You are on page 1of 34

Projet3_Mise en page 1 8/2/12 8:55 AM Page1

ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ
ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ – Ι.Λ.Ν.Ε

N E O E § § H N I K H
¢ I A § E K T O § O ° I A

6

ΑΘΗΝΑ 2011

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageII

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageIII

N
¢

E
I

O
A

E
§

E

§
K

§
T

6

H
O

N
§

I
O

K
°

H
I

A

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageIV NEOE§§HNIKH ¢IA§EKTO§O°IA 6 © Copyright 2011: Ακαδημία Αθηνών Κέντρον Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και Ιδιωμάτων-ΙΛΝΕ Αλεξ. Ερευνήτρια Γ΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΣΤΑΜΑΤΗΣ ΜΠΕΗΣ. 106 71 Αθήνα www. Ερευνητής Γ΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ Σχεδιασμός έκδοσης και εξωφύλλου.gr/ilne Eπιμέλεια έκδοσης: ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ. Σούτσου 22.academyofathens. Διευθύντρια του Κέντρου Ερεύνης των Νεοελληνικών Διαλέκτων και ΙδιωμάτωνΙΛΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών ΙΩ ΜΑΝΩΛΕΣΣΟΥ. Ερευνήτρια Β΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΑΓΓΕΛΟΣ ΑΦΡΟΥΔΑΚΗΣ. παραγωγή: σημαΕΚΔΟΤΙΚΗ ISBN: 978-960-404-217-3 ΙSSN: 1109-7884 . Ερευνητής Α΄ βαθμίδας του ΚΕΝΔΙ ΓΕΩΡΓΙΑ ΚΑΤΣΟΥΔΑ.

Λ.Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageV ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΑΘΗΝΩΝ ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΡΕΥΝΗΣ ΤΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΔΙΑΛΕΚΤΩΝ ΚΑΙ ΙΔΙΩΜΑΤΩΝ – Ι.Ε N E O E § § H N I K H ¢ I A § E K T O § O ° I A 6 ΑΘΗΝΑ 2011 .Ν.

......... ........................................................................... 7-29 Η σύνθεση στην κυπριακή και καλύμνικη διάλεκτο: μια πρώτη συγκριτική προσέγγιση Spyros ARMOSTI ................................. ................ .................. 201-223 Η εξέλιξη του Υ στις νεοελληνικές διαλέκτους: η κατωιταλική σε σύγκριση με την τσακώνικη ........ 89-109 Πρώιμες εμφανίσεις γραμματικών νεοτερισμών της ποντιακής και της κριμαιοαζοφικής διαλέκτου Petros KARATSAREAS ............................................................... ............. 137-163 Η σύμφυρση στη Νεοελληνική Κοινή και στα ιδιώματα: θεωρία και εφαρμογή Νικόλαος Γ............................................................ .................. 165-173 Ισόγλωσσοι διαλεκτικών φαινομένων της Νέας Ελληνικής Δώρης ΚΥΡΙΑΖΗΣ και Αριστοτέλης ΣΠΥΡΟΥ ................. .....................................................................................................................................................................Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVI ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Χριστίνα ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ .......................... ................................................... ............................................ ........................................................ πλακο................................................................................................................ 3-5 Πρόλογος Μάριος Α ΝΔΡΕΟΥ και Μαρία Κ ΟΛΙΟΠΟΥΛΟΥ ...... ................................ 1-2 Εισαγωγή Κωνσταντίνος ΜΗΝΑΣ ...................................... 175-199 Τα ελληνικά γλωσσικά ιδιώματα της Αλβανίας Νίκος ΛΙΟΣΗΣ και Ελένη ΠΑΠΑΔΑΜΟΥ ........ 111-135 Neuter heteroclisis in Asia Minor Greek: Origin and development Γεωργία ΚΑΤΣΟΥΔΑ ..................................................................... ................................................................. ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ ....... ............ 31-59 Aspiration and gemination in Modern Greek varieties: the case of Cypriot Greek Ελεονώρα ΔΗΜΕΛΑ και Χρήστος ΠΑΠΑΝΑΓΙΩΤΟΥ ...........................................και χαμοGünther Steffen HENRICH .... 61-87 Δια-διαλεκτική προσέγγιση της σημασιολογικής και εκφραστικής λειτουργίας μορφημάτων: η περίπτωση των δολιο-...........................................................................................................................

.... . . ............... . . .. . .... ....... ... ... ... . .. 323-350 Συμβολή Β΄ στη μελέτη της κατωιταλικής ελληνικής Χριστίνα ΜΠΑΣΕΑ-ΜΠΕΖΑΝΤΑΚΟΥ .... . .. ... . . .... .. .... .. .. . .. ... ... ...... .... . ... . ... . . . .. .. .. ..... ... .. ... ... complementarities in Greek dialect phonology: the case of hiatus resolution Iώ ΜΑΝΩΛΕΣΣΟΥ και Νικόλαος ΠΑΝΤΕΛΙΔΗΣ . .... ... . .. ........ 437-461 Η σημασιολογική μεταβολή στα αισθητικά ρήματα της ΝΕΚ και των ΝΕ διαλέκτων-ιδιωμάτων Marina TZAKOSTA ..... ..... .. . ... . . .... ..... ... ... ... .. ... ... ..... .... . . .. .... ... ... . .............. . . .. . ....... . ... . .. ..... ... .. ... .. . . . 225-243 Similarities vs..... .. .. ... ............ . . . .... ....... . .. . ....... .. ....... .. .. . .... . ...... .......... . . .... . .. .... .. . ..... . .... ........ .. .. . .. ... .... . ...... . . . ... .. ..... .. .... . ..... . .. .. . . . ..... .... .. . . ..... . ........... ... ... .. 245-271 To αρχαίο ελληνικό /ε:/ στην Ποντιακή Μαριάννα ΜΑΡΓΑΡΙΤΗ-ΡΟΓΚΑ και Μαρία ΤΣΟΛΑΚΗ .. ... . . . ...... . ... ........... ......... . . .. . .. ... ... .. .. ... . ..... .. ... .. . .. .. . ... . . . .... ......... . .... . . . ....... . .. .. .. . .. . . . . .. ... . .. . 463-483 Consonantal interactions in dialectal variants of Greek: a typological approach . .. ....... . . ... .... . . ..Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVII Angeliki MALIKOUTI-DRACHMAN and Gaberell DRACHMAN .. .. . ... . . .... . .... .. ... . . .... .... ..... .. ....... ....... . ........ . 295-322 Φαινόμενα γλωσσικής επαφής στο σύστημα της Γκρίκο: η περίπτωση των ρηματικών δανείων Kωνσταντίνος ΜΗΝΑΣ .. .. ....... . . . ..... .. ..... ..... . ... ..... ... .. . . ..........στις Νεοελληνικές διαλέκτους Panayiotis Α. . . .. . ... .. .. . .. .. ..... . .. . . . PAPPAS .. .. .. 413-436 An empirical perspective on Cypriot clitics Ξενοφών ΤΖΑΒΑΡΑΣ . .... .... ... ... .... ... . ... . ..... . ... .. .. .. .... . . .. ..... .... ... . 383-412 Το πρόθημα απο. . 273-294 Τα μακρά φωνήεντα στο ιδίωμα της Σαμοθράκης Δήμητρα ΜΕΛΙΣΣΑΡΟΠΟΥΛΟΥ ........ . . .. .... . . .... ... ........... . . .... ...... .... .. . 351-382 Τα παραγωγικά επιθήματα επιθετικών σχηματισμών στο ιδίωμα της Μάνης Γιώργος ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ .. .... .. ..... ... .. .... ..... ... ..... .. ... . ....... . ... .... ... ...... . ......... . .. .. .. ... ..

Selides TitlouBAT_Mise en page 1 12/12/11 6:01 AM PageVIII .

but are also available for a sociolinguistic approach and research of the grid of linguistic contacts in the region. which have developed certain self-existent distinct features.e. Nartë. the three Greek-speaking areas in Albania are of great interest. With the preserved archaic elements and the various isoglosses related to other Greek-speaking areas (see indicatively the phytonyms βράχλο and κνύζα.Saranda and Himara-village. occurring in the Ionian Islands. the southern vocalism can be noticed in Pogoni – Dropoli – Delvino . Palasë. Vlora county).9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page175 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙδΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ Δώρης Κυριαζής Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και Αριστοτέλης Σπύρου Πανεπιστήμιο Τιράνων ABSTRACT A comparison of the Greek dialects of Albania gives evidence for the heterogeneity between different Greek speaking areas (i.. especially with regard to the History and Dialectology of Greek Language. the semi-northern one in Drymades/alb. . as well as in Southern Italy). and the northern in Arta/alb. Dhërmi and Paliassa/alb.

ά.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page176 176 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Σκοπός του άρθρου μας είναι μια γενική παρουσίαση και αποτίμηση της έως σήμερα έρευνας σχετικά με την ελληνοφωνία στην Αλβανία. Δ΄ σ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . δεν θα μας απασχολήσει στο παρόν άρθρο1. Επίσης. Από τα εν λόγω ιδιώματα. Probleme 2001). «μνημείο ες αεί» της αλβανικής ελληνοφωνίας (ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ 2009. 154) προσφέρει ενδιαφέρον υλικό και πολύτιμες πληροφορίες σχετικά με το βαθμό διγλωσσίας ή/και τριγλωσσίας αλβανόφωνων πληθυσμών της σημερινής νότιας Αλβανίας. Η έξαρση των εθνικισμών στα Βαλκάνια των δυο τελευταίων αιώνων δυσκόλεψε την επιβίωση και ομαλή πορεία των αλλόγλωσσων εθνοτικών ομάδων οι οποίες έτυχε να βρεθούν εντός των ορίων των νεοϊδρυθέντων εθνικών κρατών. η διάδοση και χρήση της ελληνικής σε/από αλβανόφωνους πληθυσμούς. Θα σταθούμε κυρίως στις εστίες συμπαγούς ή υπό μορφή νησίδων ελληνόφωνου πληθυσμού. Ο τεμαχισμός μιας εν πολλοίς ενιαίας μέχρι τότε γλωσσογεωγραφικής και γλωσσοπολιτισμικής περιοχής επρόκειτο να έχει μακροπρόθεσμες κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις. Μια άλλη παράμετρος που οφείλουμε να λάβουμε υπόψη κατά τη διερεύνηση του θέματός μας είναι και η κατάσταση διγλωσσίας που παρατηρείται στις ελληνόφωνες κοινότητες της Αλβανίας (QIRJAZI 2004. η παρουσία των οποίων έχει βάθος χρόνου. τ. προϊόν πολλές φορές του τρεμάμενου χεριού ολιγογράμματων ατόμων. τα έγγραφα αυτά. ολοκληρωμένη μελέτη διαθέτουμε μόνο για τα ελληνόφωνα χωριά της περιοχής Αγ. Η πρόσφατη έκδοση εγγράφων του Αρχείου του Αλή πασά. αποτελώντας έτσι ένα πλούσιο πεδίο διερεύνησης των ιδιωμάτων της υπό μελέτη περιοχής. Σαράντα και Δελβίνου (ΣΠΥΡΟΥ 2008α)· σκόρπιες είναι οι πληροφορίες για την περιοχή Δρόπολης (ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και KΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ 1975. διασώζουν αρκετά στοιχεία του προφορικού λόγου. Είναι ανάγκη να επισημάνουμε από την αρχή ότι ο όρος «ελληνοφωνία στην Αλβανία» καθορίζεται από την κατάσταση πραγμάτων που διαμορφώθηκε μετά τη χάραξη των πολιτικών συνόρων ανάμεσα στις δυο χώρες στις αρχές του περασμένου αιώνα (ΚOΝΤΗΣ 1994). ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005 κ.) και Πωγωνίου (ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ 1. η με διαφορά χρόνου εκδήλωση των εθνικών κινημάτων στα Βαλκάνια ενέτεινε ακόμη περισσότερο την προβληματική πορεία των μειονοτικών ομάδων αλλά και την άσκηση πολιτικών γλωσσικής περιθωριοποίησης και αφομοίωσης. Το άλλο σκέλος της υπό εξέταση ελληνοφωνίας. Από την άλλη. που αποτυπώνονται και σε γλωσσικό επίπεδο.

ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983 κ. προσήλκυσε από νωρίς το ενδιαφέρον των μελετητών.ά. 323 αρκείται στην παράθεση αποσπάσματος από βιβλίο του ΔΕΔΕ 1978. Ο ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ 1856 Β΄. σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page177 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 177 1998.). 250. ἐξ ἧς καὶ ὠνομάσθη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . προερχόμενες κυρίως από βιβλία που αφορούν την τοπική ιστορία και τον λαϊκό πολιτισμό2. Zvërnec). Η τελευταία χρονολογικά συμβολή (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010). που στράφηκαν κυρίως στο ζήτημα της καταγωγής των κατοίκων της (ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. 176). έργα Αρτινού διανοούμενου (VIDO 2000 και 2009). Nartë) και του διπλανού χωριού Σβερέτσι (αλβ. παρά τις ατέλειές της. Ιδιαίτερη μνεία αξίζει να γίνει στο «Γλωσσάριο Β.ά. Παλιάσας). ἐν ᾧ σώζονται ἐρείπια ἀρχαίας ἀκροπόλεως τῆς πάλαι Ἀρνίσης. επιβεβαιώνει την ανάγκη περαιτέρω συλλογής γλωσσικού υλικού από τη Χιμάρα. Η Χιμάρα και η γλώσσα των τριών ελληνόφωνων χωριών της (Χιμάρας-πρωτεύουσας. σ.). 4. σ. ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ 2002 κ. 77-97). 121-122 την καταγράφει ως Παλαιά Άρτα. Οι σχετικές με το θέμα «γενικές παρατηρήσεις» του Μπόγκα. Δρυμάδων. το οποίο κατέχει ξεχωριστή θέση στη σχετική βιβλιογραφία και παραμένει αναντικατάστατο ακόμη και σήμερα. Δρυμάδων. ΔΕΝΔΙΑΣ 1926. 3. Ηπείρου» του Μπόγκα (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Δυο δεκαετίες αργότερα επιχειρήθηκε η (επαν)εξέταση της σχέσης του ιδιώματος αυτού με τα υπόλοιπα νεοελληνικά ιδιώματα και διαλέκτους (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2008. όπου και ανασκόπηση της έως τότε έρευνας καθώς και παρουσίαση της σχετικής με το θέμα αλβανικής βιβλιογραφίας). σ. ενώ δεν αναφέρεται στις σχετικές επισημάνσεις του Μπόγκα. αναπτύσσονται και παρουσιάζονται με πιο συστηματικό τρόπο από τον ΒΑΓΙΑΚΑΚΟ 1988. σ. Ο ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. εξαιτίας και του ειδικού συμβολισμού που απέκτησε η περιοχή αυτή για τους εθνικούς αγώνες. διατυπωμένες στα μέσα της δεκαετίας του ’60 ως εισαγωγή στο «Γλωσσάριο Χιμάρας. Δυο σχετικά βιβλία. με τον πλούτο του υλικού και των πληροφοριών που προσφέρουν 2. που όμως δεν καταπιάνεται ιδιαίτερα με τα κοινά γνωρίσματα και τις διαφορές ανάμεσα στις ντοπιολαλιές της Χιμάρας-χωριού και Δρυμάδων-Παλιάσας3. «Κώμη τοῦ Αὐλῶνος κειμένη ¾ τῆς ὥρας μακρὰν τῆς ἀκτῆς ὅπου ὅρμος τις Πόρτο Νόβον καλούμενος. Είναι ενθαρρυντικό και ελπιδοφόρο το γεγονός ότι τελευταία έχει αυξηθεί ο αριθμός παρόμοιων εκδόσεων. Παλιάσας» (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. Εντελώς ανεξερεύνητη και άγνωστη στους επιστημονικούς κύκλους παραμένει μέχρι σήμερα η βορειότερη – εντός Αλβανίας – ελληνόφωνη εστία της Άρτας Αυλώνα4 (αλβ.

τα κενά είναι σημαντικά και προβάλλει επιτακτική η ανάγκη συστηματικότερης μελέτης και πληρέστερης καταγραφής των εντός της αλβανικής επικράτειας ιδιωμάτων της ελληνικής6. Με το θέμα της καταγωγής των κατοίκων της (Ν)άρτας καταπιάνεται και ο DEMIRAJ 2008. 5. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ἢ τοῦ Ὀρεστικοῦ Ἄργους. «βραχεῖα ἐπισκόπησις τῶν ἠπειρωτικῶν ἰδιωμάτων» του Αναγνωστόπουλου (ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. 7. Ι. 61 σημείωνε για τα ηπειρωτικά ιδιώματα ότι «περὶ τούτων οὐδεμία ἀκόμη εἰδικὴ καὶ συστηματικὴ μελέτη ἔχει δημοσιευθῆ». Ωστόσο. Μαργαρίτη-Ρόγκα για τις πολύτιμες υποδείξεις τους κατά τη σύνταξη του άρθρου μας. Για την τότε κατάσταση της έρευνας και τους σχετικούς προβληματισμούς παραμένει χρήσιμη ακόμη και σήμερα η πρώτη. χρησιμοποιώντας ως άξονα αναφοράς τα 24 ισόγλωσσα που προτείνει ο ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ.) για τη διαίρεση και περιγραφή των νεοελληνικών διαλέκτων και δίνοντας επιπλέον πληροφορίες για χαρακτηριστικά που δεν εμπίπτουν στα ισόγλωσσα αυτά. 8. της 9 Μαΐου 1903 (ΚΟΝΤΗΣ 1995. Εξ. Επίσης. Ἔχει δύο ἐκκλησίας καὶ σχολεῖον». Για το λόγο αυτό. ἁπάντων ἑλληνοφώνων καὶ ὀρθοδόξων.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page178 178 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ αντισταθμίζουν σε μεγάλο βαθμό κάποια κενά ή ανακρίβειες του περιεχομένου τους και κεντρίζουν την περιέργεια του γλωσσολόγου (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2010. 103) πληροφορούμαστε ότι «Τὸ χωρίον Ἄρτα μίαν ὥραν τοῦ Αὐλῶνος ἀπέχον. Ευχαριστούμε θερμά τον κ. επιτόπια έρευνα). 61-71). καθώς και με παλαιότερες φάσεις της ελληνικής. Επιστρατεύοντας ιστορικές ενδείξεις και ονοματολογικά στοιχεία. 148-167 ο οποίος τονίζει πως το ζήτημα θα βρει ενδεχομένως απάντηση. ουσιαστικά. Ο ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. ἐφ’ ᾧ καὶ κατὰ μίμησιν τῆς Ἀμφιλοχικῆς Ἄρτης προσηγορεύθη οὕτως καὶ αὕτη». δεν έχουν αξιώσεις ολικής και εξαντλητικής πραγμάτευσης του θέματος. εκφράζει επιφυλάξεις για το ενδεχόμενο πρώιμης παρουσίας της ελληνικής στα μέρη αυτά και υπογραμμίζει την ανάγκη περαιτέρω διερεύνησης του θέματος. σ. Ο Demiraj κάνει λόγο στο ίδιο βιβλίο και για τις ελληνόφωνες εστίες της Χιμάρας (131147) και των περιοχών Δρόπολης και Βούρκου Δελβίνου (168-182). Βασικό μειονέκτημα της προσέγγισής του είναι η άγνοια της σχετικής ελληνικής βιβλιογραφίας. Τζιτζιλή και την κα Μ. σ. αφού πρώτα προσδιοριστεί η θέση της ναρτιώτικης ντοπιολαλιάς στο πλαίσιο των νεοελληνικών διαλέκτων5. Ἡ ἀλβανικὴ γλῶσσα ἐν αὐτῷ εἶναι ἄγνωστος. είναι δυνατή η σκιαγράφηση του προφίλ των υπό εξέταση ιδιωμάτων8. σ. Χρ. 6.. σ. η επιχειρούμενη εδώ σύγκριση των τριών ελληνόφωνων εστιών7 και η εξέταση της σχέσης τους με τα όμορα ομόγλωσσα ή αλλόγλωσσα ιδιώματα. Ἄρτα. από έκθεση του Ελληνικού Προξενείου Αυλώνας προς το Υπ. αν και έχει σημειωθεί πρόοδος. οἰκεῖται ὑπὸ χιλίων κατοίκων. Γενικά.

2. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ και στην ΆΑ απαντούν φατνοουρανικά προστριβόμενα tš. Αν κινηθούμε σε βορειοδυτική κατεύθυνση. γκ / γγ : καμπόσα [kambόsa]. 78 κάνει λόγο για διατήρηση σε λίγες περιπτώσεις του διπλού ss στη Χχ (ασσάtšυ) και στους 9. 93) οι περιοχές Δελβίνου και Αγ.π. σ. Ο ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. στο εξής Χχ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page179 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 179 1. σ.τ. γι’ αυτό προσθέτει: «Ἀτυχῶς τὰ πολλὰ καὶ ποικίλα ἰδιώματα τῆς μεγάλης ταύτης χώρας δὲν εἶναι ἀκόμη τοσοῦτον ἐξητασμένα. 3. σ.τ. χρήση που οφείλεται στην επίδραση της ΚΝΕ. Ο ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ ΜΝΕ Α΄. 10. η παρουσία του οποίου είναι γενικευμένη. Δεν διέθετε προφανώς πληροφορίες για τα ιδιώματα της περιοχής Δελβίνου. παρατηρούμε ότι από μια ζώνη με αμιγώς νότιο φωνηεντισμό (Πωγώνι . ž : φορεšά [foreʃá]. με νότιο φωνηεντισμό· Δρυμάδες-Παλιάσα.» (ΜΝΕ Α΄. 4. σαράνdα [saránda]). Σαράντα συμπεριλαμβάνονται στα νότια ιδιώματα. με ημιβόρειο) και φτάνουμε τέλος στην Άρτα Αυλώνα και το Σβερέτσι (στο εξής ΆΑ). žάω [ʒáo] (ΣΠΥΡΟΥ ό. αλλά και τριβόμενα š. 250). džάμι [dʒámi] (ΣΠΥΡΟΥ 2008. Στην ΆΑ εντοπίζουμε και αρσενικό άρθρο i. στο εξής ΠΔΔΑΣ)9 περνάμε σε μια μικτή ζώνη (Χιμάρα-χωριό. «Οἱ κάτοικοι τῆς ἐν Ἠπείρῳ Χειμάρρας – επισημαίνει – μεταχειρίζονται τὰ φωνήεντα ὅπως οἱ μεσημβρινοὶ Ἕλληνες κ. αντίς [andís]. džαντές ῾δημασιά᾽ [dʒadés] (ΆΑ). Ο ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. dž: tšακάλι [tʃakáli]. αλλά και ως o. 324-2510 αναφέρει μη έρρινη προφορά για Χχ: αbροσά [abrosá].Άγιοι Σαράντα. Σε διαλεκτολογικό χάρτη του Κοντοσόπουλου (ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. Οι πληροφορίες του Βαγιακάκου βασίζονται σε υλικό που συνέλεξε ο ίδιος στις αρχές της δεκαετίας του ’50 από χιμαριώτες πρόσφυγες στην Κέρκυρα. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 96). ντ. Στην ΆΑ και στην περιοχή ΠΔΔΑΣ έχουμε έρρινη προφορά των συμπλεγμάτων μπ. σ. αgιναρέα [aginaréa]. βροdή [vrodí]. ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ ἀκριβὴς διαίρεσις αὐτῶν». αλλά όχι καθολική. ιšάδα ῾δίκιο. σ. 251 κατατάσσει τα ιδιώματα της Ηπείρου (πλην της Χιμάρας) σ’ αυτά με βόρειο φωνηεντισμό. Σε ορισμένες περιπτώσεις εμφανίζεται ως u. άντρας [ándras]. 39-40). σ. σ. αλήθεια᾽ [iʃáða].). όμως σε πρόσφατη επιτόπια έρευνά μας διαπιστώσαμε έρρινες πραγματώσεις των συμπλεγμάτων αυτών στη Χχ (καλαμbόκι [kaƚambόci]. Στα ιδιώματα που εξετάζουμε δεν γίνεται φωνολογική διάκριση μεταξύ των απλών και διπλών συμφώνων. Δρόπολης. Πωγωνίου και Θεσπρωτίας. στο εξής ΔΠ. aγκαλνώ [aŋgaƚnό] και μπροστά [mbrostá].Δρόπολη .Δέλβινο . όπου κυριαρχεί ο βόρειος φωνηεντισμός. στρούγκα [strúŋga] (ΣΠΥΡΟΥ 2008. ερχούνdαι [erxúnde]) και στους ΔΠ (Χαλαράμbης [xaƚarámbis]. žoύσαν [ʒúsan] (ΆΑ).

σ. Στα χωριά Δελβ. Τα δύο είδη πραγμάτωσης εναλλάσσονται μεταξύ τους με έκδηλη την τάση πραγμάτωσης του /k/ ως (ραχιαίου)-υπερωϊκού. -ίου) εντοπίζονται σε ευρεία έκταση μόνο στη Χχ (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988.ά. π. παρατηρείται στη Χχ: αtšοίμητος [atʃímitos]. σε ρηματικούς τύπους πληθυντικού στον παρατατικό και αόριστο: έπλεναμε/έπλυναμε. 326-28) και στους ΔΠ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. κυρίως τουρκικής προέλευσης. žυναίκα [ʒinéka] κ. ɉ σε προστριβόμενα tš. αλλά και σε άλλες όπως Κίτšος [kítʃos]. θάφευγανε κ. την στιάνε (ΆΑ)· [τα στάχυα] δεν εψενούσανε. σ. 145).λπ. σεργιανώ᾽ [gizeráo] κ. λ. -έα. 324). γκιζεράω ῾περιπλανούμαι. ήτανε ξερά. τσάκινα ῾μικρά ξύλα. αλλά αυτό είναι αποτέλεσμα αφομοίωσης του συμπλέγματος st και δεν έχει λειτουργική αξία (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. Σε κανένα από τα ιδιώματα δεν παρατηρείται διατήρηση του τελικού -ν των ουσιαστικών ουδετέρου γένους. Καταστρατήγηση του νόμου της τρισυλλαβίας έχουμε στα χωριά Δελβ. όλονε (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. τσακίζω [tsakízo]. 8. αυτόνε.. 105. 99). Στο ίδιο ιδίωμα. σ. και Αγ. δούλευαμε/δούλεψατε κ. αντζίδα). ανdžίδα [andʒíða] ‘αγκίδα’ (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. σ.ά. σ. το οποίο απαντά ως μη ουρανικό σε ανάλογα φωνητικά περιβάλλοντα: γκέτšι ῾(μεταφορά) επί των νώτων᾽ [gétʃi]. έτρωγαμε/έφαγατε. Στα υπόλοιπα ιδιώματα επικρατούν συνιζημένοι τύποι. šκυλί /ʃkilí/ [ʃkilí] και [ʃcilí]. 203-204). Έλλειψη ουράνωσης του /k/ παρατηρείται και σε μερικές λέξεις. μπακίρι [bakíri]. 203-205). η ουράνωση παρατηρείται και στα εξακολουθητικά ç και j τα οποία τρέπονται σε š και ž : šειμώνας [ʃimόnas]. σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page180 180 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ ΔΠ (ασσάκυ). 5. -έας. τον ταβάνε. Ασυνίζητοι τύποι (-ία. φακίρης [fakíris]. σ. … τα πήρανε τα κοκκαλίζανε… (Χχ)· ποιόνε. 6. 7.χ. Σαρ. καθώς και σε δομές του τύπου νάφευγαμε. Σαρ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Ουράνωση με τη μορφή του τσιτακισμού. κατ’ εξοχήν χαρακτηριστικό του ιδιώματος αποτελεί η μη υποχρεωτική ουράνωση του φωνήματος /k/ πριν από i και e : šκύβαλο /ʃkívalo/ [ʃkívaƚo] και [ʃcívaƚo].λ. προσανάμματα᾽ [tsákina]. της τροπής δηλ. 122). διtšαίωμα [ðitʃéoma] (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. -έος. Την ίδια συμπεριφορά εκδηλώνει και το σύμφωνο /g/. 9. όμως.Άγ. -ίο.τ. šκαίνω ῾σκάω᾽ /ʃ kéno/ [ʃ kéno] και [ʃcéno] (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. dž πριν από i και e. Η τάση για ανοιχτές συλλαβές είναι εμφανής και στα τρία υπό εξέταση ιδιώματα: ότανε. Η μη ουρανική πραγμάτωση το πιθανότερο είναι να οφείλεται σε ανομοίωση ουράνωσης στο σύμπλεγμα [ʃc]. σ. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. των κλειστών ουρανικών c. τšακίρης [tʃakíris].

τς Αρτνοί). εγραψάν (ΆΑ. ακόμη και από την παρεμβολή των επιρρημάτων (ε)δώ. εγραφτάν. Αυτή [=(ε)κείνη] ήταν καλή κοπέλα. (ΆΑ). η αυτός. (ε)κεί : τούτος εδώ / τούτος εδώ-για (όμως *τούτος εκεί-για). δείξης. -ό για κάτι που βρίσκεται κοντά ή μακριά. και Αγ. του ενεργητικού ενεστώτα και των παρελθοντικών χρόνων: γράφτ(ου)νε. σ. 11. στη Δρόπολη και το Πωγώνι. 109)· σβαρίζουν.. κοντινής και μακρινής..ά. -ο χρησιμοποιείται για κάτι που βρίσκεται κοντά. στους ΔΠ. δούλεψανε (ΣΠΥΡΟΥ 2008. ανάλογα με την περίπτωση. Από τα υπό εξέταση ιδιώματα γίνεται χρήση ενός τριμελούς συστήματος δεικτικών αντωνυμιών στη Χχ.-ο για μακρινή απόσταση. Η τούτος. Τα ιδιώματα χρησιμοποιούν τις ρηματικές καταλήξεις -ουν και -αν του γ΄ πληθ. χαλεύω (Χχ). αυτός αυτού-για.. Μόνο στο ιδίωμα της ΆΑ δεν διατηρείται η μορφολογική διάκριση ανάμεσα στην ονομαστική και στην αιτιατική πληθυντικού των αρσενικών σε -ος (…ήφερνε τς κεφάλοι τέτοιους… Φυλακή εβανάνε καμπόσοι [=καμπόσους]) και -ός (οι Αρτνοί.ά. VIDO 2000. οι άντροι. δούλευανε. (ΣΠΥΡΟΥ ό. είχε πάει … δούλα κι έμαθε [χορό] εκεί στν Κέρκυρα. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. και η εκείνος. Κοιτάζω εκείν’ την κοπέλα που μπήκε σιφτέ να χορέψει. 202). Τα ιδιώματα που εξετάζουμε χρησιμοποιούν την ερωτηματική αντωνυμία τί. 14. 11. όπως και στα σε -ης (ι στρατιώτς.). Απ’ το υλικό που διαθέτουμε μέχρι στιγμής φαίνεται ότι στην ΆΑ η αντωνυμία εκείνος. σ. 12. Η δείξη ενισχύεται πολλές φορές από την παρουσία του δεικτικού/επιτατικού μορίου –για. τς στρατιώτ(οι). (ε)κείνος-για / (ε)κείνος εκεί-για (όμως *(ε)κείνος εδώ-για) κ. μαζεύω (ΔΠ). στην περιοχή Δελβ. χρησιμοποιείται πολύ σπάνια και στη θέση της μπαίνει η αυτός11.π. στο βαθμό που σχηματίζουν τον πληθυντικό όμοια με τα δευτερόκλιτα (ι άντρας. αυτός-για / αυτός εδώ-για.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page181 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 181 10. κ’ρέψανε (ΔΠ)· δουλεύουνε. 161).. Σαρ. εβαστούσαν. αρχεύω ῾αρχίζω᾽ (ΠΔΔΑΣ). αντίθετα από την τούτος. Είχε έρθ’ απ’ τν Κέρκυρα. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . -ή. τς άντροι). Το χαρακτηριστικό αυτό έχει επεκταθεί και στα αρσενικά σε -ας. οι στρατιώτ(οι). 13. σ. -η. η οποία έχει διττή λειτουργία. αυτού. Κανένα από τα ιδιώματα δεν αναπτύσσει /γ/ στη ρηματική κατάληξη -εύω (-βω): τεκνεύω (ΆΑ). αυτός εκεί-για κ.-η.

σ. Στα χωριά Δελβ. Στη Χχ επικρατούν οι ασυναίρετοι τ. σ. σ. τέκνεψα.ά. Σαρ. ετρωθήκανε. αντρουμώ ‘τολμώ’. 13.). καθούτανε. 67. βανάμ.-Αγ. στη Δρόπολη και το Πωγώνι. Σαρ. εκαθούτανε. παντρευούμασταν κ. Σαρ. που παίρνει την κατάλ. διάβκετε (Χχ. 100). απιτρώ ‘πετώ’ (VIDO 2000. και Αγ. εζούσετε. σ. αλλά και κοιτάγαμε.). στο ιδίωμα Χχ και ΔΠ (εκάναμε. αλυχτάω (Χχ. εζούσετε. σ. αλλά και μέτραγε. αλλά και πηγαινάμ. Το ίδιο ισχύει και για το α΄ πρόσωπο. 161). σ. Βλ. ελεγάμε.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page182 182 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ 15.π. 173). ετόλμα. -αμαν(ε). αλλά και στη Θεσπρωτία12 και τα Ζαγοροχώρια13 απαντάει το αλλόμορφο -αταν(ε)14: κάνατανε. επήρα. šκάχτηκα (ΣΠΥΡΟΥ 2008α.). Δεν αποβάλλεται κατά κανόνα η άτονη συλλαβική αύξηση στο ιδίωμα ΆΑ (επάντρεψα. Σαρ. 17.ά. 163)· μικτό σύστημα καταλήξεων παρατατικού παρατηρείται στη Δρόπολη: μιλούσε.: ακρεμάω. 12. εσπέραμε. Στο β΄ πληθ. ετράνσπορε. 164). σε βαθμό που μπορεί να γίνει λόγος για «ψευδαύξηση» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 174). 104). Σ. εμάζωνα. αλλά και κάναμε. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ενώ στην περιοχή Δελβ. 19. VIDO ό. 14. 18. τη Χχ και τους ΔΠ: εκερδούσα. VIDO 2000. αbδούσαν και περούσα. φιλούσα (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. σ.Αγ. Στο ιδίωμα της ΆΑ και στα χωριά Δελβ. όμως και αναγκράω ‘πειράζω’.-Αγ. Το ιδίωμα της ΆΑ σχηματίζει τον ενικό των οξύτονων ρημάτων της α΄ τάξης χωρίς φωνηεντικές επεκτάσεις: αγλιστρώ. 109)· -ετε : εκάνετε. εγραψέτε (ΆΑ. εβαστούσαν. τα οξύτονα ρήματα της α΄ τάξης σχηματίζουν σιγματικό παρατατικό: πουρβατούσαν.ά. εζούσετε. ο ασυναίρετος ενεστώτας σε -άω παρουσιάζεται «ως η μόνη επιλογή» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. επαντρευούμασταν. επερούσαν. 16. εκανάμ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. σ. 115). 217· ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001.). Χρησιμοποιείται επίσης και σε άλλα σημεία της Ηπείρου όπως και σε μερικές θεσσαλικές και δυτικομακεδονικές περιοχές (NEWTON 1973. εβανάμε. όπου και παραπομπή στον Kretschmer για χρήση των καταλήξεων αυτών στη Θεσσαλία. 212. 113. εμίλουνα. παρατηρείται μια αστάθεια στην παρουσία της. κ. δούλεψατε (Δελβ. σ. Στα χωριά Θεολόγου (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. φέραταν κ. απουχτυπάω ‘κάνω υπαινιγμό’ (ΆΑ. ΔΠ)· -ατε: δούλευατε. σ. ετρωθήκανε (Χχ)· βουρλήθηκα (ΔΠ)· θαραπαύτηκα. ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010.ά. Τα ιδιώματα της περιοχής σχηματίζουν τον μεσοπαθητικό αόριστο σε -ηκα: εσκοτώθηκε. του ενεργητικού παρατατικού και αορίστου χρησιμοποιούν τις καταλήξεις -έτε : εγραφτέτε. παραλάλα ‘παραμιλούσε’ κ.

τι να πω στις αδρεφάδες… (Χχ)· Κρένει των γυναικώνε (Δρόπολη). Στα χωριά Δελβ. που εμφανίζεται στη ζώνη ΠΔΔΑΣ και για την οποία γίνεται λόγος στη συνέχεια. αχόρτατος. αδάμαστο ‘άζευκτο ακόμα βόδι’. 229). ΚΝΕ αλάτι).). Τα ιδιώματα που εξετάζουμε σπάνια διατηρούν ως πρωτότυπα τα ουσιαστικά που η κοινή (ΚΝΕ) έχει τρέψει σε παράγωγα.] παρουσιάζεται ως η μόνη επιλογή» (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. «ο τύπος της γενικής [σε ρόλο έμμ.χ. σύννυμφος και ΚΝΕ συννυφάδα).9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page183 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 183 20. όπως αρούμαγος ‘ανώριμος’ (<ρουμάζω). 23. (Χχ)· Έρχούνται και του λένε του αδρεφού του. αλειτούργητο ‘καλαμπόκι’ (Δρόβιανη) και επίθ. παράλληλα με τα σε -(σ)τος (αγόραστος. Αντωνάtšη μου. θα χε φτιάκομε ένα δωμάτιο. π. και ουσ. Τα υπό εξέταση ιδιώματα εκφέρουν συνήθως σε γενική το έμμεσο αντικείμενο: Όσο [=ακόμη] και καζάν τς όδναμε τς κοπέλας (ΆΑ)· Εσάς τουν Ελλαδίτωνε εμείς οι šιμαριώτες θα σας τα πούμε. αντ. Σαρ. (Χχ). Έτσι. Σαρ. στα ιδιώματα της ΆΑ και Χχ φορέας της χρονικής βαθμίδας είναι το ρήμα και όχι το γραμματικοποιημένο μόριο (Να ’χετ έρθ’ λίγο γλήγορα.-Αγ. Γλωσσάρι). 8). που μαζί με το ασυνίζητον (βλ. άλας σε Δέλβ. αξετίμητος στην Πολίτσιανη Πωγωνίου (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. (Σωτήρα). άρθτος ‘που δεν ήρθε ακόμη’) και εκείνο της Χχ και ΔΠ (άσωτος. 6. μέρα. και συν᾽φο ῾κουνιάδα᾽ στην ΆΑ (πρβ. Στις εκφράσεις του μη πραγματικού. Για άλλα σημεία της ζώνης ΠΔΔΑΣ βλ. πέος είναι. 22.-Αγ. ενώ στο ιδίωμα της Δρόπολης η χρονική βαθμίδα δηλώνεται με το γραμματικοποιημένο μόριο: Να ’χε μας πάει … εκεί. τς έλεγα. το ιδίωμα της Χχ και των ΔΠ παρουσιάζουν μια ιδιάζουσα για την περιοχή τροπή του συμπλέγματος st > ss > s.· Κι άμα θα ’λεγε αυτός να πάει το νερό στη Χιμάρα. σ. αχόρταστος)· στα χωριά Δελβ.σ. να κανάμ τούτο το μουχαμπέτ. Εμφανίζουν στερητικά επίθετα σε -(σ)τος το ιδίωμα ΆΑ (αχάλαστος. 21. (πρβ. Ως μια μορφή επίταξης θα μπορούσε να θεωρηθεί η παρεμβολή του τύπου να ’χε μας το πει ‘να μας το είχε πει’. Σαρ. αβόσκητος) απαντούν και τύποι σε -γος. αρχ. το μπονόρα θα κίνηγε και το βραδύ θα ’ρχούταν εδώ.. πάει ο Αντώνης… Και του ’λεγε. 7. εκτός από την προστακτική: Δειξτεμούτε τονε τον άντρα τς Στέλλας. σύννυφος στη Χιμ. Εκτός από τα παραπάνω. και Αγ. τα υπό εξέταση ιδιώματα διαφοροποιούνται/συμπίπτουν και ως προς άλλα χαρακτηριστικά. ισόγλωσσο 6) και την περιεκτική ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 24. ασύφταγος ‘που να μην φτάσει!’ (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας προτάσσουν τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας σε όλες τις εγκλίσεις.

βλ. τοπωνύμιο Κασανέος ‘μέρος με καστανιές’ στη Χχ) δεν απαντούν στην περιοχή ΠΔΔΑΣ και στην ΆΑ.. γενετάν(ε). έπǝλνα ‘έπλυνα’. Οι τρεις εστίες διαφοροποιούνται και ως προς το συμφωνικό σύμπλεγμα -rn-. ΔΠ: ήτον. το οποίο αποβάλλεται: κǝρφά ‘κρυφά’. και ευρισκόμενο δίπλα σε a ή o. όπου το ρθ είναι αποτέλεσμα της πτώσης του ν από το τριμελές συμφωνικό σύμπλεγμα -ρνθ-: όρνθα > όρθα)· απλοποιείται στη Χχ και στους ΔΠ (αρί ‘αρνί’)· διατηρείται (αρνί) ή απλοποιείται (φούρος. σακρǝφίτσες (<αλβ. ωστόσο όρθα ‘όρνιθα’. 129.ά. Έτσι. Παρόμοιο φαινόμενο συναντήσαμε και στους Δρυμάδες: το ’χομε εύǝρ ῾το ᾽χουμε εύρει᾽. Αντίστοιχη προφορά εντοπίζεται στα ιδιώματα Δρυμού-Μελισσοχωρίου Θεσσαλονίκης. ṷαλώ ‘λαλώ’. γενούτανε. κṷώθω ‘κλώθω’ κτλ.). Στο ιδίωμα της ΆΑ παρατηρείται μια υπερωική προφορά του λ. το οποίο διατηρείται στην ΆΑ (αρνί.. άντρας: άντροι. ερχούτανε· ΠΔΔΑΣ: ήταν(ε). βλ. όπου απαντάει το ǝ. φούρνος. γέ(ν)ονταν(ε). (ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ 2009. Η εμφάνιση αυτού του φωνήεντος ευνοείται από τις συλλαβοποιητικές ιδιότητες των υγρών λ ή ρ. σ. η κατάληξη -οι τείνει να χρησιμοποιείται περισσότερο για τα αρσενικά ουσιαστικά. λέξη: λέξες). έρχονταν(ε) (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Ρωμυλίας. Μια άλλη ιδιομορφία του ιδιώματος της ΆΑ είναι η ανάπτυξη ενός κεντρικού φωνήεντος ǝ σε συμφωνικά συμπλέγματα που περιέχουν ως δεύτερο μέλος τους τα υγρά σύμφωνα λ ή ρ ακολουθούμενα από το φωνήεν i. αλλά και από την πίεση του αλβανικού φωνητικού συστήματος. ενώ η κατάληξη -ες κυρίως για τα θηλυκά (πβ. Για το ιδίωμα της ΆΑ. Στα ιδιώματα που εξετάζουμε. ρίθια [<ορνίθια]) στην περιοχή ΠΔΔΑΣ. Στη σημερινή κατάσταση του ιδιώματος η τροπή αυτή δεν φαίνεται να έχει πλέον γενικό χαρακτήρα κι αυτό οφείλεται είτε στην πίεση της Κοινής Νεοελληνικής είτε σε ενδοσυστημικούς μηχανισμούς που πρέπει να διερευνηθούν. όπου και η σχετική βιβλιογραφία). το οποίο σε ορισμένες περιπτώσεις.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page184 184 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ τοπωνυμική κατάληξη -έος (βλ. λ. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ μερικά θηλυκά και αρσενικά ουσιαστικά σχηματίζουν τη γενική ενικού κατά το αρχαίο πρότυπο. τρέπεται σε ṷ (βάṷτος ‘βάλτος’. Διαφορές παρατηρούνται και στον τονισμό των ρημάτων. στην Τσακωνική κ. με τη μετακίνηση του τόνου στη ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . sakrifica ‘θυσίες’). της Α. σ. ερχετάν(ε)· Χχ.χ. τα επικρατέστερα παραδείγματα κλίσης δίνουν αφορμή για απλοποίηση και εξειδίκευση των δεικτών του πληθυντικού. 122). ισόγλωσσο 10. ειδικά στον παρατατικό: ΆΑ: ητανάν. όπου η τάση αυτή επεκτείνεται και στην αιτιατική πληθυντικού. άṷος ‘άλλος’.

φοραδός. φτουνώνε. 144. Σουλίου) δὲν ὁμοιάζει ἁπλῶς. σ. είχε πάρουνε ‘είχαν πάρει’ (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. κοπελός. έχει πάρετε ‘έχετε πάρει’. παρατηρείται σύγκρουση δυο κύριων πραγματώσεων του άρθρου: της των ([ton] ή [tom]) και της του(ν) ([tu] ή [tun]/[tum]). αλλά και το έπιακα)· στη Χχ και ΔΠ βρήκαμε μόνο το έδωκα (έδιtšε. με την υπερίσχυση της τελευταίας: του γερόντουνε. Στο ιδίωμα ΠΔΔΑΣ. 177-182. έχει πάρει.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page185 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 185 λήγουσα: αντρός. Πάργας. σ. 149). το ιδίωμα ΆΑ έχει διατηρήσει τους παλιούς σχηματισμούς σε -κ. μου δωtše). ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. έχει πάρομε ‘έχουμε πάρει’. σ. του Κολιάτουνε. πατερός. 187). ενώ στη ζώνη ΠΔΔΑΣ αόριστο σε -κ. έφτακα). συρρικνώνεται: οι γαμπροί. είχε πάρετε ‘είχατε πάρει’. προβατινός. το βρήκαμε σποραδικά στη Χχ ενώ είναι άγνωστο στο ιδίωμα της ΆΑ. Τονίζουμε πως. Σε ό. παράλληλα με τις δομές που προαναφέραμε απαντούνε σήμερα τύποι παρακειμένου ή υπερσυντέλικου της ΚΝΕ: …επέρσι έχουν έρθει κάτι ζώα που δεν είχε έρθουν ποτέ στο χωριό (Σωτήρα Δρόπολης). Δελβινακίου κ.σχηματίζουν κι άλλα ρήματα (έμεικα. 1-2). Παραμυθιᾶς. άφκα. ἀλλὰ ταυτίζεται μὲ τὸ βορειοηπειρώτικο ἰδίωμα» (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. σ. τουν Ελλαδίτουνε). Παρόμοιους τύπους βρίσκουμε στη Χχ (τουν žυναικών. η χρήση αυτή αποτελεί ένα από τα κύρια γνωρίσματα του ιδιώματος ΠΔΔΑΣ. 17. τουμ παιδιώνε.(έδεκα. του αγάδωνε. γυναικός. του ιδιώνε. 16. που δηλώνεται κυρίως με την κατάληξη -ώνε. έχει πάρεις ‘έχεις πάρει΄. είχε πάρεις ‘είχες πάρει’.λπ. του škυλιώνε. αν δεχτούμε ότι και η Θεσπρωτία μιλάει μάλλον το ίδιο ιδίωμα17. ενώ οι καταλήξεις προστίθενται στο δεύτερο συστατικό της περιφραστικής δομής: έχει πάρω ‘έχω πάρει’. 15. 108). σ.) καθὼς καὶ τῆς Θεσπρωτίας (Φιλιατῶν. ο παρακείμενος. «… τὸ ἰδίωμα τῶν πληθυσμῶν τῶν ἐλεύθερων παραμεθόριων περιοχῶν Πωγωνίου (Βήσσανης. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 2002. σ.ἄ.τι αφορά στον μη σιγματικό αόριστο. σ. τ’ γαμπρών (VIDO 2000. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ενώ στην ΆΑ το άρθρο της γενικής πληθ. 155. ο υπερσυντέλικος και οι παρεμφερείς ρηματικοί χρόνοι σχηματίζονται με το παγιωμένο βοηθητικό έχει/είχε (στο γ΄ πρόσωπο ενικού). του προφήτουνε. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. Αντριγιός κ. Αξίζει να σημειωθεί ότι ακόμα και στην ομιλία των ηλικιωμένων. του κοπελώνε. είχε πάρει. Το φαινόμενο αυτό απαντά επίσης στη Θεσπρωτία15 και τα Γραμμενοχώρια16. Στη γενική πληθυντικού. του πατεράδων(ε). 146). είχε πάρομε ‘είχαμε πάρει’. των νυφάδωνε (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 87. έχει πάρουνε ‘έχουν πάρει’· είχε πάρω ‘είχα πάρει’.

Σε ό. Κι εκεί είχω [=έχω] γεννηθεί. πιστεύουμε. Από την άλλη. 517). ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . δηλαδή ο υπερσυντέλικος. σ. 101). (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. οι δομές παρακειμένου και υπερσυντέλικου της ΚΝΕ δεν επιτρέπουν τέτοιου είδους παρεμβολές: πβ. είχε το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα πάρεις ‘το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα είχες πάρει’ κ. Η παρεμβολή κλιτικού ανάμεσα στα συστατικά των περιφραστικών χρόνων είναι γνωστό φαινόμενο και σε άλλα ιδιώματα. Κείμενα). ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1924. έχουν μια σαφή 18. σ. Η διαδικασία σχηματισμού τέτοιων τύπων φαίνεται. και από τα ακόλουθα χωρία: Δούλευανε κάνα δυο εδώ στο χωριό μας που έχουν έρθει από την Ελλάδα. Τους είχω βαστάξει [=είχα βαστάξει] εγώ καμιά δεκαριά μέρες… (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. 87. εκλαμβάνεται / επαναναλύεται ως κλιτός τύπος. Για την έκταση και ερμηνεία του φαινομένου βλ.είμαι γινομένη. Στο σημείο αυτό είναι εμφανής η ομοιότητα των δομών με έχει/είχε και εκείνων με τα μόρια να και (θ)α. Κείμενα)· Είμαι γεννημένη πέρα στην Κεφαλονιά … το δώδεκα.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page186 186 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Η σχέση των δύο στοιχείων της περιφραστικής δομής παρακειμένου και υπερσυντέλικου είναι μορφολογικά ισχυρή.τι αφορά τέλος στη συχνότητα εμφάνισης των δομών σε είχε/έχει. που υπάγεται στο απαρέμφατο. είχε πάρεις κτλ. σ. κατά την οποία το πρώτο μέλος της περίφρασης παγιώνεται ενώ το δεύτερο παραμένει κλιτό.). 19. 20. 519. οι πρώτες. Και κάνα δυο τρεις γυναίκες είχαν έρθει από την Ελλάδα. αλλά συντακτικά χαλαρή.ά. 519. όπως σ’ εκείνο της Κοζάνης (ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001. Το β΄ στοιχείο της δομής γ΄ προσώπου είχε πάρει. σ. είχω [=έχω] γεννηθεί (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. αφού ανάμεσά τους μπορεί να παρεμβληθεί κλιτικό18: είχε το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα πάρω ‘το(ν)/τη(ν)/τους/τις/τα είχα πάρει’. έχει/είχε/θα/να του το πω). οι οποίες επιτρέπουν την παρεμβολή στοιχείων στο εσωτερικό τους (πβ. όπως: είχω [=είχα] βαστάξει. που εντοπίσαμε στα ελληνόφωνα χωριά Δελβίνου. 517. Αξιοπαρατήρητη είναι και η ύπαρξη συμφυρμένων ή μικτών τύπων βοηθητικού. που αρχίζει να εμφανίζεται ως τέτοιος και στα άλλα πρόσωπα: είχε πάρω. σ. του το έχεις/είχες πει και *έχεις/*είχες του το πει. Oι ιδιάζουσες αυτές δομές υπερσυντέλικου και παρακειμένου φαίνεται να είναι προϊόν αναλογικού σχηματισμού19/επανανάλυσης20 και δημιουργήθηκαν ακολουθώντας παράλληλη πορεία με τον περιφραστικό μέλλοντα. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. Θέριζανε στάρια ’δω. Εκεί είχω. Είχουν έρθει [=είχαν έρθει] ’δω από τη Λίντισντα.

σ. σ. πράγμα που επαναφέρει στο προσκήνιο τις γλωσσικές σχέσεις των δυο ακτών.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page187 187 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ υπεροχή σε σχέση με αυτές του παρακειμένου. ROHLFS ό. 73. 257. βλάχνον). λ. επίσης. βράχλο (< βλάχρον. παράλληλα με τις υπάρχουσες διαφορές (λ. στην Πολίτσιανη Πωγωνίου και τη Δούβιανη Δρόπολης: Βράχλα (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. 204). στην ΆΑ: βράχους ο∙ στη Χχ: βράγχνα η (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. 177. 208). 168).). βλάχλα η. Κάκοψος κτλ. ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007. γρούζα στην Ήπειρο και κρούζα στην Κέρκυρα (TZITZILIS 1997. οργίον ‘ρίγος’ (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. γρούζο. βλάχριον. Επιμέρους λεξιλογικά ισόγλωσσα παρατηρούνται επίσης και με τα ελληνικά ιδιώματα του ευρύτερου ελληνόφωνου χώρου. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 116).. και *λάχριον 291). διαλ. 264).· στη Χχ και τα ΠΔΔΑΣ (Κάκοψον. Με τον τρόπο αυτό. σ. σ. που χαρακτηρίζουν αντίστοιχα την ΆΑ και τη ζώνη ΠΔΔΑΣ. Lahríto (ROHLFS 1964. σμπο(υ)ρεύω ‘μιλώ’ και κρένω ‘μιλώ. τοπωνύμια)21. Η λ. βράχλα η· στους Παξούς: βράχλος ο (ANDRIOTIS 1974. Ησύχιος) τη βρίσκουμε είτε ως προσηγορικό είτε ως τοπωνύμιο στην Κ. Για λεξιλογικούς αρχαϊσμούς των ιδιωμάτων Χιμάρας και ΠΔΔΑΣ βλ. 82)· στην Κέρκυρα : βράχλο το. λ. τα ρ.’ (VIDO 2000. σύννυφος και σύν’φο ‘κουνιάδα’ < αρχ. σύννυμφος (ANDRIOTIS 1974. φωνάζω’. όρθα. Ιταλία. Στο λεξιλόγιο. λ. klisa (Κ. τη λ.π. Για παράδειγμα. Επίσης. Ιταλίας. 22. kriza. Μπορεί. επίσης. βλ. 186). 90) και σ(υ)νόριο ‘id. 139). η ύπαρξη στη Χχ 21. στη Δίβρη: Βλάχουρας (ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. σ.χ. σ. νήσσα ‘πάπια’ κτλ. σ. 536). σ. Το -a είναι οριστικό άρθρο θηλυκών ουσιαστικών ενικού αριθμού. σ. όπως kliza. εντοπίζεται στο συγκεκριμένο χώρο με τύπους που ανάγονται στο αρχ. αλλά δεν απαντούν στη Χχ και στους ΔΠ) εντοπίζονται και επιμέρους ισόγλωσσα ανάμεσα στη Χχ και την ΆΑ: απετουράω και απιτρώ ‘πετάω’. σ. μαρτυρείται μάλιστα και σε διπλανά με τη Χιμάρα αλβανόφωνα χωριά ως grúzë -a22 και krúzë -a (Κηπαρό) αλλά και ως onogrúzë-a (<*ονογρούζα < *ονοκνύζα. κόνυζα). στο Κακοδίκι Δελβίνου: βλάχαρος (SHIKO 2006. ο παρακείμενος να μπαίνει με σημασία υπερσυντέλικου (πβ. κνῦζα ‘Flöhkraut’ (ROHLFS 1964. Ιταλία: to láhri. στη Δρόβιανη: Βλαχούρια (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. σ. σ. συμπεριλαμβανομένων και αυτών της Κ. μεταξύ άλλων ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988 και ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ 1996. δύο χαρακτηριστικά φυτωνύμια υποδεικνύουν μια από τις κατευθύνσεις της μελλοντικής έρευνας των υπό εξέταση ιδιωμάτων. σ. κνύζα. 87. παραπάνω έχουν έρθει αντί για είχαν έρθει).

τις οποίες βρίσκουμε αντίστοιχα στη Μακεδονία23 και την Κ. 25.ε. τα παραδείγματα που ακολουθούν. 108) και βράγα ‘ρώγα σταφυλιού’ (VIDO 2000. μάκτρα) και βρούκουλους ‘ακρίδα’ (βροῦκος· ὰκρίδων εἶδος. *βράγα (vielleicht aus ϝράγα ?). 24. ο Σύλλογος συνταξιούχων ελληνοδασκάλων του νομού Αργυροκάστρου (Ιωάννινα 2005). βασισμένη στη συστηματική καταγραφή του συνόλου των τοπωνυμιών26. Το υλικό των Σπύρου και Νάτσιου παραμένει αδημοσίευτο. σ. λ. 118). τις ονομασίες Βόνθος στη Δίβρη (ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. 1988). όπου οι λ. είναι αξιοπρόσεκτα τα ευρήματα από την ΆΑ. – αλλά απαντάει συχνά και ως τοπωνύμιο (ANDRIOTIS 1974. σ. 188. 179). βρόζος του ιδιώματος της ορεινής Πιερίας γίνεται ευρύτερος λόγος για τη διατήρηση του δίγαμμα. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ 2008.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page188 188 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ και στην ΆΑ λέξεων που πιθανόν να διατηρούν το δίγαμμα: βρόζος ‘ρόζος’(ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ΚΙΤΣΙΟΣ 2006.ά. βόθυλος. ελλ. μάχτρα ‘σκάφη για την παρασκευή ψωμιού’ (Ησύχιος. όπου με αφορμή τη λ. 21) και Βόθνας στους Γιαννιτσάτες Θεολόγου (ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. Εξαιρετικά ενδιαφέρον κεφάλαιο είναι αυτό των τοπωνυμίων. σ. Ένα βήμα μπρος προς την κατεύθυνση αυτή αποτελεί το βιβλίο για τα τοπωνύμια της Δρόπολης που εξέδωσε. Ιταλία και όχι στα λοιπά ελληνικά ιδιώματα του ευρύτερου χώρου. Κουλίδα. Τοπωνύμια από την περιοχή Χιμάρας-Δρυμάδων-Παλιάσας έχει συλλέξει και ο Κυριαζής. σ. ο οποίος είχε προαναγγείλει μάλιστα ότι «θὰ δημοσιευθῆ προσεχῶς» «τὸ πλῆρες τοπωνυμικὸν τῆς Χιμάρας … εἰς τὴν ἐκτενῆ περὶ τῆς γλώσσης τῆς Χιμάρας μελέτην» (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988. 331. 435. σ. βόθυλας κ. το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε χρήσιμα συμπεράσματα τόσο για τη διατοπική σχέση των ιδιωμάτων όσο και για τη διαχρονική παρουσία της ελληνικής σ’ αυτά τα μέρη25 και τις επαφές της με γειτονικές γλώσσες. Σπύρου και Νάτσιος. Σ’ αυτό το πλαίσιο. Βλ. ῥάξ (ῥάγα). βόθονας. grá ‘chicco di uva’. διευρύνει γεωγραφικά το ερευνητικό μας πεδίο. vrá. λ.Κ. βρούκος) εντοπίζονται μόνο στην Κ. τ. λ. σ. 234. αντλημένα από διάφορες πηγές. ιδιώματα ως προσηγορικό -βόθυνας. οι οποίες ανάγονται στην αρχ.). 23. σε επιμέλεια Κ. λ. δίνει για Τάραντα τ.). Ιταλία24. Bλ. λ. vráva. Για την περιοχή Χιμάρας διαθέτουμε υλικό από τις σχετικές εργασίες του Βαγιακάκου (1983. 335). βόθουνας. Αν και μας λείπει μια ολοκληρωμένη συλλογή. σημ. O ROHLFS 1964. 26. σ. που διασώζεται στα ν. σ. Τοπωνύμια από την περιοχή Δελβίνου-Αγίων Σαράντα έχουν συγκεντρώσει οι ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. σ. 2003. Το υλικό που ακολουθεί αποτελεί τμήμα σχετικής υπό προετοιμασία εργασίας μας (Δ. βόθυνος ‘λάκκος’. 27. βότουνας. Ησύχιος. ANDRIOTIS 1974. που τους ανάγει σε αρχ. ANDRIOTIS 1974.χ. 364. σ. είναι ενδεικτικά27.

ε. 30. (VEIZI 1998. …për ujë të Fitait ‘για το νερό του Φιτά’. σ. 29. σ. ΚΟΥΡΤΗΣ 2009. Έτσι.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page189 189 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ Στους δυτικούς πρόποδες του όρους Μπουρέτο. ἔψω και ὀπτάω. επίθ. στην Κεφαλονιά χρησιμοποιούνται τα επίθ. σ. *κάκοψος. 73). Τα τοπωνύμια αυτά. *κάλοψος (καλός + ἔψω. ενώ στην Κέρκυρα το κάλοψος έχει τις σημ. σ. σ. 413). ενώ στην ανατολική πλευρά του Μπουρέτου υπήρχε κάποτε το πλούσιο σε νερά χωριό Οψάδα (Σωπική). σ. Ανδρέα και του Κοντοραχιού’ (Αγ. το οποίο είναι «γλυφό και δεν βγάζει σαπουνάδα». σ. 206).. 19. 71 αντίστ. τρυφερός. οφτός (πτ > φτ) μαρτυρείται 28. που μαρτυρούνται σε ν.». και ὀπτός (ANDRIOTIS 1974. και το ουσ. Για τοπων. Ο ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994. Σαρ. σ. αλλά και Σανερό (πηγή στην Παλιάσα). «…πώς θα μπορούσαν να κάμουν τα νερά του Κάκοψου – της βρύσης του χωριού – κάλοψα. Σανερό (<*οψανερό) μας βοηθάει το επιθ. 19) και Αφτάς31 (σον Αφτά). και πιο συγκεκριμένα στα αρχ. 292). πιθανόν και Φιτάς. Ανδρέας . μαρτυρείται τοπωνύμιο Οψέλλα28 ‘ονομασία της δεύτερης πηγής του μεταλλικού νερού και του τόπου γύρω της. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 211. Τ. σ.). Εφτάβρυσος (ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983. σχετίζονται μάλλον με τις ονομασίες κι άλλων πηγών του ευρύτερου χώρου: Κάκοψος (Θεολόγος Αγ. Κάκοψον (Χιμάρα. ‘εύγευστος. Οι αριθμοί σελίδας παραπέμπουν στο ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005. AMANTOS 1903. μεταξύ της εκκλησίας του Αγ. Για την ερμηνεία του τοπων. 31. σ. 214 αντίστ.). 69. (ΠΑΠΑ 1971. που αποτελεί το ανατολικό φυσικό όριο της Δρόπολης με το Πωγώνι. Κάλοψος (Θεολόγος Αγ. σ. καλής ποιότητος’ (Λευκάδα. Για τα τοπωνύμια διατηρούμε την ορθογραφία που παραδίδουν οι βιβλιογραφικές πηγές. ψανός ‘ευκολόβραστος.Αγ. κάκοψος σημαίνει ‘ξηρός καρπός με άγευστο εσωκάρπιο και σκληρό τσόφλι’ (ΧΥΤΗΡΗΣ 1992. Καλόψη ‘ένα πολύ όμορφο μέρος κατάφυτο με οπωροφόρα δέντρα και βρυσικό νερό. αν λάβουμε υπόψη ένα αλβανικό δημοτικό τραγούδι της περιοχής32. βόρεια του χωριού’ (Γλύνα 5729). ANDRIOTIS 1974. σ. 32. Σαράντα). εύθρυπτος’. Οι προαναφερθείσες ονομασίες ανάγονται πιθανότατα στα ρ. που αναφέρονται σε πηγές ή σε μέρη με νερά. χωρίς να διευκρινίζει αν πρόκειται για πηγές ή χωράφια). σε -άς βλ. 18). Σαράντα)30. 35. 336 κάνει λόγο για «πηγάδι που φέρνει ορυκτό νερό (θειούχο. Κάλοψον. ιδιώματα. ΛΑΖΑΡΗ 1970. 192). κάκοψος ‘δύσβραστος’ και κάλοψος (τόπος) ‘το έδαφος το παράγον εύβραστα όσπρια και λάχανα’ (ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ 1973. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983. αμέταλλο στοιχείο) από υπόγειο φλέβα».

κοντά στη λίμνη του Βουθρωτού. αποτέλεσμα του επικλινούς του εδάφους. Βλ. σ.). 7)· -ωνιά34: Σορωνιά ‘προεξοχή οπού έριχναν τα μπάζα’ (Δούβιανη 75) και Σορωνιά35 στους πρόποδες του όρους Μηλιά. το Δέλβινο και τους Αγ. Το όνομα αυτό οι ντόπιοι λόγιοι το συνέδεσαν με την αρχαία πόλη Σωρεία (ΜΠΑΡΑΣ 1966. 186). όπως οι -ήλας33: Δρόπολη (ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005): Ντριζίλα < αλβ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page190 190 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ σε μεσαιωνικά κείμενα (ΚΡΙΑΡΑΣ ΙΔ΄. Σαρ. Γραβίλας. Λόγγος 156). σ. Γραβίλα. Η δεύτερη εκδοχή κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση (<σωρός). 210). 27). οπτός). σ. σ.στα προαναφερμένα τοπωνύμια. Η ίδια κατάληξη απαντά και στην Κέρκυρα: Αρίλας. από τη μία. σ. χωνευτικός: Καλλιστάς ‘βρύση με άριστο χωνευτικό νερό’ (Δίβρη. Κοκκίλας. 20). 613). Ετίλας ‘μέρος με ιτιές’ (Γέρμα Αγ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . 35. Βούρκος Δελβίνου: Κοκκίλα. ὀπτός). Σαράντα. Αγρίλας ‘λέγονταν Αγρίλας για τις πολλές αγριλιές που είχε’ (Δίβρη. γιατί στο συγκεκριμένο σημείο υπάρχουν μεγάλες ποσότητες χαλικιού. σ. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. Σπαρτίλα (Κρανιά. σ. Σπαρτίλας (AMANTOS 1903. (ANDRIOTIS 1974. Ο Ι. Όσο για τη σημασία των ριζών οψ. όπως και σε νεοελληνικά ιδιώματα (ANDRIOTIS 1974. και τοπων. τη Χιμάρα. ANDRIOTIS 1974. Μποτσίλας (Δίβρη. 125). Όσα αναφέρθηκαν πιο πάνω μαρτυρούν για τη σχέση της περιοχής Επτανήσων με τις απέναντι ακτές της Ηπείρου και εν προκειμένω με την ΆΑ. Προκειμένου για νερά. 613. ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ 2007. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. και Δρόπολης-Δελβίνου- 33. ΚΙΤΣΙΟΣ 2006. σ. σ. drizë ‘παλιούρι’ (Κοσοβίτσα 131. 209. σ.λ. λ. στις περιοχές Άγ. 34. Η μελέτη των ιδιωμάτων που εξετάζουμε δείχνει ότι η παρουσία της ελληνικής στις εν λόγω περιοχές έχει βάθος χρόνου. Πετρωνιά στη Ρόδο (AMANTOS 1903.και οφτ. -ωνιά. λ. είναι πολύ πιθανόν να αφορά το ‘σκληρόν’ του νερού μιας πηγής ή το ‘βραστερόν’ των προϊόντων καλλιεργήσιμων εκτάσεων. Είναι γνωστές άλλωστε οι στενές επαφές τους με την Κέρκυρα και άλλα κοντινά νησιά. Παρότι δεν απέχουν πολύ γεωγραφικά. 41). δωρικό επίθημα -ῆλος (ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ 1992. σ.τ. Θωμόπουλος την ανάγει στο αρχ. Συνάδουν με τη διαπίστωση αυτή και ορισμένες τοπωνυμικές καταλήξεις. λ. οι περιοχές Χιμάρας. 68). 228). Σαράντα και Δελβίνου χρησιμοποιείται συχνά και η λ. Βατωνιά στην Κέρκυρα και Ροδωνιά στην Κεφαλονιά κ. ενώ η λαϊκή παράδοση αναφέρει ότι ο Άγιος Δονάτος έκανε κομμάτια το στοιχειό που ερήμωνε τον τόπο κι έτσι «δημιουργήθηκαν εννιά μεγάλοι σωροί κι από τότε το μέρος αυτό λέγεται Σωρωνιά» (ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ 2007.

πέρασμα.’. καšτεκόκι ‘μαλλιά κουβάρια’ (<kasht’ e koqe). καθώς και λ. 36. fare ‘καθόλου’ και as … as… ‘ούτε … ούτε…’ στην ΆΑ). η οποία δεν γνώρισε σλαβικό εποικισμό ή τουρκική κατάκτηση. γκρίκα ‘λαιμός. šιλίρα ‘αρμύρα’ (<shëllirë).ά. Η επί σχεδόν μισό αιώνα έλλειψη επαφών με την ελλαδική καθημερινότητα και με την ΚΝΕ προσέδωσε στα ιδιώματα αυτά ένα είδος συντηρητικότητας και τα άφησε έκθετα μπροστά στην πίεση της αλβανικής πραγματικότητας.χ.χ. 112). Επίσης. Λ. το περιεχόμενο του ουσ. κοπερατίβα ‘συνεταιρισμός’ κ. όταν η αλβανική λειτουργούσε ως γλώσσα κύρους (κομιτέτι ‘επιτροπή’. hiç. το ότι το ιδίωμα ΠΔΔΑΣ. αλλά δέχτηκε μεγαλύτερη δυτική επιρροή. επίθετα σε -ίκοβος. Γλωσσάρι). ενώ άλλα είναι πιο πρόσφατα και σχετίζονται κυρίως με τον τρόπο κοινωνικής οργάνωσης και βίου κατά τα χρόνια της κομμουνιστικής περιόδου. σπαρτίκοβος ‘σπαρτένιος’. λ. δάνειο από την αλβ.λπ. Οι λεξιλογικές αλλαγές που υπέστησαν τα εντός αλβανικών συνόρων ελληνικά ιδιώματα στα χρόνια της δικτατορίας παρουσιάζουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την κοινωνιογλωσσολογία36 και για την ιστορία της γλώσσας. μαζί με τα προσηγορικά έχουν δανειστεί σε συνθήκες διγλωσσίας και περιορισμένο αριθμό γραμματικών λέξεων (πβ. όπως ίτσου ‘καθόλου’ < τουρκ. ΣΠΥΡΟΥ 2008β).). έχουν ενσωματώσει σλαβικά ή τουρκικά στοιχεία (πβ.. από την άλλη. και λιγότερο αυτό της Χιμάρας. Allah versin κτλ. αλάβρασι ‘μακάρι. Οι διαφορές αυτές φαίνονται ανάγλυφα κι από μια σύγκριση με το ιδίωμα της Κέρκυρας. i prekur ‘id. στην περιοχή Βούρκου Αγ. ο θεός να δώσει’ < τουρκ. είναι μεταφρ. διάσελο’ (<grykë). μότριμα ‘αδελφοποιτή’ (<motërmë). αυτό οφείλεται στις ιδιαίτερες ιστορικοκοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες διαμορφώθηκαν. ντερζί ‘καημένε’ (<derëzi) κτλ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page191 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 191 Αγ. και επομένως «Δεν έπρεπε να του απευθύνονται οι συγχωριανοί του» (ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010. kέκι ‘άσχημα’ (<keq). θιγμένος ‘αυτός που ανήκει ή κατάγεται από οικογένεια αντιφρονούντων’. Σαρ. Ανάμεσα στα ξενόγλωσσα δάνεια των υπό εξέταση ιδιωμάτων υπερισχύουν τα αλβανικά. Σαράντα. Η λ. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . όπως μαλλίκοβος ‘μάλλινος’. (ΣΠΥΡΟΥ 2008α. διαφοροποιούνται ως προς την ένταση και την έκταση επιδράσεων που δέχτηκαν κατά καιρούς από την αλβανική ή/και από άλλες γλώσσες με τις οποίες είχαν επαφές... Βλ. σταρίκοβος ‘σταρένιος’. ντεπουτέτης ‘βουλευτής’. μισιρίκοβος ‘αραποσιτένιος’ κ. σ. Μερικά απ’ αυτά ανήκουν στο καθημερινό λεξιλόγιο: škέμπι ‘βράχος’ (<shkëmb).

η φρ. Ορισμένα μεταφρ. s’më rrihet në një vend > *δε μου κάθεται σ’ ένα τόπο ‘είμαι ανήσυχος/ανυπόμονος’. merrem ασχολούμαι. η θάλασσα και η αλιεία (Bregdeti i Poshtëm. Σαρ. 1971. 1999 μπορεί να βρει κανείς πληθώρα τέτοιων σχηματισμών: sot për sot > *σήμερα για σήμερα ‘προς το παρόν’. το λεκτικό σύνταγμα λάδι καλό ‘ελαιόλαδο’ (<αλβ. 257. Muzinë. Για παράδειγμα. Η συρρίκνωση της ελληνόγλωσσης παιδείας μόνο στα ελληνόφωνα χωριά της επίσημα αναγνωρισμένης «μειονοτικής ζώνης» στέρησε την εκμάθηση της μητρικής στο σχολείο από πολλούς νέους ελληνικής καταγωγής που μεγάλωσαν σε αστικά κέντρα.τι αφορά στα όμορα αλβανικά ιδιώματα. όπως η γεωργία και η κτηνοτροφία (Konispol. εκ των ενόντων’. Kurvelesh). 269). «Λαϊκό Βήμα») αλλά και στον THOMAI et al.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page192 192 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Διαμορφώθηκαν συνθήκες μιας ασύμμετρης κατά κανόνα διγλωσσίας. εξορκισμού Να σου πάρω το κακό! (<αλβ. vaj i mirë) είναι ευρέως διαδομένο στην περιοχή Δελβ. 269 καταγράφει στη Μουζακιά (βόρεια της ΆΑ) λέξεις όπως galishá [galiʃá] ‘άμπωτη’ και vrúdë [vrúdǝ] ‘είδος κεφαλόπουλου’. 38. s’i bëhet vonë > *δεν του πάει αργά ‘δεν του καίγεται καρφί’. σ. Στον τοπικό ελληνόγλωσσο τύπο της εποχής (εφημ. σ. Zagori. ‘τι δουλειά κάνεις. nuk ha shqip > *δεν τρώει αλβανικά ‘δεν καταλαβαίνει’. 1965. marr ῾παίρνω᾽. MEMUSHAJ και GRILLO 2009) παρατηρούμε ότι τα ελληνικά δάνεια καλύπτουν σημασιολογικά πεδία που σχετίζονται με τις βασικές παραγωγικές δραστηριότητες των κατοίκων τους. MUÇA 1987. Të marrsha të keqen!).-Αγ. Τέτοια είναι λ. Στα αλβανικά ιδιώματα βρίσκουμε δάνεια που ανάγονται σε παλαιότερες φάσεις της ελληνικής: hordhoqíla [xorðοcíla] 37. από τις διαλεκτολογικές μελέτες που έγιναν για τις περιοχές αυτές (TOTONI 1964. ‘τι ώρα είναι.’ < αλβ. 71. που επιχωριάζουν στην ΆΑ ως βγαλšά και βρούτα). nuk pi ujë [diçka] > *δεν πίνει νερό ‘δεν είναι κατάλληλο. δάνεια είναι παλαιότερα και χρησιμοποιούνται ευρύτερα στην Ήπειρο.’ < Sa është ora?)38. και στην ΆΑ. tani për tani > *τώρα για τώρα ‘για την ώρα’. ο βαθμός της οποίας κυμαινόταν ανάλογα με το πού και από ποιους γινόταν χρήση της ελληνικής. marr zemër > *παίρνω καρδιά ‘παίρνω θάρρος’. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) .χ. παίρνομαι᾽) και Πόσο είναι η ώρα. Lunxhëri. Μe se merresh? (αλβ. Σεχρέτη (ΣΑΘΑΣ 1870. jap zemër > *δίνω καρδιά ‘δίνω θάρρος’. ο NUSHI 1991. είναι παρωχημένο’. brenda për brenda > *μέσα για μέσα ‘εντός ενός ορισμένου κύκλου ανθρώπων. Σε ό. που μαρτυρείται στην «Αληπασιάδα» του Χ. Κάτω από τέτοιες συνθήκες οι επιδράσεις της αλβανικής άρχισαν να γίνονται πιο έντονες και πιο αισθητές. Sopik. πράγμα που φαίνεται ακόμη και σήμερα στα πολλά μεταφραστικά δάνεια από την αλβανική37 (κλασική περίπτωση οι ερωτήσεις Με τι παίρεσαι. Myzeqe). Επίσης.

σ.τι επακολούθησε σε επίπεδο μετακίνησης αλβανόφωνων και ελληνόφωνων πληθυσμών προς τα μεγάλα κυρίως αστικά κέντρα της Ελλάδας. litár ‘σκοινί’ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001. 186) < μεσν. αφού χιλιάδες μετανάστες από όλα τα μέρη της Αλβανίας πέρασαν για ένα διάστημα ή έχουν εγκατασταθεί εδώ και πολλά χρόνια στην Ελλάδα. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . οφείλουμε να επισημάνουμε ότι σήμερα. που τα βρίσκουμε όχι μόνο σε ελληνικά δάνεια αλλά και σε αλβανικές λέξεις (aχére [açére] αντί για ahere ‘τότε’. SOTIRI 2001. 105). σ. στο λάμδα!» του εγκατεστημένου στην Αθήνα Δροπολίτη συγγραφέα Τ. 239). Πριν κλείσουμε το κεφάλαιο των αλληλεπιδράσεων ελληνικής και αλβανικής σε τοπικό ιδιωματικό επίπεδο. TOTONI 1965. 306-312).ε. η οποία τα διαβρώνει καθημερινά. όπως στην πόλη του Αργυροκάστρου: sqafill [scafíƚ] < φτιασίδι ‘κρέμα προσώπου’ (ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001. 418). με το προ εικοσαετίας άνοιγμα των συνόρων και με ό. ιδιωμ. που επιβάλλουν τα ήθη της εποχής και η ζωή των πόλεων39. Λεξιλογικές επιδράσεις της ελληνικής εντοπίζονται και στον καθημερινό λόγο των κατοίκων αστικών κέντρων. maχere [maçére] ‘μαχαίρι’.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page193 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 193 ‘σπληνάντερο του αρνιού’ (Κηπαρό. Η διαμορφούμενη ζώνη ελληνο-αλβανικής διγλωσσίας στον αλβανικό νότο είναι αποτέλεσμα επαφών ευρείας κλίμακας. τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας βρίσκονται αντιμέτωπα με την Κοινή Νεοελληνική. Σε φωνολογικές επιδράσεις της ελληνικής οφείλεται η εμφάνιση σε γειτονικά αλβανικά ιδιώματα των φωνημάτων /ɣ/ (γastër [ɣástǝr] ‘γάστρα’. το διήγημα «Προσοχή. aγrile [aɣrilé] ‘αγριλιά’) και /x/ (χersë [çérsǝ] ‘χέρσος’. Από την άλλη. μαμά. σ. pathua [paθúa] < παθός ‘πρακτικός γιατρός’ (ΜΠΟΓΚΑΣ 1966 Β΄. σ. Κώτσια (ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2007. Βλ. 550).τι παλαιότερα. χορδόκοιλα τα ‘Tiereingeweide (Darm und Magen)’ (ANDRIOTIS 1974. λητάρι(ν) (<εἰλητάριον) > ν. σ. γudh [ɣuð] ‘γουδί’. σ. σ. neroχitë [neroçítǝ] ‘νεροχύτης’). και οι αλβανικοί πληθυσμοί των όμορων με τα ελληνικά ιδιώματα της Αλβανίας περιοχών επηρεάζονται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από την ΚΝΕ απ’ ό. λητάρι > αλβ. συνεπικουρούμενη και από μια στάση περιφρόνησης της «γλώσσας του χωριού». 602)· σε άλλες περιπτώσεις τα ιδιώματα αυτά υπήρξαν διαμεσολαβητικός κρίκος για τη μεταπήδηση ελληνικών δανείων στην κοινή αλβανική: μεσν. 39.

ενδιαφέρουν πρωτίστως την ιστορία της ελληνικής και τη διαλεκτολογία. όπως οι γλωσσικές επαφές και η βαλκανική γλωσσολογία. το πρώτο που θα θέλαμε να τονίσουμε είναι πως παραμένει επιτακτική η ανάγκη συστηματικότερης μελέτης και πληρέστερης καταγραφής των εντός της αλβανικής επικράτειας ελληνικών γλωσσικών ιδιωμάτων. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . που σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις έχουν αναπτύξει αυτοτελή χαρακτηριστικά. Η ενδεικτική και επιλεκτική παράθεση που επιχειρήσαμε δείχνει ότι πρόκειται για ανομοιογενείς μεταξύ τους ιδιωματικές εστίες. με τα αρχαϊκά στοιχεία που διασώζουν και τα επιμέρους ισόγλωσσα με άλλες ελληνόφωνες περιοχές. χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν μπορούν να αποτελέσουν πεδίο μελέτης και άλλων κλάδων. Τα ιδιώματα αυτά. Ολοκληρώνοντας τη σύντομη αυτή παρουσίαση.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page194 194 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Οι επαφές αυτές απέκτησαν άλλη δυναμική και δεν περιορίζονται όπως κάποτε σε περιφερειακό επίπεδο.

Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ 2007 = Γ. 61-98 ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ 1856 = Π. ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ. ΑΡΑΒΑΝΤΙΝΟΣ. «Ἀπουλία καὶ Χιμάρα. Ἀθηνᾶ 38. Ἀθηνᾶ 36. Πολίτσανη «Νύμφη του Πωγωνίου» Β. «Συμβολή εις την μελέτην του γλωσσικού ιδιώματος της Χιμάρας Βορείου Ηπείρου». Το ιδίωμα της βόρειας Θράκης: Το Μικρό και Μεγάλο Μοναστήρι Α. 303337 ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ 1998 = Χρ..Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός». Α΄. σ. ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ (επιμ. Αθήνα: Σείριος ΔΕΝΔΙΑΣ 1926 = Μ. Κόνιτσα 1987. Αθήνα: Μεταίχμιο ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2004 = Α. σ. σ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page195 195 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ 2009 = Π. Β΄. Δρυινουπόλεως-Πωγωνιανής και Κονίτσης Πανελλήνιος Σύνδεσμος Β/ηπειρωτικού Αγώνος. Ν.Μ. «Γλωσσικά και λαογραφικά Χιμάρας.). διδ. Γλωσσικαὶ καὶ ἱστορικαὶ σχέσεις τῶν ἑλληνικῶν αὐτῶν πληθυσμῶν». ΑΝΑΓΝΩΣΤΗΣ. Ανθολογία Βορειοηπειρώτικου Διηγήματος. Η Κρανιά Αγίων Σαράντα.Η. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ. σ. ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ. Χρονογραφία τῆς Ἠπείρου τῶν τε ὁμόρων ἑλληνικῶν καὶ ἰλλυρικῶν χωρῶν διατρέχουσα κατὰ σειρὰν τὰ ἐν αὐταῖς συμβάντα ἀπὸ τοῦ σωτηρίου ἔτους μέχρι τοῦ 1854. στο Πρακτικά Α΄ Πανελλήνιου Επιστημονικού Συνεδρίου «Βόρειος Ήπειρος . ΔΕΝΔΙΑΣ. Ηπείρου και Μάνης». Βραχεῖα ἐπισκόπησις τῶν ἠπειρωτικῶν ἰδιωμάτων». τ. Ο άλλος χάρτης (περί εξαφανισμένων χωριών και πόλεων). Αθήνα: Εκδόσεις Έννοια ΔΕΔΕΣ 1978 = Κ. «Περὶ τοῦ ρήματος ἐν τῇ ἐν Ἠπείρῳ λαλουμένῃ. στο Πρακτικά Β΄ Συμποσίου γλωσσολογίας βορειο-ελλαδικού χώρου. ΑΛΜΠΑΝΟΥΔΗΣ. Άγιοι Σαράντα: Milosao ΑΝΑΓΝΩΣΤΟΠΟΥΛΟΣ 1925 = Γ. Ἐν Ἀθήναις: ἐκ τοῦ τυπογραφείου Σ. Αθήνα: Πολύτυπο ΖΑΡΜΠΑΛΑΣ 2007 = Α. ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ. Τους τα λέει ο θεός. 72-109 ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ 2002 = Σ. ΔΕΔΕΣ. 9-26 ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1988 = Δ. Κ. Β. Δρυμάδες Χειμάρρας. Αθήνα: Ι. Αθήνα: Ροές ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . ΓΙΑΝΝΑΡΟΥ. ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ.. Βλαστοῦ ΒΑΓΙΑΚΑΚΟΣ 1983 = Δ. διατρ. Θεσσαλονίκη: IMXA. Ρωμυλίας. μυθιστόρημα.

ΚΟΝΤΗΣ (επιμ. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» ΚΟΝΤΗΣ 1994 = Β. διατρ. Άγιοι Σαράντα: Εκδόσεις Ήπειρος ΚΟΚΑΒΕΣΗ 2010 = Ε. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ 1975 = Γ. Λαογραφικά-Εθνογραφικά-Ηθογραφικά. Έκδοση Συνδέσμου συνταξιούχων ελληνοδασκάλων ελληνικής μειονότητας νομού Αργυροκάστρου. Λεξικογραφικόν Δελτίον Κ΄. ΚΙΤΣΙΟΣ.). Ελλάδα και Αλβανία στον 20ο αιώνα. Ελληνισμός της Βορείου Ηπείρου και ελληνοαλβανικές σχέσεις. ΚΟΥΛΙΔΑΣ (επιμ. ΚΟΝΤΟΜΙΧΗΣ. λαϊκός πολιτισμός. ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page196 196 ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ 2007 = ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ Β. άγιοι. Άγιοι Σαράντα: Milosao Η Δρόπολις Βορείου Ηπείρου (Λεύκωμα) (1980). Λεξικό του λευκαδίτικου γλωσσικού ιδιώματος.Θ. ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ. Μπουλιαράτι Δερόπολη Β. Αστέρια. ΚΟΚΑΒΕΣΗ. «Η επιβίωση της χιμαραίας διαλέκτου στον 21ο αιώνα». Α. Α΄. Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής ΚΟΝΤΟΜΙΧΗΣ 2001 = Π. ΚΥΡΙΑΖΗΣ.). Ιωάννινα: Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών ΚΙΤΣΙΟΣ 2006 = Χ. Η ταυτότητα του Βορειοηπειρωτικού ελληνισμού. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ 2001 = Ν. Τα τοπωνύμια των πανάρχαιων ελληνικών χωριών του νομού Αργυροκάστρου.. Διάλεκτοι και ιδιώματα της νέας ελληνικής. Ηπείρου.-Ε.Π. ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ. αντάρτες. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ. Ιωάννινα. ΚΟΝΤΟΣΟΠΟΥΛΟΣ. Λαογραφικά θησαυρίσματα της Δίβρης Β. 67-137 ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2001 = Δ. Η περιοχή Θεολόγου Αγίων Σαράντα. Αθήνα ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 1994 = Γ. ΖΑΦΕΙΡΑΤΗΣ. Ιωάννινα ΚΡΕΚΟΥΚΙΑΣ 1996 = Δ. Ιωάννινα: Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών ΚΑΤΣΑΛΙΔΑΣ 2004 = Γ. διδ. Αθήνα: Ένωση Δροπολιτών «Ο Δρίνος». «Ετυμολογικά». σ. 95-130 ΚΟΝΤΗΣ 1995 = Β. Ηπείρου: ιστορία. ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Βορειοηπειρωτικά. Ελληνικές επιδράσεις στην αλβανική. Αθήνα: Εκδόσεις Γρηγόρη ΚΟΥΛΙΔΑΣ 2005 = Κ. σ. Ευαίσθητες ισορροπίες. ΚΟΝΤΗΣ. ΚΑΛΥΒΟΠΟΥΛΟΣ και Χ. Επιστημονική επετηρίδα Ιδρύματος Βορειοηπειρωτικών Ερευνών.

Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη ΜΠΟΓΚΑΣ 1964-1966 = Ε. σ. «Ξενόγλωσσα δάνεια στο ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα». Τὰ Λευκαδίτικα. Θεσσαλονίκη: Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας. ΚΥΡΙΑΖΗΣ. 2009. ΣΑΘΑΣ. Κεντρικῆς καὶ Νοτίου). τ. Το ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα της περιοχής Δελβίνου και Αγίων Σαράντα. Κορομηλᾶ ΣΠΥΡΟΥ 2008α = Α. σ. Β΄ έκδοση.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page197 197 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ 2007 = Δ. Sarandë: Milosao ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ 2002 = Δ. Παναγιωτόπουλος με τη συνεργασία των Δ. Στη συκαμιά από κάτω. Αθήνα: Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών ΠΑΠΑ 1971 = Κ. ΣΠΥΡΟΥ. Τὰ γλωσσικὰ ἰδιώματα τῆς Ἠπείρου (Βορείου. Ἰωάννινα ΜΠΑΜΠΗΣ 2005 = Β. Ἱστορικαὶ διατριβαί. ΜΠΕΝΤΟΥΛΗΣ. ΣΑΘΑΣ. Β΄ (1809-1817). Α΄ (1747-1808). 85-103 ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ 1992 = Χ. ΣΠΥΡΟΥ. 198209 ΛΑΖΑΡΗΣ 1970 = Χ. ΠΑΠΑ. 2007. ΜΠΟΓΚΑΣ. Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Θεσσαλονίκη: Αφοί Κυριακίδη ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ 2008 = Χ. σ. A-Β΄ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ 2007. 225-244 ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ (υπό έκδ. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ. Δημητρόπουλου. Έκδοση-Σχολιασμός-Ευρετήρια Β. ΛΑΖΑΡΗΣ. Γ΄ (18181821). Π. Θεοδωροπούλου (επιμ. «Τα αρχαία μακεδονικά στοιχεία στο ιδίωμα της ορεινής Πιερίας». Εισαγωγή στην ελληνική ονοματολογία. Αθήνα: Βιβλιοπωλείον της «Εστίας» ΣΑΘΑΣ 1870 = Κ. ΣΥΜΕΩΝΙΔΗΣ. Αρχείο Αλή Πασά (Γενναδείου Βιβλιοθήκης). «Ἡ Ἀληπασιὰς τοῦ τουρκαλβανοῦ Χατζῆ Σεχρέτη». Ν. τ. διηγήματα. Δ΄ Εισαγωγή-Ευρετήρια-Γλωσσάρι. Σχωριάδες Πωγωνίου. Μελέτες για την ελληνική γλώσσα 27. ΤΖΙΤΖΙΛΗΣ.-Φ.). Μιχαηλάρη. Ἐν Ἀθήναις: έκ τῆς τυπογραφίας τῶν τέκνων Ἀνδρ. Albanohellenica 3. Ν. Ἰωάννινα: Ἑταιρεία Ἠπειρωτικῶν Μελετῶν. Θέρμη και Φως. ΜΠΑΜΠΗΣ.) = Χ. Το Γαρδικάκι. 2009 = Β. ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ. Αφιερωματικός τόμος στη μνήμη του Α. στο Μ. Εισαγωγή. Θεσσαλονίκη: Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Νεοελληνικές διάλεκτοι. Φιλοσοφική ΣχολήΒιβλιοθήκη Σοφίας Σαριπόλου ΣΠΥΡΟΥ 2008β = Α. στο Κ. Χριστίδη. «Η σχέση του ελληνικού γλωσσικού ιδιώματος της Χιμάρας με τα άλλα νεοελληνικά γλωσσικά ιδιώματα».

Καραβία ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ 1905-1907 = Γ. Κέρκυρα AMANTOS 1903 = K. σ. σ. Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache. DEMIRAJ. σ. Κερκυραϊκό γλωσσάρι. Studime etimologjike në fushë të shqipes [Ετυμολογικές μελέτες στο πεδίο της αλβανικής]. NEWTON. Ἐν Ἀθήναις: Π. Δ. Die Suffixe der neugriechischen Ortsnamen. etruskët dhe shqiptarët [Ήπειρος. «The Dialect Geography of Modern Greek Active Inflections». Fjalë popullore nga Myzeqeja [Λαϊκές λέξεις από τη Μουζακιά]. Wien: Verlag der ÖAW ÇABEJ 1976 = E. Dialektologjia shqiptare V. «E folmja e krahinës së Konispolit» [Το ιδίωμα της περιοχής Κονισπόλεως]. τ. pellazgët. Ετρούσκοι και Αλβανοί]. Β΄ έκδοση (με συμπλήρωμα). Studime Filologjike 1-2. ÇABEJ. Gjirokastër: Universiteti «Eqrem Çabej» ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . Lexikon der Archaismen in neugriechischen Dialekten. Σακελλάριος ΧΥΤΗΡΗΣ 1992 = Γ. Δ. AMANTOS. 2001. Σακελλάριος ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ 1904 = Κ. MEYER. E. Ἀθῆναι: Π. Γλωσσάριον Κεφαλληνίας. ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ. NUSHI. Kërkime Universitare 5. Tiranë: Akademia e Shkencave Probleme = Probleme të dygjuhësisë në pakicat kombëtare [Ζητήματα διγλωσσίας στις εθνικές μειονότητες]. Glossa 7. ΧΡΙΣΤΟΦΟΡΙΔΟΥ. Tiranë: Infbotues MEMUSHAJ και GRILLO 2009 = R. Tiranë: Akademia e Shkencave DEMIRAJ 2008 = Sh. 189-230 NUSHI 1991 = J.GRILLO. Trübner MUÇA 1987 = F. «Vendi i së folmes së Himarës në dialektin jugor të shqipes» [Η θέση του αλβανικού ιδιώματος περιοχής Χιμάρας στη νότια διάλεκτο της αλβανικής]. 281-362 NEWTON 1973 = B. Α΄-Β΄.2. Μεσαιωνικὰ καὶ Νέα Ἑλληνικά. Epiri.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page198 198 ΔΩΡΗΣ ΚΥΡΙΑΖΗΣ και ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΣΠΥΡΟΥ ΤΣΙΤΣΕΛΗΣ 1973² = Η. MUÇA. Strassburg: Verlag von Karl J. Ἀθῆναι: Βιβλιοπωλεῖον Ν. Λεξικὸν τῆς ἀλβανικῆς γλώσσης. ANDRIOTIS. ΧΑΤΖΙΔΑΚΙΣ. 29-62 MEYER 1891 = G. ΧΥΤΗΡΗΣ. MEMUSHAJ και H. München: Verlag von Louis Finsterlin ANDRIOTIS 1974 = N. Πελασγοί.

Zeitschrift für Balkanologie 33/2. Lexicon Graecanicum Italiae Inferioris. QIRIAZATI και A. TZITZILIS. 121-139 TOTONI 1965 = M. Διγλωσσία και σχέσεις αλβανικής και ελληνικής στο έργο του καθ. σ. Dialektologjia Shqiptare I. ROHLFS. Ballkon legjendar mbi Delvinë [Κακοδίκι. LLOSHI. σ. Bilinguizmi dhe marrëdhëniet e shqipes me greqishten në veprën e prof.Ένα εθνογραφικό δοκίμιο]. VIDO. QIRJAZI. TOTONI. K. σ. Vlorë: Europrint ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΔΙΑΛΕΚΤΟΛΟΓΙΑ 6 (2011) . HRISTOVA. SOTIRI. Narta e Vlorës-Një essé në fushën e etnografisë [Ελληνισμός που δεν έσβησε. / s’më the kalimera». σ. Tiranë: Dituria TOTONI 1964 = M. Studime Filologjike 1. Tübingen: Max Niemeyer Verlag SHIKO 2006 = Th. σ. Tiranë SOTIRI 2001 = N. Tiranë: Arbri VIDO 2000 = V. Gjirokastër : Universiteti ῾Eqrem Çabej᾽. Bregu i detit në këngë [Δημοτικά τραγούδια από την περιοχή Χιμάρας]. TOTONI. Athinë VIDO 2009 = V. 101-123 TOTONI 1971 = M. = J.9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page199 ΤΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΙΔΙΩΜΑΤΑ ΤΗΣ ΑΛΒΑΝΙΑΣ 199 QIRJAZI 2004 = Dh. Το ξακουστό μπαλκόνι πάνω από το Δέλβινο]. VEIZI. Xh. «Gërqishten e dinje. «Zur Problematik der griechischen Lehnwörter im Albanischen». Άρτα Αυλώνα . Kakodhiq. TOTONI. Çabejt [«Ρωμέικα λαλούσες / δε μου ’πες καλημέρα». «Vëzhgime rreth të folmeve të Kurveleshit» [Παρατηρήσεις γύρω από τα ιδιώματα του Κουρβελεσίου]. 129-158· 2. VIDO. σ. 31-117 TZITZILIS 1997 = Ch. Tiranë: Konica THOMAI et al. SHIKO. R. MELONASHI. στο Eqrem Çabej dhe kultura shqiptare. Çabej]. Mbi origjinën e banorëve të Nartës [Σχετικά με την καταγωγή των κατοίκων της Άρτας Αυλώνα]. 303-325 ROHLFS 1964 = G. E folmja dhe toponimia e Qeparoit [Ιδίωμα και τοπωνυμικό του Κηπαρό]. «E folmja e Muzinës» [Το ιδίωμα της Μουζίνας]. Helenizëm që nuk u shua. Studime Filologjike 3. «E folmja e Bregdetit të Poshtëm» [Το νότιο παραθαλάσσιο ιδίωμα]. 200-214 VEIZI 1998 = F. THOMAI. Fjalor Frazeologjik Ballkanik [Βαλκανικό Φρασεολογικό Λεξικό].

9_Kyriazis_SpyrouBAT_Mise en page 1 12/12/11 5:07 AM Page200 .