You are on page 1of 34

Projet3_Mise en page 1 8/2/12 8:55 AM Page1

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ
ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ – Ι.Λ.Ν.Ε

N E O E § § H N I K H
¢ I A § E K T O § O ° I A

6

ΑΘΗΝΑ 2011

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageII

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageIII

N
¢

E
I

O
A

E
§

E

§
K

§
T

6

H
O

N
§

I
O

K
°

H
I

A

Ερευνητής Γ΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ Σχεδιασμός έκδοσης και εξωφύλλου. Ερευνητής Α΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΤΣΟΥΔΑ. Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και ΙδιωμάτωνΙΛΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών ΙΩ ΜΑΝΩΛΕΣΣΟΥ. παραγωγή: σημαΕΚΔΟΤΙΚΗ ISBN: 978-960-404-217-3 ΙSSN: 1109-7884 . 106 71 Αθήνα www. Ερευνήτρια Β΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΦΡΟΥΔΑΚΗΣ.academyofathens.Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageIV NEOE§§HNIKH ¢IA§EKTO§O°IA 6 © Copyright 2011: Ακαδημία Αθηνών Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων-ΙΛΝΕ Αλεξ. Ερευνήτρια Γ΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΜΠΕΗΣ. Σούτσου 22.gr/ilne Eπιμέλεια έκδοσης: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ.

Ε N E O E § § H N I K H ¢ I A § E K T O § O ° I A 6 ΑΘΗΝΑ 2011 .Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageV ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ – Ι.Ν.Λ.

................................... ............................... 7-29 Η σύνθεση στην κυπριακή και καλύμνικη διάλεκτο: μια πρώτη συγκριτική προσέγγιση Spyros ARMOSTI ..... ............................... .......................... 89-109 Πρώιμες εμφανίσεις γραμματικών νεοτερισμών της ποντιακής και της κριμαιοαζοφικής διαλέκτου Petros KARATSAREAS ...... 1-2 Εισαγωγή Κωνσταντίνος ΜΗΝΑΣ ..................................................................................................................................... 201-223 Η εξέλιξη του Υ στις νεοελληνικές διαλέκτους: η κατωιταλική σε σύγκριση με την τσακώνικη .................... ..................... ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ ..................................Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVI ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Χριστίνα ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ ....................................................................................................... ..................................... .................................................................... .... ..................................................................................... .................. 61-87 Δια-διαλεκτική προσέγγιση της σημασιολογικής και εκφραστικής λειτουργίας μορφημάτων: η περίπτωση των δολιο-..................... 31-59 Aspiration and gemination in Modern Greek varieties: the case of Cypriot Greek Ελεονώρα ΔΗΜΕΛΑ και Χρήστος ΠΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ................................................................ 137-163 Η σύμφυρση στη Νεοελληνική Κοινή και στα ιδιώματα: θεωρία και εφαρμογή Νικόλαος Γ..................................... 175-199 Τα ελληνικά γλωσσικά ιδιώματα της Αλβανίας Νίκος ΛΙΟΣΗΣ και Ελένη ΠΑΠΑΔΑΜΟΥ ........................................ ................................................................................ .............................................. .................................................................................... 165-173 Ισόγλωσσοι διαλεκτικών φαινομένων της Νέας Ελληνικής Δώρης ΚΥΡΙΑΖΗΣ και Αριστοτέλης ΣΠΥΡΟΥ .......................................και χαμοGünther Steffen HENRICH .......................... 111-135 Neuter heteroclisis in Asia Minor Greek: Origin and development Γεωργία ΚΑΤΣΟΥΔΑ ................... πλακο............... 3-5 Πρόλογος Μάριος Α ΝΔΡΕΟΥ και Μαρία Κ ΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ...............................................................

.... 463-483 Consonantal interactions in dialectal variants of Greek: a typological approach . . .. ... . . . ...... ... . . ....... . ... .. . ........... 383-412 Το πρόθημα απο.. .... ... .. . . .... . . ..... . . .. ... .. . . . .. ...... . ...... . ............ ..... .. . . ... . .. ...... .. .. . .. ... . .. .. . ... ..... .... . . ...... . . ..... . .. ... . .. . 273-294 Τα μακρά φωνήεντα στο ιδίωμα της Σαμοθράκης Δήμητρα ΜΕΛΙΣΣΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ........ .. .. ... PAPPAS . ..... .... .. ......... . ... . . .. .. ... ..... ..... .......... ... ... .. .. . ... . .. . .... .. .... .... ..... . . . ........ ... . .. ...... .. . . . .... .. ...... ........ .. . . . .. .... .. ...... .... ....... ........ .......... . .. . .... . ... 351-382 Τα παραγωγικά επιθήματα επιθετικών σχηματισμών στο ιδίωμα της Μάνης Γιώργος ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ .... .. . .. . . .. ... . ... .... . . 413-436 An empirical perspective on Cypriot clitics Ξενοφών ΤΖΑΒΑΡΑΣ ... .. ... . .. .......... . .... .. .... . . ... . .... . . ...... . .. ... . ... ... . . .. . . ...... ... ... ............. 245-271 To αρχαίο ελληνικό /ε:/ στην Ποντιακή Μαριάννα ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ-ΡΟΓΚΑ και Μαρία ΤΣΟΛΑΚΗ . .. .. .. . .. .... ....... .. . ..... . ... .. . .. .. .... .. ..στις Νεοελληνικές διαλέκτους Panayiotis Α.... ..... . .... ......... . . . . .... . .... .. . .. ... .. .... ... . .. . .. . . . .... .. . .. .... ........... ........ . .... . . .. . .......... .. . .. ....... .. .. .. .. . ... . . complementarities in Greek dialect phonology: the case of hiatus resolution Iώ ΜΑΝΩΛΕΣΣΟΥ και Νικόλαος ΠΑΝΤΕΛΙΔΗΣ ... .. . .... .. ............ . ....... .. 437-461 Η σημασιολογική μεταβολή στα αισθητικά ρήματα της ΝΕΚ και των ΝΕ διαλέκτων-ιδιωμάτων Marina TZAKOSTA .... . .. ..... . .... .. . . . ... .... ... ... .. ... .. .. ..... . ........... . ... ...... .... . . .... ... 225-243 Similarities vs...... . . ... .. . ...... ... ............ . . . . . .. .... ..... .. . 323-350 Συμβολή Β΄ στη μελέτη της κατωιταλικής ελληνικής Χριστίνα ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ .. .... . ..... 295-322 Φαινόμενα γλωσσικής επαφής στο σύστημα της Γκρίκο: η περίπτωση των ρηματικών δανείων Kωνσταντίνος ΜΗΝΑΣ ...Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVII Angeliki MALIKOUTI-DRACHMAN and Gaberell DRACHMAN . . . ...... .. .... . .. .. ........... .. .... . ..... .... .. .. .... ... . ... ... . ... . .... . . . .... .. ..... .... . . . .. . .

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVIII .

9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page175 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙδΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ Δώρης Κυριαζής Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Αριστοτέλης Σπύρου Πανεπιστήμιο Τιράνων ABSTRACT A comparison of the Greek dialects of Albania gives evidence for the heterogeneity between different Greek speaking areas (i.Saranda and Himara-village. the southern vocalism can be noticed in Pogoni – Dropoli – Delvino . especially with regard to the History and Dialectology of Greek Language. With the preserved archaic elements and the various isoglosses related to other Greek-speaking areas (see indicatively the phytonyms βράχλο and κνύζα. and the northern in Arta/alb. Palasë. . which have developed certain self-existent distinct features. the semi-northern one in Drymades/alb. as well as in Southern Italy). Dhërmi and Paliassa/alb. but are also available for a sociolinguistic approach and research of the grid of linguistic contacts in the region.e. Vlora county). the three Greek-speaking areas in Albania are of great interest.. occurring in the Ionian Islands. Nartë.

Η έξαρση των εθνικισμών στα Βαλκάνια των δυο τελευταίων αιώνων δυσκόλεψε την επιβίωση και ομαλή πορεία των αλλόγλωσσων εθνοτικών ομάδων οι οποίες έτυχε να βρεθούν εντός των ορίων των νεοϊδρυθέντων εθνικών κρατών. Θα σταθούμε κυρίως στις εστίες συμπαγούς ή υπό μορφή νησίδων ελληνόφωνου πληθυσμού. Σαράντα και Δελβίνου (ΣΠΥΡΟΥ 2008α)· σκόρπιες είναι οι πληροφορίες για την περιοχή Δρόπολης (ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και KΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ 1975. προϊόν πολλές φορές του τρεμάμενου χεριού ολιγογράμματων ατόμων. τ. 154) προσφέρει ενδιαφέρον υλικό και πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το βαθμό διγλωσσίας ή/και τριγλωσσίας αλβανόφωνων πληθυσμών της σημερινής νότιας Αλβανίας. «μνημείο ες αεί» της αλβανικής ελληνοφωνίας (ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ 2009. αποτελώντας έτσι ένα πλούσιο πεδίο διερεύνησης των ιδιωμάτων της υπό μελέτη περιοχής. Επίσης. διασώζουν αρκετά στοιχεία του προφορικού λόγου. δεν θα μας απασχολήσει στο παρόν άρθρο1. Το άλλο σκέλος της υπό εξέταση ελληνοφωνίας.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page176 176 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Σκοπός του άρθρου μας είναι μια γενική παρουσίαση και αποτίμηση της έως σήμερα έρευνας σχετικά με την ελληνοφωνία στην Αλβανία.ά. Ο τεμαχισμός μιας εν πολλοίς ενιαίας μέχρι τότε γλωσσογεωγραφικής και γλωσσοπολιτισμικής περιοχής επρόκειτο να έχει μακροπρόθεσμες κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ολοκληρωμένη μελέτη διαθέτουμε μόνο για τα ελληνόφωνα χωριά της περιοχής Αγ. Είναι ανάγκη να επισημάνουμε από την αρχή ότι ο όρος «ελληνοφωνία στην Αλβανία» καθορίζεται από την κατάσταση πραγμάτων που διαμορφώθηκε μετά τη χάραξη των πολιτικών συνόρων ανάμεσα στις δυο χώρες στις αρχές του περασμένου αιώνα (ΚOΝΤΗΣ 1994). Μια άλλη παράμετρος που οφείλουμε να λάβουμε υπόψη κατά τη διερεύνηση του θέματός μας είναι και η κατάσταση διγλωσσίας που παρατηρείται στις ελληνόφωνες κοινότητες της Αλβανίας (QIRJAZI 2004. τα έγγραφα αυτά. Από την άλλη. Από τα εν λόγω ιδιώματα. που αποτυπώνονται και σε γλωσσικό επίπεδο. η παρουσία των οποίων έχει βάθος χρόνου. η με διαφορά χρόνου εκδήλωση των εθνικών κινημάτων στα Βαλκάνια ενέτεινε ακόμη περισσότερο την προβληματική πορεία των μειονοτικών ομάδων αλλά και την άσκηση πολιτικών γλωσσικής περιθωριοποίησης και αφομοίωσης. ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005 κ.) και Πωγωνίου (ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ 1. Probleme 2001). η διάδοση και χρήση της ελληνικής σε/από αλβανόφωνους πληθυσμούς. Δ΄ σ. Η πρόσφατη έκδοση εγγράφων του Αρχείου του Αλή πασά.

«Κώμη τοῦ Αὐλῶνος κειμένη ¾ τῆς ὥρας μακρὰν τῆς ἀκτῆς ὅπου ὅρμος τις Πόρτο Νόβον καλούμενος. Είναι ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο το γεγονός ότι τελευταία έχει αυξηθεί ο αριθμός παρόμοιων εκδόσεων. Παλιάσας» (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄.). 176).ά. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στο «Γλωσσάριο Β. Δρυμάδων. Οι σχετικές με το θέμα «γενικές παρατηρήσεις» του Μπόγκα. σ. ενώ δεν αναφέρεται στις σχετικές επισημάνσεις του Μπόγκα. 3. ἐξ ἧς καὶ ὠνομάσθη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Παλιάσας).9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page177 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 177 1998. παρά τις ατέλειές της. Ηπείρου» του Μπόγκα (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Δυο δεκαετίες αργότερα επιχειρήθηκε η (επαν)εξέταση της σχέσης του ιδιώματος αυτού με τα υπόλοιπα νεοελληνικά ιδιώματα και διαλέκτους (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2008. Εντελώς ανεξερεύνητη και άγνωστη στους επιστημονικούς κύκλους παραμένει μέχρι σήμερα η βορειότερη – εντός Αλβανίας – ελληνόφωνη εστία της Άρτας Αυλώνα4 (αλβ. Ο ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ 1856 Β΄. Nartë) και του διπλανού χωριού Σβερέτσι (αλβ. σ. έργα Αρτινού διανοούμενου (VIDO 2000 και 2009). Δυο σχετικά βιβλία. με τον πλούτο του υλικού και των πληροφοριών που προσφέρουν 2. σ. 121-122 την καταγράφει ως Παλαιά Άρτα. Ο ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. επιβεβαιώνει την ανάγκη περαιτέρω συλλογής γλωσσικού υλικού από τη Χιμάρα. εξαιτίας και του ειδικού συμβολισμού που απέκτησε η περιοχή αυτή για τους εθνικούς αγώνες. που όμως δεν καταπιάνεται ιδιαίτερα με τα κοινά γνωρίσματα και τις διαφορές ανάμεσα στις ντοπιολαλιές της Χιμάρας-χωριού και Δρυμάδων-Παλιάσας3.). όπου και ανασκόπηση της έως τότε έρευνας καθώς και παρουσίαση της σχετικής με το θέμα αλβανικής βιβλιογραφίας). ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ 2002 κ. αναπτύσσονται και παρουσιάζονται με πιο συστηματικό τρόπο από τον ΒΑΓΙΑΚΑΚΟ 1988. σ. 323 αρκείται στην παράθεση αποσπάσματος από βιβλίο του ΔΕΔΕ 1978. που στράφηκαν κυρίως στο ζήτημα της καταγωγής των κατοίκων της (ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Δρυμάδων. το οποίο κατέχει ξεχωριστή θέση στη σχετική βιβλιογραφία και παραμένει αναντικατάστατο ακόμη και σήμερα. 77-97). ΔΕΝΔΙΑΣ 1926. ἐν ᾧ σώζονται ἐρείπια ἀρχαίας ἀκροπόλεως τῆς πάλαι Ἀρνίσης. Η Χιμάρα και η γλώσσα των τριών ελληνόφωνων χωριών της (Χιμάρας-πρωτεύουσας. σ. διατυπωμένες στα μέσα της δεκαετίας του ’60 ως εισαγωγή στο «Γλωσσάριο Χιμάρας. προσήλκυσε από νωρίς το ενδιαφέρον των μελετητών. Η τελευταία χρονολογικά συμβολή (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010).ά. 250. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983 κ. 4. προερχόμενες κυρίως από βιβλία που αφορούν την τοπική ιστορία και τον λαϊκό πολιτισμό2. Zvërnec).

σ. επιτόπια έρευνα). Μαργαρίτη-Ρόγκα για τις πολύτιμες υποδείξεις τους κατά τη σύνταξη του άρθρου μας. Βασικό μειονέκτημα της προσέγγισής του είναι η άγνοια της σχετικής ελληνικής βιβλιογραφίας. Για την τότε κατάσταση της έρευνας και τους σχετικούς προβληματισμούς παραμένει χρήσιμη ακόμη και σήμερα η πρώτη. χρησιμοποιώντας ως άξονα αναφοράς τα 24 ισόγλωσσα που προτείνει ο ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. οἰκεῖται ὑπὸ χιλίων κατοίκων. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 61 σημείωνε για τα ηπειρωτικά ιδιώματα ότι «περὶ τούτων οὐδεμία ἀκόμη εἰδικὴ καὶ συστηματικὴ μελέτη ἔχει δημοσιευθῆ». Ωστόσο.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page178 178 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ αντισταθμίζουν σε μεγάλο βαθμό κάποια κενά ή ανακρίβειες του περιεχομένου τους και κεντρίζουν την περιέργεια του γλωσσολόγου (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2010. σ. τα κενά είναι σημαντικά και προβάλλει επιτακτική η ανάγκη συστηματικότερης μελέτης και πληρέστερης καταγραφής των εντός της αλβανικής επικράτειας ιδιωμάτων της ελληνικής6.. 8. Ἔχει δύο ἐκκλησίας καὶ σχολεῖον». 148-167 ο οποίος τονίζει πως το ζήτημα θα βρει ενδεχομένως απάντηση. σ. Ἄρτα. Επιστρατεύοντας ιστορικές ενδείξεις και ονοματολογικά στοιχεία. από έκθεση του Ελληνικού Προξενείου Αυλώνας προς το Υπ. δεν έχουν αξιώσεις ολικής και εξαντλητικής πραγμάτευσης του θέματος. Για το λόγο αυτό. σ. καθώς και με παλαιότερες φάσεις της ελληνικής. 61-71). ουσιαστικά. Χρ. της 9 Μαΐου 1903 (ΚΟΝΤΗΣ 1995. Ο Demiraj κάνει λόγο στο ίδιο βιβλίο και για τις ελληνόφωνες εστίες της Χιμάρας (131147) και των περιοχών Δρόπολης και Βούρκου Δελβίνου (168-182). αφού πρώτα προσδιοριστεί η θέση της ναρτιώτικης ντοπιολαλιάς στο πλαίσιο των νεοελληνικών διαλέκτων5. ἁπάντων ἑλληνοφώνων καὶ ὀρθοδόξων. Ι. Με το θέμα της καταγωγής των κατοίκων της (Ν)άρτας καταπιάνεται και ο DEMIRAJ 2008. ἐφ’ ᾧ καὶ κατὰ μίμησιν τῆς Ἀμφιλοχικῆς Ἄρτης προσηγορεύθη οὕτως καὶ αὕτη». Γενικά. 5. «βραχεῖα ἐπισκόπησις τῶν ἠπειρωτικῶν ἰδιωμάτων» του Αναγνωστόπουλου (ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Τζιτζιλή και την κα Μ. Επίσης. ἢ τοῦ Ὀρεστικοῦ Ἄργους. εκφράζει επιφυλάξεις για το ενδεχόμενο πρώιμης παρουσίας της ελληνικής στα μέρη αυτά και υπογραμμίζει την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης του θέματος. είναι δυνατή η σκιαγράφηση του προφίλ των υπό εξέταση ιδιωμάτων8. Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Ἡ ἀλβανικὴ γλῶσσα ἐν αὐτῷ εἶναι ἄγνωστος. 7. Ευχαριστούμε θερμά τον κ. αν και έχει σημειωθεί πρόοδος. Εξ. η επιχειρούμενη εδώ σύγκριση των τριών ελληνόφωνων εστιών7 και η εξέταση της σχέσης τους με τα όμορα ομόγλωσσα ή αλλόγλωσσα ιδιώματα. 103) πληροφορούμαστε ότι «Τὸ χωρίον Ἄρτα μίαν ὥραν τοῦ Αὐλῶνος ἀπέχον. 6.) για τη διαίρεση και περιγραφή των νεοελληνικών διαλέκτων και δίνοντας επιπλέον πληροφορίες για χαρακτηριστικά που δεν εμπίπτουν στα ισόγλωσσα αυτά.

ž : φορεšά [foreʃá]. 250). στο εξής ΔΠ.π. Στην ΆΑ εντοπίζουμε και αρσενικό άρθρο i. Στα ιδιώματα που εξετάζουμε δεν γίνεται φωνολογική διάκριση μεταξύ των απλών και διπλών συμφώνων.Άγιοι Σαράντα. «Οἱ κάτοικοι τῆς ἐν Ἠπείρῳ Χειμάρρας – επισημαίνει – μεταχειρίζονται τὰ φωνήεντα ὅπως οἱ μεσημβρινοὶ Ἕλληνες κ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page179 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 179 1. στρούγκα [strúŋga] (ΣΠΥΡΟΥ 2008. σ. dž: tšακάλι [tʃakáli]. žoύσαν [ʒúsan] (ΆΑ). 10. σ. αgιναρέα [aginaréa]. με ημιβόρειο) και φτάνουμε τέλος στην Άρτα Αυλώνα και το Σβερέτσι (στο εξής ΆΑ). Αν κινηθούμε σε βορειοδυτική κατεύθυνση. παρατηρούμε ότι από μια ζώνη με αμιγώς νότιο φωνηεντισμό (Πωγώνι . Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζεται ως u. ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ ἀκριβὴς διαίρεσις αὐτῶν». σ. Δεν διέθετε προφανώς πληροφορίες για τα ιδιώματα της περιοχής Δελβίνου. Πωγωνίου και Θεσπρωτίας. žάω [ʒáo] (ΣΠΥΡΟΥ ό. Οι πληροφορίες του Βαγιακάκου βασίζονται σε υλικό που συνέλεξε ο ίδιος στις αρχές της δεκαετίας του ’50 από χιμαριώτες πρόσφυγες στην Κέρκυρα. Στην ΆΑ και στην περιοχή ΠΔΔΑΣ έχουμε έρρινη προφορά των συμπλεγμάτων μπ. αντίς [andís]. αλλά και ως o. ιšάδα ῾δίκιο. džαντές ῾δημασιά᾽ [dʒadés] (ΆΑ). βροdή [vrodí]. ντ. στο εξής ΠΔΔΑΣ)9 περνάμε σε μια μικτή ζώνη (Χιμάρα-χωριό.τ. αλήθεια᾽ [iʃáða]. σ. στο εξής Χχ. αλλά όχι καθολική. 78 κάνει λόγο για διατήρηση σε λίγες περιπτώσεις του διπλού ss στη Χχ (ασσάtšυ) και στους 9. džάμι [dʒámi] (ΣΠΥΡΟΥ 2008. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . με νότιο φωνηεντισμό· Δρυμάδες-Παλιάσα. 324-2510 αναφέρει μη έρρινη προφορά για Χχ: αbροσά [abrosá]. 96).τ. σ. όπου κυριαρχεί ο βόρειος φωνηεντισμός. γκ / γγ : καμπόσα [kambόsa]. 39-40). 4. Ο ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄.» (ΜΝΕ Α΄. σ. 93) οι περιοχές Δελβίνου και Αγ. 251 κατατάσσει τα ιδιώματα της Ηπείρου (πλην της Χιμάρας) σ’ αυτά με βόρειο φωνηεντισμό. όμως σε πρόσφατη επιτόπια έρευνά μας διαπιστώσαμε έρρινες πραγματώσεις των συμπλεγμάτων αυτών στη Χχ (καλαμbόκι [kaƚambόci]. χρήση που οφείλεται στην επίδραση της ΚΝΕ. Σε διαλεκτολογικό χάρτη του Κοντοσόπουλου (ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. Δρόπολης. Ο ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΜΝΕ Α΄. άντρας [ándras]. Ο ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988.Δέλβινο . σαράνdα [saránda]). ερχούνdαι [erxúnde]) και στους ΔΠ (Χαλαράμbης [xaƚarámbis]. Σαράντα συμπεριλαμβάνονται στα νότια ιδιώματα. 3. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ και στην ΆΑ απαντούν φατνοουρανικά προστριβόμενα tš.Δρόπολη . 2. aγκαλνώ [aŋgaƚnό] και μπροστά [mbrostá].). σ. η παρουσία του οποίου είναι γενικευμένη. γι’ αυτό προσθέτει: «Ἀτυχῶς τὰ πολλὰ καὶ ποικίλα ἰδιώματα τῆς μεγάλης ταύτης χώρας δὲν εἶναι ἀκόμη τοσοῦτον ἐξητασμένα. αλλά και τριβόμενα š.

σ. … τα πήρανε τα κοκκαλίζανε… (Χχ)· ποιόνε. σ. αντζίδα). (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 203-205).χ. Την ίδια συμπεριφορά εκδηλώνει και το σύμφωνο /g/. των κλειστών ουρανικών c. θάφευγανε κ. -ίου) εντοπίζονται σε ευρεία έκταση μόνο στη Χχ (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. šκυλί /ʃkilí/ [ʃkilí] και [ʃcilí]. 9. Καταστρατήγηση του νόμου της τρισυλλαβίας έχουμε στα χωριά Δελβ. το οποίο απαντά ως μη ουρανικό σε ανάλογα φωνητικά περιβάλλοντα: γκέτšι ῾(μεταφορά) επί των νώτων᾽ [gétʃi].. σεργιανώ᾽ [gizeráo] κ. έτρωγαμε/έφαγατε. τσακίζω [tsakízo]. 7. Ασυνίζητοι τύποι (-ία. žυναίκα [ʒinéka] κ. 326-28) και στους ΔΠ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007.ά. Η μη ουρανική πραγμάτωση το πιθανότερο είναι να οφείλεται σε ανομοίωση ουράνωσης στο σύμπλεγμα [ʃc]. ήτανε ξερά. 99). την στιάνε (ΆΑ)· [τα στάχυα] δεν εψενούσανε.ά. 203-204). Σαρ. 324). dž πριν από i και e. γκιζεράω ῾περιπλανούμαι. τον ταβάνε. η ουράνωση παρατηρείται και στα εξακολουθητικά ç και j τα οποία τρέπονται σε š και ž : šειμώνας [ʃimόnas]. 5. 145). αυτόνε. Η τάση για ανοιχτές συλλαβές είναι εμφανής και στα τρία υπό εξέταση ιδιώματα: ότανε.τ.Άγ. 105. σ. ɉ σε προστριβόμενα tš. παρατηρείται στη Χχ: αtšοίμητος [atʃímitos]. της τροπής δηλ. Έλλειψη ουράνωσης του /k/ παρατηρείται και σε μερικές λέξεις. προσανάμματα᾽ [tsákina].λ. όμως. ανdžίδα [andʒíða] ‘αγκίδα’ (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. 6. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . και Αγ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page180 180 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ ΔΠ (ασσάκυ). Ουράνωση με τη μορφή του τσιτακισμού. -έος. σ. σ. Σαρ. φακίρης [fakíris]. -έα. όλονε (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. λ. -έας. σ. αλλά αυτό είναι αποτέλεσμα αφομοίωσης του συμπλέγματος st και δεν έχει λειτουργική αξία (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. 8. Σε κανένα από τα ιδιώματα δεν παρατηρείται διατήρηση του τελικού -ν των ουσιαστικών ουδετέρου γένους. 122). Τα δύο είδη πραγμάτωσης εναλλάσσονται μεταξύ τους με έκδηλη την τάση πραγμάτωσης του /k/ ως (ραχιαίου)-υπερωϊκού. -ίο. διtšαίωμα [ðitʃéoma] (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. τσάκινα ῾μικρά ξύλα. σε ρηματικούς τύπους πληθυντικού στον παρατατικό και αόριστο: έπλεναμε/έπλυναμε. κατ’ εξοχήν χαρακτηριστικό του ιδιώματος αποτελεί η μη υποχρεωτική ουράνωση του φωνήματος /k/ πριν από i και e : šκύβαλο /ʃkívalo/ [ʃkívaƚo] και [ʃcívaƚo].λπ. Στα χωριά Δελβ. τšακίρης [tʃakíris]. αλλά και σε άλλες όπως Κίτšος [kítʃos]. καθώς και σε δομές του τύπου νάφευγαμε. šκαίνω ῾σκάω᾽ /ʃ kéno/ [ʃ kéno] και [ʃcéno] (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. σ. Στα υπόλοιπα ιδιώματα επικρατούν συνιζημένοι τύποι. κυρίως τουρκικής προέλευσης. δούλευαμε/δούλεψατε κ. Στο ίδιο ιδίωμα. σ. μπακίρι [bakíri]. π.

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Μόνο στο ιδίωμα της ΆΑ δεν διατηρείται η μορφολογική διάκριση ανάμεσα στην ονομαστική και στην αιτιατική πληθυντικού των αρσενικών σε -ος (…ήφερνε τς κεφάλοι τέτοιους… Φυλακή εβανάνε καμπόσοι [=καμπόσους]) και -ός (οι Αρτνοί. 12. αυτός αυτού-για. αυτού. και Αγ.π. όπως και στα σε -ης (ι στρατιώτς. δούλεψανε (ΣΠΥΡΟΥ 2008. στη Δρόπολη και το Πωγώνι. εγραφτάν. 11. τς στρατιώτ(οι). η οποία έχει διττή λειτουργία. τς άντροι).-ο για μακρινή απόσταση. (ε)κεί : τούτος εδώ / τούτος εδώ-για (όμως *τούτος εκεί-για).ά. -ό για κάτι που βρίσκεται κοντά ή μακριά. εβαστούσαν. στο βαθμό που σχηματίζουν τον πληθυντικό όμοια με τα δευτερόκλιτα (ι άντρας. η αυτός. μαζεύω (ΔΠ). VIDO 2000... είχε πάει … δούλα κι έμαθε [χορό] εκεί στν Κέρκυρα. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. στην περιοχή Δελβ. και η εκείνος. 202). στους ΔΠ. Τα ιδιώματα χρησιμοποιούν τις ρηματικές καταλήξεις -ουν και -αν του γ΄ πληθ. σ. (ε)κείνος-για / (ε)κείνος εκεί-για (όμως *(ε)κείνος εδώ-για) κ. δείξης.. (ΣΠΥΡΟΥ ό. Απ’ το υλικό που διαθέτουμε μέχρι στιγμής φαίνεται ότι στην ΆΑ η αντωνυμία εκείνος. οι άντροι. κ’ρέψανε (ΔΠ)· δουλεύουνε.-η.ά. Το χαρακτηριστικό αυτό έχει επεκταθεί και στα αρσενικά σε -ας. Η δείξη ενισχύεται πολλές φορές από την παρουσία του δεικτικού/επιτατικού μορίου –για. χρησιμοποιείται πολύ σπάνια και στη θέση της μπαίνει η αυτός11. 11. Κανένα από τα ιδιώματα δεν αναπτύσσει /γ/ στη ρηματική κατάληξη -εύω (-βω): τεκνεύω (ΆΑ). -η. τς Αρτνοί). 14. σ. ακόμη και από την παρεμβολή των επιρρημάτων (ε)δώ. χαλεύω (Χχ). Σαρ. κοντινής και μακρινής. αρχεύω ῾αρχίζω᾽ (ΠΔΔΑΣ). δούλευανε.). -ή. (ΆΑ). Από τα υπό εξέταση ιδιώματα γίνεται χρήση ενός τριμελούς συστήματος δεικτικών αντωνυμιών στη Χχ.. αντίθετα από την τούτος. 13. εγραψάν (ΆΑ. αυτός-για / αυτός εδώ-για. οι στρατιώτ(οι). -ο χρησιμοποιείται για κάτι που βρίσκεται κοντά. του ενεργητικού ενεστώτα και των παρελθοντικών χρόνων: γράφτ(ου)νε. Κοιτάζω εκείν’ την κοπέλα που μπήκε σιφτέ να χορέψει. σ. αυτός εκεί-για κ. Η τούτος. 161). 109)· σβαρίζουν. Αυτή [=(ε)κείνη] ήταν καλή κοπέλα.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page181 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 181 10. Τα ιδιώματα που εξετάζουμε χρησιμοποιούν την ερωτηματική αντωνυμία τί. ανάλογα με την περίπτωση. Είχε έρθ’ απ’ τν Κέρκυρα.

Στα χωριά Θεολόγου (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. παρατηρείται μια αστάθεια στην παρουσία της. Τα ιδιώματα της περιοχής σχηματίζουν τον μεσοπαθητικό αόριστο σε -ηκα: εσκοτώθηκε. 217· ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. Σαρ. ΔΠ)· -ατε: δούλευατε. Στο β΄ πληθ.: ακρεμάω. 100). δούλεψατε (Δελβ. Δεν αποβάλλεται κατά κανόνα η άτονη συλλαβική αύξηση στο ιδίωμα ΆΑ (επάντρεψα. 109)· -ετε : εκάνετε. Στα χωριά Δελβ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page182 182 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ 15. στο ιδίωμα Χχ και ΔΠ (εκάναμε. σ. τα οξύτονα ρήματα της α΄ τάξης σχηματίζουν σιγματικό παρατατικό: πουρβατούσαν. αλλά και κάναμε. ελεγάμε. αλλά και στη Θεσπρωτία12 και τα Ζαγοροχώρια13 απαντάει το αλλόμορφο -αταν(ε)14: κάνατανε. 16. -αμαν(ε).-Αγ. ετρωθήκανε. επήρα. διάβκετε (Χχ. σ. σε βαθμό που μπορεί να γίνει λόγος για «ψευδαύξηση» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. σ. ετράνσπορε.-Αγ.π. ενώ στην περιοχή Δελβ. σ. βανάμ. 163)· μικτό σύστημα καταλήξεων παρατατικού παρατηρείται στη Δρόπολη: μιλούσε. 12. εκαθούτανε.ά. εζούσετε. εβανάμε. φέραταν κ. šκάχτηκα (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 17. 19. εκανάμ. αbδούσαν και περούσα. φιλούσα (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. κ. ετόλμα. 13.). Το ίδιο ισχύει και για το α΄ πρόσωπο.ά. αλλά και πηγαινάμ. σ. Στο ιδίωμα της ΆΑ και στα χωριά Δελβ. ετρωθήκανε (Χχ)· βουρλήθηκα (ΔΠ)· θαραπαύτηκα. στη Δρόπολη και το Πωγώνι. Σ. VIDO ό. Χρησιμοποιείται επίσης και σε άλλα σημεία της Ηπείρου όπως και σε μερικές θεσσαλικές και δυτικομακεδονικές περιοχές (NEWTON 1973. Βλ. που παίρνει την κατάλ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . επαντρευούμασταν.). εμάζωνα. 212. εβαστούσαν. Σαρ. Το ιδίωμα της ΆΑ σχηματίζει τον ενικό των οξύτονων ρημάτων της α΄ τάξης χωρίς φωνηεντικές επεκτάσεις: αγλιστρώ. Σαρ. 174). 113. απιτρώ ‘πετώ’ (VIDO 2000. 115). όπου και παραπομπή στον Kretschmer για χρήση των καταλήξεων αυτών στη Θεσσαλία. 104). απουχτυπάω ‘κάνω υπαινιγμό’ (ΆΑ. παντρευούμασταν κ. 18. και Αγ. εσπέραμε. VIDO 2000. 161). 164). σ.ά. Στη Χχ επικρατούν οι ασυναίρετοι τ. εζούσετε. εζούσετε.Αγ. 67.). ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. εμίλουνα. σ. εγραψέτε (ΆΑ. αλλά και μέτραγε. Σαρ. τη Χχ και τους ΔΠ: εκερδούσα. του ενεργητικού παρατατικού και αορίστου χρησιμοποιούν τις καταλήξεις -έτε : εγραφτέτε. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. παραλάλα ‘παραμιλούσε’ κ. τέκνεψα. σ. σ. αλλά και κοιτάγαμε. όμως και αναγκράω ‘πειράζω’. αλυχτάω (Χχ.ά. ο ασυναίρετος ενεστώτας σε -άω παρουσιάζεται «ως η μόνη επιλογή» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. καθούτανε.). 14. σ. επερούσαν. αντρουμώ ‘τολμώ’. 173).

σύννυμφος και ΚΝΕ συννυφάδα). 24. (Χχ). Σαρ. «ο τύπος της γενικής [σε ρόλο έμμ. το μπονόρα θα κίνηγε και το βραδύ θα ’ρχούταν εδώ. αβόσκητος) απαντούν και τύποι σε -γος. ΚΝΕ αλάτι). αλειτούργητο ‘καλαμπόκι’ (Δρόβιανη) και επίθ. ισόγλωσσο 6) και την περιεκτική ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Σαρ. τι να πω στις αδρεφάδες… (Χχ)· Κρένει των γυναικώνε (Δρόπολη). Ως μια μορφή επίταξης θα μπορούσε να θεωρηθεί η παρεμβολή του τύπου να ’χε μας το πει ‘να μας το είχε πει’. Τα υπό εξέταση ιδιώματα εκφέρουν συνήθως σε γενική το έμμεσο αντικείμενο: Όσο [=ακόμη] και καζάν τς όδναμε τς κοπέλας (ΆΑ)· Εσάς τουν Ελλαδίτωνε εμείς οι šιμαριώτες θα σας τα πούμε.σ. Αντωνάtšη μου.· Κι άμα θα ’λεγε αυτός να πάει το νερό στη Χιμάρα. ασύφταγος ‘που να μην φτάσει!’ (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. τα υπό εξέταση ιδιώματα διαφοροποιούνται/συμπίπτουν και ως προς άλλα χαρακτηριστικά. σύννυφος στη Χιμ.). παράλληλα με τα σε -(σ)τος (αγόραστος. πάει ο Αντώνης… Και του ’λεγε. και συν᾽φο ῾κουνιάδα᾽ στην ΆΑ (πρβ. Σαρ. αχόρταστος)· στα χωριά Δελβ. Τα ιδιώματα που εξετάζουμε σπάνια διατηρούν ως πρωτότυπα τα ουσιαστικά που η κοινή (ΚΝΕ) έχει τρέψει σε παράγωγα. Τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας προτάσσουν τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας σε όλες τις εγκλίσεις. αντ. μέρα. άρθτος ‘που δεν ήρθε ακόμη’) και εκείνο της Χχ και ΔΠ (άσωτος.χ.. π. στα ιδιώματα της ΆΑ και Χχ φορέας της χρονικής βαθμίδας είναι το ρήμα και όχι το γραμματικοποιημένο μόριο (Να ’χετ έρθ’ λίγο γλήγορα. πέος είναι. (Χχ)· Έρχούνται και του λένε του αδρεφού του. που μαζί με το ασυνίζητον (βλ. (πρβ. Στα χωριά Δελβ. το ιδίωμα της Χχ και των ΔΠ παρουσιάζουν μια ιδιάζουσα για την περιοχή τροπή του συμπλέγματος st > ss > s. αρχ. 6. 7. 22. αδάμαστο ‘άζευκτο ακόμα βόδι’. Για άλλα σημεία της ζώνης ΠΔΔΑΣ βλ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page183 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 183 20. Εκτός από τα παραπάνω.-Αγ. (Σωτήρα). Γλωσσάρι). Εμφανίζουν στερητικά επίθετα σε -(σ)τος το ιδίωμα ΆΑ (αχάλαστος. 229). όπως αρούμαγος ‘ανώριμος’ (<ρουμάζω). τς έλεγα. 21. άλας σε Δέλβ.] παρουσιάζεται ως η μόνη επιλογή» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. να κανάμ τούτο το μουχαμπέτ. 23. θα χε φτιάκομε ένα δωμάτιο. Στις εκφράσεις του μη πραγματικού. αξετίμητος στην Πολίτσιανη Πωγωνίου (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. 8). εκτός από την προστακτική: Δειξτεμούτε τονε τον άντρα τς Στέλλας. Έτσι. και Αγ. σ. αχόρτατος. και ουσ. ενώ στο ιδίωμα της Δρόπολης η χρονική βαθμίδα δηλώνεται με το γραμματικοποιημένο μόριο: Να ’χε μας πάει … εκεί. που εμφανίζεται στη ζώνη ΠΔΔΑΣ και για την οποία γίνεται λόγος στη συνέχεια.-Αγ.

τρέπεται σε ṷ (βάṷτος ‘βάλτος’. τα επικρατέστερα παραδείγματα κλίσης δίνουν αφορμή για απλοποίηση και εξειδίκευση των δεικτών του πληθυντικού. Ρωμυλίας. άṷος ‘άλλος’. βλ. (ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ 2009. ρίθια [<ορνίθια]) στην περιοχή ΠΔΔΑΣ. το οποίο αποβάλλεται: κǝρφά ‘κρυφά’. Μια άλλη ιδιομορφία του ιδιώματος της ΆΑ είναι η ανάπτυξη ενός κεντρικού φωνήεντος ǝ σε συμφωνικά συμπλέγματα που περιέχουν ως δεύτερο μέλος τους τα υγρά σύμφωνα λ ή ρ ακολουθούμενα από το φωνήεν i. με τη μετακίνηση του τόνου στη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Στο ιδίωμα της ΆΑ παρατηρείται μια υπερωική προφορά του λ. φούρνος. και ευρισκόμενο δίπλα σε a ή o. Διαφορές παρατηρούνται και στον τονισμό των ρημάτων.χ. ερχετάν(ε)· Χχ.. Για το ιδίωμα της ΆΑ. Στα ιδιώματα που εξετάζουμε.. η κατάληξη -οι τείνει να χρησιμοποιείται περισσότερο για τα αρσενικά ουσιαστικά. ωστόσο όρθα ‘όρνιθα’. Αντίστοιχη προφορά εντοπίζεται στα ιδιώματα Δρυμού-Μελισσοχωρίου Θεσσαλονίκης. sakrifica ‘θυσίες’). γέ(ν)ονταν(ε). όπου απαντάει το ǝ. αλλά και από την πίεση του αλβανικού φωνητικού συστήματος. γενετάν(ε). Παρόμοιο φαινόμενο συναντήσαμε και στους Δρυμάδες: το ’χομε εύǝρ ῾το ᾽χουμε εύρει᾽. το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις. γενούτανε. ερχούτανε· ΠΔΔΑΣ: ήταν(ε). λέξη: λέξες). τοπωνύμιο Κασανέος ‘μέρος με καστανιές’ στη Χχ) δεν απαντούν στην περιοχή ΠΔΔΑΣ και στην ΆΑ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page184 184 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ τοπωνυμική κατάληξη -έος (βλ. άντρας: άντροι. στην Τσακωνική κ. όπου και η σχετική βιβλιογραφία). 129. έρχονταν(ε) (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. ενώ η κατάληξη -ες κυρίως για τα θηλυκά (πβ.ά.). όπου η τάση αυτή επεκτείνεται και στην αιτιατική πληθυντικού. κṷώθω ‘κλώθω’ κτλ. 122). το οποίο διατηρείται στην ΆΑ (αρνί. σακρǝφίτσες (<αλβ. της Α. Οι τρεις εστίες διαφοροποιούνται και ως προς το συμφωνικό σύμπλεγμα -rn-. σ. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ μερικά θηλυκά και αρσενικά ουσιαστικά σχηματίζουν τη γενική ενικού κατά το αρχαίο πρότυπο. έπǝλνα ‘έπλυνα’. βλ. ΔΠ: ήτον. Έτσι. σ. όπου το ρθ είναι αποτέλεσμα της πτώσης του ν από το τριμελές συμφωνικό σύμπλεγμα -ρνθ-: όρνθα > όρθα)· απλοποιείται στη Χχ και στους ΔΠ (αρί ‘αρνί’)· διατηρείται (αρνί) ή απλοποιείται (φούρος. ṷαλώ ‘λαλώ’. Στη σημερινή κατάσταση του ιδιώματος η τροπή αυτή δεν φαίνεται να έχει πλέον γενικό χαρακτήρα κι αυτό οφείλεται είτε στην πίεση της Κοινής Νεοελληνικής είτε σε ενδοσυστημικούς μηχανισμούς που πρέπει να διερευνηθούν. ειδικά στον παρατατικό: ΆΑ: ητανάν. λ. ισόγλωσσο 10. Η εμφάνιση αυτού του φωνήεντος ευνοείται από τις συλλαβοποιητικές ιδιότητες των υγρών λ ή ρ.

ἄ. ενώ οι καταλήξεις προστίθενται στο δεύτερο συστατικό της περιφραστικής δομής: έχει πάρω ‘έχω πάρει’. Τονίζουμε πως. είχε πάρει. του προφήτουνε.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page185 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 185 λήγουσα: αντρός. σ. έχει πάρομε ‘έχουμε πάρει’. έχει πάρει. σ. Το φαινόμενο αυτό απαντά επίσης στη Θεσπρωτία15 και τα Γραμμενοχώρια16. Παραμυθιᾶς. 149). 17. Σε ό. είχε πάρουνε ‘είχαν πάρει’ (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. ἀλλὰ ταυτίζεται μὲ τὸ βορειοηπειρώτικο ἰδίωμα» (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. το ιδίωμα ΆΑ έχει διατηρήσει τους παλιούς σχηματισμούς σε -κ. παράλληλα με τις δομές που προαναφέραμε απαντούνε σήμερα τύποι παρακειμένου ή υπερσυντέλικου της ΚΝΕ: …επέρσι έχουν έρθει κάτι ζώα που δεν είχε έρθουν ποτέ στο χωριό (Σωτήρα Δρόπολης). ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 2002. ενώ στη ζώνη ΠΔΔΑΣ αόριστο σε -κ. σ. έχει πάρετε ‘έχετε πάρει’. 87. η χρήση αυτή αποτελεί ένα από τα κύρια γνωρίσματα του ιδιώματος ΠΔΔΑΣ. Παρόμοιους τύπους βρίσκουμε στη Χχ (τουν žυναικών. με την υπερίσχυση της τελευταίας: του γερόντουνε. τουν Ελλαδίτουνε). γυναικός. 15. 16. του κοπελώνε. ενώ στην ΆΑ το άρθρο της γενικής πληθ. Σουλίου) δὲν ὁμοιάζει ἁπλῶς. των νυφάδωνε (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. προβατινός. του ιδιώνε.) καθὼς καὶ τῆς Θεσπρωτίας (Φιλιατῶν. ο παρακείμενος. φοραδός. είχε πάρετε ‘είχατε πάρει’. 187). πατερός.λπ. σ. κοπελός.τι αφορά στον μη σιγματικό αόριστο. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. που δηλώνεται κυρίως με την κατάληξη -ώνε. «… τὸ ἰδίωμα τῶν πληθυσμῶν τῶν ἐλεύθερων παραμεθόριων περιοχῶν Πωγωνίου (Βήσσανης. του πατεράδων(ε). αν δεχτούμε ότι και η Θεσπρωτία μιλάει μάλλον το ίδιο ιδίωμα17.(έδεκα. Πάργας. σ. 1-2). Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α.σχηματίζουν κι άλλα ρήματα (έμεικα. άφκα. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 108). αλλά και το έπιακα)· στη Χχ και ΔΠ βρήκαμε μόνο το έδωκα (έδιtšε. Αντριγιός κ. μου δωtše). έφτακα). Δελβινακίου κ. 144. ο υπερσυντέλικος και οι παρεμφερείς ρηματικοί χρόνοι σχηματίζονται με το παγιωμένο βοηθητικό έχει/είχε (στο γ΄ πρόσωπο ενικού). συρρικνώνεται: οι γαμπροί. του škυλιώνε. τουμ παιδιώνε. φτουνώνε. το βρήκαμε σποραδικά στη Χχ ενώ είναι άγνωστο στο ιδίωμα της ΆΑ. παρατηρείται σύγκρουση δυο κύριων πραγματώσεων του άρθρου: της των ([ton] ή [tom]) και της του(ν) ([tu] ή [tun]/[tum]). είχε πάρομε ‘είχαμε πάρει’. έχει πάρουνε ‘έχουν πάρει’· είχε πάρω ‘είχα πάρει’. έχει πάρεις ‘έχεις πάρει΄. τ’ γαμπρών (VIDO 2000. σ. του Κολιάτουνε. του αγάδωνε. είχε πάρεις ‘είχες πάρει’. Στη γενική πληθυντικού. Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και στην ομιλία των ηλικιωμένων. 155. 146). σ. 177-182.

101).ά. είχε πάρεις κτλ. έχουν μια σαφή 18. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. Τους είχω βαστάξει [=είχα βαστάξει] εγώ καμιά δεκαριά μέρες… (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . πιστεύουμε. Σε ό. 517.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page186 186 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Η σχέση των δύο στοιχείων της περιφραστικής δομής παρακειμένου και υπερσυντέλικου είναι μορφολογικά ισχυρή. 20. 519. αφού ανάμεσά τους μπορεί να παρεμβληθεί κλιτικό18: είχε το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα πάρω ‘το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα είχα πάρει’. Στο σημείο αυτό είναι εμφανής η ομοιότητα των δομών με έχει/είχε και εκείνων με τα μόρια να και (θ)α. και από τα ακόλουθα χωρία: Δούλευανε κάνα δυο εδώ στο χωριό μας που έχουν έρθει από την Ελλάδα. Κείμενα). οι οποίες επιτρέπουν την παρεμβολή στοιχείων στο εσωτερικό τους (πβ. σ. που αρχίζει να εμφανίζεται ως τέτοιος και στα άλλα πρόσωπα: είχε πάρω. Η παρεμβολή κλιτικού ανάμεσα στα συστατικά των περιφραστικών χρόνων είναι γνωστό φαινόμενο και σε άλλα ιδιώματα. Το β΄ στοιχείο της δομής γ΄ προσώπου είχε πάρει. που υπάγεται στο απαρέμφατο. 19.). 517). Και κάνα δυο τρεις γυναίκες είχαν έρθει από την Ελλάδα. οι δομές παρακειμένου και υπερσυντέλικου της ΚΝΕ δεν επιτρέπουν τέτοιου είδους παρεμβολές: πβ. εκλαμβάνεται / επαναναλύεται ως κλιτός τύπος. δηλαδή ο υπερσυντέλικος.τι αφορά τέλος στη συχνότητα εμφάνισης των δομών σε είχε/έχει. όπως σ’ εκείνο της Κοζάνης (ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. Κι εκεί είχω [=έχω] γεννηθεί. 87. Εκεί είχω. 519. Η διαδικασία σχηματισμού τέτοιων τύπων φαίνεται. Oι ιδιάζουσες αυτές δομές υπερσυντέλικου και παρακειμένου φαίνεται να είναι προϊόν αναλογικού σχηματισμού19/επανανάλυσης20 και δημιουργήθηκαν ακολουθώντας παράλληλη πορεία με τον περιφραστικό μέλλοντα. Για την έκταση και ερμηνεία του φαινομένου βλ. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. σ. Κείμενα)· Είμαι γεννημένη πέρα στην Κεφαλονιά … το δώδεκα. που εντοπίσαμε στα ελληνόφωνα χωριά Δελβίνου. Αξιοπαρατήρητη είναι και η ύπαρξη συμφυρμένων ή μικτών τύπων βοηθητικού. είχω [=έχω] γεννηθεί (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Από την άλλη.είμαι γινομένη. είχε το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα πάρεις ‘το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα είχες πάρει’ κ. Είχουν έρθει [=είχαν έρθει] ’δω από τη Λίντισντα. του το έχεις/είχες πει και *έχεις/*είχες του το πει. σ. έχει/είχε/θα/να του το πω). κατά την οποία το πρώτο μέλος της περίφρασης παγιώνεται ενώ το δεύτερο παραμένει κλιτό. όπως: είχω [=είχα] βαστάξει. Θέριζανε στάρια ’δω. οι πρώτες. σ. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. αλλά συντακτικά χαλαρή. σ.

βλ. Για λεξιλογικούς αρχαϊσμούς των ιδιωμάτων Χιμάρας και ΠΔΔΑΣ βλ. γρούζα στην Ήπειρο και κρούζα στην Κέρκυρα (TZITZILIS 1997. σύννυφος και σύν’φο ‘κουνιάδα’ < αρχ. 116). μαρτυρείται μάλιστα και σε διπλανά με τη Χιμάρα αλβανόφωνα χωριά ως grúzë -a22 και krúzë -a (Κηπαρό) αλλά και ως onogrúzë-a (<*ονογρούζα < *ονοκνύζα. βράχλα η· στους Παξούς: βράχλος ο (ANDRIOTIS 1974. σ. στη Δίβρη: Βλάχουρας (ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. 168). σ. 536). Ιταλίας.χ. αλλά δεν απαντούν στη Χχ και στους ΔΠ) εντοπίζονται και επιμέρους ισόγλωσσα ανάμεσα στη Χχ και την ΆΑ: απετουράω και απιτρώ ‘πετάω’. Μπορεί. Κάκοψος κτλ. και *λάχριον 291). σ. γρούζο. η ύπαρξη στη Χχ 21. όπως kliza. 204). σ. κνύζα. ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. Η λ. εντοπίζεται στο συγκεκριμένο χώρο με τύπους που ανάγονται στο αρχ. Ιταλία: to láhri. 87. 90) και σ(υ)νόριο ‘id. παράλληλα με τις υπάρχουσες διαφορές (λ. βλάχλα η. τη λ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) .. σμπο(υ)ρεύω ‘μιλώ’ και κρένω ‘μιλώ. σ. στην ΆΑ: βράχους ο∙ στη Χχ: βράγχνα η (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Lahríto (ROHLFS 1964. σ. στην Πολίτσιανη Πωγωνίου και τη Δούβιανη Δρόπολης: Βράχλα (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. επίσης. σ.· στη Χχ και τα ΠΔΔΑΣ (Κάκοψον.’ (VIDO 2000. δύο χαρακτηριστικά φυτωνύμια υποδεικνύουν μια από τις κατευθύνσεις της μελλοντικής έρευνας των υπό εξέταση ιδιωμάτων. συμπεριλαμβανομένων και αυτών της Κ. Στο λεξιλόγιο. 208). λ. τοπωνύμια)21. 82)· στην Κέρκυρα : βράχλο το. Με τον τρόπο αυτό. σ. kriza. σύννυμφος (ANDRIOTIS 1974. 22.). 186). λ. 73. Ιταλία. τα ρ. Επίσης. 177. παραπάνω έχουν έρθει αντί για είχαν έρθει). 139). Για παράδειγμα. στο Κακοδίκι Δελβίνου: βλάχαρος (SHIKO 2006. βλάχριον. ο παρακείμενος να μπαίνει με σημασία υπερσυντέλικου (πβ. μεταξύ άλλων ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988 και ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ 1996. στη Δρόβιανη: Βλαχούρια (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. διαλ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page187 187 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ υπεροχή σε σχέση με αυτές του παρακειμένου. κόνυζα). σ.π. πράγμα που επαναφέρει στο προσκήνιο τις γλωσσικές σχέσεις των δυο ακτών. βλάχνον). βράχλο (< βλάχρον. Το -a είναι οριστικό άρθρο θηλυκών ουσιαστικών ενικού αριθμού. 257. όρθα. νήσσα ‘πάπια’ κτλ. Επιμέρους λεξιλογικά ισόγλωσσα παρατηρούνται επίσης και με τα ελληνικά ιδιώματα του ευρύτερου ελληνόφωνου χώρου. κνῦζα ‘Flöhkraut’ (ROHLFS 1964. φωνάζω’. klisa (Κ. σ. σ. οργίον ‘ρίγος’ (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Ησύχιος) τη βρίσκουμε είτε ως προσηγορικό είτε ως τοπωνύμιο στην Κ. σ. που χαρακτηρίζουν αντίστοιχα την ΆΑ και τη ζώνη ΠΔΔΑΣ. ROHLFS ό. 264). σ. λ. επίσης.

είναι αξιοπρόσεκτα τα ευρήματα από την ΆΑ. 108) και βράγα ‘ρώγα σταφυλιού’ (VIDO 2000. μάκτρα) και βρούκουλους ‘ακρίδα’ (βροῦκος· ὰκρίδων εἶδος. λ. 24. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Αν και μας λείπει μια ολοκληρωμένη συλλογή. τις ονομασίες Βόνθος στη Δίβρη (ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Κουλίδα. λ. σ.ά. είναι ενδεικτικά27. ῥάξ (ῥάγα). βότουνας. που διασώζεται στα ν. βρούκος) εντοπίζονται μόνο στην Κ. 21) και Βόθνας στους Γιαννιτσάτες Θεολόγου (ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. Τοπωνύμια από την περιοχή Χιμάρας-Δρυμάδων-Παλιάσας έχει συλλέξει και ο Κυριαζής. 364. 25. vrá. 118). όπου οι λ. 335). 331. O ROHLFS 1964. ο Σύλλογος συνταξιούχων ελληνοδασκάλων του νομού Αργυροκάστρου (Ιωάννινα 2005). Το υλικό των Σπύρου και Νάτσιου παραμένει αδημοσίευτο. Ιταλία24. Σπύρου και Νάτσιος. βόθονας. σ. – αλλά απαντάει συχνά και ως τοπωνύμιο (ANDRIOTIS 1974. ελλ. διευρύνει γεωγραφικά το ερευνητικό μας πεδίο. 26. 23. Bλ. Ιταλία και όχι στα λοιπά ελληνικά ιδιώματα του ευρύτερου χώρου. Για την περιοχή Χιμάρας διαθέτουμε υλικό από τις σχετικές εργασίες του Βαγιακάκου (1983. δίνει για Τάραντα τ. το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε χρήσιμα συμπεράσματα τόσο για τη διατοπική σχέση των ιδιωμάτων όσο και για τη διαχρονική παρουσία της ελληνικής σ’ αυτά τα μέρη25 και τις επαφές της με γειτονικές γλώσσες. σ. Τοπωνύμια από την περιοχή Δελβίνου-Αγίων Σαράντα έχουν συγκεντρώσει οι ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. σε επιμέλεια Κ. *βράγα (vielleicht aus ϝράγα ?). 435.Κ. Το υλικό που ακολουθεί αποτελεί τμήμα σχετικής υπό προετοιμασία εργασίας μας (Δ. βόθυλας κ. σ. βόθουνας.χ. 2003. 188.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page188 188 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ και στην ΆΑ λέξεων που πιθανόν να διατηρούν το δίγαμμα: βρόζος ‘ρόζος’(ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. σ. μάχτρα ‘σκάφη για την παρασκευή ψωμιού’ (Ησύχιος. σ. Ένα βήμα μπρος προς την κατεύθυνση αυτή αποτελεί το βιβλίο για τα τοπωνύμια της Δρόπολης που εξέδωσε. λ. σ. αντλημένα από διάφορες πηγές. ιδιώματα ως προσηγορικό -βόθυνας. 1988). Εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο είναι αυτό των τοπωνυμίων. λ. βόθυνος ‘λάκκος’. λ. βασισμένη στη συστηματική καταγραφή του συνόλου των τοπωνυμιών26.). Ησύχιος.ε. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ 2008. ο οποίος είχε προαναγγείλει μάλιστα ότι «θὰ δημοσιευθῆ προσεχῶς» «τὸ πλῆρες τοπωνυμικὸν τῆς Χιμάρας … εἰς τὴν ἐκτενῆ περὶ τῆς γλώσσης τῆς Χιμάρας μελέτην» (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. βόθυλος. σ. σ. όπου με αφορμή τη λ. τα παραδείγματα που ακολουθούν. Βλ. σημ. που τους ανάγει σε αρχ. τις οποίες βρίσκουμε αντίστοιχα στη Μακεδονία23 και την Κ. βρόζος του ιδιώματος της ορεινής Πιερίας γίνεται ευρύτερος λόγος για τη διατήρηση του δίγαμμα. 27. 234. Σ’ αυτό το πλαίσιο. grá ‘chicco di uva’. ANDRIOTIS 1974. ANDRIOTIS 1974.). vráva. 179). τ. σ. οι οποίες ανάγονται στην αρχ.

*κάκοψος. Σαράντα). αμέταλλο στοιχείο) από υπόγειο φλέβα». που αναφέρονται σε πηγές ή σε μέρη με νερά. 413). 19) και Αφτάς31 (σον Αφτά). 30.ε. αν λάβουμε υπόψη ένα αλβανικό δημοτικό τραγούδι της περιοχής32. «…πώς θα μπορούσαν να κάμουν τα νερά του Κάκοψου – της βρύσης του χωριού – κάλοψα. σχετίζονται μάλλον με τις ονομασίες κι άλλων πηγών του ευρύτερου χώρου: Κάκοψος (Θεολόγος Αγ. Για τοπων. 206). Για την ερμηνεία του τοπων. (ΠΑΠΑ 1971. 73). σ. 211. ΛΑΖΑΡΗ 1970. και πιο συγκεκριμένα στα αρχ. 29. 69. στην Κεφαλονιά χρησιμοποιούνται τα επίθ.). 192). κάκοψος σημαίνει ‘ξηρός καρπός με άγευστο εσωκάρπιο και σκληρό τσόφλι’ (ΧΥΤΗΡΗΣ 1992. Σαράντα)30. αλλά και Σανερό (πηγή στην Παλιάσα). σ. Για τα τοπωνύμια διατηρούμε την ορθογραφία που παραδίδουν οι βιβλιογραφικές πηγές.». Οι προαναφερθείσες ονομασίες ανάγονται πιθανότατα στα ρ. ιδιώματα. 71 αντίστ.. τρυφερός. εύθρυπτος’.Αγ. (VEIZI 1998. 31. Κάλοψος (Θεολόγος Αγ. Κάκοψον (Χιμάρα. σ. Καλόψη ‘ένα πολύ όμορφο μέρος κατάφυτο με οπωροφόρα δέντρα και βρυσικό νερό. ἔψω και ὀπτάω. Τα τοπωνύμια αυτά. Οι αριθμοί σελίδας παραπέμπουν στο ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. …për ujë të Fitait ‘για το νερό του Φιτά’. 214 αντίστ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . πιθανόν και Φιτάς. ενώ στην Κέρκυρα το κάλοψος έχει τις σημ. Σανερό (<*οψανερό) μας βοηθάει το επιθ. Ο ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. 18). 336 κάνει λόγο για «πηγάδι που φέρνει ορυκτό νερό (θειούχο.). και ὀπτός (ANDRIOTIS 1974. μαρτυρείται τοπωνύμιο Οψέλλα28 ‘ονομασία της δεύτερης πηγής του μεταλλικού νερού και του τόπου γύρω της. ψανός ‘ευκολόβραστος. 292). Ανδρέα και του Κοντοραχιού’ (Αγ. Σαρ. σ. Ανδρέας . σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page189 189 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ Στους δυτικούς πρόποδες του όρους Μπουρέτο. το οποίο είναι «γλυφό και δεν βγάζει σαπουνάδα». σ. σ. χωρίς να διευκρινίζει αν πρόκειται για πηγές ή χωράφια). μεταξύ της εκκλησίας του Αγ. 35. βόρεια του χωριού’ (Γλύνα 5729). *κάλοψος (καλός + ἔψω. καλής ποιότητος’ (Λευκάδα. που μαρτυρούνται σε ν. ‘εύγευστος. σ. και το ουσ. 19. Κάλοψον. οφτός (πτ > φτ) μαρτυρείται 28. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983. που αποτελεί το ανατολικό φυσικό όριο της Δρόπολης με το Πωγώνι. Έτσι. Εφτάβρυσος (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983. ενώ στην ανατολική πλευρά του Μπουρέτου υπήρχε κάποτε το πλούσιο σε νερά χωριό Οψάδα (Σωπική). επίθ. σ. σ. 32. AMANTOS 1903. ΚΟΥΡΤΗΣ 2009. κάκοψος ‘δύσβραστος’ και κάλοψος (τόπος) ‘το έδαφος το παράγον εύβραστα όσπρια και λάχανα’ (ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ 1973. ANDRIOTIS 1974. Τ. σ. σ. σε -άς βλ.

Προκειμένου για νερά. σ. σ. οπτός). Παρότι δεν απέχουν πολύ γεωγραφικά. 20).στα προαναφερμένα τοπωνύμια. ὀπτός).). σ. 125). Γραβίλας. Σαράντα και Δελβίνου χρησιμοποιείται συχνά και η λ.και οφτ. Σπαρτίλας (AMANTOS 1903. σ. Σπαρτίλα (Κρανιά. Σαράντα. 68). ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. -ωνιά. λ. χωνευτικός: Καλλιστάς ‘βρύση με άριστο χωνευτικό νερό’ (Δίβρη. Το όνομα αυτό οι ντόπιοι λόγιοι το συνέδεσαν με την αρχαία πόλη Σωρεία (ΜΠΑΡΑΣ 1966. Όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω μαρτυρούν για τη σχέση της περιοχής Επτανήσων με τις απέναντι ακτές της Ηπείρου και εν προκειμένω με την ΆΑ. 186). από τη μία. Αγρίλας ‘λέγονταν Αγρίλας για τις πολλές αγριλιές που είχε’ (Δίβρη. σ. 228). Γραβίλα. 27). Σαρ. Μποτσίλας (Δίβρη. και τοπων. ANDRIOTIS 1974. 41). 613. 210). το Δέλβινο και τους Αγ. Θωμόπουλος την ανάγει στο αρχ. 35. Βλ. στις περιοχές Άγ. (ANDRIOTIS 1974. Βατωνιά στην Κέρκυρα και Ροδωνιά στην Κεφαλονιά κ. Ο Ι. Η δεύτερη εκδοχή κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση (<σωρός). Συνάδουν με τη διαπίστωση αυτή και ορισμένες τοπωνυμικές καταλήξεις. όπως και σε νεοελληνικά ιδιώματα (ANDRIOTIS 1974. 34. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . σ. γιατί στο συγκεκριμένο σημείο υπάρχουν μεγάλες ποσότητες χαλικιού. δωρικό επίθημα -ῆλος (ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ 1992. οι περιοχές Χιμάρας. σ. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Όσο για τη σημασία των ριζών οψ. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. 613). Είναι γνωστές άλλωστε οι στενές επαφές τους με την Κέρκυρα και άλλα κοντινά νησιά. drizë ‘παλιούρι’ (Κοσοβίτσα 131. Βούρκος Δελβίνου: Κοκκίλα. σ. όπως οι -ήλας33: Δρόπολη (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005): Ντριζίλα < αλβ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ 2007. Λόγγος 156).λ. ενώ η λαϊκή παράδοση αναφέρει ότι ο Άγιος Δονάτος έκανε κομμάτια το στοιχειό που ερήμωνε τον τόπο κι έτσι «δημιουργήθηκαν εννιά μεγάλοι σωροί κι από τότε το μέρος αυτό λέγεται Σωρωνιά» (ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ 2007. 7)· -ωνιά34: Σορωνιά ‘προεξοχή οπού έριχναν τα μπάζα’ (Δούβιανη 75) και Σορωνιά35 στους πρόποδες του όρους Μηλιά. 209. κοντά στη λίμνη του Βουθρωτού. είναι πολύ πιθανόν να αφορά το ‘σκληρόν’ του νερού μιας πηγής ή το ‘βραστερόν’ των προϊόντων καλλιεργήσιμων εκτάσεων. αποτέλεσμα του επικλινούς του εδάφους. Ετίλας ‘μέρος με ιτιές’ (Γέρμα Αγ. τη Χιμάρα.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page190 190 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ σε μεσαιωνικά κείμενα (ΚΡΙΑΡΑΣ ΙΔ΄.τ. Η μελέτη των ιδιωμάτων που εξετάζουμε δείχνει ότι η παρουσία της ελληνικής στις εν λόγω περιοχές έχει βάθος χρόνου. Πετρωνιά στη Ρόδο (AMANTOS 1903. λ. Η ίδια κατάληξη απαντά και στην Κέρκυρα: Αρίλας. λ. σ. Κοκκίλας. σ. και Δρόπολης-Δελβίνου- 33. σ.

ΣΠΥΡΟΥ 2008β). ντερζί ‘καημένε’ (<derëzi) κτλ. kέκι ‘άσχημα’ (<keq). i prekur ‘id. fare ‘καθόλου’ και as … as… ‘ούτε … ούτε…’ στην ΆΑ). 112). δάνειο από την αλβ. είναι μεταφρ. μότριμα ‘αδελφοποιτή’ (<motërmë). διάσελο’ (<grykë).9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page191 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 191 Αγ. η οποία δεν γνώρισε σλαβικό εποικισμό ή τουρκική κατάκτηση. ο θεός να δώσει’ < τουρκ. πέρασμα. Οι λεξιλογικές αλλαγές που υπέστησαν τα εντός αλβανικών συνόρων ελληνικά ιδιώματα στα χρόνια της δικτατορίας παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την κοινωνιογλωσσολογία36 και για την ιστορία της γλώσσας. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. επίθετα σε -ίκοβος. στην περιοχή Βούρκου Αγ. Η λ.). Βλ. šιλίρα ‘αρμύρα’ (<shëllirë). Allah versin κτλ. Ανάμεσα στα ξενόγλωσσα δάνεια των υπό εξέταση ιδιωμάτων υπερισχύουν τα αλβανικά.. και επομένως «Δεν έπρεπε να του απευθύνονται οι συγχωριανοί του» (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. Οι διαφορές αυτές φαίνονται ανάγλυφα κι από μια σύγκριση με το ιδίωμα της Κέρκυρας. αυτό οφείλεται στις ιδιαίτερες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκαν.χ.χ.. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . διαφοροποιούνται ως προς την ένταση και την έκταση επιδράσεων που δέχτηκαν κατά καιρούς από την αλβανική ή/και από άλλες γλώσσες με τις οποίες είχαν επαφές. καšτεκόκι ‘μαλλιά κουβάρια’ (<kasht’ e koqe). Επίσης. κοπερατίβα ‘συνεταιρισμός’ κ. έχουν ενσωματώσει σλαβικά ή τουρκικά στοιχεία (πβ. Η επί σχεδόν μισό αιώνα έλλειψη επαφών με την ελλαδική καθημερινότητα και με την ΚΝΕ προσέδωσε στα ιδιώματα αυτά ένα είδος συντηρητικότητας και τα άφησε έκθετα μπροστά στην πίεση της αλβανικής πραγματικότητας.λπ.ά. σπαρτίκοβος ‘σπαρτένιος’. Σαρ. Λ. μαζί με τα προσηγορικά έχουν δανειστεί σε συνθήκες διγλωσσίας και περιορισμένο αριθμό γραμματικών λέξεων (πβ. όπως ίτσου ‘καθόλου’ < τουρκ. σ. όπως μαλλίκοβος ‘μάλλινος’. και λιγότερο αυτό της Χιμάρας. αλάβρασι ‘μακάρι. αλλά δέχτηκε μεγαλύτερη δυτική επιρροή. 36. όταν η αλβανική λειτουργούσε ως γλώσσα κύρους (κομιτέτι ‘επιτροπή’. ενώ άλλα είναι πιο πρόσφατα και σχετίζονται κυρίως με τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης και βίου κατά τα χρόνια της κομμουνιστικής περιόδου. Γλωσσάρι). καθώς και λ. το ότι το ιδίωμα ΠΔΔΑΣ. σταρίκοβος ‘σταρένιος’. από την άλλη. ντεπουτέτης ‘βουλευτής’.. λ. θιγμένος ‘αυτός που ανήκει ή κατάγεται από οικογένεια αντιφρονούντων’. γκρίκα ‘λαιμός.’. Σαράντα. Μερικά απ’ αυτά ανήκουν στο καθημερινό λεξιλόγιο: škέμπι ‘βράχος’ (<shkëmb). μισιρίκοβος ‘αραποσιτένιος’ κ. το περιεχόμενο του ουσ. hiç.

Τέτοια είναι λ. Η συρρίκνωση της ελληνόγλωσσης παιδείας μόνο στα ελληνόφωνα χωριά της επίσημα αναγνωρισμένης «μειονοτικής ζώνης» στέρησε την εκμάθηση της μητρικής στο σχολείο από πολλούς νέους ελληνικής καταγωγής που μεγάλωσαν σε αστικά κέντρα. marr ῾παίρνω᾽. Μe se merresh? (αλβ. σ. πράγμα που φαίνεται ακόμη και σήμερα στα πολλά μεταφραστικά δάνεια από την αλβανική37 (κλασική περίπτωση οι ερωτήσεις Με τι παίρεσαι. Të marrsha të keqen!). Κάτω από τέτοιες συνθήκες οι επιδράσεις της αλβανικής άρχισαν να γίνονται πιο έντονες και πιο αισθητές.τι αφορά στα όμορα αλβανικά ιδιώματα. Σε ό. σ. vaj i mirë) είναι ευρέως διαδομένο στην περιοχή Δελβ. Στα αλβανικά ιδιώματα βρίσκουμε δάνεια που ανάγονται σε παλαιότερες φάσεις της ελληνικής: hordhoqíla [xorðοcíla] 37. Στον τοπικό ελληνόγλωσσο τύπο της εποχής (εφημ. merrem ασχολούμαι.’ < αλβ. Ορισμένα μεταφρ. tani për tani > *τώρα για τώρα ‘για την ώρα’. 269 καταγράφει στη Μουζακιά (βόρεια της ΆΑ) λέξεις όπως galishá [galiʃá] ‘άμπωτη’ και vrúdë [vrúdǝ] ‘είδος κεφαλόπουλου’. όπως η γεωργία και η κτηνοτροφία (Konispol. s’më rrihet në një vend > *δε μου κάθεται σ’ ένα τόπο ‘είμαι ανήσυχος/ανυπόμονος’. είναι παρωχημένο’. Επίσης. ο NUSHI 1991.χ.-Αγ. η φρ. nuk ha shqip > *δεν τρώει αλβανικά ‘δεν καταλαβαίνει’. Muzinë. ‘τι ώρα είναι. Kurvelesh). ‘τι δουλειά κάνεις. Για παράδειγμα. εξορκισμού Να σου πάρω το κακό! (<αλβ. «Λαϊκό Βήμα») αλλά και στον THOMAI et al. και στην ΆΑ. 257. Myzeqe). δάνεια είναι παλαιότερα και χρησιμοποιούνται ευρύτερα στην Ήπειρο. Σεχρέτη (ΣΑΘΑΣ 1870. MEMUSHAJ και GRILLO 2009) παρατηρούμε ότι τα ελληνικά δάνεια καλύπτουν σημασιολογικά πεδία που σχετίζονται με τις βασικές παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων τους. Zagori. nuk pi ujë [diçka] > *δεν πίνει νερό ‘δεν είναι κατάλληλο. 1971. marr zemër > *παίρνω καρδιά ‘παίρνω θάρρος’. s’i bëhet vonë > *δεν του πάει αργά ‘δεν του καίγεται καρφί’. 269). από τις διαλεκτολογικές μελέτες που έγιναν για τις περιοχές αυτές (TOTONI 1964. που επιχωριάζουν στην ΆΑ ως βγαλšά και βρούτα). brenda për brenda > *μέσα για μέσα ‘εντός ενός ορισμένου κύκλου ανθρώπων. το λεκτικό σύνταγμα λάδι καλό ‘ελαιόλαδο’ (<αλβ. ο βαθμός της οποίας κυμαινόταν ανάλογα με το πού και από ποιους γινόταν χρήση της ελληνικής.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page192 192 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Διαμορφώθηκαν συνθήκες μιας ασύμμετρης κατά κανόνα διγλωσσίας. εκ των ενόντων’. Sopik. 1999 μπορεί να βρει κανείς πληθώρα τέτοιων σχηματισμών: sot për sot > *σήμερα για σήμερα ‘προς το παρόν’. Σαρ. παίρνομαι᾽) και Πόσο είναι η ώρα. MUÇA 1987. που μαρτυρείται στην «Αληπασιάδα» του Χ. jap zemër > *δίνω καρδιά ‘δίνω θάρρος’. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Lunxhëri. 38. 1965.’ < Sa është ora?)38. 71. η θάλασσα και η αλιεία (Bregdeti i Poshtëm.

ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Σε φωνολογικές επιδράσεις της ελληνικής οφείλεται η εμφάνιση σε γειτονικά αλβανικά ιδιώματα των φωνημάτων /ɣ/ (γastër [ɣástǝr] ‘γάστρα’. το διήγημα «Προσοχή. σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page193 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 193 ‘σπληνάντερο του αρνιού’ (Κηπαρό. SOTIRI 2001. 39. όπως στην πόλη του Αργυροκάστρου: sqafill [scafíƚ] < φτιασίδι ‘κρέμα προσώπου’ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001. λητάρι(ν) (<εἰλητάριον) > ν. 550). μαμά. 186) < μεσν. σ. σ. σ. pathua [paθúa] < παθός ‘πρακτικός γιατρός’ (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. και οι αλβανικοί πληθυσμοί των όμορων με τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας περιοχών επηρεάζονται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από την ΚΝΕ απ’ ό. Κώτσια (ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2007. Πριν κλείσουμε το κεφάλαιο των αλληλεπιδράσεων ελληνικής και αλβανικής σε τοπικό ιδιωματικό επίπεδο. 306-312).τι επακολούθησε σε επίπεδο μετακίνησης αλβανόφωνων και ελληνόφωνων πληθυσμών προς τα μεγάλα κυρίως αστικά κέντρα της Ελλάδας. litár ‘σκοινί’ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001. που επιβάλλουν τα ήθη της εποχής και η ζωή των πόλεων39. neroχitë [neroçítǝ] ‘νεροχύτης’). στο λάμδα!» του εγκατεστημένου στην Αθήνα Δροπολίτη συγγραφέα Τ. Λεξιλογικές επιδράσεις της ελληνικής εντοπίζονται και στον καθημερινό λόγο των κατοίκων αστικών κέντρων. οφείλουμε να επισημάνουμε ότι σήμερα. σ. η οποία τα διαβρώνει καθημερινά. 239).τι παλαιότερα. maχere [maçére] ‘μαχαίρι’. με το προ εικοσαετίας άνοιγμα των συνόρων και με ό. σ. συνεπικουρούμενη και από μια στάση περιφρόνησης της «γλώσσας του χωριού». Η διαμορφούμενη ζώνη ελληνο-αλβανικής διγλωσσίας στον αλβανικό νότο είναι αποτέλεσμα επαφών ευρείας κλίμακας. 602)· σε άλλες περιπτώσεις τα ιδιώματα αυτά υπήρξαν διαμεσολαβητικός κρίκος για τη μεταπήδηση ελληνικών δανείων στην κοινή αλβανική: μεσν. 105). Από την άλλη. τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας βρίσκονται αντιμέτωπα με την Κοινή Νεοελληνική. που τα βρίσκουμε όχι μόνο σε ελληνικά δάνεια αλλά και σε αλβανικές λέξεις (aχére [açére] αντί για ahere ‘τότε’. ιδιωμ. σ. TOTONI 1965. χορδόκοιλα τα ‘Tiereingeweide (Darm und Magen)’ (ANDRIOTIS 1974.ε. αφού χιλιάδες μετανάστες από όλα τα μέρη της Αλβανίας πέρασαν για ένα διάστημα ή έχουν εγκατασταθεί εδώ και πολλά χρόνια στην Ελλάδα. aγrile [aɣrilé] ‘αγριλιά’) και /x/ (χersë [çérsǝ] ‘χέρσος’. λητάρι > αλβ. 418). γudh [ɣuð] ‘γουδί’. Βλ.

που σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις έχουν αναπτύξει αυτοτελή χαρακτηριστικά. με τα αρχαϊκά στοιχεία που διασώζουν και τα επιμέρους ισόγλωσσα με άλλες ελληνόφωνες περιοχές. το πρώτο που θα θέλαμε να τονίσουμε είναι πως παραμένει επιτακτική η ανάγκη συστηματικότερης μελέτης και πληρέστερης καταγραφής των εντός της αλβανικής επικράτειας ελληνικών γλωσσικών ιδιωμάτων. Τα ιδιώματα αυτά. χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορούν να αποτελέσουν πεδίο μελέτης και άλλων κλάδων.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page194 194 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Οι επαφές αυτές απέκτησαν άλλη δυναμική και δεν περιορίζονται όπως κάποτε σε περιφερειακό επίπεδο. ενδιαφέρουν πρωτίστως την ιστορία της ελληνικής και τη διαλεκτολογία. Η ενδεικτική και επιλεκτική παράθεση που επιχειρήσαμε δείχνει ότι πρόκειται για ανομοιογενείς μεταξύ τους ιδιωματικές εστίες. Ολοκληρώνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . όπως οι γλωσσικές επαφές και η βαλκανική γλωσσολογία.

ΔΕΝΔΙΑΣ. Ἀθηνᾶ 38. 303337 ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ 1998 = Χρ. Αθήνα: Ι. Η Κρανιά Αγίων Σαράντα. σ. Κ. Άγιοι Σαράντα: Milosao ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1925 = Γ. Α΄. διατρ. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ. 61-98 ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ 1856 = Π. ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ. Βραχεῖα ἐπισκόπησις τῶν ἠπειρωτικῶν ἰδιωμάτων». «Περὶ τοῦ ρήματος ἐν τῇ ἐν Ἠπείρῳ λαλουμένῃ. στο Πρακτικά Β΄ Συμποσίου γλωσσολογίας βορειο-ελλαδικού χώρου. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. Ρωμυλίας. ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ. Δρυινουπόλεως-Πωγωνιανής και Κονίτσης Πανελλήνιος Σύνδεσμος Β/ηπειρωτικού Αγώνος.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page195 195 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ 2009 = Π. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ. σ. Ηπείρου και Μάνης». στο Πρακτικά Α΄ Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου «Βόρειος Ήπειρος . 9-26 ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988 = Δ. Ἀθηνᾶ 36. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ.. «Ἀπουλία καὶ Χιμάρα.). Δρυμάδες Χειμάρρας. Αθήνα: Μεταίχμιο ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2004 = Α. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. 72-109 ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 2002 = Σ. Βλαστοῦ ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983 = Δ. ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ (επιμ. Θεσσαλονίκη: IMXA. Β. Ανθολογία Βορειοηπειρώτικου Διηγήματος. «Συμβολή εις την μελέτην του γλωσσικού ιδιώματος της Χιμάρας Βορείου Ηπείρου». Τους τα λέει ο θεός. Χρονογραφία τῆς Ἠπείρου τῶν τε ὁμόρων ἑλληνικῶν καὶ ἰλλυρικῶν χωρῶν διατρέχουσα κατὰ σειρὰν τὰ ἐν αὐταῖς συμβάντα ἀπὸ τοῦ σωτηρίου ἔτους μέχρι τοῦ 1854. «Γλωσσικά και λαογραφικά Χιμάρας. Αθήνα: Πολύτυπο ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2007 = Α. Αθήνα: Σείριος ΔΕΝΔΙΑΣ 1926 = Μ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ. Αθήνα: Ροές ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ΔΕΔΕΣ. Κόνιτσα 1987.Μ. διδ. σ.Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός». Β΄. τ. Αθήνα: Εκδόσεις Έννοια ΔΕΔΕΣ 1978 = Κ. ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ. Ἐν Ἀθήναις: ἐκ τοῦ τυπογραφείου Σ. σ.Η. Πολίτσανη «Νύμφη του Πωγωνίου» Β. μυθιστόρημα. Το ιδίωμα της βόρειας Θράκης: Το Μικρό και Μεγάλο Μοναστήρι Α.. Ν. Ο άλλος χάρτης (περί εξαφανισμένων χωριών και πόλεων). Γλωσσικαὶ καὶ ἱστορικαὶ σχέσεις τῶν ἑλληνικῶν αὐτῶν πληθυσμῶν». Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ 2007 = Γ.

σ. ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ. Λεξικογραφικόν Δελτίον Κ΄. ΚΟΝΤΗΣ (επιμ.Π. Ηπείρου: ιστορία. Ελληνικές επιδράσεις στην αλβανική.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page196 196 ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ 2007 = ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Β. «Η επιβίωση της χιμαραίας διαλέκτου στον 21ο αιώνα». αντάρτες. Ελληνισμός της Βορείου Ηπείρου και ελληνοαλβανικές σχέσεις.). Βορειοηπειρωτικά.. Λαογραφικά-Εθνογραφικά-Ηθογραφικά. Η περιοχή Θεολόγου Αγίων Σαράντα. άγιοι. 67-137 ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001 = Δ. ΚΟΝΤΟΜΙΧΗΣ.Θ. Λαογραφικά θησαυρίσματα της Δίβρης Β. Έκδοση Συνδέσμου συνταξιούχων ελληνοδασκάλων ελληνικής μειονότητας νομού Αργυροκάστρου. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ 1975 = Γ. διδ. Άγιοι Σαράντα: Εκδόσεις Ήπειρος ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010 = Ε. ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής ΚΟΝΤΟΜΙΧΗΣ 2001 = Π. Αθήνα: Ένωση Δροπολιτών «Ο Δρίνος». Διάλεκτοι και ιδιώματα της νέας ελληνικής. ΚΙΤΣΙΟΣ. Μπουλιαράτι Δερόπολη Β. διατρ. λαϊκός πολιτισμός. «Ετυμολογικά». Α. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. σ. Τα τοπωνύμια των πανάρχαιων ελληνικών χωριών του νομού Αργυροκάστρου. Αθήνα ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994 = Γ. ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ. Ιωάννινα ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ 1996 = Δ. Ηπείρου. ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Ελλάδα και Αλβανία στον 20ο αιώνα. Ευαίσθητες ισορροπίες. ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ. Α΄. ΚΟΝΤΗΣ. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» ΚΟΝΤΗΣ 1994 = Β. ΚΟΚΑΒΕΣΗ.). Επιστημονική επετηρίδα Ιδρύματος Βορειοηπειρωτικών Ερευνών. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001 = Ν. Άγιοι Σαράντα: Milosao Η Δρόπολις Βορείου Ηπείρου (Λεύκωμα) (1980). ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ.-Ε. Λεξικό του λευκαδίτικου γλωσσικού ιδιώματος. Ιωάννινα: Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών ΚΙΤΣΙΟΣ 2006 = Χ. Ιωάννινα. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Αστέρια. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και Χ. Η ταυτότητα του Βορειοηπειρωτικού ελληνισμού. 95-130 ΚΟΝΤΗΣ 1995 = Β. Ιωάννινα: Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 2004 = Γ. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005 = Κ. ΚΟΥΛΙΔΑΣ (επιμ.

Μελέτες για την ελληνική γλώσσα 27. Albanohellenica 3. Τὰ Λευκαδίτικα. στο Κ. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ. Σχωριάδες Πωγωνίου. σ. ΠΑΠΑ. 2009. Παναγιωτόπουλος με τη συνεργασία των Δ. Κεντρικῆς καὶ Νοτίου). Π. Κορομηλᾶ ΣΠΥΡΟΥ 2008α = Α. Στη συκαμιά από κάτω. Νεοελληνικές διάλεκτοι. Θέρμη και Φως. ΣΠΥΡΟΥ. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . «Ἡ Ἀληπασιὰς τοῦ τουρκαλβανοῦ Χατζῆ Σεχρέτη». Εισαγωγή. Ἰωάννινα ΜΠΑΜΠΗΣ 2005 = Β. Αφιερωματικός τόμος στη μνήμη του Α. Ν. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ. Χριστίδη. 2007. Δ΄ Εισαγωγή-Ευρετήρια-Γλωσσάρι. «Τα αρχαία μακεδονικά στοιχεία στο ιδίωμα της ορεινής Πιερίας». Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη ΜΠΟΓΚΑΣ 1964-1966 = Ε. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ΠΑΠΑ 1971 = Κ.-Φ. Ἐν Ἀθήναις: έκ τῆς τυπογραφίας τῶν τέκνων Ἀνδρ. σ. ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ. Το Γαρδικάκι. τ. Έκδοση-Σχολιασμός-Ευρετήρια Β. σ. ΣΑΘΑΣ. Α΄ (1747-1808). Ἱστορικαὶ διατριβαί.) = Χ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ 2008 = Χ. Αρχείο Αλή Πασά (Γενναδείου Βιβλιοθήκης). A-Β΄ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ 2007. διηγήματα. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» ΣΑΘΑΣ 1870 = Κ. Δημητρόπουλου.). Μιχαηλάρη. 225-244 ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ. 2009 = Β. Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Γ΄ (18181821). Sarandë: Milosao ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ 2002 = Δ. Τὰ γλωσσικὰ ἰδιώματα τῆς Ἠπείρου (Βορείου. «Ξενόγλωσσα δάνεια στο ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα». Θεοδωροπούλου (επιμ. στο Μ. Ν. Β΄ έκδοση. 85-103 ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ 1992 = Χ. Εισαγωγή στην ελληνική ονοματολογία. ΜΠΑΜΠΗΣ. ΛΑΖΑΡΗΣ. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. Το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα. τ. ΣΑΘΑΣ. 198209 ΛΑΖΑΡΗΣ 1970 = Χ. Φιλοσοφική ΣχολήΒιβλιοθήκη Σοφίας Σαριπόλου ΣΠΥΡΟΥ 2008β = Α. «Η σχέση του ελληνικού γλωσσικού ιδιώματος της Χιμάρας με τα άλλα νεοελληνικά γλωσσικά ιδιώματα». Β΄ (1809-1817). ΜΠΟΓΚΑΣ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page197 197 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007 = Δ. Ἰωάννινα: Ἑταιρεία Ἠπειρωτικῶν Μελετῶν. ΣΠΥΡΟΥ. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ.

Γλωσσάριον Κεφαλληνίας. Ετρούσκοι και Αλβανοί]. Β΄ έκδοση (με συμπλήρωμα). NEWTON. Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. Σακελλάριος ΧΥΤΗΡΗΣ 1992 = Γ. NUSHI. Δ. Tiranë: Akademia e Shkencave DEMIRAJ 2008 = Sh. 281-362 NEWTON 1973 = B. τ. Fjalë popullore nga Myzeqeja [Λαϊκές λέξεις από τη Μουζακιά]. E. σ. Wien: Verlag der ÖAW ÇABEJ 1976 = E. Lexikon der Archaismen in neugriechischen Dialekten. Σακελλάριος ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ 1904 = Κ. Glossa 7. Dialektologjia shqiptare V. Studime etimologjike në fushë të shqipes [Ετυμολογικές μελέτες στο πεδίο της αλβανικής].2. Tiranë: Akademia e Shkencave Probleme = Probleme të dygjuhësisë në pakicat kombëtare [Ζητήματα διγλωσσίας στις εθνικές μειονότητες]. «Vendi i së folmes së Himarës në dialektin jugor të shqipes» [Η θέση του αλβανικού ιδιώματος περιοχής Χιμάρας στη νότια διάλεκτο της αλβανικής]. Κερκυραϊκό γλωσσάρι.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page198 198 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ 1973² = Η. Δ. ÇABEJ. ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ. ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ. Λεξικὸν τῆς ἀλβανικῆς γλώσσης. Α΄-Β΄. Ἀθῆναι: Βιβλιοπωλεῖον Ν. Κέρκυρα AMANTOS 1903 = K. Ἀθῆναι: Π. ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ. Καραβία ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ 1905-1907 = Γ. Ἐν Ἀθήναις: Π. Πελασγοί. Trübner MUÇA 1987 = F. Die Suffixe der neugriechischen Ortsnamen. Tiranë: Infbotues MEMUSHAJ και GRILLO 2009 = R. ANDRIOTIS. Epiri. München: Verlag von Louis Finsterlin ANDRIOTIS 1974 = N. 29-62 MEYER 1891 = G. σ. pellazgët. Gjirokastër: Universiteti «Eqrem Çabej» ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Strassburg: Verlag von Karl J. MEYER. Kërkime Universitare 5. 189-230 NUSHI 1991 = J. σ. ΧΥΤΗΡΗΣ. «E folmja e krahinës së Konispolit» [Το ιδίωμα της περιοχής Κονισπόλεως]. MUÇA. etruskët dhe shqiptarët [Ήπειρος. DEMIRAJ. MEMUSHAJ και H. 2001. Μεσαιωνικὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά. Studime Filologjike 1-2.GRILLO. AMANTOS. «The Dialect Geography of Modern Greek Active Inflections».

9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page199 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 199 QIRJAZI 2004 = Dh. «Gërqishten e dinje. σ. Bregu i detit në këngë [Δημοτικά τραγούδια από την περιοχή Χιμάρας]. 31-117 TZITZILIS 1997 = Ch. Studime Filologjike 1. Άρτα Αυλώνα . / s’më the kalimera». 121-139 TOTONI 1965 = M. Mbi origjinën e banorëve të Nartës [Σχετικά με την καταγωγή των κατοίκων της Άρτας Αυλώνα]. Çabej]. Tübingen: Max Niemeyer Verlag SHIKO 2006 = Th. QIRIAZATI και A. «E folmja e Bregdetit të Poshtëm» [Το νότιο παραθαλάσσιο ιδίωμα]. Vlorë: Europrint ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . VIDO. Athinë VIDO 2009 = V. TOTONI. ROHLFS. HRISTOVA. Helenizëm që nuk u shua. Tiranë: Dituria TOTONI 1964 = M. Lexicon Graecanicum Italiae Inferioris. TOTONI. «Vëzhgime rreth të folmeve të Kurveleshit» [Παρατηρήσεις γύρω από τα ιδιώματα του Κουρβελεσίου]. Tiranë: Konica THOMAI et al. 303-325 ROHLFS 1964 = G. Fjalor Frazeologjik Ballkanik [Βαλκανικό Φρασεολογικό Λεξικό].Ένα εθνογραφικό δοκίμιο]. Gjirokastër : Universiteti ῾Eqrem Çabej᾽. SOTIRI. Bilinguizmi dhe marrëdhëniet e shqipes me greqishten në veprën e prof. σ. «E folmja e Muzinës» [Το ιδίωμα της Μουζίνας]. VIDO. MELONASHI. Tiranë: Arbri VIDO 2000 = V. Studime Filologjike 3. Tiranë SOTIRI 2001 = N. σ. VEIZI. στο Eqrem Çabej dhe kultura shqiptare. Dialektologjia Shqiptare I. σ. TZITZILIS. Ballkon legjendar mbi Delvinë [Κακοδίκι. σ. 200-214 VEIZI 1998 = F. SHIKO. Kakodhiq. Çabejt [«Ρωμέικα λαλούσες / δε μου ’πες καλημέρα». «Zur Problematik der griechischen Lehnwörter im Albanischen». R. Xh. σ. Το ξακουστό μπαλκόνι πάνω από το Δέλβινο]. 101-123 TOTONI 1971 = M. Διγλωσσία και σχέσεις αλβανικής και ελληνικής στο έργο του καθ. Narta e Vlorës-Një essé në fushën e etnografisë [Ελληνισμός που δεν έσβησε. = J. 129-158· 2. K. LLOSHI. THOMAI. TOTONI. QIRJAZI. Zeitschrift für Balkanologie 33/2. E folmja dhe toponimia e Qeparoit [Ιδίωμα και τοπωνυμικό του Κηπαρό].

9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page200 .