You are on page 1of 34

Projet3_Mise en page 1 8/2/12 8:55 AM Page1

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ
ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ – Ι.Λ.Ν.Ε

N E O E § § H N I K H
¢ I A § E K T O § O ° I A

6

ΑΘΗΝΑ 2011

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageII

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageIII

N
¢

E
I

O
A

E
§

E

§
K

§
T

6

H
O

N
§

I
O

K
°

H
I

A

106 71 Αθήνα www. Ερευνήτρια Β΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΦΡΟΥΔΑΚΗΣ. Ερευνητής Α΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΤΣΟΥΔΑ.Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageIV NEOE§§HNIKH ¢IA§EKTO§O°IA 6 © Copyright 2011: Ακαδημία Αθηνών Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων-ΙΛΝΕ Αλεξ. Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και ΙδιωμάτωνΙΛΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών ΙΩ ΜΑΝΩΛΕΣΣΟΥ. Σούτσου 22.gr/ilne Eπιμέλεια έκδοσης: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ. παραγωγή: σημαΕΚΔΟΤΙΚΗ ISBN: 978-960-404-217-3 ΙSSN: 1109-7884 .academyofathens. Ερευνητής Γ΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ Σχεδιασμός έκδοσης και εξωφύλλου. Ερευνήτρια Γ΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΜΠΕΗΣ.

Ν.Ε N E O E § § H N I K H ¢ I A § E K T O § O ° I A 6 ΑΘΗΝΑ 2011 .Λ.Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageV ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ – Ι.

.................................................................................................................. 1-2 Εισαγωγή Κωνσταντίνος ΜΗΝΑΣ .............................................................. 137-163 Η σύμφυρση στη Νεοελληνική Κοινή και στα ιδιώματα: θεωρία και εφαρμογή Νικόλαος Γ..................................... πλακο. ................................Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVI ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Χριστίνα ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ ............ 7-29 Η σύνθεση στην κυπριακή και καλύμνικη διάλεκτο: μια πρώτη συγκριτική προσέγγιση Spyros ARMOSTI .. .........και χαμοGünther Steffen HENRICH ..................................................... ..... 3-5 Πρόλογος Μάριος Α ΝΔΡΕΟΥ και Μαρία Κ ΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ...................................................................................................................................... .................................................................................................................... ... .......................................................................................................... ........... 111-135 Neuter heteroclisis in Asia Minor Greek: Origin and development Γεωργία ΚΑΤΣΟΥΔΑ .......................... 175-199 Τα ελληνικά γλωσσικά ιδιώματα της Αλβανίας Νίκος ΛΙΟΣΗΣ και Ελένη ΠΑΠΑΔΑΜΟΥ .................. 89-109 Πρώιμες εμφανίσεις γραμματικών νεοτερισμών της ποντιακής και της κριμαιοαζοφικής διαλέκτου Petros KARATSAREAS . 165-173 Ισόγλωσσοι διαλεκτικών φαινομένων της Νέας Ελληνικής Δώρης ΚΥΡΙΑΖΗΣ και Αριστοτέλης ΣΠΥΡΟΥ ........................................ ... ....................................... ........................................ 31-59 Aspiration and gemination in Modern Greek varieties: the case of Cypriot Greek Ελεονώρα ΔΗΜΕΛΑ και Χρήστος ΠΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ............................................................................ ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ .................................................................................................................................................................. 201-223 Η εξέλιξη του Υ στις νεοελληνικές διαλέκτους: η κατωιταλική σε σύγκριση με την τσακώνικη ........ 61-87 Δια-διαλεκτική προσέγγιση της σημασιολογικής και εκφραστικής λειτουργίας μορφημάτων: η περίπτωση των δολιο-........... .......................................................... ............

... . .. . ....Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVII Angeliki MALIKOUTI-DRACHMAN and Gaberell DRACHMAN . ... .. .. ......... . ...... . ..... . .... .. ... ..... . .... . . .. . .... ..... .. . . .... . .. . ... ...... ... .. .... . .... ... . . . ...... . . ..... ..... . . .. . .. .. .... .. .. .. . . .......... 463-483 Consonantal interactions in dialectal variants of Greek: a typological approach .... .. ........ ..... . . .. ... .. 245-271 To αρχαίο ελληνικό /ε:/ στην Ποντιακή Μαριάννα ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ-ΡΟΓΚΑ και Μαρία ΤΣΟΛΑΚΗ .... . . .. ..... ... .. ... .. . .. PAPPAS .... . .. .. .... ... . .. .......... . ..... .. . ...... . . .. ....... . .... .. . .. .... . . . .. .. .. . ... ....... ...... ...... ....... ..... ... . ... . .. ... .. ... .. .... ..... .. .... ... ... .. ... .. ..... ... . ... . ......... ..... . .. ........ .... . . . ....... ... .. .. 323-350 Συμβολή Β΄ στη μελέτη της κατωιταλικής ελληνικής Χριστίνα ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ . . ... .. .. .. .. ... ...... . .. . .. 295-322 Φαινόμενα γλωσσικής επαφής στο σύστημα της Γκρίκο: η περίπτωση των ρηματικών δανείων Kωνσταντίνος ΜΗΝΑΣ ..... .. . .. . .... .... .. . . .. . .. . .. . . . . .... .. . ... .. . .... . . ... ... .. ......... ... . ....... ... . . . ......... ..... ... .. . .. ...... . ..... . .. ........ ... .. ...... . . complementarities in Greek dialect phonology: the case of hiatus resolution Iώ ΜΑΝΩΛΕΣΣΟΥ και Νικόλαος ΠΑΝΤΕΛΙΔΗΣ ....... .. 437-461 Η σημασιολογική μεταβολή στα αισθητικά ρήματα της ΝΕΚ και των ΝΕ διαλέκτων-ιδιωμάτων Marina TZAKOSTA .. ...... .... ...στις Νεοελληνικές διαλέκτους Panayiotis Α. .... . . . . ..... .. ..... .. . .. .. .. .. . . ... ... .. . . . . ....... ......... ... . . ... . . .. .... ...... ... ...... .. .. .... ... 351-382 Τα παραγωγικά επιθήματα επιθετικών σχηματισμών στο ιδίωμα της Μάνης Γιώργος ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ ...... .. ... . ....... .. .... . ... 273-294 Τα μακρά φωνήεντα στο ιδίωμα της Σαμοθράκης Δήμητρα ΜΕΛΙΣΣΑΡΟΠΟΥΛΟΥ .... . ............. ....... ...... ........ . . .. . ....... . ... .... . .. ... . . .. ... . . ........ . . . . 413-436 An empirical perspective on Cypriot clitics Ξενοφών ΤΖΑΒΑΡΑΣ .. . ...... .. .. .. .. .. . 383-412 Το πρόθημα απο... .. . ... .. . ............ 225-243 Similarities vs.. ....... . . ... .. . .. ..... . ... ....... . .. ... ... . . .. ... ..... . . . ........ . . ....... . .... ... . . ... .......

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVIII .

the semi-northern one in Drymades/alb. which have developed certain self-existent distinct features. Palasë. Nartë. Vlora county). the three Greek-speaking areas in Albania are of great interest. .Saranda and Himara-village. as well as in Southern Italy). especially with regard to the History and Dialectology of Greek Language. but are also available for a sociolinguistic approach and research of the grid of linguistic contacts in the region.e.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page175 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙδΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ Δώρης Κυριαζής Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Αριστοτέλης Σπύρου Πανεπιστήμιο Τιράνων ABSTRACT A comparison of the Greek dialects of Albania gives evidence for the heterogeneity between different Greek speaking areas (i. With the preserved archaic elements and the various isoglosses related to other Greek-speaking areas (see indicatively the phytonyms βράχλο and κνύζα.. and the northern in Arta/alb. the southern vocalism can be noticed in Pogoni – Dropoli – Delvino . Dhërmi and Paliassa/alb. occurring in the Ionian Islands.

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . τα έγγραφα αυτά. Δ΄ σ. η παρουσία των οποίων έχει βάθος χρόνου. Είναι ανάγκη να επισημάνουμε από την αρχή ότι ο όρος «ελληνοφωνία στην Αλβανία» καθορίζεται από την κατάσταση πραγμάτων που διαμορφώθηκε μετά τη χάραξη των πολιτικών συνόρων ανάμεσα στις δυο χώρες στις αρχές του περασμένου αιώνα (ΚOΝΤΗΣ 1994). τ. Η έξαρση των εθνικισμών στα Βαλκάνια των δυο τελευταίων αιώνων δυσκόλεψε την επιβίωση και ομαλή πορεία των αλλόγλωσσων εθνοτικών ομάδων οι οποίες έτυχε να βρεθούν εντός των ορίων των νεοϊδρυθέντων εθνικών κρατών. Ο τεμαχισμός μιας εν πολλοίς ενιαίας μέχρι τότε γλωσσογεωγραφικής και γλωσσοπολιτισμικής περιοχής επρόκειτο να έχει μακροπρόθεσμες κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Probleme 2001). η με διαφορά χρόνου εκδήλωση των εθνικών κινημάτων στα Βαλκάνια ενέτεινε ακόμη περισσότερο την προβληματική πορεία των μειονοτικών ομάδων αλλά και την άσκηση πολιτικών γλωσσικής περιθωριοποίησης και αφομοίωσης. Επίσης. ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005 κ. η διάδοση και χρήση της ελληνικής σε/από αλβανόφωνους πληθυσμούς. Το άλλο σκέλος της υπό εξέταση ελληνοφωνίας. που αποτυπώνονται και σε γλωσσικό επίπεδο. αποτελώντας έτσι ένα πλούσιο πεδίο διερεύνησης των ιδιωμάτων της υπό μελέτη περιοχής. Από την άλλη. προϊόν πολλές φορές του τρεμάμενου χεριού ολιγογράμματων ατόμων. Σαράντα και Δελβίνου (ΣΠΥΡΟΥ 2008α)· σκόρπιες είναι οι πληροφορίες για την περιοχή Δρόπολης (ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και KΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ 1975. Μια άλλη παράμετρος που οφείλουμε να λάβουμε υπόψη κατά τη διερεύνηση του θέματός μας είναι και η κατάσταση διγλωσσίας που παρατηρείται στις ελληνόφωνες κοινότητες της Αλβανίας (QIRJAZI 2004. «μνημείο ες αεί» της αλβανικής ελληνοφωνίας (ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ 2009.ά. διασώζουν αρκετά στοιχεία του προφορικού λόγου. Θα σταθούμε κυρίως στις εστίες συμπαγούς ή υπό μορφή νησίδων ελληνόφωνου πληθυσμού. δεν θα μας απασχολήσει στο παρόν άρθρο1. Η πρόσφατη έκδοση εγγράφων του Αρχείου του Αλή πασά.) και Πωγωνίου (ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ 1. 154) προσφέρει ενδιαφέρον υλικό και πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το βαθμό διγλωσσίας ή/και τριγλωσσίας αλβανόφωνων πληθυσμών της σημερινής νότιας Αλβανίας.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page176 176 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Σκοπός του άρθρου μας είναι μια γενική παρουσίαση και αποτίμηση της έως σήμερα έρευνας σχετικά με την ελληνοφωνία στην Αλβανία. ολοκληρωμένη μελέτη διαθέτουμε μόνο για τα ελληνόφωνα χωριά της περιοχής Αγ. Από τα εν λόγω ιδιώματα.

με τον πλούτο του υλικού και των πληροφοριών που προσφέρουν 2. 77-97). ἐξ ἧς καὶ ὠνομάσθη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . προσήλκυσε από νωρίς το ενδιαφέρον των μελετητών.ά. ΔΕΝΔΙΑΣ 1926. Ο ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ 1856 Β΄. αναπτύσσονται και παρουσιάζονται με πιο συστηματικό τρόπο από τον ΒΑΓΙΑΚΑΚΟ 1988. παρά τις ατέλειές της. 176).). Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στο «Γλωσσάριο Β. σ. Παλιάσας). που όμως δεν καταπιάνεται ιδιαίτερα με τα κοινά γνωρίσματα και τις διαφορές ανάμεσα στις ντοπιολαλιές της Χιμάρας-χωριού και Δρυμάδων-Παλιάσας3.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page177 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 177 1998. Είναι ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο το γεγονός ότι τελευταία έχει αυξηθεί ο αριθμός παρόμοιων εκδόσεων. ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ 2002 κ. προερχόμενες κυρίως από βιβλία που αφορούν την τοπική ιστορία και τον λαϊκό πολιτισμό2. ενώ δεν αναφέρεται στις σχετικές επισημάνσεις του Μπόγκα. επιβεβαιώνει την ανάγκη περαιτέρω συλλογής γλωσσικού υλικού από τη Χιμάρα. το οποίο κατέχει ξεχωριστή θέση στη σχετική βιβλιογραφία και παραμένει αναντικατάστατο ακόμη και σήμερα.ά. Ο ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. Δυο δεκαετίες αργότερα επιχειρήθηκε η (επαν)εξέταση της σχέσης του ιδιώματος αυτού με τα υπόλοιπα νεοελληνικά ιδιώματα και διαλέκτους (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2008. Zvërnec). ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983 κ. έργα Αρτινού διανοούμενου (VIDO 2000 και 2009). 323 αρκείται στην παράθεση αποσπάσματος από βιβλίο του ΔΕΔΕ 1978. διατυπωμένες στα μέσα της δεκαετίας του ’60 ως εισαγωγή στο «Γλωσσάριο Χιμάρας. σ. Η Χιμάρα και η γλώσσα των τριών ελληνόφωνων χωριών της (Χιμάρας-πρωτεύουσας.). Η τελευταία χρονολογικά συμβολή (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010). που στράφηκαν κυρίως στο ζήτημα της καταγωγής των κατοίκων της (ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. εξαιτίας και του ειδικού συμβολισμού που απέκτησε η περιοχή αυτή για τους εθνικούς αγώνες. Εντελώς ανεξερεύνητη και άγνωστη στους επιστημονικούς κύκλους παραμένει μέχρι σήμερα η βορειότερη – εντός Αλβανίας – ελληνόφωνη εστία της Άρτας Αυλώνα4 (αλβ. ἐν ᾧ σώζονται ἐρείπια ἀρχαίας ἀκροπόλεως τῆς πάλαι Ἀρνίσης. σ. Παλιάσας» (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. 121-122 την καταγράφει ως Παλαιά Άρτα. σ. Δρυμάδων. Δρυμάδων. Δυο σχετικά βιβλία. 4. Nartë) και του διπλανού χωριού Σβερέτσι (αλβ. 3. Οι σχετικές με το θέμα «γενικές παρατηρήσεις» του Μπόγκα. «Κώμη τοῦ Αὐλῶνος κειμένη ¾ τῆς ὥρας μακρὰν τῆς ἀκτῆς ὅπου ὅρμος τις Πόρτο Νόβον καλούμενος. σ. Ηπείρου» του Μπόγκα (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. 250. όπου και ανασκόπηση της έως τότε έρευνας καθώς και παρουσίαση της σχετικής με το θέμα αλβανικής βιβλιογραφίας).

σ. σ. 5. Εξ. ἐφ’ ᾧ καὶ κατὰ μίμησιν τῆς Ἀμφιλοχικῆς Ἄρτης προσηγορεύθη οὕτως καὶ αὕτη». αν και έχει σημειωθεί πρόοδος. τα κενά είναι σημαντικά και προβάλλει επιτακτική η ανάγκη συστηματικότερης μελέτης και πληρέστερης καταγραφής των εντός της αλβανικής επικράτειας ιδιωμάτων της ελληνικής6. 7. Μαργαρίτη-Ρόγκα για τις πολύτιμες υποδείξεις τους κατά τη σύνταξη του άρθρου μας.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page178 178 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ αντισταθμίζουν σε μεγάλο βαθμό κάποια κενά ή ανακρίβειες του περιεχομένου τους και κεντρίζουν την περιέργεια του γλωσσολόγου (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2010. Χρ. 8. ἢ τοῦ Ὀρεστικοῦ Ἄργους. 61-71). δεν έχουν αξιώσεις ολικής και εξαντλητικής πραγμάτευσης του θέματος. αφού πρώτα προσδιοριστεί η θέση της ναρτιώτικης ντοπιολαλιάς στο πλαίσιο των νεοελληνικών διαλέκτων5. 103) πληροφορούμαστε ότι «Τὸ χωρίον Ἄρτα μίαν ὥραν τοῦ Αὐλῶνος ἀπέχον. καθώς και με παλαιότερες φάσεις της ελληνικής. Ι. εκφράζει επιφυλάξεις για το ενδεχόμενο πρώιμης παρουσίας της ελληνικής στα μέρη αυτά και υπογραμμίζει την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης του θέματος. Επίσης. η επιχειρούμενη εδώ σύγκριση των τριών ελληνόφωνων εστιών7 και η εξέταση της σχέσης τους με τα όμορα ομόγλωσσα ή αλλόγλωσσα ιδιώματα. Ευχαριστούμε θερμά τον κ. 6. Τζιτζιλή και την κα Μ. Για την τότε κατάσταση της έρευνας και τους σχετικούς προβληματισμούς παραμένει χρήσιμη ακόμη και σήμερα η πρώτη. σ. 148-167 ο οποίος τονίζει πως το ζήτημα θα βρει ενδεχομένως απάντηση. 61 σημείωνε για τα ηπειρωτικά ιδιώματα ότι «περὶ τούτων οὐδεμία ἀκόμη εἰδικὴ καὶ συστηματικὴ μελέτη ἔχει δημοσιευθῆ». «βραχεῖα ἐπισκόπησις τῶν ἠπειρωτικῶν ἰδιωμάτων» του Αναγνωστόπουλου (ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. είναι δυνατή η σκιαγράφηση του προφίλ των υπό εξέταση ιδιωμάτων8. Για το λόγο αυτό. ουσιαστικά. σ. Βασικό μειονέκτημα της προσέγγισής του είναι η άγνοια της σχετικής ελληνικής βιβλιογραφίας. επιτόπια έρευνα). Ο Demiraj κάνει λόγο στο ίδιο βιβλίο και για τις ελληνόφωνες εστίες της Χιμάρας (131147) και των περιοχών Δρόπολης και Βούρκου Δελβίνου (168-182). Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Με το θέμα της καταγωγής των κατοίκων της (Ν)άρτας καταπιάνεται και ο DEMIRAJ 2008. Ἔχει δύο ἐκκλησίας καὶ σχολεῖον». Ωστόσο. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) .. Επιστρατεύοντας ιστορικές ενδείξεις και ονοματολογικά στοιχεία. χρησιμοποιώντας ως άξονα αναφοράς τα 24 ισόγλωσσα που προτείνει ο ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. οἰκεῖται ὑπὸ χιλίων κατοίκων. ἁπάντων ἑλληνοφώνων καὶ ὀρθοδόξων. της 9 Μαΐου 1903 (ΚΟΝΤΗΣ 1995. Γενικά. Ἄρτα.) για τη διαίρεση και περιγραφή των νεοελληνικών διαλέκτων και δίνοντας επιπλέον πληροφορίες για χαρακτηριστικά που δεν εμπίπτουν στα ισόγλωσσα αυτά. Ἡ ἀλβανικὴ γλῶσσα ἐν αὐτῷ εἶναι ἄγνωστος. από έκθεση του Ελληνικού Προξενείου Αυλώνας προς το Υπ.

αλλά και τριβόμενα š. Οι πληροφορίες του Βαγιακάκου βασίζονται σε υλικό που συνέλεξε ο ίδιος στις αρχές της δεκαετίας του ’50 από χιμαριώτες πρόσφυγες στην Κέρκυρα. 251 κατατάσσει τα ιδιώματα της Ηπείρου (πλην της Χιμάρας) σ’ αυτά με βόρειο φωνηεντισμό. žάω [ʒáo] (ΣΠΥΡΟΥ ό.» (ΜΝΕ Α΄. džαντές ῾δημασιά᾽ [dʒadés] (ΆΑ). σ. στο εξής ΠΔΔΑΣ)9 περνάμε σε μια μικτή ζώνη (Χιμάρα-χωριό. χρήση που οφείλεται στην επίδραση της ΚΝΕ. σ. άντρας [ándras]. Στην ΆΑ εντοπίζουμε και αρσενικό άρθρο i. Πωγωνίου και Θεσπρωτίας. 3. σ. Ο ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΜΝΕ Α΄. aγκαλνώ [aŋgaƚnό] και μπροστά [mbrostá]. στο εξής ΔΠ. αντίς [andís]. 93) οι περιοχές Δελβίνου και Αγ. με νότιο φωνηεντισμό· Δρυμάδες-Παλιάσα. Σε διαλεκτολογικό χάρτη του Κοντοσόπουλου (ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. παρατηρούμε ότι από μια ζώνη με αμιγώς νότιο φωνηεντισμό (Πωγώνι .π. βροdή [vrodí].9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page179 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 179 1. σ. σ. Ο ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. Δρόπολης. 4. στρούγκα [strúŋga] (ΣΠΥΡΟΥ 2008. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ και στην ΆΑ απαντούν φατνοουρανικά προστριβόμενα tš. σαράνdα [saránda]). ž : φορεšά [foreʃá]. όμως σε πρόσφατη επιτόπια έρευνά μας διαπιστώσαμε έρρινες πραγματώσεις των συμπλεγμάτων αυτών στη Χχ (καλαμbόκι [kaƚambόci]. ερχούνdαι [erxúnde]) και στους ΔΠ (Χαλαράμbης [xaƚarámbis].Δρόπολη . 250). džάμι [dʒámi] (ΣΠΥΡΟΥ 2008. σ.τ. Σαράντα συμπεριλαμβάνονται στα νότια ιδιώματα. η παρουσία του οποίου είναι γενικευμένη. 78 κάνει λόγο για διατήρηση σε λίγες περιπτώσεις του διπλού ss στη Χχ (ασσάtšυ) και στους 9. 2. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 324-2510 αναφέρει μη έρρινη προφορά για Χχ: αbροσά [abrosá]. Ο ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Δεν διέθετε προφανώς πληροφορίες για τα ιδιώματα της περιοχής Δελβίνου.). 10. με ημιβόρειο) και φτάνουμε τέλος στην Άρτα Αυλώνα και το Σβερέτσι (στο εξής ΆΑ). αλλά και ως o. Αν κινηθούμε σε βορειοδυτική κατεύθυνση. 96). Στην ΆΑ και στην περιοχή ΠΔΔΑΣ έχουμε έρρινη προφορά των συμπλεγμάτων μπ.Δέλβινο . αgιναρέα [aginaréa]. γκ / γγ : καμπόσα [kambόsa]. στο εξής Χχ. ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ ἀκριβὴς διαίρεσις αὐτῶν».Άγιοι Σαράντα.τ. žoύσαν [ʒúsan] (ΆΑ). γι’ αυτό προσθέτει: «Ἀτυχῶς τὰ πολλὰ καὶ ποικίλα ἰδιώματα τῆς μεγάλης ταύτης χώρας δὲν εἶναι ἀκόμη τοσοῦτον ἐξητασμένα. όπου κυριαρχεί ο βόρειος φωνηεντισμός. 39-40). «Οἱ κάτοικοι τῆς ἐν Ἠπείρῳ Χειμάρρας – επισημαίνει – μεταχειρίζονται τὰ φωνήεντα ὅπως οἱ μεσημβρινοὶ Ἕλληνες κ. αλλά όχι καθολική. αλήθεια᾽ [iʃáða]. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζεται ως u. ιšάδα ῾δίκιο. σ. ντ. dž: tšακάλι [tʃakáli]. Στα ιδιώματα που εξετάζουμε δεν γίνεται φωνολογική διάκριση μεταξύ των απλών και διπλών συμφώνων.

διtšαίωμα [ðitʃéoma] (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. 324). 122). σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page180 180 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ ΔΠ (ασσάκυ). μπακίρι [bakíri]. -έας. σε ρηματικούς τύπους πληθυντικού στον παρατατικό και αόριστο: έπλεναμε/έπλυναμε. 8. Ουράνωση με τη μορφή του τσιτακισμού. Την ίδια συμπεριφορά εκδηλώνει και το σύμφωνο /g/. αλλά αυτό είναι αποτέλεσμα αφομοίωσης του συμπλέγματος st και δεν έχει λειτουργική αξία (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. Στο ίδιο ιδίωμα. αυτόνε. Τα δύο είδη πραγμάτωσης εναλλάσσονται μεταξύ τους με έκδηλη την τάση πραγμάτωσης του /k/ ως (ραχιαίου)-υπερωϊκού. Στα χωριά Δελβ. καθώς και σε δομές του τύπου νάφευγαμε. κυρίως τουρκικής προέλευσης. Ασυνίζητοι τύποι (-ία. παρατηρείται στη Χχ: αtšοίμητος [atʃímitos]. τσακίζω [tsakízo]. και Αγ. δούλευαμε/δούλεψατε κ. Σε κανένα από τα ιδιώματα δεν παρατηρείται διατήρηση του τελικού -ν των ουσιαστικών ουδετέρου γένους. γκιζεράω ῾περιπλανούμαι. -έος. -ίο. ɉ σε προστριβόμενα tš. την στιάνε (ΆΑ)· [τα στάχυα] δεν εψενούσανε.λπ. κατ’ εξοχήν χαρακτηριστικό του ιδιώματος αποτελεί η μη υποχρεωτική ουράνωση του φωνήματος /k/ πριν από i και e : šκύβαλο /ʃkívalo/ [ʃkívaƚo] και [ʃcívaƚo]. 203-205). της τροπής δηλ. φακίρης [fakíris]. σ. των κλειστών ουρανικών c. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ήτανε ξερά. dž πριν από i και e. τσάκινα ῾μικρά ξύλα. έτρωγαμε/έφαγατε. šκυλί /ʃkilí/ [ʃkilí] και [ʃcilí]. λ. 326-28) και στους ΔΠ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. σ. σ. σ. Στα υπόλοιπα ιδιώματα επικρατούν συνιζημένοι τύποι. π. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α.Άγ. -ίου) εντοπίζονται σε ευρεία έκταση μόνο στη Χχ (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. θάφευγανε κ.χ. ανdžίδα [andʒíða] ‘αγκίδα’ (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. 145). η ουράνωση παρατηρείται και στα εξακολουθητικά ç και j τα οποία τρέπονται σε š και ž : šειμώνας [ʃimόnas]. σ. 99).τ. τον ταβάνε. … τα πήρανε τα κοκκαλίζανε… (Χχ)· ποιόνε. τšακίρης [tʃakíris].ά. αντζίδα).λ. Σαρ. Η τάση για ανοιχτές συλλαβές είναι εμφανής και στα τρία υπό εξέταση ιδιώματα: ότανε. σ.ά. -έα. όλονε (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Έλλειψη ουράνωσης του /k/ παρατηρείται και σε μερικές λέξεις. προσανάμματα᾽ [tsákina]. žυναίκα [ʒinéka] κ. šκαίνω ῾σκάω᾽ /ʃ kéno/ [ʃ kéno] και [ʃcéno] (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 9. 5. το οποίο απαντά ως μη ουρανικό σε ανάλογα φωνητικά περιβάλλοντα: γκέτšι ῾(μεταφορά) επί των νώτων᾽ [gétʃi]. 7. Η μη ουρανική πραγμάτωση το πιθανότερο είναι να οφείλεται σε ανομοίωση ουράνωσης στο σύμπλεγμα [ʃc]. Καταστρατήγηση του νόμου της τρισυλλαβίας έχουμε στα χωριά Δελβ. 203-204). 6. 105. αλλά και σε άλλες όπως Κίτšος [kítʃos].. σεργιανώ᾽ [gizeráo] κ. όμως. Σαρ. σ.

οι άντροι. σ. χρησιμοποιείται πολύ σπάνια και στη θέση της μπαίνει η αυτός11. αντίθετα από την τούτος. Το χαρακτηριστικό αυτό έχει επεκταθεί και στα αρσενικά σε -ας. Αυτή [=(ε)κείνη] ήταν καλή κοπέλα. μαζεύω (ΔΠ).. αυτός εκεί-για κ. αυτός-για / αυτός εδώ-για. (ε)κεί : τούτος εδώ / τούτος εδώ-για (όμως *τούτος εκεί-για). κ’ρέψανε (ΔΠ)· δουλεύουνε. εβαστούσαν. αυτός αυτού-για.. σ. χαλεύω (Χχ). στους ΔΠ. Είχε έρθ’ απ’ τν Κέρκυρα. Σαρ. 14. στη Δρόπολη και το Πωγώνι. εγραφτάν.π. -ο χρησιμοποιείται για κάτι που βρίσκεται κοντά. δείξης. -ό για κάτι που βρίσκεται κοντά ή μακριά. εγραψάν (ΆΑ. στην περιοχή Δελβ. Κοιτάζω εκείν’ την κοπέλα που μπήκε σιφτέ να χορέψει. (ΆΑ). 12. VIDO 2000. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. και η εκείνος. και Αγ. Κανένα από τα ιδιώματα δεν αναπτύσσει /γ/ στη ρηματική κατάληξη -εύω (-βω): τεκνεύω (ΆΑ). 109)· σβαρίζουν.ά. του ενεργητικού ενεστώτα και των παρελθοντικών χρόνων: γράφτ(ου)νε. Τα ιδιώματα χρησιμοποιούν τις ρηματικές καταλήξεις -ουν και -αν του γ΄ πληθ. (ΣΠΥΡΟΥ ό. κοντινής και μακρινής. Μόνο στο ιδίωμα της ΆΑ δεν διατηρείται η μορφολογική διάκριση ανάμεσα στην ονομαστική και στην αιτιατική πληθυντικού των αρσενικών σε -ος (…ήφερνε τς κεφάλοι τέτοιους… Φυλακή εβανάνε καμπόσοι [=καμπόσους]) και -ός (οι Αρτνοί. (ε)κείνος-για / (ε)κείνος εκεί-για (όμως *(ε)κείνος εδώ-για) κ.ά. Τα ιδιώματα που εξετάζουμε χρησιμοποιούν την ερωτηματική αντωνυμία τί. η οποία έχει διττή λειτουργία. ακόμη και από την παρεμβολή των επιρρημάτων (ε)δώ. αρχεύω ῾αρχίζω᾽ (ΠΔΔΑΣ). 11.).-η. τς στρατιώτ(οι). όπως και στα σε -ης (ι στρατιώτς.. οι στρατιώτ(οι). δούλευανε. Η τούτος.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page181 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 181 10. Από τα υπό εξέταση ιδιώματα γίνεται χρήση ενός τριμελούς συστήματος δεικτικών αντωνυμιών στη Χχ. 13. ανάλογα με την περίπτωση.-ο για μακρινή απόσταση. η αυτός. 202). Απ’ το υλικό που διαθέτουμε μέχρι στιγμής φαίνεται ότι στην ΆΑ η αντωνυμία εκείνος. -ή. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 161). 11. δούλεψανε (ΣΠΥΡΟΥ 2008. -η. αυτού.. Η δείξη ενισχύεται πολλές φορές από την παρουσία του δεικτικού/επιτατικού μορίου –για. είχε πάει … δούλα κι έμαθε [χορό] εκεί στν Κέρκυρα. στο βαθμό που σχηματίζουν τον πληθυντικό όμοια με τα δευτερόκλιτα (ι άντρας. τς άντροι). σ. τς Αρτνοί).

). επήρα. εζούσετε. Στο β΄ πληθ. Το ίδιο ισχύει και για το α΄ πρόσωπο. σ. παντρευούμασταν κ. παραλάλα ‘παραμιλούσε’ κ. διάβκετε (Χχ. όμως και αναγκράω ‘πειράζω’. Σαρ. αbδούσαν και περούσα. εκανάμ. ο ασυναίρετος ενεστώτας σε -άω παρουσιάζεται «ως η μόνη επιλογή» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. ετόλμα. σ. 161). εζούσετε. βανάμ. εβανάμε.ά. τέκνεψα.-Αγ.).-Αγ. σ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Δεν αποβάλλεται κατά κανόνα η άτονη συλλαβική αύξηση στο ιδίωμα ΆΑ (επάντρεψα. Το ιδίωμα της ΆΑ σχηματίζει τον ενικό των οξύτονων ρημάτων της α΄ τάξης χωρίς φωνηεντικές επεκτάσεις: αγλιστρώ. Σαρ. ετρωθήκανε.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page182 182 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ 15. σ. τη Χχ και τους ΔΠ: εκερδούσα. εγραψέτε (ΆΑ. εζούσετε.π. Βλ. 18. 109)· -ετε : εκάνετε. εσπέραμε. αλλά και μέτραγε. VIDO ό. εμάζωνα. ενώ στην περιοχή Δελβ. Στα χωριά Δελβ.).ά. ελεγάμε. 217· ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001.Αγ. 115). του ενεργητικού παρατατικού και αορίστου χρησιμοποιούν τις καταλήξεις -έτε : εγραφτέτε. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 173). σ. που παίρνει την κατάλ. αλλά και στη Θεσπρωτία12 και τα Ζαγοροχώρια13 απαντάει το αλλόμορφο -αταν(ε)14: κάνατανε. σ. επαντρευούμασταν. Σαρ. σε βαθμό που μπορεί να γίνει λόγος για «ψευδαύξηση» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. εκαθούτανε. 17. Στα χωριά Θεολόγου (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 67. 163)· μικτό σύστημα καταλήξεων παρατατικού παρατηρείται στη Δρόπολη: μιλούσε. ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. αλλά και κοιτάγαμε. 100). επερούσαν. 16. ΔΠ)· -ατε: δούλευατε. 13. šκάχτηκα (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Χρησιμοποιείται επίσης και σε άλλα σημεία της Ηπείρου όπως και σε μερικές θεσσαλικές και δυτικομακεδονικές περιοχές (NEWTON 1973. στη Δρόπολη και το Πωγώνι. Τα ιδιώματα της περιοχής σχηματίζουν τον μεσοπαθητικό αόριστο σε -ηκα: εσκοτώθηκε. καθούτανε. 14. αλλά και κάναμε. φιλούσα (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. ετρωθήκανε (Χχ)· βουρλήθηκα (ΔΠ)· θαραπαύτηκα.).ά. αντρουμώ ‘τολμώ’. και Αγ. σ. -αμαν(ε). 12. απιτρώ ‘πετώ’ (VIDO 2000. 19. 174). αλυχτάω (Χχ. φέραταν κ.ά. απουχτυπάω ‘κάνω υπαινιγμό’ (ΆΑ.: ακρεμάω. δούλεψατε (Δελβ. ετράνσπορε. στο ιδίωμα Χχ και ΔΠ (εκάναμε. 212. σ. αλλά και πηγαινάμ. Σαρ. 104). σ. εμίλουνα. σ. κ. 164). όπου και παραπομπή στον Kretschmer για χρήση των καταλήξεων αυτών στη Θεσσαλία. εβαστούσαν. τα οξύτονα ρήματα της α΄ τάξης σχηματίζουν σιγματικό παρατατικό: πουρβατούσαν. Σ. παρατηρείται μια αστάθεια στην παρουσία της. VIDO 2000. 113. Στο ιδίωμα της ΆΑ και στα χωριά Δελβ. Στη Χχ επικρατούν οι ασυναίρετοι τ.

Αντωνάtšη μου. Εμφανίζουν στερητικά επίθετα σε -(σ)τος το ιδίωμα ΆΑ (αχάλαστος. αβόσκητος) απαντούν και τύποι σε -γος.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page183 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 183 20.· Κι άμα θα ’λεγε αυτός να πάει το νερό στη Χιμάρα. σύννυμφος και ΚΝΕ συννυφάδα). τς έλεγα. αδάμαστο ‘άζευκτο ακόμα βόδι’. Σαρ. πάει ο Αντώνης… Και του ’λεγε.] παρουσιάζεται ως η μόνη επιλογή» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Για άλλα σημεία της ζώνης ΠΔΔΑΣ βλ. 8).-Αγ. που μαζί με το ασυνίζητον (βλ. Τα υπό εξέταση ιδιώματα εκφέρουν συνήθως σε γενική το έμμεσο αντικείμενο: Όσο [=ακόμη] και καζάν τς όδναμε τς κοπέλας (ΆΑ)· Εσάς τουν Ελλαδίτωνε εμείς οι šιμαριώτες θα σας τα πούμε. 23. το μπονόρα θα κίνηγε και το βραδύ θα ’ρχούταν εδώ. (Χχ)· Έρχούνται και του λένε του αδρεφού του. «ο τύπος της γενικής [σε ρόλο έμμ. και Αγ. όπως αρούμαγος ‘ανώριμος’ (<ρουμάζω). Τα ιδιώματα που εξετάζουμε σπάνια διατηρούν ως πρωτότυπα τα ουσιαστικά που η κοινή (ΚΝΕ) έχει τρέψει σε παράγωγα. ασύφταγος ‘που να μην φτάσει!’ (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Στις εκφράσεις του μη πραγματικού. παράλληλα με τα σε -(σ)τος (αγόραστος.-Αγ.χ. στα ιδιώματα της ΆΑ και Χχ φορέας της χρονικής βαθμίδας είναι το ρήμα και όχι το γραμματικοποιημένο μόριο (Να ’χετ έρθ’ λίγο γλήγορα. 21. αχόρτατος.σ. θα χε φτιάκομε ένα δωμάτιο. εκτός από την προστακτική: Δειξτεμούτε τονε τον άντρα τς Στέλλας. και συν᾽φο ῾κουνιάδα᾽ στην ΆΑ (πρβ. που εμφανίζεται στη ζώνη ΠΔΔΑΣ και για την οποία γίνεται λόγος στη συνέχεια. 229). το ιδίωμα της Χχ και των ΔΠ παρουσιάζουν μια ιδιάζουσα για την περιοχή τροπή του συμπλέγματος st > ss > s. τι να πω στις αδρεφάδες… (Χχ)· Κρένει των γυναικώνε (Δρόπολη). Έτσι. (πρβ. Σαρ. Γλωσσάρι). αξετίμητος στην Πολίτσιανη Πωγωνίου (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. αχόρταστος)· στα χωριά Δελβ. 22. ενώ στο ιδίωμα της Δρόπολης η χρονική βαθμίδα δηλώνεται με το γραμματικοποιημένο μόριο: Να ’χε μας πάει … εκεί. πέος είναι. 7. αλειτούργητο ‘καλαμπόκι’ (Δρόβιανη) και επίθ. Σαρ. 24. ΚΝΕ αλάτι). αντ. και ουσ. αρχ. Εκτός από τα παραπάνω. Τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας προτάσσουν τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας σε όλες τις εγκλίσεις. Ως μια μορφή επίταξης θα μπορούσε να θεωρηθεί η παρεμβολή του τύπου να ’χε μας το πει ‘να μας το είχε πει’. (Χχ). τα υπό εξέταση ιδιώματα διαφοροποιούνται/συμπίπτουν και ως προς άλλα χαρακτηριστικά. (Σωτήρα).. σύννυφος στη Χιμ. άρθτος ‘που δεν ήρθε ακόμη’) και εκείνο της Χχ και ΔΠ (άσωτος. μέρα. να κανάμ τούτο το μουχαμπέτ. 6. π.). άλας σε Δέλβ. Στα χωριά Δελβ. ισόγλωσσο 6) και την περιεκτική ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . σ.

Για το ιδίωμα της ΆΑ. όπου και η σχετική βιβλιογραφία).. ειδικά στον παρατατικό: ΆΑ: ητανάν. όπου η τάση αυτή επεκτείνεται και στην αιτιατική πληθυντικού. σ. η κατάληξη -οι τείνει να χρησιμοποιείται περισσότερο για τα αρσενικά ουσιαστικά. έπǝλνα ‘έπλυνα’. ερχετάν(ε)· Χχ. ωστόσο όρθα ‘όρνιθα’. λέξη: λέξες).χ. Αντίστοιχη προφορά εντοπίζεται στα ιδιώματα Δρυμού-Μελισσοχωρίου Θεσσαλονίκης. γενετάν(ε). άṷος ‘άλλος’. κṷώθω ‘κλώθω’ κτλ. τρέπεται σε ṷ (βάṷτος ‘βάλτος’. και ευρισκόμενο δίπλα σε a ή o. της Α. γενούτανε.). το οποίο αποβάλλεται: κǝρφά ‘κρυφά’. Μια άλλη ιδιομορφία του ιδιώματος της ΆΑ είναι η ανάπτυξη ενός κεντρικού φωνήεντος ǝ σε συμφωνικά συμπλέγματα που περιέχουν ως δεύτερο μέλος τους τα υγρά σύμφωνα λ ή ρ ακολουθούμενα από το φωνήεν i. με τη μετακίνηση του τόνου στη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Στα ιδιώματα που εξετάζουμε. sakrifica ‘θυσίες’). Παρόμοιο φαινόμενο συναντήσαμε και στους Δρυμάδες: το ’χομε εύǝρ ῾το ᾽χουμε εύρει᾽. φούρνος.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page184 184 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ τοπωνυμική κατάληξη -έος (βλ. τοπωνύμιο Κασανέος ‘μέρος με καστανιές’ στη Χχ) δεν απαντούν στην περιοχή ΠΔΔΑΣ και στην ΆΑ. το οποίο διατηρείται στην ΆΑ (αρνί. ερχούτανε· ΠΔΔΑΣ: ήταν(ε). Στη σημερινή κατάσταση του ιδιώματος η τροπή αυτή δεν φαίνεται να έχει πλέον γενικό χαρακτήρα κι αυτό οφείλεται είτε στην πίεση της Κοινής Νεοελληνικής είτε σε ενδοσυστημικούς μηχανισμούς που πρέπει να διερευνηθούν. σακρǝφίτσες (<αλβ. σ. ρίθια [<ορνίθια]) στην περιοχή ΠΔΔΑΣ.. Η εμφάνιση αυτού του φωνήεντος ευνοείται από τις συλλαβοποιητικές ιδιότητες των υγρών λ ή ρ. στην Τσακωνική κ. βλ. βλ. το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις. (ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ 2009. Διαφορές παρατηρούνται και στον τονισμό των ρημάτων. Στο ιδίωμα της ΆΑ παρατηρείται μια υπερωική προφορά του λ. 122). τα επικρατέστερα παραδείγματα κλίσης δίνουν αφορμή για απλοποίηση και εξειδίκευση των δεικτών του πληθυντικού. όπου απαντάει το ǝ. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ μερικά θηλυκά και αρσενικά ουσιαστικά σχηματίζουν τη γενική ενικού κατά το αρχαίο πρότυπο.ά. ενώ η κατάληξη -ες κυρίως για τα θηλυκά (πβ. ΔΠ: ήτον. λ. 129. άντρας: άντροι. γέ(ν)ονταν(ε). Έτσι. Οι τρεις εστίες διαφοροποιούνται και ως προς το συμφωνικό σύμπλεγμα -rn-. αλλά και από την πίεση του αλβανικού φωνητικού συστήματος. ṷαλώ ‘λαλώ’. Ρωμυλίας. ισόγλωσσο 10. όπου το ρθ είναι αποτέλεσμα της πτώσης του ν από το τριμελές συμφωνικό σύμπλεγμα -ρνθ-: όρνθα > όρθα)· απλοποιείται στη Χχ και στους ΔΠ (αρί ‘αρνί’)· διατηρείται (αρνί) ή απλοποιείται (φούρος. έρχονταν(ε) (ΣΠΥΡΟΥ 2008α.

Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ. του αγάδωνε. άφκα. 15.τι αφορά στον μη σιγματικό αόριστο.) καθὼς καὶ τῆς Θεσπρωτίας (Φιλιατῶν. το βρήκαμε σποραδικά στη Χχ ενώ είναι άγνωστο στο ιδίωμα της ΆΑ. μου δωtše). τ’ γαμπρών (VIDO 2000. προβατινός. σ. τουμ παιδιώνε. φτουνώνε. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 2002. του škυλιώνε. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . αλλά και το έπιακα)· στη Χχ και ΔΠ βρήκαμε μόνο το έδωκα (έδιtšε. ενώ οι καταλήξεις προστίθενται στο δεύτερο συστατικό της περιφραστικής δομής: έχει πάρω ‘έχω πάρει’. έχει πάρετε ‘έχετε πάρει’. Αντριγιός κ. είχε πάρεις ‘είχες πάρει’. σ. σ. 149).(έδεκα. έχει πάρεις ‘έχεις πάρει΄. πατερός. Στη γενική πληθυντικού. του ιδιώνε. 177-182. παράλληλα με τις δομές που προαναφέραμε απαντούνε σήμερα τύποι παρακειμένου ή υπερσυντέλικου της ΚΝΕ: …επέρσι έχουν έρθει κάτι ζώα που δεν είχε έρθουν ποτέ στο χωριό (Σωτήρα Δρόπολης). ενώ στην ΆΑ το άρθρο της γενικής πληθ. 155. συρρικνώνεται: οι γαμπροί. σ. σ. ενώ στη ζώνη ΠΔΔΑΣ αόριστο σε -κ. με την υπερίσχυση της τελευταίας: του γερόντουνε. «… τὸ ἰδίωμα τῶν πληθυσμῶν τῶν ἐλεύθερων παραμεθόριων περιοχῶν Πωγωνίου (Βήσσανης. σ. κοπελός. έχει πάρομε ‘έχουμε πάρει’. του κοπελώνε. 187). Πάργας. ο υπερσυντέλικος και οι παρεμφερείς ρηματικοί χρόνοι σχηματίζονται με το παγιωμένο βοηθητικό έχει/είχε (στο γ΄ πρόσωπο ενικού). παρατηρείται σύγκρουση δυο κύριων πραγματώσεων του άρθρου: της των ([ton] ή [tom]) και της του(ν) ([tu] ή [tun]/[tum]). είχε πάρετε ‘είχατε πάρει’. γυναικός.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page185 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 185 λήγουσα: αντρός. τουν Ελλαδίτουνε). που δηλώνεται κυρίως με την κατάληξη -ώνε. Σουλίου) δὲν ὁμοιάζει ἁπλῶς. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Δελβινακίου κ. 146). Παραμυθιᾶς. είχε πάρει. του προφήτουνε. αν δεχτούμε ότι και η Θεσπρωτία μιλάει μάλλον το ίδιο ιδίωμα17. 17. φοραδός. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. έφτακα). 108). 1-2). 16. του πατεράδων(ε). η χρήση αυτή αποτελεί ένα από τα κύρια γνωρίσματα του ιδιώματος ΠΔΔΑΣ.σχηματίζουν κι άλλα ρήματα (έμεικα. Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και στην ομιλία των ηλικιωμένων. 144. είχε πάρουνε ‘είχαν πάρει’ (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Το φαινόμενο αυτό απαντά επίσης στη Θεσπρωτία15 και τα Γραμμενοχώρια16. έχει πάρουνε ‘έχουν πάρει’· είχε πάρω ‘είχα πάρει’. των νυφάδωνε (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Τονίζουμε πως. είχε πάρομε ‘είχαμε πάρει’. ο παρακείμενος. Παρόμοιους τύπους βρίσκουμε στη Χχ (τουν žυναικών. σ. ἀλλὰ ταυτίζεται μὲ τὸ βορειοηπειρώτικο ἰδίωμα» (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. του Κολιάτουνε. έχει πάρει.λπ. το ιδίωμα ΆΑ έχει διατηρήσει τους παλιούς σχηματισμούς σε -κ.ἄ. Σε ό. 87.

εκλαμβάνεται / επαναναλύεται ως κλιτός τύπος. 20. όπως: είχω [=είχα] βαστάξει. και από τα ακόλουθα χωρία: Δούλευανε κάνα δυο εδώ στο χωριό μας που έχουν έρθει από την Ελλάδα. Oι ιδιάζουσες αυτές δομές υπερσυντέλικου και παρακειμένου φαίνεται να είναι προϊόν αναλογικού σχηματισμού19/επανανάλυσης20 και δημιουργήθηκαν ακολουθώντας παράλληλη πορεία με τον περιφραστικό μέλλοντα. Εκεί είχω. Κείμενα)· Είμαι γεννημένη πέρα στην Κεφαλονιά … το δώδεκα. σ. σ. Σε ό. σ. έχει/είχε/θα/να του το πω). που εντοπίσαμε στα ελληνόφωνα χωριά Δελβίνου. αλλά συντακτικά χαλαρή. είχω [=έχω] γεννηθεί (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 517). Αξιοπαρατήρητη είναι και η ύπαρξη συμφυρμένων ή μικτών τύπων βοηθητικού. είχε το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα πάρεις ‘το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα είχες πάρει’ κ. Η διαδικασία σχηματισμού τέτοιων τύπων φαίνεται. Στο σημείο αυτό είναι εμφανής η ομοιότητα των δομών με έχει/είχε και εκείνων με τα μόρια να και (θ)α. Η παρεμβολή κλιτικού ανάμεσα στα συστατικά των περιφραστικών χρόνων είναι γνωστό φαινόμενο και σε άλλα ιδιώματα. Για την έκταση και ερμηνεία του φαινομένου βλ. 517. του το έχεις/είχες πει και *έχεις/*είχες του το πει. Και κάνα δυο τρεις γυναίκες είχαν έρθει από την Ελλάδα. οι δομές παρακειμένου και υπερσυντέλικου της ΚΝΕ δεν επιτρέπουν τέτοιου είδους παρεμβολές: πβ. σ. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. που υπάγεται στο απαρέμφατο. είχε πάρεις κτλ. όπως σ’ εκείνο της Κοζάνης (ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . έχουν μια σαφή 18. Κείμενα).9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page186 186 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Η σχέση των δύο στοιχείων της περιφραστικής δομής παρακειμένου και υπερσυντέλικου είναι μορφολογικά ισχυρή. Από την άλλη. οι οποίες επιτρέπουν την παρεμβολή στοιχείων στο εσωτερικό τους (πβ. κατά την οποία το πρώτο μέλος της περίφρασης παγιώνεται ενώ το δεύτερο παραμένει κλιτό. δηλαδή ο υπερσυντέλικος. 519.). Το β΄ στοιχείο της δομής γ΄ προσώπου είχε πάρει.τι αφορά τέλος στη συχνότητα εμφάνισης των δομών σε είχε/έχει. αφού ανάμεσά τους μπορεί να παρεμβληθεί κλιτικό18: είχε το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα πάρω ‘το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα είχα πάρει’. Είχουν έρθει [=είχαν έρθει] ’δω από τη Λίντισντα. Κι εκεί είχω [=έχω] γεννηθεί.ά. που αρχίζει να εμφανίζεται ως τέτοιος και στα άλλα πρόσωπα: είχε πάρω. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. πιστεύουμε. 519. 101). Τους είχω βαστάξει [=είχα βαστάξει] εγώ καμιά δεκαριά μέρες… (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Θέριζανε στάρια ’δω. 87. οι πρώτες. σ. 19.είμαι γινομένη. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924.

π. Lahríto (ROHLFS 1964. 82)· στην Κέρκυρα : βράχλο το. σ. σ. 177. πράγμα που επαναφέρει στο προσκήνιο τις γλωσσικές σχέσεις των δυο ακτών.· στη Χχ και τα ΠΔΔΑΣ (Κάκοψον. 90) και σ(υ)νόριο ‘id. διαλ. τοπωνύμια)21. σύννυφος και σύν’φο ‘κουνιάδα’ < αρχ. φωνάζω’. σ.. σ. στη Δίβρη: Βλάχουρας (ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. νήσσα ‘πάπια’ κτλ. 536). 208). βράχλα η· στους Παξούς: βράχλος ο (ANDRIOTIS 1974. που χαρακτηρίζουν αντίστοιχα την ΆΑ και τη ζώνη ΠΔΔΑΣ. Με τον τρόπο αυτό. μαρτυρείται μάλιστα και σε διπλανά με τη Χιμάρα αλβανόφωνα χωριά ως grúzë -a22 και krúzë -a (Κηπαρό) αλλά και ως onogrúzë-a (<*ονογρούζα < *ονοκνύζα. οργίον ‘ρίγος’ (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Ιταλίας. σ. Επίσης. η ύπαρξη στη Χχ 21. βλάχριον.). Ιταλία: to láhri. 87. 257. klisa (Κ. σ. 73. Για παράδειγμα. στο Κακοδίκι Δελβίνου: βλάχαρος (SHIKO 2006. Μπορεί. Ιταλία.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page187 187 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ υπεροχή σε σχέση με αυτές του παρακειμένου. σμπο(υ)ρεύω ‘μιλώ’ και κρένω ‘μιλώ. μεταξύ άλλων ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988 και ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ 1996. επίσης. κόνυζα). επίσης. σ. και *λάχριον 291). τα ρ. σ. γρούζο. παράλληλα με τις υπάρχουσες διαφορές (λ. συμπεριλαμβανομένων και αυτών της Κ. kriza. στην Πολίτσιανη Πωγωνίου και τη Δούβιανη Δρόπολης: Βράχλα (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. λ. 204). στη Δρόβιανη: Βλαχούρια (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. όρθα. 168). 22. Η λ. γρούζα στην Ήπειρο και κρούζα στην Κέρκυρα (TZITZILIS 1997. σύννυμφος (ANDRIOTIS 1974. παραπάνω έχουν έρθει αντί για είχαν έρθει). βλάχλα η. Κάκοψος κτλ. Στο λεξιλόγιο. σ. σ. ROHLFS ό. σ. όπως kliza. ο παρακείμενος να μπαίνει με σημασία υπερσυντέλικου (πβ. βλ. σ. λ. 186). σ. δύο χαρακτηριστικά φυτωνύμια υποδεικνύουν μια από τις κατευθύνσεις της μελλοντικής έρευνας των υπό εξέταση ιδιωμάτων. τη λ. Για λεξιλογικούς αρχαϊσμούς των ιδιωμάτων Χιμάρας και ΠΔΔΑΣ βλ. Επιμέρους λεξιλογικά ισόγλωσσα παρατηρούνται επίσης και με τα ελληνικά ιδιώματα του ευρύτερου ελληνόφωνου χώρου. 116). 264). λ. κνῦζα ‘Flöhkraut’ (ROHLFS 1964. ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. Το -a είναι οριστικό άρθρο θηλυκών ουσιαστικών ενικού αριθμού. 139). ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) .χ. βράχλο (< βλάχρον. Ησύχιος) τη βρίσκουμε είτε ως προσηγορικό είτε ως τοπωνύμιο στην Κ. βλάχνον). αλλά δεν απαντούν στη Χχ και στους ΔΠ) εντοπίζονται και επιμέρους ισόγλωσσα ανάμεσα στη Χχ και την ΆΑ: απετουράω και απιτρώ ‘πετάω’. στην ΆΑ: βράχους ο∙ στη Χχ: βράγχνα η (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. εντοπίζεται στο συγκεκριμένο χώρο με τύπους που ανάγονται στο αρχ. κνύζα.’ (VIDO 2000.

Εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο είναι αυτό των τοπωνυμίων. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) .ά. 118). μάκτρα) και βρούκουλους ‘ακρίδα’ (βροῦκος· ὰκρίδων εἶδος. διευρύνει γεωγραφικά το ερευνητικό μας πεδίο. βόθυλας κ. vráva. το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε χρήσιμα συμπεράσματα τόσο για τη διατοπική σχέση των ιδιωμάτων όσο και για τη διαχρονική παρουσία της ελληνικής σ’ αυτά τα μέρη25 και τις επαφές της με γειτονικές γλώσσες. O ROHLFS 1964. ελλ. αντλημένα από διάφορες πηγές. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ 2008. σ. σ. *βράγα (vielleicht aus ϝράγα ?). σημ. Σπύρου και Νάτσιος. οι οποίες ανάγονται στην αρχ. 234. 364. βότουνας. βρούκος) εντοπίζονται μόνο στην Κ. βόθυνος ‘λάκκος’. ο Σύλλογος συνταξιούχων ελληνοδασκάλων του νομού Αργυροκάστρου (Ιωάννινα 2005). σ. ῥάξ (ῥάγα). 21) και Βόθνας στους Γιαννιτσάτες Θεολόγου (ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. είναι αξιοπρόσεκτα τα ευρήματα από την ΆΑ. όπου με αφορμή τη λ. ANDRIOTIS 1974. 23. 25. βόθυλος. σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page188 188 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ και στην ΆΑ λέξεων που πιθανόν να διατηρούν το δίγαμμα: βρόζος ‘ρόζος’(ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. Τοπωνύμια από την περιοχή Χιμάρας-Δρυμάδων-Παλιάσας έχει συλλέξει και ο Κυριαζής. που διασώζεται στα ν. 108) και βράγα ‘ρώγα σταφυλιού’ (VIDO 2000. 26. λ. 27. μάχτρα ‘σκάφη για την παρασκευή ψωμιού’ (Ησύχιος. 188. βόθουνας. δίνει για Τάραντα τ. σ. τις ονομασίες Βόνθος στη Δίβρη (ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. 335). βόθονας. Ιταλία24.Κ. – αλλά απαντάει συχνά και ως τοπωνύμιο (ANDRIOTIS 1974. σ. Ησύχιος. σ. είναι ενδεικτικά27. όπου οι λ. Ιταλία και όχι στα λοιπά ελληνικά ιδιώματα του ευρύτερου χώρου. λ. τ.). 179). Αν και μας λείπει μια ολοκληρωμένη συλλογή. βασισμένη στη συστηματική καταγραφή του συνόλου των τοπωνυμιών26. λ. Βλ. grá ‘chicco di uva’. 1988). Σ’ αυτό το πλαίσιο. vrá. λ. σ. βρόζος του ιδιώματος της ορεινής Πιερίας γίνεται ευρύτερος λόγος για τη διατήρηση του δίγαμμα. τις οποίες βρίσκουμε αντίστοιχα στη Μακεδονία23 και την Κ. που τους ανάγει σε αρχ. ιδιώματα ως προσηγορικό -βόθυνας.ε. σ. ο οποίος είχε προαναγγείλει μάλιστα ότι «θὰ δημοσιευθῆ προσεχῶς» «τὸ πλῆρες τοπωνυμικὸν τῆς Χιμάρας … εἰς τὴν ἐκτενῆ περὶ τῆς γλώσσης τῆς Χιμάρας μελέτην» (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988.χ. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Κουλίδα. Ένα βήμα μπρος προς την κατεύθυνση αυτή αποτελεί το βιβλίο για τα τοπωνύμια της Δρόπολης που εξέδωσε. 331.). 435. σ. ANDRIOTIS 1974. 24. Το υλικό των Σπύρου και Νάτσιου παραμένει αδημοσίευτο. 2003. σε επιμέλεια Κ. Για την περιοχή Χιμάρας διαθέτουμε υλικό από τις σχετικές εργασίες του Βαγιακάκου (1983. Τοπωνύμια από την περιοχή Δελβίνου-Αγίων Σαράντα έχουν συγκεντρώσει οι ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. λ. Bλ. τα παραδείγματα που ακολουθούν. Το υλικό που ακολουθεί αποτελεί τμήμα σχετικής υπό προετοιμασία εργασίας μας (Δ.

το οποίο είναι «γλυφό και δεν βγάζει σαπουνάδα». σ. τρυφερός. Τα τοπωνύμια αυτά. 19) και Αφτάς31 (σον Αφτά). Για τοπων.. σ. 29. Για τα τοπωνύμια διατηρούμε την ορθογραφία που παραδίδουν οι βιβλιογραφικές πηγές. (ΠΑΠΑ 1971. 69. ενώ στην Κέρκυρα το κάλοψος έχει τις σημ. 214 αντίστ. *κάκοψος. Έτσι. AMANTOS 1903. αλλά και Σανερό (πηγή στην Παλιάσα). σχετίζονται μάλλον με τις ονομασίες κι άλλων πηγών του ευρύτερου χώρου: Κάκοψος (Θεολόγος Αγ. Σαράντα)30. Ανδρέα και του Κοντοραχιού’ (Αγ. χωρίς να διευκρινίζει αν πρόκειται για πηγές ή χωράφια). 73). 35. σ. ενώ στην ανατολική πλευρά του Μπουρέτου υπήρχε κάποτε το πλούσιο σε νερά χωριό Οψάδα (Σωπική). σ.». καλής ποιότητος’ (Λευκάδα. σ. 31. Οι αριθμοί σελίδας παραπέμπουν στο ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. μεταξύ της εκκλησίας του Αγ.ε. που αναφέρονται σε πηγές ή σε μέρη με νερά. ψανός ‘ευκολόβραστος. και πιο συγκεκριμένα στα αρχ. Σαράντα). 413). σ. Σανερό (<*οψανερό) μας βοηθάει το επιθ. εύθρυπτος’. βόρεια του χωριού’ (Γλύνα 5729). 32. που αποτελεί το ανατολικό φυσικό όριο της Δρόπολης με το Πωγώνι. ιδιώματα. και το ουσ. οφτός (πτ > φτ) μαρτυρείται 28. Καλόψη ‘ένα πολύ όμορφο μέρος κατάφυτο με οπωροφόρα δέντρα και βρυσικό νερό. Ανδρέας . 18). σ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Κάλοψον. πιθανόν και Φιτάς. σ. κάκοψος ‘δύσβραστος’ και κάλοψος (τόπος) ‘το έδαφος το παράγον εύβραστα όσπρια και λάχανα’ (ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ 1973. στην Κεφαλονιά χρησιμοποιούνται τα επίθ. Για την ερμηνεία του τοπων. σ. 336 κάνει λόγο για «πηγάδι που φέρνει ορυκτό νερό (θειούχο. «…πώς θα μπορούσαν να κάμουν τα νερά του Κάκοψου – της βρύσης του χωριού – κάλοψα. Κάλοψος (Θεολόγος Αγ. αν λάβουμε υπόψη ένα αλβανικό δημοτικό τραγούδι της περιοχής32. (VEIZI 1998. 206). σε -άς βλ.). μαρτυρείται τοπωνύμιο Οψέλλα28 ‘ονομασία της δεύτερης πηγής του μεταλλικού νερού και του τόπου γύρω της. 30. 192). …për ujë të Fitait ‘για το νερό του Φιτά’. 19. 292). ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983. Εφτάβρυσος (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983. και ὀπτός (ANDRIOTIS 1974. σ.Αγ. 211. ΚΟΥΡΤΗΣ 2009. κάκοψος σημαίνει ‘ξηρός καρπός με άγευστο εσωκάρπιο και σκληρό τσόφλι’ (ΧΥΤΗΡΗΣ 1992. 71 αντίστ. Κάκοψον (Χιμάρα. ‘εύγευστος. ANDRIOTIS 1974. επίθ. Ο ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. που μαρτυρούνται σε ν. ΛΑΖΑΡΗ 1970. ἔψω και ὀπτάω.). Σαρ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page189 189 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ Στους δυτικούς πρόποδες του όρους Μπουρέτο. Οι προαναφερθείσες ονομασίες ανάγονται πιθανότατα στα ρ. αμέταλλο στοιχείο) από υπόγειο φλέβα». σ. σ. Τ. *κάλοψος (καλός + ἔψω.

).τ. όπως και σε νεοελληνικά ιδιώματα (ANDRIOTIS 1974. τη Χιμάρα. αποτέλεσμα του επικλινούς του εδάφους. 41). 613.στα προαναφερμένα τοπωνύμια. 125). στις περιοχές Άγ. Όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω μαρτυρούν για τη σχέση της περιοχής Επτανήσων με τις απέναντι ακτές της Ηπείρου και εν προκειμένω με την ΆΑ. 20). Προκειμένου για νερά. Βλ. γιατί στο συγκεκριμένο σημείο υπάρχουν μεγάλες ποσότητες χαλικιού. Η μελέτη των ιδιωμάτων που εξετάζουμε δείχνει ότι η παρουσία της ελληνικής στις εν λόγω περιοχές έχει βάθος χρόνου. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Όσο για τη σημασία των ριζών οψ. σ. Το όνομα αυτό οι ντόπιοι λόγιοι το συνέδεσαν με την αρχαία πόλη Σωρεία (ΜΠΑΡΑΣ 1966. λ. από τη μία. Συνάδουν με τη διαπίστωση αυτή και ορισμένες τοπωνυμικές καταλήξεις. Είναι γνωστές άλλωστε οι στενές επαφές τους με την Κέρκυρα και άλλα κοντινά νησιά. ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ 2007. σ. όπως οι -ήλας33: Δρόπολη (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005): Ντριζίλα < αλβ. Παρότι δεν απέχουν πολύ γεωγραφικά. Θωμόπουλος την ανάγει στο αρχ. Γραβίλας. ANDRIOTIS 1974. -ωνιά. λ. Κοκκίλας. Βατωνιά στην Κέρκυρα και Ροδωνιά στην Κεφαλονιά κ. 7)· -ωνιά34: Σορωνιά ‘προεξοχή οπού έριχναν τα μπάζα’ (Δούβιανη 75) και Σορωνιά35 στους πρόποδες του όρους Μηλιά. 209. το Δέλβινο και τους Αγ. κοντά στη λίμνη του Βουθρωτού. Μποτσίλας (Δίβρη. σ. 228). σ. σ. χωνευτικός: Καλλιστάς ‘βρύση με άριστο χωνευτικό νερό’ (Δίβρη. ὀπτός). σ. 35. 613). είναι πολύ πιθανόν να αφορά το ‘σκληρόν’ του νερού μιας πηγής ή το ‘βραστερόν’ των προϊόντων καλλιεργήσιμων εκτάσεων. λ. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. drizë ‘παλιούρι’ (Κοσοβίτσα 131.λ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page190 190 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ σε μεσαιωνικά κείμενα (ΚΡΙΑΡΑΣ ΙΔ΄. Σαράντα. Ο Ι. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Σαράντα και Δελβίνου χρησιμοποιείται συχνά και η λ. 210). σ. δωρικό επίθημα -ῆλος (ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ 1992. Λόγγος 156). Γραβίλα. Η ίδια κατάληξη απαντά και στην Κέρκυρα: Αρίλας.και οφτ. σ. και τοπων. 34. ενώ η λαϊκή παράδοση αναφέρει ότι ο Άγιος Δονάτος έκανε κομμάτια το στοιχειό που ερήμωνε τον τόπο κι έτσι «δημιουργήθηκαν εννιά μεγάλοι σωροί κι από τότε το μέρος αυτό λέγεται Σωρωνιά» (ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ 2007. σ. Σπαρτίλα (Κρανιά. Βούρκος Δελβίνου: Κοκκίλα. οπτός). οι περιοχές Χιμάρας. σ. 27). σ. και Δρόπολης-Δελβίνου- 33. Σαρ. (ANDRIOTIS 1974. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Σπαρτίλας (AMANTOS 1903. 68). Αγρίλας ‘λέγονταν Αγρίλας για τις πολλές αγριλιές που είχε’ (Δίβρη. Ετίλας ‘μέρος με ιτιές’ (Γέρμα Αγ. Η δεύτερη εκδοχή κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση (<σωρός). 186). Πετρωνιά στη Ρόδο (AMANTOS 1903.

αυτό οφείλεται στις ιδιαίτερες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκαν. θιγμένος ‘αυτός που ανήκει ή κατάγεται από οικογένεια αντιφρονούντων’. από την άλλη. fare ‘καθόλου’ και as … as… ‘ούτε … ούτε…’ στην ΆΑ). Η επί σχεδόν μισό αιώνα έλλειψη επαφών με την ελλαδική καθημερινότητα και με την ΚΝΕ προσέδωσε στα ιδιώματα αυτά ένα είδος συντηρητικότητας και τα άφησε έκθετα μπροστά στην πίεση της αλβανικής πραγματικότητας. κοπερατίβα ‘συνεταιρισμός’ κ. 112).χ. και λιγότερο αυτό της Χιμάρας. μότριμα ‘αδελφοποιτή’ (<motërmë). στην περιοχή Βούρκου Αγ. Βλ. Οι διαφορές αυτές φαίνονται ανάγλυφα κι από μια σύγκριση με το ιδίωμα της Κέρκυρας. Λ.). hiç. όταν η αλβανική λειτουργούσε ως γλώσσα κύρους (κομιτέτι ‘επιτροπή’. Οι λεξιλογικές αλλαγές που υπέστησαν τα εντός αλβανικών συνόρων ελληνικά ιδιώματα στα χρόνια της δικτατορίας παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την κοινωνιογλωσσολογία36 και για την ιστορία της γλώσσας. σπαρτίκοβος ‘σπαρτένιος’. ενώ άλλα είναι πιο πρόσφατα και σχετίζονται κυρίως με τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης και βίου κατά τα χρόνια της κομμουνιστικής περιόδου. αλλά δέχτηκε μεγαλύτερη δυτική επιρροή. η οποία δεν γνώρισε σλαβικό εποικισμό ή τουρκική κατάκτηση.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page191 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 191 Αγ. όπως ίτσου ‘καθόλου’ < τουρκ. μισιρίκοβος ‘αραποσιτένιος’ κ. καšτεκόκι ‘μαλλιά κουβάρια’ (<kasht’ e koqe). και επομένως «Δεν έπρεπε να του απευθύνονται οι συγχωριανοί του» (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. μαζί με τα προσηγορικά έχουν δανειστεί σε συνθήκες διγλωσσίας και περιορισμένο αριθμό γραμματικών λέξεων (πβ. όπως μαλλίκοβος ‘μάλλινος’. Σαρ. Ανάμεσα στα ξενόγλωσσα δάνεια των υπό εξέταση ιδιωμάτων υπερισχύουν τα αλβανικά. ο θεός να δώσει’ < τουρκ.λπ.’.ά. πέρασμα. ΣΠΥΡΟΥ 2008β). δάνειο από την αλβ. Γλωσσάρι). διαφοροποιούνται ως προς την ένταση και την έκταση επιδράσεων που δέχτηκαν κατά καιρούς από την αλβανική ή/και από άλλες γλώσσες με τις οποίες είχαν επαφές. Μερικά απ’ αυτά ανήκουν στο καθημερινό λεξιλόγιο: škέμπι ‘βράχος’ (<shkëmb). Allah versin κτλ. επίθετα σε -ίκοβος. σταρίκοβος ‘σταρένιος’. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Σαράντα... καθώς και λ. είναι μεταφρ. i prekur ‘id. šιλίρα ‘αρμύρα’ (<shëllirë).χ. το ότι το ιδίωμα ΠΔΔΑΣ. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. διάσελο’ (<grykë). έχουν ενσωματώσει σλαβικά ή τουρκικά στοιχεία (πβ. Επίσης. ντεπουτέτης ‘βουλευτής’. σ. ντερζί ‘καημένε’ (<derëzi) κτλ. αλάβρασι ‘μακάρι. γκρίκα ‘λαιμός. Η λ. λ.. το περιεχόμενο του ουσ. kέκι ‘άσχημα’ (<keq). 36.

Myzeqe). 1965.’ < Sa është ora?)38. tani për tani > *τώρα για τώρα ‘για την ώρα’. σ. «Λαϊκό Βήμα») αλλά και στον THOMAI et al. nuk ha shqip > *δεν τρώει αλβανικά ‘δεν καταλαβαίνει’. Για παράδειγμα.’ < αλβ. Ορισμένα μεταφρ. nuk pi ujë [diçka] > *δεν πίνει νερό ‘δεν είναι κατάλληλο. Η συρρίκνωση της ελληνόγλωσσης παιδείας μόνο στα ελληνόφωνα χωριά της επίσημα αναγνωρισμένης «μειονοτικής ζώνης» στέρησε την εκμάθηση της μητρικής στο σχολείο από πολλούς νέους ελληνικής καταγωγής που μεγάλωσαν σε αστικά κέντρα. που επιχωριάζουν στην ΆΑ ως βγαλšά και βρούτα). 257. Muzinë. η θάλασσα και η αλιεία (Bregdeti i Poshtëm. brenda për brenda > *μέσα για μέσα ‘εντός ενός ορισμένου κύκλου ανθρώπων. σ. και στην ΆΑ.τι αφορά στα όμορα αλβανικά ιδιώματα. marr zemër > *παίρνω καρδιά ‘παίρνω θάρρος’. s’i bëhet vonë > *δεν του πάει αργά ‘δεν του καίγεται καρφί’. παίρνομαι᾽) και Πόσο είναι η ώρα. 269 καταγράφει στη Μουζακιά (βόρεια της ΆΑ) λέξεις όπως galishá [galiʃá] ‘άμπωτη’ και vrúdë [vrúdǝ] ‘είδος κεφαλόπουλου’. Zagori. jap zemër > *δίνω καρδιά ‘δίνω θάρρος’. s’më rrihet në një vend > *δε μου κάθεται σ’ ένα τόπο ‘είμαι ανήσυχος/ανυπόμονος’. το λεκτικό σύνταγμα λάδι καλό ‘ελαιόλαδο’ (<αλβ. MEMUSHAJ και GRILLO 2009) παρατηρούμε ότι τα ελληνικά δάνεια καλύπτουν σημασιολογικά πεδία που σχετίζονται με τις βασικές παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων τους. Μe se merresh? (αλβ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page192 192 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Διαμορφώθηκαν συνθήκες μιας ασύμμετρης κατά κανόνα διγλωσσίας. Σεχρέτη (ΣΑΘΑΣ 1870. ο βαθμός της οποίας κυμαινόταν ανάλογα με το πού και από ποιους γινόταν χρήση της ελληνικής. πράγμα που φαίνεται ακόμη και σήμερα στα πολλά μεταφραστικά δάνεια από την αλβανική37 (κλασική περίπτωση οι ερωτήσεις Με τι παίρεσαι. 38. είναι παρωχημένο’. που μαρτυρείται στην «Αληπασιάδα» του Χ. δάνεια είναι παλαιότερα και χρησιμοποιούνται ευρύτερα στην Ήπειρο.-Αγ. από τις διαλεκτολογικές μελέτες που έγιναν για τις περιοχές αυτές (TOTONI 1964. 71. Κάτω από τέτοιες συνθήκες οι επιδράσεις της αλβανικής άρχισαν να γίνονται πιο έντονες και πιο αισθητές. Kurvelesh). όπως η γεωργία και η κτηνοτροφία (Konispol. 1999 μπορεί να βρει κανείς πληθώρα τέτοιων σχηματισμών: sot për sot > *σήμερα για σήμερα ‘προς το παρόν’. Στον τοπικό ελληνόγλωσσο τύπο της εποχής (εφημ. Sopik. merrem ασχολούμαι. MUÇA 1987.χ. 269). ‘τι ώρα είναι. ‘τι δουλειά κάνεις. Στα αλβανικά ιδιώματα βρίσκουμε δάνεια που ανάγονται σε παλαιότερες φάσεις της ελληνικής: hordhoqíla [xorðοcíla] 37. Σε ό. Σαρ. Τέτοια είναι λ. η φρ. εκ των ενόντων’. ο NUSHI 1991. vaj i mirë) είναι ευρέως διαδομένο στην περιοχή Δελβ. marr ῾παίρνω᾽. 1971. Lunxhëri. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Të marrsha të keqen!). Επίσης. εξορκισμού Να σου πάρω το κακό! (<αλβ.

τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας βρίσκονται αντιμέτωπα με την Κοινή Νεοελληνική. όπως στην πόλη του Αργυροκάστρου: sqafill [scafíƚ] < φτιασίδι ‘κρέμα προσώπου’ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001. μαμά. Κώτσια (ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2007.τι επακολούθησε σε επίπεδο μετακίνησης αλβανόφωνων και ελληνόφωνων πληθυσμών προς τα μεγάλα κυρίως αστικά κέντρα της Ελλάδας. στο λάμδα!» του εγκατεστημένου στην Αθήνα Δροπολίτη συγγραφέα Τ. 306-312). σ. 602)· σε άλλες περιπτώσεις τα ιδιώματα αυτά υπήρξαν διαμεσολαβητικός κρίκος για τη μεταπήδηση ελληνικών δανείων στην κοινή αλβανική: μεσν. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . με το προ εικοσαετίας άνοιγμα των συνόρων και με ό.τι παλαιότερα. Πριν κλείσουμε το κεφάλαιο των αλληλεπιδράσεων ελληνικής και αλβανικής σε τοπικό ιδιωματικό επίπεδο. Η διαμορφούμενη ζώνη ελληνο-αλβανικής διγλωσσίας στον αλβανικό νότο είναι αποτέλεσμα επαφών ευρείας κλίμακας. το διήγημα «Προσοχή. σ. Βλ. που τα βρίσκουμε όχι μόνο σε ελληνικά δάνεια αλλά και σε αλβανικές λέξεις (aχére [açére] αντί για ahere ‘τότε’. ιδιωμ. litár ‘σκοινί’ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001. λητάρι(ν) (<εἰλητάριον) > ν. 550). 39.ε. σ. οφείλουμε να επισημάνουμε ότι σήμερα. Από την άλλη. που επιβάλλουν τα ήθη της εποχής και η ζωή των πόλεων39. σ. η οποία τα διαβρώνει καθημερινά. γudh [ɣuð] ‘γουδί’. 186) < μεσν. pathua [paθúa] < παθός ‘πρακτικός γιατρός’ (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Λεξιλογικές επιδράσεις της ελληνικής εντοπίζονται και στον καθημερινό λόγο των κατοίκων αστικών κέντρων. 418). σ. λητάρι > αλβ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page193 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 193 ‘σπληνάντερο του αρνιού’ (Κηπαρό. aγrile [aɣrilé] ‘αγριλιά’) και /x/ (χersë [çérsǝ] ‘χέρσος’. 239). αφού χιλιάδες μετανάστες από όλα τα μέρη της Αλβανίας πέρασαν για ένα διάστημα ή έχουν εγκατασταθεί εδώ και πολλά χρόνια στην Ελλάδα. Σε φωνολογικές επιδράσεις της ελληνικής οφείλεται η εμφάνιση σε γειτονικά αλβανικά ιδιώματα των φωνημάτων /ɣ/ (γastër [ɣástǝr] ‘γάστρα’. χορδόκοιλα τα ‘Tiereingeweide (Darm und Magen)’ (ANDRIOTIS 1974. 105). neroχitë [neroçítǝ] ‘νεροχύτης’). σ. maχere [maçére] ‘μαχαίρι’. συνεπικουρούμενη και από μια στάση περιφρόνησης της «γλώσσας του χωριού». SOTIRI 2001. και οι αλβανικοί πληθυσμοί των όμορων με τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας περιοχών επηρεάζονται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από την ΚΝΕ απ’ ό. TOTONI 1965. σ.

χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορούν να αποτελέσουν πεδίο μελέτης και άλλων κλάδων.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page194 194 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Οι επαφές αυτές απέκτησαν άλλη δυναμική και δεν περιορίζονται όπως κάποτε σε περιφερειακό επίπεδο. με τα αρχαϊκά στοιχεία που διασώζουν και τα επιμέρους ισόγλωσσα με άλλες ελληνόφωνες περιοχές. όπως οι γλωσσικές επαφές και η βαλκανική γλωσσολογία. Τα ιδιώματα αυτά. ενδιαφέρουν πρωτίστως την ιστορία της ελληνικής και τη διαλεκτολογία. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . το πρώτο που θα θέλαμε να τονίσουμε είναι πως παραμένει επιτακτική η ανάγκη συστηματικότερης μελέτης και πληρέστερης καταγραφής των εντός της αλβανικής επικράτειας ελληνικών γλωσσικών ιδιωμάτων. που σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις έχουν αναπτύξει αυτοτελή χαρακτηριστικά. Ολοκληρώνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση. Η ενδεικτική και επιλεκτική παράθεση που επιχειρήσαμε δείχνει ότι πρόκειται για ανομοιογενείς μεταξύ τους ιδιωματικές εστίες.

Β. «Ἀπουλία καὶ Χιμάρα. Γλωσσικαὶ καὶ ἱστορικαὶ σχέσεις τῶν ἑλληνικῶν αὐτῶν πληθυσμῶν». Βραχεῖα ἐπισκόπησις τῶν ἠπειρωτικῶν ἰδιωμάτων». ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ. Αθήνα: Εκδόσεις Έννοια ΔΕΔΕΣ 1978 = Κ. διατρ. Ἀθηνᾶ 36. Ηπείρου και Μάνης». 9-26 ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988 = Δ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ. Δρυινουπόλεως-Πωγωνιανής και Κονίτσης Πανελλήνιος Σύνδεσμος Β/ηπειρωτικού Αγώνος. σ. Ανθολογία Βορειοηπειρώτικου Διηγήματος. Θεσσαλονίκη: IMXA. 72-109 ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 2002 = Σ. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Κ. Ἀθηνᾶ 38... Κόνιτσα 1987. Άγιοι Σαράντα: Milosao ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1925 = Γ. ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ. Η Κρανιά Αγίων Σαράντα. Δρυμάδες Χειμάρρας. ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ. Βλαστοῦ ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983 = Δ. σ. στο Πρακτικά Β΄ Συμποσίου γλωσσολογίας βορειο-ελλαδικού χώρου. Το ιδίωμα της βόρειας Θράκης: Το Μικρό και Μεγάλο Μοναστήρι Α. ΔΕΝΔΙΑΣ. ΔΕΔΕΣ. Αθήνα: Ι. Ρωμυλίας. διδ. σ.Μ. «Περὶ τοῦ ρήματος ἐν τῇ ἐν Ἠπείρῳ λαλουμένῃ. Αθήνα: Σείριος ΔΕΝΔΙΑΣ 1926 = Μ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Χρονογραφία τῆς Ἠπείρου τῶν τε ὁμόρων ἑλληνικῶν καὶ ἰλλυρικῶν χωρῶν διατρέχουσα κατὰ σειρὰν τὰ ἐν αὐταῖς συμβάντα ἀπὸ τοῦ σωτηρίου ἔτους μέχρι τοῦ 1854. Τους τα λέει ο θεός. 303337 ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ 1998 = Χρ. Ἐν Ἀθήναις: ἐκ τοῦ τυπογραφείου Σ. Α΄. Πολίτσανη «Νύμφη του Πωγωνίου» Β. μυθιστόρημα.). ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ (επιμ. Αθήνα: Μεταίχμιο ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2004 = Α. Β΄. Αθήνα: Ροές ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ. Ο άλλος χάρτης (περί εξαφανισμένων χωριών και πόλεων).Η. τ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page195 195 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ 2009 = Π. Ν. στο Πρακτικά Α΄ Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου «Βόρειος Ήπειρος . 61-98 ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ 1856 = Π. ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ. Αθήνα: Πολύτυπο ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2007 = Α.Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός». Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ 2007 = Γ. «Συμβολή εις την μελέτην του γλωσσικού ιδιώματος της Χιμάρας Βορείου Ηπείρου». σ. «Γλωσσικά και λαογραφικά Χιμάρας.

Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής ΚΟΝΤΟΜΙΧΗΣ 2001 = Π. Ελλάδα και Αλβανία στον 20ο αιώνα. 95-130 ΚΟΝΤΗΣ 1995 = Β. Ιωάννινα. Λεξικογραφικόν Δελτίον Κ΄. Μπουλιαράτι Δερόπολη Β. ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ. άγιοι. Άγιοι Σαράντα: Εκδόσεις Ήπειρος ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010 = Ε. ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ. ΚΙΤΣΙΟΣ. Λαογραφικά-Εθνογραφικά-Ηθογραφικά. Ελληνικές επιδράσεις στην αλβανική. Τα τοπωνύμια των πανάρχαιων ελληνικών χωριών του νομού Αργυροκάστρου. Αστέρια. «Η επιβίωση της χιμαραίας διαλέκτου στον 21ο αιώνα». Άγιοι Σαράντα: Milosao Η Δρόπολις Βορείου Ηπείρου (Λεύκωμα) (1980). Ηπείρου. Ελληνισμός της Βορείου Ηπείρου και ελληνοαλβανικές σχέσεις. ΚΟΥΛΙΔΑΣ (επιμ. Ηπείρου: ιστορία. ΚΟΚΑΒΕΣΗ. Α. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» ΚΟΝΤΗΣ 1994 = Β.).. Ιωάννινα ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ 1996 = Δ. «Ετυμολογικά». ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ιωάννινα: Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών ΚΙΤΣΙΟΣ 2006 = Χ. σ. διατρ.). Ευαίσθητες ισορροπίες. ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και Χ.Π. Λεξικό του λευκαδίτικου γλωσσικού ιδιώματος. Ιωάννινα: Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 2004 = Γ. Η περιοχή Θεολόγου Αγίων Σαράντα. σ. διδ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 67-137 ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001 = Δ. Α΄. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ 1975 = Γ.Θ. Αθήνα ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994 = Γ. λαϊκός πολιτισμός. ΚΟΝΤΗΣ (επιμ. Λαογραφικά θησαυρίσματα της Δίβρης Β. Αθήνα: Ένωση Δροπολιτών «Ο Δρίνος». Επιστημονική επετηρίδα Ιδρύματος Βορειοηπειρωτικών Ερευνών. ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ. ΚΟΝΤΟΜΙΧΗΣ. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ. Διάλεκτοι και ιδιώματα της νέας ελληνικής. Έκδοση Συνδέσμου συνταξιούχων ελληνοδασκάλων ελληνικής μειονότητας νομού Αργυροκάστρου. αντάρτες.-Ε. Βορειοηπειρωτικά. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005 = Κ. Η ταυτότητα του Βορειοηπειρωτικού ελληνισμού.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page196 196 ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ 2007 = ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Β. ΚΟΝΤΗΣ. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001 = Ν.

στο Μ. Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. 225-244 ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. Εισαγωγή. «Τα αρχαία μακεδονικά στοιχεία στο ιδίωμα της ορεινής Πιερίας». Γ΄ (18181821).9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page197 197 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007 = Δ. «Ξενόγλωσσα δάνεια στο ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα». Ἐν Ἀθήναις: έκ τῆς τυπογραφίας τῶν τέκνων Ἀνδρ. σ. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» ΣΑΘΑΣ 1870 = Κ. 2009 = Β. τ. ΣΠΥΡΟΥ. Το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα. ΛΑΖΑΡΗΣ. Θεοδωροπούλου (επιμ. 85-103 ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ 1992 = Χ. Μιχαηλάρη. ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ. ΠΑΠΑ. Κορομηλᾶ ΣΠΥΡΟΥ 2008α = Α. Τὰ γλωσσικὰ ἰδιώματα τῆς Ἠπείρου (Βορείου. διηγήματα. Β΄ (1809-1817). ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ. Ἱστορικαὶ διατριβαί. Θέρμη και Φως. Χριστίδη. Π.-Φ. Α΄ (1747-1808). Νεοελληνικές διάλεκτοι. Β΄ έκδοση. Ν. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ. ΣΑΘΑΣ. Σχωριάδες Πωγωνίου. Φιλοσοφική ΣχολήΒιβλιοθήκη Σοφίας Σαριπόλου ΣΠΥΡΟΥ 2008β = Α.). ΜΠΟΓΚΑΣ. 2007. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη ΜΠΟΓΚΑΣ 1964-1966 = Ε. Sarandë: Milosao ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ 2002 = Δ. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα 27. σ. Κεντρικῆς καὶ Νοτίου). Στη συκαμιά από κάτω. ΜΠΑΜΠΗΣ. Ἰωάννινα ΜΠΑΜΠΗΣ 2005 = Β. Το Γαρδικάκι. ΣΠΥΡΟΥ. Έκδοση-Σχολιασμός-Ευρετήρια Β. 2009. Αφιερωματικός τόμος στη μνήμη του Α. ΣΑΘΑΣ. Ἰωάννινα: Ἑταιρεία Ἠπειρωτικῶν Μελετῶν. «Η σχέση του ελληνικού γλωσσικού ιδιώματος της Χιμάρας με τα άλλα νεοελληνικά γλωσσικά ιδιώματα». Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ 2008 = Χ.) = Χ. Albanohellenica 3. Εισαγωγή στην ελληνική ονοματολογία. Τὰ Λευκαδίτικα. Παναγιωτόπουλος με τη συνεργασία των Δ. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ΠΑΠΑ 1971 = Κ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. A-Β΄ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ 2007. Δημητρόπουλου. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Αρχείο Αλή Πασά (Γενναδείου Βιβλιοθήκης). ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Ν. 198209 ΛΑΖΑΡΗΣ 1970 = Χ. σ. στο Κ. «Ἡ Ἀληπασιὰς τοῦ τουρκαλβανοῦ Χατζῆ Σεχρέτη». Δ΄ Εισαγωγή-Ευρετήρια-Γλωσσάρι. τ.

σ. Ετρούσκοι και Αλβανοί]. 281-362 NEWTON 1973 = B. Gjirokastër: Universiteti «Eqrem Çabej» ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . E. τ. Ἀθῆναι: Π. Glossa 7. etruskët dhe shqiptarët [Ήπειρος. ΧΥΤΗΡΗΣ. Dialektologjia shqiptare V. ÇABEJ. Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Tiranë: Akademia e Shkencave DEMIRAJ 2008 = Sh. Μεσαιωνικὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά. Σακελλάριος ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ 1904 = Κ. 2001. pellazgët. «E folmja e krahinës së Konispolit» [Το ιδίωμα της περιοχής Κονισπόλεως]. σ. Β΄ έκδοση (με συμπλήρωμα). Λεξικὸν τῆς ἀλβανικῆς γλώσσης. Studime Filologjike 1-2. Trübner MUÇA 1987 = F. ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ. Γλωσσάριον Κεφαλληνίας. Κερκυραϊκό γλωσσάρι. Κέρκυρα AMANTOS 1903 = K. ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ.2. MEYER. ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ. Tiranë: Infbotues MEMUSHAJ και GRILLO 2009 = R. NEWTON. DEMIRAJ. Lexikon der Archaismen in neugriechischen Dialekten. Σακελλάριος ΧΥΤΗΡΗΣ 1992 = Γ. ANDRIOTIS. Epiri. Ἀθῆναι: Βιβλιοπωλεῖον Ν. Die Suffixe der neugriechischen Ortsnamen. AMANTOS. σ. Δ.GRILLO.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page198 198 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ 1973² = Η. Studime etimologjike në fushë të shqipes [Ετυμολογικές μελέτες στο πεδίο της αλβανικής]. 29-62 MEYER 1891 = G. Tiranë: Akademia e Shkencave Probleme = Probleme të dygjuhësisë në pakicat kombëtare [Ζητήματα διγλωσσίας στις εθνικές μειονότητες]. Δ. «The Dialect Geography of Modern Greek Active Inflections». MUÇA. Kërkime Universitare 5. Καραβία ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ 1905-1907 = Γ. «Vendi i së folmes së Himarës në dialektin jugor të shqipes» [Η θέση του αλβανικού ιδιώματος περιοχής Χιμάρας στη νότια διάλεκτο της αλβανικής]. Πελασγοί. Ἐν Ἀθήναις: Π. Strassburg: Verlag von Karl J. München: Verlag von Louis Finsterlin ANDRIOTIS 1974 = N. Wien: Verlag der ÖAW ÇABEJ 1976 = E. Fjalë popullore nga Myzeqeja [Λαϊκές λέξεις από τη Μουζακιά]. MEMUSHAJ και H. Α΄-Β΄. NUSHI. 189-230 NUSHI 1991 = J.

Διγλωσσία και σχέσεις αλβανικής και ελληνικής στο έργο του καθ. σ. MELONASHI. HRISTOVA. σ. Fjalor Frazeologjik Ballkanik [Βαλκανικό Φρασεολογικό Λεξικό]. Mbi origjinën e banorëve të Nartës [Σχετικά με την καταγωγή των κατοίκων της Άρτας Αυλώνα].Ένα εθνογραφικό δοκίμιο]. 200-214 VEIZI 1998 = F. SOTIRI. = J. 31-117 TZITZILIS 1997 = Ch. σ. TOTONI. Helenizëm që nuk u shua. Studime Filologjike 1. Tiranë: Arbri VIDO 2000 = V. «Gërqishten e dinje. LLOSHI. Vlorë: Europrint ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . R. στο Eqrem Çabej dhe kultura shqiptare. K. Athinë VIDO 2009 = V. Tiranë: Dituria TOTONI 1964 = M. 129-158· 2. TOTONI. QIRIAZATI και A. Tiranë: Konica THOMAI et al. σ. Kakodhiq. Bregu i detit në këngë [Δημοτικά τραγούδια από την περιοχή Χιμάρας]. Gjirokastër : Universiteti ῾Eqrem Çabej᾽.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page199 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 199 QIRJAZI 2004 = Dh. E folmja dhe toponimia e Qeparoit [Ιδίωμα και τοπωνυμικό του Κηπαρό]. Ballkon legjendar mbi Delvinë [Κακοδίκι. Άρτα Αυλώνα . Dialektologjia Shqiptare I. / s’më the kalimera». VEIZI. «E folmja e Bregdetit të Poshtëm» [Το νότιο παραθαλάσσιο ιδίωμα]. «Vëzhgime rreth të folmeve të Kurveleshit» [Παρατηρήσεις γύρω από τα ιδιώματα του Κουρβελεσίου]. TZITZILIS. TOTONI. σ. SHIKO. Çabejt [«Ρωμέικα λαλούσες / δε μου ’πες καλημέρα». 303-325 ROHLFS 1964 = G. 101-123 TOTONI 1971 = M. ROHLFS. Bilinguizmi dhe marrëdhëniet e shqipes me greqishten në veprën e prof. Tübingen: Max Niemeyer Verlag SHIKO 2006 = Th. Xh. 121-139 TOTONI 1965 = M. Το ξακουστό μπαλκόνι πάνω από το Δέλβινο]. Zeitschrift für Balkanologie 33/2. VIDO. QIRJAZI. THOMAI. Lexicon Graecanicum Italiae Inferioris. VIDO. Tiranë SOTIRI 2001 = N. «E folmja e Muzinës» [Το ιδίωμα της Μουζίνας]. Narta e Vlorës-Një essé në fushën e etnografisë [Ελληνισμός που δεν έσβησε. Çabej]. σ. Studime Filologjike 3. «Zur Problematik der griechischen Lehnwörter im Albanischen».

9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page200 .