You are on page 1of 4

Romeinen in

s *
* '
Friesland
Van verreweg de meeste Romeinse archeologische
vondsten in Friesland weten we hoogstens waar ze
(ongeveer) zijn gevonden, maar zelden of nooit in
welke context ze werden aangetroffen. Zijn het,
zoals meestal is beweerd, stille getuigen van handel
en sociale betrekkingen tussen Friezen en (Zuid-
Jurjen Bos, Marcel
Nederlandse) Romeinen? Friesland is bijvoorbeeld
en Jaap Scheffer bijzonder rijk aan Romeinse munten. Het onder-
zoek in Wijnaldum heeft laten zien dat deze daar
vooral uit vroeg-middeleeuwse context komen: het
Friesland is de Noord-Nederlandse provincie met de meeste Romeinse geld circuleerde in Friesland nog lang
nadat het Romeinse Rijk slechts een herinnering
archeologische vondsten van Romeinse origine. Recente
was geworden. Ook andere 'Romeinse' vondsten
opgravingen in Wijnaldum (1991-1993) en Winsum (1997) blijken in feite vroeg-middeleeuws te zijn.
Hebben de Friezen dan geen enkel contact gehad
hebben nieuw licht geworpen op de maatschappelijke met contemporaine Romeinen? Natuurlijk wel, en
context waarin deze voorwerpen werden gebruikt. ook als handelspartner of anderszins als maatschap-
pelijke relatie. Friezen deden Romeins Nederland
Wijnaldum leerde ons dat een deel van deze vondsten aan, en Romeinen zullen Friesland bezocht hebben.
'opschuift' naar de vroege Middeleeuwen, en Winsum De periode dat deze contacten geformaliseerd
waren, is echter maar kort geweest. Afgezien van
overstelpte ons met vondsten uit de periode dat de een korte opleving in het midden van de eerste
Romeinen hier daadwerkelijk militair vertegenwoordigd eeuw, duurde deze van 12 vr tot 28 na Chr. Toen
was Friesland daadwerkelijk bezet door Rome, in
waren, tussen 12 vr en 28 na Chr. Beide opgravingen een tijd dat de Romeinen nog probeerden de grens
bestreken meerdere bewoningsperioden, en beide leverden van hun rijk te verleggen naar de Elbe. In die tijd
voeren Romeinse legeraanvoerders als Drusus,
stof voor nieuw monumentenbeleid. Wijnaldum
opende ons de ogen voor de erosie van wette-
lijk beschermde archeologische monumenten en
Winsum toonde eens te meer de tot nu toe
veelal verwaarloosde waarde van terpzolen, de
ondergrond van ooit afgegraven terpen.
J.M. Bos en M.J.LTh. Niekus zijn als archeoloog
verbonden aan het Archeologisch Centrum van
de Rijksuniversiteit Groningen, J. Scheffer aan
de stichting ArgHis en het Argeologysk
Wurkferban van de Fryske Akademy.
"%-*tf$r

Profielwand van de opgraving


bij Winsum wordt afgestoken, Opgegraven amfoor,
foto Ton Broekhuis. foto K. van der Meulen.

Noorderbreedte 9715 -
Tiberius en Germanicus door of langs Friesland, delijk dat hier vanaf globaal de zevende eeuw voor
mt hun troepen. Ook Friesland zelf zal een (semi- Chr. tot in de dertiende eeuw na Chr. mensen heb-
permanente) militaire bezetting hebben gehad: de ben gewoond. De opgraving op de terpzooi Stapert
Friezen moesten immers hulptroepen leveren en in Wommels van enkele jaren geleden, heeft het
belasting (tribuut) betalen. onderzoek naar de kolonisatie van de Friese klei in
Vondsten uit deze vroeg-Romeinse periode zijn de vroege ijzertijd (rond die zevende eeuw) bijvoor-
echter bijzonder schaars. Een handvol aardewerk- beeld weer een nieuwe impuls gegeven.
scherven was voor de Friese archeoloog Boeles vol- Belangrijker, want uniek voor Noord-Nederland,
doende om te concluderen dat er in het Friese was echter de mogelijkheid meer te weten te komen
Winsum een Romeinse wachtpost was geweest: over eventuele Romeinse militaire bemoeienis in de
elders kwam dit materiaal niet of nauwelijks voor. tijd van de keizers Augustus en Tiberius.
Romeinse aanwezigheid in Noord-Nederland (dat Romeinse munten uit Win: Inde zomer van 1997 kon dit onderzoek door de
wil zeggen boven de grote rivieren, 12 v. Chr.-28 na foto C.G. Koopstra. vakgroep Archeologie van de Rijksuniversiteit
Chr.) was archeologisch alleen tastbaar bij de haven Groningen worden uitgevoerd, daarbij krachtig
van Velsen in Noord-Holland en, zij het minimaal, Genootschap, waaronder de bedoelde vroeg- gesteund door de gemeente Littenseradiel, en geas-
in het Friese Winsum. De Friese vondsten waren Romeinse amfoorfragmenten. Een andere spectacu- sisteerd door de amateur-archeologen van de regio-
echter zo schaars dat latere auteurs, zoals de eerste laire vondst, die in 1861 werd gedaan, bevatte ruim nale stichting ArgHis en het Argeologysk
auteur van deze bijdrage, betwijfelden ofwel zes en een halve kilo aan zilveren Romeinse voor- Wurkferban van de Fryske Akademy.
gesproken mag worden van militaire aanwezigheid. werpen uit een wat latere periode. Afgezien van Wat het eerste deel van de vraagstelling betreft had
Die enkele amfoor kon immers ook een geschenk enkele kleine fragmenten zoeken we deze schat- de opgraving al na een week stopgezet kunnen wor-
zijn geweest aan een inheems stamhoofd. vondst echter tevergeefs in het Fries Museum, aan- den: al heel snel werd duidelijk dat ook deze terp-
gezien deze destijds tegen de zilverprijs door een zool wel degelijk volop sporen bevatte: greppels,
Bruggeburen Franeker zilversmid is opgekocht en omgesmolten. waterputten, afvalkuilen, paalsporen, zelfs verschil-
Het planologische beleid ten aanzien van terpzolen lende menselijke begravingen werden gevonden.
De terp Bruggeburen te Winsum was met zijn
zal gezien de recente ervaringen opnieuw bekeken Deze sporen waren echter van dien aard dat het
zeven meter hoogte een van Frieslands grootste ter-
moeten worden, maar vooralsnog zijn het favoriete zaak was ze te documenteren vr het terrein op de
pen. Tussen 1845 en 1900 onderging deze terp fase
nieuwbouwlocaties. De zuidelijke helft van de terp- schop zou gaan ten behoeve van de nieuwbouw:
voor fase hetzelfde lot als vele andere terpen: van-
zool van Bruggeburen was al in de vroege jaren alle bewoningsperioden waren vertegenwoordigd,
wege de vruchtbare terpgrond werd hij systematisch
zeventig overbouwd; nu, eind jaren negentig, zullen waaronder die uit de Romeinse tijd. Dat deel van
afgegraven. Archeologische waarnemingen werden
ook huizen verrijzen op de rest. Dat was voldoende de vraagstelling moest nog aan bod komen. Het
daarbij niet gedaan; wel bereikten enkele honder-
aanleiding om de mogelijkheden te bekijken om veldonderzoek zou uiteindelijk bijna drie maanden
den vondsten de collecties van het Fries
voorafgaand aan het bouwrijp maken van het ter- duren.
rein, archeologisch onderzoek te verrichten.
Vondsten
Vraagstelling Meer dan honderd forse magazijndozen vol vondst-
Zo er nog twijfels mochten zijn over de weten- materiaal staan nu te wachten op nadere bestude-
schappelijke potentie van terpzolen, dan zou hier ring, zoals ook de vastgelegde grondsporen nader
duidelijkheid verkregen kunnen worden; hier, op de moeten worden geanalyseerd. Enige terughoudend-
zool van een ooit zeven meter hoge terp die in heid is daarom voorlopig op zijn plaats.
meerdere campagnes volledig is afgegraven. En Vele, zeer vele Romeinse voorwerpen konden wor-
mochten er inderdaad nog bewoningssporen den geborgen, ook of juist uit de periode van de
tevoorschijn komen, dan zou de wetenschappelijke Romeinse bezetting. In alle gevallen werd dit mate-
relevantie daarvan voor de hand liggen. Uit de bij riaal echter samen met inheemse waar aangetroffen:
de afgraving geborgen vondsten was immers al dui- de Romeinse militairen kwamen niet in niemands-
land, maar in bewoond gebied. De Friese nederzet-
Archeoloog Marcel Niekus bij
het ontgraven van een water-
ting Winsum (maar dan wel onder een andere,
put, foto Ton Broekhuis. onbekende naam) werd Romeins steunpunt.

Noorderbreedte 9715 * 4
Vragen Tacitus uit tweede hand
Dat Romeinse militairen Winsum bezochten, staat beschreven, toch maar
op grond van deze vondsten vast; dat hier een fors weer in het terpenge-
Romeins legerkamp lag, is op grond van diezelfde bied te situeren, en wel
vondsten en de grondsporen niet aannemelijk. in Winsum. In dat jaar
Ergens daartussen moeten we de werkelijkheid van brak de Friese opstand
tweeduizend jaar geleden zoeken. Om terug te uit tegen de Romeinse
komen op de inleiding: woonde hier misschien een commissaris Olennius.
regionale baas die voor de Romeinen belasting Het begon met het aan
inde, en in ruil daarvoor van Romeinse luxe werd het kruis nagelen van
voorzien? Dat lijkt zeker een mogelijkheid, maar Romeinse soldaten
het is tevens waarschijnlijk dat de Romeinse militai- (door de Friezen), en
ren het niet hielden bij een periodieke ophaaldag. eindigde met de beslis-
Het aantal typische militaria onder de vondsten is sing (door de
niet groot; bij een (semi-)permanente militaire aan- Romeinen) de
wezigheid zou je eigenlijk meer uitrustingsstukken Romeinse rijksgrens
verwachten, en delen van het uniform, zoals de door het Midden-
kenmerkende mantelspelden, gespen, en malin. Nederlandse rivierenge-
Daar staat tegenover dat het aardewerkassortiment bied te laten lopen.
wel zeer typerend is voor militaire aanwezigheid, en Waar deze opstand
het hele toenmalige scala omvat. plaatsvond is evenwel
Munten zoals de hierbij afgebeelde, gelden als onduidelijk, omdat toen
typisch soldatengeld. De zilveren munt is een tus- ook grote delen van
sen 15 en 13 v. Chr. in Lyon geslagen denarius van Noord-Holland onder
Augustus; de bronzen munten zijn assen. De hele as Profielwand wordt in tekening
gebracht foto Ton Broekhuis. het 'Friesland' vielen waar Tacitus het over heeft.
draagt de klop (later ingeslagen merkteken) CAE
De basis in Velsen en de ruime omgeving daarvan
(Caesar), de gehalveerde de klop TIB (Tiberius).
speelden volgens velen een rol bij de opstand; na de
Ook de ldop AUG (Augustus) werd aangetroffen. Friese opstand opgraving van dit jaar mogen we op zijn minst aan-
Deze geklopte munten waren speciaal bedoeld voor
Juist deze relatie tussen de Friese Winsumers en nemen dat de gemoederen in Winsum niet onbe-
de legioenen in Neder-Germani', maar ze kunnen
hun Romeinse bezetters zal een centraal punt zijn roerd bleven. Uit het toenmalige Friese gebied ken-
natuurlijk op een of andere wijze terecht zijn geko-
bij de uitwerking. Romeinse militaire aanwezigheid nen we immers slechts deze twee plaatsen als focus
men bij de lokale bevolking.
is met deze opgraving vastgesteld, maar duur en van Romeinse militaire aandacht.
Het aardewerk doet in zijn veelzijdigheid ook zeer
militair aan, hetgeen logisch is omdat de enige omvang van die aanwezigheid moeten nog worden
bestudeerd, alsmede de precieze aard van de relatie Conclusies
Romeinen in de buurt militairen waren. Er is ech-
ter nog niet mee gezegd dat militairen hier in met de inheemse bevolking. Hoe komt het bijvoor- Natuurlijk stond de periode van 12 vr tot 28 na
Winsum voor langere tijd hun bivak opsloegen. beeld dat Winsum volstrekt alleen staat met zijn Chr. centraal in het onderzoek, maar ook de ont-
Anderzijds: een amfoor met wijn kan zeker een vele Romeinse vondsten uit deze vroege periode? wikkelingen voor en na die tijd kregen de nodige
geschenk aan een Fries zijn geweest, maar geldt dat Winsum lag in de Romeinse tijd aan een uitloper aandacht, evenals veel vroegere en veel latere bewo-
ook voor de vele gevonden amforen voor vissaus of van de zogenoemde oer-Boorne, een voorganger ningsfasen. Die vallen echter buiten het bestek van
olijfolie? Is zestig liter olijfolie een passend relatiege- van de Middelzee die uitmondde bij Sexbierum, en deze bijdrage, zodat we ons tot de definitieve publi-
schenk voor een Friese boer? En - een andere zal dus zeker over water bereikbaar zijn geweest. catie, over een paar jaar, moeten beperken tot de
vondstcategorie - ligt het voor de hand dat het Het is verleidelijk je voor te stellen welke indruk conclusies dat terpzolen zeer de moeite waard zijn
natuurstenen plateautje waarop de legerarts zijn het gemaakt moet hebben toen voor het eerst een en dat Winsum niet meer weg te denken is van de
zalfjes aanmaakte, cadeau werd gedaan aan een Romeins schip of een eskader kwam aanvaren en kaart van Romeins Nederland.
inheemse collega of de vrouw van het stamhoofd? het anker liet vallen. Even verleidelijk is het om een
deel van de gebeurtenissen uit het jaar 28, door

Noorderbreedte 9715