Trong g|ao t|ep ho thuong can tro ng trong cach no| nang.
Tuy theo tu ng do| tuong, tung hoa n canh ma nguo| v|et co nhu ng cach thuc va hình
thuc g|ao t|ep. O dau, trong su g|ao t|ep vo| nguo| |on tuo|, nguo| g|a van |a mot su co| trong
kính can.
Trong g|ao t|ep g|ua nguo| va nguo| neu chua tro ne n than quen, h|eu b|et nhau thì
thuo ng co mot su can trong, de dat trong g|ao t|ep. Nhung kh| da tro ne n quen tha n, thì su
g|ao t|ep ay thuong |a co| mo, vu| ve, nguo| ta co the bo qua mot so sa| sot nho .
- 0o| vo| cong dong nguo| v|et thì g|ao t|ep nhung nguo| trong huyet thong, g|a dình g|a
toc |a chu yeu “mot g|o t mau dao con hon ao nuoc |a”. Nhung do pha| nuong du a nhau g|ua

nhu ng con nguo| trong mot to chuc |ang, ne n nguo| v|et cung rat co| trong tình |ang nghïa
xom “anh em xa khong bang |ang g|eng gan”.
2/ Giao tie´p vci moi truc ng thien nhien :
Th|en nh|en |a mot mo| truong song can th|et cua mo| con nguo|, mo| cong dong. Trong
g|ao t|ep vo | mo| truong th|en nh|en con nguo| cung thuo ng co nhung b|eu h|en :
a) Th|ch ung vci moi trucng :
Cong dong nguo| v|et song chu yeu vo| nghe no ng, |ay |ua nuoc trong trong trong trot.
Hon nu a ho song trong mot mo| truong th|en nh|en da da ng, phong phu, cho nen ho b|et |o|
dung mo| truong th|en nh|en de chon cach song, cach ung xu thích ung, thích ho p. Nguo|
v|et thuong thích an ngu coc, tra| cay va cac |oa| thuy san. Trong a n, ho chu y den su tong
hop. Ho thích mac cac |oa| va| tu vat ||eu nong ngh|ep. Vau sac trong mat thích nhu ng mau
hoa vo| th|e n nh|e n.
0o song o vung khí ha u nh|et do| g|o mua, nang, nong, mua nh|eu nen nha thuong xay
huo ng 0ong, Nam nha xay co ma| doc de thoat nuoc. Ao quan thích mac rong, thoa ng. Vo|
truong th|en nh|en cu a nguo| v|et rat da dang va phuc ta p. 0o nguo|. Ho b|et |am duong de d|
|a|, b|et da o ao de nuo| ca, b|et da o g|eng de tao ra nguo n nuoc cho su song cua con nguo|
va muon vat.
b) Ðo´i vci moi truc ng thien nhien :
Nguo| v|et |uon co y thuc che ngu : dao kenh dan thuy nha p d|en hoac t|eu thuy, b|et tao
ra cong trình de che ngu |u |ut, nuo c tr|eu.
Trong y thu c che ngu mo| truong th|en nh|en nguo| v|e t thuo ng gan vo| tín nguo ng : tho
cung, k|eng ky.
Trong g|ao t|ep vo| mo| truo ng th|e n nh|en, nguo| v|et |uo n co y thuc ton ta o, sang ta o ra
mot th|en nh|en mo| de |am dep cuoc song cua mình. Nghe thuat |am vuon, nghe thuat hoa
v|en cua nguo| v|et tua n theo nguyen tac quan the non-nuoc, cay hoa, ch|m ca. Chính ba ng
cach nay con nguo| ta o nen mot mo| truong th|en nh|en ha| ho a, |a m dep cho cuoc song cua
mình.
Trong v|ec sang ta o quan th|en nh|en, con nguo| thuong |ong vao canh quan do mot y
tuong ve duong khí, ve su song. Trong cach dat ten, ta o dang, ho thuo ng gan vo| nhu ng con
so 8,5,9.
3/ Giao tie´p vci moi truc ng van hoa :
Nen van hoa v|et Nam trong t|en trình phat tr|en cua mình |uon |uon co su g|ao t|ep vo|
cac nen va n ho a khu vuc va the g|o|. Su g|ao t|ep nay |a mot tat yeu ta o nen su da da ng
phong phu, tao ne n kha na ng cong s|nh cho nen va n ho a v|et.
C|ao t|ep vo| mo| truong van hoa v|et van do ng theo ha| huo ng chính :

- C|ao t|ep vo| cac g|a tr[ van ho a truyen thong. Trong huong g|ao t|ep nay van hoa v|et
thuo ng cong s|nh vo| cac yeu to, cac g|a tr[ tích cuc, va b|en cac yeu to, cac g|a tr[ do tha nh
mot suc manh t|nh than cho mo| nguo|, cho co ng dong.
- C|ao t|ep vo| cac nen van hoa khu vuc va the g|o|: huong g|ao t|ep nay, cong dong
nguo| v|et thuo ng co ha| b|eu h|en: tuong s|nh va tuong khang. Ho b|et chong |a|, gat bo
nhu ng ca| gì, va b|et gan |oc, t|ep thu cac gì can cho su phat tr|en dat nuo c, phat tr|en van
hoa da n to c. ví du, kh| nguo| v|et t|ep xuc vo| nen van hoa Han o tho| ky Bac thuoc, o tho|
van hoa 0a| v|et, nguo| v|et chi t|ep thu nhu ng g|a tr[ tích cuc trong tu tuong Nho g|ao, va
b|et can cu vao van tu chu Han de sang tao ra mot van Nom de xay dung ne n van ho a cua
nguo| v|et.
Y thuc tuong s|nh va tuong kha ng |a y thuc thuong tru c trong qua trình g|ao t|ep van
hoa cua co ng dong nguo| v|et.

V. VAN HD A THAV VY CUA NCUDI VIET.

0o d|eu k|en song o vung nong ngh|ep, do d|eu k|en khí ha u va tu nh|en, do trình do
phat tr|e n xa ho|, nguo| v|et co co nhu ng quan d|em tha m my r|eng cua mình. van hoa tham
my cua cong do ng nguo| v|et co the thay o nhung mat sau :

1/ Su ke´t hc p giua cai thuc dung va cai tham my :
Vo hình trong do ng 0ong Son da pha n anh kha doc dao ve su ket hop g|ua ca| thuc
dung va ca| tham my.
Ky thuat duc do ng, cach pho| trí cac t|et hoa tren mat trong do ng nhu dan ch|m |ac, dan
huou, canh g|a gao, canh cheo thuyen, ca nh mua ha t, nhu ng ca nh s|nh hoat cua con nguo|,
tat ca no| |en mo| quan he g|ua ca| can va ca| tham my trong quan n|em ve the g|o| cua nguo|
v|et co. O day ta nha n ra net do c dao trong cam thuc tham my cua nguo| v|et xua. Ho co|
trong su ca n xung, su hai hoa trong cach trình bay tren trong dong 0ong Son. O nen van hoa
Phung Nguyen cac nha kha o co tìm ra duoc mot kho| tuong tuy nho : hai nguoi cong nhau,
nhung kho| tuong nay da cho ta thay trong quan n|em cua nguo| xua da tach ca| thuc du ng,
de ta o nen mot kho| tuong mang g|a tr[ r|eng cua no. Song d|eu ay chua du co so de khang
d[nh |a co mot su thay do| trong quan n|em ve su ket ho p g|ua ca| thuc dung va ca| tham my
cua nguo| v|et co.
Trong su phat tr|en |[ch su cua mình, nguo| v|et co |uon |uon y thuc d|en ta, m|eu ta mot
doi tuong thuc va the h|en kha t vong vuo t ra khoi gia tri thuc dung cua chính do| tuo ng. 0|eu
nay |a mot su tha t. Chính nho the h|en ca| khat vo ng vuot ra kho| g|a tr[ thuc dung ma con
nguo| muon long, muon dua ca| tha m my vao cuoc song cua mình.

Huyen thoa| ve Son T|nh – Thuy T|nh, ve Thanh C|ong, cac truyen co dan g|an khong
don thuan |a cac sang tao van ho c, no |a mot hình thuc nha n thuc the g|o| cua nguo| xua, |a
the h|en khat vong vuo t ra ngoa| ca| thuc te von co.
C|ua ha| yeu to thuc du ng va tham my, nguo| v|et co| trong ca| thuc dung: “an chac mac
ben”, “tot gohon tot nuoc son”... Song ho khong quen yeu to tham my : “nguoi dep vì lua”...
Nhu vay, trong va n ho a tham my nguo| v|et |uo n chu y su ket hop g|ua ca| thu c dung va ca|
tham my. Trong dan g|an co |uu truyen cau chuyen: mot anh tho cay thích an com trang
trong mot ca| bat dan. Con mot cu do thích an com ga o ham trong mot ca| bat hoa. Nhung
nguo| v|et khong ta n thanh cach chon cu a bac no ng dan cung nhu cach cho n cua cu do .
Ouan n|em dung |a pha | thay duoc su ket ho p g|ua ca| thu c dung va ca| tham my.
2/ Trong mo´i quan he giua con nguci va con nguci, giua con nguc i va cong do`ng :
Nhung gia tri dao duc truyen thong da tha m nhap vao cac quan he tham my va tro
thanh co so, chuan muc cho su danh g|a tham my do| vo| cac h|en tuo ng cua co ng do ng
nguo| v|et. Ouan n|em ca| dep cua nguo| v|et trong cuo c song, trong tu nh|en, trong nghe
thua t deu |ay chua n muc dao duc nhu |a mot chua n muc can va pha| co trong v|ec da nh g|a
con nguo| va xa ho|. Trong quan n|em tham my, nguo| v|et co| trong ca| chan, ca | hung, ca|
nghïa. Trong tho| phong k|en, mo| b|eu h|e n cua ca| dep deu ch[u su ch| pho| cu a he tu tuo ng
phong k|en, deu mang mau sac dao duc. Tho| phong k|en co quan n|em: mot xa ho| tuan
theo vuong dao. Vot con nguo| dep |a con nguo| tu doan van chuong hay |a “van di tai dao”...
0ac b|et |a trong tha| do tham my, trong da nh g|a tham my nguyen tac dao duc ch| pho| cach
nhìn, cach danh g|a ca c h|en tuo ng tham my cua con nguo|.
Ouan n|em nay co mat t|en bo |a gop phan g|ao duc con nguo|, hình thanh nhan cach
cho con nguo |. Nhung nen nho |a khong pha| moi cai dao duc deu co the tro thanh cai tham
my. Chi co nhu ng ca| dao duc na ng |en den muc hoan th|en va dep thì mo| tro thanh mot g|a
tr[ tham my.
3/ Van hoa tham my cu a nguci Viet gan bo mat thie´t vci thien nhien :
Trong cuoc song cua nguo| v|et, th|en nh|en tro thanh nguo| ban dong ha nh, |a n|em
vu|, |a ve dep. 0o vay, cuoc song cua ho , quan n|em tham my cua ho |uo n gan bo vo| th|e n
nh|en. To t|en cu a nguo| Lac v|et |a con ro ng, chau t|en, ga n ||en vo | song nuoc, vo| nu| non,
canh trí, canh vat. Y thuc hoa nha p vo| th|en nh|en |a mot y thuc thuong truc cua nguo| v|et
Nam xua, nay... Trong mo| no|, mo| |uc nguo| v|et co |ong ca| th|en nh|e n vao trong cuoc
song cua mình. Kh| xay cat nha ho thuo ng cho n huong. Kh| d[nh v[ trí cua |ang, cua do th[ ho
thuo ng cho n: nhat can g|ang, nh[ can son. Vo| cong trình k|en truc cua nguo| v|et |uon tìm
thay su ha| hoa, ho a nhap vo| th|en nh|e n. Trong ngon ngu cua t|eng v|et cac tu b|eu dat mau
sac |uon ga n vo| cac mau cua tu nh|en nhu : mau |a ma, canh sen, non chuo|, da tro|, canh
cha, |a cay, na u gu, xanh nuoc b|en, hat de.. Trong cach ví von cu ng |ay hình da ng cua su
vat, do ng vat |am do| tac de so sanh: nham h|em nhu cao, doc ac nhu ra n, khoe nhu vo|, bac
nhu vo|, tuo| nhu hoa, sang nhu trang, man nhu muo|, ngo t nhu mía |u |..

Cac pham chat cua nguo| quan tu cung thuong duoc so sanh vo| cay co| tu nh|en:
thang nhu cay tung, ca y bach, thanh cao nhu cay truc, vung vang nhu cay co thu...
Trong sang tao nghe thuat, dac b|et trong tho van, khuynh huo ng nhan ho a th|e n nh|en
|a net dac thu trong ca m quan tha m my cua nguo| v|et.
Ca dao co cau :
Vì may cho nui len troi
Vì chung gio thoi hoa cuoi voi trang.
Nguyen Tra|, nha tho |on cua da n toc cu ng thuo ng muon th|en nh|en de the h|en cam
hung nghe thua t cua mình :
Ba cau hat cua ngu ong lam khoi tren mat ho toa rong
Mot tieng sao muc dong nang trang troi len cao.
(Chu trung ngau thach-ba 2).
vo| nguo| v|et, th|en nh|en |a ch|ec no| nuo | |on the xa c, tam hon cua mo| con nguo|.
Th|en nh|e n to d|em cho con nguo| co ích hon, th| v[ hon. Vat khac con nguo| cung b|et |am
cho th|en nh|en de p hon, duyen dang hon. Ouan n|em tham my cua nguo| v|et |uon ga n vo|
th|en nh|en. 0o |a net dep cua van hoa nguo| v|et.

PHU LUC
]^


1. NHD VE DUAN HD – LUU NCDC VANC
2. VE THAV LAV KINH – VANH HA
3. VAN HD A VAN LANC VIET NAV –
CS. TRAN VAN CIAU























NHD VE DUAN HD

To| co d[p tro |a| tuo| tho Ouan ho, ca| tuo| hat |o nh[p b[ o ng Chanh quat |a n mong.
Ong Cha nh khong a| khac |a ong no| cac con cua ba xa nha to|. Ong da nh ra t rat vay ma to|
van |on |en cung the he cho| khang cho| cu. Tho| g|an g|o chay tren dong, to| tro tha nh chang
tra| K|nh Bac. Ch|en tranh |an to| song Cau nuoc cha| |o tho, to| deo ba |o con coc, cu| dau
|eo doc Truong Son da nh g|ac. C|a b|et tha ng nam tran mac sa truong, to| tro ve no| da ra d|.
vu| sao nguo| Ouan ho |a| ve m|en qua| thao no n thung.
Tu |uc mat tron xoe nhìn hoa gao do ruc cong |ang to | da nghe va hat Ouan ho Bac
N|nh. Sau sat nha p Ba c N|nh va Bac C|ang thanh Ha Ba c, Nha nuo c go| “Cuan ho Ha Bac”,
nguo| |ang to| van go| “Cuan ho Bac Ninh”. Co| vay bo| Bac N|nh von |a que huong cac |an
d|eu Ouan ho.
Vo| |ang Ouan ho co tu mot den nh|eu do| nhom van nghe du mat cac |ua tuo|. Ho|
Ouan ho mo ra cuo| vu thu hoach |ua vu muo| va cay xong ch|em xuan. Ha| muo| ngay truoc
va sau Tet Am |[ch |a ro nhat. 0inh tung bung |e ho| tu muo| ba den muo| tam thang g|eng
hang nam. 0u a| d| da u o dau, ho xep mo| v|ec sau |ung, com du m com nam, ho| ha chen
chan, muo| phuong ha nh huong mot phuong. vao ho|, ||en anh a o da| khan xep o den chan
ha|, ||en ch[ ao tu than, got ha| nhung, toc van duo| ga, no n thung qua| thao e ap ben mình.
Ho| Ouan ho xuat pha t tu san dình ro| toa khap duo ng |ang. 0oa n nguo| vua d| vua hat
thay cho |o| chuc mung ca |ang sang nam mo| an khang th[nh vuong. Lang nao cung vay, ho
hat het |ang mình hat sang |ang g|eng nhu nhac nhau muon |ang nhu mot, hoa thuan ben
nhau to| |ua ta t den. Vo| nha ra ngo gap nhau, co ho| may man cho tra| ga| g|ap mat to bay
d|eu ap u |ong mình, khong ít do| ban tre song do| vo| nhau ke tu ho| nay.
Khong chi Ouan ho sa n dình – ben nuoc – goc da – do| s|m ma nguo | Ouan ho con dua
Ouan ho xuong so ng ngo| – ao ho – dam sen. Ouan ho du thuyen tu sang som suong mu se
|anh mat nuoc den |uc trang gac dinh ngon gao sa n dình. Nguo| du ho| ngo| doc bo so ng co
vu . Ouan ho duo| song hat do| dap thuye n no, thuyen k|a, thuyen cung g|o| tính do| nhau,
thuyen kha c g|o| tính do| nhau, thuyen |ang no do| thuye n |ang k|a. Nguo| ra do| thì de nhung
nguo| dap do| thì kho, do vay, nguo| xuong thuyen Ouan ho thuo ng |a sep cu ng cua do |ang
cu ra |am “bo tham muu” quyet d[nh ba| dap |e. L|en anh ||en ch[ sung so gap nhau, cuoc do|
dap da ng da| nua ngay khong pha n thang ba|.
Thong thuo ng ha| be n ngang co nhau thì ho cung dung. Cap na o co ben thua thì no
ben tha ng mot ba|, mo n no nay ho hen nhau se tra va o d[p Ouan ho nam sau. 0ay |a ca| co
de Ouan ho “den hen lai len” vo| mong mo| “bao g|o cho den thang muo|” (thang hoi lang),
gap |a| Ouan ho xua (nam truoc) cho “thoa noi uoc mong”.
Vua |e ho| ta gap kho ng ít khach nuoc ngoa | tham du ho| |ang Ouan ho vo| dam me
thích thu . Ta| Ha No|, mot so nguo| Vy (nam) hat cheo va hat Ouan ho ba ng g|ong Ha No|
nghe that de thuong. Nguo| Nhat (nu) hat Ouan ho kho ng khac mat Ouan ho |ang No | 0o|.
Nguo| Nhat, nguo| Vy hat kha chuan |o| – |uyen – |ay – nh[p – pha ch. Nguo| Vy, nguo| Nhat

hat g|ua thanh pho co 8G pho phuong |am ngo ngang chính Ouan ho co do Thang Long va
K|nh Bac. Co S|-ko-ny-ka tam su: “Em hoc tieng Viet bon nam, em me Cuan ho va cheo”.
Anh C|on Vac-Hoay tra |o| “Toi hoc tieng Viet bay nam, Cuan ho tuyet voi, co ban na y hat
hay hon toi nhieu” (chi co toc vang ben canh).
Bao ve d| san van ho a ban sac da n toc theo tung vu ng dan cu, mang tính dac thu |a rat
can th|et. 0ay |a nh[p cau am thanh no| do| bo qua khu tuong |a| cho cac the he Lac Hong
gan nhau hon trong nha n cach |am nguo|. Nguo| truc t|ep nuo| duong bao ve vat ba u am
thanh nay khong a| kha c |a nha n dan vung da s|nh ra no. Oua nh|eu the he, vo| bao chìm no|
thang tram nhung Ouan ho van s|nh ton phat tr|en nhu mau xanh |ang que K|nh Bac.
Tu bao do| vung tro| Ouan ho dem dem tra n ngap am thanh dong no| cha truyen con
no|. va| nam |a| day, mat dat K|nh Bac pha tap ngon ngang ba ng nhac ha| ngoa| |am bang
hoa| ba u tro| Ouan ho von trong xanh. Khong b|et co a| |o nga| mot ngay na o do Ouan ho ta
mac sooc Tay, mu co|... O| neu the thì buon a| va a| buon. Kh| ngoa| |a| nhìn No| 0ue, |o | cu
0ình Bam vang vang ben ta|: “Tao gia roi, goc da, ben nuoc la cua chung may, lo ma giu
dung de nguoi ta xay phong ngu, pho ng nhay nhu lang ben kia”...
0en day to| |a| nho tran don o ng Chanh vì to| |o ro| va| nh[p, tra n do n ay rat rat den bay
g|o.
Luu Ngoc vang


















VE THAV LAV KINH

Tu trung ta m thanh pho Thanh Hoa, d| nguo c ve phía Tay chung 5O km ta to| mot vung
que |[ch su – Lam K|nh – o vung nu| Lam Son, canh con song Chu, thuoc xa Xuan Lam,
huyen Tho Xuan, tinh Thanh Ho a.
No| day, nam 1418 Le Lo| da phat co kho| nghïa, t|en hanh cuoc khang ch|en chong
qua n V|nh, g|anh |a| nen doc |a p thong nhat cho dat nuoc. Sau cuoc khang ch|en chong
V|nh thang |o|, vuong tr|eu nha Le duoc tha nh |ap Tha ng Long |a m de do va Lam Son duoc
xay dung |a m Lam K|nh, vo| nh|eu cung d|en, den, m|eu don vua, quan nha Le hang nam ve
to chuc |e te, gh| cong duc to tong va cac bac t|en ||et.
Theo su cu cho b|et: Lam K|nh duoc vua Le Tha| To ng cho xay du ng nam 1488 (nam
Le Loi mat). T|ep nam sau dung them m|eu Tha| Vau, nhung mot nan hoa ta| da tan pha cac
cong trình. Nam 1448 vua Le Nha n To ng cho xay dung |a| cac tr|eu da| sau do bo sung the m,
co nh|eu d|en nguy nga nhu d|en Ouang 0uc, d|en Sung Th|eu, d|en 0|en Khanh... Lam K|nh
tro thanh mot buc tranh tuyet de p.
Khu vuc Lam K|nh rong khoa ng 41 ha, doan song Chu uon vo ng chay duo| cung d|en
go| |a Ngoc Khe, truoc k|a co cau bac qua, nay song can, cau da mat. Co ho ban nguye t no|
day xua ca c th| nhan da ca ngo|: “Chen chu c ho sen, ngat vi huong”. Lo| |en, xuong co bon
rong da |on. 0|en tho hình chu vuong, nam cao hon. H|en nay con hon 5O tang da co n |a|,
duo ng kính mo| tang den 8Ocm, d|eu do cho thay cung d|en co quy mo kha to |on. Co 17 g|an
nha vo| d|en tích chung 1OOOm
2
mat ne n duoc |at ba ng gach |on, mot |o| d| ngan dan tu d|en
den hau cung. Khu na y gom 9 g|an, cau truc theo hình canh cung, nhu om |ay d|en tho. Phía
sau co g|eng ngoc, co duo ng truc dan vao mo Le Lo|. 0ay tha nh bao quanh duoc dung theo
cach bo cu c cua cac k|en truc be n trong hình thanh nen thanh no| va tha nh ngoa|.
Lam K|nh |a no| qu| tu nh|eu b|a mo cua cac tr|eu vua Le. Ngay nay con |a| b|a vïnh
Lang (Le Lo|) dung na m 1488, b|a Ch|eu La ng (Le Tha nh Ton) du ng nam 1498, b|a 0u Lang
(Le H|en Tong) du ng nam 15O5, b|a Le Tuc Tong (du ng nam 15O4), va b|a Hoang ha u Ngo
Th[ Ngoc 0ao (dung nam 1498).
Vo| mo co mot b|a, dang chu y nhat |a b|a vïnh Lang. 0ay |a tam b|a to nhat nuoc ta
con |a| h|en nay. B|a co ch|eu cao 2,7m rong 2m day O,27m. Tran va d|en b|a co cham rong,
dam may, hoa va n hoa |a. 0inh b|a tac theo hình vong cung 12O
O
, co trang trí vong tron. Ha|
ben co ha| con ro ng vuon dau do| d|en, no| ro tre n ne n dam may cham thua. Phan cuo| b|a,
no| t|ep g|ap vo| than rua |a nhung hình hoa t|et hình so ng nuoc va cac duo ng song ha nh keo
ngang ket canh cua tam b|a. Vat sau cua b|a cung trang trí nhung don g|an hon. B|a duoc
dat tren |ung con ru a |on tac bang da nguye n kho|. Ky thuat khac chu tren b|a rat dac sac,
net chu sa u. B|a vïnh |ang do Nguyen Tra| – mot danh nha n va cong tha n cua nha Le soan
thao. 0ay |a mot ta| ||eu |[ch su quí g|a co n duoc |uu g|u |a|. Su ngh|ep cua Le Lo| va cuoc
g|a| phong dan toc ta dau the ky Xv da duo c trình bay day du, su c tích, ha o hung tren tam
b|a.

Ngoa| ra, con ca n pha | nhac den nhu ng con rong da o bac |en xuong d|en tho, do |a
nhu ng ph|en da |on tac tha nh hình con rong, dang d|eu hung manh. nhu ng ang may duoc the
h|en va bo cuc rat khe o |eo, tuo ng nhu rong dang vuon mình bay |en, trong hình tam g|ac be
rong chính g|ua |a mot bong hoa |on dang no vo| nhung net cham khac dut khoat. 0ay |a
nhu ng sa ng tao mo| cu a ne n nghe thuat khac da v|et Nam the ky 15– 1G.
Cung vo| nhung d| tích, danh thang no | t|eng t|eu b|eu cu a xu Thanh: nu| Nho| vo| tuong
vong Phu (hình dang mot nguoi phu nu bong con cho chong), nu| 0o vo| d| chi khao co cu ng
trong dong cua nen va n hoa 0ong Son, nu| Nua gan vo| ten tuo| cua Tr|eu Th[ Tr|nh chong
ach do ho cua nha Ngo va Ham Rong – d[a danh da gh| dau trong nhung thang nam chong
Vy... Lam K|nh |a mot d| tích |[ch su – van hoa |on, mot d|em du |[ch hap dan cua xu Thanh
no| r|eng va cua dat nuoc v|et Nam no| chung.
Nam 1995, Lam K|nh duoc Nha nuoc dau tu 8OO tr|eu dong trong tong so 22 ti do ng
duoc Thu tuong Chính phu phe duyet |uan chung phuc hung, trung tu va to n tao tu nam 1995
den 2OO5. Tinh Thanh Hoa da tru ng tu b|a vïnh |ang, khu |ang mo Le Lo|, xay dung nha b|a,
khu mo Le Thanh To ng va ton tu Hoang tha| hau Ngo Th[ Ngoc 0ao, tu sua m|eu nha Ha u
Le o thanh pho Thanh hoa.
Lam K|nh |a mot d| tích |[ch su van ho a chung cu a dan toc, mot d[a danh du |[ch hap
dan. Lam K|nh |uon ma| |a n|em tu ha o, k|eu hanh cua nguo| v|et Nam no| chung va cua
nguo| dan xu Thanh no | r|e ng.
Vanh Ha
















VAN HDA VAN LANC VIET NAV

C|ao |uu van ho a |a h|en tuong |[ch su da co tu thuo co |oa| nguo|. C|ao |uu van ho a
cung |a ba o ve van hoa. Xua nay, bao ve van hoa dan toc gan ||en mat th|et vo| bao ve doc
|ap da n toc.
Nuoc van Lang (Au Lac) ro| vao trong do ho cua Bac phuong tu truoc Cong Nguyen va
mang ach do tren mot nga n nam. Trong nga n nam do ng nuoc suo| h|en |anh du tho| g|o de
bao mon tat ca cac khía canh cua mot hon da . Huong ho nuo c chay rat manh, do tu cao. Bac
phuong do ho van Lang |a mot nuoc |on, bao g|o cung do ng da n hon, bao |a hon ta gap may
chuc |an! Bac phuong |a| |a dan toc co van hoa cao hon, nuoc ay trong ha ng chuc the ky
nhat |uat thuc h|en mot duong |o| truoc sau nhu mot, duo ng |o| “bình thien ha”, duong |o| do ng
hoa, quyet dem tat ca ve mot mo|. Ket qua cu a duong |o| “bình thien ha” do |a tat ca cac quoc
g|a dan toc co da| duo | song 0uong Tu va sau Ngu L|nh de u Ha n hoa, de u t|eu mat – 0uy
ngoa| |e co n co van Lang, dat nuoc to t|en v|et Nam; Sau hon mot ngan nam b[ do ho, van
Lang da khong chet mat, ma no con xuat h|en tro |a| vo| danh xung 0a| v|et, vo| cac dac tính
dan toc cang dam da hon, vo| suc song da n toc cang manh ||et hon. vì sao? vì sao ngan
nam nuoc chay ma da khong mon? Ba| nay khong tìm cach |y g|a| trong dat h|em ta| cao ma
xu nao, dan na o cung co; ba| na y d| tìm |y g|a| trong cac nguyen nha n van hoa, chu yeu |a
trong nhu ng yeu to ta m hon, trong nhung ha t nhan tu tuong cu a va n ho a van Lang.
Xa xua, o 0ong – Nam chau A, o |uu vuc song Hong, song Va co mot nuoc, khong b|et
nuoc ay tu |ay ten gì, nhung no khong pha| |a mot nuoc trong “thien ha” nha Chu. No s|nh ra
doc |ap, Bac phuong chua vo| to|; ho go| no |a van Lang. 0an toc van Lang |a| |a mot dan toc
d[nh canh, d[nh cu hoan toan khong pha| |a mot “nuoc tren lung ngu a” nhu cac dan to c o
m|en Tay Bac cua Bac phuong. 0[nh canh, d[nh cu thì dat nuoc co d|eu k|e n phat tr|e n ru c
ro, dan toc co d|eu k|en thua n |o| de xay dung van hoa.
Nuoc van Lang kho ng b|et ra do| tu bao g|o, tu the ky nao. T|en su cho |a dem den,
nhung khoa hoc |[ch su xac d[nh duoc n|en da| cua trong do ng sa n pham dac sac nhat cua
van Lang, cua tho| da | Hung vuong. Trong tho| da| do cong dong xa ho| nguyen thuy phan
hoa de d| |en mot trat tu mo| tren co vua Hung, duo| co Lac hau, Lac tuo ng; Lac da n cay cay
|ac d|en, |e ho| theo t|eng trong do ng, chong xam |ang bang mu| ten do ng, vuot b|en ca den
qua n dao Nam Ha| bang thuye n |on, trong |ua nuoc du thua thì chua dung ba ng thap do ng,
|am nh|eu mon trang suc bang da quy cho phu nu. Ca n day co nha khoa ho c thay tren mot
trong do ng mot quan n|em ve vu tru va mot thu chu v|et so kha|.
Nhu vay, van Lang |a mot thuc te |[ch su, mot nuoc be n vung |au da |, co bo co|, |[ch su,
che do xa ho|, phong tu c tap qua n cua r|eng mình. Trong tho| da| nhu the nguo| van Lang ta p
hop du d|e u k|en de sang ta o mo t ne n van hoa co ba n sac van Lang, ba n sa c dan toc cua
r|eng mình. Nen va n hoa do mang nhu ng dac tính gì ma da |am duoc nh|em vu ba o ve dat
nuoc kho| b[ do ng ho a bo| hon nga n nam do ho?
Nguo| van Lang chua co chu v|et, con Bac phuong thì chua den van Lang, cho nen
khong co chu v|et ve xa ho| van Lang, nhung van Lang de |a| cho cac do| sau khong ít

truyen thuyet, “Van ho c truyen mieng” cac the he deu nho ca, ve sau mo| gh| bang chu. Tính
chan tha t cua truyen thuyet to| muc nao, nh|eu nguo| da ban, ta khong tro |a|. 0|eu da ng chu
y |a : trong so truyen co dan g|an phong phu cua v|et Nam, co nhung truyen du ng dau, nghïa
|a t|eu b|eu nhat, kho ng co chuye n na o no| ve ta o th|en |ap d[a, ve Thuo ng de toan |uong,
toan na ng ma phan |o n cac truyen neu khong no| |a tat ca, deu no | ve nguo n goc cua dan toc
va cua dat nuoc mình. Trí “sieu viet” khong co may ma oc “thuc te” thì day du cho cuoc song
cua cong dong nguo| van Lang. Tong hop |a| no| dung cac truyen thuyet can ban thì co the
thay ro 5 d|em tam ho n, tu tuo ng no| bat hon het trong tho| da| xa xua ay, ma |a thay nhu ng
d|em tam hon, tu tuong xa xua ay da theo do| |[ch su dan toc v|et Nam tu thuo ay cho den
ngay nay. Nam d|em ay khong pha| ro| rac ma ket tha nh he thong.
Thu nhat: Nghïa do ng bao. Nghïa “dong ba o” |a no| dung tu tuo ng, tam ho cu a truyen
ho Hong Bang, truye n Lac Long Ouan sa nh duyen vo| ba Au Co s|nh tram trung no tram con.
Xet ky day |a d| chuc dau t|en, d| chuc so mot, cua to t|en: hay thuong ye u nhau, hay song
chet co nhau, co nguo| |on manh hon ra rình rap ngoa| cua. ve sau se co cau: “Nhieu dieu
phu lay gia guong, nguoi trong mot nuoc phai thuong nhau cu ng”. Nguo| trong mot nuoc da
pha| thuong nhau cung, thì nguo| trong mot nha, cung to t|en, cung mo t hoc s|nh ra thì tu
nh|en pha| thuong nhau than th|et hon nu a. 0ay |a kho| d|em cua da o tho to t|en cua ta.
Thu hai : Su tích nuoc van Lang hình tha nh bang su ho p nhat cua 15 bo |ac anh em.
Trong van hoc truyen m|eng ngay xua cua nuoc ta khong thay co chuyen xung dot, sat
phat nao g|ua cac bo |ac. Thuo ng |e nhat, to| nay van con, trong su |ap quoc cua cac dan toc,
kho tranh ca| |e tranh hung, manh dang yeu thua, |on nuot be. Tra| |a| van Lang bat dau
bang su hop nhat ca vì |y, |an vì tình. van Lang to n ta| |au da| bo| su hop nhat. Ho p nhat
cung |a cua to t|en ta. Thong nhat suc manh ton ta| cua dong ba o ta dung truoc ke d[ch.
Thu ba: “vì nuoc quen mình”; tu tuong |on nay duoc t|eu b|eu bo| truyen Ong C|ong.
Truyen Ong C|ong |a truyen anh hung. Truyen anh hung thì cac dan toc co da| deu co,
nhung truyen anh hu ng cuu nuoc nhu truyen Ong C|ong, truye n vì nuoc que n mình nhu
truyen Ong C|ong, thì qua |a kho ng nh|eu, ít co |am! Truyen Ong C|ong van Lang |a truyen
suc manh cua tam ho n. Truyen O ng C|ong that ra |a chu nghïa yeu nuoc trong nhu |oc. 0o |a
tam hon vì nuoc quen mình. Tu thuo do den may ngan nam ve sau, mo| |an g|ac vao b|en
cuong toan dan ta nho den “guom nui Soc, coc Bach Dang” |a vay.
Thu tu : Le tr[ quoc truoc het |a tru bao an dan. Tu tuong tru ba o an dan th[nh dat nhat
vo| Nguyen Tra| nhung nay s|nh tu thuo van Lang va toat ra tu truyen |on Lac Long Ouan d|et
Thuy T|nh, Ho T|nh, Voc T|nh. ve sau den “Bình Ngo dai cao” co cau “Viec nhan nghia cot
de an dan, qua n dieu phat truoc lo tru bao”. Long tru bao an dan cua nguo| van Lang da
duoc no| |e n tu nga n xua. Ky vong dep. Tra ch nh|em cao. Nuoc nho ma manh |a nho va y.
Neu chi co chuyen d|et ba con t|nh thì tram do | sau con chau nho de |am gì.
Thu nam : Cuo| cung x|n no| den su tín nguong, su ton tho, nghïa |a no| ca| “Dao” cua
nguo| van Lang. Tu tuong va tín nguong thuong cap ke d| chung vo| nhau, de u thuoc ve tam
hon, thuoc ve van hoa cua mot dan toc. Oua ca c truye n thuyet co n |uu |a| den ngay nay, tín
nguong do| xua duoc no| |en qua ro. Kha ro |a thuo ay chua co mo t ton g|ao |on nao da hay

dang vao van Lang. Tuy vay nguo| van Lang co tín nguong cua r|eng mình. Han |a chu
nghïa vat ||nh, tho| xua, dan toc nao cung co. Nhung ke ben hay |a truoc het, ca| dao cu a
nguo| van Lang khong pha| |a to n tho mot v[ Thuong de toa n |uong, toan na ng xa |a, cao
s|eu ma ton tho chính to t|en cua mình, ton tho cac v[ sang |ap ra nuoc mình, ton tho cac anh
hung dan toc co nh|e u cong duc vo| qua n chung, ton tho khong pha| nhung th|en than dau
dau ma ton tho ||nh khí nu| song cua mình.
CS. Tran van C|au


TAI LIEU THAV KHAD

1. 0AO 0UY ANH –vlET NAV vAN HO A SU CUONC
NXB TP.HCV, 1992
2. PHA V vA N 0ONC –vAN HOA vA 0Ol VOl
NXB CHlNH TR| OC, HN, 1994
8. TRAN vAN ClAU – HE TU TUONC PHONC KlEN
NXB TP.HCV, 1998
4. TRUONC CHlNH, 0ANC 0UC SlEU – SO TAY vAN HOA vlET NAV
NXB vAN HO A HN, 1978
5. NCUYEN PHl HOANH – VY THUAT vlE T NAV
NXB TP.HCV, 1984
G. 0lNH ClA KHANH – vAN HOA 0AN ClAN vlET NAV TRONC BOl CANH vA N HOA 0NA
NXB vHTT, HN, 1998
7. PHAN NCOC – vA N HOA vlET NAV vA CACH TlE P CAN VOl
NXB vHTT, HN, 1994
8. vAN HO A vlET NAV (BAN VAN HC A VAN NGHE TRUNG UCNG)
NXB vAN HO A HN, 1989
9. CON NCUOl vlET NAV
NXB TPHCV, 1992
1O. PHONC TUC vlET NAV
NXB TPHCV, 1992
11. NHUNC COT VOC L|CH SU
NXB SACH CK VACLE NlN, HN, 1989
12. ClAl THlCH CAC 0ANH TU TRlET HOC SU TRUNC OUOC
NXB C0, HN, 1994
18. TU 0lEN TRlET HOC (BA N TlENG NGA)
NXB TAl LlE U CHlNH TR|, V, 198G
14. vE ClA TR| vAN HOA TlNH THAN vlET NAV

NXB TT LY LUAN, HN, 1988
15. 0ANC 0UC SlEU – NCU vAN HAN NOV
NXB C0, HN, 1987
1G. NCUYEN NCOC SAN – TlV HlEU vE TlENC vlET L|CH SU
NXB C0, HN, 1998
17. vAN HO A HOC 0Al CUONC vA CO SO vAN HO A vlET NAV
NXB KHXH, HN, 199G
18. NHUNC vAN 0E L|CH SU – vAN HOA 0ONC NAV A vlEN 0NA, HN, 1988






































C|ao trình CD SD VAN HDA VIET NAV cua Khoa Ngu van truong 0HSP TP.HCV dang ky trong ke hoach nam 2OO2.
Ban An Ban Phat hanh No| bo 0HSP sao chup GOO cuon, kho 14,5 x 2O,5, xong ngay 22 thang 1O nam 2OO2.

You're Reading a Free Preview

Tải về
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->