BẢO VỆ RƠLE VÀ TỰ ĐỘNG HÓA

PGS.TS LÊ KIM HÙNG, THS. ĐOÀN NGỌC MINH TÚ

3

Chương 1: KHÁI NIỆM VỀ BẢO VỆ RƠLE
I. Khái niệm chung:
I.1. Nhiệm vụ của bảo vệ rơle:
Khi thiết kế và vận hành bất kỳ một hệ thống điện nào cần phải kể đến khả năng phát sinh hư hỏng và các tình trạng làm việc không bình thường trong hệ thống điện ấy. Ngắn mạch là loại sự cố có thể xảy ra và nguy hiểm nhất trong hệ thống điện . Hậu quả của ngắn mạch là: a) Trụt thấp điện áp ở một phần lớn của hệ thống điện b) Phá hủy các phần tử bị sự cố bằng tia lửa điện c) Phá hủy các phần tử có dòng ngắn mạch chạy qua do tác động nhiệt và cơ. d) Phá hủy ổn định của hệ thống điện Ngoài các loại hư hỏng, trong hệ thống điện còn có các tình trạng việc không bình thường. Một trong những tình trạng việc không bình thường là quá tải. Dòng điện quá tải làm tăng nhiệt độ các phần dẫn điện quá giới hạn cho phép làm cách điện của chúng bị già cỗi hoặc đôi khi bị phá hủy. Để ngăn ngừa sự phát sinh sự cố và sự phát triển của chúng có thể thực hiện các biện pháp để cắt nhanh phần tử bị hư hỏng ra khỏi mạng điện, để loại trừ những tình trạng làm việc không bình thường có khả năng gây nguy hiểm cho thiết bị và hộ dùng điện. Để đảm bảo sự làm việc liên tục của các phần không hư hỏng trong hệ thống điện cần có những thiết bị ghi nhận sự phát sinh của hư hỏng với thời gian bé nhất, phát hiện ra phần tử bị hư hỏng và cắt phần tử bị hư hỏng ra khỏi hệ thống điện. Thiết bị này được thực hiện nhờ những khí cụ tự động có tên gọi là rơle. Thiết bị bảo vệ được thực hiện nhờ những rơle được gọi là thiết bị bảo vệ rơle (BVRL). Như vậy nhiệm vụ chính của thiết bị BVRL là tự động cắt phần tử hư hỏng ra khỏi hệ thống điện. Ngoài ra thiết bị BVRL còn ghi nhận và phát hiện những tình trạng làm việc không bình thường của các phần tử trong hệ thống điện, tùy mức độ mà BVRL có thể tác động đi báo tín hiệu hoặc đi cắt máy cắt. Những thiết bị BVRL phản ứng với tình trạng làm việc không bình thường thường thực hiện tác động sau một thời gian duy trì nhất định (không cần phải có tính tác động nhanh như ở các thiết bị BVRL chống hư hỏng).

I.2. Yêu cầu cơ bản của mạch bảo vệ:
I.2.1. Tính chọn lọc:
Tác động của bảo vệ đảm bảo chỉ cắt phần tử bị hư hỏng ra khỏi hệ thống điện được gọi là tác động chọn lọc. Khi có nguồn cung cấp dự trữ cho hộ tiêu thụ, tác động như vậy tạo khả năng cho hộ tiêu thụ tiếp tục được cung cấp điện.

4

Hình 1.1 : Cắt chọn lọc trong mạng có một nguồn cung cấp Yêu cầu tác động chọn lọc cũng không loại trừ khả năng bảo vệ tác động như là bảo vệ dự trữ trong trường hợp hỏng hóc bảo vệ hoặc máy cắt của các phần tử lân cận. Cần phân biệt 2 khái niệm chọn lọc: Chọn lọc tương đối: theo nguyên tắc tác động của mình, bảo vệ có thể làm việc như là bảo vệ dự trữ khi ngắn mạch phần tử lân cận. Chọn lọc tuyệt đối: bảo vệ chỉ làm việc trong trường hợp ngắn mạch ở chính phần tử được bảo vệ.

I.2.2. Tác động nhanh:
Càng cắt nhanh phần tư bị ngắn mạch sẽ càng hạn chế được mức độ phá hoại phần tử đó , càng giảm được thời gian trụt thấp điện áp ở các hộ tiêu thụ và càng có khả năng giữ được ổn định của hệ thống điện. Để giảm thời gian cắt ngắn mạch cần phải giảm thời gian tác động của thiết bị bảo vệ rơ le. Tuy nhiên trong một số trường hợp để thực hiện yêu cầu tác động nhanh thì không thể thỏa mãn yêu cầu chọn lọc. Hai yêu cầu này đôi khi mâu thuẫn nhau, vì vậy tùy điều kiện cụ thể cần xem xét kỹ càng hơn về 2 yêu cầu này.

I.2.3. Độ nhạy:
Bảo vệ rơle cần phải đủ độ nhạy đối với những hư hỏng và tình trạng làm việc không bình thường có thể xuất hiện ở những phần tử được bảo vệ trong hệ thống điện. Thường độ nhạy được đặc trưng bằng hệ số nhạy Kn. Đối với các bảo vệ làm việc theo các đại lượng tăng khi ngắn mạch (ví dụ, theo dòng), hệ số độ nhạy được xác định bằng tỷ số giữa đại lượng tác động tối thiểu (tức dòng ngắn mạch bé nhất) khi ngắn mạch trực tiếp ở cuối vùng bảo vệ và đại lượng đặt (tức dòng khởi động). đại lượng tác động tối thiểu Kn = -------------------------------------------------------------đại lượng đặt Thường yêu cầu Kn = 1,5 ÷ 2.

I.2.4. Tính bảo đảm:
Bảo vệ phải luôn luôn sẵn sàng khởi động và tác động một cách chắc chắn trong tất cả các trường hợp ngắn mạch trong vùng bảo vệ và các tình trạng làm việc không bình thường đã định trước. Mặc khác bảo vệ không được tác động khi ngắn mạch ngoài. Nếu bảo vệ có nhiệm vụ dự trữ cho các bảo vệ sau nó thì khi ngắn mạch trong vùng dự trữ bảo vệ này phải khởi động nhưng không được tác động khi bảo vệ chính đặt ở gần chỗ ngắn mạch hơn chưa tác động. Để tăng tính đảm bảo của bảo vệ cần: Dùng những rơle chất lượng cao. Chọn sơ đồ bảo vệ đơn giản nhất (số lượng rơle, tiếp điểm ít) Các bộ phận phụ (cực nối, dây dẫn) dùng trong sơ đồ phải chắc chắn, đảm bảo.

5

Thường xuyên kiểm tra sơ đồ bảo vệ.

II. Sơ đồ nối các máy biến dòng và rơle:
II.1. Sơ đồ các BI và rơle nối theo hình Y hoàn toàn:
Dòng vào mỗi rơle bằng dòng pha (hình 1.2). Trong chế độ làm việc bình thường hoặc khi ngắn mạch 3 pha thì :
. . . .

Ia + I b + Ic = 3Io = 0 trong dây trung tính (dây trở về) không có dòng. Nhưng dây trung tính vẫn cần thiết để đảm bảo sự làm việc đúng đắn của sơ đồ khi ngắn mạch chạm đất. Sơ đồ có thể làm việc đối với tất cả các dạng ngắn mạch . Tuy nhiên để chống ngắn mạch một pha N(1) thường dùng những sơ đồ hoàn hảo hơn có bộ lọc dòng thứ tự không LI0.

II.2. Sơ đồ các BI và rơle nối theo hình sao khuyết:
Dòng vào mỗi rơle bằng dòng pha. Dòng trong dây trở về bằng:
I v = − (I a + I c ) hay I v = I b (khi không có Io) Dây trở về (hình 1.3) cần thiết ngay trong tình trạng làm việc bình thường để đảm bảo cho BI làm việc bình thường .Trong một số trường hợp ngắn mạch giữa các pha (có Ib ≠ 0) cũng như khi ngắn mạch nhiều pha chạm đất, dây trở về cần thiết để đảm bảo cho bảo vệ tác động đúng. Khi ngắn mạch 1 pha ở pha không đặt BI sơ đồ không làm việc do vậy sơ đồ chỉ dùng chống ngắn mạch nhiều pha.
. . . . .

Hình 1.2 : Sơ đồ sao hoàn toàn

Hinh 1.3 : Sơ đồ sao khuyết

II.3. Sơ đồ 1 rơle nối vào hiệu dòng 2 pha (số8):
Dòng vào rơle là hiệu dòng 2 pha (hình 1.4) :
. . .

I R = Ia − Ic Trong tình trạng đối xứng thì IR = 3 Ia . Giống như sơ đồ sao

6

khuyết, sơ đồ số 8 không làm việc khi ngắn mạch một pha N(1) đúng vào pha không đặt máy biến dòng. Tất cả các sơ đồ nói trên đều phản ứng với N(3) và ngắn mạch giữa 2 pha bất kỳ (AB, BC, CA). Vì vậy để so sánh tương đối

Hình 1.4 : Sơ đồ số 8 giữa chúng người ta phải xét đến khả năng làm việc của bảo vệ trong một số trường hợp hư hỏng đặc biệt, hệ số độ nhạy, số lượng thiết bị cần thiết và mức độ phức tạp khi thực hiện sơ đồ.

II.4. Khả năng làm việc của các sơ đồ :
II.4.1. Khi chạm đất:
Khi chạm đất 2 pha tại 2 điểm trong các mạng điện hở có dòng chạm đất bé, ví dụ điểm chạm đất thứ nhất NB trên pha B và điểm chạm đất thứ hai NC trên pha C (hình 1.5), nếu bảo vệ của các đường dây nối theo sơ đồ sao hoàn toàn và có thời gian làm việc như nhau thì chúng sẽ tác động, cả 2 đường dây đều bị cắt ra. Nếu các bảo vệ nối theo sơ đồ Y khuyết hay số 8 (BI đặt ở 2 pha A & C) thì chỉ có một đường dây bị cắt. Để bảo vệ có thể tác động một cách hợp lí, BI phải đặt ở các pha cùng tên nhau (ví dụ A, C). Khi xuất hiện hư hỏng trên hai đoạn kề nhau của đường dây hình tia (hình 1.6), nếu các bảo vệ nối Y hoàn toàn thì đoạn xa nguồn hơn sẽ bị cắt vì có thời gian bé hơn. Nếu nối Y khuyết hay số 8 thì đoạn gần nguồn hơn bị cắt ra , điều đó không hợp lí.

Hình 1.5 : Chạm đất kép trên các đường dây khác nhau

Hình 1.6 : Chạm đất kép trên hai đoạn nối tiếp nhau của đường dây

II.4.2. Khi ngắn mạch hai pha sau máy biến áp nối Y/∆ hoặc ∆/Y và ngắn mạch 1 pha sau máy biến áp nối Y/Y0 :
Khi ngắn mạch 2 pha sau máy biến áp nối Y/∆-11, sự phân bố dòng hư hỏng trong các pha như trên hình 1.7 (giả thiết máy biến áp có tỷ số biến đổi nB = 1). Dòng của 1 pha

7

(pha B, khi ngắn mạch 2 pha ở pha A,B) bằng pha nhau và bằng
1 3

2 (2) I N , dòng ở hai pha kia (A và C) trùng 3

I ( 2 ) . Đối với máy biến áp nối ∆/Y, phân bố dòng ở các pha cũng N

tương tự như vậy. Phân tích sự làm việc của các bảo vệ trong trường hợp hư hỏng nói trên ta thấy: Bảo vệ nối theo sơ đồ sao hoàn toàn luôn luôn làm việc vì có dòng ngắn mạch lớn qua một trong các rơle của bảo vệ. 1 ( 2) Bảo vệ nối theo sơ đồ hình sao khuyết với BI đặt ở các pha có dòng bằng IN 3 thì có độ nhạy giảm đi 2 lần so với sơ đồ sao hoàn toàn. Bảo vệ dùng 1 rơle nối vào hiệu dòng 2 pha trong trường hợp này sẽ không làm việc, bởi vì dòng trong nó IR = Ia - Ic = 0. Tất nhiên điều này xảy ra ở 1 trong 3 trường hợp N(2) có thể có sau máy biến áp đang xét. Khi ngắn mạch 1 pha sau máy biến áp nối Y/Y0 ta cũng có quan hệ tương tự.

Hình 1.7: Ngắn mạch giữa 2 pha sau máy biến áp có tổ nối dây Y/∆-11

III. Các phần tử chính của bảo vệ:
Trường hợp chung thiết bị bảo vệ rơle bao gồm các phần tử cơ bản sau : các cơ cấu chính và phần logic. Các cơ cấu chính kiểm tra tình trạng làm việc của đối tượng được bảo vệ, thường phản ứng với các đại lượng điện. Chúng thường khởi động không chậm trễ khi tình trạng làm việc đó bị phá hủy. Như vậy các cơ cấu chính có thể ở trong hai trạng thái: khởi động và không khởi động. Hai trạng thái đó của các cơ cấu chính tương ứng với những trị số nhất định của xung tác động lên phần logic của bảo vệ. Khi bảo vệ làm việc phần logic nhận xung từ các cơ cấu chính, tác động theo tổ hợp và thứ tự của các xung. Kết quả của tác động này hoặc là làm cho bảo vệ khởi động kèm theo việc phát xung đi cắt máy cắt và báo tín hiệu hoăc là làm cho bảo vệ không khởi động.

8

Chương 2: BẢO VỆ DÒNG ĐIỆN CỰC ĐẠI
I. Nguyên tắc tác động:
Bảo vệ dòng điện cực đại là loại bảo vệ phản ứng với dòng trong phần tử được bảo vệ. Bảo vệ sẽ tác động khi dòng điện qua chỗ đặt thiết bị bảo vệ tăng quá một giá trị định trước nào đó. Ví dụ khảo sát tác động của các bảo vệ dòng điện cực đại đặt trong mạng hình tia có 1 nguồn cung cấp (hình 2.1), các thiết bị bảo vệ được bố trí về phía nguồn cung cấp của tất cả các đường dây. Mỗi đường dây có 1 bảo vệ riêng để cắt hư hỏng trên chính nó và trên thanh góp của trạm ở cuối đường dây.

Hình 2.1: Bố trí các bảo vệ dòng cực đại trong mạng hình tia có 1 nguồn cung cấp Dòng khởi động của bảo vệ IKĐ, tức là dòng nhỏ nhất đi qua phần tử được bảo vệ mà có thể làm cho bảo vệ khởi động, cần phải lớn hơn dòng phụ tải cực đại của phần tử được bảo vệ để ngăn ngừa việc cắt phần tử khi không có hư hỏng. Có thể đảm bảo khả năng tác động chọn lọc của các bảo vệ bằng 2 phương pháp khác nhau về nguyên tắc: Phương pháp thứ nhất - bảo vệ được thực hiện có thời gian làm việc càng lớn khi bảo vệ càng đặt gần về phía nguồn cung cấp. Bảo vệ được thực hiện như vậy được gọi là BV dòng điện cực đại làm việc có thời gian. Phương pháp thứ hai - dựa vào tính chất: dòng ngắn mạch đi qua chỗ nối bảo vệ sẽ giảm xuống khi hư hỏng càng cách xa nguồn cung cấp. Dòng khởi động của bảo vệ IKĐ được chọn lớn hơn trị số lớn nhất của dòng trên đoạn được bảo vệ khi xảy ra ngắn mạch ở đoạn kề (cách xa nguồn hơn). Nhờ vậy bảo vệ có thể tác động chọn lọc không thời gian. Chúng được gọi là bảo vệ dòng điện cắt nhanh. Các bảo vệ dòng điện cực đại làm việc có thời gian chia làm hai loại tương ứng với đặc tính thời gian độc lập và đặc tính thời gian phụ thuộc có giới hạn. Bảo vệ có đặc tính thời gian độc lập là loại bảo vệ có thời gian tác động không đổi, không phụ thuộc vào trị số của dòng điện qua bảo vệ. Thời gian tác động của bảo vệ có đặc tính thời gian phụ thuộc giới hạn, phụ thuộc vào dòng điện qua bảo vệ khi bội số của dòng đó so với dòng IKĐ tương đối nhỏ và ít phụ thuộc hoặc không phụ thuộc khi bội số này lớn. ** Các bộ phận chính của BV dòng cực đại: Bảo vệ dòng cực đại có hai bộ phận chính : Bộ phận khởi động (ví dụ, sơ đồ bảo vệ như hình 2.2, bộ phận khởi động là các rơle dòng 3RI và 4RI) và bộ phận tạo thời gian làm việc (rơle thời gian 5RT). Bộ phận khởi động phản ứng với các hư hỏng và tác động đến

9

bộ phận tạo thời gian. Bộ phận tạo thời gian làm nhiệm vụ tạo thời gian làm việc đảm bảo cho bảo vệ tác động một cách có chọn lọc. Các rơle dòng điện được nối vào phía thứ cấp của BI theo sơ đồ thích hợp (xem mục II - chương 1).

Hinh 2.2 : Sơ đồ nguyên lí của bảo vệ dòng cực đại

II. Bảo vệ dòng cực đại làm việc có thời gian:
II.1. Dòng khởi động của BV:
Theo nguyên tắc tác động, dòng khởi động IKĐ của bảo vệ phải lớn hơn dòng điện phụ tải cực đại qua chổ đặt bảo vệ, tuy nhiên trong thực tế việc chọn IKĐ còn phụ thuộc vào nhiều điều kiện khác. Để xác định dòng khởi động ta xét sơ đồ mạng điện trên hình 2.1, giả sử chọn IKĐ cho bảo vệ 3’ đặt ở đầu đoạn đường dây AB, trước hết ta khảo sát trạng thái của nó khi hư hỏng ở điểm N trên đoạn BC kề phía sau nó (tính từ nguồn cung cấp). Khi các bảo vệ làm việc đúng thì trong trường hợp này máy cắt của đoạn hư hỏng BC sẽ bị cắt ra. Bảo vệ 3’ của đoạn không hư hỏng AB có thời gian lớn hơn sẽ không kịp tác động và cần phải trở về vị trí ban đầu của mình. Nhưng điều này sẽ xảy ra nếu dòng trở về của bảo vệ Itv lớn hơn trị số tính toán của dòng mở máy Imm (hình 2.3) đi qua đoạn AB đến các hộ tiêu thụ của trạm B. Dòng Itv là dòng sơ cấp lớn nhất mà ở đó bảo vệ trở về vị trí ban đầu. Để an toàn, lấy trị số tính toán của dòng mở máy Immtt = Immmax , như vậy điều kiện để đảm bảo chọn lọc là : Itv > Immmax. Khi xác định dòng Immmax cần phải chú ý là đường dây BC đã bị cắt ra, còn các động cơ nối ở trạm B đã bị hãm lại do điện áp giảm thấp khi ngắn mạch và khi điện áp được khôi phục dòng mở máy của chúng tăng lên rất cao. Vì vậy dòng Immmax thường lớn hơn nhiều so với dòng phụ tải cực đại Ilvmax. Đưa vào hệ số mở máy kmm để tính đến dòng mở máy của các động cơ ở trạm B và việc cắt phụ tải của trạm C. Ta có Immmax = kmm.Ilvmax.

10

Hinh 2.3 : Đồ thị đặc trưng trạng thái của bảo vệ khi ngắn mạch ngoài
Sai số của dòng trở về của bảo vệ và các tính toán không chính xác... được kể đến bởi hệ số an toàn kat > 1 (vào khoảng 1,1 ÷1,2). Từ điều kiện đảm bảo sự trở về của bảo vệ đoạn AB, có thể viết : Itv = kat.kmm.Ilvmax (2.1) Tỉ số giữa dòng trở về của rơle (hoặc của bảo vệ) đối với dòng khởi động của rơle (hoặc của bảo vệ) gọi là hệ số trở về ktv. I (2.2) k tv = tv I KÂ k .k Như vậy: I KÂ = at mm ⋅ I lv max (2.3) k tv Các rơle lí tưởng có hệ số trở về ktv = 1; thực tế luôn luôn có ktv < 1. Dòng khởi động IKĐR của rơle khác với dòng khởi động IKĐ của bảo vệ do hệ số biến đổi nI của BI và sơ đồ nối dây giữa các rơle dòng và BI. Trong một số sơ đồ nối rơle, dòng đi vào rơle không bằng dòng thứ cấp của các BI. Ví dụ như khi nối rơle vào hiệu dòng 2 pha, dòng vào rơle IR(3) trong tình trạng đối xứng bằng 3 lần dòng thứ cấp IT(3) của BI. Sự khác biệt của dòng trong rơle trong tình trạng đối xứng và dòng thứ cấp BI được đặc trưng bằng hệ số sơ đồ:

k ( 3) = sâ

I ( 3) R I ( 3) T
(3 I KÂR = k sâ)

(2.4)

Kể đến hệ sơ đồ, có thể viết : Do vậy :

I KÂ nI

(2.5) (2.6)

I KÂR

k at k mm k ( 3) sâ I lv max = k tv n I

11

II.2. Thời gian làm việc:
II.2.1. Bảo vệ có đặc tính thời gian độc lập:
Thời gian làm việc của bảo vệ có đặc tính thời gian độc lập (hình 2.4) được chọn theo nguyên tắc bậc thang (từng cấp) , làm thế nào để cho bảo vệ đoạn sau gần nguồn hơn có thời gian làm việc lớn hơn thời gian làm việc lớn nhất của các bảo vệ đoạn trước một bậc chọn lọc về thời gian ∆t. Xét sơ đồ mạng như hình 2.5, việc chọn thời gian làm việc của các bảo vệ được bắt đầu từ bảo vệ của đoạn đường dây xa nguồn cung cấp nhất, tức là từ các bảo vệ 1’ và 1” ở trạm C. Giả thiết thời gian làm việc của các bảo vệ này đã biết, tương ứng là t1’ và t1”.

Hinh 2.4 : Các dạng đặc tính thời gian của bảo vệ dòng cực đại 1- độc lập; 2- phụ thuộc

Hinh 2.5 : Phối hợp đặc tính thời gian độc lập của các bảo vệ dòng cực đại Thời gian làm việc t2’ của bảo vệ 2’ tại trạm B được chọn lớn hơn thời gian làm việc lớn nhất của các bảo vệ tại trạm C một bậc ∆t. Nếu t1’ > t1” thì t2’ = t1’+ ∆t. Thời gian làm việc t3 của bảo vệ 3 ở trạm A cũng tính toán tương tự, ví dụ nếu có t2” > t2’ thì t3 = t2” + ∆t. Trường hợp tổng quát, đối với bảo vệ của đoạn thứ n thì: (2.7) tn = t(n-1)max + ∆t trong đó: t(n-1)max - thời gian làm việc lớn nhất của các bảo vệ ở đoạn thứ n-1 (xa nguồn hơn đoạn thứ n).

12

II.2.2. Bảo vệ có đặc tính thời gian phụ thuộc có giới hạn:
Khi chọn thời gian làm việc của các bảo vệ có đặc tính thời gian phụ thuộc có giới hạn (hình 2.4) có thể có 2 yêu cầu khác nhau do giá trị của bội số dòng ngắn mạch ở cuối đoạn được bảo vệ so với dòng khởi động : 1. Khi bội số dòng lớn, bảo vệ làm việc ở phần độc lập của đặc tính thời gian: lúc ấy thời gian làm việc của các bảo vệ được chọn giống như đối với bảo vệ có đặc tính thời gian độc lập. 2. Khi bội số dòng nhỏ, bảo vệ làm việc ở phần phụ thuộc của đặc tính thời gian: trong trường hợp này, sau khi phối hợp thời gian làm việc của các bảo vệ kề nhau có thể giảm được thời gian cắt ngắn mạch.

Hình 2.6 : Phối hợp các đặc tính của bảo vệ dòng cực đại có đặc tính thời gian phụ thuộc giới hạn. N : Điểm ngắn mạch tính toán Xét sơ đồ mạng hình 2.6, đặc tính thời gian của bảo vệ thứ n trên đoạn AB được lựa chọn thế nào để nó có thời gian làm việc là tn lớn hơn thời gian t(n-1)max của bảo vệ thứ (n1) trên đoạn BC một bậc ∆t khi ngắn mạch ở điểm tính toán - đầu đoạn kề BC - gây nên dòng ngắn mạch ngoài lớn nhất có thể có I’N max. Từ thời gian làm việc tìm được khi ngắn mạch ở điểm tính toán có thể tiến hành chỉnh định bảo vệ và tính được thời gian làm việc đối với những vị trí và dòng ngắn mạch khác. Ngắn mạch càng gần nguồn dòng ngắn mạch càng tăng, vì vậy khi ngắn mạch gần thanh góp trạm A thời gian làm việc của bảo vệ đường dây AB giảm xuống và trong một số trường hợp có thể nhỏ hơn so với thời gian làm việc của bảo vệ đường dây BC. Khi lựa chọn các đặc tính thời gian phụ thuộc thường người ta tiến hành vẽ chúng trong hệ tọa độ vuông góc (hình 2.7), trục hoành biểu diễn dòng trên đường dây tính đổi về cùng một cấp điện áp của hệ thống được bảo vệ, còn trục tung là thời gian.

13

Hình 2.7 : Phối hợp đặc tính thời gian làm việc phụ thuộc có giới hạn của các bảo vệ dòng cực đại trong hệ tọa độ dòng - thời gian.

Dùng bảo vệ có đặc tính thời gian phụ thuộc có thể giảm thấp dòng khởi động so với bảo vệ có đặc tính thời gian độc lập vi hệ số mở máy kmm có thể giảm nhỏ hơn. Điều này giải thích như sau: sau khi cắt ngắn mạch, dòng Imm đi qua các đường dây không hư hỏng sẽ giảm xuống rất nhanh và bảo vệ sẽ không kịp tác động vì thời gian làm việc tương ứng với trị số của dòng Imm (thường gần bằng IKĐ của bảo vệ) là tương đối lớn.

Nhược điểm của bảo vệ có đặc tính thời gian phụ thuộc là : Thời gian cắt ngắn mạch tăng lên khi dòng ngắn mạch gần bằng dòng khởi động (ví dụ, khi ngắn mạch qua điện trở quá độ lớn hoặc ngắn mạch trong tình trạng làm việc cực tiểu hệ thống). Đôi khi sự phôi hợp các đặc tính thời gian tương đối phức tạp.

II.2.3. Bậc chọn lọc về thời gian:
Bậc chọn lọc về thời gian ∆t trong biểu thức (2.7) xác định hiệu thời gian làm việc của các bảo vệ ở 2 đoạn kề nhau ∆t = tn - t(n-1)max. Khi chọn ∆t cần xét đến những yêu cầu sau : ∆t cần phải bé nhất để giảm thời gian làm việc của các bảo vệ gần nguồn. ∆t cần phải thế nào để hư hỏng ở đoạn thứ (n-1) được cắt ra trước khi bảo vệ của đoạn thứ n (gần nguồn hơn) tác động. ∆t của bảo vệ đoạn thứ n cần phải bao gồm những thành phần sau : * Thời gian cắt tMC(n - 1) của máy cắt đoạn thứ (n-1). * Tổng giá trị tuyệt đối của sai số dương max tss(n-1) của bảo vệ đoạn thứ n và của sai số âm max tssn của bảo vệ đọan thứ n (có thể bảo vệ thứ n tác động sớm) * Thời gian sai số do quán tính tqtn của bảo vệ đoạn thứ n. * Thời gian dự trữ tdt. (2.8) Tóm lại: ∆t = tMC(n - 1) + tss(n - 1) + tssn + tqtn + tdt Thường ∆t vào khoảng 0,25 - 0,6sec.

II.3. Độ nhạy của bảo vệ:
Độ nhạy của bảo vệ dòng max đặc trưng bằng hệ số độ nhạy Kn. Trị số của nó được xác định bằng tỉ số giữa dòng qua rơle IR khi ngắn mạch trực tiếp ở cuối vùng bảo vệ và dòng khởi động rơle IKĐR. I (2.9) Kn = R I KÂR

14

Dạng ngắn mạch tính toán là dạng ngắn mạch gây nên trị số Kn nhỏ nhất. Để đảm bảo cho bảo vệ tác động khi ngắn mạch qua điện trở quá độ, dựa vào kinh nghiệm vận hành người ta coi rằng trị số nhỏ nhất cho phép là Knmin≈1,5. Khi Kn nhỏ hơn trị số nêu trên thì nên tìm cách dùng một sơ đồ nối rơle khác đảm bảo độ nhạy của bảo vệ lớn hơn. Nếu biện pháp này không đem lại kết quả khả quan hơn thì cần phải áp dụng các bảo vệ khác nhạy hơn. Trường hợp tổng quát, yêu cầu đối với bảo vệ đặt trong mạng là phải tác động không những khi hư hỏng trên chính đoạn được nó bảo vệ, mà còn phải tác động cả khi hư hỏng ở đoạn kề nếu bảo vệ hoặc máy cắt của đoạn kề bị hỏng hóc (yêu cầu dự trữ cho bảo vệ của đoạn kề). Trong trường hợp này khi ngắn mạch trực tiếp ở cuối đoạn kề, hệ số độ nhạy không được nhỏ hơn 1,2. Để so sánh độ nhạy của một sơ đồ bảo vệ ở những dạng ngắn mạch khác nhau người ta còn dùng hệ số độ nhạy tương đối Kntđ , đo là tỷ số giữa Kn ở dạng ngắn mạch đang khảo sát với K n khi ngắn mạch 3 pha với điều kiện là dòng ngắn mạch có giá trị như nhau: K I (2.10) K ntâ = (n) = (R) 3 K n3 IR Trong đó IR và IR (3) là dòng qua rơle ở dạng ngắn mạch khảo sát và N(3) khi dòng ngắn mạch sơ cấp có giá trị như nhau.
( 3)

III. Đánh giá bảo vệ dòng cực đại làm việc có thời gian:
III.1. Tính chọn lọc:
Bảo vệ dòng cực đại chỉ đảm bảo được tính chọn lọc trong các mạng hình tia có một nguồn cung cấp bằng cách chọn thời gian làm việc theo nguyên tắc bậc thang tăng dần theo hướng từ xa đến gần nguồn. Khi có 2 nguồn cung cấp, yêu cầu chọn lọc không được thỏa mãn cho dù máy cắt và bảo vệ được đặt ở cả 2 phía của đường dây.

III.2. Tác động nhanh:
Càng gần nguồn thời gian làm việc của bảo vệ càng lớn. Ở các đoạn gần nguồn cần phải cắt nhanh ngắn mạch để đảm bảo sự làm việc liên tục của phần còn lại của hệ thống điện, trong khi đó thời gian tác động của các bảo vệ ở các đoạn này lại lớn nhất. Thời gian tác động chọn theo nguyên tắc bậc thang có thể vượt quá giới hạn cho phép.

III.3. Độ nhạy:
Độ nhạy của bảo vệ bị hạn chế do phải chọn dòng khởi động lớn hơn dòng làm việc cực đại Ilv max có kể đến hệ số mở máy kmm của các động cơ. Khi ngắn mạch trực tiếp ở cuối đường dây được bảo vệ, độ nhạy yêu cầu là ≥ 1,5 (khi làm nhiệm vụ bảo vệ chính). Độ nhạy như vậy trong nhiều trường hợp được đảm bảo. Tuy nhiên khi công suất nguồn thay đổi nhiều, cũng như khi bảo vệ làm nhiệm vụ dự trữ trong trường hợp ngắn mạch ở đoạn kề , độ nhạy có thể không đạt yêu cầu. Độ nhạy yêu cầu của bảo vệ khi làm nhiệm vụ dự trữ là ≥ 1,2

15

III.4. Tính đảm bảo:
Theo nguyên tắc tác động, cách thực hiện sơ đồ, số lượng tiếp điểm trong mạch thao tác và loại rơle sử dụng , bảo vệ dòng cực đại được xem là loại bảo vệ đơn giản nhất và làm việc khá đảm bảo . Do những phân tích trên, bảo vệ dòng cực đại được áp dụng rộng rãi trong các mạng phân phối hình tia điện áp từ 35KV trở xuống có một nguồn cung cấp nếu thời gian làm việc của nó nằm trong giới hạn cho phép. Đối với các đường dây có đặt kháng điện ở đầu đường dây, có thể áp dụng bảo vệ dòng cực đại được vì khi ngắn mạch dòng không lớn lắm, điện áp dư trên thanh góp còn khá cao nên bảo vệ có thể làm việc với một thời gian tương đối lớn vẫn không ảnh hưởng nhiều đến tình trạng làm việc chung của hệ thống điện .

IV. Bảo vệ dòng cắt nhanh:
IV.1. Nguyên tắc làm việc:
Bảo vệ dòng cắt nhanh (BVCN) là loại bảo vệ đảm bảo tính chọn lọc bằng cách chọn dòng khởi động lớn hơn dòng ngắn mạch lớn nhất qua chổ đặt bảo vệ khi hư hỏng ở ngoài phần tử được bảo vệ, BVCN thường làm việc không thời gian hoặc có thời gian rất bé để nâng cao nhạy và mở rộng vùng BV.

Hình 2.15 : Đồ thị tính toán bảo vệ dòng cắt nhanh không thời gian đối với đường dây có nguồn cung cấp một phía Xét sơ đồ mạng trên hình 2.15, BVCN đặt tại đầu đường dây AB về phía trạm A. Để bảo vệ không khởi động khi ngắn mạch ngoài (trên các phần tử nối vào thanh góp trạm B), dòng điện khởi động IKĐ của bảo vệ cần chọn lớn hơn dòng điện lớn nhất đi qua đoạn AB khi ngắn mạch ngoài. Điểm ngắn mạch tính toán là N nằm gần thanh góp trạm B phía sau máy cắt. IKĐ = kat. INngmax (2.13) Trong đó :

16

INngmax: Là dòng ngắn mạch lớn nhất khi ngắn mạch ngoài vùng bảo vệ (thường là dòng N(3) ) kat: hệ số an toàn; xét tới ảnh hưởng của thành phần không chu kỳ, việc tính toán không chính xác dòng ngắn mạch và sai số của rơle. Thường kat= 1,2 ÷1,3. Không kể đến ktv vì khi ngắn mạch ngoài bảo vệ không khởi động.

IV.2. Vùng tác động của BV:
Khi hư hỏng càng gần thanh góp trạm A thì dòng điện ngắn mạch sẽ càng tăng theo đường cong 1 (hình 2.15). Vùng bảo vệ cắt nhanh lCN được xác định bằng hoành độ của giao điểm giữa đường cong 1 và đường thẳng 2 (đường thẳng 2 biểu diễn dòng điện khởi động IKĐ). Vùng l(3)CN chỉ chiếm một phần chiều dài của đường dây được bảo vệ. Dòng ngắn mạch không đối xứng thường nhỏ hơn dòng khi ngắn mạch 3 pha. Vì vậy, đường cong IN (đường cong 3) đối với các dạng ngắn mạch không đối xứng trong tình trạng cực tiểu của hệ thống có thể nằm rất thấp so với đường cong 1; vùng bảo vệ lCN < l(3)CN, trong một số trường hợp lCN có thể giảm đến 0.

IV.3. BVCN cho đường dây có 2 nguồn cung cấp:
Bảo vệ cắt nhanh còn có thể dùng để bảo vệ các đường dây có hai nguồn cung cấp. Trên hình 2.16, giả thiết BVCN được đặt ở cả 2 phía của đường dây AB. Khi ngắn mạch ngoài tại điểm NA thì dòng ngắn mạch lớn nhất chạy qua các BVCN là INngmaxB theo hướng từ thanh góp B vào đường dây. Khi ngắn mạch ngoài tại điểm NB thì dòng ngắn mạch lớn nhất chạy qua các BVCN là INngmaxA theo hướng từ thanh góp A vào đường dây. Để bảo vệ cắt nhanh không tác động nhầm khi ngắn mạch ngoài, cần phải chọn IKĐ > INngmax . Trong trường hợp đang xét (hình 2.16), INngmaxA > INngmaxB , vì vậy dòng tính toán INngmax = INngmaxA . Dòng điện khởi động của bảo vệ chọn giống nhau cho cả hai phía:

IKĐ = kat.INngmaxA
Vùng bảo vệ lCNA và lCNB được xác định bằng hoành đô giao điểm của các đường cong 1 (INA = f(l)) và 3 (INB = f(l)) với đường thẳng 2 (IkĐ), gồm 3 đoạn: * Ngắn mạch trong đoạn lCNA chỉ có BVCN phía A tác động * Ngắn mạch trong đoạn lCNB chỉ có BVCN phía B tác động * Khi ngắn mạch trong đoạn giữa thì không có BVCN nào tác động. Tuy nhiên nếu (lCNA + lCNB) > l thì khi ngắn mạch ở đoạn giữa cả hai BVCN sẽ cùng tác động. ** Hiện tượng khởi động không đồng thời: Nếu giữa các trạm A,B ngoài đường dây được bảo vệ ra còn có các mạch liên lạc vòng phụ khác thì có thể xảy ra hiện tượng khởi động không đ.thời giữa các bảo vệ đặt ở 2 đầu A,B của đường dây và chiều dài vùng bảo vệ có thể tăng lên. Hiện tượng mà một bảo vệ chỉ bắt đầu khởi động sau khi một bảo vệ khác đã khởi động và cắt máy cắt được gọi là hiện tượng khởi động không đồng thời. Khi kể đến tác động không đồng thời, BVCN thậm chí có thể bảo vệ được toàn bộ đường dây có nguồn cung cấp 2 phía.

17

Hinh 2.16 : Đồ thị tính toán bảo vệ dòng cắt nhanh đối với đường dây có nguồn cung cấp từ 2 phía

V. Bảo vệ dòng có đặc tính thời gian nhiều cấp:
Bảo vệ dòng có đặc tính thời gian nhiều cấp (hay còn gọi là đặc tính thời gian phụ thuộc nhiều cấp) là sự kết hợp của các bảo vệ dòng cắt nhanh không thời gian, bảo vệ dòng cắt nhanh có thời gian và bảo vệ dòng cực đại. Sơ đồ nguyên lí một pha của bảo vệ như trên hình 2.18, đặc tính thời gian trên hình 2.19.

Hình 2.18 : Sơ đồ nguyên lí 1 pha của bảo vệ dòng có đặc tính thời gian nhiều cấp Nguyên tắc làm việc của bảo vệ được khảo sát thông qua sơ đồ mạng hình tia có nguồn cung cấp 1 phía như hình 2.20. Các bảo vệ A và B đặt ở đầu đường dây AB và BC. Sự thay đổi giá trị của dòng ngắn mạch theo khoảng cách từ thanh góp trạm A đến điểm hư hỏng được đặc trưng bằng đường cong IN = f(l). * Cấp Thứ Nhất của các bảo vệ A và B (rơle 3RI, 4RGT và 5Th trên hình 2.18) là cấp cắt nhanh không thời gian (tI ≤ 0,1 giây). Để đảm bảo chọn lọc, dòng khởi động IIKĐA và IIKĐB được chọn lớn hơn dòng ngắn mạch ngoài cực đại. Phần lIA

18

và lIB của đường dây (xác định bằng đồ thị trên hình 2.20) là vùng thứ nhất của bảo vệ A và B, chúng chỉ chiếm một phần chiều dài của đường dây AB và BC. * Cấp Thứ Hai (rơle 6RI, 7RT và 8Th) là cấp cắt nhanh có thời gian, để đảm bảo chọn lọc được chọn với thời gian tII lớn hơn thời gian tác động tI của cấp thứ nhất và của bảo vệ không thời gian đặt ở các máy biến áp trạm B và C một bậc ∆t. Khi chọn thời gian tII như vậy, dòng khởi động IIIKĐA và IIIKĐB của cấp thứ hai được chọn lớn hơn dòng ngắn mạch cực đại khi hư hỏng ngoài vùng tác động của bảo vệ không thời gian đặt ở các phần tử kề trước (ví dụ, IIIKĐA được chọn lớn hơn dòng ngắn mạch cực đại khi hư hỏng ở cuối vùng lIB của cấp thứ nhất bảo vệ B hoặc hư hỏng trên Hình 2.19 : Đặc tính thời gian thanh góp điện áp thấp của trạm B). của bảo vệ trên hình 2.18 Đối với bảo vệ A, nếu trường hợp tính toán là chỉnh định khỏi dòng ngắn mạch ở cuối vùng lIB của cấp thứ nhất bảo vệ B (dòng ngắn mạch lúc đó bằng dòng khởi động IIKĐB) thì ta có : IIIKĐA = kat.IIKĐB

Hình 2.20 : Đồ thị tính toán bảo vệ dòng có đặc tính thời gian nhiều cấp

19

Hệ số an toàn Kat tính đến sai số của rơle và máy biến dòng, lấy bằng 1,1÷1,15.Vùng bảo vệ của cấp thứ hai bao gồm phần cuối đường dây, thanh góp của trạm và một phần các phần tử kề nối vào thanh góp này. Vùng thứ hai lIIA của bảo vệ A được xác định bằng đồ thị trên (hình 2.20), trong trường hợp đang xét lIIA chứa phần cuối đường dây AB, thanh góp B và phần đầu đường dây BC. Độ nhạy cấp thứ hai của bảo vệ A và B được kiểm tra theo ngắn mạch trực tiếp ở cuối đường dây được bảo vệ AB và BC tương ứng. Yêu cầu hệ số KIIn không được nhỏ hơn 1,3 ÷ 1,5. * Cấp Thứ Ba của bảo vệ A và B (rơle 9RI, 10RT, 11Th) là bảo vệ dòng cực đại, có dòng khởi động IIIIKĐA và IIIIKĐB lớn hơn dòng điện làm việc cực đại. Tác động chọn lọc của chúng được đảm bảo nhờ chọn thời gian tIIIA và tIIIB theo nguyên tắc bậc thang. Vùng bảo vệ của cấp thứ ba lIIIA và lIIIB bắt đầu từ cuối vùng hai trở đi. Nhiệm vụ của cấp thứ ba là dự trữ cho hỏng hóc máy cắt hoặc bảo vệ của các phần tử kề, cũng như cắt ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ khi 2 cấp đầu không tác động, ví dụ khi ngắn mạch qua điện trở quá độ lớn. Độ nhạy của cấp thứ ba được kiểm tra với ngắn mạch ở cuối phần tử kề. Yêu cầu hệ số KnIII không được nhỏ hơn 1,2. Ưu điểm cơ bản của bảo vệ dòng điện có đặc tính thời gian nhiều cấp là bảo đảm cắt khá nhanh ngắn mạch ở tất cả các phần của mạng điện. Nhược điểm chính là độ nhạy thấp, chiều dài vùng bảo vệ phụ thuộc vào tình trạng làm việc của hệ thống và dạng ngắn mạch, chỉ đảm bảo tính chọn lọc trong mạng hở có một nguồn cung cấp.

VI. Bảo vệ dòng có kiểm tra áp:
Để phân biệt giữa ngắn mạch và quá tải, đồng thời nâng cao độ nhạy về dòng của bảo vệ dòng cực đại, người ta dùng sơ đồ bảo vệ dòng có kiểm tra áp (hình 2.21). Khi ngắn mạch thì dòng điện tăng và điện áp giảm xuống do vậy cả rơle dòng RI và rơle áp RU đều khởi động dẫn đến cắt máy cắt. Trong trường hợp này, dòng khởi động của bảo vệ Hinh 2.21 : Sơ đồ nguyên lí 1 pha của được tính theo biểu thức: bảo vệ dòng có kiểm tra áp k I KÂ = at I lvmax k tv Trong biểu thức trên không cần kể đến kmm vì sau khi cắt ngắn mạch ngoài các động cơ tự khởi động nhưng không làm điện áp giảm nhiều, các rơle RU không khởi động và bảo vệ không thể tác động được. Rõ ràng là khi không kể đến hệ số kmm thì dòng khởi động của bảo vệ dòng có kiểm tra áp sẽ nhỏ hơn nhiều so với dòng khởi động của bảo vệ dòng cực đại và tương ứng độ nhạy được nâng cao đáng kể.

21

Chương3: BẢO VỆ DÒNG CÓ HƯỚNG
I. Nguyên tắc tác động:

Hình 3.1 : Mạng hở có nguồn cung cấp 2 phía. Để đảm bảo cắt chọn lọc hư hỏng trong mạng hở có một vài nguồn cung cấp, cũng như trong mạng vòng có một nguồn cung cấp từ khoảng năm 1910 người ta bắt đầu dùng bảo vệ dòng có hướng. Bảo vệ dòng điện có hướng là loại bảo vệ phản ứng theo giá trị dòng điện tại chỗ nối bảo vệ và góc pha giữa dòng điện đó với điện áp trên thanh góp của trạm có đặt bảo vệ. Bảo vệ sẽ tác động nếu dòng điện vượt quá giá trị định trước (dòng khởi động IKĐ) và góc pha phù hợp với trường hợp ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ. Hình 3.2 : Mạng vòng có 1 nguồn cung cấp

II. Sơ đồ BV dòng có hướng:
Trường hợp tổng quát, bảo vệ dòng điện có hướng gồm 3 bộ phận chính: khởi động, định hướng công suất và tạo thời gian (hình 3.3). Bộ phận định hướng công suất của bảo vệ được cung cấp từ máy biến dòng (BI) và máy biến điện áp (BU). Để bảo vệ tác động đi cắt, tất cả các bộ phận của bảo vệ cần phải tác động. Bằng việc khảo sát sự làm việc của rơle định hướng công suất khi hư hỏng trong và ngoài vùng bảo vệ ta sẽ rút ra được những tính chất mới của bảo vệ dòng có thêm rơle định hướng công suất. Khi ngắn mạch trên đoạn AB (tại điểm N’ gần thanh góp B, hình 3.2) trong vùng tác động của bảo vệ 2, đồ thị véctơ các dòng điện I’N , I”N và IN = I’N +I”N như trên hình 3.4a.

22

Các dòng điện này chậm sau sức điện động Ep của nguồn cung cấp một góc ϕHT và chúng tạo nên một góc ϕD so với áp dư UpB trên thanh góp trạm B. Khi ngắn mạch trên đoạn BC gần thanh góp B (điểm N”, hình 3.2), đồ thị véctơ các dòng điện đó thực tế vẫn giống như đối với điểm N’ (hình 3.4b). Ap dư UpB không thay đổi về góc pha. Nếu chọn dòng IR2 của bảo vệ 2 có hướng từ thanh góp B vào đường dây AB (hình 3.2) và lấy UR2 = UPB thì có thể xác định được quan hệ góc pha giữa IR2 và UR2 khi ngắn mạch ở điểm N’ và N”.

Hình 3.3 : Sơ đồ nguyên lí 1 pha của bảo vệ dòng có hướng. Lấy véctơ điện áp UR2 làm gốc để xác định góc pha của IR2. Góc lệch pha được coi là dương khi dòng chậm sau áp và âm khi vượt trước. Khi ngắn mạch ở N’, công suất ngắn mạch hướng từ thanh góp B vào đường dây AB, lúc ấy I’R2 = I’N và ϕ‘R2 = góc (UR2,IR2) = ϕD. Khi ngắn mạch ở N” công suất ngắn mạch hướng từ đường dây AB đến thanh góp B, I”R2 = - I”N và ϕ“R2 = ϕD- 1800. Như vậy khi dịch chuyển điểm hư hỏng từ vùng được bảo vệ ra vùng không được bảo vệ, góc pha của IR2 đặt vào rơle của bảo vệ 2 so với UR2 đã thay đổi 1800 (giống như sự đổi hướng của công suất ngắn mạch). Nối rơle định hướng công suất thế nào để nó khởi động khi nhận được góc ϕ‘R2 (công suất ngắn mạch hướng từ thanh góp vào đường dây) và không khởi động khi nhận được góc ϕ‘’R2 khác với ϕ‘R2 một góc 1800 (công suất ngắn mạch hướng từ đường dây vào thanh góp) và như vậy ta có thể thực hiện được bảo vệ có hướng.

Hình 3.4 : Đồ thị vectơ áp và dòng khi hướng công suất NM đi từ thanh góp vào đường dây (a) và từ đường dây vào thanh góp (b)

23

III. Thời gian làm việc:
Bảo vệ dòng có hướng thường được thực hiện với đặc tính thời gian độc lập, thời gian làm việc của các bảo vệ được xác định theo nguyên tắc bậc thang ngược chiều nhau. Tất cả các bảo vệ của mạng được chia thành 2 nhóm theo hướng tác động của bộ phận định hướng công suất. Thời gian làm việc của mỗi nhóm được chọn theo nguyên tắc bậc thang như đã xét đối với bảo vệ dòng cực đại. Xét ví dụ về nguyên tắc chọn thời gian làm việc của các bảo vệ trong mạng hở có nguồn cung cấp 2 phía (hình 3.5a).

Hình 3.5 : Đặc tính thời gian làm việc của các bảo vệ dòng có hướng Bộ phận định hướng công suất chỉ làm việc khi hướng công suất ngắn mạch đi từ thanh góp vào đường dây được bảo vệ (quy ước vẽ bằng mũi tên ở bảo vệ). Các bảo vệ được chia thành 2 nhóm : 2, 4, 6, và 5, 3, 1. Mỗi nhóm bảo vệ có thể chọn thời gian làm việc theo nguyên tắc bậc thang không phụ thuộc vào thời gian làm việc của nhóm kia. Trên hình 3.5b là đặc tính thời gian của các bảo vệ được chọn theo nguyên tắc bậc thang ngược chiều nhau. Tương tự cũng có thể chọn thời gian làm việc của bảo vệ dòng cực đại có hướng cho mạng vòng có một nguồn cung cấp (hình 3.2). Điểm khác biệt là thời gian làm việc của bảo vệ 2 và 5 có thể chọn ≈ 0.

IV. Hiện tượng khởi động không đồng thời:
Khi ngắn mạch, ví dụ ở đoạn AB rất gần thanh góp trạm A (điểm N’’’ - hình 3.2), hầu như toàn bộ dòng ngắn mạch đều hướng đến điểm ngắn mạch qua máy cắt 1, còn phần dòng chạy theo mạch vòng ngang qua máy cắt 6 rất bé (gần bằng 0). Kết quả là bảo vệ 2 sẽ không tác động được vào thời điểm đầu của ngắn mạch (dù rằng nó có thời gian làm việc bé nhất). Bảo vệ 1 của đường dây AB sẽ tác động trước cắt máy cắt 1, lúc ấy bảo vệ 2 mới có thể làm việc. Hiện tượng 1 trong 2 bảo vệ ở hai phía của một đường dây chỉ có thể bắt đầu làm việc sau khi bảo vệ kia đã tác động và cắt máy cắt của mình được gọi là hiện tượng khởi động không đồng thời của các bảo vệ.

24

Phần chiều dài của đường dây được bảo vệ mà khi ngắn mạch trong đó sẽ xảy ra hiện tượng khởi động không đồng thời được gọi là vùng khởi động không đồng thời. Khởi động không đồng thời các bảo vệ là hiện tượng không tốt vì làm tăng thời gian loại trừ hư hỏng ở các mạng vòng.

V. Dòng khởi động của bảo vệ:
V.1. Chỉnh định khỏi dòng quá độ sau khi cắt ngắn mạch ngoài:
k at . k mm ⋅ I lv max k tv Trong đó: Ilvmax là dòng làm việc cực đại đi qua bảo vệ theo hướng phù hợp với hướng tác động của bộ phận định hướng công suất. Một số bảo vệ dòng có hướng có thể không có bộ phận định hướng công suất (sẽ xét đến ở mục VI). Khi chọn dòng khởi động của các bảo vệ đó phải lấy Ilvmax không kể đến dấu của công suất phụ tải đi ngang qua bảo vệ. Chính vì vậy trong một số trường hợp để nâng cao độ nhạy của các bảo vệ, người ta vẫn đặt bộ phận định hướng công suất mặc dù về mặt thời gian để đảm bảo chọn lọc bảo vệ không cần phải có bộ phận này.

IKĐ ≥

V.2. Chỉnh định khỏi dòng phụ tải:
Mạch điện áp của bảo vệ được cung cấp từ các BU có khả năng bị hư hỏng trong quá trình vận hành. Trị số và góc pha của điện áp UR đặt vào rơle khi đó thay đổi và rơle định hướng công suất có thể xác định hướng không đúng. Để bảo vệ không tác động nhầm, dòng khởi động của bảo vệ cần chọn lớn hơn dòng phụ tải Ilv của đường dây được bảo vệ không phụ thuộc vào chiều của nó : k IKĐ ≥ at ⋅ I lv k tv Trong một số trường hợp dòng khởi động chọn theo điều kiện này có thể lớn hơn theo điều kiện (a). Chẳng hạn như đối với bảo vệ 2 của đoạn gần nguồn trong mạng vòng (hình 3.2), công suất phụ tải luôn luôn hướng từ đường dây vào thanh góp, nếu không quan tâm đến hư hỏng trong mạch điện áp có thể chọn IKĐ < Ilv. Để tăng độ nhạy của bảo vệ trong những trường hợp như vậy đôi khi cho phép chọn IKĐ theo dòng phụ tải bình thường chứ không phải theo dòng làm việc cực đại với giả thiết là không hư hỏng mạch điện áp vào lúc phụ tải cực đại.

V.3. Chỉnh định khỏi dòng các pha không hư hỏng:
Đối với một số dạng hư hỏng, ví dụ N(1) trong mạng có trung tính nối đất trực tiếp, dòng các pha không hư hỏng bao gồm dòng phụ tải và dòng hư hỏng. Dòng này có thể rất lớn, rơle định hướng công suất nối vào dòng pha không hư hỏng có thể xác định không đúng dấu công suất ngắn mạch. Vì vậy dòng khởi động bảo vệ cần chọn lớn hơn giá trị cực đại của dòng các pha không hư hỏng. Để tránh tác động nhầm người ta cũng có thể thực hiện sơ đồ tự động khóa bảo vệ khi trong mạng xuất hiện dòng thứ tự không. Để chống ngắn mạch chạm đất người ta dùng bảo vệ có hướng thứ tự không đặc biệt.

25

V.4. Phối hợp độ nhạy của bảo vệ các đoạn kề nhau:
Để phối hợp về độ nhạy giữa các bảo vệ cần chọn dòng khởi động của bảo vệ sau (thứ n - gần nguồn hơn) lớn hơn dòng cực đại đi qua nó khi ngắn mạch trong vùng tác động của bảo vệ trước (thứ n-1) kèm theo dòng ngắn mạch IN = IKĐn-1, với IKĐn-1 là dòng khởi động của bảo vệ thứ n-1. Việc phối hợp được thực hiện đối với các bảo vệ tác động theo cùng một hướng. Đối với mạng vòng (hình 3.2) không thực hiện điều kiện này có thể làm cho bảo vệ tác động không đúng khi cắt hư hỏng không đồng thời. Trong mạng vòng có một nguồn cung cấp việc phối hợp về độ nhạy thực tế dẫn đến điều kiện chọn: IKĐn ≥ kat.IKĐn-1 Hệ số an toàn kat kể đến sai số của BI và rơle dòng cũng như kể đến ảnh hưởng của dòng phụ tải ở các trạm trung gian.

VI. Chỗ cần đặt bảo vệ có bộ phận định hướng công suất:
Khi chọn thời gian làm việc của bảo vệ dòng có hướng, chúng ta đã giả thiết tất cả các bảo vệ đều có bộ phận định hướng công suất. Tuy nhiên trong thực tế chúng chỉ cần thiết khi tính chọn lọc không thể đảm bảo được bằng cách chọn thời gian làm việc. Hay nói cách khác, bảo vệ sẽ không cần phải có bộ phận định hướng công suất nếu thời gian làm việc của nó lớn hơn thời gian làm việc của bảo vệ tất cả các phần tử khác trong trạm. Ví dụ như khảo sát tác động của các bảo vệ trên hình 3.5 ta thấy rằng bảo vệ 6 có thể không cần bộ phận định hướng công suất, vì tính chọn lọc tác động của nó khi ngắn mạch ở các phần tử khác của trạm D được đảm bảo bằng thời gian làm việc t6 > tD. Cũng có thể thấy rằng bảo vệ 5 đặt ở đầu kia của đường dây CD có thời gian t5 < t6 và cần phải có bộ phận định hướng công suất. Như vậy ở mỗi một đường dây của mạng chỉ cần đặt bộ phận định hướng công suất cho bảo vệ ở đầu có thời gian làm việc bé hơn. Khi thời gian làm việc của cả 2 bảo vệ của một đường dây bằng nhau thì cả 2 không cần đặt bộ phận định hướng công suất. Do vậy trong một số trường hợp, bằng cách tăng thời gian làm việc của các bảo vệ so với trị số tính toán, có thể không cần đặt bộ phận định hướng công suất ở phần lớn các bảo vệ của mạng.

VII. Độ nhạy của bảo vệ :
Độ nhạy của bảo vệ dòng cực đại có hướng được quyết định bởi hai bộ phận: khởi động dòng và định hướng công suất. Độ nhạy về dòng của bảo vệ được tính toán giống như đối với bảo vệ dòng cực đại. Điều cần quan tâm đối với bảo vệ dòng có hướng là độ nhạy của bộ phận định hướng công suất. Khi xảy ra N(3) ở đầu đường dây được bảo vệ gần chỗ nối bảo vệ, điện áp từ các BU đưa vào bảo vệ có giá trị gần bằng không. Trong trường hợp này, bảo vệ và rơle định hướng công suất sẽ không khởi động. Vì vậy độ nhạy của bộ phận định hướng công suất được đặc trưng bằng vùng chết. Vùng chết là phần chiều dài đường dây được bảo vệ mà khi ngắn mạch trực tiếp trong đó bảo vệ sẽ không khởi động do áp đưa vào rơle định hướng công suất bé hơn áp khởi động tối thiểu UKĐRmin của nó.

26

Kinh nghiệm vận hành cho thấy ở mạng điện trên không vùng chết ít xuất hiện hơn so với ở mạng cáp, vì trong các mạng cáp thường xảy ra N(3) hơn. Xét sơ đồ hình 3.6, gọi chiều dài vùng chết là lx , áp dư tại chỗ đặt bảo vệ khi ngắn mạch 3 pha tại điểm N (điểm giới hạn của vùng chết) là: trong đó Z1 U d = 3 .I(3).Z1.lx : tổng trở thứ tự thuận của 1Km đường dây.
( 3)

Hình 3.6 : Ngắn mạch 3 pha trực tiếp ở biên giới của vùng chết Trường hợp bộ phận định hướng dùng rơle điện cơ, để rơle có thể khởi động ở giới hạn của vùng chết cần có : UR.cos( ϕ R + α ) = UKĐRmin Mặt khác ta có:
UR = U ( 3) 3 ( 3) d = I . Z1 . l x nU nU

Với ϕ R : góc giữa UR và IR α : góc phụ của rơle, tùy thuộc cấu trúc của rơle nU : tỷ số biến đổi của BU n U l x = U . ( 3) KÂR min Như vậy : 3Z1 I .cosϕ R .α

VIII. Đặc tính của rơle định hướng công suất:
Trong tr.hợp lí tưởng, sự làm việc của rơle định hướng công suất thực hiện theo nguyên tắc điện cơ (ví dụ, rơle cảm ứng) cũng như theo các nguyên tắc khác (ví dụ, rơle so sánh trị tuyệt đối các đại lượng điện) được xác định bằng biểu thức: cos(ϕR + α) ≥ 0 Như vậy phạm vi góc ϕR mà rơle có thể khởi động được là: 90o ≥ (ϕR+α) ≥ -900 hay (90o - α) ≥ ϕR ≥ -(900 + α) (3.1)

(3.2)

27

Hình 3.7 : Đặc tính góc của rơle định hướng công suất trong mặt phẳng phức tổng trở

Hình 3.8 : Đặc tính góc của rơle định hướng công suất trong mặt phẳng phức tổng trở khi cố định vectơ áp UR

Đặc tính của rơle theo biểu thức (3.2) được gọi là đặc tính góc, có thể biểu diễn trên mặt phẳng phức tổng trở ZR = U R/ I R (hình 3.7) Góc ϕR được tính từ trục thực (+) theo hướng ngược chiều kim đồng hồ. Vectơ dòng IR được giả thiết là cố định trên trục (+), còn vectơ UR và ZR quay đi một góc ϕR so với vectơ IR. Trong mặt phẳng phức, đặc tính góc theo biểu thức (3.2) được biểu diễn bằng đường thẳng đi qua gốc tọa độ nghiêng một góc (90o - α) so với trục (+). Đường thẳng này chia mặt phẳng phức thành 2 phần, phần có gạch chéo (hình 3.7) tương ứng với các góc ϕR mà lúc đó rơle định hướng công suất có thể khởi động được. Biểu diễn đặc tính góc trên mặt phẳng phức tổng trở rất tiện lợi để khảo sát sự làm việc của rơle định hướng công suất đối với các dạng ngắn mạch khác nhau trong mạng điện. Trong một số trường hợp, người ta cố định hướng vectơ áp UR (hình 3.8). Phạm vi tác động được giới hạn bởi một đường thẳng còn gọi là đường độ nhạy bằng 0 (vì cos(ϕR + α) = 0). Đường thẳng này lệch so với UR một góc (90o -α) theo chiều kim đồng hồ. Đường độ nhạy cực đại (tương ứng với cos(ϕR + α) = 1) thẳng góc với đường độ nhạy bằng 0 và lệch so với UR một góc α ngược chiều kim đồng hồ, góc tương ứng với nó ϕR = ϕRn max = α được gọi là góc độ nhạy cực đại.
.

.

IX. NỐI RƠLE ĐỊNH HƯỚNG CÔNG SUẤT VÀO
DÒNG PHA VÀ ÁP DÂY THEO SƠ ĐỒ 90O:

28

Bảng 3.1: STT của rơle 1 2 3 IR Ia Ib Ic UR Ubc Uca Uab

Hình 3.9 : Đồ thị véctơ áp và dòng khi nối rơle định hướng công suất theo sơ đồ 900

Hình 3.10 : Ngắn mạch trên đường dây

Trong sơ đồ này (bảng 3.1 và hình 3.9), đưa đến các đầu cực rơle là dòng một pha (ví dụ đối với rơle số 1, dòng IR= Ia) và áp giữa hai pha khác (tương ứng UR = Ubc ) chậm sau dòng pha đó một góc 900 với giả thiết là dòng (Ia) trùng pha với áp pha cùng tên (Ua). Qua khảo sát cho thấy rằng, để sơ đồ làm việc đúng đắn cần có góc lệch của rơle α ≈ 300 ÷ 450, do đó rơle sẽ phản ứng với cos[ϕR+ (30÷450)]. Việc kiểm tra hoạt động của sơ đồ đối với các dạng ngắn mạch khác nhau có thể thực hiện bằng cách cho vị trí của véctơ UR cố định và véctơ dòng IR xoay quanh nó. Đường độ nhạy bằng 0 lúc đó lệch so với véctơ điện áp UR một góc 900- α (về phía chậm sau), còn đường độ nhạy cực đại vượt trước UR một góc α.

IX.1. Ngắn mạch 3 pha đối xứng:
Tất cả các rơle của sơ đồ đều làm việc trong những điều kiện giống nhau. Vì vậy ta chỉ khảo sát sự làm việc của một rơle (rơle số 1) có I1R = Ia(3) và U1R = Ubc(3). Đồ thị véctơ áp Ubc(3) ở chỗ nối rơle và véctơ dòng Ia(3) như trên hình 3.11a. Đường độ nhạy bằng 0 lệch với điện áp Ubc(3) một góc 900 - 450 = 450 (giả thiết rơle có góc α = 45o). Góc ϕN(3) giữa Ia(3) và Ua(3) được xác định bằng tổng trở thứ tự thuận một pha của phần đường dây trước điểm ngắn mạch N và điện trở quá độ rqđ ở chỗ hư hỏng (hình 3.10). Giá trị ϕN(3) nằm trong phạm vi 0 ≤ ϕN(3) ≤ 900. Từ đồ thị hình 3.11a ta thấy ở các giá trị ϕN(3) bất kỳ trong phạm vi trên, rơle sẽ làm việc đúng nếu Ubc(3) có giá trị đủ để rơle làm việc. Khi góc ϕN(3) = 450 hướng véctơ dòng điện trùng với đường độ nhạy cực đại và do đó sơ đồ sẽ làm việc ở điều kiện thuận lợi nhất. Khi chọn α = 0 sơ đồ có thể không tác động khi ngắn mạch ở đầu đường dây qua điện trở quá độ rqđ.

29

Hình 3.11 : Đồ thị véctơ áp và dòng ở chỗ nối rơle đối với các dạng ngắn mạch khác nhau a) Ngắn mạch 3 pha b) Ngắn mạch 2 pha B,C c)Ngắn mạch pha A chạm đất

IX.2. Ngắn mạch giữa 2 pha:
Điều kiện làm việc của các rơle nối vào dòng các pha hư hỏng là không giống nhau. Vì vậy, chẳng hạn như khi ngắn mạch giữa hai pha B, C cần xét đến sự làm việc của rơle số 2 có I2R = Ib(2) và U2R = Uca(2) cũng như của rơle số 3 có I3R = Ic(2) và U3R = Uab(2) . Vấn đề cũng trở nên phức tạp hơn so với N(3) do góc pha giữa UR và IR thay đổi khi dịch chuyển điểm ngắn mạch N dọc theo đường dây. Trên hình 3.11b là đồ thị véctơ áp và dòng đối với trường hợp điểm ngắn mạch N nằm ở khoảng giữa đường dây (hình 3.10). Các đường độ nhạy bằng 0 lệch với các áp Uca(2) ,Uab(2) một góc 450. Vị trí véctơ dòng Ib(2) lệch với sức điện động Ebc một góc ϕN(2). Góc ϕN(2) được xác định bằng tổng trở từ nguồn sức điện động đến chỗ ngắn mạch kể cả rqđ ; trị số của nó có thể thay đổi trong phạm vi 0 ≤ ϕN(2) ≤ 900 . Từ đồ thị ta thấy, trị số của điện áp U2R và U3R luôn luôn lớn và cả hai rơle (số 2 và 3) đều làm việc đúng đắn ở giá trị ϕN(2) bất kỳ.

IX.3. Ngắn mạch một pha trong mạng có trung tính nối đất trực tiếp:
Ta khảo sát sự làm việc của rơle nối vào dòng pha hư hỏng (rơle số 1 khi ngắn mạch pha A). Đường độ nhạy bằng 0 lệch 450 so với véctơ áp giữa 2 pha không hư hỏng Ubc(1) (hình 3.11c). Góc ϕN(1) giữa sức điện động Ea và dòng Ia(1) có thể thay đổi trong phạm vi 0≤ϕN(1)≤ 900. Qua đồ thị ta thấy, rơle nối vào dòng pha hư hỏng luôn luôn làm việc đúng. Từ những phân tích trên có thể rút ra kết luận như sau đối với sơ đồ 900: 1) Sơ đồ có thể xác định đúng hướng công suất ngắn mạch trong các pha bị hư hỏng đối với tất cả các dạng hư hỏng cơ bản. Để được như vậy rơle định hướng công suất cần phải có góc lệch α ≈450.

30

2) Vùng chết chỉ có thể xảy ra khi ngắn mạch 3 pha gần chỗ nối bảo vệ (UR gần bằng không). 3) Khi N(2) và N(1), các rơle nối vào dòng pha không hư hỏng có thể làm việc không đúng do tác dụng của dòng phụ tải và dòng hư hỏng trong các pha này. Vì vậy cần phải làm thế nào để sơ đồ vẫn làm việc đúng dù cho có một vài rơle tác động nhầm do dòng các pha không hư hỏng. Cũng có một số sơ đồ khác để nối rơ le định hướng công suất như sơ đồ 300 (ví dụ, IR= Ia và UR = Uab), hoặc sơ đồ 600 (ví dụ, IR= Ia và UR = -Ub). Tuy nhiên các sơ đồ này có một số nhược điểm so với sơ đồ 900, do vậy sơ đồ 900được sử dụng rộng rãi hơn.

X. Bảo vệ dòng cắt nhanh có hướng:
Bảo vệ dòng cắt nhanh có hướng là bảo vệ có hướng không thời gian mà tính chọn lọc tác động đạt được bằng cách chọn dòng khởi động IKĐ lớn hơn giá trị cực đại của dòng ngắn mạch ngoài INngmax đi theo hướng tác động của bộ phận định hướng công suất nếu như điều kiện chỉnh định theo dòng điện khi dao động (đối với bảo vệ cắt nhanh nối vào dòng pha toàn phần) không phải là điều kiện tính toán . Hình 3.21 : Đồ thị tính toán bảo vệ dòng cắt nhanh có hướng Trên hình 3.21 là đồ thị biểu diễn sự thay đổi của giá trị dòng điện trên đường dây AB có 2 nguồn cung cấp khi dịch chuyển điểm ngắn mạch dọc theo đường dây. Dòng khởi động của bảo vệ cắt nhanh không có hướng đối với đường dây này được chọn lớn hơn giá trị lớn nhất của các dòng ngắn mạch ngoài, đối với trường hợp như trên hình 3.21 thì IKĐ=kat.INngmaxA. Như vậy nối bảo vệ cắt nhanh về phía trạm B là không có ý nghĩa vì IKĐ luôn luôn lớn hơn dòng ngắn mạch đi qua bảo vệ đặt phía trạm B. Nếu ta đưa thêm bộ phận định hướng công suất vào bảo vệ cắt nhanh ở trạm B, thì có thể chọn dòng khởi động của nó không kể đến dòng INngmaxA. Dòng khởi động của bảo vệ B sẽ nhỏ hơn so với trường hợp dùng bảo vệ cắt nhanh không hướng nêu trên và bằng IKĐ B = kat.INngmaxB. Trong trường hợp này bảo vệ cắt nhanh về phía trạm B sẽ có thể bảo vệ được phần lớn đường dây AB.

XI. Đánh giá và phạm vi ứng dụng của Bảo vệ dòng có hướng:
XI.1. Tính chọn lọc:
Tính chọn lọc tác động của bảo vệ đạt được nhờ chọn thời gian làm việc theo nguyên tắc bậc thang ngược chiều nhau và dùng các bộ phận định hướng công suất. Tính chọn lọc được đảm bảo trong các mạng vòng có một nguồn cung cấp khi không có những đường chéo không qua nguồn (hình 3.22a,b) và trong các mạng hình tia có số nguồn cung cấp tùy ý (hình 3.22c).

31

Hình 3.22 : Các sơ đồ mạng mà Bảo vệ dòng có hướng đảm bảo cắt chọn lọc khi ngắn mạch

Trong các mạng vòng có số nguồn cung cấp lớn hơn một (hình 3.23a), tính chọn lọc không thể đảm bảo vì không thể chọn thời gian làm việc theo nguyên tắc bậc thang. Bảo vệ cũng không đảm bảo chọn lọc trong các mạng vòng có một nguồn cung cấp có đường chéo không đi qua nguồn (hình 3.23b), trường hợp này phần mạng giới hạn bởi đường chéo có thể xem như có hai nguồn cung cấp.

XI.2. Tác động nhanh:
Giống như bảo vệ dòng cực đại (chương 2), trong đa số trường hợp bảo vệ có thời gian làm việc lớn.

Hình 3.23 : Các sơ đồ mạng mà Bảo vệ dòng có hướng không đảm bảo cắt chọn lọc khi ngắn mạch

XI.3. Độ nhạy:
Độ nhạy của bảo vệ bị giới hạn bởi dòng khởi động của bộ phận khởi động. Trong các mạng hở có 2 hay nhiều nguồn cung cấp, ở một số chế độ ví dụ như sau khi cắt một

32

trong các nguồn cung cấp có công suất lớn và cưỡng bức kích từ máy phát của các nguồn còn lại thì dòng phụ tải cực đại có thể đạt tới giá trị lớn. Dòng khởi động được chỉnh định khỏi dòng phụ tải này thường làm cho bảo vệ hoàn toàn không đủ độ nhạy. Để tăng độ nhạy đôi khi người ta dùng những bộ phận khởi động liên hợp dòng và áp. Từ những nhận xét trên ta thấy rằng bảo vệ dòng có hướng có thể sử dụng làm bảo vệ chính trong các mạng phân phối điện áp dưới 35kV khi nó đảm bảo được tính chọn lọc và tác động nhanh. Bảo vệ dòng có hướng cũng được sử dụng rộng rãi làm bậc dự trữ trong các bảo vệ có đặc tính thời gian nhiều cấp.

32

Chương 4: BẢO VỆ CHỐNG CHẠM ĐẤT
I. Bảo vệ dòng thứ tự không Trong mạng có dòng chạm đất lớn:
Bảo vệ dòng thứ tự không được thực hiện nhờ một rơle RI nối vào bộ lọc dòng thứ tự không LIo .

Hình 4.1 : Sơ đồ nối rơle vào bộ lọc dòng thứ tự không gồm 3BI

Hình 4.2 : Kết hợp sơ đồ bộ lọc - rơle dòng thứ tự không với sơ đồ sao khuyết

I.1. Dòng qua rơle:
Khi chiều của các dòng điện đã chấp nhận như trong sơ đồ hình 4.1 và 4.2, dòng điện qua rơle RI bằng:
IR = Ia+ Ib+ Ic Dòng thứ của BI tương ứng với sơ đồ thay thế (hình 2.13) là: . . . . ω . I T = I 'S − I ' µ = S (I S − I µ ) ωT . . ω . Ví dụ: I a = S (I A − I A µ ) ωT . . . . . . ω . ω Vì vậy: I R = S (I A + I B + I C ) − S ( I A µ + I Bµ + I Cµ ) ωT ωT Tổng dòng từ hóa của 3 máy biến dòng quy đổi về phía thứ cấp của chúng được gọi là dòng không cân bằng thứ cấp của bộ lọc: . . . ω . (4.1) I KCBT = S (I A µ + I Bµ + I Cµ ) ωT . . . . ωT Tổng: I A + I B + I C = 3I 0 ; = nI ωS
.
. . . .

3I 0 . Vậy: IR = − I KCBT (4.2) nI Như vậy bảo vệ chỉ tác động đối với các dạng ngắn mạch có tạo nên dòng Io (ngắn mạch chạm đất).

.

33

Đối với các bộ lọc dùng BI lí tưởng có Iµ = 0 thì IKCBT = 0. Tuy nhiên thực tế các BI luôn luôn có dòng từ hóa và dòng từ hóa ở các pha là khác nhau mặc dù dòng sơ của các pha có trị số bằng nhau, vì vậy IKCBT ≠ 0.

I.2. Dòng khởi động của bảo vệ:
Trong tình trạng làm việc bình thường hoặc khi ngắn mạch giữa các pha (không chạm đất) thì dòng thứ tự không I0 = 0. Do vậy để bảo vệ không tác động khi ngắn mạch giữa các pha ngoài vùng bảo vệ cần chọn: IKĐ = kat . IKCBStt (4.4) Dòng IKCBStt được tính toán đối với trường hợp ngắn mạch ngoài không chạm đất và cho dòng lớn nhất. Đồng thời để phối hợp độ nhạy giữa các bảo vệ thứ tự không thì dòng khởi động của bảo vệ đoạn sau (gần nguồn hơn) phải chọn lớn hơn bảo vệ đoạn trước một ít. Dòng khởi động của bảo vệ thứ tự không thường bé hơn nhiều so với dòng làm việc cực đại của đường dây nên độ nhạy khá cao.

I.3. Thời gian làm việc:
Bảo vệ dòng thứ tự không có đặc tính thời gian độc lập, được chọn theo nguyên tắc bậc thang. Xét ví dụ đối với mạng hở có một nguồn cung cấp và có trung tính được nối đất chỉ một điểm ở đầu nguồn (hình 4.3). Bảo vệ 2a ở các trạm B, C có thể được chỉnh định không thời gian (thực tế t2a ≈ 0,1 giây) và thời gian tác động của các bảo vệ đường dây là: t3a = t2a + ∆t ; t4a = t3a + ∆t Trên đồ thị hình 4.3 cũng vẽ đặc tính thời gian của các bảo vệ 1 ÷ 4 làm nhiệm vụ chống ngắn mạch nhiều pha trong mạng. Từ hình 4.3 và những điều đã trình bày trên đây ta có thể thấy được ưu điểm chính của bảo vệ dòng thứ tự không so với bảo vệ nối vào dòng pha toàn phần là thời gian làm việc bé và độ nhạy cao.

Hình 4.3 : Đặc tính thời gian của bảo vệ dòng TTK và của bảo vệ

34

nối vào dòng pha trong mạng có trung tính nối đất trực tiếp

II. Bảo vệ dòng thứ tự không Trong mạng có dòng chạm đất bé:
Trong các mạng có dòng điện chạm đất bé (trung tính không nối đất hoặc nối đất qua cuộn dập hồ quang) giá trị dòng điện chạm đất một pha thường không quá vài chục Ampere. Ví dụ như ở mạng cáp, để chạm đất một pha không chuyển thành ngắn mạch nhiều pha thì chạm đất lớn nhất cho phép vào khoảng 20÷30A. Những bảo vệ dùng rơle nối vào dòng điện pha toàn phần không thể làm việc với dòng điện sơ cấp bé như vậy, vì thế người ta dùng các bảo vệ nối qua bộ lọc dòng điện thứ tự không. Bảo vệ được đặt ở đầu đường dây AB về phía trạm A trong mạng có trung tính cách đất (hình 4.15).

II.1. Dòng khởi động:
Dòng khởi động của bảo vệ được xác định theo điều kiện chọn lọc: Bảo vệ không được tác động khi chạm đất ngoài hướng được bảo vệ.

Hình 4.15 : Chạm đất 1 pha trong mạng có trung tính cách đất Ví dụ khi pha C của đường dây AC bị chạm đất tại điểm N’ (hình 4.14), qua bảo vệ đặt trên đường dây AB có dòng 3I0CD do điện dung COD giữa pha của đường dây được bảo vệ đối với đất. Đồ thị dòng điện dung trong các pha của đường dây AB và thành phần thứ tự không của chúng như trên hình 4.16. Để bảo vệ không tác động cần chọn: IKĐ ≥ kat . 3IoCD (4.7) kat: hệ số an toàn, có kể đến ảnh hưởng của dòng dung quá độ vào thời điểm đầu chạm đất (có thể lớn hơn giá trị ổn định rất nhiều). Đối với bảo vệ tác động không thời gian cần phải chọn kat = 4 ÷ 5, bảo vệ tác động có thời gian có thể chọn kat bé hơn. Tuy nhiên chạm đất thường lặp đi lặp lại và rơle phải chịu tác động của những xung dòng điện liên tiếp, cho nên dù bảo vệ tác động có thời gian cũng không thể chọn kat thấp hơn 2 ÷ 2,5.

II.2. Thời gian làm việc:
Khi bảo vệ tác động báo tín hiệu thì không cần chọn thời gian làm việc theo điều kiện chọn lọc, bảo vệ thường làm việc không thời gian. Có một số bảo vệ theo điều kiện an toàn cần phải tác động không có thời gian đi cắt chạm đất, còn lại nói chung bảo vệ tác động đi cắt với thời gian được chọn theo nguyên tắc bậc thang.

35

II.3. Độ nhạy:
Khi chạm đất trong vùng bảo vệ, ví dụ tại điểm N” trên pha C của đường dây AB (hình 4.15), để bảo vệ có thể tác động cần phải thực hiện điều kiện: IBV ≥ IKĐ Trong đó : IBV - là dòng điện đi qua bảo vệ. Dòng qua bảo vệ IBV sinh ra là do điện dung các pha của phần không hư hỏng trong hệ thống (đó chính là điện dung đẳng trị C0đt): IBV = 3I0Cđt = 3 ω C0đt.Up Điện dung tổng CoΣ của các pha trong toàn hệ thống đối với đất là: CoΣ = C0đt + C0D do vậy: IBV = 3ω(CoΣ - C0D).Up (4.8) Vị trí điểm chạm đất N” trên đường dây được bảo vệ không ảnh hưởng đến trị số dòng IBV, vì trở kháng và cảm kháng của đường dây rất nhỏ so với dung kháng. Độ nhạy của bảo vê được đặc trưng bằng hệ số độ nhạy: 3ω(C0Σ − C0D ) U p I K n = BV = I KÂ I KÂ Khi chạm đất qua điện trở trung gian cần phải có Kn ≥ 1,25 ÷ 1.5.

Hình 4.19 : Bố trí các bảo vệ chống chạm đất Để nhanh chóng phát hiện phần tử bị chạm đất nên đặt bảo vệ báo tín hiệu ở tất cả các đầu đường dây (hình 4.19). Khi xuất hiện chạm đất (ví dụ ở điểm N) bằng cách kiểm tra dần tín hiệu của các bảo vệ từ đầu nguồn A đến trạm C có thể xác định được đoạn đường dây bị chạm đất.

36

Chương 5:

BẢO VỆ DÒNG SO LỆCH

I. Nguyên tắc làm việc:
Bảo vệ dòng so lệch là loại bảo vệ dựa trên nguyên tắc so sánh trực tiếp dòng điện ở hai đầu phần tử được bảo vệ. Các máy biến dòng BI được đặt ở hai đầu phần tử được bảo vệ và có tỷ số biến đổi nI như nhau (hình 5.1). Quy ước hướng dương của tất cả các dòng điện theo chiều mũi tên như trên sơ đồ hình 4.1, ta có :
I R = I IT − I IIT (5.1) Dòng vào rơle bằng hiệu hình học dòng điện của hai BI, chính vì vậy bảo vệ có tên gọi là bảo vệ dòng so lệch.
. . .

Hình 5.1 : Sơ đồ nguyên lí 1 pha của bảo vệ dòng so lệch a) Trong tình trạng làm việc bình thường hoặc khi ngắn mạch ngoài (ở điểm N’): Trường hợp lí tưởng (các BI không có sai số, bỏ qua dòng dung và dòng rò của đường dây được bảo vệ) thì:
I IS = I IIS ⇒ I IT = I IIT ⇒ I R = I IT − I IIT = 0 và bảo vệ sẽ không tác động. b) Khi ngắn mạch trong (ở điểm N”): dòng IIS và IIIS khác nhau cả trị số và góc pha. Khi hướng dòng quy ước như trên thì dòng ở chỗ hư hỏng là:
.
. . . . . . .

IN I N = I IS − I IIS ⇒ I R = I IT − I IIT = nI Nếu dòng IR vào rơle lớn hơn dòng khởi động IKĐR của rơle, thì rơle khởi động và cắt phần tử bị hư hỏng. Khi nguồn cung cấp là từ một phía (IIIS = 0), lúc đó chỉ có dòng IIT, dòng IR = IIT và bảo vệ cũng sẽ khởi động nếu IR > IKĐR.

.

.

.

.

.

.

37

Như vậy theo nguyên tắc tác động thì bảo vệ có tính chọn lọc tuyệt đối và để đảm bảo tính chọn lọc không cần phối hợp về thời gian. Vùng tác động của bảo vệ được giới hạn giữa hai BI đặt ở 2 đầu phần tử được bảo vệ.

II. Dòng không cân bằng:
Khi khảo sát nguyên tắc tác động của bảo vệ dòng so lệch ta đã giả thiết trong tình trạng làm việc bình thường hoặc khi ngắn mạch ngoài, lí tưởng ta có IIT = IIIT. Tuy nhiên trong thực tế : I IT = I 'IS − I 'I µ ; I IIT = I 'IIS − I 'II µ Như vậy, dòng trong rơle (khi không có ngắn mạch trong vùng bảo vệ, dòng trong rơle được gọi là dòng không cân bằng IKCB) bằng: (5.2) I R = I KCB = I IT − I IIT = I 'II µ − I 'I µ Ngay cả khi kết cấu của hai BI giống nhau, dòng từ hóa I’IIµ và I’Iµ của chúng thực tế là không bằng nhau. Vì vậy dòng không cân bằng có một giá trị nhất định nào đó. Vẫn chưa có những phương pháp phù hợp với thực tế và đủ chính xác để tính toán dòng không cân bằng quá độ. Vì vậy để đánh giá đôi khi người ta phải sử dụng những số liệu theo kinh nghiệm. Trên hình 5.3b là quan hệ iKCB = f(t), khảo sát đồ thị đó và những số liệu khác người ta nhận thấy rằng : iKCB quá độ có thể lớn hơn nhiều lần trị số xác lập của nó và đạt đến trị số thậm chí lớn hơn cả dòng làm viêc cực đại. iKCB đạt đến trị số cực đại không phải vào thời điểm đầu của ngắn mạch mà Hình 5.3 : Đồ thị biểu diễn quan hệ hơi chậm hơn một ít. theo thời gian của trị số tức thời trị số iKCB xác lập sau ngắn mạch của dòng ngắn mạch ngoài (a) và có thể lớn hơn rất nhiều so với trước ngắn dòng không cân bằng trong mạch mạch do ảnh hưởng của từ dư trong lõi rơle của bảo vệ so lệch (b) thép.thời gian tồn tại trị số iKCB lớn không quá vài phần mười giây.
. . . . . . . . . . . .

III. Dòng khởi động và độ nhạy:
III.1. Dòng điện khởi động:
Để đảm bảo cho bảo vệ so lệch làm việc đúng khi ngắn mạch ngoài, dòng khởi động của rơle cần phải chỉnh định tránh khỏi trị số tính toán của dòng không cân bằng: IKĐR ≥ kat.IKCBmaxtt (5.3) IKCBmaxtt : trị hiệu dụng của dòng không cân bằng cực đại tính toán tương ứng với dòng ngắn mạch ngoài cực đại. Tương ứng dòng khởi động của bảo vê là: IKĐ ≥ kat.IKCBSmaxtt (5.4) trong đó IKCBSmaxtt là dòng không cân bằng phía sơ cấp của BI tương ứng với IKCBmaxtt và được tính toán như sau: (5.5) IKCBSmaxtt = fimax.kđn.kkck. IN ngmax

38

với: fimax - sai số cực đại cho phép của BI, fimax = 10%. kđn - hệ số đồng nhất của các BI, (kđn = 0 ÷ 1), kđn = 0 khi các BI hoàn toàn giống nhau và dòng điện qua cuộn sơ cấp của chúng bằng nhau, kđn = 1 khi các BI khác nhau nhiều nhất, một BI làm việc không có sai số (hoặc sai số rất bé) còn BI kia có sai số cực đại. kkck - hệ số kể đến thành phần không chu kỳ trong dòng điện ngắn mạch. IN ngmax - thành phần chu kỳ của dòng điện ngắn mạch ngoài lớn nhất.

III.2. Độ nhạy:
Độ nhạy của bảo vệ được đánh giá thông qua hệ số độ nhạy: I (5.6) K n = N min I KÂ INmin : dòng nhỏ nhất có thể có tại chỗ ngắn mạch khi ngắn mạch trực tiếp trong vùng bảo vệ. Yêu cầu độ nhạy của bảo vệ dòng so lệch Kn ≥ 2

IV. Các biện pháp nâng cao độ nhạy:
Cho bảo vệ làm việc với thời gian khoảng 0,3 đến 0,5 sec để tránh khỏi những trị số quá độ lớn của dòng không cân bằng. Nối nối tiếp với cuộn dây rơle một điện trở phụ (hình 5.4). Tăng điện trở mạch so lệch sẽ làm giảm thấp dòng không cân bằng cũng như dòng ngắn mạch thứ cấp (khi hư hỏng trong vùng bảo vệ). Tuy nhiênmức độ giảm thấp này không như nhau do tính chất khác nhau của dòng không cân bằng quá độ và của dòng ngắn mạch. Mức độ giảm dòng không cân bằng nhiều hơn do trong nó có chứa thành phần không chu kỳ nhiều hơn. Do sơ đồ rất đơn giản nên biện pháp này được sử dụng để thực hiện bảo vệ cho một số phần tử trong hệ thống điện. Nối rơle qua máy biến dòng bão hòa trung gian (BIG). Dùng rơle có hãm. Hình 5.4 : Bảo vệ dòng so lệch dùng điện trở phụ trong mạch rơle

V. Bảo vệ so lệch dùng rơle nối qua BIG:
Sơ đồ nguyên lí của bảo vệ có rơle nối qua BIG trên hình 5.5a. Hoạt động của sơ đồ dựa trên cơ sở là trong dòng không cân bằng quá độ khi ngắn mạch ngoài (hình 5.3) thường có chứa thành phần không chu kỳ đáng kể làm dịch chuyển đồ thị biểu diễn trị tức thời của dòng iKCB về 1 phía của trục thời gian. Thông số của BI bão hòa được lựa chọn thế nào để nó biến đổi rất kém thành phần không chu kỳ chứa trong iKCB đi qua cuộn sơ của nó. Dùng sơ đồ thay thế của BI để phân tích, có thể thấy rằng phần lớn thành phần không chu kỳ đi qua nhánh từ hóa làm bão hòa

39

mạch từ (giảm Zµ). Trong điều kiện đó thành phần chu kỳ của iKCB chủ yếu khép mạch qua nhánh từ hóa mà không đi vào rơle. Điều kiện làm việc của BIG rất phức tạp bởi vì quan hệ phi tuyến khi biến đổi qua BI chính xếp chồng với quan hệ phi tuyến khi biến đổi iKCB qua BIG. Phần tiếp theo ta sẽ khảo sát đồ thị vòng từ trễ của BIG và sự thay đổi trị tức thời của dòng theo thời gian (hình 5.5).

a)

b)

c)

Hình 5.5 : Bảo vệ dòng so lệch dùng rơle nối qua BI bão hòa trung gian a) sơ đồ nguyên lí của bảo vệ b) hoạt động của sơ đồ khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ c) hoạt động của sơ đồ khi ngắn mạch ngoài

VI. Bảo vệ dùng rơle so lệch có hãm:
Dòng so lệch thứ hay còn gọi là dòng làm việc bằng hiệu các dòng thứ ILV = ISLT = IIT - IIIT và dòng hãm bằng 1/2 tổng dòng thứ IH = 0,5*(IIT + IIIT). Khi ngắn mạch ngoài, trị tuyệt đối của hiệu dòng luôn luôn nhỏ hơn 1/2 tổng dòng thứ, tức là:
I IT − I IIT < 0,5 I IT + I IIT
. . . .

hay :

ILV < IH (5.7) Khi ngắn mạch trong, trị tuyệt đối của hiệu có thể xem là lớn hơn 1/2 tổng:
I IT − I IIT > 0,5 I IT + I IIT
. . . .

ILV > IH (5.8) Khi ngắn mạch trong và có nguồn cung cấp chỉ từ một phía thì IIIT = 0 ; ILV = IIT ; IH = 0,5IIT. Biểu thức (5.7) và (5.8) có thể được coi là cơ sở để thực hiện rơle có hãm. Các rơle này dựa vào việc so sánh 2 đại lượng:
I IT − I IIT và 0,5 I IT + I IIT
. . . .

hay :

Sơ đồ nối BI với rơle như hình 5.7b qua BIG có tỉ số biến đổi nI = 1, cuộn sơ của BIG chia thành 2 phần bằng nhau, cuộn thứ có dòng hãm đưa vào bộ phận hãm của rơle;

40

dòng so lệch cung cấp cho bộ phận làm việc của rơle được lấy từ điểm giữa của cuộn sơ BIG.

Hình 5.7 : Bảo vệ dòng so lệch có hãm a) Đồ thị véc tơ dòng thứ trong mạch bảo vệ b) Sơ đồ nguyên lí một pha của bảo vệ

VII. Đánh giá bảo vệ so lệch dọc:
VII.1. Tính chọn lọc:
Theo nguyên tắc tác động, bảo vệ có tính chọn lọc tuyệt đối. Khi trong hệ thống điện có dao động hoặc xảy ra tình trạng không đồng bộ, dòng ở 2 đầu phần tử được bảo vệ luôn bằng nhau và không làm cho bảo vệ tác động mất chọn lọc.

VII.2. Tác động nhanh:
Do bảo vệ có tính chọn lọc tuyệt đối nên không yêu cầu phải phối hợp về thời gian với bảo vệ các phần tử kề. Bảo vệ có thể được thực hiện để tác động không thời gian.

VII.3. Độ nhạy:
Bảo vệ có độ nhạy tương đối cao do dòng khởi động có thể chọn nhỏ hơn dòng làm việc của đường dây.

VII.4. Tính đảm bảo:
Sơ đồ phần rơle của bảo vệ không phức tạp lắm và làm việc khá đảm bảo. Nhược điểm chủ yếu của bảo vệ là có dây dẫn phụ . Khi đứt dây dẫn phụ có thể làm kéo dài thời gian ngừng hoạt động của bảo vệ, hoặc bảo vệ có thể tác động không đúng (nếu bộ phận kiểm tra đứt mạch thứ không làm việc). Giá thành của bảo vệ được quyết định bởi giá thành của dây dẫn phụ và chi phí lắp đặt chúng, do vậy đường dây dài giá thành sẽ rất cao. Từ những phân tích trên cho thấy chỉ nên đặt bảo vệ so lệch dọc cho những đường dây có chiều dài không lớn chủ yếu là trong mạng ≥ 110kV khi không thể áp dụng các bảo vệ khác đơn giản và tin cậy hơn. Lúc ấy nên dùng chung cáp làm dây dẫn phụ của bảo vệ, đồng thời để thực hiện điều khiển xa, đo lường xa, thông tin liên lạc...

41

Bảo vệ so lệch dọc được áp dụng rộng rãi để bảo vệ cho máy phát, máy biến áp, thanh góp, ... do không gặp phải những khó khăn về dây dẫn phụ.

VIII. Bảo vệ so lệch ngang có hướng:
Nguyên tắc tác động bảo vệ so lệch ngang dựa vào việc so sánh dòng trên 2 đường dây song song, trong chế độ làm việc bình thường hoặc khi ngắn mạch ngoài các dòng này có trị số bằng nhau và cùng hướng, còn khi phát sinh hư hỏng trên một đường dây thì chúng sẽ khác nhau. Bảo vệ được dùng cho 2 đường dây song song nối vào thanh góp qua máy cắt riêng. Khi hư hỏng trên một đường dây, bảo vệ cần phải cắt chỉ đường dây đó và giữ nguyên đường dây không hư hỏng lại làm việc. Muốn vậy bảo vệ phải được đặt ở cả 2 đầu đường dây và có thêm bộ phận định hướng công suất để xác định đường dây bị hư hỏng. Sơ đồ nguyên lí 1 pha của bảo vệ trên hình 5.9. Các máy biến dòng đặt trên 2 đường dây có tỷ số biến đổi nI như nhau, cuộn thứ của chúng nối với nhau thế nào để nhận được hiệu các dòng pha cùng tên. Rơle dòng 5RI làm nhiệm vụ của bộ phận khởi động, rơle 6RW tác động 2 phía là bộ phận định hướng công suất. Khi chiều dòng điện quy ước như trên hình 5.9, ta có dòng đưa vào các rơle này là IR = IIT - IIIT . Ap đưa vào 6RW được lấy từ BU nối vào thanh góp trạm. Rơle 6RW sẽ tác động đi cắt đường dây có công suất ngắn mạch hướng từ thanh góp vào đường dây và khi ở cả 2 đường dây đều có công suất ngắn mạch hướng từ thanh góp vào đường dây thì 6RW sẽ tác động về phía đường dây có công suất lớn hơn. Trong chế độ làm việc bình thường hoặc khi ngắn mạch ngoài, dòng IIT , IIIT bằng nhau và trùng pha. Dòng vào rơle IR = IIT - IIIT gần bằng 0 (IR = IKCB), nhỏ hơn dòng khởi động IKĐR của bộ phận khởi động 5RI và bảo vệ sẽ không tác động.

Hình 5.9 : Bảo vệ so lệch ngang có hướng dùng cho 2 đường dây song song Khi ngắn mạch trên đường dây I ở điểm N’ (hình 5.9), dòng II > III . Về phía trạm A có IR = IIT - IIIT ; còn phía trạm B có IR = 2IIIT. Rơle 5RI ở cả 2 phía đều khởi động. Công suất ngắn mạch trên đường dây I phía A lớn hơn trên đường dây II; do vậy 6’RW khởi động về phía đường dây I và bảo vệ cắt máy cắt 1’MC. Về phía trạm B, công suất ngắn

42

mạch trên đường dây I có dấu dương (hướng từ thanh góp vào đường dây), còn trên đường dây II - âm. Do đó 6”RW cũng khởi động về phía đường dây I và cắt máy cắt 1”MC. Như vậy bảo vệ đảm bảo cắt 2 phía của đường dây hư hỏng I. Khi ngắn mạch trên đường dây ở gần thanh góp (điểm N”), dòng vào rơle phía trạm B là IR ≈ 0 và lúc đầu nó không khởi động. Tuy nhiên bảo vệ phía trạm A tác động do dòng vào rơle khá lớn. Sau khi cắt máy cắt 2’MC, phân bố dòng trên đường dây có thay đổi và chỉ đến lúc này bảo vệ phía trạm B mới tác động cắt 2”MC. Hiện tượng khởi động không đồng thời vừa nêu là không mong muốn vì làm tăng thời gian loại trừ hư hỏng ra khỏi mạng điện. Nguồn thao tác được đưa vào bảo vệ qua các tiếp điểm phụ của 1MC và 2MC. Khi cắt một máy cắt thì tiếp điểm phụ của nó mở và tách bảo vệ ra. Cần thực hiện như vậy vì 2 lí do sau: Sau khi cắt 1 đường dây bảo vệ trở thành bảo vệ dòng cực đại không thời gian. Nếu không tách bảo vệ ra, nó có thể cắt không đúng đường dây còn lại khi xảy ra ngắn mạch ngoài. Bảo vệ có thể cắt đường dây bị hư hỏng không đồng thời. Khi ngắn mạch tại điểm N”, máy cắt 2’MC cắt trước, sau đó toàn bộ dòng hư hỏng sẽ đi đến chỗ ngắn mạch qua đường dây I. Nếu không tách bảo vệ phía trạm A ra, nó có thể cắt không đúng 1’MC của đường dây I không hư hỏng.

43

Chương 6:

BẢO VỆ KHOẢNG CÁCH

I. Nguyên tắc tác động:
Bảo vệ khoảng cách là loại bảo vệ dùng rơ le tổng trở có thời gian làm việc phụ thuộc vào quan hệ giữa điện áp UR và dòng điện IR đưa vào rơle và góc ϕR giữa chúng : U t = f ( R ,ϕ R ) IR thời gian này tự động tăng lên khi khoảng cách từ chỗ nối bảo vệ đến điểm hư hỏng tăng lên. Bảo vệ đặt gần chỗ hư hỏng nhất có thời gian làm việc bé nhất Nếu nối rơle tổng trở của bảo vệ khoảng cách (BVKC) vào hiệu các dòng pha và điện áp dây tương ứng (ví du, 2 pha A,B) thì khi ngắn mạch 2 pha A, B ta có: Dòng vào rơle: 1 IR = (I A − I B ) nI Ap đặt vào rơle: 1 1 UR = (U A − U B ) = (I A − I B ) Z1l nU nU UR Như vậy : = Z1 .l IR Trong đó : Z1 : tổng trở thứ tự thuận của 1 km đường dây. nI, nU : tỷ số biến đổi của BI và BU cung cấp cho bảo vệ. IA, IB : dòng chạy qua cuộn sơ cấp của BI đặt ở pha A, B. UA, UB : áp pha A, B tại chỗ nối bảo vệ (chỗ nối BU). l : khoảng cách từ chổ đặt bảo vệ đến điểm ngắn mạch Khi ấy: U t = f ( R ,ϕ R ) = f ( Z1 .l ,ϕ R ) IR Ban đầu để đơn giản, coi bảo vệ có thời gian làm việc không phụ thuộc vào góc ϕR: (6.1) t = f (Z1.l) Như vậy thời gian làm việc t của bảo vệ không phụ thuộc vào giá trị của áp và dòng đưa vào bảo vệ mà chỉ phụ thuộc vào khoảng cách từ chổ nối bảo vệ đến điểm hư hỏng.

II. Đặc tính thời gian:
Là quan hệ giữa thời gian tác động của bảo vệ với khoảng cách hay tổng trở đến chổ hư hỏng. Hiện nay thường dùng bảo vệ có đặc tính thời gian hình bậc thang (nhiều cấp). Số vùng và số cấp thời gian thường ≤ 3 để sơ đồ bảo vệ được đơn giản (hình 6.1).

44

Vùng I có thời gian tác động tI (tI xác định bởi thời gian khởi động của các rơle, nếu không yêu cầu chỉnh định khỏi thời gian tác động của chống sét ống). Khi xét đến sai số của bộ phận khoảng cách, cũng như do một số yếu tố khác, vùng I được chọn khoảng 80% đến 85% chiều dài đoạn được bảo vệ. Vùng II có thời gian tác động tII , thời gian tII của tất cả các bảo vệ đều bằng nhau và để đảm bảo chon lọc tII phải lớn hơn một bậc ∆t so với thời gian làm việc của bảo vệ chính đặt ở các phần tử kề.

Hình 6.1 : Đặc tính thời gian nhiều cấp của bảo vệ khoảng cách

Chiều dài của vùng II phải có giá trị thế nào để đảm bảo bảo vệ tác động chắc chắn với thời gian tII khi ngắn mạch ở cuối đoạn được bảo vệ. Khi thời gian tII được chọn theo cách như trên thì chiều dài của vùng II bị giới hạn bởi yêu cầu chọn lọc của các bảo vệ. Xét đến các sai số đã nêu và tính đến chiều dài của vùng I, vùng II chiếm khoảng 30% đến 40% chiều dài đoạn kề. Vùng III có thời gian tác động tIII dùng làm dự trữ cho các đoạn tiếp theo và bọc lấy toàn bộ những đoạn nầy. Thời gian tIII của các bảo vệ được chọn theo nguyên tắc bậc thang ngược chiều. Khi ngắn mạch qua điện trở trung gian rqđ thời gian tác động của các vùng có thể tăng lên. Ví du, ngắn mạch ở vùng I qua rqđ, bảo vệ khoảng cách có thể làm việc với thời gian của cấp II hoặc cấp III (các đường nét chấm trên hình 6.1). Sau đây xét một ví dụ cụ thể về đặc tính thời gian làm việc hình bậc thang có 3 cấp của bảo vệ khoảng cách (hình 6.2).

Hình 6.2 : Bảo vệ khoảng cách trong mạng hở có nguồn cung cấp từ 2 phía a) Sơ đồ mạng được được bảo vệ b) Đặc tính thời gian nhiều cấp Khi xảy ra ngắn mạch ở điểm N, các bảo vệ 3 và 4 của đường dây hư hỏng BC ở gần điểm ngắn mạch nhất (có khoảng cách l3 và l4) sẽ tác động với thời gian bé nhất tI. Các bảo vệ 1 và 6 cũng khởi động nhưng chúng ở xa điểm ngắn mạch hơn (l1 > l3 và l6 > l4) nên

45

chúng chỉ có thể tác động như là một bảo vệ dự trữ trong trường hợp đoạn BC không được cắt ra bởi các bảo vệ 3 và 4. Các bảo vệ 2 và 5 cũng cách điểm ngắn mạch một khoảng l3 và l4 (giống như bảo vệ 3 và 4), muốn chúng không tác động thì các bảo vệ này cũng như tất cả các bảo vệ khác phải có tính định hướng, bảo vệ chỉ tác động khi hướng công suất ngắn mạch đi từ thanh góp về phía đường dây được bảo vệ. Tính định hướng tác động của bảo vệ được đảm bảo nhờ bộ phận định hướng công suất riêng biệt hoặc là nhờ một bộ phận chung vừa xác định khoảng cách đên điểm ngắn mạch vừa xác định hướng của dòng công suất ngắn mạch.

III. Sơ đồ bảo vệ khoảng cách:
Trong trường hợp chung, bảo vệ khoảng cách có các bộ phận chính như sau: * Bộ phận khởi động: có nhiệm vụ : - Khởi động bảo vệ vào thời điểm phát sinh hư hỏng. - Kết hợp với các bộ phận khác làm bậc bảo vệ cuối cùng. Bộ phận khởi động thường được thực hiện nhờ rơle dòng cực đại hoặc rơle tổng trở cực tiểu. * Bộ phận khoảng cách : đo khoảng cách từ chổ nối bảo vệ đến điểm hư hỏng, thực hiện bằng rơle tổng trở. * Bộ phận tạo thời gian: tạo thời gian làm việc tương ứng với khoảng cách đến điểm hư hỏng, được thực hiện bằng một số rơle thời gian khi bảo vệ có đặc tính thời gian nhiều cấp. * Bộ phận định hướng công suất: để ngăn ngừa bảo vệ tác động khi hướng công suất ngắn mạch từ đường dây được bảo vệ đi vào thanh góp của trạm, được thực hiện bằng rơle định hướng công suất riêng biệt hoặc kết hợp trong bộ phận khởi động và khoảng cách, nếu các bộ phận này thực hiện bằng rơle tổng trở có hướng. Trên hình 6.3 là sơ đồ nguyên lí một pha của bảo vệ khoảng cách có đặc tính thời gian nhiều cấp, có bộ phận khởi động dòng điện, không có các phần tử nào thực hiện chung nhiệm vụ của một số bộ phận. Bộ phận khởi động dùng rơle dòng 3RI, bộ phận định hướng công suất - 4RW, bộ phận khoảng cách - cấp I: 5RZ, cấp II: 6RZ, và bộ phận tạo thời gian - cấp I: 8RGT, cấp II: 10RT, cấp III: 7RT. Khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ, 3RI và 4RW sẽ khởi động và khép tiếp điểm của chúng, cực (+) của nguồn thao tác được đưa đến tiếp điểm của 5RZ, 6RZ và đến cuộn dây của 7RT. Nếu ngắn mạch xảy ra trong phạm vi vùng I, các rơle 5RZ, 8RGT sẽ khởi động và qua rơle 9Th sẽ đưa xung đi cắt 1MC với thời gian tI. Nếu xảy ra hư hỏng ở xa hơn trong vùng II, rơle 5RZ không khởi động, các rơle 6RZ và 10RT tạo thời gian tII của cấp thứ II sẽ khởi động và cho xung đi cắt 1MC qua rơle 11Th. Khi ngắn mạch xa hơn nữa trong vùng III, các rơle 5RZ và 6RZ sẽ không khởi động, 1MC bị cắt với thời gian tIII tạo nên bởi 7RT qua 12Th. Như vậy, trong sơ đồ đang xét bộ phận khoảng cách không kiểm soát vùng III và khi ngắn mạch trong vùng đó bảo vệ (theo hình 6.3) sẽ làm việc như là một bảo vệ dòng cực đại có hướng.

46

Hình 6.3 : Sơ đồ nguyên lí 1 pha của bảo vệ khoảng cách

IV. Tổng trở trên các cực của bộ phận khoảng cách:
Để thuận tiện cho tính toán và phân tích sự làm việc của các bộ phận khoảng cách, người ta đưa ra khái niệm về tổng trở trên các cực rơle. Tổng trở giả tưởng này trong trường hợp chung không có ý nghĩa vật lí, nó chính là tỷ số giữa áp UR và dòng IR đưa vào rơle. Thực tế, khái niệm này được áp dụng rộng rãi do khi chọn đúng UR & IR (ví du, áp dư của nhánh ngắn mạch và dòng gây nên áp dư đó) thì tổng trở giả tưởng trên các cực của rơle sẽ tỷ lệ với khoảng cách từ thanh góp của trạm có đặt bảo vệ đến điểm ngắn mạch trên đường dây. Tương tự như quan hệ vật lí đặc trưng bởi tam giác điện áp rơi, người ta phân ra (hình 6.4) tổng trở giả tưởng ZR = UR/IR , điện trở giả tưởng tác dụng rR = UR/IR cosϕR và phản kháng xR =UR/IR sinϕR . Tùy thuộc vào việc thực hiện bộ phận Hình 6.4 : Đồ thị vectơ áp và dòng đưa khoảng cách mà người ta dùng một vào các cực của bộ phận khoảng cách trong các đại lượng giả tưởng nói trên. Các bộ phận khoảng cách và khởi động luôn luôn dùng các rơle thứ cấp mà áp và dòng đưa đến chúng thông qua các máy biến đổi đo lường. Liên hệ giữa tổng trở sơ và thứ cấp, ví dụ đối với rơle tổng trơ, như sau : U RT n UR n Z RT = = I . S = I Z RS (6.2) I RT n U I RS nU Khi nI = nU thì Z R = Z R . Để đơn giản, coi tổng trở thứ cấp bằng tổng trở sơ cấp,
T S

tức là coi các hệ số biến đổi nI và nU bằng nhau (coi nI = nU = 1).

47

V. Sử dụng mặt phẳng phức tổng trở để phân tích sự làm việc của rơle tổng trở :

Hình 6.5 : Biểu diễn trong mặt phẳng phức tổng trở a) tổng trở ở đầu cực rơle b) đường dây được bảo vệ Việc nghiên cứu sự làm việc của rơle tổng trở nối vào một điện áp và một dòng điện được tiến hành rất tiện lợi trong mặt phẳng phức tổng trở ZR = (UR/IR).ejϕR (hình 6.5a). Góc ϕR được tính từ trục (+) theo hướng ngược chiều kim đồng hồ, lúc đó vector IR xem như là gắn chặt trên trục (+). Hình chiếu của vector ZR lên trục j là thành phần phản kháng xR = ZRsinϕR và lên trục (+) là thành phần tác dụng rR = ZRcosϕR. Đường dây BC được bảo vệ có tổng trở mang tính cảm, biễu diễn trong phần tư thứ 1 bằng số phức ZlBC =Z1.lBC.ejϕ l . Rơle tổng trơ đang xét đặt ở đầu đường dây BC về phía trạm B được xem như nằm ở gốc tọa độ (hình 6.5 b). Đường dây CD có tổng trở ZlCD =Z1.lCD.ejϕ l nằm ở phần tư thứ 1 trên đường kéo dài của số phức ZlBC ,còn đường dây AB có tổng trở ZlAB =Z1.lAB.ejϕ l nằm ở phần tư thứ 3 trên đường kéo dài về phía ngược lại. Vùng I cuả bảo vệ đường dây BC được đặc trưng bởi tổng trở ≈ 0,85 ZlBC, khi không có những yếu tố làm sai lệch nhiều đến sự làm việc của bảo vệ thì rơle tổng trở cần có đặc tính khởi động bọc lấy số phức 0,85 ZlBC như vùng gạch chéo trên hình 6.5b. Thực tế để đảm bảo sự làm việc chắc chắn của bảo vệ, vùng khởi động của rơle tổng trở được mở rộng đáng kể (tất nhiên vị trí xác định điểm cuối của vùng bảo vệ thì không thể mở rộng). Đặc tính khởi động ZKĐ= f(ϕR) biễu diễn trong mặt phẳng phức là đường cong bọc lấy vùng khởi động. Theo dạng đặc tính khởi động người ta phân ra một số loại rơle tổng trở sau :

V.1. Rơle tổng trở vô hướng:
ZKĐ = k = const (6.3) Đặc tính của rơle là vòng tròn có tâm ở gốc tọa độ (hình 6.6 a). Trị số tổng trở khởi động của rơle này không phụ thuộc góc ϕR giữa UR và IR .

V.2. Rơle tổng trở có hướng có đặc tính vòng tròn:
ZKĐ = kcos(ϕR + α) (6.4) Đặc tính của rơle là vòng tròn đi qua gốc tọa độ (hình 6.6 b). Rơle sẽ có độ nhạy lớn nhất đặc trưng bằng ZKĐmax = k khi α = -ϕR. Thường chọn α = - ϕl do vậy khi xảy ra ngắn mạch trực tiếp trên đường dây, tương ứng với ϕR = ϕl, bảo vệ sẽ có độ nhạy lớn nhất.

48

Rơle định hướng công suất được xem như là rơle tổng trở có hướng có đặc tính vòng tròn với bán kính bằng vô cùng (hình 6.6c). Đặc tính như vậy là đường thẳng qua gốc tọa độ và tạo với trục (+) một góc (90o - α). Nhược điểm của rơle tổng trở có hướng và rơle định hướng công suất là tồn tại vùng chết không những khi ngắn mạch ba pha mà cả khi ngắn mạch hai pha. Nguyên do là để rơle tổng trở làm việc đúng và để nhận được ZR tỷ lệ với khoảng cách đến chổ ngắn mạch, người ta đưa vào rơle dòng các pha hư hỏng và áp dư của các nhánh hư hỏng, nếu ngắn mạch trực tiếp ở gần chỗ đặt bảo vệ thì áp đưa vào rơle có thể tiến đến 0.

Hình 6.6 : Đặc tính khởi động của rơle tổng trở trong mặt phẳng phức a) vô hướng b) có hướng c) định hướng công suất d) hỗn hợp e) kết hợp rơle tổng trở có hướng và hỗn hợp f ) phản kháng

V.3. Rơle hỗn hợp (tác dụng - phản kháng):
1 (6.5) cos( ϕ R + α ) Đặc tính của rơle là các đường thẳng cách gốc tọa độ một khoảng bằng k (đường 1 và 2 - hình 6.6d ). Đường 1 ứng với giá trị α nằm trong khoảng (-π , -π/2), đường 2 - trong khoảng (0 , π/2). Góc độ nhạy bé nhất của rơle là ϕR = - α. Đặc tính của rơle cắt các trục (+) và (+j) một khoảng tương ứng bằng k k va cosα sin α Rơle loại này thường không sử dụng độc lập để làm bộ phận đo khoảng cách. Có thể dùng nó cho bảo vệ đường dây dài tải nặng để cắt bớt một phần vùng khởi động, ví dụ như cắt bớt một phần vùng khởi động của rơle tổng trở có hướng (hình 6.6 e). Z KÂ = k

V.4. Rơle tổng trở phản kháng:
XKĐ = k = const (6.6)

49

Đặc tính của rơle là đường thẳng song song với trục (+) (hình 6.6 f). Đây là trường hợp riêng của rơle hỗn hợp khi α = - π/2. Rơle tổng trở có thể là cực đại hoặc cực tiểu. Loại rơle tổng trở cực tiểu thích hợp hơn để làm bộ phận khởi động và khoảng cách. Chế độ làm việc của đường dây được bảo vệ có thể đặc trưng bằng tổng trở phức ZR trên đầu cực rơle tổng trở. Số phức ZR này được biểu diễn ở một vị trí xác định trên mặt phẳng phức tổng trở. Vì vậy phân tích sự làm việc của rơle tổng trở nối vào một áp và một dòng có thể thực hiện bằng phương pháp đồ thị khi so sánh vùng có chứa ZR với vùng khởi động của bảo vệ.

VI. Sơ đồ nối rơle tổng trở vào áp dây và hiệu dòng pha :
Tổ hợp các dòng và áp ở đầu cực của 3 rơle tổng trở nối theo sơ đồ hình 6.9 được đưa ra trong bảng 6.1 Khi N(3) tai điểm N (hình 6.10) cách chổ đặt bảo vệ một khoảng l, ta có : U ( 3) IR(3) = 3I ( 3) , U R ( 3) = 3.I ( 3) . Z1.l , Z R ( 3) = R3) = Z1.l I R( Trong đó: Z1 - tổng trở thứ tự thuận của 1 Km đường dây quy về phía thứ cấp của các máy biến đổi đo lường theo (6.2). Khi N(2) , ví dụ B và C, chỉ có rơle 2RZ nhận điện áp của nhánh ngắn mạch là làm việc đúng. Đối với nó :
) ) ) I (R22 = 2I ( 2) , U ( 22 = U ( 2) = 2I ( 2) Z1l , Z ( 22 = Z1l = Z ( 3) R bc R R

Hình 6.9 : Sơ đồ nối rơle tổng trở vào áp dây và hiệu dòng pha a) khi các BI nối ∆ b) khi dùng BI trung gian không bảo hòa Bảng 6.1 Rơle 1RZ 2RZ 3RZ
. . .

IR I a− I b I b− I c I c− I a
. . . . .

UR
.

U ab
.

U bc
.

U ca

50

Đưa vào đầu cực các rơle 1RZ và 3RZ là dòng điện I(2) và điện áp lớn hơn Ubc(2) . Vì vậy, tổng trở trên các cực của rơle 1RZ và 3RZ tăng lên và bảo vệ sẽ không tác động nhầm. Khi ngắn mạch 2 pha chạm đất (ví dụ B và C) trong mạng có dòng chạm đất lớn, cũng chỉ có 2RZ làm việc đúng. Đối với nó:
1 U (1,2 ) R
. (1,1) Ub . (1,1) Uc

Hình 6.10 : Ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ
. (1,1) . (1,1) U b − Uc
. (1,1) + I c . Z M .l . (1,1) + I b . Z M .l

=

trong đó :

= =

. (1,1) I b . Z L .l . (1,1) I c . Z L .l

Khi thay ZL - ZM = Z1, ta có :
1 U (1,2 ) R = 1 I (1,2 ) R . (1,1) . (1,1) Ib − Ic . (1,1) . (1,1) Ib − Ic

1 Z (1,2 ) = R

Z1l = Z1l = Z ( 3) R

Như vậy, sơ đồ đang xét đảm bảo tổng trở ZR giống nhau đối với tất cả các dạng ngắn mạch nhiều pha ở một điểm. Sơ đồ nối rơle vào hiệu dòng pha còn được thực hiện qua máy biến dòng trung gian không bảo hòa có 2 cuộn sơ (hình 6.9b). Nhược điểm chủ yếu của sơ đồ là phải dùng 3 rơle tổng trở chỉ để chống ngắn mạch nhiều pha ở một điểm. Để khắc phục, người ta dùng chỉ 1 rơle tổng trở và thiết bị tự động chuyển mạch áp và dòng đối với các dạng ngắn mạch khác nhau.

VII. Sơ đồ nối rơle tổng trở vào áp pha và dòng pha có bù thành phần thứ tự không - Sơ đồ bù dòng :
Tổ hợp các dòng và áp ở đầu cực ba rơle tổng trở cho trong bảng 6.2. Khi N(1) chạm đất, ví dụ pha A, tại điểm N của đường dây (hình 6.10), chỉ có rơle 1RZ (hình 6.11) nối vào áp của nhánh ngắn mạch Ua là tác động đúng. Với:

U a = U1 + U 2 + U 0 Ap của một thứ tự bất kỳ được xác định bằng tổng của áp ở điểm ngắn mạch N và áp rơi trên chiều dài l, vídụ:
U 0 = U 0N + I 0 Z 0l
Vì vậy:
. . .
. . . . . . . . . .

.

.

.

.

U a = U1N + I 1 Z1l + U 2N + I 2 Z 2l + U 0N + I 0 Z 0l
.

Tổng U N = U1N + U 2N + U 0N = 0 vì đó là áp tại điểm hư hỏng. Đối với đường dây thì Z1 = Z2 . Do vậy :

51
. . . .

U a = I 1 Z1l + I 2 Z1l + I 0 Z 0l = I 1 Z1l + I 2 Z1l + I 0 Z 0l + (I 0 Z1l − I 0 Z1l ) = I a Z1l + I 0 ( Z 0 − Z1 )l .
. . . . . . .

Hình 6.11 : Sơ đồ nối rơle tổng trở vào áp pha và dòng pha có bù thành phần dòng điện thứ tự không Bảng 6.2 Rơle 1RZ 2RZ 3RZ Nếu chon hệ số bù k =
.

IR

UR
. .

I a + k .I 0 I b + k .I 0 I c + k .I 0
. .

.

Ua
.

.

.

Ub
.

.

.

Uc

Z 0 − Z1 Z1
.

.

thì tổng trở trên các cực của rơle 1RZ sẽ là:
.

Ua
) Z (11 R

Ia+ =
.

Z 0 − Z1
.

.

.

.

I0 . Z1l = Z1l

=

Z1 Ia+ k I0
. .

Ia+ k I0

.

. .

Tổng trở trên các cực của rơle tổng trở 2RZ , 3RZ của các pha không hư hỏng tăng lên, vì vậy bảo vệ sẽ không tác động nhầm. Góc tổng trở Z0 và Z1 là không như nhau, do vậy trong trường hợp tổng quát hệ số k là một số phức. Để thuận tiện, người ta bỏ qua sự khác biệt của góc tổng trở Z1, Z0 và chọn k = (Z0-Z1)/Z1 hay k =(x0-x1)/x1. Trường hợp này tương ứng với sơ đồ hình 6.11, rơle tổng trở được cung cấp bằng dòng điện qua BI trung gian không bão hòa. Ví dụ : lấy Z0 ≈ 3,5Z1 (đối với đường dây trên không có dây chống sét), ta sẽ có k = 2,5. Để tạo nên lực từ hóa tổng tỷ lệ với Ip + kI0, quan hệ của số vòng Wp và W0 của hai cuộn sơ có dòng Ip và 3I0 cần phải tương ứng với biểu thức : Wp : W0 = 1 : k/3 ≈ 1 : 0,83.

52

Sơ đồ có thể tác động đúng không những khi ngắn mạch một pha mà cả khi ngắn mạch hai pha chạm đất và khi chạm đất kép ở các phần tử có I0 ≠ 0 trong mạng có dòng chạm đất bé. Để kết luận, cần lưu ý rằng khi loại trừ sự bù dòng khỏi sơ đồ đã xét trên, tức là IR là dòng pha thì : ZR = Z1.l + (I0/IR).(Z0 - Z1).l . Lúc đó tổng trở ZR phụ thuộc không những vào khoảng cách l mà còn vào tỷ số I0/Ip. Tỷ số này có thể thay đổi trong phạm vi rộng khi thay đổi chế độ làm việc của hệ thống. Chính điều đó làm cho hạn chế khả năng ứng dụng của sơ đồ.

VIII. Sơ đồ sử dụng một rơle tổng trở có chuyển mạch ở mạch điện áp để tác động khi ngắn mạch nhiều pha :
Sơ đồ được thực hiện nhờ rơle tổng trở 1RZ nối vào hiệu dòng hai pha (theo hình 6.12, I R = I a − I c ) và điện áp tỷ lệ hoặc bằng áp dư của nhánh ngắn mạch khi ngắn mạch giữa các pha. Các bộ phận khởi động dòng 2RI và 3RI nối vào dòng pha làm nhiệm vụ xác định dạng ngắn mạch và tự chuyển mạch điện áp. 2) Khi N(3) hay N (AC , rơle 2RI và 3RI khởi động đưa áp Uac đến rơle 1RZ. Vì vậy:
Z ( 3) R = 3I ( 3) Z1l 3 I ( 3) = Z1l .
. . .

Z ( 2) = Rac

2I ( 2) Z1l = Z1l . 2I ( 2)
. .

Khi N ( 2) , N ( 2) đưa đến 1RZ là dòng 1 pha, tương ứng là I a , − I c . AB BC Để ZR có được giá trị tỷ lệ với khoảng cách l, áp đưa đến rơle phải giảm 2 lần nhờ điện trở phụ (hình 6.12a) hoặc biến áp tự ngẫu (hình 6.12b). Sơ đồ hình 6.12b cần thiết đối với những rơle tổng trở làm việc theo cả giá trị và góc lệch pha giữa UR và IR (ví dụ rơle tổng trở có hướng, hình 6.6b).

Hình 6.12 : Sơ đồ nối một rơle tổng trở có chuyển mạch ở mạch điện áp để tác động khi ngắn mạch giữa các pha. a. dùng điện trở phụ b. dùng biến áp tự ngẫu ( 2) Như vậy, khi N AB ta có:

53

0,5U ( 2) 2I ( 2) Z1l ab = ( 2) = 0,5 a( 2) = Z1l Ia Ia Như vậy, có thể đảm bảo ZR như nhau đối với tất cả những dạng ngắn mạch giữa các 2) 2) pha. Tuy nhiên , khi N (AB hoặc N (BC thì dòng phụ tải qua pha không hư hỏng (tương ứng là dòng pha C hoặc A) sẽ ảnh hưởng đến sự làm việc của rơle. Trị số ZR cũng có thể sai lệch do bộ phận khởi động làm việc không đúng (chỉ có một rơle RI khởi động) trong trường hợp dòng ngắn mạch gần với dòng khởi động của chúng. Lúc đó, tổng trở ZR có thể giảm nhiều do đưa tới rơle tổng trở một điện áp giảm thấp (trường hợp giới hạn giảm hai lần). Ưu điểm của sơ đồ là tương đối đơn giản và chỉ dùng một rơle tổng trở. Tuy nhiên, xét đến những nhược điểm nêu trên và nhiều nhược điểm khác, sơ đồ chỉ hạn chế áp dụng, chẳng hạn như, cho bảo vệ chống ngắn mạch nhiều pha đường dây cụt. Z ( 2) Rab

IX. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự làm việc của bảo vệ khoảng cách:
IX.1. Ảnh hưởngcủa điện trở quá độ đến đến sự làm việc của bộ phận khoảng cách :
Anh hưởng của điện trở quá độ rqđ đến sự làm việc của bộ phận khoảng cách được xét đối với mạng hở có nguồn cấp từ hai phía (hình 6.13) Ở đầu cực rơle tổng trở đặt ở đường dây AB về phía trạm A (ví du, nối với áp dây và hiệu dòng pha) khi N(2) qua rqđ ở đầu đường dây BC sẽ có tổng trở bằng :
.

Z RA =

Ud
.

=

I NAB Z1l AB + I N rqâ
.

.

.

.

= Z1l AB +

IN
.

rqâ
(6.13)

Id = Z1l AB + IN

I NAB rqâej α

I NAB

I NAB trong đó: α - góc lệch pha giữa dòng IN ở điểm hư hỏng và dòng INAB.

Hình 6.13 : Ảnh hưởng của điện trở quá độ đến sự làm việc của rơle tổng trở. a) sơ đồ mạng b) tổng trở ở đầu cực rơle

54

Tương tự đối với rơle tổng trở nối vào đường dây BC về phía trạm C khi hư hỏng ở cùng điểm đó :
.

I NBC I NBC β - góc lệch pha giữa dòng IN và dòng INBC trong đường dây BC, nếu β dương và IN vượt trước INBC , thì góc α sẽ âm vì IN chậm sau INAB . Tổng trở ở đầu cực rơle của đường dây BC đặt về phía trạm B, dù khoảng cách từ nó đến điểm ngắn mạch bằng 0, vẫn có một giá trị hữu hạn:
.

Z RC = Z1l BC +

IN
.

rqâ = Z1l BC +

IN

rqâej β

Z RB =

IN
.

rqâ

I NAB Các biểu thức nói trên cho thấy điện trở qúa độ rqđ trong trường hợp chung làm sai lệch sự làm việc của các rơle tổng trở, tổng trở ZR ở đầu cực của chúng sẽ không còn tỷ lệ với khoảng cách l đến điểm hư hỏng. Tổng trở ở đầu cực rơle tăng lên do rqđ làm cho điểm ngắn mạch như là lùi xa hơn và bảo vệ có thể tác động với thời gian lớn hơn của cấp sau, ví dụ cấp II thay vì cấp I. Như vậy, do ảnh hưởng của rqđ bảo vệ khoảng cách sẽ có thể tác động chậm hơn nhưng vẫn không mất tính chọn lọc.

IX.2. Ảnh hưởng của trạm trung gian:
Trên hình 6.17a là một phần của mạng điện, xét ngắn mạch xảy ra ở đoạn BD cách thanh góp B một khỏang l. Qua các đoạn AB và CB có dòng IAB và ICB. Dòng ngắn mạch trên đoạn hư hỏng BD là:

I BD = I AB + I CB Khi ngắn mạch nhiều pha, tổng trở ở đầu cực rơle tổng trở đặt về phía trạm A của đường dây AB là :
Z RA = I AB . Z1.l AB + I BD . Z1 .l
. . . .

.

.

.

= Z1.l AB +

I BD
.

. Z1 .l

I AB 1 = Z1.l AB + . . Z1 .l KI

I AB

(6.14)

trong đó:

K I = I AB / I BD Như vậy, tổng trở ở đầu cực rơle A được xác định không những bằng vị trí của điểm hư hỏng, mà còn bằng hệ số phân bố dòng, hệ số này đặc trưng cho phần dòng của đoạn hư hỏng đi qua đoạn không hư hỏng.

.

.

.

Trong tính toán thực tế, thường bỏ qua góc lệch pha giữa các dòng và coi KI là số thực. Lúc ấy, nếu KI <1 thì tổng trở ZRA sẽ tăng lên, nghĩa là rơle tại trạm A sẽ đo được một tổng trở lớn hơn tổng trở thực tế và bảo vệ sẽ không tác động nhầm. Tuy nhiên nếu KI >1, ví dụ khi đường dây đơn nối với hai đường dây song song (hình 6.17b), bảo vệ A có thể tác động nhầm; để đảm bảo tác động chọn lọc của bảo vệ A trong trường hợp này, tổng trở khởi động của rơle tổng trở cấp II cần được tính chọn có xét đến sự giảm thấp của ZRA do ảnh hưởng của trạm trung gian.

55

Hình 6.17 : Anh hưởng của hệ số phân bố dòng KI đến sự làm việc của rơle tổng trở đặt tại trạm A. a) KI < 1 b) KI > 1

IX.3. Ảnh hưởng của tổ nối dây máy biến áp:
Khi giữa chỗ nối bảo vệ và điểm ngắn mạch có thêm các máy biến áp có tổ nối dây Y/Y (hay máy biến áp tự ngẫu), rơle tổng trở sẽ làm việc đúng, chỉ khác là giá trị ZR ở đầu cực rơle là tổng của tổng trở các đoạn đường dây và các máy biến áp tương ứng. Vấn đề đáng quan tâm ở đây là trường hợp các máy bién áp có tổ nối dây Y/∆ hoặc ∆/Y, chúng sẽ có ảnh hưởng lớn đến sự làm việc của các rơle tổng trở khi xảy ra ngắn mạch hai pha.

Hình 6.18 : Anh hưởng của máy biến áp có tổ nối dây Y/∆ đến sự làm việc của rơle tổng trở. Khi ngắn mạch giữa các pha A và C sau máy biến áp nối Y/∆ -11 (hình 6.18), ta có thể tính được tổng trở ở đầu cực các rơle nối vào dòng và áp giữa các pha đặt trên đường dây về phía nguồn cung cấp như sau : ZRab = ∞ (dòng các pha A,B bằng nhau, Iab = 0) 3 ZRbc = Z1l + ZB - j ( Z 2H + Z1l + Z B ) 3 3 ZRca = Z1l + ZB + j ( Z 2H + Z1l + Z B ) 3 trong đó :Z2H - tổng trở thứ tự ngịch của nguồn cung cấp ZB - tổng trở của máy biến áp Z1l - tổng trở đường dây (coi Z1 = Z2). Các biểu thức trên cho thấy, rơle tổng trở của bảo vệ đường dây có ZR tăng lên (so với Z1l + ZB) và bảo vệ sẽ không tác động nhầm.

56

IX.4. Ảnh hưởng của sai số BI và BU:
Sai số của BI là do mạch từ BI bị bảo hòa, làm giảm dòng thứ cấp so với giá trị xác định theo tỷ số biến đổi định mức. Điều đó làm giảm chiều dài vùng bảo vệ. Vì vậy, BI được kiểm tra theo đường cong sai số 10% đối với giá trị cực đại của dòng điện khi ngắn mạch ở cuối vùng bảo vệ thứ nhất. Sai số về áp được quyết định bởi độ chính xác của bản thân BU cũng như do áp rơi trên các dây nối. Thường dùng các BU có công suất khá lớn, sai số của chúng nằm trong phạm vi cho phép. Tuy nhiên, nếu từ BU đến chổ đặt bảo vệ có khoảng cách lớn thì thường phải dùng các dây dẫn phụ tiết diện lớn để giảm tổn thất điện áp trong chúng.

X. Đánh giá và lãnh vực ứng dụng của bảo vệ khoảng cách :
X.1. Tính chọn lọc :
Theo nguyên tắc tác động của mình, bảo vệ đảm bảo cắt chọn lọc hư hỏng trong các mạng có hình dáng bất kỳ với số nguồn cung cấp tùy ý.

X.2. Tác động nhanh :
Tác động không thời gian chỉ được thực hiện đối với cấp I của bảo vệ, bao bọc không quá 85% chiều dài phần tử được bảo vệ. Khi tính đến tác động của các bảo vệ về hai phía của đường dây, sẽ có không ít hơn 30% chiều dài của đường dây mà khi hư hỏng xảy ra trong đó được cắt về một trong hai phía với thời gian của cấp II (thường là vào khoảng 0,5 sec). Thời gian cắt ngắn mạch kéo dài như vậy, dù là ngắn mạch ở xa thanh góp của trạm, đôi khi là không cho phép. Để đánh giá khả năng cho phép cắt ngắn mạch với thời gian làm việc của cấp II, có thể sử dụng tiêu chuẩn điện áp dư Udư trên thanh góp của trạm. Cắt với thời gian cấp II được coi là cho phép, nếu trong tình trạng cắt không đồng thời ngắn mạch 3 pha (hình 6.27) ở đầu vùng II của bảo vệ có :

U ( 3) = 0,85. 3. Z1 .l .I ( 3) ≥ 0,6. U âm dæ N

X.3. Độ nhạy :
Độ nhạy của bảo vệ trước hết được xác định bởi các bộ phận khởi động của nó. Trong đa số trường hợp, độ nhạy đối với ngắn mạch trên đoạn được bảo vệ là đảm bảo được. Tuy nhiên, độ nhạy của bảo vệ khi làm nhiệm vụ dự trữ cho các hư hỏng ở đoạn kề có thể không đạt yêu cầu.

Hình 6.27 : Điều kiện tính toán để kiểm tra điện áp dư khi có ngắn mạch trong mạng điện

57

X.4. Tính đảm bảo :
Ngay cả những sơ đồ bảo vệ hiện đại đều bao gồm một số lượng đáng kể các bộ phận phức tạp cần thiết cho việc khởi động nhằm để bảo vệ làm việc đúng đắn. Điều đó sẽ làm phức tạp sự vận hành các bảo vệ và có thể làm mất khả năng làm việc đúng đắn của bảo vệ. Mặc dù có một số nhược điểm đã phân tích ở trên, nguyên tắc khoảng cách vẫn được sử dụng rộng rãi trong thực tế để thực hiện các bảo vệ chống ngắn mạch nhiều pha. Điều này được giải thích là do chỉ có sử dụng nguyên tắc này mới có thể thực hiện được các bảo vệ cắt chọn lọc các đoạn đường dây và thanh góp của các trạm kề khi ngắn mạch nhiều pha trong các mạng có hình dáng bất kỳ. Bảo vệ khoảng cách cũng được dùng làm dự trữ khi sử dụng các bảo vệ dọc (như bảo vệ so lệch dọc, bảo vệ tần số cao) làm nhiệm vụ bảo vệ chính tác động không thời gian trên toàn bộ chiều dài của phần tử được bảo vệ.

58

Chương 7 : BẢO VỆ TẦN SỐ CAO VÀ VÔ TUYẾN
I. Các phương pháp thực hiện bảo vệ dọc:
Muốn cắt nhanh đường dây bị hư hỏng có thể sử dụng bảo vệ dọc dựa trên nguyên tắc so sánh các đại lượng điện ở hai đầu của đường dây. Việc liên lạc giữa hai đầu đường dây có thể thực hiện bằng dây dẫn phụ, kênh tần số cao, kênh vô tuyến...Bảo vệ dọc thực hiện SO SÁNH TRỰC TIẾP các đại lượng ở hai đầu đường dây nếu các đại lượng cần so sánh được truyền qua kênh liên lạc, và SO SÁNH GIÁN TIẾP nếu truyền qua kênh liên lạc là các tín hiệu khóa hoặc cho phép tác động. Bảo vệ dòng so lệch dùng dây dẫn phụ (chương 5) là một loại bảo vệ dọc trong đó so sánh trực tiếp dòng điện ở hai đầu phần tử được bảo vệ. Trong mạng điện áp cao, bảo vệ khoảng cách và bảo vệ dòng có hướng thường không đảm bảo yêu cầu tác động nhanh. Các bảo vệ so lệch dọc dùng dây dẫn phụ khi xét về mặt kinh tế - kỹ thuật chỉ được dùng đối với đường dây có chiều dài ngắn. Ở mạng 110KV trở lên, người ta sử dụng BẢO VỆ TẦN SỐ CAO, đó là loại bảo vệ dọc mà việc liên lạc giữa hai đầu đường dây được thực hiện bằng tín hiệu tần số cao (khoảng 50 ÷ 300 KHz) truyền theo dây dẫn của chính đường dây đó. Có nhiều phương pháp thực hiện bảo vệ tần số cao. Những phương pháp chủ yếu là : 1) BẢO VỆ TẦN SỐ CAO CÓ HƯỚNG :dựa vào việc so sánh gián tiếp dấu công suất ở hai đầu đường dây. 2) BẢO VỆ SO LỆCH PHA : dựa vào việc so sánh trực tiếp góc pha của dòng điện ở hai đầu đường dây được bảo vệ. BẢO VỆ VÔ TUYẾN là loại bảo vệ dọc mà liên lạc giữa các đầu đường dây được thực hiện bằng tín hiệu vô tuyến sóng cực ngắn. Các loại bảo vệ có hướng và so lệch pha nói trên nếu không dùng kênh liên lạc tần số cao, mà là kênh vô tuyến thì chúng sẽ không phải là bảo vệ tần số cao, mà là bảo vệ vô tuyến. Do tính chất khác nhau của kênh tần số cao và kênh vô tuyến nên sơ đồ thực hiện của các bảo vệ tương ứng cũng khác nhau. Trường hợp tổng quát kênh tần số cao và vô tuyến có thể được dùng để truyền tín hiệu KHÓA hoặc CHO PHÉP. Khi có tín hiệu khóa từ đầu kia của đường dây truyền đến, thì bảo vệ ở đầu này sẽ bị ngăn cấm tác động và ngược lại, nhận được tín hiệu cho phép sẽ làm cho bảo vệ có thể tác động và cắt ngắn mạch. Tín hiệu có thể truyền qua kênh liên lạc một cách liên tục hoặc chỉ vào lúc phát sinh ngắn mạch. Trên hình 7.1 là sơ đồ mạng điện được bảo vệ bằng các bảo vệ dọc. Các nửa bộ bảo vệ được đặt ở hai đầu mỗi đoạn đường dây. Giả sử xét ngắn mạch ở điểm N trên đoạn BC. Khi sử dụng bảo vệ tần số cao có tín hiệu cho phép thì trên đoạn hư hỏng tín hiệu phải truyền qua chỗ ngắn mạch. Lúc ấy độ tin cậy tác động của bảo vệ có thể bị giảm thấp. Nếu sử dụng tín hiệu khóa, thì trên đọan không hư hỏng AB và CD tín hiệu được truyền đi một cách chắc chắn. Còn ở đoạn hư hỏng BC lúc này không yêu cầu phải truyền tín hiệu khóa và bảo vệ của đoạn này sẽ đảm bảo khởi động được. Như vậy, đối với bảo vệ tần số cao thì sử dụng tín hiệu khóa sẽ hợp lí hơn.

59

Hình 7.1: Mạng có nguồn cung cấp từ hai phía được bảo vệ bằng bảo vệ dọc Kênh vô tuyến không có những nhược điểm nêu trên, do vậy có thể được sử dụng để truyền tín hiệu khóa cũng như tín hiệu cho phép. Kênh vô tuyến và kênh tần số cao cũng có thể sử dụng đồng thời cho bảo vệ rơle, điều khiển xa, đo lường xa và thông tin liên lạc.

II. Bảo vệ có hướng có khóa tần số cao:
II.I. Nguyên tắc làm việc:
Bảo vệ có hướng và có khóa làm việc dựa trên nguyên tắc so sánh gián tiếp hướng (dấu) của công suất ngắn mạch ở hai đầu đoạn đường dây được bảo vệ. Bảo vệ chỉ tác động khi công suất ngắn mạch ở hai đầu đường dây có hướng từ thanh góp vào đường dây (đối với công suất thứ tự nghịch và thứ tự không - từ đường dây vào thanh góp) Xét sơ đồ mạng điện hình 7.4, giả sử ngắn mạch tại điểm N trên đoạn đường dây BC. Ở cả hai phía của đoạn này công suất ngắn mạch có hướng từ thanh góp về phía đường dây (đến chỗ ngắn mạch). Các bảo vệ 3,4 sẽ không gửi tín hiệu khóa đi và sẽ tác động cắt không thời gian máy cắt hai đầu đoạn BC. Ở các đoạn AB, CD không hư hỏng, công suất một phía có hướng từ đường dây vào thanh góp. Các bảo vệ 2 và 5 sẽ xác định công suất ngược hướng nên chúng không tác động, đồng thời sẽ gửi tín hiệu khóa đến các bảo vệ 1 và 6 ở đầu kia của đường dây làm cho các bảo vệ 1 và 6 cũng không tác động được.

Hình 7.4: Mạng có nguồn cung cấp từ hai phía được bảo vệ bằng bảo vệ có hướng có khóa Theo nguyên tắc làm việc, bảo vệ đảm bảo tác động chọn lọc mà không yêu cầu phải phối hợp về thời gian với các bảo vệ khác. Do vậy bảo vệ được thực hiện để làm việc không thời gian. Đây là loại bảo vệ có tính chọn lọc tuyệt đối, nên không thể sử dụng để làm dự trữ khi ngắn mạch ở phần tử kề.

II.2. Sơ đồ thực hiện bảo vệ:
Xét sơ đồ bảo vệ như hình 7.5, trong sơ đồ này các bộ phận chính của bảo vệ có thể nối vào dòng và áp pha toàn phần hoặc các thành phần đối xứng của chúng. Đối với mỗi nữa bộ bảo vệ, bộ phận khởi động gồm hai rơle dòng: 1RI và 2RI có độ nhạy khác nhau. Rơle 1RI có dòng khởi động bé hơn, làm nhiệm vụ khởi động máy phát tín hiệu khóa tần số cao. Rơle 2RI để tác động cắt máy cắt thông qua rơle định hướng công suất 3RW, và các rơle trung gian 4RG, 6RG. Rơle 4RG có hai cuộn dây: làm việc và hãm. Cuộn làm việc nhận nguồn thao tác khi rơle 2RI và 3RW khởi động. Cuộn hãm được cấp dòng chỉnh lưu từ máy thu tần số cao khi có tín hiệu khóa tần số cao ở đầu vào của nó. Rơle 4RG tác động khi chỉ có dòng trong cuộn làm việc. Khi có dòng trong cuộn hãm hoặc trong cả hai cuộn dây thì rơle 4RG sẽ

60

không khởi động. Do vậy, nhờ có rơle 4RG mà bảo vệ chỉ tác động khi hư hỏng trên đoạn được bảo vệ vì lúc ấy không có tín hiệu khóa. Để đảm bảo máy phát tần số cao không làm việc khi ngắn mạch trên đoạn đường dây được bảo vệ, trong sơ đồ sử dụng rơle trung gian 5RG có tiếp điểm thường kín. Bảo vệ tác động đi cắt máy cắt thông qua rơle trung gian 6RG và rơle tín hiệu 7Th.

II.3. Hoạt động của sơ đồ khi ngắn mạch:
II.3.1. Ngắn mạch ngoài: (về phía trạm B)
Rơle 1RI thực hiện khởi động máy phát tần số cao ở cả hai phía của đường dây. Máy phát gửi tín hiệu khóa đến rơle 4RG ở đầu kia của đường dây (theo kênh tần số cao), cũng như đến 4RG ở đầu này (trực tiếp qua máy thu). Đồng thời rơle 2RI khởi động đưa áp vào cuộn dây và đưa cực dương (+) nguồn thao tác đến tiếp điểm của rơle định hướng công suất 3RW. Rơle 3RW phía A khép tiếp điểm đưa nguồn đến rơle trung gian 5RG và cuộn làm việc của rơle 4RG. Rơle 5RG mở tiếp điểm làm hở mạch khởi động máy phát, máy phát tần số cao phía A ngừng làm việc. Tuy nhiên rơle 3RW phía B không khởi động do hướng công suất ngắn mạch đi vào thanh góp. Máy phát phía B vẫn tiếp tục làm việc, gửi tín hiệu khóa qua kênh tần số cao đến rơle 4RG ở phía A. Như vậy ở phía A, rơle 4RG có dòng trong cả 2 cuộn làm việc và hãm nên nó không khởi động, bảo vệ không tác động. Ở phía B cũng tương tự, bảo vệ không tác động do 4RG chỉ có dòng trong cuộn hãm.

II.3.2. Ngắn mạch trong vùng bảo vệ khi có nguồn cung cấp từ hai phía:
Các rơle dòng 1RI, 2RI, rơle định hướng công suất 3RW và rơle trung gian 5RG khởi động ở cả hai phiá của đường dây được bảo vệ. Máy phát tần số cao ở cả hai phía đều không làm việc do vậy không có tín hiệu khóa gửi đến cuộn hãm của các rơle trung gian 4RG. Lúc này rơle 4RG chỉ có dòng vào cuộn làm việc, nên chúng tác động và đường dây bị hư hỏng được cắt ra cả ở hai phía.

II.3.3. Ngắn mạch trong vùng bảo vệ khi chỉ có nguồn cung cấp từ 1 phía: (Giả sử chỉ có nguồn cung cấp ở phía trạm A)
Khi xảy ra ngắn mạch trong vùng bảo vệ, ở phía B bộ phận khởi động không làm việc, ở phía A sau khi rơle 5RG tác động, tín hiệu khóa sẽ không còn, rơle 4RG chỉ có dòng trong cuộn làm việc và bảo vệ tác động cắt đường dây bị hư hỏng về phía A. Khi có nguồn cung cấp từ hai phía, có thể xảy ra hiện tượng khởi động không đồng thời nếu lúc đầu sự phân bố dòng như thế nào đó khiến cho bảo vệ chỉ khởi động về một phía. Lúc ấy bảo vệ tác động cắt đường dây giống như trường hợp có một nguồn cung cấp.

II.3.4. Ngắn mạch khi kênh tần số cao bị hỏng:
Khi ngắn mạch trên đoạn được bảo vệ và kênh thông tin bị hỏng, thì bảo vệ không làm việc sai bởi vì chỉ yêu cầu kênh làm việc tốt khi ngắn mạch ngoài. Trong trường hợp ngắn mạch ngoài nếu hỏng kênh thông tin thì bảo vệ có thể tác động nhầm. Tuy nhiên trong thực tế xác suất đó là rất bé.

61

62

II.4. Lí do đặt 2 rơle dòng ở bộ phận khởi động:
Khi xảy ra ngắn mạch ngoài, bảo vệ sẽ đảm bảo tác động đúng nếu bộ phận khởi động ở cả hai phía của đường dây đồng thời làm việc. Giả thiết mỗi nửa bộ bảo vệ ở mỗi đầu đường dây chỉ dùng 1 rơle dòng làm nhiệm vụ khởi động. Khi dòng ngắn mạch ngoài xấp xỉ với dòng khởi động của rơle này, do sai số khác nhau của các máy biến dòng và rơle ở hai phía đường dây nên có thể chỉ có bộ phận khởi động ở một đầu đường dây làm việc. Điều đó khiến cho bảo vệ tác động không đúng và cắt đường dây không bị hư hỏng. Trường hợp tương tự cũng có thể xảy ra nếu các rơle ở một phía làm việc nhanh hơn phía kia. Để ngăn ngừa tác động nhầm như vậy trong sơ đồ hình 7.5 sử dụng bộ phận khởi động gồm 2 rơle dòng : 1RI và 2RI có độ nhạy khác nhau. (1RI nhạy hơn khoảng 1,5 lần so với 2RI). Khi thực hiện sơ đồ như vậy, rơle 2RI chỉ có thể tác động đến mạch cắt nếu rơle 1RI nhạy hơn chắc chắn đã khởi động, đảm bảo khóa bảo vệ trong trường hợp ngắn mạch ngoài. Cũng có thể thực hiện sơ đồ chỉ có 1 rơle dòng trong bộ phận khởi động nếu máy phát tần số cao được khởi động từ xa (sẽ xét đến ở mục III.9). Lúc ấy bộ phận khởi động ở một phía làm việc sẽ đồng thời khởi động cả hai máy phát tần số cao ở hai đầu đường dây.

II.5. Đặc điểm làm việc của bảo vệ khi ngắn mạch trên đường dây ở chế độ có nguồn cung cấp 1 phía:
ϖ Đối với bảo vệ nối vào dòng và áp pha toàn phần: Bộ phận khởi động quyết định sự làm việc của bảo vệ. Nếu bộ phận khởi động là loại dòng điện chỉnh định khỏi dòng tải cực đại thì nửa bộ bảo vệ phía nguồn sẽ tác động. Nếu dùng bộ phận khởi động tổng trở thì bảo vệ có thể không tác động được do rơle tổng trở về phía nhận điện khởi động khi điện áp giảm thấp và dòng phụ tải vẫn còn tồn tại. ϖ Đối với bảo vệ nối vào thành phần thứ tự không: Khi trung tính về phía nhận điện cách đất thì nửa bộ bảo vệ phía nguồn sẽ làm việc. Nếu nối đất trung tính phía nhận điện thì các nửa bộ bảo vệ ở hai phía đường dây đều làm việc đúng.

III. Bảo vệ so lệch pha tần số cao :
III.1. Nguyên tắc làm việc:
BẢO VỆ DÒNG LỆNH PHA TẦN SỐ CAO là loại bảo vệ dựa trên nguyên tắc so sánh trực tiếp vectơ dòng ở hai đầu đường dây được bảo vê, các vectơ dòng được biến đổi thành tín hiệu tần số cao, truyền từ 1 phía của đường dây đến phía kia theo kênh tần số cao và được so sánh với nhau. Trong trường hợp sử dụng kênh vô tuyến thì đó là BẢO VỆ DÒNG SO LỆCH VÔ TUYẾN. Các vectơ dòng được đặc trưng bởi độ lớn và góc pha. Do vậy để so sánh chúng cần có 2 kênh tần số cao (một - để truyền giá trị độ lớn của vectơ, một - góc pha). Trong đa số trường hợp bảo vệ chỉ thực hiện so sánh góc pha của dòng điện. Bảo vệ dựa vào việc so sánh góc pha của dòng điện được gọi là BẢO VỆ SO LỆNH PHA.. Khi ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ (hình 7.10a) dòng II và III ở hai phía có góc lệch ϕ rất nhỏ (khi hướng quy ước là từ thanh góp vào đường dây). Trị số của ϕ được xác định từ góc lệch pha của các vectơ sức điện động đẳng trị EI và EII của hai phần hệ thống điện và sự khác nhau của góc tổng trở đến điểm ngắn mạch (hình 7.10b). Trong trường hợp này bảo vệ tác động cắt hư hỏng ở cả hai phía của đường dây. Khi ngắn mạch ngoài thì II và III có giá trị bằng nhau, nhưng lệch pha nhau một góc 180o (hình 7.10c), lúc này bảo vệ không tác động. Bảo vệ thường được thực hiện để đảm bảo tác động cả khi ngắn mạch trên đường dây làm việc ở chế độ có nguồn cung cấp 1 phía.

63

Hình 7.10 : Bảo vệ tác động dựa vào việc so sánh góc pha của dòng điện a) Sơ đồ mạng b) Ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ c) Ngắn mạch ngoài

III.2. Sơ đồ thực hiện bảo vệ:
Ta khảo sát bảo vệ so lệch pha tần số cao có sơ đồ thực hiện như hình 7.11. Đối với mỗi nửa bộ bảo vệ ở mỗi đầu đường dây, bộ phận khởi động gồm 4 rơle dòng: 1RI, 2RI, 3RI, 4RI. Rơle 1RI và 2RI nối vào dòng pha toàn phần dùng để khởi động bảo vệ khi ngắn mạch 3 pha đối xứng. Rơle 3RI và 4RI nối vào thành phần thứ tự nghịch qua bộ lọc 5LI2 dùng để khởi động bảo vệ khi ngắn mạch không đối xứng. Rơle 1RI và 3RI có độ nhạy cao hơn (so với rơle 2RI và 4RI) để khởi động máy phát tần số cao thông qua rơle 6RGT, còn các rơle 2RI và 4RI cùng với rơle 7RGT để chuẩn bị cho mạch cắt. Việc truyền thông tin về góc pha của dòng điện từ 1 đầu đến đầu kia của đường dây được thực hiện theo kênh tần số cao. Máy phát tần số cao sau khi đã làm việc sẽ được điều khiển trực tiếp bởi các dòng cần so sánh thông qua bộ phận điều khiển 8ĐK. Bộ phận này thực hiện đóng, mở máy phát theo chu kỳ tần số công nghiệp. Nhờ vậy dòng tần số cao bị khống chế bởi dòng ngắn mạch. Khi ngắn mạch, dòng tần số cao được truyền đi không liên tục như ở bảo vệ có hướng tần số cao. Độ dài của mỗi xung tín hiệu bằng nửa chu kỳ tần số công nghiệp. Pha của tín hiệu tần số cao đã được điều chế sẽ tương ứng với pha của dòng ngắn mạch ở đầu đường dây. Để thực hiện bảo vệ với một kênh tần số cao, hệ thống dòng ba pha ở hai đầu đường dây được biến đổi thành dòng một pha nhờ bộ lọc thành phần đối xứng phức hợp 9LF (ví dụ, I1+ kI2), dòng đầu ra bộ lọc 9LF được đưa vào bộ phận điều khiển 8ĐK. Việc so sánh góc pha của các dòng điện được thực hiện trong máy thu tần số cao. Máy thu sẽ cung cấp nguồn cho bộ phận thực hiện (rơle 10RG) qua thiết bị san bằng 11SB. Khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ, rơle 10RG tác động đi cắt máy cắt qua rơle trung gian đầu ra 12RG và rơle tín hiệu 13Th.

64

Hình 7.11 : Sơ đồ nguyên lí của bảo vệ so lệch pha tần số cao Máy thu tần số cao nhận tín hiệu từ máy phát của mình và từ máy phát ở đầu kia của đường dây, ở đầu ra máy thu chỉ có dòng vào những thời điểm mà đầu vào của nó không có tín hiệu tần số cao. Sơ đồ được thực hiện như thế nào để khi ngắn mạch ngoài thì các máy phát ở hai đầu đường dây làm việc trong những nửa chu kỳ tần số công nghiệp khác nhau; lúc ấy đầu vào máy thu tổng hợp lại sẽ có tín hiệu liên tục và đầu ra của nó không có dòng. Khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ dòng đầu ra máy thu sẽ có tính chất gián đoạn. Thiết bị 11SB để san bằng dòng điện ở đầu ra máy thu trước khi đưa vào bộ phận thực hiện.

III.3. Hoạt động của bảo vệ khi ngắn mạch:
III.3.1. Ngắn mạch ngoài : (hình 7.12 a' - g')
Các rơle 1RI, 2RI (khi ngắn mạch ba pha đối xứng), 3RI, 4RI (khi ngắn mạch ba pha không đối xứng), 6RGT và 7RGT khởi động. Dòng ở hai đầu đường dây được bảo vệ lệch pha nhau một góc 180o. Do vậy, các máy phát sẽ làm việc không đồng thời và phát ra các tín hiệu tần số cao lệch pha nhau một nửa chu kỳ tần số công nghiệp. Tổng hợp lại ở đầu vào máy thu sẽ có tín hiệu liên tục. Không có dòng vào rơle 10RG và bảo vệ sẽ không tác động. Để chắc chắn bảo vệ không tác động khi ngắn mạch ngoài, cần đảm bảo hai yêu cầu sau : ϖ Máy phát tần số cao phải khởi động trước khi bộ phận so sánh pha làm việc. Yêu cầu này được thực hiện nhờ cuộn dây rơle 10RG chỉ kín mạch sau khi tiếp điểm của rơle 7RGT đóng lại có thời gian. ϖ Chỉ ngừng máy phát tần số cao sau khi đã cắt ngắn mạch ngoài. Yêu cầu này được thực hiện nhờ rơle 6RGT có tiếp điểm mở chậm. Khi tiếp điểm này mở ra thì các máy phát sẽ ngừng làm việc, lúc ấy mạch cuộn dây10RG đã hở.

65

III.3.2. Ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ khi có nguồn cung cấp từ hai phía: (hình 7.12 a" - g")
Ban đầu, các rơle cũng làm việc giống như trương hợp (a) ngắn mạch ngoài. Dòng ở hai đầu đường dây trùng pha nhau (khi bỏ qua góc lệch pha của các sức điện động nguồn và các yếu tố khác). Các máy phát làm việc đồng bộ với nhau và phát tín hiệu tần số cao trùng pha nhau. Do vậy tín hiệu tổng hợp nhận được ở máy thu sẽ không liên tục và gây nên những xung dòng vuông góc ở đầu ra máy thu. Qua thiết bị san bằng 11SB dòng này được biến đổi thành dòng một chiều đưa vào cuộn dây rơle 10RG. Khi trị số dòng đủ lớn thì rơle 10RG tác động cắt đường dây qua rơle trung gian 12RG và rơle tín hiệu 13Th.

Hình 7.12 : Tác động của bảo vệ theo sơ đồ hình 7.11 khi ngắn mạch trong và ngoài vùng bảo vệ. Thực tế khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ dòng ở hai phía của đường dây hư hỏng thường lệch pha nhau một góc đáng kể do sức điện động của các phần hệ thống điện lệch pha nhau, do góc tổng trở của các phần hệ thống điện không bằng nhau, do sai số của BI và tính chất của bộ lọc phức hợp 9LF. Vì vậy góc lệch pha giữa các dòng ở đầu ra bộ lọc 9LF có thể tăng lên khiến cho bảo vệ không tác động được khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ. Trị số góc lệch giới hạn được xác định theo điều kiện bảo vệ không được tác động khi ngắn mạch ngoài do những khác biệt trong sai số của BI, bộ lọc 9LF, tốc độ truyền sóng hữu hạn và góc lệch pha của dòng ở 2 đầu đường dây do dung dẫn. Khả năng tác động của bảo vệ ứng với những góc lệch pha ϕ khác nhau của các dòng điện ở đầu ra các bộ lọc 9LF được đặc trưng bởi đặc tính pha (hình 7.13), đó là quan hệ giữa dòng iR10 trong cuộn dây rơle 10RG với góc lệch pha ϕ. Vùng tác động và không tác động của bảo vệ được xác định bởi giao điểm của đường cong iR10 = f(ϕ) với đường thẳng

66

dòng khởi động iKĐR10 của rơle 10RG. Vùng không tác động của bảo vệ tính theo góc ϕ chiếm khoảng 40 - 50o.

Hình 7.13 : Đặc tính pha của bảo vệ theo hình 7.11 III.3.3. Ngắn mạch trên đường dây được bảo vệ khi nguồn cung cấp từ 1 phía:
Khi bộ phận khởi động ở phía nhận điện không làm việc (ví dụ, dùng bộ phận khởi động theo dòng) thì máy phát tần số cao ở phía này không khởi động được. Do vậy ở phía nguồn, máy thu chỉ nhận được tín hiệu từ máy phát tại chỗ. Dòng trong máy thu có dạng giống như khi có nguồn cung cấp 2 phía (hình 7.12e" ), rơle 10RG phía nguồn tác động cắt đường dây qua 12RG. Bảo vệ cũng có thể cắt đúng đường dây bị hư hỏng có nguồn cung cấp 2 phía khi sự phân bố dòng lúc đầu không thuận lợi.

III.3.4. Ngắn mạch khi có hư hỏng kênh tần số cao :
Bảo vệ chỉ tác động không đúng khi ngắn mạch ngoài đồng thời kênh tần số cao của bảo vệ bị hư hỏng.

III.4. Lí do đặt 2 rơle ở bộ phận khởi động của bảo vệ:
Cũng giống như bảo vệ có hướng có khóa tần số cao, việc đặt 2 rơle khởi động (ví dụ, 1RI và 2RI) có độ nhạy khác nhau nhằm để khóa chắc chắn bảo vệ khi ngắn mạch ngoài. Nếu sử dụng bộ phận khởi động chỉ có một rơle thì bảo vệ có thể tác động không đúng trong trường hợp ngắn mạch ngoài mà chỉ có một bộ phận khởi động ở một phía làm việc, lúc ấy hoạt động của bảo vệ giống như khi hư hỏng trên đường dây được bảo vệ có nguồn cung cấp từ một phía.

67

III.5. Bộ phận điều khiển:
Phần tử chính của bộ phận điều khiển là bộ lọc các thành phần đối xứng dùng để biến đổi một hệ thống dòng ba pha thành dòng 1 pha. Khi ngắn mạch ngoài dòng ở đầu ra của bộ lọc về hai phía đường dây là như nhau. Do vậy việc tính chọn bộ lọc được thực hiện theo điều kiện đảm bảo tác động chắc chắn của bảo vệ khi ngắn mạch trong vùng bảo vệ. Nếu chỉ thực hiện so sánh góc pha của dòng thứ tự thuận, thì bảo vệ có thể không tác động khi ngắn mạch không đối xứng trên đường dây có nguồn cung cấp 1 phía do phía nhận điện có thành phần thứ tự thuận của dòng phụ tải (trong trường hợp bộ phận khởi động và máy phát ở phía nhận điện làm việc). Nếu chỉ so sánh góc pha của dòng thứ tự nghịch và thứ tự không (các thành phần này luôn luôn hướng từ chỗ ngắn mạch về phía các điểm trung tính), thì bảo vệ không đảm bảo tác động với tất cả các dạng ngắn mạch (ví dụ, ngắn mạch ba pha đối xứng). Vì vậy thường sử dụng các loại bộ lọc phức hợp như (I1 + kI2) và (I1 + kIo). Hệ số k cần phải tính chọn thế nào để khi ngắn mạch không đối xứng trong vùng bảo vệ sẽ có quan hệ (kI2 > I1) và (kI0 > I1).

III.6. Tính chọn trị số đặt và độ nhạy của bảo vệ:
III.6.1. Dòng khởi động của rơle dòng 1RI :
k at1 I lv max k tv . n I Khi tính chọn IKĐ1RI không cần kể đến hệ số mở máy kmm, vì sau khi cắt ngắn mạch ngoài các động cơ tự mở máy có thể làm trì hoãn sự trở về của bộ phận khởi động nhưng không làm cho bảo vệ dọc tác động nhầm.

IKĐ1RI =

III.6.2. Dòng khởi động của rơle dòng 2RI :
Để ngăn ngừa khả năng tác động nhầm của bảo vệ khi ngắn mạch ngoài, dòng khởi động của rơle 2RI được chọn lớn hơn so với rơle 1RI : trong đó : kat2 ≈ 1,4 ÷ 1,5

IKĐ2RI = kat2. IKĐ1RI

III.6.3. Dòng khởi động của bộ lọc - rơle dòng thứ tự nghịch LI2-3RI:
Được chỉnh định khỏi dòng không cân bằng sơ cấp của bộ lọc (I'KCB) trong chế độ vận hành bình thường với phụ tải cực đại và (I"KCB) khi ngắn mạch ngoài ba pha với I(3)N.ng.max = nI.IKĐ1RI (vì khi có dòng I(3)Nng lớn hơn thì sẽ có tín hiệu khóa do tác động của các rơle 1RI ở hai đầu đường dây): k ' at 3 . I'KCB IKĐLI2 - 3RI ≥ k tv và : IKĐLI2 - 3RI ≥ k"at3. I"KCB Để đảm bảo so sánh đúng góc pha dòng điện ở hai đầu đường dây, dạng đường bao tín hiệu tần số cao phải vuông góc. Muốn vậy điện áp ở đầu ra của bộ phận điều khiển không được nhỏ hơn trị số Uđk.min. Khi điện áp nhỏ hơn Uđk.min đường bao đó sẽ có dạng hình thang và bảo vệ sẽ không mất tính chọn lọc khi ngắn mạch ngoài, vì vậy vẫn đảm bảo xung khóa liên tục. Tuy nhiên khi hư hỏng trong vùng bảo vệ với điện áp như vậy bảo vệ có thể không tác động. Do đó, dòng khởi động của các rơle 1RI và 3RI nên phối hợp với điện áp này như thế nào đó để bảo vệ chỉ tác động khi tín hiệu tần số cao có dạng như yêu cầu. Đối với rơle 3RI dòng khởi động tính theo điều kiện này có thể là quyết định.

68

Đối với bộ lọc nối vào dòng I1 + kI2, điều kiện tính toán để phối hợp là ngắn mạch 2 pha chạm đất có điện áp k1.⏐I1tt + kI2tt⏐ = Uđk.min ; áp này có thể nhỏ hơn n lần so với áp k1.k.I2tt. Trong trường hợp này cần thực hiện điều kiện : Điện áp Uđk.min với giả thiết là I1 = 0 sẽ tương ứng với dòng thứ tự nghịch sơ cấp của bộ lọc là : I2đk.min. Do vậy cần chọn :

IKĐLI2 - 3RI > I2tt

IKĐLI2- 3RI > n. I2đk.min

III.6.4. Dòng khởi động của bộ lọc - rơle LI2-4RI :
Phân tích giống như đối với rơle 2RI, dòng khởi động của bộ lọc - rơle LI2-4RI được chọn lớn hơn IKĐLI2- 3RI và lấy bằng : IKĐLI2- 4RI = kat4. IKĐLI2- 3RI Trong đó : kat4 ≈ 2.

III.6.5. Hệ số k của bộ lọc trong bộ phận điều khiển :
Hệ số k xác định theo điều kiện: kI2 ≥ kat I1 Trường hợp tính toán là ngắn mạch 2 pha chạm đất ở một đầu đường dây, khi ấy tỉ số I1 / I2 là lớn nhất. Do vậy : ( I 11,1) k ≥ k at . (1,1) I2 Thường k ≈ 6 ÷ 8 ; kat ≈ 1,8 ÷ 2 Để đảm bảo cho bảo vệ làm việc đúng (không tác động) khi ngắn mạch ngoài, cần chọn hệ số k như nhau ở các nửa bộ hai phía đường dây.

III.6.6. Kiểm tra độ nhạy của bảo vệ :
Độ nhạy của bảo vệ được xác định chủ yếu theo độ nhạy của các rơle khởi động 2RI và 4RI dùng để điều khiển mạch cắt của máy cắt. Trong trường hợp nối rơle 4RI vào bộ lọc dòng thứ tự nghịch thì hệ số độ nhạy được tính toán với ngắn mạch một pha hoặc hai pha chạm đất ở một đầu đường dây tùy thuộc dạng hư hỏng nào có dòng nhỏ hơn. Hệ số độ nhạy khi ngắn mạch 3 pha cũng được tính toán với hư hỏng ở một đầu của đường dây được bảo vệ. Yêu cầu : Kn ≥ 1,5 ÷ 2

IV. Đánh giá và lĩnh vực ứng dụng của bảo vệ tần số cao và vô tuyến:
Ưu điểm của bảo vệ tần số cao là: về nguyên tắc bảo vệ có thể tác động chọn lọc trong mạng có hình dáng bất kỳ với một số nguồn cung cấp bất kỳ, tác động nhanh, đủ độ nhạy cần thiết và khá tin cậy mặc dù thực hiện tương đối phức tạp. Nhược điểm chủ yếu của bảo vệ tần số cao là phức tạp và giá thành cao. Do vậy bảo vệ tần số cao được sử dụng khi các bảo vệ khác đơn giản hơn không thỏa mãn các yêu cầu của bảo vệ rơle, nhất là khi yêu cầu phải tác động nhanh. Tất cả các loại bảo vệ dọc đều đảm bảo cắt nhanh, kể cả bảo vệ dòng so lệch có dây dẫn phụ. Chi phí ban đầu đối với bảo vệ có dây dẫn phụ chủ yếu là giá thành của cáp và công lắp đặt nó, do vậy tăng tỷ lệ thuận với chiều dài dây dẫn. Chi phí đối với bảo vệ tần số cao có thể coi là độc lập với chiều dài đường dây được bảo vệ (không tính đến việc phải

69

sử dụng các bộ phận khởi động phức tạp hơn và máy phát có công suất lớn hơn cho đường dây dài) Bảo vệ tần số cao có nhiều loại: bảo vệ có hướng, bảo vệ so lệch pha và bảo vệ có hướng có khóa tần số cao kết hợp với bảo vệ khoảng cách. Tất cả các phương án bảo vệ này đều có thể sử dụng trong thực tế, tuy nhiên mỗi phương án đều có đặc điểm sử dụng riêng. Bảo vệ so lệch pha thực tế không chịu ảnh hưởng của dao động trong hệ thống điện, đặc biệt là khi thực hiện tự động đóng lại không đồng bộ; nó cũng có thể làm việc tốt trong chế độ làm việc không toàn pha. Do vậy loại bảo vệ này được sử dụng phổ biến. Tuy nhiên cần phải đặt thêm bảo vệ dự trữ cho đường dây. Các bảo vệ dự trữ thường dùng loại đơn giản hơn, ví dụ như bảo vệ chỉ phản ứng với ngắn mạch không đối xứng. Bảo vệ có hướng có khóa tần số cao ít được sử dụng, ngoại trừ 1 số trường hợp đặc biệt, ví dụ để bảo vệ đường dây có nhánh rẽ vì lúc này sử dụng bảo vệ so lệch pha sẽ gặp nhiều khó khăn. Hiện nay kênh vô tuyến đã được sử dụng rông rãi. Kênh vô tuyến dùng cho bảo vệ, điều khiển xa và thông tin liên lạc sẽ khắc phục được khó khăn trong việc lựa chọn tần số truyền trên đường dây tải điện, loại trừ được những yêu cầu về xử lí tần số cao trên đường dây tải điện, đảm bảo chống nhiễu tốt hơn... Khi sử dụng kênh vô tuyến thì các bảo vệ dọc có thể thực hiện với tín hiệu cho phép mà trong một số trường hợp trở nên hợp lí hơn so với tín hiệu khóa.

121

Chương 8 : TỰ ĐỘNG ĐÓNG NGUỒN DỰ TRỮ (TĐD)
I. Ý NGHĨA CỦA TĐD:
Sơ đồ nối điện của hệ thống điện cần đảm bảo độ tin cậy cung cấp cho các hộ tiêu thụ điện. Sơ đồ cung cấp từ hai hay nhiều nguồn điện đảm bảo độ tin cậy cao, vì cắt sự cố một nguồn không làm cho hộ tiêu thụ bị mất điện. Dù việc cung cấp cho hộ tiêu thụ từ nhiều phía có ưu điểm rõ ràng như vậy nhưng phần lớn các trạm có hai nguồn cung cấp trở lên đều làm việc theo sơ đồ một nguồn cung cấp. Tự dùng của nhà máy điện là một ví dụ. Cách thực hiện sơ đồ như trên sẽ ít tin cậy nhưng đơn giản hơn và trong nhiều trường hợp làm giảm dòng ngắn mạch, giảm tổn thất điện năng trong MBA, đơn giản bảo vệ rơle... Khi phát triển mạng điện, việc cung cấp từ một phía thường là giải pháp được lựa chọn vì những thiết bị điện và bảo vệ đã đặt trước đó không cho phép thực hiện sự làm việc song song của các nguồn cung cấp. Nhược điểm của việc cung cấp từ một phía là cắt sự cố nguồn làm việc sẽ làm ngừng cung cấp cho hộ tiêu thụ. Khắc phục bằng cách đóng nhanh nguồn dự trữ hay đóng máy cắt mà ở đó thực hiện việc phân chia mạng điện. Để thực hiện thao tác này người ta sử dụng thiết bị TỰ ĐỘNG ĐÓNG NGUỒN DỰ TRỮ (TĐD).

Hình 8.1 : Các nguyên tắc thực hiện TĐD

II. Yêu cầu cơ bản đối với thiết bị TĐD:
Tất cả các thiết bị TĐD cần phải thỏa mãn những yêu cầu cơ bản sau đây: 1. Sơ đồ TĐD không được tác động trước khi máy cắt của nguồn làm việc bị cắt ra để tránh đóng nguồn dự trữ vào khi nguồn làm việc chưa bị cắt ra. Ví dụ trong sơ đồ hình 8.1a, khi ngắn mạch trên đường dây AC thì bảo vệ đường dây chỉ cắt 1MC còn 2MC vẫn

122

đóng, nếu TĐD tác động đóng đường dây dự trữ BC thì có thể ngắn mạch sẽ lại xuất hiện. 2. Sơ đồ TĐD phải tác động khi mất điện áp trên thanh góp hộ tiêu thụ vì bất cứ lí do gì, chẳng hạn như khi cắt sự cố, cắt nhầm hay cắt tự phát máy cắt của nguồn làm việc, cũng như khi mất điện áp trên thanh góp của nguồn làm việc. Cũng cho phép đóng nguồn dự trữ khi ngắn mạch trên thanh góp của hộ tiêu thụ. 3. Thiết bị TĐD chỉ được tác động một lần để tránh đóng nguồn dự trữ nhiều lần vào ngắn mạch tồn tại. Ví dụ, nếu ngắn mạch trên thanh góp C (hình 8.1a) thì khi TĐD đóng 4MC, thiết bị bảo vệ rơle lại tác động cắt 4MC, điều đó chứng tỏ ngắn mạch vẫn còn tồn tại, do vậy không nên cho TĐD tác động lần thứ 2. 4. Để giảm thời gian ngừng cung cấp điện, việc đóng nguồn dự trữ cần phải nhanh nhất có thể được ngay sau khi cắt nguồn làm việc. Thời gian mất điện tmđ phụ thuộc vào các yếu tố sau: a) tmđ < ttkđ ttkđ : khoảng thời gian lớn nhất từ lúc mất điện đến khi đóng nguồn dự trữ mà các động cơ nối vào thanh góp hộ tiêu thụ còn có thể tự khởi động. b) tmđ > tkhử ion tkhử ion : thời gian cần thiết để khử môi trường bị ion hóa do hồ quang tại chổ ngắn mạch (trường hợp ngắn mạch trên thanh góp C - hình 8.1a) 5. Để tăng tốc độ cắt nguồn dự trữ khi ngắn mạch tồn tại, cần tăng tốc độ tác động của bảo vệ nguồn dự trữ sau khi thiết bị TĐD tác động. Điều này đặc biệt quan trọng khi hộ tiêu thụ bị mất nguồn cung cấp được thiết bị TĐD nối với nguồn dự trữ đang mang tải. Cắt nhanh ngắn mạch lúc này là cần thiết để ngăn ngừa việc phá hủy sự làm việc bình thường của nguồn dự trữ đang làm việc với các hộ tiêu thụ khác.

III. TĐD đường dây:
III.1. Sơ đồ:
Trong chế độ vận hành bình thường, đường dây AC làm việc (1MC, 2MC đóng), đường dây BC dự trữ (3MC đóng, 4MC mở). Rơle RGT có điện (hình 8.7), tiếp điểm của nó đóng. Nếu vì một lí do nào đó thanh góp C mất điện (ví dụ do ngắn mạch trên đường dây AC, do thao tác nhầm....), tiếp điểm của các rơle RU<, RU> sẽ đóng mạch rơle thời gian RT (đường dây dự trữ BC đang có điện). Sau một thời gian chậm trễ do yêu cầu chọn lọc của bảo vệ rơle, tiếp điểm RT đóng lại. Cuộn cắt CC của máy cắt có điện, máy cắt 2MC mở ra. Tiếp điểm phụ 2MC3 đóng, cho dòng điện chạy qua cuộn đóng CĐ của máy cắt 4MC và đường dây dự trữ BC được đóng vào để cung cấp cho các hộ tiêu thụ.

III.2. Tính toán tham số của các phần tử trong sơ đồ:
III.2.1. Thời gian của rơle RT:
Khi ngắn mạch tại điểm N1 hoặc N2 (hình 8.8), điện áp dư trên thanh góp C có thể giảm xuống rất thấp làm cho các rơle điện áp RU< khởi động. Muốn TĐD tránh tác động trong trường hợp này cần phải chọn thời gian của rơle RT lớn hơn thời gian làm việc của các bảo vệ đặt tại máy cắt 7MC và 9MC:

123

trong đó: tBVA, tBVC : thời gian làm việc lớn nhất của các bảo vệ phần tử nối vào thanh góp A và thanh góp C. ∆ t : bậc chọn lọc về thời gian, bằng (0,3 ÷ 0,5 sec). Thời gian của rơle RT được chọn bằng trị số lớn hơn khi tính theo các biểu thức (8.1) và (8.2). Tuy nhiên, thời gian này càng nhỏ thì thời gian ngừng cung cấp điện cho các hộ tiêu thụ càng bé, vì vậy khi tính chọn cần phải đặt điều kiện thế nào để thời gian của rơle RT là nhỏ nhất có thể được.

tRT = tBVA + ∆ t tRT = tBVC + ∆ t

(8.1) (8.2)

Hình 8.7 : Sơ đồ thiết bị TĐD đường dây

III.2.2. Thời gian của rơle RGT:
Để đảm bảo thiết bị TĐD tác động đóng máy cắt 4MC chỉ một lần, cần chọn: tRGT = tĐ(4MC) + tdự trữ (8.3) trong đó: tĐ(4MC) : thời gian đóng của máy cắt 4MC.

124

tdự trữ : thời gian dự trữ. Nếu thiết bị TĐD tác động đóng nguồn dự trữ vào ngắn mạch tồn tại và thiết bị bảo vệ rơle cắt nó ra, thì rơle RGT sẽ ngăn ngừa việc đóng trở lại vào ngắn mạch một lần nữa trong trường hợp thời gian của rơle RGT chọn theo (8.3) thỏa mãn điều kiện: tRGT = tĐ(4MC) + tBV + tC(4MC) (8.4) tBV : thời gian làm việc của bảo vệ đặt tại máy cắt 4MC của mạch dự trữ. tC(4MC) : thời gian cắt của máy cắt 4MC.

III.2.3. Điện áp khởi động của rơle điện áp giảm RU<:
Điện áp khởi động của rơle điện áp giảm RU< được chọn theo 2 điều kiện: a) Rơle RU< phải khởi động khi mất điện ở thanh góp C (hình 8.7), nhưng không được khởi động khi ngắn mạch sau các kháng điện đường dây (điểm N2 -hình 8.8) hoặc sau các máy biến áp (điểm N3) nối vào thanh góp C: U Nmin UKĐRU< = (8.5) k at .n U Trong đó: UNmin :Điện áp dư bé nhất trên thanh góp C khi ngắn mạch ở điểm N1 hoặc N2 kat : hệ số an toàn, vào khoảng 1,2 ÷ Hình 8.8 : Sơ đồ nối điện để tính toán tham số 1,3 của TĐD nU : hệ số biến đổi của máy biến điện áp 1BU (hình 8.7) b) Rơle RU< không được khởi động khi tự khởi động các động cơ điện nối vào thanh góp C sau khi khôi phục nguồn cung cấp: U tkâ UKĐRU< = (8.6) k at .n U Utkđ : điện áp nhỏ nhất trên thanh góp C khi các động cơ điện tự khởi động III.2.4. Điện áp khởi động của rơle điện áp tăng RU>: Rơle RU> không được trở về khi trên mạch dự trữ có điện áp cao hơn điện áp làm việc cực tiểu Ulv min (Ulv min là điện áp nhỏ nhất mà các động cơ còn có thể tự khởi động được): U lv min (8.7) UKĐRU> = k at . k tv . n U Trong đó: nU : hệ số biến đổi của máy biến điện áp 2BU (hình 8.7)

125

IV. TĐD ở trạm biến áp:
Ở các trạm biến áp người ta sử dụng các loại TĐD khác nhau như TĐD máy biến áp, TĐD máy cắt phân đoạn, TĐD máy cắt nối... Trên hình 8.9 là sơ đồ TĐD máy cắt phân đoạn. Bình thường cả hai máy biến áp làm việc, máy cắt 5MC mở. Giả thiết máy biến áp B2 bị hư hỏng, thiết bị bảo vệ rơle tác động cắt máy cắt 3MC và 4 MC, sau đó thiết bị TĐD sẽ khởi động và đóng máy cắt 5MC. Lúc này máy biến áp B1 sẽ làm nhiệm vụ cung cấp cho phụ tải 1 và phụ tải 2 ở cả hai phân đoạn.

Hình 8.9: Sơ đồ TĐD máy cắt phân đoạn Lưu ý là nếu máy biến áp B1 được thiết kế chỉ đủ để cung cấp cho phụ tải phân đoạn I thì trong thiết bị TĐD cần phải có thêm mạch đưa tín hiệu đi cắt bớt những phụ tải kém quan trọng ở cả hai phân đoạn trước khi đóng máy cắt 5MC. Trong sơ đồ, mạch điện mở máy cắt 4MC được nối qua tiếp điểm phụ của 3MC nhằm tạo sự liên động để khi mở máy cắt 3MC sẽ đồng thời mở luôn cả máy cắt 4MC. Để cắt nhanh máy cắt phân đoạn khi ngắn mạch tồn tại trên thanh góp hạ áp của trạm, trong sơ đồ TĐD cần có thêm bộ phận tăng tốc độ tác động của bảo vệ máy cắt phân đoạn sau TĐD (không vẽ bộ phận này trên hình 8.9). Khác với sơ đồ TĐD đường dây đã xét trước đây (hình 8.7), trong sơ đồ TĐD máy cắt phân đoạn không có bộ phận khởi động điện áp giảm vì không cần thiết trong trường hợp này. Cả 2 máy biến áp đều được cung cấp từ một thanh góp cao áp chung của trạm, khi mất điện trên thanh góp này tác động của thiết bị TĐD là vô ích.

129

Chương 9 : TỰ ĐỘNG ĐÓNG TRỞ LẠI NGUỒN ĐIỆN (TĐL)
I. Ý nghĩa của TĐL:
Kinh nghiệm vận hành cho thấy, đa số ngắn mạch xảy ra trên đường dây truyền tải điện năng đều có thể tự tiêu tan nếu cắt nhanh đường dây bằng các thiết bị bảo vệ rơle. Cắt nhanh đường dây làm cho hồ quang sinh ra ở chỗ ngắn mạch bị tắt và không có khả năng gây nên những hư hỏng nghiêm trọng cản trở việc đóng trở lại đường dây. Hư hỏng tự tiêu tan như vậy được gọi là thoáng qua. Đóng trở lại một đường dây có hư hỏng thoáng qua thường là thành công. Những hư hỏng trên đường dây như đứt dây dẫn, vỡ sứ, ngã trụ .... không thể tự tiêu tan, vì vậy chúng được gọi là hư hỏng tồn tại. Khi đóng trở lại đường dây có xảy ra ngắn mạch tồn tại thì đường dây lại bị cắt ra một lần nữa, việc đóng trở lại như vậy là không thành công. Để giảm thời gian ngừng cung cấp điện cho các hộ tiêu thụ, thao tác đóng trở lại đường dây cần được thực hiện một cách tự động nhờ các thiết bị Tự ĐộNG ĐÓNG TRở LạI (TĐL). Thiết bị TĐL cũng có thể tác động cả khi máy cắt bị cắt ra do thao tác nhầm của nhân viên vận hành hoặc do thiết bị bảo vệ rơle làm việc không đúng. Ap dụng TĐL có hiệu quả nhất là ở những đường dây có nguồn cung cấp một phía, vì trong trường hợp này TĐL thành công sẽ khôi phục nguồn cung cấp cho các hộ tiêu thụ. Ở mạng vòng, cắt một đường dây không làm ngừng cung cấp điện, tuy nhiên áp dụng TĐL là hợp lí vì làm tăng nhanh việc loại trừ chế độ không bình thường và khôi phục sơ đồ mạng đảm bảo vận hành kinh tế và tin cậy. Khả năng TĐL thành công ở những đường dây trên không vào khoảng 70÷90%.

II. Phân loại thiết bị TĐL:
Trong thực tế người ta có thể áp dụng những loại TĐL sau: TĐL 3 pha, thực hiện đóng cả 3 pha của máy cắt sau khi nó bị cắt ra bởi bảo vệ rơle. TĐL 1 pha, thực hiện đóng máy cắt 1 pha sau khi nó bị cắt ra bởi bảo vệ chống ngắn mạch một pha. TĐL hỗn hợp, đóng 3 pha (khi ngắn mạch nhiều pha) hay đóng 1 pha (khi ngắn mạch một pha). Riêng TĐL 3 pha được phân ra thành một số dạng: TĐL đơn giản, TĐL tác động nhanh, TĐL có kiểm tra điện áp, TĐL có kiểm tra đồng bộ.... Theo loại thiết bị mà TĐL tác động đến có: TĐL đường dây, TĐL thanh góp, TĐL máy biến áp, TĐL động cơ điện. Theo số lần tác động có: TĐL một lần và TĐL nhiều lần. Theo cách thức tác động đến cơ cấu truyền động của máy cắt có: TĐL điện và TĐL cơ khí.

130

III. các yêu cầu cơ bản đối với thiết bị TĐL:
Tùy điều kiện cụ thể, sơ đồ TĐL dùng cho đường dây hoặc những thiết bị điện khác có thể khác nhau nhiều. Nhưng tất cả các thiết bị TĐL phải thỏa mãn những yêu cầu cơ bản sau: 1) Tác động nhanh: Thời gian tác động của TĐL cần phải càng nhỏ càng tốt để đảm bảo thời gian ngừng cung cấp điện là nhỏ nhất. Ở các đường dây có nguồn cung cấp từ 2 phía tác động nhanh của TĐL cần thiết để rút ngắn thời gian khôi phục tình trạng làm việc bình thường của mạng điện. Tuy nhiên thời gian TĐL bị hạn chế bởi điều kiện khử ion hoàn toàn môi trường tại chỗ ngắn mạch nhằm đảm bảo TĐL thành công: tkhử ion < tTĐL < ttkđ Khi TĐL máy cắt dầu không cần quan tâm đến tkhử ion , nhưng đối với máy cắt không khí do thời gian đóng của nó rất bé nên phải xét đến điều kiện khử ion. Ngoài ra thời gian tác động của TĐL còn bị giới hạn bởi thời gian cần thiết để phục hồi khả năng truyền động của máy cắt khi đóng nó trở lại và khả năng cắt nếu ngắn mạch tồn tại. 2) TĐL phải tự đông trở về vị trí ban đầu sau khi tác động để chuẩn bị cho các lần làm việc sau. 3) Sơ đồ TĐL cần phải đảm bảo số lần tác động đã định trước cho nó và không được tác động lặp đi lặp lại. Phổ biến nhất là loại TĐL một lần, trong một số trường hợp người ta cũng sử dụng TĐL hai lần và TĐL ba lần. 4) Khi đóng hay mở máy cắt bằng tay thì TĐL không được tác động. Khi đóng máy cắt bằng tay, nếu nó bị cắt ra ngay lập tức bởi bảo vệ rơle, chứng tỏ là đã đóng máy cắt vào ngắn mạch tồn tại, lúc ấy chắc chắn việc đóng trở lại sẽ không thành công. Sơ đồ TĐL cũng cần dự tính đến khả năng cấm TĐL trong trường hợp máy cắt bị cắt ra bởi một số bảo vệ nào đó. Ví dụ, thường không cho phép TĐL máy biến áp tác động khi bảo vệ so lệch máy biến áp làm việc (hư hỏng bên trong nó).

IV. TĐL đường dây có nguồn cung cấp 1 phía:
IV.1. Hoạt động của sơ đồ:
Trên hình 9.2 là sơ đồ của thiết bị TĐL một lần khởi động bằng phương pháp không tương ứng của đường dây có nguồn cung cấp 1 phía. Hoạt động của sơ đồ trong một số chế độ làm việc của mạng điện như sau: Ở chế độ vận hành bình thường, khóa điều khiển KĐK ở vị trí đóng Đ2, tiếp điểm KĐKIV mở, rơle 3RG có điện phản ảnh vị trí đóng của MC; tiếp điểm KĐKI đóng, tụ C được nạp đầy điện qua điện trở nạp R. Trong khi đó, do máy cắt đang đóng nên tiếp điểm phụ của nó MC2 mở ra và rơle 2RG không có điện. Sơ đồ đang ở trong tình trạng sẵn sàng để tác động. Khi xảy ra ngắn mạch, thiết bị bảo vệ rơle BV tác động cắt máy cắt, tiếp điểm phụ MC2 đóng lại, rơle 2RG có điện và đóng tiếp điểm trong mạch khởi động TĐL (điện

131

trở R1 hạn chế dòng trong mạch vừa đủ để 2RG làm việc nhưng không đủ để máy cắt đóng lại). Rơle RT có điện, sau một thời gian tRT đặt trước tiếp điểm RT1 khép lại. Tụ C phóng điện qua cuộn dây điện áp của rơle 1RG, tiếp điểm 1RG1 của nó khép lại và cuộn đóng CĐ của máy cắt có điện theo mạch: (+)→KĐKI→1RG1→cuộn dòng 1RGI→Th→ĐN→4RG2→MC2→CĐ→(-). Lúc này máy cắt sẽ được đóng trở lại. Nếu ngắn mạch tự tiêu tan: máy cắt sau khi được TĐL đóng lại sẽ giữ nguyên vị trí đóng, tụ C lại được nạp đầy để đưa sơ đồ trở lại trạng thái ban đầu chuẩn bị cho các lần làm việc sau. Nếu ngắn mạch tồn tại: bảo vệ rơle lại tác động cắt máy cắt và TĐL lại khởi động như trình tự đã nêu trên. Nhưng vì tụ C đã phóng hết điện trong lần tác động trước, đến lúc này chưa được nạp đủ nên không thể làm cho rơle 1RG tác động được và máy cắt sẽ không thể đóng lại. Điều đó đảm bảo cho TĐL chỉ tác động một lần như đã định trước cho nó. Khi mở máy cắt bằng tay (chuyển KĐK sang vị trí C1): tiếp điểm KĐKI mở ra cắt nguồn vào RT và nguồn nạp tụ, tiếp điểm KĐKII nối tụ C vào điện trở phóng R4, năng lượng tích lũy ở tụ C sẽ phóng qua R4 biến thành nhiệt năng và tiêu tán ở R4. Nhờ vậy đảm bảo TĐL không thể tác động khi mở máy cắt bằng tay. Trong một số trường hợp, tiếp điểm “cấm TĐL” đóng lại, tụ C phóng điện và TĐL cũng không thể làm việc. Khi đóng máy cắt bằng tay (KĐK ở vị trí Đ1): tụ C bắt đầu được nạp điện, nếu máy cắt lại mở ra thì TĐL cũng không tác động được vì cho đến lúc này tụ C vẫn chưa nạp đầy.

132

Hình 9.2: Sơ đồ thiết bị TĐL một lần đường dây có nguồn cung cấp 1 phía

IV.2. Đặc điểm của sơ đồ:
Sơ đồ khởi động theo phương pháp không tương ứng giữa vị trí của khóa điều khiển (tiếp điểm KĐKI) và vị trí của máy cắt (tiếp điểm 2RG của rơle phản ánh vị trí cắt của máy cắt). Tiếp điểm RT2 và điện trở R3 nối song song để tăng lực khởi động ban đầu của RT và khi duy trì thì RT không bị phát nóng nhờ R3 cản bớt dòng. Rơle 1RG có hai cuộn dây, khi RT1 khép, tụ C phóng qua cuộn dây điện áp 1RGU, cuộn dây dòng điện 1RGI làm nhiệm vụ tự giữ vì tụ C chỉ cung cấp một xung ngắn hạn đủ để khởi động 1RG chứ không duy trì được. Rơle 4RG có hai cuộn dây, để chống máy cắt đóng lặp đi lặp lại khi ngắn mạch tồn tại và hỏng hóc TĐL. Ví dụ khi hỏng tiếp điểm 1RG1 (dính) và xảy ra ngắn mạch, cuộn cắt của máy cắt có điện, đồng thời cuộn dòng 4RGI cũng có điện. Máy cắt mở ra và

133

các tiếp điểm 4RG1 đóng lại, 4RG2 mở ra. Nếu tiếp điểm 1RG1 bị dính thì ngay lập tức cuộn áp 4RGU có điện để duy trì trạng thái của các tiếp điểm 4RG1 , 4RG2. Do vậy mạch cuộn đóng của máy cắt bị hở và máy cắt không thể đóng lặp đi lặp lại.

Hình 9.3: Biểu đồ thời gian trong chu trình TĐL một lần

V. Phối hợp tác động giữa bảo vệ rơle và tđl:
V.1. Tăng tốc độ tác động của bảo vệ sau TĐL:
Sau khi cắt chọn lọc đường dây bị hư hỏng, thiết bị TĐL sẽ tác động đóng máy cắt trở lại đồng thời nối tắt bộ phận tạo thời gian của bảo vệ chính (hoặc đưa bảo vệ tác động nhanh vào làm việc) trong một khoảng thời gian giới hạn nào đó, nhờ vậy đảm bảo cắt nhanh máy cắt trong trường hợp đóng trở lại đường dây vào ngắn mạch tồn tại.

134

Hình 9.4 : Tăng tốc độ tác động của bảo vệ sau TĐL a) Sơ đồ mạng điện b)Mạch tăng tốc Xét sơ đồ mạng điện hình 9.4a và sơ đồ thực hiện tăng tốc hình 9.4b. Khi xảy ra ngắn mạch tại điểm N thì các tiếp điểm của rơle 1RI, 2RI của bảo vệ 1BV đóng mạch cuộn dây RT, tiếp điểm RT1 đóng tức thời nhưng tiếp điểm RGT1 đang mở nên cuộn dây RG không có điện. Sau thời gian tRT thì tiếp điểm RT2 đóng mạch cuộn dây RG để đi cắt máy cắt 1MC. Lúc này thiết bị TĐL sẽ đưa xung đi đóng lại 1MC đồng thời khởi động RGT, tiếp điểm RGT1 đóng. Nếu ngắn mạch tồn tại 1RI, 2RI và RT lại có điện nên RT1 đóng mạch cuộn dây RG và cắt nhanh máy cắt 1MC. Nếu ngắn mạch tự tiêu tan (TĐL thành công), thì sau một thời gian đủ để đóng chắc chắn 1MC tiếp điểm RGT1 mở ra và bảo vệ 1BV lại làm việc với thời gian đặt trước cho nó. Như vậy tăng tốc độ tác động của bảo vệ sau TĐL cho phép rút ngắn thời gian cắt trở lại một hư hỏng tồn tại. Tuy nhiên cần lưu ý là bộ phận khởi động dòng của bảo vệ được tăng tốc phải chỉnh định khỏi dòng tự khởi động của các động cơ (các động cơ bị hãm lại do mất điện trong quá trình ngắn mạch và trong chu trình TĐL).

V.2. Tăng tốc độ tác động của bảo vệ trước TĐL:
Cắt máy cắt lần thứ 1 bằng bảo vệ tác động nhanh không chọn lọc (ví dụ, bảo vệ dòng cắt nhanh), sau đó bảo vệ này bị khóa lại trong trong một khoảng thời gian nhất định để việc cắt máy cắt lần thứ 2 (nếu TĐL không thành công) được thực hiện bởi các bảo vệ tác động chọn lọc. Trong phương pháp tăng tốc độ tác động của bảo vệ trước TĐL, cắt lần thứ 1 có thể xảy ra khi hư hỏng ở phần tử kề, tức là tác động không chọn lọc. Nếu hư hỏng tự tiêu tan và TĐL thành công, thì tác động không chọn lọc trước đó của bảo vệ được sửa chữa bằng tác động của thiết bị TĐL. Nhờ cắt nhanh ngắn mạch sẽ tạo khả năng TĐL thành công lớn hơn.

135

Hình 9.5 : Tăng tốc độ tác động của bảo vệ trước TĐL a) Sơ đồ mạng điện b)Mạch tăng tốc

Sơ đồ bộ phận tăng tốc độ bảo vệ trước TĐL như trên hình 9.5b, tiếp điểm 1RI là của bảo vệ cắt nhanh 3I>>, tiếp điểm 2RI là của bảo vệ dong cực đai 3I>. Thiết bị TĐL đặt ở đoạn đường dây đầu tiên AB (hình 9.5a). Khi ngắn mạch trên một đoạn bất kỳ của đường dây ABCD (ví dụ, tại điểm N), lúc đầu bảo vệ cắt nhanh 3I>> tác động không thời gian đi cắt 3MC. Sau đó TĐL sẽ khởi động và đóng 3MC lại, đồng thời đưa tín hiệu đi khóa bảo vệ 3I>>. Nếu ngắn mạch tồn tại thì các bảo vệ sẽ làm việc một cách chọn lọc theo đặc tính thời gian của chúng, trong trường hợp này bảo vệ dong cực đai 1I> có thời gian làm việc nhỏ nhất sẽ tác động cắt máy cắt 1MC. Cần lưu ý là việc khóa bảo vệ cắt nhanh 3I>> trên sơ đồ hình 9.5b được thực hiện nhờ tín hiệu từ thiết bị TĐL đưa đến RGT để làm hở mạch tác động của rơle 1RI. Nhược điểm của phương pháp tăng tốc độ tác động của bảo vệ trước TĐL là nếu TĐL hoặc máy cắt 3MC bị hỏng thì tất cả các hộ tiêu thụ trên đường dây đều bị mất điện mặc dù ngắn mạch có thể chỉ ở đoạn cuối. Muốn bảo vệ cắt nhanh 3I>> không tác động mất chọn lọc khi ngắn mạch sau các máy biến áp 1B, 2B cần phải chọn dòng khởi động của nó lớn hơn dòng ngắn mạch lớn nhất khi ngắn mạch sau các máy biến áp này. Điều này làm hạn chế phạm vi sử dụng của phương pháp, nhất là khi các đoạn đường dây khá dài và công suất các máy biến áp 1B, 2B khá lớn.

V.3. TĐL theo thứ tự:
Trong các mạng điện bao gồm nhiều đoạn đường dây nối tiếp nhau có thể thực hiện cắt nhanh ngắn mạch tồn tại cũng như thoáng qua nhờ phối hợp tác động của bảo vệ cắt nhanh và tác động theo thứ tự của thiết bị TĐL đặt tại máy cắt của những đoạn kề nhau.

136

Hình 9.6 : TĐL theo thứ tự
Xét sơ đồ mạng điện hình 9.6, tại các máy cắt 1MC, 2MC, 3MC tương ứng có trang bị: các thiết bị tự động đóng trở lại 1TĐL, 2TĐL, 3TĐL; các bảo vệ cắt nhanh không chọn lọc 1I>>, 2I>>, 3I>> và các bảo vệ dòng cực đại tác động chọn lọc 1I>, 2I>, 3I>. Dòng khởi động của bảo vệ cắt nhanh được chọn lớn hơn dòng khi ngắn mạch sau các máy biến áp 1B, 2B; vì vậy vùng bảo vệ sẽ bao gồm toàn bộ đoạn đường dây được bảo vệ và một phần đoạn kề.

Hình 9.7: Biểu đồ thời gian trong chu trình TĐL theo thứ tự
Xét sơ đồ mạng điện hình 9.6, tại các máy cắt 1MC, 2MC, 3MC tương ứng có trang bị: các thiết bị tự động đóng trở lại 1TĐL, 2TĐL, 3TĐL; các bảo vệ cắt nhanh không chọn lọc 1I>>, 2I>>, 3I>> và các bảo vệ dòng cực đại tác động chọn lọc 1I>, 2I>, 3I>. Dòng khởi động của bảo vệ cắt nhanh được chọn lớn hơn dòng khi ngắn mạch sau các máy biến áp 1B, 2B; vì vậy vùng bảo vệ sẽ bao gồm toàn bộ đoạn đường dây được bảo vệ và một phần đoạn kề.

137

Thời gian làm việc của các thiết bị TĐL được chọn tăng dần theo hướng từ nguồn trở đi: t3TĐL < t2TĐL < t1TĐL Khi xảy ra ngắn mạch tại điển N trên đoạn BC, các bảo vệ cắt nhanh 2I>> và 3I>> tác động cắt 2MC và 3MC. Thiết bị 3TĐL có thời gian nhỏ hơn nên tác động trước đóng trở lại 3MC. Vì đoạn AB không hư hỏng nên TĐL thành công. Sau đó 2TĐL sẽ tác động đóng 2MC lại. Nếu ngắn mạch là thoáng qua thì TĐL thành công. Nếu ngắn mạch tồn tại, bảo vệ cắt nhanh 2I>> sẽ tác động cắt 2MC của đoạn đường dây hư hỏng BC vì cho đến thời điểm này bảo vệ cắt nhanh 3I>> của đoạn AB đã bị khóa lại (xem biểu đồ thời gian trên hình 9.7).

143

Chương 10: TỰ ĐỘNG HÒA ĐỒNG BỘ
I. Các phương pháp hòa đồng bộ:
Việc đóng các máy phát điện vào làm việc trong mạng có thể tạo nên dòng cân bằng lớn và dao động kéo dài. Tình trạng không mong muốn đó xảy ra là do: * Tốc độ góc quay của máy phát được đóng vào khác với tốc độ góc quay đồng bộ của các máy phát đang làm việc trong hệ thống điện. * Điện áp ở đầu cực của máy phát được đóng vào khác với điện áp trên thanh góp của nhà máy điện. Điều kiện để các máy phát điện đồng bộ có thể làm việc song song với nhau trong hệ thống điện là: - rôto của các máy phát phải quay với một tốc độ gần như nhau. - điện áp ở đầu cực các máy phát phải gần bằng nhau. - góc lệch pha tương đối giữa các rôto không được vượt quá giới hạn cho phép. Vì vậy để đóng máy phát điện đồng bộ vào làm việc song song với các máy phát khác của nhà máy điện hay hệ thống, cần phải sơ bộ làm cho chúng đồng bộ với nhau. HÒA ĐồNG Bộ là quá trình làm cân bằng tốc độ góc quay và điện áp của máy phát được đóng vào với tốc độ góc quay của các máy phát đang làm việc và điện áp trên thanh góp nhà máy điện, cũng như chọn thời điểm thích hợp đưa xung đi đóng máy cắt của máy phát. Có 2 phương pháp hòa đồng bộ : hòa đồng bộ chính xác và hòa tự đồng bộ.
   

Hòa đồng bộ chính xác : Khi đóng máy phát bằng phương pháp hòa chính xác cần phải thực hiện những công việc sau : - San bằng về trị số của điện áp máy phát được đóng vào UF và điện áp mạng UHT (⏐UF⏐ ≈⏐UHT⏐) - San bằng tốc độ góc quay của máy phát được đóng vào ωF và tốc độ góc quay của các máy phát trong hệ thống ωHT (ωF ≈ ωHT). - Làm cho góc pha của các véctơ điện áp máy phát và điện áp mạng trùng nhau vào lúc đóng máy cắt (Góc lệch pha giữa các véctơ điện áp máy phát và điện áp mạng δ ≈ 0) Như vậy trình tự thực hiện hòa đồng bộ chính xác như sau: Trước khi đóng một máy phát vào làm việc song song với các máy phát khác thì máy phát đó phải được kích từ trước, khi tốc độ quay và điện áp của máy phát đó xấp xỉ với tốc độ quay và điện áp của các máy phát khác cần chọn thời điểm thuận lợi để đóng máy phát sao cho lúc đó độ lệch điện áp giữa các máy phát gần bằng không, nhờ vậy dòng cân bằng lúc đóng máy sẽ nhỏ nhất. Hòa tự đồng bộ: Khi đóng máy phát bằng phương pháp tự đồng bộ phải tuân theo những điều kiện sau : - Máy phát không được kích từ (kích từ của máy phát đã được cắt ra bởi aptomat diệt từ ).

144

- Tốc độ góc quay của máy phát đóng vào phải gần bằng tốc độ góc quay của các máy phát đang làm việc trong hệ thống. Trình tự thực hiện: Trước khi đóng một máy phát vào làm việc song song với các máy phát khác thì máy phát đó chưa được kích từ, khi tốc độ quay của máy phát đó xấp xỉ với tốc độ quay của các máy phát khác thì máy phát đó được đóng vào, ngay sau đó dòng kích từ sẽ được đưa vào rôto và máy phát sẽ đươc kéo vào làm việc đồng bộ.

II. phương pháp hòa đồng bộ chính xác:
II.1.

Điện áp phách và dòng cân bằng:

II.1.1. Điện áp phách:
Giả thiết điện áp ở đầu cực của máy phát và ở thanh góp của hệ thống là: uF = U sin ωFt và uHT = U sin ωHTt Điện áp phách US = ∆U là hiệu hình học của điện áp máy phát cần hòa và điện áp hệ thống, điện áp phách xuất hiện khi tốc độ góc quay của các vectơ điện áp này khác nhau (hình 10.1a). ω − ω HT ω + ω HT ω uS = u F − uHT = 2U sin F t.cos F t = 2U sin S t.cosω tb . t 2 2 2 trong đó : ωS = ωF - ωHT : tốc độ góc trượt << ωđb ωtb = (ωF + ωHT)/ 2 : tốc độ góc trung bình ≈ ωđb Đặt δ = ωS.t : góc lệch pha giữa các véctơ điện áp. Khi cosωtb.t = 1 thì: ω − ω HT ω δ (10.1) uS = US = 2U sin = 2Usin F ⋅ t = 2Usin S t 2 2 2 Đường cong US = 2Usin(δ/2) là đường bao các giá trị biên độ của điện áp phách, biến thiên theo tần số phách fS : ω ω − ω HT 1 fS = S = F = f F − f HT = 2Π 2Π TS trong đó: TS là chu kỳ trượt, tức là thời gian của một chu kỳ thay đổi biên độ điện áp phách.
 

Hình 10.1: Điện áp phách a) đồ thị vectơ b) sự thay đổi trị số tức thời của điện áp phách c) sự thay đổi biên độ của điện áp phách

145

Theo dõi sự biến thiên của điện áp phách (hình 10.1), ta nhận thấy: * TS càng lớn thì tốc độ tương đối giữa hai máy phát càng nhỏ. Trên hình 10.1c là 2 chu kỳ thay đổi biên độ điện áp phách ứng với 2 giá trị tốc độ góc trượt ωS1 và ωS2 , trong đó ωS1 > ωS2 . * Lúc US = 0 là thời điểm hai vectơ điện áp uF và uHT chập nhau rất thuận lợi để đóng máy.
 

II.1.2. Dòng cân bằng:
Dòng cân bằng là dòng chạy vòng qua các máy phát làm việc song song với nhau khi vectơ áp của chúng không bằng nhau. Nếu hòa đồng bộ hai máy phát và khi sức điện động của chúng bằng nhau (E1 = E2 ” = E o) thì theo sơ đồ thay thế hình 10.2, dòng cân bằng sẽ được xác định bởi biểu thức: 218.2E" ., δ " d i cb = " sin " 2 x d1 + x d 2 + x12

Hình 10.2: Sơ đồ mạng và sơ đồ thay thế tính toán dòng cân bằng khi hòa đồng bộ
218.2E" ., o " " x d1 + x d 2 + x 12 Nếu hòa máy phát vào hệ thống có công suất vô cùng lớn (tức x”d1 + x12 ≈ 0) thì: 18. 2.2E" , o i" = = 2i ( 3) (10.2) N cb " xd trong các biểu thức trên: 1,8 : hệ số kể đến thành phần không chu kỳ trong dòng siêu quá độ. x”d1, x”d2 : điện kháng siêu quá độ của các máy phát. x12 : điện kháng đường dây liên lạc giữa hai máy phát. iN(3) : dòng ngắn mạch 3 pha tại đầu cực máy phát.
Khi δ = 180o thì:

i" = cb

II.2.

Thiết bị tự động hòa đồng bộ chính xác:

II.2.1. Nguyên tắc chung:
Các thiết bị hòa đồng bộ tự động bao gồm các bộ phận thực hiện việc tự động điều chỉnh tần số và điện áp của máy phát đóng vào so với tần số và điện áp của hệ thống và bộ phận kiểm tra việc thực hiện tất cả các điều kiện hòa đồng bộ. Để đóng máy phát đúng vào thời điểm thuận lợi (điểm 1 trên hình 10.1c) cần phải đưa xung đến máy cắt trước thời điểm này, bởi vì máy cắt có thời gian đóng riêng. Thời

146

gian đóng trước tđt phải bằng thời gian đóng của máy cắt tĐMC. Thời điểm đưa xung đến máy cắt tương ứng với điểm 2 trên hình 10.1c, lúc này điện áp phách khác 0, trị số của nó được xác định bằng vị trí của điểm 2’. Góc giữa các vectơ điện áp máy phát và hệ thống tương ứng với tđt gọi là góc đóng trước δ đt. δđt = ωs. tđt (10.3) Tùy thuộc vào việc thực hiện bộ phận đóng trước, người ta chia ra 2 loại thiết bị hòa đồng bộ : * Thiết bị hòa đồng bộ có góc đóng trước không đổi (δđt = const.), đưa xung đi đóng khi góc δ đạt được một giá trị xác định không đổi. * Thiết bị hòa đồng bộ có thời gian đóng trước không đổi (tđt = const.), đưa xung đi đóng với thời gian đóng trước không đổi, bằng thời gian đóng tĐMC của máy cắt. Thiết bị hòa đồng bộ chính xác có thời gian đóng trước không đổi được áp dụng rộng rãi hơn.

II.2.2. Thiết bị hòa đồng bộ có thời gian đóng trước không đổi:
Ta xét một loại thiết bị hòa đồng bộ theo phương pháp hòa chính xác có thời gian đóng trước tđt = const., thiết bị gồm có 6 bộ phận chính (hình 10.3). - Bộ phận nguồn: đảm bảo cung cấp cho các phần tử trong thiết bị hòa, đồng thời tạo nên điện áp phách US. - Bộ phận đóng trước: đưa xung đi đóng máy cắt của máy phát trước thời điểm các vectơ UF và UHT chập nhau một khoảng thời gian tđt = const. - Bộ phận kiểm tra độ lệch tần số của máy phát và hệ thống: đảm bảo cho tín hiệu của bộ phận đóng trước thông qua đi đóng máy cắt khi độ lệch tần số không vượt quá giá trị cho phép. - Bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp của máy phát và hệ thống: cho phép tín hiệu đi đóng máy cắt thông qua khi điện áp của máy phát và hệ thống không lệch quá giá trị cho phép. - Bộ phận điều chỉnh tần số: thực hiện việc điều chỉnh tần số của máy phát cần hòa so với tần số của các máy phát đang làm việc bằng cách tác động đến cơ cấu điều khiển turbine. - Bộ phận đóng: tạo nên một độ dài nhất định của xung đi đóng MC.

147

Hình 10.3: Sơ đồ cấu trúc của máy hòa đồng bộ có tđt = const.
Dưới đây ta sẽ khảo sát chi tiết một số bộ phận của thiết bị:

a) Bộ phận đóng trước:
Bộ phận đóng trước (hình 10.4a) bao gồm máy biến áp trung gian B4, phần tử chỉnh lưu, bộ lọc L, phần tử vi phân VP, cơ cấu không P1 và các rơle trung gian 1RG ÷ 3RG làm nhiệm vụ thay đổi trị số đặt về thời gian đóng trước. Phần tử chính của bộ phận đóng trước là cơ cấu không P1, tín hiệu ở đầu ra của nó xuất hiện khi dòng điện ở 2 đầu vào đạt được giá trị bằng nhau (tại điểm a1 và a2 trên hinh 10.4c). Tín hiệu ở đầu ra của bộ phận đóng trước là điện áp Uđt dạng xung chữ nhật tồn tại đến cuối chu kỳ trượt. Dòng i1 ở đầu vào thứ nhất của cơ cấu không P1 được xác định bằng giá trị điện áp phách US và điện trở R1 ÷ R3: ω t ω t U 2U (10.4) i1 = S = sin S = K 1 2U sin S R R 2 2 trong đó: R bằng R1, R2 hoặc R3. K1 là hệ số tỷ lệ. Dòng i2 ở đầu vào thứ hai của cơ cấu không P1 được xác định bằng điện áp ở đầu ra VP (hình 10.4b). Phần tử vi phân tạo nên điện áp tỷ lệ với đạo hàm điện áp phách. Đầu vào của VP nhận được điện áp phách US. Điện áp ở đầu ra VP bằng: dU vaìo (10.5) Ura = RC dt Phần tử vi phân VP được nối như thế nào để dòng i2 tạo nên bởi điện áp Ura có dạng: i2 = - K2

dU vaìo dt

(10.6)

148

trong đó: Uvào là điện áp đầu vào của phần tử vi phân (Uvào = US) K2 là hệ số tỷ lệ Từ hình 10.4c ta thấy, vào thời điểm t = TS - tđt thì i1 = i2 (vào thời điểm này phần tử không P1 sẽ cho tín hiệu đi đóng máy phát). Do vậy:

Hình 10.4: Bộ phận đóng trước của máy hòa đồng bộ a) Sơ đồ khối chức năng ; b) Sơ đồ phần tử vi phân VP; c) Đồ thị thời gian làm việc
ω T ω t ω STS ω St ât − ) = − K 2ω SU cos( S S − S ât ) 2 2 2 2 ω St ât K 2ω S ω STS = 360o ⇒ tg = 2 2K 1 ω St ât K 2ω S ω St ât = δ ât nhỏ ⇒ = 2 2K 1 K ⇒ tđt = 2 = const. K1 Như vậy, thời gian đóng trước tạo nên bởi cơ cấu không P1 là một đại lượng không đổi không phụ thuộc vào tốc độ góc trượt (trên hình 10.4c, ta thấy rằng tđt1 = tđt2). K 1 2U sin(

149

Để hiệu chỉnh cơ cấu không P1 có thời gian đóng trước bằng với thời gian đóng của máy cắt, dùng khóa chuyển mạch K1 điều khiển các rơle trung gian 1RG ÷ 3RG để thay đổi điện trở R1 ÷ R3 (hình 10.4a).

b) Bộ phận kiểm tra độ lệch tần số:
Bộ phận kiểm tra độ lệch tần số (hình 10.5a) gồm máy biến áp trung gian B5, phần tử chỉnh lưu, bộ lọc L, phần tử rơle P2, trigơ P3 và P5, phần tử thời gian P4 và P6. Ở đầu vào của bộ phân kiểm tra độ lệch tần số, cũng như ở đầu vào của bộ phận đóng trước, là điện áp phách uS. Điện áp này sau khi chỉnh lưu để có US được đưa vào phần tử rơle P2. Tín hiệu ở đầu ra của phần tử P2 xuất hiện khi điện áp phách US đạt tới trị số điện áp khởi động UkđP2 của phần tử P2. Tín hiệu này tồn tại đến khi nào điện áp phách giảm xuống nhỏ hơn điện áp trở về UtvP2. Điện áp khởi động và trở về có thể điều chỉnh được nhờ điện trở R4 và R5. Trên đồ thị hình 10.5b, thời điểm khởi động của phần tử P2 tương ứng tại các điểm a1, a2, a3; thời điểm trở về - điểm b1, b2, b3. Độ dài tín hiệu ở đầu ra của phần tử P2 tỷ lệ thuận với chu kỳ trượt. Để kiểm tra độ dài của chu kỳ trượt (hoặc độ lệch tần số), trong sơ đồ dùng 2 phần tử thời gian P4, P6 được điều khiển bởi các trigơ P3, P5. Trigơ là một phần tử chuyển mạch được đặc trưng bằng 2 trạng thái cân bằng điện ổn định có hoặc không có tín hiệu ở đầu ra của nó. Trigơ chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác khi có tín hiệu đưa đến một trong những đầu vào của nó. Sau khi mất tín hiệu điều khiển, trigơ vẫn giữ nguyên trạng thái của mình. Bộ phận kiểm tra độ lệch tần số làm việc như sau : * Khi tốc độ góc trượt ωs1 > ωscp (ωscp là tốc độ góc trượt lớn nhất cho phép lúc hòa đồng bộ): phần tử rơle P2 khởi động (tại điểm a1) chuyển trigơ P3 sang trạng thái có tín hiệu, đảm bảo sự khởi động của phần tử thời gian P4. Ứng với tốc độ trượt này phần tử P4 có thời gian duy trì t1 sẽ không tác động được, vì trước đó tại điểm b1 phần tử P2 đã trở về và đồng thời phần tử logic KHÔNG đưa tín hiệu đi giải trừ trigơ P3. Điện áp ở đầu ra của bộ phận kiểm tra độ lệch tần số UKf trong trường hợp này bằng không, làm ngăn cản tác động của thiết bị hòa đồng bộ. * Trong phạm vi tốc độ trượt cho phép ωs2 ≤ ωscp: ví dụ khi ωs2 = ωscp, chu kỳ trượt lớn hơn trường hợp thứ nhất. Trong khoảng thời gian giới hạn giữa 2 điểm a2 và b2, phần tử thời gian P4 làm việc thành công. Tín hiệu ở đầu ra của nó chuyển trigơ P3 sang trạng thái không tín hiệu, chuyển trigơ P5 sang trạng thái có tín hiệu.

150

Hình 10.5: Bộ phận kiểm tra độ lệch tần số của máy hòa đồng bộ

a) Sơ đồ khối chức năng ; b) Đồ thị thời gian làm việc

Trigơ P5 là phần tử đầu ra của bộ phận kiểm tra độ lệch tần số, điện áp UKf ở đầu ra của nó được đưa đến bộ phận đóng của thiết bị hòa đồng bộ. Độ dài của tín hiệu đầu ra được xác định bằng thời gian duy trì t2 của phần tử thời gian P6. Độ dài của tín hiệu đầu ra có thể nhỏ hơn khoảng thời gian t2 nếu sau khi bộ phận kiểm tra độ lệch tần số làm việc, quá trình trượt tần số vẫn chưa chấm dứt. Tín hiệu đầu ra mất đi khi phần tử rơle P2 khởi động trong chu kỳ trượt kế tiếp (điểm a3 trên hình 10.5b). Trong vùng tốc độ trượt cho phép, điện áp UKf ở đầu ra của bộ phận kiểm tra độ lệch tần số và điện áp Uđt ở đầu ra của bộ phận đóng trước có một vùng trùng nhau (vùng gạch chéo), tại vùng đó khi đảm bảo tuân theo đúng những điều kiện hòa đồng bộ còn lại sẽ xuất hiện tín hiệu đi đóng máy cắt.

151

Hình 10.6: Bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp của máy hòa đồng bộ

a) Sơ đồ khối chức năng ; b) Sơ đồ nối vào điện áp phách c) Đồ thị thời gian làm việc

152

Hình 10.7: Đồ thị véctơ giải thích đặc tính thời gian của bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp b) δ = 1800 ; UF = UHT a) δ = 0 ; UF = UHT c) δ = 0 ; UF < UHT d) δ = 1800 ; UF < UHT
* Khi tốc độ góc trượt ωs3 << ωscp: Bộ phận kiểm tra độ lệch tần số khóa thiết bị hòa đồng bộ không những khi tần số trượt lớn hơn cho phép mà còn cả khi tốc độ trượt quá bé. Chế độ tốc độ trượt quá bé được đặc trưng bằng hiện tượng “treo” tần số của máy phát. Chế độ này không tốt vì quá trình tiến đến trùng khít vectơ điện áp máy phát và điện áp hệ thống diễn ra chậm chạp làm kéo dài thời gian đóng máy phát. Sự làm việc của các phần tử trong bộ phận này khi tốc độ trượt quá bé được minh họa trên đồ thị thời gian hình 10.5b. Từ đồ thị ta thấy rằng, điện áp UKf ở đầu ra của bộ phận kiểm tra độ lệch tần số và điện áp Uđt ở đầu ra của bộ phận đóng trước không trùng nhau về thời gian, điều này làm cho tín hiệu đi đóng máy cắt ở bộ phận đóng không xuất hiện.

c) Bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp:
Bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp (hình 10.6a) bao gồm phần tử chỉnh lưu, bộ lọc L, cơ cấu không P7, trigơ P8 và P9, phần tử thời gian P10. Đầu vào của bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp là điện áp phách lấy giữa điểm giữa của phân áp R6-R7 với điện áp UB (hình 10.6b). Điện áp phách mà bộ phận này sử dụng lệch 180° so với điện áp phách từ pha UAF và UAHT. Đường biểu diễn sự thay đổi điện áp phách ở đầu vào như trên hình 10.6c. Đồ thị vectơ giải thích tính chất thay đổi của điện áp phách trên hình 10.7. Từ đó ta thấy rằng, điện áp phách mà bộ phận này sử dụng có trị số cực đại khi δ= 0°, cực tiểu khi δ

153

=180°. Việc kiểm tra độ lệch điện áp máy phát và hệ thống được thực hiện ở vùng có góc δ ≈ 180°. Vào thời điểm δ = 180°, nếu UF = UHT thì điện áp phách bằng 0, nếu UF ≠ UHT thì điện áp phách lớn hơn 0. Điện áp phách US đưa đến đầu vào thứ nhất của cơ cấu không P7, ở đầu vào thứ hai của nó là điện áp mẫu Umẫu từ bộ nguồn Ung. Điện áp mẫu có thể điều chỉnh được nhờ điện trở R8. Điện áp mẫu lấy bằng độ lệch cho phép của điện áp máy phát và hệ thống, vào khoảng (10 ÷ 11)% Uđm. Bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp làm việc như sau : * Nếu UF = UHT hay nếu độ lệch UF và UHT không vượt quá giá trị cho phép, thì cơ cấu không P7 khởi động. Tín hiệu ở đầu ra của P7 xuất hiện trong vùng góc δ ≈ 1800 khi điện áp phách và điện áp mẫu bằng nhau (điểm a trên hình 10.6c), tại điểm b tín hiệu này mất đi. Trigơ P8 ghi nhận sự khởi động của phần tử P7, tín hiệu ở đầu ra của P8 là điện áp UKU được đưa đến bộ phận đóng. Độ dài của tín hiệu đầu ra được giới hạn bởi phần tử thời gian P10 điều khiển bằng trigơ P9 theo tín hiệu từ bộ phận đóng trước. Thời gian t3 của P10 được tính toán đủ để đảm bảo cho bộ phận đóng làm việc một cách chắc chắn trong vùng góc δ = 0o (hay 360o). * Nếu độ lệch điện áp máy phát UF và hệ thống UHT vượt quá giá trị cho phép, điện áp phách luôn luôn lớn hơn điện áp mẫu Umẫu, vì vậy cơ cấu không P7 không khởi động, điện áp đầu ra UKU bằng 0 và bộ phận đóng bị khóa.

d) Bộ phận điều chỉnh tần số:
Bộ phận điều chỉnh tần số (hình 10.8a) bao gồm các máy biến áp trung gian B6 và B7, phần tử chỉnh lưu và bộ lọc L, phần tử rơle P11 và P12, bộ khuếch đại P13, P14, P17, P18, phần tử thời gian P15 và P16, rơle trung gian 6RG, 7RG và rơle đầu ra 9RG, 10RG. Bộ phận này có hai phần đối xứng: phần thứ nhất gồm các phần tử B6, P11, P13, 6RG, P17, 9RG có nhiệm vụ làm tăng tần số máy phát, phần thứ hai gồm các phần tử B7, P12, P14, 7RG7, P18, 10RG làm giảm tần số máy phát. Phần tử P15 và P16 chung cho cả 2 phần. Đưa vào máy biến áp B6 là điện áp phách tạo nên bởi UAHT và UAF, vào máy biến áp B7 là điện áp phách tạo nên bởi UAHT và UCF. Từ đồ thị vectơ trên hình 10.9 ta thấy: khi ƒF < ƒHT (ωS = ωF - ωHT < 0), điện áp UP12 trên phần tử P12 chậm 600 sau điện áp UP11 trên phần tử P11; khi ƒF >ƒHT (ωS = ωF - ωHT > 0), điện áp UP12 trên phần tử P12 vượt 600 trước điện áp UP11 trên phần tử P11. Tính chất thay đổi điện áp phách như vậy được dùng để xác định dấu của độ lệch tần số máy phát và tần số hệ thống nhằm tạo nên các tác động điều khiển tương ứng. Phần tử rơle P11, P12 được chỉnh định ở cùng một điện áp khởi động và điện áp trở về như nhau, việc chỉnh định được thực hiện nhờ các điện trở R9 ÷ R12. Điện áp trở về được điều chỉnh khá thấp để vào thời điểm trở về của một phần tử (điểm b1 hoặc b2 trên hình 10.8b), điện áp trên phần tử kia sẽ nhỏ hơn điện áp khởi động (điểm c1 hoặc c2). Nhờ vậy loại trừ được khả năng cùng khởi động 2 phần tử rơle P11, P12 trong một chu kỳ trượt. Bộ phận điều chỉnh tần số tác động như sau : * Nếu ƒF < ƒHT thì phần tử rơle P11 khởi động trước (điểm a1 trên hình 10.8). Điện áp xuất hiện ở đầu ra của nó và qua bộ khuếch đại P13 làm rơle trung gian 6RG tác động. Tiếp điểm của 6RG mở ra cắt mạch điện áp đưa đến phần tử P12, khóa phần tác

154

Hình 10.8: Bộ phận điều chỉnh tần số a) Sơ đồ khối chức năng ; b) Đồ thị thời gian làm việc.

155

Hình 10.9: Đồ thị vectơ giải thích đặc tính của bộ phận điều chỉnh động đi giảm tần số. Khóa liên động như vậy có tác dụng cho đến khi phần tử P11 trở về (điểm b1). Khi P11 tác động, phần tử thời gian P16 sẽ khởi động sau thời gian chậm trễ t4 của phần tử thời gian P15, qua phần tử P17 và rơle đầu ra 9RG đưa tín hiệu tác động đến cơ cấu điều khiển turbine theo hướng “tăng tốc độ”. Thời gian t4 cần thiết để loại trừ khả năng tác động đến turbine khi khởi động ngắn hạn phần tử P11và P12 vào thời điểm đóng của máy hòa đồng bộ. Độ dài của tín hiệu đưa đến cơ cấu điều khiển turbine được giới hạn bởi thời gian t5 tạo nên bằng phần tử P16. Trị số đặt của phần tử P16 có thể điều chỉnh được nhờ điện trở R13. Như vậy trong mỗi chu kỳ trượt, bộ phận này tạo nên một xung tác động đưa đến bộ điều chỉnh tần số quay của turbine. Tần số trượt càng lớn thì xung điều chỉnh càng dày, nghĩa là bộ phận điều chỉnh tần số thực hiện một sự điều chỉnh bằng xung tỉ lệ. * Bộ phận điều chỉnh tần số cũng tác động tương tự khi ƒF >ƒHT nhưng theo hướng ngược lại và tạo xung tác động làm “giảm tốc độ” của máy phát.

Hình 8.10: Sơ đồ khối chức năng của bộ phận đóng e) Bộ phận đóng:
Bộ phận đóng trên hình 8.10 gồm có phần tử VÀ, trigơ P19, khuếch đại P20 và P22, rơle đầu ra 4RG, phần tử thời gian P21 và rơle giới hạn xung đóng 5RG. Tín hiệu đi đóng máy cắt của máy phát được tạo nên bởi phần tử VÀ khi tồn tại đồng thời 3 tín hiệu

156

ở đầu vào của nó: điện áp ở đầu ra của bộ phận đóng trước Uđt, điện áp ở đầu ra của bộ phận kiểm tra độ lệch tần số UKf và điện áp ở đầu ra của bộ phận kiểm tra độ lệch điện áp UKU. Tín hiệu này được ghi nhận bằng trigơ P19 và rơle đầu ra 4RG. Mạch giới hạn tín hiệu đi đóng máy cắt gồm các phần tử P21, P22 và rơle 5RG. Khi tín hiệu đi đóng máy cắt được phát đi thì phần tử thời gian P21 cũng khởi động. Sau thời gian duy trì t6 của P21, rơle 5RG sẽ tác động, tiếp điểm của 5RG mở mạch cung cấp cho bộ phận nguồn của thiết bị hòa đồng bộ. Như vậy sau khi thực hiện thao tác tự động đóng máy phát, thiết bị hòa đồng bộ cũng sẽ được tự động tách ra.

III. phương pháp hòa TỰ đồng bộ:
III.1.

Dòng cân bằng:

Điểm đặc biệt của phương pháp hòa tự đồng bộ là vào thời điểm đóng máy phát vào hệ thống sẽ kéo theo sự tăng vọt của dòng điện. Theo sơ đồ thay thế hình 8.11b, dòng cân bằng xuất hiện khi đóng máy phát được xác định bằng công thức:

i" = cb
x’’dF

218. U HT ., x " + x ll + x HT dF

(10.7)

trong đó: : điện kháng siêu quá độ dọc trục của máy phát . xHT : điện kháng của hệ thống. xll : điện kháng của phần tử liên lạc giữa máy phát và hệ thống. Khi đóng máy phát vào hệ thống có công suất vô cùng lớn (xHT = 0; xll = 0) thì:

218. U HT ., ≈ i ( 3) (10.8) N " x dF Ta thấy dòng cân bằng khi hòa tự đồng bộ xấp xỉ dòng ngắn mạch 3 pha ở đầu cực máy phát và nó nhỏ hơn dòng cân bằng lớn nhất khi hòa đồng bộ chính xác. Đóng máy phát bằng phương pháp tự đồng bộ cũng làm giảm thấp điện áp ở đầu cực của máy phát, ảnh hưởng không tốt đến sự làm việc của các hộ tiêu thụ nối với thanh góp điện áp máy phát của nhà máy điện. i" = cb

Hình 8.11: Sơ đồ hòa tự đồng bộ máy phát điện a) Sơ đồ nối điện b) Sơ đồ thay thế

157

Ưu điểm chính của phương pháp tự đồng bộ là có khả năng đóng máy phát vào mạng khá nhanh so với phương pháp hòa chính xác. Điều này đặc biệt quan trọng khi đóng máy phát trong điều kiện sự cố của mạng điện, lúc ấy cần phải đóng nhanh máy phát dự trữ.
III.2.

Thiết bị hòa tự đồng bộ:

Ở các nhà máy nhiệt điện, việc hòa tự đồng bộ được thực hiện nữa tự động do sự phức tạp của quá trình tự động khởi động các phần nhiệt của nhà máy từ trạng thái tĩnh. Ở các nhà thủy điện, người ta áp dụng các thiết bị tự động khởi động các tổ máy phát thủy điện, vì vậy có thể sử dụng thiết bị hòa tự đồng bộ tự động cũng như nữa tự động. Thiết bị hòa tự đồng bộ nữa tự động đảm bảo tự động đóng máy cắt của máy phát chưa được kích từ khi tần số quay của máy phát gần bằng tần số quay của các máy phát khác đang làm việc. Việc điều chỉnh tần số quay của máy phát trước khi đóng vào có thể được tiến hành bằng tay bằng cách tác động đến bộ điều chỉnh tốc độ quay của turbin, máy phát được kích từ sau khi đóng máy cắt của nó. Dưới đây, chúng ta khảo sát thiết bị hòa tự đồng bộ nữa tự động áp dụng ở các nhà máy nhiệt điện. Phần tử chính của thiết bị (hình 8.12) là rơle hiệu tần số Rf, có nhiệm vụ kiểm tra độ lệch tần số của điện áp máy phát và hệ thống. Cuộn I của Rf nối vào máy biến điện áp 1BU cuả máy phát và nối nối tiếp với điện trở R1. Cuộn II của Rf nối với máy biến điện áp 2BU của hệ thống. Thiết bị hòa tự đồng bộ nữa tự động được đưa vào làm việc bằng cách chuyển khóa điều khiển K sang vị trí Đ, đóng mạch 1BU, 2BU, mạch thao tác một chiều và mạch đầu ra. Khi chưa được kích từ, trị số điện áp dư của mỗi máy phát một khác nhau. Để điện áp từ 1BU của các máy phát khác nhau đưa đến cuộn I của rơle Rf gần bằng nhau, mỗi máy phát được hiệu chỉnh với một trị số điện trở R1 khác nhau. Việc điều chỉnh biến trở R1 được thực hiện khi hiệu chỉnh thiết bị.

Hình 8.12: Sơ đồ thiết bị hòa tự đồng bộ nữa tự động

a) Mạch xoay chiều ; b) Mạch thao tác

158

Vào lúc đưa điện áp đến các cuộn dây của rơle Rf, tiếp điểm của rơle có thể đóng ngắn hạn. Để loại trừ tác động không đúng của thiết bị, cuộn dây I và II của Rf được nối vào 1BU và 2BU không cùng một lúc: trước tiên nối cuộn dây II, sau đó một thời gian (khoảng vài sec) được hiệu chỉnh ở tiếp điểm RT1 của rơle thời gian RT, cuộn dây I được nối vào nhờ rơle trung gian 3RG (qua tiếp điểm 3RG2). Ngoài ra thời gian duy trì của tiếp điểm RT2 trong mạch gồm các tiếp điểm Rf1 và Rf2 cần thiết để loại trừ sự tác động không đúng của rơle vào lúc đưa điện áp đến cuộn I của rơle Rf. Khi tần số trượt bằng tần số khởi động của rơle Rf, rơle đầu ra 1RG của thiết bị sẽ khởi động và tự duy trì bằng tiếp điểm 1RG11. Tiếp điểm 1RG3 khép mạch đóng máy cắt 1MC của máy phát. Sau khi đóng 1MC, aptomat diệt từ ADT của máy phát đóng lại đưa kích từ đến cuộn dây rôto máy phát (trạng thái đóng của máy phát được kiểm tra bằng tiếp điểm phụ 1MC1). Máy phát đã được kích từ và sẽ được kéo vào làm việc đồng bộ. Rơle 1RG tự giữ để đảm bảo đóng chắc chắn 1MC và ADT của máy phát. Rơle trung gian 2RG khi trở về có thời gian chậm trễ nhằm giới hạn độ dài tín hiệu đi đóng 1MC và ADT . Rơle Rf không được tính toán để chịu đựng lâu dài điện áp định mức từ 1BU của máy phát đã được kích từ. Do vậy để loại trừ tác hại đến cuộn dây I của nó, tiếp điểm 3RG2 sẽ mở mạch cung cấp cho cuộn dây I sau khi 3RG trở về do 1RG2 mở ra. Rơle RU nhận điện áp từ 1BU có nhiệm vụ khóa mạch đưa điện áp định mức của máy phát được kích từ đến cuộn I của rơle Rf trong trường hợp xảy ra thao tác nhầm lẫn của nhân viên vận hành (đóng kích từ trước khi đóng máy phát vào hệ thống). Tiếp điểm RU mở mạch cuộn dây RT và nhờ vậy loại trừ khả năng khởi động của 3RG.

159

Chương 11: TỰ ĐỘNG ĐIỀU CHỈNH ĐIỆN ÁP VÀ CÔNG SUẤT PHẢN KHÁNG
I. Khái niệm chung:
Duy trì điện áp bình thường là một trong những biện pháp cơ bản để đảm bảo chất lượng điện năng của hệ thống điện. Điện áp giảm thấp quá mức có thể gây nên độ trượt quá lớn ở các động cơ không đồng bộ, dẫn đến qúa tải về công suất phản kháng ở các nguồn điện. Điện áp giảm thấp cũng làm giảm hiệu quả phát sáng của các đèn chiếu sáng, làm giảm khả năng truyền tải của đường dây và ảnh hưởng đến độ ổn định của các máy phát làm việc song song. Điện áp tăng cao có thể làm già cỗi cách điện của thiết bị điện (làm tăng dòng rò) và thậm chí có thể đánh thủng cách điện làm hư hỏng thiết bị. Điện áp tại các điểm nút trong hệ thống điện được duy trì ở một giá trị định trước nhờ có những phương thức vận hành hợp lí, chẳng hạn như tận dụng công suất phản kháng của các máy phát hoặc máy bù đồng bộ, ngăn ngừa quá tải tại các phần tử trong hệ thống điện, tăng và giảm tải hợp lí của những đường dây truyền tải, chọn tỷ số biến đổi thích hợp ở các máy biến áp ... Điện áp cũng có thể được duy trì nhờ các thiết bị tự động điều chỉnh kích từ (TĐK) của các máy phát điện và máy bù đồng bộ, các thiết bị tự động thay đổi tỷ số biến đổi của máy biến áp, các thiết bị tự động thay đổi dung lượng của các tụ bù tĩnh ...

II. Thiết bị TĐK:
Thiết bị tự động điều chỉnh kích từ (TĐK) được sử dụng để duy trì điện áp theo một đặc tính định trước và để phân phối phụ tải phản kháng giữa các nguồn cung cấp trong tình trạng làm việc bình thường của hệ thống điện.

II.1. Các nguyên tắc thực hiện tự động điều chỉnh kích từ:
Máy phát được đặc trưng bằng sức điện động EF và điện kháng XF (hình 11.5). Áp đầu cực máy phát được xác định theo biểu thức :

U F = EF − j I F X F (11.2) Nếu EF = const, khi IF thay đổi thì UF thay đổi, để giữ UF = const thì phải thay đổi EF tức là thay đổi kích từ máy phát. Theo nguyên tắc tác động, thiết bị tự động điều chỉnh điện áp được chia thành 3 nhóm: Điều chỉnh điện áp theo độ lệch của đại lượng được điều chỉnh (ví dụ, theo độ lệch của UF). Điều chỉnh điện áp tùy thuộc vào tác động nhiễu (ví dụ, theo dòng điện của máy phát IF , theo góc ϕ giữa điện áp và dòng điện của máy phát, ...).

.

.

.

160

Điều chỉnh điện áp theo độ lệch của đại lượng được điều chỉnh và theo tác động nhiễu.

Hình 11.5 : Sơ đồ thay thế và đồ thị véctơ điện áp của máy phát
Đối với các máy phát điện dùng máy kích thích một chiều, các thiết bị điều chỉnh điện áp có thể chia thành 2 nhóm: a) Thay đổi kích từ máy phát nhờ thay đổi RKT trong mạch cuộn kích từ WKT của máy kích thích KT một cách từ từ nhờ con trượt (hình 11.6 a) hoặc nối tắt một phần RKT theo chu kỳ (hình 11.6 b).

Hình 11.6 : Thay đổi kích từ máy phát nhờ thay đổi RKT
b) Thay đổi kích từ máy phát nhờ dòng kích từ phụ IKTf tỷ lệ với ∆U hoặc IF hoặc cả 2 đại lượng ∆U và IF. Dòng kích từ phụ có thể đưa vào cuộn kích từ chính WKT (hình 11.7 a) hoặc cuộn kích từ phụ WKTf (hình 11.7 b) của máy kích thích.

161

Hình 11.7 : Thay đổi kích từ máy phát nhờ dòng kích từ phụ

II.2. Compun dòng điện:
Thiết bị compun dòng điện tác động theo nhiễu dòng điện IF của máy phát. Sơ đồ cấu trúc của thiết bị compun kích từ máy phát như hình 11.8. Dòng thứ cấp I2 của BI tỷ lệ với dòng IF. Dòng này biến đổi qua máy biến áp trung gian BTG, được chỉnh lưu và được đưa vào cuộn kích từ WKT của máy kích thích. Dòng đã được chỉnh lưu IK gọi là dòng compun đi vào cuộn WKT cùng hướng với dòng IKT từ máy kích thích. Như vậy dòng tổng (IKT + IK) trong cuộn kích từ WKT của máy kích thích phụ thuộc vào dòng IF của máy phát. Biến áp BTG để cách ly mạch kích từ của máy kích thích với mạch thứ BI có điểm nối đất, ngoài ra nhờ chọn hệ số biến đổi thích hợp có thể phối hợp dòng thứ I2 của BI với dòng compun IK. Biến trở đặt Rđ để thay đổi một cách đều đặn dòng IK khi đưa thiết bị compun vào làm việc, cũng như khi tách nó ra.

Hình 11.8 : Sơ đồ cấu trúc của thiết bị compun kích từ máy phát

162

Hình 11.9 : Đặc tính thay đổi điện áp UF của máy phát ứng với các cosϕ khác nhau
Ưu điểm của thiết bị compun là đơn giản, tác động nhanh. Nhưng có một số nhược điểm: Compun tác động theo nhiễu, không có phản hồi để kiểm tra và đánh giá kết quả điều chỉnh. Đối với sơ đồ nối compun vào cuộn kích từ WKT của máy kích thích như hình 11.7a, khi IF< IFmin thì UF thay đổi giống như trường hợp không có compun (hình 11.9). Dòng IFmin gọi là ngưỡng của compun. Thường IFmin = (10 ÷ 30)%IFđm. Tuy nhiên máy phát thường không làm việc với phụ tải nhỏ như vậy nên nhược điểm này có thể không cần phải quan tâm. Compun không phản ứng theo sự thay đổi của điện áp và cosϕ, do vậy không thể duy trì một điện áp không đổi trên thanh góp điện áp máy phát. Trên hình 1.19 là đặc tính thay đổi điện áp UF theo IF. Ta thấy với cùng một giá trị IF, thiết bị compun sẽ điều chỉnh điện áp UF đến những giá trị khác nhau ứng với các trường hợp cosϕ khác nhau.

Hình 11.10 : Sơ đồ cấu trúc của correctơ điện áp

163

II.3. Correctơ điện áp:
Correctơ điện áp là thiết bị tự động điều chỉnh kích từ tác động theo độ lệch điện áp, thường được dùng kết hợp với thiết bị compun kích từ để điều chỉnh điện áp ở đầu cực máy phát một cách hiệu quả. Hình 11.10 là sơ đồ cấu trúc của correctơ điện áp, trong đó bao gồm: bộ phận đo lường ĐL và bộ phận khuyếch đại KĐ. Bộ phận đo lường ĐL nối với máy biến điện áp BU qua tự ngẫu đặt TNĐ. Khi điện áp thay đổi, bộ phận đo lường ĐL sẽ phản ứng và điều khiển sự làm việc của bộ phận khuyếch đại KĐ. Tự ngẫu đặt TNĐ để thay đổi mức điện áp máy phát cần phải duy trì bởi correctơ. Bộ phận khuyếch đại KĐ cũng được cung cấp từ BU và đưa dòng correctơ đã được chỉnh lưu IC vào cuộn kích từ phụ WKTf của máy kích thích. Dòng IC đi qua cuộn kích từ phụ cùng hướng với dòng trong cuộn kích từ chính WKT của máy kích thích. Bộ phận đo lường gồm 2 phần tử (hình 11.11a): phần tử tuyến tính TT và phần tử không tuyến tính KTT. Phần tử tuyến tính TT tạo nên dòng điện tuyến tính ITT tỷ lệ với điện áp UF của máy phát, phần tử không tuyến tính KTT tạo nên dòng điện IKTT phụ thuộc một cách không tuyến tính vào điện áp UF của máy phát (hình 11.11b).

Hình 11.11 : Bộ phận đo lường a) Sơ đồ khối chức năng b) Đặc tính quan hệ của dòng ITT và IKTT với áp đầu vào
Bộ phận đo lường làm việc theo nguyên tắc so sánh dòng ITT và IKTT. Từ đặc tính trên hình 11.11b ta thấy rằng: khi UF = U0 (U0 là một điện áp xác định trên thanh góp nối máy phát), dòng ITT = IKTT, lúc ấy sẽ có dòng ICmin nhỏ nhất đưa ra từ correctơ. Khi UF giảm, ví dụ giảm đến U1 thì ITT > IKTT và tín hiệu từ bộ phận đo lường ĐL sẽ điều khiển bộ phận khuyếch đại KĐ làm tăng dòng IC đưa vào cuộn kích từ phụ WKTf của máy kích thích để tăng UF lên. Khi điện áp UF tăng, ví dụ tăng tới U2 thì IKTT > ITT, lúc này cũng xuất hiện dòng IC > ICmin làm tăng UF thêm nữa. Để ngăn ngừa correctơ tác động không đúng như vậy, trong sơ đồ của correctơ có bố trí một phần tử khóa khi IKTT>ITT. Đặc tính của correctơ là quan hệ giữa dòng IC với điện áp trên thanh góp nối máy phát như hình 11.12. Điểm a, tương ứng với khi IC = IC max, xác đinh khả năng tăng cường kích từ lớn nhất có thể đảm bảo bởi correctơ. Dòng IC min tại điểm d xác định khả năng giảm kích từ

164

thấp nhất khi UF tăng. Sự giảm thấp của đặc tính ở đoạn ac là do điện áp nguồn cung cấp cho correctơ bị giảm thấp cùng với sự giảm thấp UF. Đoạn de nằm ngang do tác dụng của phần tử khóa khi IKTT > ITT. Sơ đồ correctơ đã khảo sát trên là loại một hệ thống. Đầu ra của correctơ một hệ thống thường nối như thế nào để IC đi qua cuộn kích từ phụ WKTf thuận chiều với dòng IKT trong cuộn kích từ chính WKT. Correctơ nối như vậy được gọi là correctơ thuận. Trong một số trường hợp người ta nối đầu ra của correctơ thế nào để dòng IC đi qua cuộn WKTf ngược hướng với dòng IKT trong cuộn kích từ chính WKT. Hình 11.12 : Đặc tính của correctơ Correctơ nối như vậy được gọi là correctơ nghịch. Ở những máy phát thủy điện công suất lớn, người ta dùng correctơ 2 hệ thống (hình 11.13a) bao gồm 2 correctơ một hệ thống. Một hệ thống là correctơ thuận đưa dòng vào cuộn WKTf1 thuận chiều với dòng trong cuộn WKT . Hệ thống thứ 2 là correctơ nghịch đưa dòng vào cuộn WKTf2 theo hướng ngược lại. Đặc tính của correctơ 2 hệ thống (hình 11.13b) được lựa chọn thế nào để khi UF giảm thì correctơ thuận làm việc, còn khi UF tăng thì correctơ nghịch làm việc.

Hình 11.13 : Sơ đồ nguyên lí của correctơ 2 hệ thống CP : thiết bị compun TNĐ : tự ngẫu đặt a) Sơ đồ nối b) Đặc tính của correctơ

II.4. Compun pha:
Phần tử chính của compun pha là một máy biến áp đặc biệt có từ hóa phụ BTP (hình 11.14). Trên lõi của BTP bố trí 2 cuộn sơ cấp (cuộn dòng WI và cuộn áp WU), một cuộn thứ cấp WT và một cuộn từ hóa phụ WP.

165

Từ thông của cuộn WI tỷ lệ IF, còn của cuộn WU tỷ lệ UF. Do đó, dòng trong cuộn WK tỷ lệ với tổng các thành phần này. Dòng này được chỉnh lưu và đưa vào cuộn kích từ của máy kích thích. Như vậy, compun pha thực hiện việc điều chỉnh kích từ máy phát không chỉ theo dòng điện, mà còn theo điện áp và góc lệch pha giữa chúng. Nhờ đó đảm bảo hiệu quả điều chỉnh cao. Tuy nhiên compun pha là một thiết bị tác động theo nhiễu nên không thể giữ không đổi điện áp của máy phát, do đó cần có hiệu chỉnh phụ. Việc hiệu chỉnh điện áp được thực hiện nhờ correctơ cung cấp dòng IC cho cuộn từ hóa phụ WP của BTP.

Hình 11.14 : Sơ đồ cấu trúc của comun pha

III. Điều chỉnh và phân phối công suất phản kháng giữa các máy phát điện làm việc song song:
Khi thay đổi kích từ của máy phát điện làm việc song song với các máy phát khác, công suất phản kháng của nó cũng thay đổi theo. Vì vậy vấn đề điều chỉnh kích từ của máy phát có liên quan chặt chẽ với vấn đề điều chỉnh và phân phối công suất phản kháng trong hệ thống điện lực. Điều chỉnh điện áp có thể được thực hiện theo đặc tính độc lập hoặc đặc tính phụ thuộc (hình 11.15). Dưới đây ta sẽ xét đến một số trường hợp sử dụng TĐK để tự động hóa quá trình điều chỉnh điện

Hình 11.15 : Đặc tính điều chỉnh điện áp

1 - độc lập 2 - phụ thuộc

166

áp và công suất phản kháng.

Hình 11.16 : Hai máy phát làm việc song song tại thanh góp điện áp máy phát

a) Sơ đồ

b) Đặc tính điều chỉnh

III.1.

Trường hợp 2 máy phát làm việc song song nối chung ở thanh góp điện áp máy phát:

Giả thiết các máy phát có đặc tính điều chỉnh như hình 11.16, hai máy phát có chung U’F ứng với I’F1 và I’F2. Khi tải tăng thì UF giảm đến U”F ứng với I”F1 và I”F2 . Để đảm bảo giữ không đổi sự phân phối công suất phản kháng giữa các máy phát làm việc song song theo một tỷ lệ định trước thì điều kiện cần và đủ là ở điểm nối chung các máy phát phải có đặc tính điều chỉnh phụ thuộc. ∆I F1 tgα1 K PT1 = = ∆I F 2 tgα 2 K PT 2 KPT : Hệ số phụ thuộc, đặc trưng cho độ dốc của đặc tính. KPT nhỏ thì độ dốc đặc tính ít và ∆IF lớn, tức công suất phản kháng phân phối tỷ lệ nghịch với KPT
III.2.

Trường hợp hai máy phát làm việc song song nối chung qua máy biến áp:

Nếu các máy phát làm việc song song nối chung qua máy biến áp (hình 11.17) thì mặc dù đặc tính điều chỉnh của chúng là độc lập, tỷ lệ phân phối công suất phản kháng giữa chúng vẫn ổn định vì ở điểm nối chung đặc tính điều chỉnh của chúng là phụ thuộc. UF1 = UF2 = hằng số UTG = UF1 - IF1.XB1 = UF2 - IF2.XB2 ≠ hằng số

167

Khi công suất phản kháng thay đổi, tức khi IF∑ và tương ứng IF1 và IF2 thay đổi thì UTG thay đổi, do vậy chỉ cần tại điểm nối chung của các máy phát có đặc tính phụ thuộc thì sự phân bố công suất phản kháng giữa chúng là ổn định.

Hình 11.17 : Hai máy phát làm việc song song nối chung qua máy biến áp

IV. Điều chỉnh điện áp trong mạng phân phối:
Điện áp trên thanh góp hạ áp của trạm (hình 11.18) là: ⎛ Pr + Qx ⎞ 1 UB = ⎜ UF − ⎟ U 'B ⎠ k ⎝ trong đó: UF : điện áp trên thanh góp đầu cực của máy phát. U’B : điện áp trên thanh góp cao áp của trạm. r , x : tổng điện trở tác dụng, phản kháng của đường dây và máy biến áp. k : tỷ số biến đổi của máy biến áp. Từ biểu thức trên có thể kết luận rằng, việc điều chỉnh điện áp UB cung cấp cho các hộ tiêu thụ có thể thực hiện được bằng cách: - thay đổi UF (nhờ sử dụng TĐK). - thay đổi tỷ số biến đổi k của máy biến áp - thay đổi công suất phản kháng Q truyền trên đường dây bằng cách điều chỉnh kích từ của máy bù hay động cơ đồng bộ, hoặc đóng cắt bộ tụ bù ở trạm.
  

168

Hình 11.18 : Sơ đồ mạng để giải thích nguyên tắc điều chỉnh điện áp * Tự động điều khiển bộ tụ bù ở trạm: Xét một sơ đồ điều chỉnh điện áp bằng bộ tụ bù đặt ở trạm giảm áp. Việc điều khiển các bộ tụ được thực hiện theo một chương trình định trước, ví dụ nhờ đồng hồ điện. Trên hình 11.20, khi tiếp điểm của đồng hồ điện ĐH đóng vào một thời điểm đặt trước thì rơle thời gian 1RT tác động đóng tiếp điểm 1RT1, cuộn đóng CĐ có điện, máy cắt đóng lại đưa bộ tụ bù vào làm việc. Khi đóng máy cắt thì các tiếp điểm phụ liên động của nó cũng chuyển mạch để mở mạch cuộn dây rơle 1RT và đóng mạch cuộn dây rơle 2RT sẵn sàng cho thao tác cắt bộ tụ ra sau đó.

Hình 11.20 : Sơ đồ tự động đóng cắt bộ tụ bù

Đến thời điểm công suất phản kháng tiêu thụ giảm xuống thì tiếp điểm ĐH lại khép, rơle thời gian 2RT làm việc và máy cắt sẽ cắt ra. Hai rơle thời gian 1RT và 2RT cần có thời gian đóng trễ nhằm mục đích mỗi lần đóng tiếp điểm ĐH chỉ kèm theo một thao tác đóng hoặc cắt bộ tụ. Khi bảo vệ BV của bộ tụ tác động thì rơle RG có điện, tiếp điểm RG2 đóng lại để tự giữ, tiếp điểm RG3 mở mạch cuộn đóng CĐ của máy cắt, tiếp điểm RG1 đóng đưa điện vào cuộn cắt CC và máy cắt sẽ cắt bộ tụ ra. Nút ấn N để giải trừ tự giữ của rơle RG.
  

169

172

Chương 12: TỰ ĐỘNG ĐIỀU CHỈNH TẦN SỐ
I. Khái niệm chung:
Tần số là một trong những tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng điện năng. Tốc độ quay và năng suất làm việc của các động cơ đồng bộ và không đồng bộ phụ thuộc vào tần số của dòng xoay chiều. Khi tần số giảm thì năng suất của chúng cũng bị giảm thấp. Tấn số tăng cao dẫn đến sự tiêu hao năng lượng quá mức. Do vậy và do một số nguyên nhân khác, tần số luôn được giữ ở định mức. Đối với hệ thống điện Việt nam, trị số định mức của tần số được quy định là 50Hz. Độ lệch cho phép khỏi trị số định mức là ± 0,1Hz. Việc sản xuất và tiêu thụ công suất tác dụng xảy ra đồng thời. Vì vậy trong chế độ làm việc bình thường, công suất PF do máy phát của các nhà máy điện phát ra phải bằng tổng công suất do các phụ tải tiêu thụ Ptt và công suất tổn thất Pth trên đường dây truyền tải và các phần tử khác của mạng điện, nghĩa là tuân theo điều kiện cân bằng công suất tác dụng : PF = Ptt + Pth = PPT với PPT - phụ tải tổng của các máy phát. Khi có sự cân bằng công suất thì tần số được giữ không đổi. Nhưng vào mỗi thời điểm tùy thuộc số lượng hộ tiêu thụ được nối vào và tải của chúng, phụ tải của hệ thống điện liên tục thay đổi làm phá hủy sự cân bằng công suất và làm tần số luôn biến động. Để duy trì tần số định mức trong hệ thống điện yêu cầu phải thay đổi công suất tác dụng một cách tương ứng và kịp thời. Như vậy vấn đề điều chỉnh tần số liên quan chặt chẽ với điều chỉnh và phân phối công suất tác dụng giữa các tổ máy phát và giữa các nhà máy điện. Tần số được điều chỉnh bằng cách thay đổi lượng hơi hoặc nước đưa vào tuốc-bin. Khi thay đổi lượng hơi hoặc nước vào tuốc-bin, công suất tác dụng của máy phát cũng thay đổi.

II. Bộ điều chỉnh tốc độ quay tuốc-bin sơ cấp:
Vào thời kỳ đầu phát triển hệ thống năng lượng, nhiệm vụ duy trì tần số được giao cho bộ điều chỉnh tốc độ quay kiểu ly tâm đặt tại tuốc-bin của các nhà máy thủy điện và nhà máy nhiệt điện. Bộ điều chỉnh này cũng được gọi là bộ điều chỉnh sơ cấp. Sơ đồ cấu trúc của một trong những loại bộ điều chỉnh sơ cấp như trên hình 12.1. Cơ cấu đo lường là con lắc ly tâm 1 quay cùng với tuốc-bin. Khi tần số giảm, tốc độ quay của tuốc-bin giảm, quả cầu của con lắc hạ xuống và khớp nối của nó từ vị trí A chuyển đến A1. Tay đòn AC xoay quanh C làm khớp nối B chuyển đến vị trí B1, tay đòn GE quay quanh G làm khớp nối E chuyển đến vị trí E1 và piston bình 2 di chuyển xuống dưới, dầu áp suất cao đi vào phía dưới piston bình 3, piston được nâng lên làm tăng

173

lượng hơi (hoặc nước) đi vào tuốc-bin, khớp nối B chuyển đến vị trí B1 và khi tốc độ quay tăng lên, khớp nối từ A1 chuyển đến vị trí A2, đồng thời tay đòn AC xoay quanh C1 nâng khớp nối B và các điểm D, E về vị trí cũ làm kín bình 3 và chấm dứt quá trình điều chỉnh.

Hình 12.1: Sơ đồ nguyên lí cấu tạo và tác động của bộ điều chỉnh tốc độ tuốc-bin
Vị trí mới của piston 3 và của khớp nối ở A2 tương ứng với tốc độ quay nhỏ hơn của tuốc-bin. Như vậy tần số không trở về giá trị ban đầu. Bộ điều chỉnh như vậy gọi là bộ điều chỉnh có đặc tính phụ thuộc. Để khôi phục tốc độ quay định mức, cũng như để điều khiển tuốc-bin bằng tay người ta dùng cơ cấu 4, nhờ nó thay đổi vị trí điểm G. Chẳng hạn như khi dịch chuyển điểm G lên trên, GE quay quanh D và hạ piston 2 xuống, lúc này bình 3 tăng lượng hơi (nước) vào tuốc-bin và tần số tăng lên. Có thể điều khiển xa cơ cấu 4 nhờ động cơ 5.

III. Điều chỉnh và phân phối công suất tác dụng giữa các máy phát làm việc song song:
Bộ điều chỉnh tốc độ quay sơ cấp, cũng như thiết bị điều chỉnh tần số thứ cấp (sẽ xét dưới đây trong mục IV) có thể có 2 dạng đặc tính điều chỉnh: độc lập và phụ thuộc. Bộ điều chỉnh có đặc tính độc lập duy trì tốc độ quay n hay tần số f của hệ thống không đổi khi phụ tải của máy phát thay đổi từ không tải đến định mức. Nhược điểm của dạng điều chỉnh này là không thể cho một số máy phát làm việc song song vì sự phân

174

phối phụ tải giữa chúng không xác định. Nếu 2 máy phát có đặc tính điều chỉnh độc lập làm việc song song với nhau, thì ở tần số định mức mỗi máy sẽ có một phụ tải nhất định nào đó, còn khi tần số giảm xuống cả 2 bộ điều chỉnh đều tác động tăng tải cho máy phát của mình nhằm để khôi phục tần số. Trong trường hợp này, các máy phát được tăng tải hoàn toàn tùy tiện và thậm chí một máy phát có bộ điều chỉnh nhạy hơn sẽ nhận hết tất cả phần phụ tải tăng thêm, còn máy phát kia không được tăng tải, hoặc chỉ bắt đầu tăng tải khi nào phụ tải của máy phát thứ nhất đạt giá trị cực đại mà tần số vẫn không được khôi phục. Việc áp dụng bộ điều chỉnh tốc độ quay có đặc tính phụ thuộc cho các máy phát làm việc song song sẽ đảm bảo sự làm việc ổn định của chúng và sự phân phối phụ tải định trước. Hệ số phụ thuộc đặc trưng cho độ dốc của đặc tính điều chỉnh (hình 12.2): ∆f (12.1) s= = tgα ∆P biểu diễn hệ số phụ thuộc trong đơn vị tương đối (đối với tần số định mức fđm và công suất định mức Pđm của máy phát), ta có: ∆f f âm ∆f Pâm s∗ = = . (12.2) ∆P f âm ∆P Pâm ∆f Pâm (12.3) hay : s% = . .100 f âm ∆P Nếu các máy phát làm việc song song có đặc tính điều chỉnh phụ thuộc thì độ thay đổi công suất tác dụng tổng sẽ được phân phối giữa chúng tỷ lệ nghịch với hệ số phụ thuộc của mỗi máy (hình 12.2). Thay đổi độ dốc của đặc tính có thể đảm bảo phần đóng góp cần thiết của máy phát trong việc điều chỉnh phụ tải của nhà máy điện. Nhược điểm của dạng điều chỉnh theo đặc tính phụ thuộc là không thể duy trì không đổi tần số của hệ thống.

Hình 12.2 : Sự phân phối công suất tác dụng giữa các máy phát

làm việc song song

175

IV. Tự động giảm tải theo tần số (TGT):
IV.1. Ý nghĩa và các nguyên tắc chính thực hiện TGT:
Khi xảy ra sự thiếu hụt công suất tác dụng làm giảm thấp tần số trong hệ thống điện, nếu còn công suất tác dụng dự trữ thì hệ thống điều chỉnh tần số và công suất đã xét ở trên sẽ hoạt động để duy trì được mức tần số định trước. Tuy nhiên, sau khi huy động toàn bộ công suất tác dụng dự trữ có thể có trong hệ thống điện nếu tần số vẫn không được khôi phục, thì biện pháp duy nhất có thể áp dụng lúc ấy là cắt bớt một số phụ tải ít quan trọng nhất. Thao tác đó được thực hiện nhờ một thiết bị tự động hóa có tên gọi là THIẾT BỊ TỰ ĐỘNG GIẢM TẢI THEO TẦN SỐ (TGT). Cần lưu ý rằng, tác động của TGT luôn luôn liên quan đến những thiệt hại về kinh tế. Dầu vậy, TGT vẫn được áp dụng rộng rãi trong hệ thống điện. Mức độ giảm thấp tần số không những phụ thuộc vào lượng công suất thiếu hụt, mà còn phụ thuộc vào tính chất của phụ tải. Các dụng cụ chiếu sáng và các thiết bị khác có phụ tải thuần tác dụng thuộc về nhóm các hộ tiêu thụ có công suất tiêu thụ không phụ thuộc vào tần số, khi tần số giảm công suất tiêu thụ vẫn giữ không đổi. Một nhóm các hộ tiêu thụ khác như động cơ điện xoay chiều có công suất tiêu thụ giảm khi tần số giảm. Phụ tải của các hộ tiêu thụ thuộc nhóm thứ 2 được coi là có khả năng tự điều chỉnh vì khi tần số giảm thấp đồng thời công suất tiêu thụ của chúng cũng bị giảm xuống. Khi thực hiện tự động giảm tải theo tần số cần tính đến tất cả các trường hợp thực tế có thể dẫn đến việc cắt sự cố công suất phát và phân chia hệ thống điện thành các phần bị thiếu hụt công suất tác dụng. Công suất thiếu hụt càng lớn thì công suất phụ tải cần cắt ra càng lớn. Để tổng công suất phụ tải bị cắt ra do thiết bị tự động giảm tải theo tần số TGT gần bằng với công suất tác dụng thiếu hụt, thiết bị TGT cần được thực hiện để cắt tải theo từng đợt, tần số khởi động của mỗi đợt cắt tải là khác nhau. Hình 12.9 là đường cong biễu diễn quá trình thay đổi tần số khi đột ngột xuất hiện thiếu hụt công suất tác dụng. Nếu trong hệ thống không có thiết bị TGT, do Hình 12.9 : Sự thay đổi tần số tác dụng tự điều chỉnh của phụ tải và tác khi thiếu hụt công suất tác động của bộ điều chỉnh tốc độ quay tuốcdụng bin nên tần số sẽ ổn định ở một giá trị xác I. khi không có TGT II. khi có TGT lập nào đó (đường I). Để khôi phục tần số về giá trị định mức, cần cắt tải bằng tay. Quá trình thay đổi tần số khi có thiết bị TGT sẽ diễn ra theo đường II. Giả sử thiết bị TGT có 3 đợt cắt tải với tần số khởi động của đợt là: 48; 47,5; 47 Hz. Khi tần số giảm xuống đến 48Hz (điểm 1) thì đợt 1 tác động cắt một phần phụ tải, nhờ vậy giảm được tốc độ giảm thấp tần số. Khi tần số tiếp tục giảm xuống đến 47,5Hz (điểm 2) thì đợt 2 tác động cắt thêm một số phụ tải, sự thiếu hụt công suất và tốc độ giảm thấp tần số được giảm nhiều hơn. Ở tần số 47 Hz (điểm 3), đợt 3 tác động cắt một công suất phụ tải

176

không những đủ để chấm dứt tình trạng giảm tần số mà còn đủ để khôi phục tần số đến hay gần đến giá trị định mức. Cần lưu ý là nếu lượng công suất thiếu hụt ít, thì có thể chỉ có đợt 1 hoặc chỉ có đợt 1 và đợt 2 tác động. Ngoài các đợt tác động chính, thiết bị tự động giảm tải theo tần số cần phải có một đợt tác động đặc biệt để ngăn ngừa hiện tượng “tần số treo lơ lửng”. Hiện tượng này có thể sinh ra sau khi các đợt chính tác động nhưng tần số vẫn không trở về giá trị gần định mức mà duy trì ở một giá trị nào đó thấp hơn định mức. Tần số khởi động của đợt tác động đặc biệt vào khoảng 47,5 đến 48 Hz. Tác động của thiết bị TGT phải phối hợp với các loại thiết bị tự động hóa khác trong hệ thống điện. Ví dụ như, để thiết bị TGT tác động có kết quả, các hộ tiêu thụ đã bị cắt ra khi tần số giảm thấp không được đóng lại bởi thiết bị TĐL hoặc TĐD.

IV.2. Ngăn ngừa TGT tác động nhầm khi tần số giảm ngắn hạn:
Khi mất liên lạc với hệ thống (cắt cả 2 đường dây nối với hệ thống hoặc cắt máy biến áp B1 trong sơ đồ hình 12.10), các hộ tiêu thụ điện nối vào phân đoạn I thanh góp hạ áp của trạm sẽ bị mất điện. Sau một thời gian ngắn nhờ tác động của các thiết bị tự động hóa như TĐL đường dây hoặc TĐD máy cắt phân đoạn, nguồn cung cấp lại được khôi phục cho các hộ tiêu thụ. Tuy nhiên, trong khoảng thời gian đó các hộ tiêu thụ của trạm có thể bị cắt ra bởi tác động nhầm của thiết bị TGT. Tình huống này xảy ra là do sau khi mất nguồn cung cấp, điện áp trên thanh góp trạm có máy bù đồng bộ hoặc động cơ không bị mất ngay mà duy trì trong một thời gian nào đó do quán tính. Các động cơ không đồng bộ có thể duy trì điện áp trên thanh góp trạm vào khoảng 40 ÷ 50% điện áp định mức trong vòng 1 giây, còn máy bù và động cơ đồng bộ duy trì điện áp cao hơn trong khoảng vài giây. Tốc độ quay của các máy bù và động cơ đồng bộ lúc này bị giảm thấp, nên tần số của điện áp duy trì cũng bị giảm xuống và TGT nối vào điện áp đó có thể tác động nhầm cắt các hộ tiêu thụ trước khi TĐL và TĐD kịp tác động. Thực tế để ngăn ngừa tác động nhầm trong trường hợp này, người ta đặt một bộ khóa liên động vào sơ đồ thiết bị TGT. Rơle tần số Rf (hình 12.10) của thiết bị TGT sẽ bị khống chế tác động bởi rơle định hướng công suất tác dụng RW (làm nhiệm vụ của bộ khóa liên động). Khi còn liên lạc với hệ Hình 12.10 : Ngăn ngừa tác động thống, trạm sẽ tiêu thụ công suất tác dụng và nhầm của TGT khi các hộ tiêu thụ rơle RW cho phép thiết bị TGT làm việc khi tạm thời bị mất điện cần thiết. Sau khi mất nguồn cung cấp, sẽ không có công suất tác dụng đi qua máy biến áp

177

hoặc công suất tác dụng sẽ hướng về phía thanh góp cao áp của trạm, rơle RW khóa rơle Rf và ngăn ngừa tác động nhầm của thiết bị TGT. Khi không đặt bộ khóa liên động, người ta cũng có thể sửa chữa tác động nhầm của thiết bị TGT bằng cách áp dụng biện pháp TĐL sau tác động của TGT.

IV.3. Tự động đóng trở lại sau TGT (TĐLT):
Thiết bị tự động đóng trở lại theo tần số (TĐLT) là thiết bị tự động hóa cần thiết để tăng nhanh tốc độ khôi phục nguồn cung cấp cho các phụ tải đã bị cắt ra do thiết bị TGT. Thiết bị TĐLT tác động ở tần số 49,5 ÷ 50 Hz, cũng được thực hiện bao gồm một số đợt, thời gian tác động của đợt đầu tiên khoảng 10 đến 20 sec. Khoảng thời gian nhỏ nhất giữa các đợt kề nhau là 5 sec. Công suất phụ tải của các đợt TĐLT thường được phân chia đồng đều. Thứ tự đóng các phụ tải bằng thiết bị TĐLT ngược với thứ tự cắt các phụ tải do tác động của thiết bị TGT. Để ngăn ngừa khả năng tần số giảm thấp trở lại sau khi thiết bị TĐLT làm việc (có thể làm cho thiết bị TGT khởi động một lần nữa), trong sơ đồ TĐLT cần phải đảm bảo chỉ tác động một lần. Cũng cần phải loại trừ khả năng chuyển mạch các hộ tiêu thụ sang một nguồn cung cấp khác nhờ thiết bị TĐD sau khi chúng đã bị cắt ra bởi thiết bị TGT, đồng thời khi tần số khôi phục cần phải đóng trở lại những hộ tiêu thụ đó nhanh nhất có thể được. Hình 12.11 là sơ đồ một đợt TGT có kèm TĐLT. Trong sơ đồ sử dụng một rơle tần số Rf có tần số khởi động tự động thay đổi.

Hình 12.11 : Sơ đồ kết hợp thiết bị TGT và TĐLT

178

Khi tần số f giảm đến giá trị tần số khởi động của rơle Rf (tương ứng với trị số đặt của thiết bị TGT), tiếp điểm của Rf khép lại, rơle 1RT bắt đầu tính thời gian, sau khoảng thời gian t1RT các rơle 1RG, 2RG tác động cắt bớt một số phụ tải. Tiếp điểm 1RG4 đóng làm cho bộ phận đo lường của rơle tần số Rf có giá trị đặt tương ứng với tần số khởi động của thiết bị TĐLT. Lúc này tiếp điểm của rơle Rf chỉ mở ra khi tần số của hệ thống khôi phục đến trị số đặt mới vào khoảng 49,5 ÷ 50 Hz. Tiếp điểm 1RG2 đóng mạch cuộn dây rơle 3RG, tiếp điểm 3RG1 đóng lại để tự giữ, tiếp điểm 3RG2 đóng lại nhưng rơle 2RT lúc này chưa tác động được do tiếp điểm 1RG3 đã mở. Khi tần số khôi phục trở lại giá trị định mức hoặc gần định mức, tiếp điểm Rf và sau đó tiếp điểm 1RT mởra. Các rơle trung gian 1RG và 2RG trở về, tiếp điểm 1RG3 đóng làm cho rơle 2RT khởi động, sau một thời gian tiếp điểm 2RT2 đóng mạch cuộn dây rơle trung gian 4RG. Tiếp điểm 4RG1 đóng lại để tự giữ, tiếp điểm 4RG2 và 4RG3 đóng đưa xung đi đóng máy cắt của các hộ tiêu thụ đã bị cắt ra bởi thiết bị TGT. Sơ đồ sẽ trở về trạng thái ban đầu sau khi tiếp điểm 2RT3 đóng lại. Rơle 3RG trở về và mở tiếp điểm 3RG2 trong mạch cuộn dây rơle 2RT. Các rơle tín hiệu 1Th và 2Th để báo tín hiệu về trạng thái khởi động của thiết bị TGT và TĐLT.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful