You are on page 1of 5

$E=:I'DB:>CH:H8=G>?;EA6C@?

:J>I DC9:GOD:@96IDE>C>I>6I>:;K6C)G:HD6G
9:8DAA:8I>:K6C=:IG>:H"JH:JB :C=:IG>:H"JH:JB>HJ>I<:KD:G9 
>C!::JL6G9:C>H9:DJ9HI7:L66G9: C9:O:7GD8=JG:A::HIJ6AA:HDK:G9>I
<:H8=G:K:CI:@HIK6C#:9:GA6C9I: 7>?ODC9:G:'DB:>CH:H8=G>?;EA6C@?:
A:O:C<:96I::G9;:7GJ6G>C6 K6C9:KDC9HI>CIDI=:IB::HI
=G>HIJH 6I>H::CK6C9:7:A6C<G>?@: G:8:CI:DC9:GOD:@
J>I@DBHI:CK6C::CC>:JL<:6K6C8::G9
+DDG :C68=I:GO>?9:EA6C@?:

ONTDEKKINGHOUTENSCHRIJFPLANKJE 4E?*<?;8?@)B??:E499 >8AA8EI4A;8G>?4F

<=;8G49:E4I8AI4A78G8EC8A;BH78A78?878A F<8>E<8>F8A4E6;8B?BB: B@78G8>FGBC;8G


I4A;8GE<8F8ABBGF6;4C88ABB:=8<A;8G C?4A>=8G8I8EG4?8A )B?:8AF)B??:E499:44G78
M8<? 8G>B@GA4@8?<=>E8:8?@4G<:IBBE74G G8>FGBI8E78I8E>BBCI4A88A>B8 
7849:E4I8EFBC5<=MBA78E8IBA7FG8AFGH<G8A 
8G5EBAM8A588?7=8I4A78:B7 4EFH<G78 ACH5?<688EG:+G>?:G>:F78I8EG4?<A:
G8EC"C78)?4E8A5<='MH@<FMB^A5<=MBA78E8
IBA7FG AI<A78A784E58<78EFBC78M8 )BBEM<=78
G8EC<A78IB6;G;BH78A78@8FG?4:8A88AH<G
@ 6G<>A>JH(:8JC9JH =:7KDDG=DC9:G9K>?;I>:C
FG8>8A7:86BAF8EI88E7;BHG8AF6;E<=9C?4A>=8  H:HI:GI>CK6C(I:AJH ODDCK6C'>E:G>JH 9:
"C;8GC?4A>=8FG44G88A4G<=AF8G8>FG<A :DH>G K6C=:IA6C9<D:9K6C!DE:I:>JH DE
6HEF<89F6;E<9GH<G78%B@8<AF8G<=7  9:<:7GJ>@:A>?@:L>?O: OD6AH<:DDGADD;9>H 
::CGJC9<:@D8=I L66G7>?<:IJ><:L6H:H9>JH 
ROMEINSBRIEFPAPIER 8:CIJG>DK6C=:IA:<>D:C+>8IG>M :C"JIJH
&6;E<=9C?4A>=8FIBE@8A<ABAM8FGE8>8A;8G 9B:IJH 8:CIJG>DK6C=:IA:<>D:C'6E6M 
%B@8<AF5E<89C4C<8E A88AH<G:87<8CG:8788?G8 :I7JG<:GA>?@G:8=IHI6=>:G7J>I:C :@D8=I
I4A;8G;BHGF@88EG@8AJ4FI8E@8A:7 DC9:G=:I8DCHJA66IK6C6>JHJJH:CC6:JH
@8G;BHGF>BB? 8M8?44:JBE7G58F6;E8I8A ">C>8>JHDEH:EI:B7:G 6IKDDG9:O6@:C
@8G88AFG<?HFF6;E<=9:E<998? 8G8>FG<F<A7<G C66G7:=DG:CLDG9I>C<:HI66C=:77:C7:ADD;9
:8I4?AB:FG887F?88F544E B@74G78F6;E<=I8E !>A>JH:C9:K:GI:G66CJ:GG:IJH
MFG8I<:7EH>G74G78G8>FGBB><A;8G;BHG
7BBE7EH>G 8F6;E<=I8EB@J<>>8?G@88E78E8 6;G8EM<=78
F6;E<=9C?4A>=8F@8G88AGBHJ8AI8EM8:8?G7<G )>IJH:H9>JH ODDCK6C)>IJH K6C=:IA:<>D:C
@8G88AMB:8A44@7M8:8?7BBF=8 A;8GM8:8?
+>8IG>M
7BBF=8>B@G88AM8:8?FG8@C8?88A?44:=8J4F #JB:G>JHJCC>JH ODDCK6C"6G8JH
@8G88A497EH>I4A88AM8:8?E<A: )>7:G>JH!>:KJHG:EJH K6C=:IA:<>D:C+>8IG>M 
ODDCK6C#JB:G>JH
KOOPAKTEVANEENKOE 6>JH ODDCK6C)>7:G>JH (:8:9JJH
#<8G8EB8?8F 58;88E78EI4A784E6;8B?B:<F6;8 =:IO:<:AK6C9:K:G@DE:GO:A;
6B??86G<8FA4@8AF;8GE<8F HF8H@<A
88HJ4E78A IE44:G78EBA<A:F8CEB98FFBE
C9:G:KDC9HI>C)DAHJB7::A9?:K6C9: <FBJ@4A@8G88A58E8<7;8GC?4A>=8BA78E
<D9=:>9"6GH 78?B8CG8A8@8A BJ@4A 'B@?<A8A*BEC
?8<78A;8GBA78EMB8>
C METHODETOONT 
OUDERDOMSCHRIJF NIEUWETECHNIEKEN
PLANKJEAAN )BBE78BAG6<=98E<A:I4A78G8>FG<F:85EH<>
4E8A?4A:5?<=9G;8GEHFG<: :8@44>GI4AGJ88G86;A<8>8A 888EFG8
EBA7;8GI8E@44E78F6;E<=9
BA78EMB8>FG86;A<8>;88G+>GIJ6A':H:6G8=
C?4A>=8 A?44G;8GE<8F CK>GDCB:CIB9J8?)% <G<F88A
HF8H@88A
BA78EMB8>H<GIB8E8A :84I4A688E78IBE@I4AI<78B6BA

A44E78BH78E7B@I4A;8GF6;E<=9C?4A>=8 98E8AG<8J44E5<=78788?A8@8EF44A
7BBE;8G8AGEH@IBBEFBGBC8ABA78E
78I<78B6BA98E8AG<8BCI8EF6;<??8A

MB8>I4A78%<=>HA<I8EF<G8<GEBA<A:8A  78?B64G<8F8AG8:8?<=>8EG<=79BGB^FI4A
8H<G>B@FGJ<=FGH<G74G78M<?I8EFC4E 4AG<8>87B6H@8AG8A>HAA8A58FGH78E8A 
J44EI4A;8GC?4A>=8<F:8@44>G 74G88EG 84A78E8G86;A<8>;88GE=6H:8DC<GJ:C8N
H<G7888EFG888HJA4;E<FGHF 8BA
B9H=69DLHI:G:D 8GF6;E<=9C?4A>=8JBE7G
M8>8E;8<7F@4E:8@88:8E8>8A7 <FM8>8E BA78EI8EF6;<??8A78;B8>8A58?<6;GG8EJ<=?
74G784>G8GHFF8A;8G=44E8AA4 7864@8E4<AI4FG8CBF<G<89BGB^FA88@G 
;E<FGHF<FBC:8FG8?7  BBE78J<FF8?8A78;B8>I4A58?<6;G<A:
I8E4A78EG78F6;47HJ<A78<A>8C<A:8A 
SCHRIJFPLANKJEOPNIEUW 8FB9GJ4E8E8:<FGE88EG78M8I8E4A78E8A78
ONDERDELOEP F6;47HJ8A<FB?88EG78M8<A9BE@4G<8I4A
A78?BBCI4A78=4E8A:EB8<8A78GJ<=98?F 78E8FGI4A;8GC?4A>=8MB4?F;BHGA8E9
BI8E78=H<FG;8<7I4A78I8EG4?<A:I4A B9I<8M<:;8<7 )8EIB?:8AFJBE78A78M8
;8GF6;E<=9C?4A>=8 -B7B8GCEB98FFBEH?8F 58E8>8A<A:8AB@:8M8G<A9BGB^F
B:48EFH<G!<=@8:8A)B??:E499FI8EG4?<A:M8?9F
494?F>?<A>>?4E8BAM<A ?F5?<=>G74G8EFG887F VERRASSENDENIEUWETEKST
I8E=A78E8G86;A<8>8A58F6;<>544EM<=AIBBE '<=78AF7<GA<8HJ8BA78EMB8>JBE7G4?FA8?
;8G?8M8AI4A4G<=AF6HEF<89F6;E<9G 58F?H<G8A 7H<78?<=>74G8E<8GF5<=MBA78EF44A78;4A7<F 
'E8FB4E H@4<5?<BG;88><A9BE@4G<868AGEH@ 'BG<878EFI8EE4FF<A:<A6?HF<89I4A78BA78EMB8

IBBE78>?4FF<8>8BH7;8<78A;8GE<8F HF8H@ >8EFM8?95?<=>G8E88A:8;88?4A78E8G8>FGBC


B@;8GF6;E<=9C?4A>=8BCA<8HJG8?4G8AI8EG4
;8GF6;E<=9C?4A>=8G8FG44A 
?8A 4A78(A<I8EF<G8<GI4A"K9BE7I8EG4?8A 
CEB98FFBE  BJ@4A8A7E % 'B@?<A78 8G8>FG5?<=>G88AF6;H?7I8E>?4E<A:GHFF8A
;BA78E78AI8E:8?<=>54E8G8>FG8A49>B@FG<: 78F?4496GJHD;C9:86GJHF6;H?78<F8E8A
H<G;8G:E8AF9BEG)<A7B?45<=78@HHEI4A 88AF6;H?78A44EI4AJ<878A44@BA58>8A7<F 
47E<4AHF 4A>M<=58@<778?<A:I4ACEB98FFBE _0>@K:G@A66GI:=:77:CDCIK6C<:C::C<:A97:
  *BECI4A;8G8<7F#4CLEB?B:<F6;AFG<GHHG 9G6<6;@DBHI><K6C26GJH HA66;K6CJA>6
(:8JC96 96I>@66C=66GBD:II:GJ<<:K:C
DE9:96<L66GDE=>?O>?O:A;:GDBO6AKG6::C
D;66CL>:9>IO6AID:@DB:C $E<:B66@IDE
;:7GJ6G>I:0EA66IHC66B2 I>?9:CH=:I
8DCHJA66IK6C JJH:B>CJH &J69G6IJH
L6HIDA@D;=6C9:A9:6AHIJHH:CE:GHDDC `
8G8>FGBC78IBBEM<=7858:<AG@<778A<A
88AM<A 8GF6;E<=9C?4A>=8<FA4@8?<=>;8G
?44GFG8788?<A88AF8GI4AJ44EF6;<=A?<=>7E<8
F6;E<=9C?4A>=8FIG>EIN8=DC 84A78E8GJ88
:!6I>?CH:I:@HIKDA<:CH=:IDC9:GOD:@HI:6B

+DDGO>?9:
 6GDJA>6:(:8JC96:
 FJDH:6G:99:G:
 9:7:DFJ69>:E:I>:
 G>I6JI69FJ:B
 :6G:HE:GI>C:7>I
 68IJB+ 6A:C96H"6G
 I>6H>G 8 :B>JB
 6>DJ;:D:B>C
 P>RD8DCHJA:>CI:GEG:I6
 &J69G6IJH K>IA::<
C?4A>=8FM<=AA<8G58J44E7:85?8I8A 8G7B6H

@8AG<FBC:8@44>GBC985EH4E<<A;8G=44E 8=I:GO>?9:
A4;E<FGHF 8%B@8<A8A74G88E78A;HA  A>C@:GE6C::A G:8=I:GE6C::A
7B6H@8AG8AA44E786BAFH?78;BB:FG84@5G  )>IJH6HH>JH IG>7JCJHA:<>DC>H+
5<AA8A;8G%B@8<AF8%<=>I4A;8G58GE8998A78  ">JCC>  B>A:HCJB:G>
=44E  JJH:B>CJH6BAFH?BC;8GF6;E<=9
 6I6KD GJBHNB7DDA
C?4A>=8J4F<AA4;E<FGHF6BAFH? <8E@88  A::<  DCJBD
<F7<G78BH7FG58J44E78:8F6;E8I8AG8>FGI4A    I>
!878E?4A7  6IJG>M (:8WW
   >EH>JH
"C7846;G8EM<=78I4A;8GF6;E<=9C?4A>=8FG44A
78A4@8A;4A7G8>8A<A:8AI4A78:8GH<:8A
5<=;8GBCFG8??8AI4A;8G7B6H@8AG a)>IJH J8=44EA478I8EG4?<A:I4A)B??:E499@88E
6HH>JH IG>7JJCK6C=:IK>?;9:A:<>D:C ">JCC>D  >8AA<FBI8E;8G:85EH<>G8F6;E<9G;8558A ;889G
HDA966IK6C9:::C=:>9K6C9:6I6K:C K6C9: GBG78I8EE4FF8A78A<8HJ8G8>FG:8?8<7J44E7BBE
8:CIJG>:D;9:8JG>:K6CDCJBDIJH 6IJG>M  ;8GC?4A>=8GBG78GBCFGH>>8AI4A78!878E?4A7

HA66;K6C9:<:CD:B9:(:8JC96 `888EFG8 F84E6;8B?B:<858;BBEG


BA78EG8>8A44E )>IJH6HH>JH 58>?8877888A
;B:89HA6G<8<A;8G%B@8<AF8?8:8E 8GI<=978 DAD;DC
?8:<B8A@8G785<=A44@A6J96:?88HJ8E<>>8A :I<:=:>BK6C)DAHJB<F88AH<G:4I8I4A
J4F<A7888EFG8;8?9GI4A7888EFG888HJ:8?8
E<8F HF8H@8A'E8FB4EA44E44A?8<7<A:
:8E7<A+4AG8A44A78%<=AI?4>BI8E78:E8AF I4A78:8?<=>A4@<:8E8<M8A78G8AGBBAFG8??<A:
<AH<GF?4A7 8GJ8E7<AA4;E <A:8M8G5<= 4CE<?G @@8< E<8F HF8H@
78E<8M8ABCFG4A7 8BA78EG8>8A44E">JCC>D G @@8< 'E8FB4E88HJ4E78A
<F88A4G449:8J88FG 84G4I8A?88978A<A G @@8<  HF8H@8G)4?>;B9!<=@8:8A
78%<=A78?G45<=!<=@8:8A -<=7878A7<8AFG<A @8<G @=HA< ??4E7#<8EFBA HF8H@
;8G%B@8<AF8?8:8E <G<F78BH7FG58>8A78 @FG8E74@
I8E@8?7<A:I4A88A4G449F8FB?744G
&4@8AFG8??<A:8AG8>FG 
TOPSTUKINNEDERLANDSEARCHEOLOGIE 7EF  E4@8E8A  44:?4A7
8G4G<=AF6HEF<89F6;E<9G<F88AI4A78@B8<
8G74A>44A 
?<=>FG?88F54E8F6;E<9G8A 8A<8HJ8G8>FG?8M<A:  I4A-<=I8E78A8ACEB9 7E   *BEC
>8AGBC58C44?78C?44GF8ABA7H<78?<=>;878A 
@44E@8G78A<8HJ8G86;A<8>8AM<=A78>E4F

F8A<A;8GF6;E<=9C?4A>=8AB:ABB<GMB7H<78?<=>
M<6;G544E:8@44>G4?FAH <G 8A;8G98<G74G JJJ 9E<8F@HF8H@ A?JJJ GE8FB4E A?
Symposium 'Het Geheim van Tolsum' - Fries Museum Page 1 of 1

Bezoek
Symposium 'Het Geheim van Tolsum'

Op vrijdag 24 april a.s. organiseren het Fries Museum en Tresoar in Leeuwarden het symposium 'Het Geheim van Tolsum'. Centraal
staat het Romeinse schrijfplankje van Tolsum uit de collectie van het Fries Museum.

Op initiatief van het Fries Museum en Tresoar is de Latijnse tekst op het houten schrijfplankje opnieuw onderzocht. Ruim negentig jaar
na de eerste bestudering van de teskt in 1917 hebben prof. A.K. Bowman en dr. R. Tomlin van de Universiteit van Oxford en prof. K.A.
Worp van de Universiteit van Leiden het schrijfplankje met behulp van de nieuwste technologie bestudeerd. Het onderzoek onthult een
geheel nieuwe lezing.

Programma:
10.15 uur inloop met koffie en thee
10.45 uur welkomstwoord door dagvoorzitter drs. B. Looper (directeur Tresoar)
11.00 - 12.00 uur Onderzoek 2009
12.00 - 13.00 uur lunch
13.00 - 13.50 uur Onderzoeksrichtingen
13.50 - 14.10 uur Onderzoek 1917
14.10 - 14.30 uur middagpauze
14.30 - 16.00 uur Forumdiscussie
16.00 uur afsluitende borrel

Het schrijfplankje is gevonden in Tolsum bij Franeker bij afgravingen van de Tolsumer terp in 1914. De tekst die oorspronkelijk met een
scherpe pen in schrijfwas is gekrast, is door de was heen in het hout gedrukt en daardoor nog steeds leesbaar.

Onderzoek 2009:

Van Tolsum naar Oxford en vice versa. Kort verslag van de aanleiding van het nieuwe onderzoek.
1. The context - professor Alan Bowman
2. The cotent - dr. Roger Tomlin

Onderzoeksrichtingen:

1. Terug naar Tolsum - de archeologischee en de historische context - mevr. dr. M.C. Galestin
2. Romeins recht in Friesland - prof. mr. W.J. Zwalve

Onderzoek 1917:

De receptie van het Tolsumer schrijfplankje. Moedwil of misverstand? - prof. dr. G. Jensma

Forumdiscussie: onder leiding van prof. dr. R. Salverda. In het forum nemen de dagsprekers plaats.

De lezingen worden met uitzondering van de lezing van prof. A. Bowman en dr. R. Tomlin in het Nederlands gehouden. De discussie
vindt zo veel mogelijk in het Engels plaats.

http://www.friesmuseum.nl/index.php?id=2719 16-3-2009