You are on page 1of 17

∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:48 ™ÂÏ›‰·23

∏ ∞ϯËÌ›· ÛÙÔ μ˘˙¿ÓÙÈÔ


·fi ÙÔ 1204 ¤ˆ˜ ÙÔ 1453
O ¶ÔÚʇÚÈÔ˜ (232-304), ÓÂÔÏ·ÙˆÓÈÎfi˜ ÊÈÏfiÛÔÊÔ˜, ¤ÁÚ·„ ÔÏϤ˜ ÌÂϤÙ˜ ηٿ ÙÔ˘ ÃÚÈÛÙÈ·ÓÈÛÌÔ‡, ηıÒ˜ ηÈ
ÂÚÌËÓ›· Ù˘ ÔÌËÚÈ΋˜ £ÂÔÁÔÓ›·˜. ∞ÚÁfiÙÂÚ·, Ô ¶ÚfiÎÏÔ˜ (410-485), ÓÂÔÏ·ÙˆÓÈÎfi˜ Î·È ·˘Ùfi˜ ÊÈÏfiÛÔÊÔ˜, Ê·›ÓÂÙ·È
ˆ˜ ÌÂϤÙËÛ Ôχ ÙËÓ ÔÌËÚÈ΋ Ô›ËÛË Î·È ÙËÓ ÈÛÙÔÚ›· ÙˆÓ ÔÌËÚÈÎÒÓ ÂÒÓ. ™˘Ó¤ÁÚ·„ ÙËÓ ÈÛÙÔÚ›· Ù˘ ·Ú¯·ÈÔÙ¿-
Ù˘ ÂÈ΋˜ ÏÔÁÔÙ¯ӛ·˜. ™ÙË ÌÂϤÙË ÙÔ˘ ·˘Ù‹ fï˜, ‰ÂÓ ·Û¯ÔÏ‹ıËΠÌfiÓÔ Ì ٷ ηı·ÚÒ˜ ÔÌËÚÈο ¤Ë, ·ÏÏ¿ ¤‰ˆÛÂ
ÌÈ· ÂÚ›ÏË„Ë Î·È ÙˆÓ ¿ÏÏˆÓ ÂÒÓ, ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·˜ ÙÔ˘˜ Ù›ÙÏÔ˘˜ ÙÔ˘˜ Î·È ÙÔ˘˜ ÔÈËÙ¤˜ ÙÔ˘˜. ÿÚË Û’ ·˘ÙfiÓ ‰È·ı¤-
ÙÔ˘Ì ۋÌÂÚ· ÏËÚÔÊÔڛ˜ ÁÈ· ÙÔÓ ÌË Ûˆ˙fiÌÂÓÔ ÂÈÎfi ·ÎÏÔ ÙÔ˘ ΔÚˆÈÎÔ‡ ÔϤÌÔ˘.

Δ· ÁÚ¿ÌÌ·Ù· Î·È ÔÈ Ù¤¯Ó˜ ·fi ÙÔÓ 13Ô ¤ˆ˜ ÙÔÓ 15Ô ·ÈÒÓ· Ì Ú·ÁÌ·ÙÈο ʈÙÈṲ̂ÓË ·ÓÙ›ÏË„Ë. O ∂˘ÛÙ¿ıÈÔ˜ ‰ÂÓ Â›Ó·È Ô ‰¿-
ªÂ ÙËÓ Ï‹ÚË ÂÈÎÚ¿ÙËÛË ÙÔ˘ ÃÚÈÛÙÈ·ÓÈÛÌÔ‡ ¤·˘Û οı ¤Ú¢ӷ ÛηÏÔ˜ Ô˘ ¯¿ÓÂÙ·È Ì¤Û· ÛÙÔ˘˜ ÁÚ·ÌÌ·ÙÈÎÔ‡˜ Ù‡Ô˘˜, ·ÏÏ¿ ›ӷÈ
Î·È ÌÂϤÙË Ù˘ ·Ú¯·›·˜ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÁÚ·ÌÌ·Ù›·˜. ŒÚÂ ӷ ÂÚ¿- ΢ڛˆ˜ Ô ÌÂÏÂÙË̤ÓÔ˜ ÂÚÌËÓÂ˘Ù‹˜, Ô ÔÔ›Ô˜ ·ÔÛÎÔ› Ó· ·Ó·‚ÈÒ-
ÛÔ˘Ó ·ÈÒÓ˜ ÔÏfiÎÏËÚÔÈ Ì¤¯ÚÈ Ó· ‰ËÌÈÔ˘ÚÁËı› Û ÔÚÈṲ̂ӷ ΤÓÙÚ· ÛÂÈ ÙÔ Î›ÌÂÓÔ ÙˆÓ ÔÌËÚÈÎÒÓ ÂÒÓ, Î·È ·˘Ùfi ÂÂȉ‹ fi¯È ÌfiÓÔ ÁÚ¿ÊÂÈ
·ÍÈfiÏÔÁË ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ ΛÓËÛË Î·È Ó· ·Ú¯›ÛÂÈ Ó· Á›ÓÂÙ·È Î·È ¿ÏÈ ÏfiÁÔ˜ ÂÚÌËÓ¢ÙÈο Î·È ÁÚ·ÌÌ·ÙÈο Û¯fiÏÈ·, ·ÏÏ¿ ‰È·Ù˘ÒÓÂÈ Î·È ÙËÓ ÚÔ-
ÁÈ· ÙÔ˘˜ ·Ú¯·›Ô˘˜ ŒÏÏËÓ˜ ÔÈËÙ¤˜ Î·È ÊÈÏÔÛfiÊÔ˘˜: ¯ÚÂÈ¿ÛÙËΠӷ ÛˆÈ΋ ÙÔ˘ ÁÓÒÌË Û ÔÏÏ¿ Â›Ì·¯· ˙ËÙ‹Ì·Ù·. ™Ù· ÚÔÔ›ÌÈ· Ì¿ÏÈ-
ÊÙ¿ÛÔ˘Ì ÛÙÔÓ 12Ô ·ÈÒÓ·, ÁÈ· Ó· ·Ú¯›ÛÂÈ Ë ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈ΋ ÁÚ·Ì- ÛÙ· ÙˆÓ Û¯ÔÏ›ˆÓ ÙÔ˘, ÂÓÒ ÂÎı¤ÙÂÈ ÙȘ ÚÔÛˆÈΤ˜ ÙÔ˘ ·fi„ÂȘ ηÈ
Ì·Ù›· Ó· ıˆÚÂ›Ù·È ·ÓÙÈΛÌÂÓÔ ÛÔ‚·Ú‹˜ ÌÂϤÙ˘ Î·È fi¯È ¤ÚÁÔ ·ÓÙÈ- ·ÓÙÈÏ‹„ÂȘ, οÓÂÈ ÏfiÁÔ Î·È ÁÈ· ÙÔ˘˜ ·Ï·ÈfiÙÂÚÔ˘˜ Û¯ÔÏÈ·ÛÙ¤˜, ηÈ
¯Ú›ÛÙˆÓ. ΔËÓ ÂÚ›Ô‰Ô ·˘Ù‹, ÔÈ μ˘˙·ÓÙÈÓÔ› ÏfiÁÈÔÈ, ·ÏÏ¿ Î·È ÎÏËÚÈÎÔ› ¤ÙÛÈ ¤¯Ô˘Ì ·ÔıËÛ·˘ÚÈṲ̂Ó˜ ÁÓÒ̘ ∞ÏÂÍ·Ó‰ÚÈÓÒÓ Î·È ¿ÏψÓ
·ÎfiÌ·, ÌÂÏÂÙÔ‡Û·Ó ϤÔÓ ÙËÓ ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈ΋ ÁÚ·ÌÌ·Ù›·. O ÔÈ- ÁÚ·ÌÌ·ÙÈÎÒÓ ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ Ù· ¤ÚÁ· ‰ÂÓ ¤¯Ô˘Ó Ûˆı›. °È· fiÏÔ˘˜ ·˘-
ËÙ‹˜ Î·È ÁÚ·ÌÌ·ÙÈÎfi˜ πˆ¿ÓÓ˘ Δ˙¤Ù˙˘ (1110-1170) ·Û¯ÔÏÂ›Ù·È Û˘- ÙÔ‡˜ ÙÔ˘˜ ÏfiÁÔ˘˜, Ù· Û¯fiÏÈ· ÙÔ˘ ∂˘ÛÙ·ı›Ô˘, Ù· ÔÔ›· ÔÓÔÌ¿˙ÔÓÙ·È
ÛÙËÌ·ÙÈο Ì ÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋ ·Ú¯·ÈÔÏÔÁ›· Î·È ÈÛÙÔÚ›·. ∞Ó Î·È Ì¤ÙÚÈÔ˜ «·ÚÂ΂ÔÏ·›», Â›Ó·È ÔÏ˘ÙÈÌfiٷٷ ÁÈ· ÙÔ˘˜ ÛËÌÂÚÈÓÔ‡˜ ÌÂÏÂÙËÙ¤˜.
ÔÈËÙ‹˜ Î·È ¿ÎÚÈÙÔ˜ ÈÛÙÔÚÈÎfi˜, ÌÂϤÙËÛ ˆÛÙfiÛÔ Ù· ·Ú¯·›· ΛÌÂÓ· ∏ ÕψÛË Ù˘ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘fiψ˜ Î·È Ù˘ ˘ÔÏÔ›Ô˘ ∂ÏÏ¿‰Ô˜
Î·È ¿ÓÙÏËÛ ·fi ·˘Ù¿ ÔÏÏ¿ ÛÙÔÈ-
¯Â›· ·fi ÙËÓ ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈ΋ ÈÛÙÔ-
Ú›· Î·È Ì˘ıÔÏÔÁ›·. ∫·Úfi˜ ÙˆÓ ÌÂ-
ÏÂÙÒÓ ÙÔ˘ ›ӷÈ: ·) ÙÔ ¤ÚÁÔ ÙÔ˘ ∞ÏÏË-
ÁÔÚ›·È ÛÙËÓ πÏÈ¿‰· Î·È ÙËÓ O‰‡ÛÛÂÈ·,
‚) ˘fiÌÓËÌ· ÌÂÙ¿ Û¯ÔÏ›ˆÓ ÛÙËÓ
πÏÈ¿‰·, Á) Ù· πÏȷο, ‹ÙÔÈ Ù· ÚÔ ÙÔ˘
OÌ‹ÚÔ˘ Î·È Ù· ÌÂÙ¿ ÙÔÓ ŸÌËÚÔ. ∞Ó
Î·È ÔÈ ÎÚ›ÛÂȘ ÙÔ˘ Â›Ó·È ·ÌÊÈ‚fiÏÔ˘
·Í›·˜, fï˜ ÔÈ ÏËÚÔÊÔڛ˜ ÙÔ˘ ÁÈ·
˙ËÙ‹Ì·Ù· ÁÈ· Ù· ÔÔ›· ‰ÂÓ ˘Ê›ÛÙ·-
ÓÙ·È ¿ÏϘ ËÁ¤˜ Â›Ó·È ÌÔÓ·‰ÈÎÔ‡
ÂӉȷʤÚÔÓÙÔ˜. ¶·Ú¿ÏÏËÏ·, Ô ∂›-
ÛÎÔÔ˜ £ÂÛÛ·ÏÔӛ΢ ∂˘ÛÙ¿ıÈÔ˜,
Â›Û˘ ÙÔÓ 12Ô ·ÈÒÓ·, ˆ˜ Ê·›ÓÂÙ·È
‚·ı‡˜ ÁÓÒÛÙ˘ Ù˘ ·Ú¯·›·˜ ÂÏÏËÓÈ-
΋˜ ÁÏÒÛÛ·˜ Î·È ÈÛÙÔÚ›·˜ Î·È Î¿ÙÔ-
¯Ô˜ ÚÔÊ·ÓÒ˜ ÏÔ‡ÛÈ·˜ Û˘ÏÏÔÁ‹˜
¤ÚÁˆÓ Ô˘ ÁÚ¿ÊÙËÎ·Ó ÁÈ· ÙÔÓ ŸÌË-
ÚÔ Î·È ÙËÓ ÔÌËÚÈ΋ Ô›ËÛË ‹‰Ë ·fi
ÙËÓ ÚÔ ÙÔ˘ ∏ÚÔ‰fiÙÔ˘ ÂÔ¯‹, Û¯Ô-
1. ∏ ηٿÏË„Ë Ù˘ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘fiψ˜ ·fi ÙÔ˘˜ §·Ù›ÓÔ˘˜ ÙÔ 1204. ªÈÎÚÔÁÚ·Ê›· ÙÔ˘ 15Ô˘ ·ÈÒÓ·, ¶·Ú›ÛÈ,
Ï›·Û ÙËÓ πÏÈ¿‰· Î·È ÙËÓ O‰‡ÛÛÂÈ· Bibliothèque de l’Arsenal.

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 23


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:48 ™ÂÏ›‰·24

2. ΔÔ ÕÁÈÔÓ ŸÚÔ˜. ÷ÏÎÔÁÚ·Ê›· ÙÔ˘ 1553.

·fi ÙÔ˘˜ §·Ù›ÓÔ˘˜ (1204-1261) (ÂÈÎ. 1) ÛÙ·Ì¿ÙËÛ ÚÔÛˆÚÈÓ¿ ÙËÓ ¯Ó˜ Ô˘ ·ÂÛ‡ÚÔÓÙÔ ÂΛ ÁÈ· ËÛ˘¯·ÛÌfi Î·È ÌÂϤÙË. ¶Ú¤ÂÈ Ó·
ÂÚ·ÈÙ¤Úˆ ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ Î·È Î·ÏÏÈÙ¯ÓÈ΋ ·Ó¿Ù˘ÍË, ÂÓÒ ÔÈ §·Ù›ÓÔÈ Ï¿‚Ô˘Ì ˘fi„Ë ˆ˜ ÂÎÙfi˜ ·fi ÙÔ˘˜ Ê·Ó·ÙÈṲ̂ÓÔ˘˜ ÃÚÈÛÙÈ·ÓÔ‡˜,
¿ÊËÛ·Ó Ù· ›¯ÓË ÙÔ˘˜ ÛÙËÓ ÏÔÁÔÙ¯ÓÈ΋ ΢ڛˆ˜ ˙ˆ‹ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘. ÔÏÏÔ‡˜ ÎËÊ‹Ó˜ Î·È Î¿ÔÈÔ˘˜ ÓÂ˘ÚˆÙÈÎÔ‡˜ ÔÈ ÔÔ›ÔÈ Î·Ù¤Ê¢Á·Ó
ŸÙ·Ó Ï¿‚Ô˘Ì ˘fi„Ë ˆ˜ ÔÈ ¢˘ÙÈÎÔ› ηٷÎÙËÙ¤˜ ·Ú¤ÌÂÈÓ·Ó ÛÙȘ ÛÙÔÓ ÌÔÓ·¯ÈÛÌfi, ˘‹Ú¯·Ó Î·È ÔÚÈṲ̂ÓÔÈ ÔÈ ÔÔ›ÔÈ Â›¯·Ó ÂÛˆÙÂÚÈΤ˜
ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ˜ ÂÚÈÔ¯¤˜ Ù˘ ∂ÏÏ¿‰Ô˜ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ·fi ÂÓ‹ÓÙ· ·ÓËÛ˘¯›Â˜ Î·È ÓÂ˘Ì·ÙÈο ÂӉȷʤÚÔÓÙ·. ŸÌˆ˜ ÂÂȉ‹ ‰ÂÓ ‰È¤ıÂÙ·Ó
¯ÚfiÓÈ· Î·È ÛÙ· ÓËÛÈ¿ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ·fi ‰È·ÎfiÛÈ· ¯ÚfiÓÈ·, ÙfiÙ ı· Ù· ÔÈÎÔÓÔÌÈο ̤۷ ÒÛÙ ӷ ÂȉÔıÔ‡Ó ·ÂÚ›Û·ÛÙÔÈ ÛÙËÓ ÌÂϤÙË
ηٷÓÔ‹ÛÔ˘Ì ÁÈ·Ù› ÛÙËÓ ÊÈÏÔÏÔÁ›· Ù˘ ÂÚÈfi‰Ô˘ ·˘Ù‹˜ ˘¿Ú¯Ô˘Ó fiÛˆÓ ÙÔ˘˜ ÂӉȤÊÂÚ·Ó, ÂΛÚÔÓÙÔ ÌÔÓ·¯Ô› Î·È ¤ÙÛÈ ¤Ï˘Ó·Ó ÙÔ Úfi-
¤Î‰ËϘ ÂȉڿÛÂȘ Ù˘ ¢‡Ûˆ˜. ¶ÔÏÏÔ› μ˘˙·ÓÙÈÓÔ› ÊÂÔ˘‰¿Ú¯Â˜ ‚ÏËÌ· Ù˘ Û˘ÓÙËÚ‹ÛÂÒ˜ ÙÔ˘˜. ∞ÔÌÔӈ̤ÓÔÈ, ÏÔÈfiÓ, ÛÙȘ ÌÔÓ¤˜,
›¯·Ó ÂÁÎÔÏˆı› Ù· ‹ıË Î·È Ù· ¤ıÈÌ· ÙˆÓ §·Ù›ÓˆÓ ÛÙËÓ ÎÔÈÓˆÓÈ΋ ÚÔÌËı‡ÔÓÙ·Ó ¿ÓÂÙ·, ̤ۈ ·˘ÙÒÓ Î·È ÙˆÓ ‚È‚ÏÈÔıËÎÒÓ ÙÔ˘˜, ¯ÂÈ-
ÙÔ˘˜ ˙ˆ‹ Ì ·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· Ó· ‰Â¯ıÔ‡Ó ÌÈ· ‚·ı‡ÙÂÚË ‰˘ÙÈ΋ Â›‰Ú·- ÚfiÁÚ·Ê· Î·È ‚È‚Ï›· fi¯È ÌfiÓÔÓ ÙˆÓ ¶·Ù¤ÚˆÓ Ù˘ ∂ÎÎÏËÛ›·˜, ·ÏÏ¿
ÛË ÛÙËÓ „˘¯ÔÏÔÁ›· ÙÔ˘˜, ÙfiÛË ÒÛÙ ٷ ‚˘˙·ÓÙÈÓ¿ ÚÔÌ¿ÓÙ˙· ·fi ÙËÓ Î·È ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ ÊÈÏÔÛfiʈÓ. Δ· ÌÂÏÂÙÔ‡Û·Ó Â›Ù ÁÈ· Ó· ·Û΋ÛÔ˘Ó
ÂÔ¯‹ Ù˘ Ï·ÙÈÓÔÎÚ·Ù›·˜ Î·È ¤Ú· Ó· Â›Ó·È ·ÔÌÈÌ‹ÛÂȘ ÙˆÓ ¤ÌÌÂ- ÎÚÈÙÈ΋ Î·È Ó· ıÂÌÂÏÈÒÛÔ˘Ó ÙȘ ‰ÔÁÌ·ÙÈΤ˜ ·fi„ÂȘ Ù˘ ¯ÚÈÛÙÈ·ÓÈ΋˜
ÙÚˆÓ ÈÔÙÈÎÒÓ ÚÔÌ¿ÓÙ˙ˆÓ Ù˘ ¢‡Ûˆ˜. ◊‰Ë ·fi ÙȘ ·Ú¯¤˜ ÙÔ˘ ıÚËÛΛ·˜, ›Ù ‰ÈfiÙÈ ‰È·Î·Ù¤¯ÔÓÙ·Ó ·fi ·Ôڛ˜ ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋˜
13Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÙÔ ÊÂÔ˘‰·Ú¯ÈÎfi Û‡ÛÙËÌ· ¿Ú¯ÈÛ ӷ ÎÏÔÓ›˙ÂÙ·È ÏfiÁˆ ʇÛˆ˜ Î·È ¤‚ÚÈÛÎ·Ó Û ·˘Ù¿ ··ÓÙ‹ÛÂȘ ÛÙ· ÂÚˆÙ‹Ì·Ù¿ ÙÔ˘˜.
Ó¤ˆÓ ·Ú·ÁˆÁÈÎÒÓ ·Ú·Ì¤ÙÚˆÓ Î·È Û¯¤ÛÂˆÓ Ì ÙÔ ˘ÊÈÛÙ¿ÌÂÓÔ ∞˘Ùfi˜ Â›Ó·È Î·È Ô Î˘ÚÈfiÙÂÚÔ˜ ÏfiÁÔ˜ ÁÈ· ÙÔÓ ÔÔ›Ô ÛÙÔ ÕÁÈÔÓ ŸÚÔ˜
ÔÏÈÙÈÎÔÎÔÈÓˆÓÈÎfi Û‡ÛÙËÌ· Î·È ÙËÓ Û˘Ó¯‹ ·‡ÍËÛË ÙˆÓ ·Ú·ÁˆÁÈ- Î·È ÛÙȘ ¿ÏϘ ÌÂÁ¿Ï˜ ÌÔÓ¤˜ Û˘ÁÎÂÓÙÚÒıËÎ·Ó ÔÏÏ¿ ·Ú¯·›· ÂÏÏË-
ÎÒÓ ‰˘Ó¿ÌÂˆÓ ÙˆÓ fiÏÂˆÓ Ì ÙËÓ ¿ÓıËÛË ÙÔ˘ ÂÌÔÚ›Ô˘. ∞˘Ùfi Ê˘ÛÈ- ÓÈο ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· Î·È ·ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÙËÎÂ, ηٿ ηÈÚÔ‡˜, ¤ÓÙÔÓË Ó¢-
ο ›¯Â ·ÓÙ›ÎÙ˘Ô Î·È ÛÙËÓ ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ ˙ˆ‹ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘: ÛÙ· Ì·ÙÈ΋ ΛÓËÛË. ◊Ù·Ó Ê˘ÛÈÎfi ·Ó¿ÌÂÛ· ÛÙ· ¿ÏÏ· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù· Ó·
ÚÔËÁÔ‡ÌÂÓ· ¯ÚfiÓÈ·, ÛÙËÓ ÂÔ¯‹ Ù˘ ·ÎÌ‹˜ Ù˘ ÊÂÔ˘‰·Ú¯›·˜, Ë Û˘ÏϤÁÔÓÙ·Ó Î·È ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· Ô˘ ·ÊÔÚÔ‡Û·Ó Ê˘ÛÈΤ˜ ÂÈÛً̘
Ô›ËÛË ÛÙËÓ ¢‡ÛË ÙÚ·ÁÔ˘‰Ô‡Û ÙÔÓ ¤ÚˆÙ· Î·È ·ÓÙÏÔ‡Û ¤ÌÓ¢ÛË fiˆ˜ Ù· ª·ıËÌ·ÙÈο, Ë π·ÙÚÈ΋ Î·È Ë ÏÂÁÔ̤ÓË ∞ϯËÌ›·.
·fi ÙÔ˘˜ ̇ıÔ˘˜. ∞fi ÙÔÓ 13Ô ·ÈÒÓ·, fï˜, ΢Úȷگ› ÙÔ ¤ÌÌÂÙÚÔ O ÚÒÙÔ˜ ·˘ÙÔÎÚ¿ÙˆÚ, Ô ÔÔ›Ô˜ ÂӉȷʤÚıËΠÁÈ· ÙÔ˘˜ ËÛ˘-
ÚÔÌ¿ÓÙ˙Ô, ÙÔ ÔÔ›Ô ·ÓÙÈηÙÔÙÚ›˙ÂÈ ÙȘ Ӥ˜ Û˘Óı‹Î˜ Î·È Ù· Ó¤· ¯·ÛÙ¤˜ ÙÔ˘ Õıˆ, ‹Ù·Ó Ô μ·Û›ÏÂÈÔ˜ ∞ã (867-886). ∞˘Ùfi˜ ÙÔ˘˜ ·Ú·-
‹ıË ÙˆÓ fiψÓ, Ì ·ÚÈ· ÚfiÛˆ· ÈfiÙ˜ Î·È Î˘Ú›Â˜. ŸÌˆ˜, ¯ÒÚËÛ fiÏË ÙËÓ ÂÚÈÔ¯‹, ÏËÓ Ù˘ πÂÚÈÛÛÔ‡, Î·È ··ÁfiÚ¢Û ÛÂ
·˘Ù‹ Ë ·Ó¿Ù˘ÍË ÙˆÓ fiÏÂˆÓ Â›¯Â ·ÓÙ›ÎÙ˘Ô Î·È ÛÙËÓ ÂÈÛÙ‹ÌË, Ï·˚ÎÔ‡˜, ȉȷ›ÙÂÚ· Û ÎÙËÓÔÙÚfiÊÔ˘˜, Ó· ·Ú·Ì¤ÓÔ˘Ó ÛÙÔÓ Õıˆ. ΔÔ
ηıÒ˜ Î·È ÛÙËÓ ∞ϯËÌ›·, fiˆ˜ ı· ‰Ô‡Ì ÛÙËÓ Û˘Ó¤¯ÂÈ·. fiÚÔ˜ ¯·Ú·ÎÙËÚ›ÛÙËΠ¤ÎÙÔÙ ÂÈۋ̈˜ ˆ˜ ÙfiÔ˜ «ÚÔÛ¢¯‹˜ ηÈ
¶·Ú¿ÏÏËÏ·, Î·È ÛÙȘ ÌÔÓ¤˜ ÙÔ˘ ∞Á›Ô˘ ŸÚÔ˘˜ ‚Ú›ÛÎÂÈ Â˘ÓÔ˚Îfi ÌÂϤÙ˘ ÙˆÓ ı›ˆÓ ÏfiÁˆÓ Î·È ·Á›·˜ ˙ˆ‹˜ ÔÈÎËÙ‹ÚÈÔÓ». ∂ÓÒ fï˜,
¤‰·ÊÔ˜ ÁÈ· Ó· ·Ó·Ù˘¯ı› Î·È ÓÂ˘Ì·ÙÈÎfiÙËÙ· ¿ÏÏË ·fi ·˘Ù‹ ÙˆÓ ÛÈÁ¿-ÛÈÁ¿, ÂÂÎÚ¿ÙËÛÂ Ë ÂÚÈÔ¯‹ ÛÙËÓ ÔÔ›· ÔÈÎÔ‰ÔÌÔ‡ÓÙÔ ÔÈ Ó¤Â˜
ıÂÔÏÔÁÈÎÒÓ Û˘˙ËÙ‹ÛˆÓ. ΔÔ ÕÁÈÔÓ ŸÚÔ˜, Ì·ÎÚÈ¿ ·fi ÙȘ ÔÏÂÌÈΤ˜ ÌÔÓ¤˜ Ó· ϤÁÂÙ·È «ŸÚÔ˜», Ô ∫ˆÓÛÙ·ÓÙ›ÓÔ˜ ªÔÓÔÌ¿¯Ô˜ ‰È¤Ù·Í ӷ
Û˘ÁÎÚÔ‡ÛÂȘ Î·È ÙȘ ÙÔ˘ÚÎÈΤ˜ ÂȉÚÔ̤˜, Û˘ÁΤÓÙÚˆÓ ÌÂÁ¿ÏÔ Ï¤ÁÂÙ·È «ÕÁÈÔÓ ŸÚÔ˜» (ÂÈÎ. 2). ΔÔ ›‰ÈÔ Â·Ó¤Ï·‚Â Î·È Ô ∞ϤÍÈÔ˜ ∞ã
ÏÔ‡ÙÔ Î·È ÔÏÏÔ‡˜ ÓÂ˘Ì·ÙÈÎÔ‡˜ ·ÓıÚÒÔ˘˜, fiˆ˜ Î·È Î·ÏÏÈÙ¤- ∫ÔÌÓËÓfi˜ ÙÔ 1114.

24 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:48 ™ÂÏ›‰·25

ŸÌˆ˜, ¤Ú·Ó ÙˆÓ ‰È·ÊfiÚˆÓ ÌÔÓÒÓ ˆ˜ ÓÂ˘Ì·ÙÈÎÒÓ Î¤ÓÙÚˆÓ,


ÛÙÔÓ ÎfiÛÌÔ ÙÔ˘ 14Ô˘ Î·È 15Ô˘ ·ÈÒÓÔ˜, Ë ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ‡ÔÏË ·Ú¤-
ÌÂÓ ¿ÓÙÔÙ ̛· ·fi ÙȘ ˆÚ·ÈfiÙÂÚ˜ Î·È ÂÓ‰ÔÍfiÙÂÚ˜ fiÏÂȘ ÙÔ˘
ÎfiÛÌÔ˘, ÌËÙÚfiÔÏË Ù˘ ÔÚıÔ‰ÔÍ›·˜ Î·È ÚˆÙÂ‡Ô˘Û· ÙÔ˘ ÂÌÔÚ›Ô˘,
·ÏÏ¿ Î·È ÁfiÓÈÌÔ Î¤ÓÙÚÔ ·ÍÈÔÛËÌ›ˆÙ˘ ‰È·ÓÔËÙÈ΋˜ Î·È Î·ÏÏÈÙ¯ÓÈ-
΋˜ ÌÔÚÊÒÛˆ˜. ¶ÔÙ¤ ¿ÏÏÔÙ ÔÈ Û¯ÔϤ˜ Ù˘ ‚˘˙·ÓÙÈÓ‹˜ ÚˆÙ‡Ԣ-
Û·˜ ‰ÂÓ ‹Û·Ó ÙfiÛÔ ·ÎÌ·›Â˜ Î·È ÂÚÈ˙‹ÙËÙ˜. OÈ ÌÂÁ¿ÏÔÈ ‰¿ÛηÏÔÈ
Ù˘ ™¯ÔÏ‹˜, ÔÈ ¶Ï·ÓÔ‡‰Â˜, ÔÈ ªÔÛ¯fiÔ˘ÏÔÈ, ÔÈ ΔÚÈÎÏ›ÓÔÈ, ÛÙȘ ·Ú¯¤˜
ÙÔ˘ 14Ô˘ ·ÈÒÓ·, Î·È ·ÚÁfiÙÂÚ· ÔÈ ÃÚ˘ÛÔψڿ‰Â˜ Î·È ÔÈ ∞ÚÁ˘ÚfiÔ˘-
ÏÔÈ, ·Ó·ÓÂÒÓÔÓÙ·˜ ÙËÓ ÌÂϤÙË ÙˆÓ ·Ú¯·›ˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ ÎÏ·ÛÈÎÒÓ Û˘Á-
ÁڷʤˆÓ ¤ÁÈÓ·Ó ÔÈ Úfi‰ÚÔÌÔÈ Ù˘ ·ÓıÚˆÈÛÙÈ΋˜ ∞Ó·ÁÂÓÓ‹Ûˆ˜. ΔÔ
μ˘˙¿ÓÙÈÔ, ÏÔÈfiÓ, ·ÎfiÌ· Î·È ÛÙ· ¯ÚfiÓÈ· Ù˘ ¤Û¯·Ù˘ ·Ú·ÎÌ‹˜ ÙÔ˘,
‰È·ÙËÚÔ‡Û ·›ÁÏË Î·È fiÓÔÌ· ¯¿ÚË ÛÙȘ ÔÏÈÙÈÛÙÈΤ˜ ÙÔ˘ ·Ú·‰fiÛÂȘ,
ÔÈ Ôԛ˜, ·ÎfiÌ· Î·È ÛÙȘ ϤÔÓ ÎÚ›ÛÈ̘ ÂÚÈÛÙ¿ÛÂȘ Î·È ·Ú¿ ÙËÓ
·ÓÙ›‰Ú·ÛË ÙÔ˘ ·ÓÒÙÂÚÔ˘ ÎÏ‹ÚÔ˘, ÚÔηÏÔ‡Û·Ó ÙÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ÁÈ·
ÂÏÏËÓÈΤ˜ ÛÔ˘‰¤˜ Û ÌÈ· ÌÂÁ¿ÏË ÌÂÚ›‰· Ù˘ ¿Ú¯Ô˘Û·˜ Ù¿Í˘. ∞fi
Ù· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù· Ô˘ ¤¯Ô˘Ó ‰È·Ûˆı› ÌÔÚԇ̠ӷ Û˘Ó·Á¿ÁÔ˘Ì ÌÂ
‚‚·ÈfiÙËÙ· ˆ˜ Ë ·Ï·È¿ ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ ΛÓËÛË Û˘Ó¯›ÛÙËÎÂ Î·È ÛÙÔÓ
14Ô Î·È ÛÙÔÓ 15Ô ·ÈÒÓ·. ∫·È ·˘Ùfi ÂÍËÁÂ›Ù·È Â‡ÎÔÏ·, ‰ÈfiÙÈ ˘‹Ú¯Â
·ÎfiÌ· ÏÔ‡ÙÔ˜ Î·È Â˘Ì¿ÚÂÈ· ÛÙ· ·ÓÒÙÂÚ· ÛÙÚÒÌ·Ù·. ∂˘ÁÂÓ›˜ ηÈ
·˘ÏÈÎÔ›, ÊÂÔ˘‰¿Ú¯Â˜ Î·È ·ÓÒÙÂÚ· ÛÙÂϤ¯Ë Ù˘ ÎÚ·ÙÈ΋˜ ÁÚ·ÊÂÈÔ-
ÎÚ·Ù›·˜, Â‰›ˆÎ·Ó Ó· ͯˆÚ›˙Ô˘Ó ·fi ÙÔÓ fi¯ÏÔ ÛÙ· Ì¿ÙÈ· ÙˆÓ ¢˘ÙÈ-
4. O μËÛÛ·Ú›ˆÓ.
ÎÒÓ, fi¯È ÌfiÓÔÓ Ì ÙÔÓ ÏÔ‡ÙÔ ÙÔ˘˜, ·ÏÏ¿ Î·È Ì ÙȘ ÁÓÒÛÂȘ ÙÔ˘˜, ‰Â›-
¯ÓÔÓÙ·˜ ·Ì¤ÚÈÛÙÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ÁÈ· ÙËÓ Û˘ÏÏÔÁ‹ Î·È ÙËÓ ÌÂϤÙË ÙˆÓ
·Ú¯·›ˆÓ ÂÏÏËÓÈÎÒÓ Û˘ÁÁÚ·ÌÌ¿ÙˆÓ. ∫·Ù’ ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ ÙÚfiÔ, ÂÓÈÛ¯‡ıË- (1340-1341) ÙÔÓ ¶¿· ÛÙËÓ ƒÒÌË Î·È ÙÔ˘ ÂÚfiÙÂÈÓ ӷ Û˘ÁÎÏËı›
Î·Ó Ù· ÂÏÏËÓÈο ÁÚ¿ÌÌ·Ù· Î·È ¿Ó‰Ú˜ fiˆ˜ Ô ¡ÈÎËÊfiÚÔ˜ ÃÔ‡ÌÓÔ˜, OÈÎÔ˘ÌÂÓÈ΋ ™‡ÓÔ‰Ô˜ ÁÈ· Ó· χÛÂÈ, Ì ·ÌÔÈ‚·›Â˜ ˘Ô¯ˆÚ‹ÛÂȘ, Ù·
Ô ¡Â›ÏÔ˜ Î·È Ô ¡ÈÎfiÏ·Ô˜ ∫·‚¿ÛÈÏ·˜, Ô ¶Úfi¯ÔÚÔ˜ Î·È Ô ¢ËÌ‹ÙÚÈÔ˜ ‰ÔÁÌ·ÙÈο ˙ËÙ‹Ì·Ù· Î·È Ó· Ú·ÁÌ·ÙÔÔÈ‹ÛÂÈ ÙËÓ ¤ÓˆÛË ÙˆÓ ÂÎÎÏË-
∫˘‰ÒÓ˘, Ô ª·ÓÔ˘‹Ï ¶·Ï·ÈÔÏfiÁÔ˜, Ô £Âfi‰ˆÚÔ˜ ªÂÙÔ¯›Ù˘, Ô ¶Ï‹- ÛÈÒÓ. OÈ ÓˆÙÂÚÈÛÙÈΤ˜ Î·È ÊÈÏÂχıÂÚ˜ ȉ¤Â˜ ÙÔ˘ ÙÔÓ ¤Î·Ó·Ó Ôχ
ıˆÓ Ô °ÂÌÈÛÙfi˜, Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ, ÔÈ ÃÚ˘ÛÔψڿ‰Â˜, ÔÈ ∞ÚÁ˘ÚfiÔ˘ÏÔÈ, ÁÓˆÛÙfi ÛÙËÓ πÙ·Ï›· Î·È ÌÈÛËÙfi ÛÙÔ˘˜ ÌÔÓ·ÛÙÈÎÔ‡˜ ·ÎÏÔ˘˜ ÙÔ˘
Ô £Âfi‰ˆÚÔ˜ °·˙‹˜, Ô μ·ÚÏ·¿Ì Î·È ¿ÏÏÔÈ, ·fi ÙËÓ £ÂÛÛ·ÏÔÓ›ÎË, ÙËÓ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘, ·ÏÏ¿ ÔÏÏÔ› ‰È·ÓÔÔ‡ÌÂÓÔÈ Ù˘ £ÂÛÛ·ÏÔӛ΢ Î·È Ù˘
μ·ÛÈÏÂ‡Ô˘Û· Î·È ÙÔÓ ª˘ÛÙÚ¿, ·ÚÔ˘Û›·Û·Ó ÛËÌ·ÓÙÈ΋ ‰Ú¿ÛË ˆ˜ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘fiψ˜, fiˆ˜ Ô ¶Úfi¯ÔÚÔ˜ ∫˘‰ÒÓ˘, Ô ∞ΛӉ˘ÓÔ˜ ηÈ
ÓÂ˘Ì·ÙÈÎÔ› ¿ÓıÚˆÔÈ. ∂ӉȷʤÚıËÎ·Ó ÁÈ· Ù· ÂÏÏËÓÈο ÁÚ¿ÌÌ·Ù· ¿ÏÏÔÈ, ¤ÁÈÓ·Ó Ô·‰Ô› ÙÔ˘. ΔÂÏÈο ÂӉȷʤÚıËÎÂ Î·È ÁÈ· ÙËÓ ÔÏÈÙÈÎÔ-
Î·È Î¿ÔÈÔÈ ·fi ·˘ÙÔ‡˜, fiˆ˜ ı· ‰Ô‡ÌÂ, Î·È ÁÈ· ÙËÓ πÂÚ¿Ó Δ¤¯ÓË. π‰È- ÎÔÈÓˆÓÈ΋ ηٿÛÙ·ÛË ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘, ÚÔÙ›ÓÔÓÙ·˜ Ó· Á›ÓÔ˘Ó ÔÚÈ-
·ÈÙ¤Úˆ˜ Ô ÌÂÁ¿ÏÔ˜ ·ÓÙ›·ÏÔ˜ ÙˆÓ ∏Û˘¯·ÛÙÒÓ, Ô μ·ÚÏ·¿Ì, ‹Ù·Ó Ṳ̂Ó˜ ÌÂÙ·ÚÚ˘ıÌ›ÛÂȘ, ··Ú·›ÙËÙ˜ ηٿ ÙËÓ ÁÓÒÌË ÙÔ˘, ÁÈ· Ó·
ÔÏ˘Ì·ı¤ÛÙ·ÙÔ˜ Î·È Ô·‰fi˜ Ù˘ ·ÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋˜ ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜, ηÏfi˜ ÚÔÏ¿‚Ô˘Ó ÙËÓ ÙÒÛË Ù˘ ·˘ÙÔÎÚ·ÙÔÚ›·˜. ∂fiÌÂÓÔ ‹Ù·Ó Ô μ·ÚÏ·-
Ú‹ÙˆÚ Î·È ‰È·ÏÂÎÙÈÎfi˜. O μ·ÚÏ·¿Ì ÙÔÔıÂÙÔ‡Û ÙÔ Î‡ÚÔ˜ Ù˘ ıÚË- ¿Ì Ó· ‰Èˆ¯ı›, ÔfiÙÂ Î·Ù¤Ê˘Á ÛÙËÓ πÙ·Ï›· fiÔ˘ ÁÓˆÚ›ÛÙËΠ̠ÙÔÓ
Û΢ÙÈ΋˜ ‰È‰·Ûηϛ·˜ ˘fi ÙÔÓ ¤ÏÂÁ¯Ô Ù˘ ÏÔÁÈ΋˜. ∫·È ·˘Ùfi ‰ÈfiÙÈ, ¶ÂÙÚ¿Ú¯Ë, ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ ¤ÁÈÓ ‰¿ÛηÏÔ˜ ÛÙ· ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈο, Î·È ÌÂ
ˆ˜ Ï¿ÙÚ˘ Ù˘ ·Ú¯·›·˜ ÂÏÏËÓÈ΋˜ οÔÈÔ˘˜ ¿ÏÏÔ˘˜ ÙÔ˘˜ ÔÔ›Ô˘˜ Â̇ËÛ ÛÙËÓ πÂÚ¿ Δ¤¯ÓË.
ÛÔÊ›·˜, ÁÓÒÚÈ˙ fiÙÈ «‰ÂÓ ˘¿Ú- ªÂ ÙËÓ Á¤ÓÂÛË ÙˆÓ ·ÛÙÈÎÒÓ ÛÙÔȯ›ˆÓ ÛÙÔ μ˘˙¿ÓÙÈÔ Î·Ù¿ ÙÔÓ 14Ô
¯ÂÈ Ù›ÔÙ ·ÓÒÙÂÚÔ Î·È ÌÂÁ·- Î·È 15Ô ·ÈÒÓ·, ·ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÙËΠÌÈ· Ó¤· Ù¿ÛË ÛÙËÓ ÂÈÛÙ‹ÌË, ÙËÓ
χÙÂÚÔ ·fi ÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋ ÊÈÏÔÛÔÊ›· Î·È ÙËÓ ÏÔÁÔÙ¯ӛ·, Ë ÔÔ›· ¤¯ÂÈ ÔÏÏ¿ ÎÔÈÓ¿ Ì ÙÔÓ Ô˘Ì·-
ÛÔÊ›·», ‰ÈfiÙÈ «Ù›ÔÙ ¿ÏÏÔ ÓÈÛÌfi. ΔÔ Ú‡̷ ·˘Ùfi ÛÙÔ μ˘˙¿ÓÙÈÔ ·ÓÙÈÚÔÛˆ‡ÂÙ·È ·fi ÙÔÓ
‰ÂÓ Â›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓ Ó· Ô‰Ë- ª·ÓÔ˘‹Ï ÃÚ˘ÛÔψڿ, ‰È¿ÛËÌÔ Î·ıËÁËÙ‹, Ú‹ÙÔÚ· Î·È ÊÈÏfiÛÔÊÔ ÙÔ˘
Á‹ÛÂÈ ÛÙËÓ ÁÓÒÛË ÙˆÓ 14Ô˘ ·ÈÒÓ·. ⁄ÛÙÂÚ· ·fi ·˘ÙfiÓ, Ô ·ÓÙÈÚÔÛˆ¢ÙÈÎfiÙÂÚÔ˜ ÂÎÚfi-
·ÈÙ›ˆÓ ·ÓÙfi˜ fiÓÙÔ˜». ÛˆÔ˜ ÙÔ˘ Ô˘Ì·ÓÈÛÌÔ‡ ÛÙÔ μ˘˙¿ÓÙÈÔ Â›Ó·È Ô °ÂÒÚÁÈÔ˜ °ÂÌÈÛÙfi˜ ‹
∞ÎfiÌ·, ÂÂÛ‹Ì·Ó ÙËÓ ¶Ï‹ıˆÓ (ÂÈÎ. 3). °È· ÌÈ·Ó ÔÚÈṲ̂ÓË ÂÚ›Ô‰Ô ÌÂÚÈÎÔ› ·fi ÙÔ˘˜ Ì·ıË-
·ÂÈÏ‹ ÁÈ· ÙËÓ ∂ÏÏ¿‰· Ù¤˜ Î·È ı·˘Ì·ÛÙ¤˜ ÙÔ˘ °ÂÌÈÛÙÔ‡ ÙÔÓ Ï¿ÙÚ¢·Ó Î·È ÙÔÓ ÙÈÌÔ‡Û·Ó ˆ˜
·fi ÙËÓ ∞Û›· Î·È ÂÙfiÓÈ- ¿ÁÈÔ, ȉȷ›ÙÂÚ· ÛÙËÓ πÙ·Ï›· fiÔ˘ ›¯Â ÔÏÏÔ‡˜ Ô·‰Ô‡˜. ŒÓ·˜ Ì¿ÏÈ-
˙ Û ‰È·Ï¤ÍÂȘ ÙÔ˘ ˆ˜ Ô ÛÙ· ·fi ·˘ÙÔ‡˜, Ô ¿Ú¯ˆÓ ÙÔ˘ ƒ›ÌÈÓÈ, ™ÈÁÈÛÌÔ‡Ó‰Ô˜ ª·Ï·Ù¤ÛÙ·˜,
ÙÔ˘ÚÎÈÎfi˜ ΛӉ˘ÓÔ˜ Â›Ó·È Ù·Í›‰Â„ ÛÙËÓ ¶ÂÏÔfiÓÓËÛÔ, ÙÔ 1475, ‹Ú ٷ ÎfiηϷ ÙÔ˘ ÊÈÏÔÛfi-
¿ÌÂÛÔ˜, fi¯È ÌfiÓÔ ÁÈ· ÙÔ μ˘˙¿- ÊÔ˘ Î·È Ù· ÌÂÙ¤ÊÂÚ ÛÙËÓ πÙ·Ï›· fiÔ˘ Ù· ¤ı·„ Ì ÙÈ̤˜. ∂›Ó·È ·Ï‹-
ÓÙÈÔ, ·ÏÏ¿ Î·È ÁÈ· ÙËÓ ¢‡ÛË. 3. O °ÂÒÚÁÈÔ˜ °ÂÌÈÛÙfi˜ ‹ ¶Ï‹ıˆÓ. ıÂÈ· fiÙÈ Ô °ÂÌÈÛÙfi˜, ÂÓÒ fiÙ·Ó ˙Ô‡Û ÛÙËÓ ∂ÏÏ¿‰· ‰ÈÒ¯ıËΠ·fi ÙÔ˘˜
∂ÈÛΤÊıËΠ‰‡Ô ÊÔÚ¤˜ ™‡Á¯ÚÔÓÔ ÌÂÙ¿ÏÏÈÔ. ·ÓÙÈ¿ÏÔ˘˜ ÙÔ˘, fiÙ·Ó ¤ı·Ó ÙÈÌ‹ıËΠÔχ Î·È ÁÈ· ÔÏÏ¿ ¯ÚfiÓÈ·

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 25


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:48 ™ÂÏ›‰·26

¤Ú·Ó Ù˘ ıÂÔÏÔÁÈ΋˜ ÙÔ˘ ηٷÚÙ›Ûˆ˜ ‹Ù·Ó ‚·ı‡˜ ÁÓÒÛÙ˘ Ù˘


·Ú¯·›·˜ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÁÚ·ÌÌ·Ù›·˜.
°ÂÓÈο, Ô μ˘˙·ÓÙÈÓfi˜ ÔÏÈÙÈÛÌfi˜, ·fi ÙÔ Ù¤ÏÔ˜ ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ·
Î·È ¤ˆ˜ Ù· ̤۷ ÙÔ˘ 15Ô˘, ‰ÈÂÙ‹ÚËÛ ÙËÓ ¯·Ú·ÎÙËÚÈÛÙÈ΋ ȉÈÔÌÔÚ-
Ê›· ÙÔ˘. ™ÙËÓ ÂÚ›Ô‰Ô ·˘Ù‹ ‰ËÏ·‰‹, ˆ˜ ·ÓÙ›‰Ú·ÛË ÂÓ·ÓÙ›ÔÓ Ù˘
Ï·ÙÈÓÈ΋˜ ÂÈÚÚÔ‹˜, ÂÓ‰˘Ó·ÌÔ‡Ù·È, ÛÙ· ·ÓÒÙÂÚ· ÎÔÈÓˆÓÈο ÛÙÚÒ-
Ì·Ù· ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘ ÙÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ÁÈ· ÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋ ·Ú¯·ÈfiÙËÙ·,
ÂÓÒ ÛÙÔÓ ÙÔ̤· Ù˘ ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜ ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ‰‡Ô ·ÓÙÈÙÈı¤ÌÂÓ˜
Ù¿ÛÂȘ. ∞ÊÂÓfi˜ ÚÔԉ¢ÙÈÎÔ› ÏfiÁÈÔÈ ‰›‰·ÛÎ·Ó ˆ˜ ÌfiÓÔÓ Ë ÏÔÁÈ΋
Ú¤ÂÈ Ó· Â›Ó·È ÎÚÈÙ‹ÚÈÔ ÛÙȘ ÌÔÚʈÙÈΤ˜ ÂȉÈÒÍÂȘ Î·È fi¯È ÔÈ ·Ú·-
‰Â‰ÂÁ̤Ó˜ ÂÎÎÏËÛÈ·ÛÙÈΤ˜-«ıÂfiÓ¢ÛÙ˜» ‰È‰·Ûηϛ˜. ∏ ‰È‰·-
Ûηϛ· ·˘Ù‹, ÁÈ· ÙËÓ ÂÔ¯‹ Ù˘ Â·Ó·ÛÙ·ÙÈ΋, fiˆ˜ ‹Ù·Ó ÂfiÌÂÓÔ
·ÓÙÈÌÂÙÒÈÛ ÙËÓ ÛıÂÓ·Ú‹ ·ÓÙ›‰Ú·ÛË ÙÔ˘ ÎÏ‹ÚÔ˘ Î·È Ù˘ ÊÂÔ˘-
‰·Ú¯È΋˜ ·ÚÈÛÙÔÎÚ·Ù›·˜. ∞˘ÙÔ› ÔÈ ÛÙÔ¯·ÛÙ¤˜, ÔÈ ÔÔ›ÔÈ ·ÓÙÈÙ¿¯ıË-
Î·Ó ÛÙËÓ Û¯ÔÏ·ÛÙÈ΋ ÊÈÏÔÛÔÊ›· Ù˘ ÂÎÎÏËÛ›·˜, ÛÙËÚ›¯ıËηÓ
΢ڛˆ˜ ÛÙÔÓ ¶Ï¿ÙˆÓ· Î·È ‹Û·Ó ÚˆÙÂÚÁ¿Ù˜ ÙÔ˘ Ô˘Ì·ÓÈÛÌÔ‡ Ô˘,
fiÙ·Ó ‹Ú ÌÂÁ¿Ï˜ ‰È·ÛÙ¿ÛÂȘ ÛÙ· ÁÚ¿ÌÌ·Ù·, ÙȘ Ù¤¯Ó˜ Î·È ÙËÓ
ÂÈÛÙ‹ÌË, ÔÓÔÌ¿ÛıËΠϤÔÓ ∞Ó·Á¤ÓÓËÛË.
∞ÊÂÙ¤ÚÔ˘, ˘‹Ú¯Â Ô ÎÏ‹ÚÔ˜ Ì ÌÈ· ÊÈÏÔÛÔÊ›· ΢ÚÈÔÏÂÎÙÈο
«˘ËÚ¤ÙÚÈ· Ù˘ ıÂÔÏÔÁ›·˜». ™Ù· ¯ÚfiÓÈ· ÙˆÓ ¶·Ï·ÈÔÏfiÁˆÓ ÔÈ ÂÚÈÛ-
ÛfiÙÂÚÔÈ ıÂÔÏfiÁÔÈ Î·È ÊÈÏÔÛÔÊÔ‡ÓÙ˜ ‰È·ÓÔÔ‡ÌÂÓÔÈ ‹Û·Ó Ô·‰Ô›
Ù˘ Û¯ÔÏ·ÛÙÈ΋˜ ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜, Ë ÔÔ›· ÂÛÙËÚ›˙ÂÙÔ Û ¤Ó·Ó ·ÔÛÙÂ-
ˆÌ¤ÓÔ ·ÚÈÛÙÔÙÂÏÈÛÌfi. OÈ Ô·‰Ô› Ù˘ Û¯ÔÏ·ÛÙÈ΋˜ ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜ ˘Ë-
ÚÂÙÔ‡Û·Ó ¤Ó· ÁÓ‹ÛÈÔ ÌÂ۷ȈÓÈÎfi ıÚËÛ΢ÙÈÎfi Ó‡̷, ·˘Ùfi ÙÔ
5. O ªˆ¿ÌÂı Ô ¶ÔÚıËÙ‹˜ ·Ú·‰›‰ÂÈ ÛÙÔÓ °ÂÓÓ¿‰ÈÔ ™¯ÔÏ¿ÚÈÔ ÙÔÓ ‰ÈÔÚÈ-
ÛÌfi ÙÔ˘ ˆ˜ ¶·ÙÚÈ¿Ú¯Ë.
ÔÔ›Ô Î˘ÚÈ·Ú¯Ô‡Û ÚÔ ÔÏÏÒÓ ÂÙÒÓ ÛÙËÓ ¢‡ÛË. ªÂ ÌÂÁ¿ÏÔ˘˜
‰·ÛοÏÔ˘˜ ÙÔÓ °ÂÒÚÁÈÔ ΔÚ·Â˙Ô‡ÓÙÈÔ (1396-1483), ÔÓÔÌ·ÛÙfi ÂÏÏË-
ÛÙËÓ ˘fi‰Ô˘ÏË ϤÔÓ ∂ÏÏ¿‰·, ·ÏÏ¿ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÛÙËÓ πÙ·Ï›·, fiÔ˘ ÓÈÛÙ‹ Î·È Ï·ÙÈÓÈÛÙ‹, Î·È ÙÔÓ °ÂÓÓ¿‰ÈÔ ™¯ÔÏ¿ÚÈÔ, Ô ÔÔ›Ô˜ ÁÂÓÓ‹ıËÎÂ
·ÓÂʤÚÂÙÔ ÙÔ ¤ÚÁÔ ÙÔ˘ ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ‰È·ÓÔÔ˘Ì¤ÓˆÓ. ÙÔ 1405 ·fi ÃÈÒÙ˜ ÁÔÓ›˜ ÛÙËÓ ¶fiÏË. ¢ÈÔÚ›ÛÙËΠ·fi ÙÔÓ ·˘-
ª·ıËÙ‹˜ ÙÔ˘ °ÂÌÈÛÙÔ‡, Ô ϤÔÓ ÁÓˆÛÙfi˜, ‹Ù·Ó Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ ÙÔÎÚ¿ÙÔÚ· πˆ¿ÓÓË ∏ã ¶·Ï·ÈÔÏfiÁÔ «Î·ıÔÏÈÎfi˜ ÛÂÎÚÂÙ¿ÚÈÔ˜ ÙÔ˘
(ÂÈÎ. 4), Î·È ·˘Ùfi˜ ÔÏ˘Ì·ı‹˜ Î·È ÛÔ˘‰·›Ô˜ ÂÏÏËÓÈÛÙ‹˜, Ô ÔÔ›Ô˜, ‚·ÛÈϤˆ˜», ·ÚÁfiÙÂÚ· «Î·ıÔÏÈÎfi˜ ÎÚÈÙ‹˜ ÙˆÓ ƒˆÌ·›ˆÓ» Î·È ˆ˜ ÙÔ
fiÙ·Ó Â‰ÈÒ¯ıË ·fi ÙÔ˘˜ Ê·Ó·ÙÈÎÔ‡˜ Ô·‰Ô‡˜ ÙÔ˘ °ÂÓÓ·‰›Ô˘ ™¯ÔÏ·- 1450 ‹Ù·Ó Ï·˚Îfi˜ ıÂÔÏfiÁÔ˜. ΔfiÙ fï˜ ÂοÚË ÌÔÓ·¯fi˜, ÂÓ fi„ÂÈ ÙÔ˘
Ú›Ô˘, Î·Ù¤Ê˘Á ÛÙËÓ ƒÒÌË, fiÔ˘ ·Ó·ÁÓˆÚ›ÛıËÎÂ Ë ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ ÙÔ˘ fiÙÈ Ô ªˆ¿ÌÂı Ô ¶ÔÚıËÙ‹˜ ı· ÙÔÓ ‰ÈfiÚÈ˙ ¶·ÙÚÈ¿Ú¯Ë ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈ-
·Í›· Î·È ·Ó·ÁÔÚ‡ıËΠ∫·Ú‰ÈÓ¿ÏÈÔ˜ Ù˘ ¶·È΋˜ Œ‰Ú·˜, ÙÔ 1443. ÓÔ˘fiψ˜ ÌÂÙ¿ ÙËÓ Õψۋ Ù˘ (ÂÈÎ. 5). O °ÂÓÓ¿‰ÈÔ˜ ™¯ÔÏ¿ÚÈÔ˜
ŸÌˆ˜, ˆ˜ ÊÈÏfiÛÔÊÔ˜, Ô˘‰¤ÔÙ ÂÏËÛÌfiÓËÛ ÙȘ ÊÈÏÂχıÂÚ˜ ›¯Â ÌÂÏÂÙ‹ÛÂÈ ÙÔ˘˜ ·Ú¯·›Ô˘˜ ŒÏÏËÓ˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, fi¯È ÁÈ· Ó· ‰È‰·-
ȉ¤Â˜ ÙÔ˘. ¢È¤ÎÚÈÓ ÙÔ˘˜ ·Ú¯·›Ô˘˜ ƒˆÌ·›Ô˘˜ ·fi ÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜, ¯ı›, ·ÏÏ¿ ÁÈ· Ó· ‚ÚÂÈ ÂȯÂÈÚ‹Ì·Ù· Ì ٷ ÔÔ›· ı· ÂÛÙ‹ÚÈ˙ ÙÔ
‰›ÓÔÓÙ·˜ ÚˆÙ‡ÔÓÙ· ÚfiÏÔ ÛÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋ Ê˘Ï‹. ΔfiÓÈ˙ ˆ˜ ÔÈ ‰fiÁÌ· Ù˘ ÔÚıÔ‰ÔÍ›·˜. ◊Ù·Ó Ê·Ó·ÙÈÎfi˜ ÔϤÌÈÔ˜ Ù˘ ¶Ï·ÙˆÓÈ΋˜
¿Ú¯ÔÓÙ˜ ‰ÂÓ Ú¤ÂÈ Ó· ÂÎϤÁÔÓÙ·È ·fi ÙËÓ Ù¿ÍË ÙˆÓ ÏÔ˘Û›ˆÓ, ÊÈÏÔÛÔÊ›·˜ Î·È Ô ϤÔÓ ·ÓÙÈÚÔÛˆ¢ÙÈÎfi˜ Ù‡Ô˜ ÙÔ˘ ÎÂÓÔ‡ Û¯Ô-
·ÏÏ¿ Ù· ·ÍÈÒÌ·Ù· Ú¤ÂÈ Ó· Ù· ·›ÚÓÔ˘Ó ÔÈ ¿ÚÈÛÙÔÈ, ·ÓÂÍ·Úًو˜ Ï·ÛÙÈÎÈÛÌÔ‡ Î·È ÙÔ˘ ηÏÔÁÂÚÈÎÔ‡ Ê·Ó·ÙÈÛÌÔ‡. ∞fi ·˘ÙÔ‡˜ ÙÔ˘˜
ÎÔÈÓˆÓÈ΋˜ ı¤Ûˆ˜. ∂¤ÌÂÓ ˆ˜ ¤ÚÂ ӷ Â·Ó·Û˘ÛÙ·ı› Ë ‰‡Ô ‰È·ÓÔÔ˘Ì¤ÓÔ˘˜ Î·È ÙÔ˘˜ Ô·‰Ô‡˜ ÙÔ˘˜, ÂÁ¤ÓÂÙÔ fi¯È ¯Ú‹ÛË
«Â˘ÓÔ̈ٿÙË ÔÏÈÙ›· §·Î‰·ÈÌÔÓ›ˆÓ» Î·È ÌÈÏÔ‡Û ¿ÓÙÔÙ ÁÈ· ÙÔÓ ·ÏÏ¿ ηٿ¯ÚËÛË ÙˆÓ ÏÔÁÈÎÒÓ Û˘ÌÂÚ·ÛÌ¿ÙˆÓ ÙÔ˘ ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏÔ˘˜,
·Ú¯·›Ô ÂÏÏËÓÈÎfi ÔÏÈÙÈÛÌfi Ì ·ÚÔÎ¿Ï˘ÙÔ ı·˘Ì·ÛÌfi. °ÓÒÛÙ˘ Î·È ÁÈ’ ·˘Ùfi ‰ÂÓ ÙÔÓ ıˆÚÔ‡Û·Ó Í¤ÓÔ ÚÔ˜ ÙÔÓ ÃÚÈÛÙÈ·ÓÈÛÌfi. ∂›¯·Ó
ÙˆÓ Ê˘ÛÈÎÒÓ ÂÈÛÙËÌÒÓ, ÂÚfiÙÂÈÓ ӷ ÂÓÈÛ¯˘ı› Ô ‚ÈÔÙ¯ÓÈÎfi˜ ÎÏ¿- ˘„ÒÛÂÈ ÙËÓ ‰È·ÏÂÎÙÈ΋ Û ·ÏËıÈÓ‹ Î·È ‰‡ÛÎÔÏË «ÂÈÛÙ‹ÌË», ÂÓÒ
‰Ô˜ ·fi ÙÔ ÎÚ¿ÙÔ˜, ÒÛÙ ӷ ·Ó·Ù˘¯ıÔ‡Ó Ë Ó·˘ËÁÈ΋, Ë ÂÚÈÔ˘Ú- ¿Êı·ÛÙÔÈ Û ÛÔÊ›ÛÌ·Ù·, ›¯·Ó ηٷÓÙ‹ÛÂÈ ÙËÓ «∞ÚÈÛÙÔÙÂÏÈ΋» ÙÔ˘˜
Á›·, Ë Ì˯·ÓÔ˘ÚÁ›·, Ë ÌÂÙ·ÍÔ˘ÚÁ›·, Ë ÓËÌ·ÙÔ˘ÚÁ›·, Ë ¯·ÏÎÔ˘ÚÁ›·, ÊÈÏÔÛÔÊ›· ÍËÚfi Ù‡Ô. ∏ ÂÌÂÈÚ›·, Ë Ú·ÁÌ·ÙÈ΋ Ê˘ÛÈ΋ ÂÈÛÙ‹ÌË,
Ë ÛȉËÚÔ˘ÚÁ›·, Ë ÔÏÔ˘ÚÁ›·, Ë ˘·ÏÔ˘ÚÁ›· Î.Ï., Ù¤¯Ó˜ ÙȘ Ôԛ˜ ‹Ù·Ó ÁÈ’ ·˘ÙÔ‡˜ Î·È ÙÔ˘˜ ÔÌÔ›Ô˘˜ ÙÔ˘˜ ¿¯ÚËÛÙË. ŒÙÛÈ ÌÂÏÂÙÔ‡Û·Ó
Ê·›ÓÂÙ·È fiÙÈ ÂÁÓÒÚÈ˙ ηÏÒ˜, ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ ÙËÓ ¯·ÏÎÔ˘ÚÁ›·, ÙËÓ fi¯È ÙÔÓ ÁÓ‹ÛÈÔ ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏË, ·ÏÏ¿ ÌfiÓÔÓ ÂΛӷ ·fi Ù· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù¿
ÛȉËÚÔ˘ÚÁ›· Î·È ÙËÓ ˘·ÏÔ˘ÚÁ›·, ·Ó ÎÚ›ÓÔ˘Ì ·fi Ù· ¿Óˆ ·fi ÙÔ˘ Ô˘ ÂÛ¯ÂÙ›˙ÔÓÙÔ Ì ÙËÓ ÏÔÁÈ΋ (ηÙËÁÔÚ›·È, ÂÚ› ÂÚÌËÓ›·˜,
ÂηÙfi ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈο ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· ÌÂÙ·ÏÏÔ˘ÚÁ›·˜, ‚·Ê‹˜ ÌÂÙ¿Ï- ·Ó·Ï˘ÙÈο ÚfiÙÂÚ·, ·Ó·Ï˘ÙÈο ‡ÛÙÂÚ·, ÙÔÈο). ΔÂÏÈο, fiˆ˜ Ê·›-
ÏˆÓ fiˆ˜ Î·È ÌÂÙ·ÙÚÔ‹˜ ·˘ÙÒÓ Û ¯Ú˘Ûfi, Ù· ÔÔ›· ÂÎÏËÚÔ‰fiÙË- ÓÂÙ·È, ·˘ÙÔ‡ ÙÔ˘ Ù‡Ô˘ ÔÈ ‰È·ÓÔËÙ¤˜ ΢ÚÈ·Ú¯Ô‡Û·Ó ÛÙ· ¶·ÓÂÈÛÙ‹-
Û ÛÙËÓ μÈ‚ÏÈÔı‹ÎË ÙÔ˘ ∞Á›Ô˘ ª¿ÚÎÔ˘ Ù˘ μÂÓÂÙ›·˜, fiÔ˘ Î·È ÌÈ·, ÛÙËÓ ∂ÎÎÏËÛ›· Î·È ÛÙËÓ ·˘ÙÔÎÚ·ÙÔÚÈ΋ ∞˘Ï‹ ÙÔ˘˜ ·ÈÒÓ˜ ÂΛ-
Ê˘Ï¿ÛÛÔÓÙ·È Ì¤¯ÚÈ Û‹ÌÂÚ·. ÓÔ˘˜, ÚÔÂÙÔÈÌ¿˙ÔÓÙ·˜ ÂÈÌÂÏÒ˜ fi¯È ¤Ó·Ó ηÈÓÔ‡ÚÁÈÔ ÔÏÈÙÈÛÌfi,
¢È¿ÛËÌÔ˜ ÂÏÏËÓÈÛÙ‹˜ ÁÈ· ÙËÓ ÂÔ¯‹ ÙÔ˘, ÙÔÓ 13Ô ·ÈÒÓ·, ˘‹ÚÍ ·ÏÏ¿ ÙÔ Û¿‚·ÓÔ Î·È ÙÔ Ê¤ÚÂÙÚÔ ·˘ÙÔ‡ Ô˘ ÔÓÔÌ¿˙Ô˘Ì ÛÙËÓ ÈÛÙÔ-
Î·È Ô ªËÙÚÔÔÏ›Ù˘ ¡·˘¿ÎÙÔ˘ πˆ¿ÓÓ˘ ∞fiη˘ÎÔ˜, Ô ÔÔ›Ô˜ Ú›· μ˘˙·ÓÙÈÓ‹ ∞˘ÙÔÎÚ·ÙÔÚ›·.

26 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:48 ™ÂÏ›‰·27

◊‰Ë fï˜ Ë μ˘˙·ÓÙÈ- μ˘˙·ÓÙÈÓÔ‡˜ ÔÏ˘ÁÚ¿ÊÔ˘˜, fiˆ˜ ÙÔ˘˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ ÙÔ˘ ÏÂÍÈÎÔ‡
Ó‹ ∞˘ÙÔÎÚ·ÙÔÚ›· ¤Ó ™Ô˘›‰· ÙÔ˘ 10Ô˘ Î·È 11Ô˘ ·ÈÒÓ·.
Ù· ÏÔ›ÛıÈ· Î·È Ë ÓÂ˘Ì·ÙÈ- ∞ÏÏ¿ Î·È ÙÔ ∫itab-al-Fihrist, ·Ú·‚ÈÎfi ¤ÚÁÔ ÙÔ˘ 850 ÂÚ›Ô˘, ·Ó·-
΋ ΛÓËÛË ÙˆÓ ÙÂÏÂ˘Ù·›ˆÓ ʤÚÂÈ ÙÔ˘˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ ·˘ÙÔ‡˜, Ú¿ÁÌ· Ô˘ ÛËÌ·›ÓÂÈ fiÙÈ ÙÔ ÏÂÍÈÎfi
¯ÚfiÓˆÓ ‹Ù·Ó ÌÈ· ʈÙÂÈÓ‹ ‹Ù·Ó ÚÔÁÂÓ¤ÛÙÂÚÔ ÙÔ˘ °ÎÂÌ¤Ú, ÙÔ˘ ÌÂÁ¿ÏÔ˘ ‰·ÛοÏÔ˘ ÙˆÓ ∞Ú¿-
Î·È ÔÏÈÁfi˙ˆË ·Ó·Ï·Ì‹. ‚ˆÓ, ÙÔ˘ 9Ô˘ ·ÈÒÓ·. ŒÙÛÈ Ë ÌÂıÔ‰ÈÎfiÙËÙ· Î·È Ë Ì¿ÏÏÔÓ ÚÔˆıË̤-
Δ· ÈÛÙÔÚÈο ÁÂÁÔÓfiÙ· Ô˘ ÓË ÂÈÛÙ‹ÌË, Ë ÔÔ›· Û˘Ó·ÓÙ¿Ù·È ÛÙ· ÁÓ‹ÛÈ· ¤ÚÁ· ÙÔ˘ °ÎÂÌ¤Ú,
ÌÂÛÔÏ¿‚ËÛ·Ó Î·È Ë Î·Ù¿- Â›Ó·È ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂÚË Î·È Ê˘ÛÈο ·Ô·ËÌ· ÂΛӢ ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ
ÎÙËÛË Ù˘ ¡ÔÙÈÔ·Ó·ÙÔÏÈ- ·Ï¯ËÌÈÛÙÒÓ.
΋˜ ∂˘ÚÒ˘ ·fi ÙÔ˘˜ ⁄ÛÙÂÚ· ·fi ·˘ÙÔ‡˜ ÙÔ˘˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, ÔÈ ÔÔ›ÔÈ ·ÔηÏÔ‡ÓÙ·È
ΔÔ‡ÚÎÔ˘˜ ÌÂÙ¤ıÂÛ·Ó ÙÔ OÈÎÔ˘ÌÂÓÈÎÔ› ºÈÏfiÛÔÊÔÈ, Ë ∞ϯËÌ›· ·ÚÔ˘ÛÈ¿ÛÙËÎÂ, Û ÓÂfiÙÂÚ· ¯Úfi-
ΤÓÙÚÔ ÙÔ˘ ÔÏÈÙÈÛÌÔ‡ ÓÈ·, ·fi ÙÔ˘˜ μ˘˙·ÓÙÈÓÔ‡˜ ÌÔÓ·¯Ô‡˜, ‰ËÏ·‰‹ ÙÔÓ ∫ÔÛÌ¿, ÙÔÓ æÂÏÏfi,
ÛÙËÓ ¢‡ÛË. Î·È ÙÔÓ ¡ÈÎËÊfiÚÔ μÏÂÌ̇‰Ë. ™˘ÌÂÚ·ÛÌ·ÙÈο, ÛÙËÓ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ‡-
∂ÓÒ ÛÙȘ ·Ï·È¤˜ Â·Ú- ÔÏË Ú¤ÂÈ Ó· Û˘ÁÎÚÔÙ‹ıËΠÌÈ· Ôχ ÌÂÁ¿ÏË ·Ï¯ËÌÈÛÙÈ΋ Û˘ÏÏÔ-
¯›Â˜ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘, ÌÂÙ¿ Á‹, Ì ÙËÓ Û˘Ó¤ÓˆÛË ÙˆÓ ¤ÚÁˆÓ ‰È·ÊfiÚˆÓ ÂÔ¯ÒÓ ·fi ‰È·ÊÔÚÂÙÈ-
ÙÔ 1453, ‚·ÛÈχÂÈ Ë ·Ì¿- ÎÔ‡˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, ∂ıÓÈÎÔ‡˜ Î·È ÃÚÈÛÙÈ·ÓÔ‡˜. ™˘ÓÂÙ¤ıË, ·ÓÙÂÁÚ¿ÊË
ıÂÈ·, ·ÓÙÈı¤Ùˆ˜, ÛÙËÓ πÙ·- Î·È Û¯ÔÏÈ¿ÛıËΠ·fi ÙÔ˘˜ μ˘˙·ÓÙÈÓÔ‡˜ ÌÔÓ·¯Ô‡˜ ηÈ, ·fi ÙËÓ μ·ÛÈ-
Ï›· ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ‹ıËΠÌÂÁ¿- ÏÂ‡Ô˘Û·, ·ÓÙ›ÁÚ·Ê¿ ÙÔ˘˜ ¤ÊÙ·Û·Ó ÛÙËÓ πÙ·Ï›· Î·È ·fi ÂΛ ÛÙËÓ
ÏË ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ ΛÓËÛË Ë ˘fiÏÔÈË ¢‡ÛË. ∫¿ÔÈ· ÂÈÛÙÔÏ‹ ÙÔ˘ ªÈ¯·‹Ï æÂÏÏÔ‡, ÂÚ› ÙÔ 1050,
ÔÔ›· Î·È ‹Ú ÙÔ fiÓÔÌ· ÚÔÛÙ›ıÂÙ·È ˆ˜ ÚfiÏÔÁÔ˜ ÛÙÔ ¯ÂÈÚfiÁÚ·ÊÔ 2327 Ù˘ §˘fiÓ. O μ˘˙·-
Humanismus. ∞fi ÙfiÙÂ, ÓÙÈÓfi˜ ·˘Ùfi˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ Î·È ÏfiÁÈÔ˜, ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ Ë ÂÈÛÙ‹ÌË Â›Ó·È
fiÏÔ Î·È ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔÈ Ïfi- ηıÔÏÈ΋, Èı·ÓfiÓ Ó· Â›Ó·È Ô Û˘Óı¤Ù˘ ·˘Ù‹˜ Ù˘ Û˘ÏÏÔÁ‹˜. OˆÛ-
ÁÈÔÈ ·Ú¯›˙Ô˘Ó Ó· ÌÂÏÂÙÔ‡Ó ‰‹ÔÙÂ, Ë Û˘ÏÏÔÁ‹ ˘‹Ú¯Â ·fi ÙÔÓ 11Ô ·ÈÒÓ· Î·È Èı·ÓfiÓ Î·È ·fi
Ù· Ï·ÙÈÓÈο Î·È Ù· ·Ú¯·›· ÙÔÓ 10Ô ·ÈÒÓ·. ∫·È ·˘Ùfi ÁÈ·Ù› ÙÔ ¯ÂÈÚfiÁÚ·ÊÔ Û ÂÚÁ·ÌËÓ‹ ÙÔ˘
6. O ∫ÚfiÓÔ˜-ªfiÏ˘‚‰Ô˜ Û ÌÂ۷ȈÓÈ΋
ÂÏÏËÓÈο Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù·, ∞Á›Ô˘ ª¿ÚÎÔ˘ Ù˘ μÂÓÂÙ›·˜, ÚÔÂÚ¯fiÌÂÓÔ ·fi ÙËÓ μÈ‚ÏÈÔı‹ÎË ÙÔ˘
ÂÚÛÈ΋ ÌÈÎÚÔÁÚ·Ê›·.
ÂÓÒ ÌfiÏȘ ‰‡Ô ¯ÚfiÓÈ· ÌÂÙ¿ ∫·Ú‰ÈÓ·Ï›Ô˘ Î·È ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹ μËÛÛ·Ú›ˆÓÔ˜, ·Ó¿ÁÂÙ·È Û ·˘Ù¿ Ù· ¯Úfi-
ÙËÓ ÕψÛË Ù˘ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘fiψ˜, ÙÔ 1455, Ë ÂʇÚÂÛË Ù˘ ÓÈ· Î·È ÂÚȤ¯ÂÈ fiÏ· Ù· ÚˆÙfiÙ˘· ΛÌÂÓ· (ÂÎÙfi˜ ·fi ÙËÓ Ú·ÁÌ·-
Ù˘ÔÁÚ·Ê›·˜ ·ÓÔ›ÁÂÈ Ó¤Ô˘˜ ‰ÚfiÌÔ˘˜ ÛÙËÓ ‰È·Î›ÓËÛË ÂÓÙ‡ˆÓ Î·È Ù›· ÙÔ˘ ™·ÏÌ·Ó¿). ™Â ·˘Ù¿ Ù· ÁÚ·Ù¿, fiˆ˜ Û fiÏ· Ù· ·Ï·È¿ ¯ÂÈ-
ÙËÓ ‰È¿‰ÔÛË Ù˘ ·Ú¯·ÈÔÁÓˆÛ›·˜. ∏ ºÏˆÚÂÓÙ›· ηı›ÛٷٷÈ, ÛÙ· ̤۷ ÚfiÁÚ·Ê·, ¤ÁÈÓ·Ó ·ÚÁfiÙÂÚ· ‰È¿ÊÔÚ˜ ÚÔÛı‹Î˜ Î·È ·ÚÂÌ‚ÔϤ˜
ÙÔ˘ 15Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÛÔ˘‰·›Ô ÓÂ˘Ì·ÙÈÎfi ΤÓÙÚÔ, ηıÒ˜ ÂΛ Û˘ÁÎÂ- ·fi ÙÔ˘˜ μ˘˙·ÓÙÈÓÔ‡˜ ÌÔÓ·¯Ô‡˜. ∞˘ÙÔ› Ù· ·ÓÙ¤ÁÚ·„·Ó, fi¯È ˆ˜ ÈÛÙÔ-
ÓÙÚÒÓÔÓÙ·È ÔÏÏÔ› ŒÏÏËÓ˜ ÚfiÛÊ˘Á˜, ÏfiÁÈÔÈ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘, ÂÓÒ ÚÈο ÌÓËÌ›·, ·ÏÏ¿ ‰˘Ó¿ÌÂÈ Ù˘ ‰ÈÙÙ‹˜ ÙÔ˘˜ ÛËÌ·Û›·˜, ˆ˜ ÎÂÈ̤ӈÓ
Ù· Ù˘ÔÁÚ·Ê›· Ù˘ ÂΉ›‰Ô˘Ó Ù· ·Ú¯·›· ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê·, ‰È·‰›‰ÔÓÙ·˜ Ì˘ÛÙÈÎÈÛÙÈÎÒÓ Î·È Ú·ÎÙÈÎÒÓ Ì·˙›, Î·È Ù· Û¯ÔÏ›·˙·Ó, Ì ÙËÓ ›‰È· ̤-
ÙÔ Êˆ˜, ÛÙËÓ Ó¤· ÂÔ¯‹ Ô˘ ·Ó·Ù¤ÏÏÂÈ ÁÈ· ÙËÓ ∂˘ÚÒË, ·˘Ù‹Ó Ù˘ ıÔ‰Ô Ô˘ ηÙ›¯·Ó ÁÈ· Ù· ıÂÔÏÔÁÈο ΛÌÂÓ·. ∫·È ηıÒ˜ ‹Û·Ó ‚·ÛÈ-
∞Ó·ÁÂÓÓ‹Ûˆ˜. ο Ù¯ÓÈο, Ô Î¿ı ·ÓÙÈÁڷʤ·˜ ¤Î·Ó οı·ÚÛË Î·È Û˘ÌÏ‹ÚˆÛË
ÙÔ˘ ÎÂÈ̤ÓÔ˘ ÁÈ· Ó· ÙÔ Î·Ù·ÛÙ‹ÛÂÈ Î·Ù·ÓÔËÙfi ‚¿ÛÂÈ ÙˆÓ ‰ÈÎÒÓ ÙÔ˘
OÈ Úfi‰ÚÔÌÔÈ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ ÁÓÒÛÂˆÓ Î·È ÂÎÂ›ÓˆÓ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘, Ú¿ÁÌ· Ô˘ Û˘Ó¤‚·ÈÓ ̤¯ÚÈ
ÙˆÓ ‡ÛÙÂÚˆÓ μ˘˙·ÓÙÈÓÒÓ ÃÚfiÓˆÓ ÚfiÛÊ·Ù· Ì ٷ Ù¯ÓÈο ¤ÚÁ·. ¶·Ú¿ÏÏËÏ·, ÛÙ· ÛÊ¿ÏÌ·Ù· ÙˆÓ ·ÓÙÈ-
OÈ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔÈ ·fi ÙÔ˘˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜, ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ÁڷʤˆÓ ÚÔÛÂÙ¤ıËÛ·Ó Î·È ÂΛӷ ÙˆÓ Û¯ÔÏÈ·ÛÙÒÓ ÙÔ˘ 18Ô˘ ηÈ
¤¯Ô˘Ó ‰È·Ûˆı› Ù· ¤ÚÁ·, Â›Ó·È ¯ÚÈÛÙÈ·ÓÔ›. O ∑ÒÛÈÌÔ˜ Â› ·Ú·‰Â›Á- 19Ô˘ ·ÈÒÓ·. ∂› ·Ú·‰Â›ÁÌ·ÙÈ, Ù· ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· ÂÚȤ¯Ô˘Ó οÔÈ·
Ì·ÙÈ, ¤ÁÚ·Ê ÛÙËÓ ∞ÏÂÍ¿Ó‰ÚÂÈ· ÙÔÓ 5Ô ·ÈÒÓ·, ‰‡Ô ·ÈÒÓ˜ ÌÂÙ¿ ÙÔÓ Ì¤ıÔ‰Ô ‚·Ê‹˜ Ì ¯·ÏÎfi, Ë ÔÔ›· ‚Ú¤ıËΠ·fi ÙÔ˘˜ ¶¤ÚÛ˜ (ÂÈÎ. 6)
∫Ï‹ÌË Ù˘ ∞ÏÂÍ·Ó‰Ú›·˜ Î·È ÙÔÓ ΔÂÚÙ˘ÏÈ·Ófi, ηٿ Û˘Ó¤ÂÈ· Î·È ÙÔ˘˜ Î·È ·Ô‰fiıËΠÂÍ·Ú¯‹˜ ÛÙÔÓ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹ º›ÏÈÔ ÙÔÓ ª·Î‰fiÓ·.
°ÓˆÛÙÈÎÔ‡˜, ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ·Û¿˙ÂÙ·È ÙȘ ÂÔÈı‹ÛÂȘ Î·È ÙÔ˘˜ ·Ú·- ¶ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ÙËÓ Ù¯ÓÈ΋ Ô˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ‹ıËΠÁÈ· ÙËÓ ‚·Ê‹ ÙˆÓ
ÏÔÁÈÛÌÔ‡˜. O ™˘Ó¤ÛÈÔ˜ Î·È Ô OÏ˘ÌÈfi‰ˆÚÔ˜ ·Ó‹ÎÔ˘Ó ÛÙÔ Ù¤ÏÔ˜ ÙÔ˘ ˘ÏÒÓ Ù˘ ∞Á›·˜ ™ÔÊ›·˜ ÛÙËÓ ¶fiÏË. ∏ ÙÂÏÂ˘Ù·›· ·˘Ù‹ ÏËÚÔÊÔÚ›·,
4Ô˘ ·ÈÒÓ· Î·È ÙȘ ·Ú¯¤˜ ÙÔ˘ 5Ô˘. O ™Ù¤Ê·ÓÔ˜, ÈÛÙÔÚÈÎfi ÚfiÛˆÔ, Ô˘ Ê·›ÓÂÙ·È Ó· ÁÚ¿ÊÙËΠ̠ÂÈÏÈÎÚ›ÓÂÈ·, ‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÛÙ· ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê·
Ì·˜ ¿ÊËÛ ¤ÚÁ· π·ÙÚÈ΋˜, ∞ÛÙÚÔÏÔÁ›·˜ Î·È ∞ϯËÌ›·˜. ∞ÓÙÈÁÚ¿ÊÂÈ 2327 (Ê. 155v) Î·È 2325, ·ÏÏ¿ Ï›ÂÈ ·fi ÙÔ ·Ú¯·ÈfiÙÂÚÔ Î›ÌÂÓÔ Ù˘
ηٿ ϤÍË ÙÔÓ OÏ˘ÌÈfi‰ˆÚÔ Î·È ÙÔÓ ™˘Ó¤ÛÈÔ Î·È Î¿ÓÂÈ Û¯fiÏÈ· ÛÙÔÓ μÈ‚ÏÈÔı‹Î˘ ÙÔ˘ ∞Á›Ô˘ ª¿ÚÎÔ˘, ÁÂÁÔÓfi˜ Ô˘ ÛËÌ·›ÓÂÈ fiÙÈ ÚÔÛÂÙ¤-
梉Ô-¢ËÌfiÎÚÈÙÔ, ηٿ Û˘Ó¤ÂÈ· Â›Ó·È ÌÂÙ·ÁÂÓ¤ÛÙÂÚfi˜ ÙÔ˘˜. ∞ÏÏ¿ ıË ·ÚÁfiÙÂÚ· ·fi οÔÈÔÓ μ˘˙·ÓÙÈÓfi ·ÓÙÈÁڷʤ·. ∞fi οÔÈ· ·Ú¿-
Î·È Ô ›‰ÈÔ˜ Ô OÏ˘ÌÈfi‰ˆÚÔ˜ ·ÓÙÈÁÚ¿ÊÂÈ ÙÔÓ ™˘Ó¤ÛÈÔ, Î·È Ô ™˘Ó¤ÛÈÔ˜ ‰ÔÍË Û‡Á¯˘ÛË, Ë Ì¤ıÔ‰Ô˜ ·˘Ù‹ ·Ô‰fiıËΠ۠¤Ó·Ó ÌÔÓ·¯fi Ù˘
Û¯ÔÏÈ¿˙ÂÈ ÙÔÓ æ¢‰Ô-¢ËÌfiÎÚÈÙÔ. À¿Ú¯ÂÈ ‰ËÏ·‰‹ ·ÚÚ·Á‹˜ Û‡Ó‰Â- ∞Á›·˜ ™ÔÊ›·˜ Ô˘ ÏÂÁfiÙ·Ó º›ÏÈÔ˜ ª·Î‰ÒÓ. ÕÏÏÔÈ ¿ÏÈ ˘¤‰ÂÈÍ·Ó
ÛÌÔ˜ ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ‰È·ÊfiÚˆÓ ¯ÂÈÚÔÁÚ¿ÊˆÓ ÙÔ˘ 5Ô˘ ·ÈÒÓ·. ŸÏÔÈ ·˘ÙÔ› ·ÓÙ› ·˘ÙÔ‡ ÙÔÓ º›ÏÈÔ ™È‰‹ÙË, ÈÂÚ¤· ÛÙ· ¯ÚfiÓÈ· ÙÔ˘ ÃÚ˘ÛÔÛÙfiÌÔ˘,
ÔÈ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ Â›Ó·È ÚÔÁÂÓ¤ÛÙÂÚÔÈ ÙˆÓ ∞Ú¿‚ˆÓ. OÈ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔÈ Î·È Î¿ÔÈÔÈ ¿ÏÏÔÈ ·¤‰ˆÛ·Ó ÙÔ Î›ÌÂÓÔ ÛÙÔÓ ∑ÒÛÈÌÔ. ŸÏ· ·˘Ù¿, ¯ˆ-
ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ, Û˘Ó‹ıˆ˜ ¯ˆÚ›˜ ·Ú·ÏÏ·Á¤˜, ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È ·fi ÙÔÓ Ú›˜ Ó· ˘¿Ú¯ÂÈ Î¿ÙÈ ÂÓ‰ÂÈÎÙÈÎfi ÛÙ· ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê·, ÂÎÙfi˜ ·fi ›¯ÓË, Ù·
°ÂÒÚÁÈÔ ™‡ÁÎÂÏÏÔ ÙÔ˘ 8Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÙÔÓ ºÒÙÈÔ ÙÔ˘ 9Ô˘ ·ÈÒÓ·, Î·È ÙÔ˘˜ ÔÔ›· Ê·ÓÂÚÒÓÔ˘Ó fiÙÈ ˘‹ÚÍ·Ó, οÔȘ ÊÔÚ¤˜, ·ÓÙÈΛÌÂÓÔ ÂÌ·-

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 27


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·28

ıÔ‡˜ ÌÂϤÙ˘. º¤ÚÔ˘Ó ‰ËÏ·‰‹ ÛËÌÂÈÒÛÂȘ ˘Ô- ÙÔ˘ Î·È ¿ÏψÓ, Û‡Ìʈӷ Ì ÙËÓ ÔÔ›· Ô ÂÈ-
ÌÓ‹Ûˆ˜, Û‚‹ÛÈÌÔ ÛÂÏ›‰ˆÓ, Ӥ˜ Áڷʤ˜ ¿Óˆ ÛÙËÌÔÓÈÎfi˜ ÏfiÁÔ˜ ‹Ù·Ó Î·È ·˘Ùfi˜ ÔÈËÙÈÎfi˜.
·fi ÙȘ ϤÍÂȘ, ÚÔÛı‹Î˜ ÛÙ· ÂÍÒÊ˘ÏÏ· Î·È Δ· ηٿ ·Ú¿‰ÔÛË ÈÂÚ¿ ÔÓfiÌ·Ù· ÙˆÓ
ÛÙ· ÎÂÓ¿, ÎËÏ›‰Â˜ ·fi ¯ËÌÈΤ˜ Ô˘Û›Â˜ fiˆ˜ Ê˘ÙÒÓ ¤¯Ô˘Ó ÌÈ· οÔÈ· Û¯¤ÛË Ì ٷ ·Ï¯ËÌÈο
¿Ï·Ù· ¯·ÏÎÔ‡ Î.Ï. Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù· Î·È Ì ÙÔ fiÏÔ ÂÈÛÙËÌÔÓÈÎfi ¤ÚÁÔ
ªÂ ‚¿ÛË fiÏ· ·˘Ù¿, ı· ÌÔÚÔ‡Û ӷ ·ÌÊÈ- ÙÔ˘ ¢ÈÔÛÎÔ˘Ú›‰Ë, Ô ÔÔ›Ô˜ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ› ÙËÓ
Û‚ËÙËı› Ë ÁÓËÛÈfiÙËÙ· Ù˘ ·Ï·ÈfiÙËÙ·˜ ÙˆÓ Û¯Ë- ›‰È· ·Ú¿‰ÔÍË ÔÓÔÌ·ÙÔÏÔÁ›·, Â› ·Ú·‰Â›ÁÌ·ÙÈ
Ì¿ÙˆÓ ÙˆÓ ÔÚÁ¿ÓˆÓ Ô˘ ˘¿Ú¯Ô˘Ó ÛÙ· ¯ÂÈÚfi- ·›Ì· fiʈ˜, ·›Ì· ∏Ê·›ÛÙÔ˘, ÁfiÓÔ˜ ϤÔÓÙÔ˜,
ÁÚ·Ê· Ù· ÔÔ›· ¤¯Ô˘Ó ·ÓÙÈÁÚ·Ê› ÔÏϤ˜ ÊÔ- ÁfiÓÔ˜ ∂ÚÌÔ‡, ÔÛÙfi ›‚˘, ÔÛÙfi È·ÙÚÔ‡ Î.Ï. O
Ú¤˜ (ÂÈÎ. 7), ·Ó Ù· Û¯‹Ì·Ù· ·˘Ù¿ ‰ÂÓ ‹Û·Ó Ù· ›‰È· ¢ÈÔÛÎÔ˘Ú›‰Ë˜, ÛÙËÓ È·ÙÚÈ΋ ÙÔ˘ ‡ÏË ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ
Û ‰È¿ÊÔÚ· ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· Î·È Î·ı·ÚfiÙÂÚ· Î·È Ê˘Ù¿ Î·È ÙȘ ¯Ú‹ÛÂȘ ÙÔ˘˜ Î·È ·Ó·ÁÚ¿ÊÂÈ Î·È Ù·
ˆÚ·ÈfiÙÂÚ· ÛÙÔ ·Ú¯·ÈfiÙÂÚÔ ¯ÂÈÚfiÁÚ·ÊÔ, ·˘Ùfi Û˘ÓÒÓ˘Ì· ÙˆÓ ÂÏÏËÓÈÎÒÓ ÔÓÔÌ·ÛÈÒÓ ÛÙËÓ
ÙÔ˘ ∞Á›Ô˘ ª¿ÚÎÔ˘, Î·È ·Ó, ηٿ ηÓfiÓ·, ‰ÂÓ ÚˆÌ·˚΋, ·ÈÁ˘Ùȷ΋, ‰·ÎÈ΋, Á·Ï·ÙÈ΋ Î.Ï.
·ÓÙ·ÔÎÚ›ÓÔÓÙ·Ó Ì ·ÎÚ›‚ÂÈ· ÛÙȘ ÂÚÈÁڷʤ˜ ÁÏÒÛÛ·, ‰›ÓÔÓÙ¿˜ Ì·˜ ÔχÙÈ̘ ÏËÚÔÊÔڛ˜.
ÙÔ˘ ÎÂÈ̤ÓÔ˘. ∫·Ù¿ Û˘Ó¤ÂÈ·, ÔÈ Û˘Û΢¤˜ ÔÈ ™ÙÔÓ ¢ÈÔÛÎÔ˘Ú›‰Ë ÂÚȤ¯ÔÓÙ·È Î·È Ù· ÔÓfiÌ·Ù·
Ôԛ˜ ·ÚÈÛÙÒÓÙ·È Â›Ó·È ·Ú¯·›ˆÓ ¯ÚfiÓˆÓ, fiˆ˜ Ô˘ ˘¿Ú¯Ô˘Ó ÛÙ· ¤ÚÁ·, Ù· ÔÔ›· ·Ô‰›‰ÔÓÙ·È
Î·È ÔÈ Ú·ÁÌ·Ù›˜ ÂÓ Á¤ÓÂÈ ÙˆÓ ¯ÂÈÚÔÁڿʈÓ. 7. ∂ÍÔÏÈÛÌfi˜ ·Ï¯ËÌÈÎÔ‡ ÂÚÁ·ÛÙËÚ›Ô˘. ÛÙÔ˘˜ OÛÙ¿ÓË, ∑ˆÚÔ¿ÛÙÚË, ¶˘ı·ÁfiÚ·, ¶ÂÙ¤-
ÃÂÈÚfiÁÚ·ÊÔ ÙÔ˘ Cristobal de Paris,
ΔÔ ÁψÛÛ¿ÚÈfi ÙÔ˘˜, ÔÈ Ù¯ÓÈΤ˜ ÁÓÒÛÂȘ, ÔÈ ÛË, Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ Ô˘ ·Ó·Ê¤ÚÔÓÙ·È ÛÙÔ˘˜ ·Ï¯Ë-
Lucidarum, 1498-9.
ÊÈÏÔÛÔÊÈΤ˜ ÙÔ˘˜ ȉ¤Â˜ Î·È Ù· ÈÛÙÔÚÈο Î·È ¿ÏÏ· ÌÈÎÔ‡˜ Î·È ÙÔ˘˜ ÁˆÔÓÈÎÔ‡˜ ȉȷ›ÙÂÚ·. ∂›Ó·È
ÁÂÁÔÓfiÙ·, Û¯ÂÙÈο Ì ·˘Ù¿, ηıÒ˜ Î·È ÙÔ ·˘ıÂÓÙÈÎfi fiÓÔÌ· ÌÂÚÈÎÒÓ ÂӉȷʤÚÔÓ fiÙÈ Î·È Û‹ÌÂÚ· ·ÎfiÌ·, ÛÙË Ï·˚΋ Ê˘ÙÔÏÔÁÈ΋ ÔÓÔÌ·ÙÔÏÔ-
·fi ÙÔ˘˜ Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ ÙÔ˘˜, Ù· ÙÔÔıÂÙÔ‡Ó ÛÙÔÓ 4Ô ·ÈÒÓ·, ÂÓÒ ÌÂÚÈ- Á›·, ˘¿Ú¯Ô˘Ó ÔÏÏ¿ ·ÚfiÌÔÈ· ÔÓfiÌ·Ù·, fiˆ˜ Ì¿ÙÈ ‚Ô‰ÈÔ‡, ‰fiÓÙÈ
ο ·fi ·˘Ù¿ Î·È ÛÙȘ ·Ú¯¤˜ Ù˘ ¯ÚÈÛÙÈ·ÓÈ΋˜ ÂÔ¯‹˜. ÏÈÔÓÙ·ÚÈÔ‡, ÁÏÒÛÛ· Û·ÏÔ˘, Ï·Áfi¯ÔÚÙÔ, Êȉfi¯ÔÚÙÔ, ÎÔ˘ÚÔ‡Ó·˜
ΔÔ ¯ÂÈÚfiÁÚ·ÊÔ 2327 Ù˘ μÈ‚ÏÈÔı‹Î˘ Ù˘ §˘fiÓ Â›Ó·È, ηٿ „ˆÌ›, ÂÚ‰ÈÎÔ¿ÙËÌ· Î.Ï., ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ Ë Î·Ù·ÁˆÁ‹ ÚÔ¤Ú¯ÂÙ·È ·fi
οÔÈÔÓ ÙÚfiÔ, Û˘ÓÙÂÙ·Á̤ÓÔ, ÛÙËÓ ·Ú¯‹ ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ, ˆ˜ ÓÂfiÙÂÚÔ Ù· ·Ú¯·›· Û˘Ì‚ÔÏÈο ÔÓfiÌ·Ù·. ªÂÚÈο ·fi ·˘Ù¿ Ù· ‹Ú·Ó ÔÈ ·Ï¯ËÌÈ-
Û‡ÁÁÚ·ÌÌ·, ›‰Ô˜ ·Ï¯ËÌÈ΋˜ ÂÁ΢ÎÏÔ·È‰Â›·˜, ÛÙËÓ ÔÔ›· Ô ·ÓÙÈ- ÛÙ¤˜, ‰›ÓÔÓÙ¿˜ ÙÔ˘˜ ¿ÏÏË ÛËÌ·Û›· ·fi ÂΛÓË ÙˆÓ ·ÈÁ˘ÙÈ·ÎÒÓ ·‡-
Áڷʇ˜ Û˘ÁΤÓÙÚˆÛ fiϘ ÙȘ Ú·ÁÌ·Ù›˜ Î·È fiÏ· Ù· ÁÓˆÛÙ¿ ÙÔ˘ ÚˆÓ Î·È ÙÔ˘ ¢ÈÔÛÎÔ˘Ú›‰Ë. ŒÙÛÈ, ÙÔ «ÁfiÓÔ˜ ∞ÊÚÔ‰›Ù˘» ÛÙ· ·Ï¯ËÌÈο
·ÔÛ¿ÛÌ·Ù·. ΔÔ ¯ÂÈÚfiÁÚ·ÊÔ ·Ú¯›˙ÂÈ Ì ̛· ¤ÎıÂÛË ‹ ÂÈÛÙÔÏ‹ ÏÂÍÈο ÛËÌ·›ÓÂÈ ÙÔ ¿ÓıÔ˜ ÙÔ˘ ¯·ÏÎÔ‡, ‰ËÏ·‰‹ ÔÍ›‰ÈÔ ÙÔ˘ ¯·ÏÎÔ‡ ηÈ
ÙÔ˘ ªÈ¯·‹Ï æÂÏÏÔ‡ ÚÔ˜ ÙÔÓ •ÈÊÈÏ›ÓÔ, ¶·ÙÚÈ¿Ú¯Ë ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘- ·ÓıÚ·ÎÈÎfi ¿Ï·˜, ÂÓÒ ÙÔ «¯ÔÏ‹ ÙÔ˘ ÊȉÈÔ‡» ÛËÌ·›ÓÂÈ ÙÔÓ ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ
fiψ˜ ÙˆÓ Ì¤ÛˆÓ ÙÔ˘ 11Ô˘ ·ÈÒÓ·, Ë ÔÔ›· Â¤¯ÂÈ ı¤ÛË ÚÔÏfiÁÔ˘ Î·È ÙÔ «·›Ì· Ù˘ ÛÎÓ›·˜» ÛËÌ·›ÓÂÈ ÙÔ ‡‰ˆÚ ÙÔ˘ ·Ï·‚¿ÛÙÚÔ˘.
(§˘fiÓ, ¯Ê. 2327, Ê. 266, 268), «¶ÂÚ› Ù˘ ÙÈÌÈÔÙ¿Ù˘ ÃÚ˘ÛÔ¯Ô˚΋˜»,
ÙÔ ÔÔ›Ô ·ÎÔÏÔ˘ıÔ‡Ó ÔÈ Ì¤ıÔ‰ÔÈ ÙÔ˘ π·Ì‚Ï›¯Ô˘, ÚÔ˜ ‰›ψÛÈÓ OÈ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ ÛÙÔ μ˘˙¿ÓÙÈÔ ·fi ÙÔÓ 13Ô ·ÈÒÓ·
(‰ÈÏ·ÛÈ·ÛÌfi) ÙÔ˘ ¯Ú˘ÛÔ‡. ªÂÙ¿ ÙÔ˘˜ OÈÎÔ˘ÌÂÓÈÎÔ‡˜ ºÈÏÔÛfiÊÔ˘˜ ¤ˆ˜ ÙÔ 1453
∞ϯËÌÈÛÙ¤˜, ·ÎÔÏÔ˘ıÔ‡Ó ÔÈ ÀÔÌÓËÌ·ÙÈÛÙ¤˜ ÃÚÈÛÙÈ·ÓÔ› Ô˘ ¤ÁÚ·- O 13Ô˜ ·ÈÒÓ·˜ ¤ÊÂÚ ÔÏϤ˜ ·Ó·Î·Ù·Ù¿ÍÂȘ ÛÙ· ÔÏÈÙÈÛÌÈο
„·Ó ÚÔ ÙˆÓ ∞Ú¿‚ˆÓ. ™Â ·˘Ù‹ ÙËÓ Î·ÙËÁÔÚ›· ˘¿ÁÔÓÙ·È Ù· ‚È‚Ï›· ΤÓÙÚ· ÙÔ˘ ÙfiÙ ÁÓˆÛÙÔ‡ ÎfiÛÌÔ˘, ·ÏÏ¿ Î·È ÛÙËÓ ÌÂϤÙË Î·È ÂÊ·Ú-
ÂÚ› Ù˘ ¢ÛÙ·ı›·˜ ÙÔ˘ ¯Ú˘ÛÔ‡, ÙÔ ÂÚ› ı›Ԣ ‡‰·ÙÔ˜ (¯Ê. 2327, ÌÔÁ‹ Ù˘ £Â›·˜ Î·È πÂÚ¿˜ Δ¤¯Ó˘, Ù˘ ∞ϯËÌ›·˜, Û ·˘Ù¿. ∏ ‚˘˙·-
Ê. 92v) Î·È ÂΛÓÔ ÙÔ˘ ∞ÓÂ›ÁÚ·ÊÔ˘ ÊÈÏÔÛfiÊÔ˘ ÂÚ› ÙÔ˘ ı›Ԣ ‡‰·- ÓÙÈÓ‹ ¯˘Ì¢ÙÈ΋ ‹ ∞ϯËÌ›· Êı›ÓÂÈ ÔÏÔ¤Ó· Î·È ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÛÙËÓ
ÙÔ˜ Ù˘ Ï¢ÎÒÛˆ˜. ™ÙËÓ ›‰È· ÔÌ¿‰· ·Ó‹ÎÂÈ Î·È Ë «∂ÚÌËÓ›· Ù˘ ∂ÏÏ¿‰· Î·È Ì ‰È·ÊÔÚ¿ ‰‡Ô ÂÚ›Ô˘ ÁÂÓÂÒÓ ·ÎÔÏÔ˘ı› ÙËÓ ›‰È·
∂ÈÛÙ‹Ì˘ Ù˘ ÃÚ˘ÛÔÔÈ›·˜ ÙÔ˘ ÈÂÚÔÌÔÓ¿¯Ô˘ ∫ÔÛÌ¿», Èı·Ófiٷٷ ÊıÔÚ¿ Î·È Ë ·Ú·‚È΋ ∞ϯËÌ›·, ηıÒ˜ Ù· ∞Ú·‚Èο ÎÚ¿ÙË Ȥ˙ÔÓÙ·È
Ô Û˘ÁÁڷʇ˜ ÙÔ˘ ¤ÚÁÔ˘ ·˘ÙÔ‡ Ó· Â›Ó·È Ô ÁÓˆÛÙfi˜ ∫ÔÛÌ¿˜ Ô πÓ‰È- Î·È Î·Ù·ÎÙÒÓÙ·È ‚È·›ˆ˜ ·fi ÙȘ ‚fiÚÂȘ ΔÔ˘Ú·ÓÈΤ˜ Ê˘Ï¤˜ ΔÔ‡ÚΈÓ
ÎÔχÛÙ˘. ∞˘Ù¤˜ ÂÚ›Ô˘ Â›Ó·È ÔÈ ÊÈÏÔÛÔÊÈΤ˜, ıˆÚËÙÈΤ˜ Î·È Î·È ªÔÁÁfiψÓ. OÈ Î·Ù·ÎÙËÙ¤˜ ·˘ÙÔ› ÙˆÓ ·Ú·‚ÈÎÒÓ Ê˘ÏÒÓ, ·Ú¯Èο
Ì˘ÛÙÈÎÈÛÙÈΤ˜ Ú·ÁÌ·Ù›˜ ÔÈ Ôԛ˜ ·ÔÙÂÏÔ‡Ó ÙËÓ ∂Á΢ÎÏÔ·È- ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙÔ ˆ˜ ÊÚÔ˘ÚÔ› Î·È ÌÈÛıÔÊfiÚÔÈ ÙˆÓ ¯·ÏÈÊÒÓ, ȉ›ˆ˜
‰Â›· ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ ∞ϯËÌÈÛÙÒÓ. Ù˘ μ·Á‰¿Ù˘, Î·È ‰ÂÓ Â›¯·Ó η̛· Ù¿ÛË ‹ ¤ÊÂÛË ÁÈ· ÊÈÏÔÛÔÊÈΤ˜
ªÈ· ¿ÏÏË ÔÌ¿‰·, Ôχ ÁÂÓÈ΋, ÂÚÈÏ·Ì‚¿ÓÂÈ ÙÔ˘˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ ÌÂϤÙ˜. ªÂ ÙËÓ ÂÈÎÚ¿ÙËÛË, ÎÚ¿ÙËÛ·Ó ÙÔ˘˜ ÕÚ·‚˜ Û ¯·ÌËÏfi,
ÔÈËÙ¤˜, ‰ËÏ·‰‹ ÙȘ ÏÂÁfiÌÂÓ˜ Ú·ÁÌ·Ù›˜, Ô˘ ·ÔÚÚ¤Ô˘Ó ·fi ΢ڛˆ˜ ÌÔÚʈÙÈÎfi, Â›‰Ô. ∫¿ÙÈ ·Ó¿ÏÔÁÔ ¤Ú·Í·Ó ÔÈ OıˆÌ·ÓÔ›
ÙËÓ Ì˘ÛÙÈÎÈÛÙÈ΋ ÃËÌ›· (¯Ê. 2327, Ê. 178-195). ™Â ·˘Ù¤˜ ÂÚÈÏ·Ì- OÛÌ·ÓÏ‹‰Â˜ Î·È ™ÂÏÙ˙Ô‡ÎÔÈ ™Ô˘ÏÙ¿ÓÔÈ, ‰‡Ô ·ÈÒÓ˜ ·ÚÁfiÙÂÚ·, ÁÈ·
‚¿ÓÔÓÙ·È Ù· ÔÈ‹Ì·Ù· ÙÔ˘ ∏ÏÈÔ‰ÒÚÔ˘, ÙÔ˘ £ÂÔÊÚ¿ÛÙÔ˘, ÙÔ˘ ∞Ú¯Â- ÙÔ ÂÏÏËÓÈÎfi μ˘˙¿ÓÙÈÔ.
Ï¿Ô˘ Î·È ÙÔ˘ πÂÚÔı¤Ô˘. Δ· ÚÒÙ· ·fi ·˘Ù¿ Ê·›ÓÂÙ·È Ó· ÁÚ¿ÊËÎ·Ó ™Â ·ÓÙÈÛÙ¿ıÌÈÛÌ·, ·fi ÙÔÓ 13Ô ·ÈÒÓ·, Ë ¢˘ÙÈÎÔÂ˘Úˆ·˚΋
·fi Û˘ÁÁÚ·Ê›˜ ÙÔ˘ 4Ô˘ ·ÈÒÓ·, Û˘Á¯ÚfiÓÔ˘˜ ÙÔ˘ £ÂÔ‰ÔÛ›Ô˘. O ∞ϯËÌ›· ·Ú¯›˙ÂÈ Ó· ·ÔÎÙ¿ ÙÔÓ ‰ÈÎfi Ù˘ ȉÈfiÙ˘Ô ¯·Ú·ÎÙ‹Ú·, ηıÒ˜
πˆ¿ÓÓ˘ ¢·Ì·ÛÎËÓfi˜ Î·È ¿ÏÏÔÈ ¤ÁÚ·„·Ó ·ÚÁfiÙÂÚ· ·ÚfiÌÔÈ· ÔÈ‹- fiÏÔ Î·È ÂÚÈÛÛfiÙÂÚ· ÂÏÏËÓÈο Î·È ·Ú·‚Èο ·Ï¯ËÌÈο ΛÌÂÓ· ÌÂÙ·-
Ì·Ù·, Ù· ÔÔ›· ‚Ú›ÛÎÔÓÙ·È Û ÔÚÈṲ̂ӷ ÌfiÓÔ ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê·. OÈ Û˘Á- ÊÚ¿˙ÔÓÙ·È ÛÙ· Ï·ÙÈÓÈο. ∏ ·Ú¯‹ ›¯Â Á›ÓÂÈ ·fi ÙÔÓ ÕÁÁÏÔ ÌÔÓ·¯fi
ÁÚ·Ê›˜ ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ Ú·ÁÌ·ÙÂÈÒÓ ·ÎÔÏÔ˘ıÔ‡Ó ÚÔÊ·ÓÒ˜ ÙËÓ ƒÔ‚¤ÚÙÔ ÙÔ˘ ΔÛ¤ÛÙÂÚ (Robert of Chester), Ô ÔÔ›Ô˜ ›¯Â ÌÂÙ·ÊÚ¿-
·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈ΋ ·Ú¿‰ÔÛË ÙÔ˘ OÌ‹ÚÔ˘, ÙÔ˘ ∏ÛÈfi‰Ô˘, ·ÏÏ¿ Î·È ÙˆÓ ÛÂÈ ÙÔ ∫ÔÚ¿ÓÈÔ ÁÈ· ÙÔÓ ÂÍ·ÈÚÂÙÈο ÔÏ˘Ì·ı‹ ·‚‚¿ ÙÔ˘ ∫ÏÈÓ‡, ¶¤ÙÚÔ
¶ÚÔÛˆÎÚ·ÙÈÎÒÓ ÊÈÏÔÛfiÊˆÓ fiˆ˜ ÙÔ˘ ∞Ó·ÍÈÌ¿Ó‰ÚÔ˘, ÙÔ˘ ∏Ú·ÎÏ›- ÙÔÓ ™Â‚¿ÛÌÈÔ, ÂÓÒ ÙÔ 1144 ÌÂÙ·ÊÚ¿˙ÂÈ ÛÙ· Ï·ÙÈÓÈο ÙÔ ¤ÚÁÔ ÙÔ˘

28 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·29

ŒÏÏËÓ· ÌÔÓ·¯Ô‡ ªÔÚÈ·ÓÔ‡ μÈ‚Ï›Ô ÙˆÓ ™˘Óı¤ÛÂˆÓ Ù˘ ∞ϯËÌ›·˜. (O ÙÔ˘ ·˘ÙÔÎÚ¿ÙÔÚ· ºÚÂȉÂÚ›ÎÔ˘ μã Ãfi¯ÂÓÛÙ¿Ô˘ÊÂÓ (1194-1250), ÌÂÙ¤-
ªÔÚÈ·Ófi˜, ¯ÚÈÛÙÈ·Ófi˜ ÌÔÓ·¯fi˜ ·fi Ù· ÂÚ›¯ˆÚ· Ù˘ πÂÚÔ˘Û·Ï‹Ì, ÙÚ„ ÙÔ ¶·Ï¤ÚÌÔ Û ΤÓÙÚÔ ÌÂÙ¿ÊÚ·Û˘ ÂÏÏËÓÈÎÒÓ Î·È ·Ú·‚ÈÎÒÓ
ηٿ ÙÔÓ 7Ô ·ÈÒÓ·, ÚÔÌ‹ı¢ Ì ÌÂÁ¿Ï˜ ÔÛfiÙËÙ˜ ¯Ú˘ÛÔ‡ ÙËÓ ÎÂÈ̤ӈÓ, ηıÒ˜ Î·È Û‡ÓÙ·Í˘ Ó¤ˆÓ ¤ÚÁˆÓ, ÁÚ·ÌÌ¤ÓˆÓ ·¢ı›·˜ ÛÙ·
ÂÎÎÏËÛ›· ηÈ, ÈÂ˙fiÌÂÓÔ˜ ·fi ÙÔÓ ¯·Ï›ÊË ÙˆÓ ∞Ú¿‚ˆÓ Khalid ben Ï·ÙÈÓÈο. ΔfiÙ ÏÔÈfiÓ Ô˘ Ë ‰ËÌÈÔ˘ÚÁÈÎfiÙËÙ· Ù˘ ‚˘˙·ÓÙÈÓ‹˜ ¯˘Ì¢ÙÈ-
Yazid ibn Mauia (665-704), ÙÔ˘ ·ÂÎ¿Ï˘„ ٷ Ì˘ÛÙÈο ÙˆÓ ·Ï¯ËÌÈ- ΋˜ Î·È Ù˘ ·Ú·‚È΋˜ ∞ϯËÌ›·˜ ·Ú¯›˙Ô˘Ó Ó· ÛÙÂÚ‡ԢÓ, Ë ‰˘ÙÈÎÔ¢-
ÛÙÒÓ, ‰Â¯fiÌÂÓÔ˜ ·˘ÙfiÓ ˆ˜ Ì·ıËÙ‹ ÙÔ˘.) Úˆ·˚΋ ∞ϯËÌ›· οÓÂÈ ÛËÌ·ÓÙÈΤ˜ ÚÔfi‰Ô˘˜. O ÕÁÈÔ˜ ∞Ï‚¤ÚÙÔ˜ Ô
ΔÔÓ ÂfiÌÂÓÔ ·ÈÒÓ·, Ô °ÂÚ¿Ú‰Ô˜ Ù˘ ∫ÚÂÌfiÓ·˜ (1114-1187), ª¤Á·˜ (1193-1280), Ô Ì·ıËÙ‹˜ ÙÔ˘ ÕÁÈÔ˜ £ˆÌ¿˜ Ô ∞ÎÈÓ¿Ù˘ (1227-
ÛÔ˘‰·›Ô˜ ÌÂÙ·ÊÚ·ÛÙ‹˜ Ù˘ Û¯ÔÏ‹˜ ÙÔ˘ ΔÔϤ‰Ô˘, ÌÂÙ¤ÊÚ·Û Ô- 1274), Ô ÌÔÓ·¯fi˜ ƒfiÙ˙ÂÚ ª¤ÈÎÔÓ (1214-1294), Ô ∞ÚӿωԘ Ù˘ μÈÏ·-
Ï˘¿ÚÈıÌ· ÊÈÏÔÛÔÊÈο Î·È È·ÙÚÈο ΛÌÂÓ·, ÂÏÏËÓÈο Î·È ·Ú·‚Èο, Ófi‚· (1240-1313), Ú‡Ù·Ó˘ ÙÔ˘ ·ÓÂÈÛÙËÌ›Ô˘ ÙÔ˘ ªÔÓÂÏȤ, Ô ·Û›-
fiˆ˜ Î·È ÙÔ˘Ï¿¯ÈÛÙÔÓ ÙÚ›· ·Ï¯ËÌÈο ¤ÚÁ·: ÙÔ Liber divinationis, ÙÔ ÁÓˆÛÙÔ˜ «ÂʈÙÈṲ̂ÓÔ˜ È·ÙÚfi˜» ƒ·˚ÌfiÓ‰Ô˜ §Ô‡ÏÏÔ˜ (1235-1315) ηÈ
ÔÔ›Ô Â›Ó·È ¤Ó· ·fi Ù· ‚‰ÔÌ‹ÓÙ· ‰‡Ô ¤ÚÁ· ÙÔ˘ °ÎÂÌ¤Ú (‹ ∞Ï Ô ¿·˜ πˆ¿ÓÓ˘ ∫μã (1245-1334) Â›Ó·È ·˘ÙÔ› ÔÈ ÔÔ›ÔÈ, Ì ÙȘ ÌÂϤÙ˜
°ÎÈ·Ô‡Ú), ÙÔ De aluminibus et salibus, ¤Ó· ¤ÚÁÔ Ú·ÎÙÈ΋˜ ∞ϯËÌ›·˜, ÙÔ˘˜, Ù· ÂÈÚ¿Ì·Ù¿ ÙÔ˘˜ Î·È Ù· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù¿ ÙÔ˘˜ ÂÚ› ÙËÓ £Â›· ηÈ
ηıÒ˜ Î·È ÙÔ Liber luminis luminum. πÂÚ¿ Δ¤¯ÓË, ıÂÌÂÏ›ˆÛ·Ó ÙËÓ ∞ϯËÌ›· ÛÙËÓ ¢˘ÙÈ΋ ∂˘ÚÒË (ÂÈÎ. 8).
∞fi ÙȘ ·Ú¯¤˜ ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÛÙËÓ ™ÈÎÂÏ›·, ÌÈ· ÔÌ¿‰· ÏÔÁ›ˆÓ, Ì ŸÌˆ˜ Î·È Ë ÂÏÏËÓÈ΋ ∞ϯËÌ›· ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘, ·Ú¿ ÙËÓ ·Ú·Î-
ÙËÓ ·ÚfiÙÚ˘ÓÛË ÙÔ˘ ª¿ÈÎÏ ™ÎÔÙ (†1236) Î·È ÙËÓ ÂÓÂÚÁfi ˘ÔÛÙ‹ÚÈÍË Ì‹ Ô˘ ÛËÌÂÈÒÓÂÈ, ‰ÂÓ Ì¤ÓÂÈ ¯ˆÚ›˜ ·ÓÙÈÚÔÛÒÔ˘˜, Ô‡Ù ηÈ
·˘ÙÔ‡˜ ÙÔ˘˜ ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô˘˜ ·ÈÒÓ˜ ˘¿ÚÍÂ-
ˆ˜ Ù˘ ∞Ó·ÙÔÏÈ΋˜ ƒˆÌ·˚΋˜ ∞˘ÙÔÎÚ·ÙÔ-
Ú›·˜. O ª¿ÚÎÔ˜ °Ú·ÈÎfi˜, ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ Ù˘
·Ú·‰fiÛˆ˜ Ô˘ η٤ÏÈÂ Ô ÂÊ¢ڤÙ˘
ÙÔ˘ ÂÏÏËÓÈÎÔ‡ ˘ÁÚÔ‡ ˘Úfi˜, ∫·ÏÏ›ÓÈÎÔ˜,
Ì·˜ ·Ú·‰›‰ÂÈ ÔÏϤ˜ Ú·ÎÙÈΤ˜ ÂÊ·ÚÌÔ-
Á¤˜ Ù˘ ÂÈÛÙ‹Ì˘ ÙÔ˘, ÛÙÔ ¤ÚÁÔ ÙÔ˘ ¶ÂÚ›
ÙÔ˘ ÂÏÏËÓÈÎÔ‡ ˘Úfi˜. ΔÔ ‚È‚Ï›Ô ·˘Ùfi ÁÚ¿-
ÊÙËΠÚÒÙ· ÂÏÏËÓÈο, ÛÙȘ ·Ú¯¤˜ ÙÔ˘
13Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÙÔ 1225 ÌÂÙ·ÊÚ¿ÛÙËÎÂ ÛÙ·
Ï·ÙÈÓÈο Î·È ¤Ó·Ó ·ÈÒÓ· ·ÚÁfiÙÂÚ· ÛÙ· ÈÙ·-
ÏÈο. ∞Ó¿ÌÂÛ· ÛÙȘ Û˘ÓÙ·Á¤˜ ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·-
Û΢‹ ÂÌÚËÛÙÈÎÒÓ ˘ÏÒÓ, ÙȘ Ôԛ˜ ·-
Ú·ı¤ÙÂÈ ÛÙÔ ‚È‚Ï›Ô ÙÔ˘, Â›Ó·È Î·È ˘ԉ›ÍÂȘ
ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·Û΢‹ «ÈÙ¿ÌÂÓÔ˘ ˘Úfi˜»,
‰ËÏ·‰‹ ˘Ú›ÙȉԘ: «¶¿Ú ̛· Ï›‚Ú· ıÂÈ¿-
ÊÈ, ‰‡Ô Ï›‚Ú˜ Î¿Ú‚Ô˘ÓÔ ÊÏ·ÌÔ˘Ú›·˜ ‹
ÎÂÚ·ÛÈ¿˜, ¤ÍË Ï›‚Ú˜ ÂÙÚÒ‰Ô˘˜ ¿Ï·ÙÔ˜
(ÓÈÙÚÈÎÔ‡ Î·Ï›Ô˘), ÙÚ›„ ٷ ˘ÏÈο ·˘Ù¿
ÚÔÛÂÎÙÈο ¿Óˆ Û ÌÈ· Ͽη ·fi Ì¿Ú-
Ì·ÚÔ Î·È ÙÔÔı¤ÙËÛ ÙÔ ÚÔ˚fiÓ Ù˘ ·Ó¿ÌÈ-
Í‹˜ ÙÔ˘˜ ÛÙÔÓ ÛˆÏ‹Ó· Ô˘ ÂÎÙÔ͇ÂÙ·È
(‚·ÏÏ›ÛÙÚ·) ‹ ÛÙÔ ÛˆÏ‹Ó· Ô˘ ‚ÚÔÓÙ¿
(ۛʈÓ)».
£· Ú¤ÂÈ Ó· ÛËÌÂȈı› fiÙÈ Ë ·Ú·‚È΋
ϤÍË «baroud», ·fi fiÔ˘ Î·È ÙÔ ÂÏÏËÓÈÎfi
«Ì·ÚÔ‡ÙÈ», Ë ÔÔ›· ÛËÌ·›ÓÂÈ Ó›ÙÚÔ, Â›Ó·È Ë
ÂÏÏËÓÈ΋ ϤÍË «˘Ú›ÙȘ». ∏ ˘Ú›ÙȘ, ÁÓˆ-
ÛÙ‹ ‹‰Ë ÛÙÔ˘˜ ∫ÈÓ¤˙Ô˘˜, Ì ÙÔ˘˜ ÔÔ›Ô˘˜
ÔÈ ŒÏÏËÓ˜ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘ ›¯·Ó ÔÏÈÙÈÛÌÈ-
Τ˜ Î·È ÂÌÔÚÈΤ˜ Â·Ê¤˜ ‹‰Ë ·fi ÙËÓ
ÂÔ¯‹ ÙÔ˘ πÔ˘ÛÙÈÓÈ·ÓÔ‡, ‹Ù·Ó ÔÈΛ· ÛÙȘ
ÔÏÂÌÈΤ˜ ÂȯÂÈÚ‹ÛÂȘ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘
–fiˆ˜ Î·È ÙÔ ˘ÁÚfiÓ ˘Ú– ·ÈÒÓ˜ ÚÈÓ ·fi
ÙËÓ Â·Ó·Ó·Î¿Ï˘„‹ Ù˘ ·fi ÙÔÓ ÕÁÁÏÔ
ÌÔÓ·¯fi Î·È ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹ ƒfiÙ˙ÂÚ ª¤ÈÎÔÓ
(1214-1294), Ô˘ ıˆÚÂ›Ù·È fiÙÈ ÚÒÙÔ˜ ÙËÓ
8. OÈ ıÂÌÂÏȈ٤˜ Ù˘ ∞ϯËÌ›·˜ ÛÙË ¢˘ÙÈ΋ ∂˘ÚÒË: ∂ÚÌ‹˜ ΔÚÈṲ̂ÁÈÛÙÔ˜, ªÔÚÈ·Ófi˜, §Ô‡ÏÏÔ˜, °ÎÂÌ¤Ú,
ª¤ÈÎÔÓ Î·È ¶·Ú¿ÎÂÏÛÔ˜. Oswald Croll, Basilica Chymica, 1609. ·ÚÂÛ··Û ÛÙËÓ ¢˘ÙÈ΋ ∂˘ÚÒË.

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 29


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·30

ÌÂÚfiÓ, Ê·ÚÌ·ÎÔÏÔÁ›·, Ë ÔÔ›· ÌÂÙ·ÊÚ¿ÛıËÎÂ ÙÔÓ 14Ô ·ÈÒÓ· ÛÙ·


Ï·ÙÈÓÈο ηÈ, ̤¯ÚÈ ÙÔÓ 17Ô ·ÈÒÓ· ‹Ù·Ó ·Ó·ÁÓˆÚÈṲ̂ÓË ·fi ÙËÓ π·ÙÚÈ-
΋ ™¯ÔÏ‹ ¶·ÚÈÛ›ˆÓ ˆ˜ Codex Pharmaceuticus. (§fiÁˆ η΋˜ ÌÂÙ·-
ÊÚ¿Ûˆ˜ Ù˘ ÂΛ ·Ú·‚È΋˜ Ϥ͈˜ ÓÙ·ÚÛ›ÓÈ (ÎÈÓӿ̈ÌÔ) ˆ˜ ·ÚÛÂ-
ÓÈÎfi, ˘Ê›ÛÙ·ÙÔ ÛÙËÓ Ê·Ú̷΢ÙÈ΋ ÌÈ· ÂÛÊ·Ï̤ÓË ‰ÔÍ·Û›· Â› Ù¤Û-
ÛÂÚȘ ·ÈÒÓ˜, fiÙÈ ÌÈÎÚ¤˜ ‰fiÛÂȘ ·ÚÛÂÓÈÎÔ‡ ›¯·Ó ¢ÂÚÁÂÙÈο, ıÂÚ·-
¢ÙÈο ·ÔÙÂϤÛÌ·Ù·, Ë ÔÔ›· ·ÂÈÏÔ‡Û fiÏÔ ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ Î·ÈÚfi ÙÔ˘˜
·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ Î·È ÙÔ˘˜ «·ÛıÂÓ›˜ ÙÔ˘˜».) O °ÚËÁfiÚÈÔ˜ ÃÈÔÓÈ¿‰Ë˜ ¤˙ËÛÂ
ÛÙËÓ ΔÚ·Â˙Ô‡ÓÙ· Â› ·˘ÙÔÎÚ¿ÙÔÚÔ˜ ∞ÏÂ͛Ԣ μã (1297-1330). ™Ô‡-
‰·ÛÂ, ‹‰Ë ˆÓ È·ÙÚfi˜ Î·È Û ̤ÛË ËÏÈΛ·, Ê˘ÛÈΤ˜ ÂÈÛً̘ ÛÙËÓ
¶ÂÚÛ›·, ·fi fiÔ˘, fiÙ·Ó Â¤ÛÙÚ„Â, ÌÂÙ¤ÊÚ·Û ÛÙ· ÂÏÏËÓÈο ÂÚÛÈ-
ο ‚È‚Ï›· ∞ÛÙÚÔÓÔÌ›·˜, ª·ıËÌ·ÙÈÎÒÓ Î.¿. O °ÂÒÚÁÈÔ˜ ÃÚ˘ÛÔÎfiÎ-
΢, Ì·ıËÙ‹˜ ÙÔ˘ ÃÈÔÓÈ¿‰Ô˘, ›¯Â ·ÎÔÏÔ˘ı‹ÛÂÈ ÙÔÓ ‰¿ÛηÏfi ÙÔ˘
ÛÙËÓ ¶ÂÚÛ›· Î·È ·ÚÁfiÙÂÚ·, Û˘Ó¤ÁÚ·„ ∞ÛÙÚÔÏÔÁ›·, Ì ٛÙÏÔÓ ∂Í‹-
ÁËÛȘ ÂȘ ÙËÓ Û‡ÓÙ·ÍÈÓ ÙˆÓ ¶ÂÚÛÒÓ (ÂÈÎ. 9) Î·È ¿ÏÏ· ÂÚ› ∞ÛÙÚÔÏÔÁ›·˜
‚È‚Ï›·, ˆ˜ Î·È ÙÔ ·ÔÎÚ˘ÊÈÛÙÈÎfi ¶ÂÚ› fiÏÂˆÓ Î·È ÙfiˆÓ.
O πˆ¿ÓÓ˘, ˘Èfi˜ ÙÔ˘ ∑·¯·Ú›Ô˘, Â›Ó·È ÁÓˆÛÙfi˜ fi¯È Ì ÙÔ ÂÒÓ˘-
Ìfi ÙÔ˘ ·ÏÏ¿ Ì ÙÔÓ Ù›ÙÏÔ ÙÔ˘ ∞ÎÙÔ˘·Ú›Ô˘. ΔËÓ ÂÚ›Ô‰Ô Î·Ù¿ ÙËÓ
ÔÔ›· ¤‰Ú·ÛÂ, ÙÔÔıÂÙÔ‡Ó, Ô ÌÂÓ Fabricius ÛÙÔÓ 11Ô ‹ 12Ô ·ÈÒÓ·
(George Alfred Leon Sarton, History of Science, Û. 889), ÔÈ ‰Â
9. ¶ÂÚÛÈÎfi˜ ·ÛÙÚÔÓÔÌÈÎfi˜ ›Ó·Í ÙÔ˘ Ibn Arabi, 1165-1240.
Sprengel Î·È Edward Berdoe ÛÙÔÓ 13Ô ·ÈÒÓ· (Sprengel, K., Histoire
de la Medecine, ÙfiÌ. II, Û. 241, ÌÙÊÚ. A. Jourdan, Deterville et
™Ù· ̤۷ ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ· ¤˙ËÛÂ Î·È ¤Ó·˜ Â˘Ê˘¤ÛÙ·ÙÔ˜, fiˆ˜ Desoer, Paris 1815 Î·È Berdoe, E., The Origin and Growth of the
Ê·›ÓÂÙ·È ·fi Ù· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù¿ ÙÔ˘, μ˘˙·ÓÙÈÓfi˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜, Ô ∞ÓÂ- Healing Art). ∂ÊfiÛÔÓ, fï˜, ¤Ó· ·fi Ù· ‚È‚Ï›· ÙÔ˘ Â›Ó·È ·ÊÈÂڈ̤-
›ÁÚ·ÊÔ˜. ΔÔ ÁÂÓÈÎfiÙÂÚÔ ·Ï¯ËÌÈÛÙÈÎfi «ÂÈÛÙËÌÔÓÈÎfi» Ó‡̷ Ù˘ ÓÔ ÛÙÔÓ ‰¿ÛηÏfi ÙÔ˘ πˆÛ‹Ê ÙÔÓ ƒ·ÎÂÓ‰‡ÙËÓ, Ô ÔÔ›Ô˜ ¤˙ËÛ ηٿ
ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ ıˆÚ› ¤Ó· ›‰Ô˜ ÌÂÙ·ÏÏÈÎÔ‡ ϤÁÌ·ÙÔ˜ Î·È ÌÂÙ·ÏÏÈÎÔ‡ ÙÔ ‰Â‡ÙÂÚÔ ‹ÌÈÛ˘ ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ·, Î·È ¤Ó· ¿ÏÏÔ ÛÙÔÓ ∞ϤÍÈÔÓ ∞fi-
‰ÂÛÌÔ‡ ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ. ¢ËÏ·‰‹, ‰¤¯ÂÙ·È fiÙÈ fiÏ· Ù· ̤ٷÏÏ· η˘ÎÔÓ, ·Ú·ÎÔÈÌÒÌÂÓÔÓ ÙÔ˘ ‚·ÛÈϤˆ˜ ∞Ó‰ÚÔÓ›ÎÔ˘ °ã ÙÔ˘ ¶·Ï·ÈÔ-
Â›Ó·È ÛÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÈÎfiÙËÙ· ›‰È·, ‰È·Ê¤ÚÔ˘Ó fï˜ ÙÔ ¤Ó· ·fi ÙÔ ÏfiÁÔ˘ (1328-1341), ı· Ú¤ÂÈ Ó· ‰Â¯ıԇ̠fiÙÈ Ô πˆ¿ÓÓ˘ ∞ÎÙÔ˘¿-
¿ÏÏÔ ÂÂȉ‹ ÙÔ Î·ı¤Ó· ¤¯ÂÈ Î¿ÔÈ· ȉȷ›ÙÂÚ·, ÌË Ô˘ÛÈÒ‰Ë, ¯·Ú·ÎÙË- ÚÈÔ˜ ¤˙ËÛ ηٿ ÙÔ ÚÒÙÔ ‹ÌÈÛ˘ ÙÔ˘ 14Ô˘ ·ÈÒÓ·. Actuarius ÛÙ·
ÚÈÛÙÈο, Ù· ÔÔ›· ÌÔÚÔ‡Ó Ó· ÂÍ·ÏÂÈÊıÔ‡Ó Ì ÙËÓ Î·Ù¿ÏÏËÏË ‰ÈÂÚ- Ï·ÙÈÓÈο ·ÂηÏ›ÙÔ Ô ˘ÔÌÓËÌ·ÙÔÁÚ¿ÊÔ˜, Ô ·Ú¯ÂÈÔʇϷÍ, Ô ÁÚ·-
Á·Û›·. ŸÙ·Ó Ù· ̤ٷÏÏ· ··ÏÏ·ÁÔ‡Ó ·fi fiϘ ÙȘ Ù˘¯·›Â˜, ·ÏÏ¿ fi¯È ʇ˜ Ú·ÎÙÈÎÒÓ Û˘Ó‰ÚÈ¿ÛÂˆÓ Î·È ‰ÈηÛÙÈÎÒÓ ·ÔÊ¿ÛˆÓ. ø˜ Û˘Á-
Ô˘ÛÈÒ‰ÂȘ, ȉÈfiÙËÙ¤˜ ÙÔ˘˜, ÌÂÙ·ÙÚ¤ÔÓÙ·È ÛÙÔ Ù¤ÏÂÈÔ Ì¤Ù·ÏÏÔ, ÙÔÓ Áڷʇ˜, ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È ÛÙËÓ ÈÛÙÔÚ›· ÙˆÓ ÁÚ·ÌÌ¿ÙˆÓ, ÙˆÓ Ê˘ÛÈÎÒÓ
¯Ú˘Ûfi. ŸÌˆ˜, Ô ∞ÓÂ›ÁÚ·ÊÔ˜ ıˆÚ› Ù· ·Ú·¿Óˆ Â͈Ú·ÁÌ·ÙÈ- ÂÈÛÙËÌÒÓ Î·È Ù˘ I·ÙÚÈ΋˜. ø˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜, ·ÎÔÏÔ˘ı› ÙȘ ‰È‰·¯¤˜
ο, ‰ÈfiÙÈ fiÏ· Ù· ̤ٷÏÏ· ‰ÂÓ Â›Ó·È ‰È·ÊÔÚÂÙÈο ›‰Ë ÂÓfi˜ Á¤ÓÔ˘˜, ÙÔ˘ °·ÏËÓÔ‡, ·ÏÏ¿ Ï·Ì‚¿ÓÂÈ ˘fi„Ë Î·È Ù· ‰È‰¿ÁÌ·Ù· ÙˆÓ ¿ÏψÓ
·ÏÏ¿ ‰È·ÊÔÚÂÙÈΤ˜ ÔÈÎÈϛ˜ ÂÓfi˜ ›‰Ô˘˜! ªÈ· ˘fiıÂÛË Ë ÔÔ›· ‰È·- ∂ÏÏ‹ÓˆÓ, fiˆ˜ Î·È ∞Ú¿‚ˆÓ ·Ï¯ËÌÈÛÙÒÓ, ·Ú¤¯ˆÓ Î·È ÚÔÛˆÈΤ˜
ÎÚ›ÓÂÈ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜ ÙÔ˘˜ ˘Ú‹Ó˜ ÙˆÓ ·ÙfiÌˆÓ ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ, fiˆ˜ ·Ú·ÙËÚ‹ÛÂȘ. ø˜ È·ÙÚfi˜, ·Ó·ÁÓˆÚ›˙ÂÙ·È ˆ˜ Ô ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô˜ ÙˆÓ
Î·È Ù· ÌÂÙ·ÏÏÈο ϤÁÌ·Ù· ‰È·ÊfiÚˆÓ ÎÚ˘ÛÙ·ÏÏÒÛÂˆÓ ·˘ÙÒÓ. ¶·- ÌÂÁ¿ÏˆÓ μ˘˙·ÓÙÈÓÒÓ È·ÙÚÔÊÈÏÔÛfiʈÓ, ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ Ë ÂÚÁ·Û›· ›ӷÈ
ÚfiÌÔȘ ÛΤ„ÂȘ Ì ÙÔÓ ∞ÓÂ›ÁÚ·ÊÔ Â›¯Â οÓÂÈ ÙÔÓ 11Ô ·ÈÒÓ· ÌfiÓÔ ·ÍÈÔÛËÌ›ˆÙË, ÙfiÛÔ ÁÈ· ÙËÓ ÊÈÏÔÏÔÁÈ΋ Ù˘ ÔÈfiÙËÙ·, fiÛÔ Î·È ÁÈ·
Ô ÛÔÊfi˜ ÕÚ·‚·˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ Î·È È·ÙÚfi˜ ∞‚ÈΤÓÓ·˜ (980-1037). ÙËÓ ÂÈÛÙËÌÔÓÈ΋ ·Í›·, ¯ˆÚ›˜ Ó· ˘ÛÙÂÚ› Î·È ·fi ÊÈÏÔÛÔÊÈ΋
∂Ó Û˘Ó¯›· ·fi ÙÔÓ 13Ô ÚÔ˜ ÙÔÓ 14Ô ·ÈÒÓ·, ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ¿Ô„Ë. Δ· ¤ÚÁ· ÙÔ˘ πˆ¿ÓÓÔ˘ ∞ÎÙÔ˘·Ú›Ô˘ ÂÚȤ¯Ô˘Ó ÂÚÈÏËÙÈÎÒ˜
οÔÈÔÈ È·ÙÚÔÊÈÏfiÛÔÊÔÈ ·ÎÙÔ˘¿ÚÈÔÈ, ÛÙ· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù· ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ ÙȘ ıˆڛ˜ ÙÔ˘ °·ÏËÓÔ‡ Î·È ÙˆÓ ‰È·‰fi¯ˆÓ ÙÔ˘, ·ÏÏ¿ Î·È ¿ÏψÓ
ÂÚȤ¯ÔÓÙ·È Î·È ·Ï¯ËÌÈΤ˜ Ú·ÁÌ·Ù›˜, ·ÏÏ¿ Û ηı·Ú¿ ıˆÚËÙÈ- ∂ÏÏ‹ÓˆÓ Î·È ∞Ú¿‚ˆÓ, Î·È ˘‹ÚÍ·Ó Ë ÙÂÏÂ˘Ù·›· ·Ó·Ï·Ì‹ ÌÂÚÈΤ˜
Îfi Â›‰Ô. ∞ÎÙÔ˘¿ÚÈÔÈ, ÛÙÔ˘˜ μ˘˙·ÓÙÈÓÔ‡˜, ·ÂηÏÔ‡ÓÙÔ ÔÈ ·˘ÙÔ- ‰ÂηÂٛ˜ ÚÔ Ù˘ ηٷÛÙÚÔÊ‹˜ ÙÔ˘ ÂÓ‰fiÍÔ˘ ¤ÚÁÔ˘ ÙˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ
ÎÚ·ÙÔÚÈÎÔ› È·ÙÚÔ› ‹ ÔÈ ·Ó·ÎÙÔÚÈÎÔ› ·Ú¯›·ÙÚÔÈ, ÔÈ ÔÔ›ÔÈ fï˜ ‰ÂÓ ·fi ÙÔ˘˜ ΔÔ‡ÚÎÔ˘˜ (Berdoe, fi..).
‰ÈÂÎÚ›ÓÔÓÙÔ ÌfiÓÔÓ ÁÈ· ÙËÓ ıÂÚ·¢ÙÈ΋ ÙÔ˘˜ Ù¤¯ÓË, ·ÏÏ¿ Î·È ÁÈ· ÙËÓ ™Ù· Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù¿ ÙÔ˘, fiˆ˜ ÛÙÔ £ÂÚ·¢ÙÈ΋ ̤ıÔ‰Ô˜ ·ÔÙÂ-
ÔÏ˘Ì¿ıÂÈ· Î·È ÙËÓ ÛÔÊ›· ÙÔ˘˜. ∞˘ÙÔ› ÔÈ ÔÔ›ÔÈ ·Û¯ÔÏ‹ıËÎ·Ó Î·È Ì ÏÔ‡ÌÂÓÔ ·fi ¤ÍÈ ‚È‚Ï›·, ÂÎ ÙˆÓ ÔÔ›ˆÓ Ù· ‰‡Ô ÚÒÙ· Â΢ÎÏÔÊfiÚË-
ÙËÓ ∞ϯËÌ›· Â›Ó·È Î·Ù¿ ¯ÚÔÓÔÏÔÁÈ΋ ÛÂÈÚ¿ ÔÈ ÂÍ‹˜: ¡ÈÎfiÏ·Ô˜ ª˘ÚÂ- Û·Ó È‰È·ÈÙ¤Úˆ˜ ˘fi ÙÔÓ Ù›ÙÏÔÓ ¶ÂÚ› ‰È·ÁÓÒÛˆ˜ ·ıÒÓ (ÚÒÙË Ï‹-
„fi˜, °ÚËÁfiÚÈÔ˜ ÃÈÔÓÈ¿‰Ë˜, °ÂÒÚÁÈÔ˜ ÃÚ˘ÛÔÎfiÎ΢ Î·È Ô ÂÈÊ·Ó¤- Ú˘ ¤Î‰ÔÛË, ÂÓ μÂÓÂÙ›· 1554, ÙÔ˘ Corneille Henri Mathis de Bruges
ÛÙÂÚÔ˜ fiψÓ, πˆ¿ÓÓ˘ Ô ∞ÎÙÔ˘¿ÚÈÔ˜. [Mathisius Cornelis Henricus] Ì ÌÂÙ¿ÊÚ·ÛË ÛÙ· ÂÏÏËÓÈο) ·Ó·ÁÓˆ-
O ¡ÈÎfiÏ·Ô˜ ª˘Ú„fi˜ ¤˙ËÛ ÂÚ› Ù· ̤۷ ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÛÙË Ú›˙ÂÈ ÙÔÓ ÂÁΤʷÏÔ ˆ˜ ·Ú¯‹ Î·È ËÁ‹ ·ÈÛı‹Ûˆ˜ Î·È ÎÈÓ‹Ûˆ˜, ·ÏÏ¿
¡›Î·È·, Â› ·˘ÙÔÎÚ¿ÙÔÚÔ˜ πˆ¿ÓÓÔ˘ °ã ¢Ô‡Î· μ·Ù¿Ù˙Ë. ∂›¯Â ÛÔ˘‰¿- Î·È ÙÔ ¿ıÔ˜ Ù˘ Ï˘Î·ÓıÚˆ›·˜: «Ë ·Ó·›ıÔ˘Û· ÙÔ˘˜ ·ÏfiÓÙ·˜
ÛÂÈ π·ÙÚÈ΋ ÛÙÔ ™·Ï¤ÚÓÔ Ù˘ πÙ·Ï›·˜ Î·È º˘ÛÈ΋ ºÈÏÔÛÔÊ›· ÛÙȘ ·Ú·- ̤ÛÔÓ Ó˘ÎÙÒÓ Ò‰Â Î·Î›Û ÂÚÈȤӷÈ, ÂÓ Ù ÌÓ‹Ì·ÛÈ Î·È ÂÚËÌ›·È˜
‚ÈΤ˜ Û¯ÔϤ˜ ÙÔ˘ ª·ÁÎÚ¤Ì. ΔÔ Î˘ÚÈfiÙÂÚÔ ¤ÚÁÔ ÙÔ˘ Â›Ó·È ÙÔ ¢˘Ó·- ηٿ ÙÔ˘˜ χÎÔ˘˜, ηı’ ËÌ¤Ú·Ó ‰Â ÂÈÛÙÚ¤ÊÂÈÓ ÙÂ Î·È ÚÔ˜ ·˘ÙÔ‡˜

30 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·31

Á›ÁÓÂÛı·È, Î·È Ô›ÎÔÈ ‰È·ÙÚ›‚ÂÈÓ», ÂÓÒ ÛÙ· ΛÌÂÓ¿ ÙÔ˘ ‰È·Ê·›ÓÂÙ·È Î·È
Ë ÚÔÛˆÈ΋ ÙÔ˘ ›ڷ, fiÙ·Ó, Â› ·Ú·‰Â›ÁÌ·ÙÈ, ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È ÛÂ
‰Ë¯ı¤ÓÙ· ·fi Ï˘ÛÛ·Ṳ̂ÓÔ Û·ÏÔ, Ô ÔÔ›Ô˜ ·ÚÔ˘Û›·ÛÂ Û˘ÌÙÒ-
Ì·Ù· ˘‰ÚÔÊÔ‚›·˜ ‡ÛÙÂÚ· ·fi ‰Ò‰Âη ÔÏfiÎÏËÚÔ˘˜ Ì‹Ó˜. ÕÏÏ·
Û˘ÁÁÚ¿ÌÌ·Ù¿ ÙÔ˘ Â›Ó·È ÙÔ ¶ÂÚ› ÂÓÂÚÁÂÈÒÓ Î·È ·ıÒÓ ÙÔ˘ „˘¯ÈÎÔ‡
Ó‡̷ÙÔ˜ Î·È Ù˘ ηْ ·˘Ùfi ‰È·›Ù˘, ÌÈ· ıÂÚ·¢ÙÈ΋ ̤ıÔ‰Ô˜ „˘¯È-
ÎÒÓ ÓÔÛËÌ¿ÙˆÓ, Ë ÔÔ›· ÌfiÏȘ Â·Ó¢ڤıË ÂÚ› Ù· ̤۷ ÙÔ˘ 20Ô‡
·ÈÒÓ· Î·È ÙÔ ¶ÂÚ› Ô‡ÚˆÓ, ÂÍ ÂÙ¿ ‚È‚Ï›ˆÓ. ™ÙÔÓ πˆ¿ÓÓË ∞ÎÙÔ˘¿ÚÈÔ
·Ô‰›‰ÔÓÙ·È ÌÂϤÙ˜ ÂÚ› ÊÏ‚ÔÙÔÌ›·˜ (ÂÈÎ. 10), ÛÙȘ Ôԛ˜ ›ӷÈ
Ê·ÓÂÚfi fiÙÈ ¤¯ÂÈ ÚÔËÁËı› ηٿ Ôχ ÙÔ˘ ÕÁÁÏÔ˘ ÿڂ¸, ˆ˜ ıˆ-
ÚÔ˘Ì¤ÓÔ˘ ÚÒÙÔ˘ ‰È‰¿Í·ÓÙÔ˜ Ù· ÂÚ› ΢ÎÏÔÊÔÚ›·˜ ÙÔ˘ ·›Ì·ÙÔ˜,
·ÏÏ¿ Î·È ™¯fiÏÈ· Û ·ÔÏÂÛı¤ÓÙ· ‚È‚Ï›· ÙÔ˘ ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏÔ˘˜, Ú·Á-
Ì·Ù¢fiÌÂÓ· ÂÚ› ʇÛˆ˜, ηٿ ÙËÓ Û˘Ó‹ıÂÈ· ÙˆÓ ÚÔÛˆÎÚ·ÙÈÎÒÓ
Ê˘ÛÈÎÒÓ ÊÈÏÔÛfiʈÓ. ™ÙÔÓ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹ πˆ¿ÓÓË ÔÊ›ÏÔÓÙ·È Â›Û˘ Ù·
ÚˆÙ›·, ÛÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋ ‚È‚ÏÈÔÁÚ·Ê›·, ÂÚÈÁÚ·Ê‹˜ ÙˆÓ ·ÔÛÙ·ÁÌ¿-
ÙˆÓ, η›ÙÔÈ Ë ÕÓÓ· ∫ÔÌÓËÓ‹ (ÎfiÚË ÙÔ˘ ∞ÏÂ͛Ԣ ∞ã, 1081-1118) ÁÚ¿-
ÊÂÈ ÂÚ› «ÙÔ˘ ÙˆÓ Úfi‰ˆÓ ÛÙ·Ï¿ÁÌ·ÙÔ˜» ˆ˜ ·Ó·ÏËÙÈÎÔ‡.
ΔËÓ ¶ÂÚ› Ô‡ÚˆÓ ÂÙ¿‚È‚ÏÔÓ Ú·ÁÌ·Ù›·Ó Û˘Ó¤ÁÚ·„ÂÓ Ô πˆ¿ÓÓ˘
ˆ˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜, ·ÏÏ¿ Î·È È·ÙÚfi˜, ·ÊÂÓfi˜ ÌÂÓ ‰ÈfiÙÈ Ù· ·ÓıÚÒÈÓ·
Ô‡Ú· ›¯·Ó ÌÂÁ¿ÏË ÛËÌ·Û›· ÛÙȘ ·Ï¯ËÌÈΤ˜ ‰ÈÂÚÁ·Û›Â˜ («¤ÛÙÈ ‰Â ÙȘ
11. ∂›Ó·È ÂÌÊ·Ó‹˜ Ë ÛËÌ·Û›· ÙˆÓ ·È‰ÈÎÒÓ Ô‡ÚˆÓ ÁÈ· ÙËÓ Ù¤ÏÂÛË ÙÔ˘
Î·È ˘fi ÙˆÓ ¯Ú˘ÛÔ¯fiˆÓ ÁÈÓfiÌÂÓÔ˜ Èfi˜ ‰È·ı˘›·˜ Î·È ‰Ô›‰˘ÎÔ˜ ∫˘Ú›-
ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘. Speculum veritatis, 17Ô˜ ·ÈÒÓ·˜.

Ô˘ ¯·ÏÎÔ‡, ¤ÙÈ ‰Â Ô‡ÚÔ˘ ·È‰›Ô˘, ˆ ÙÔ ¯Ú˘Û›ÔÓ ÎÔÏÏÒÛÈÓ», ¢ÈÔ-


ÛÎÔ˘Ú›‰Ë˜, ¶ÂÚ› ⁄Ï˘ È·ÙÚÈ΋˜, V, 79.7.6) (ÂÈÎ. 11), ·ÊÂÙ¤ÚÔ˘ ‰Â
ÂÂȉ‹, fiˆ˜ Ô ›‰ÈÔ˜ ÁÚ¿ÊÂÈ, «Ô ÌÂÓ Á·Ú ÛÔÊÒÙ·ÙÔ˜ πÔÎÚ¿Ù˘
ÔÏ›Á· ÙÈÓ¿ ÂÚ› ÙÔ‡ÙˆÓ ÂÈÚËÎÒ˜ ÛÔÚ¿‰ËÓ, ·ÙÂÏ‹ ÙËÓ ıˆڛ· ·Ú‹-
ÎÂØ °·ÏËÓÒ Ùˆ ‰ÂÈÓÒ ÂÚ› Ù· ÙÔÈ·‡Ù· ‚Ú·¯‡ÙÈ Î·È ·˘ÙÒ ÌÂÏ‹Û·Ó».
◊‰Ë ÛÙËÓ ·Ï¯ËÌÈ΋ ‚È‚ÏÈÔÁÚ·Ê›· ˘‹Ú¯Â ÌÈ· Ú·ÁÌ·Ù›· ÂÚ›
Ô‡ÚˆÓ, ÙÔ˘ £ÂÔÊ›ÏÔ˘, ÚˆÙÔÛ·ı¿ÚÈÔ˘ ÙÔ˘ ·˘ÙÔÎÚ¿ÙÔÚ· ∏Ú·-
ÎÏ›Ԣ (610-641), ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘ ÙÔ ÂӉȷʤÚÔÓ ÁÈ· ÙËÓ ∞ϯËÌ›· ‹Ù·Ó
ÁÓˆÛÙfi (Ideler J.L., £ÂÔÊ›ÏÔ˘ ¶ÂÚ› Ô‡ÚˆÓ ‚È‚Ï›ÔÓ, ÙfiÌ. I, Û. 261-
283). ∞ÏÏ¿ Ë ÌÂϤÙË ÙÔ˘ ÚˆÙÔÛ·ı¿ÚÈÔ˘ £ÂÔÊ›ÏÔ˘, ÚÔÊ·ÓÒ˜
·Ú·ÁÁÂÏı›۷ ·fi ÙÔÓ ·˘ÙÔÎÚ¿ÙÔÚ· fiˆ˜ Î·È Ë ·Ï¯ËÌÈ΋ Ú·Á-
Ì·Ù›· ÙÔ˘ ™ÙÂÊ¿ÓÔ˘ ÙÔ˘ π·ÙÚÔ‡, ‹Ù·Ó ¤Ó· ÂÚÈÏËÙÈÎfi Ù‡¯Ô˜.
ŒÙÛÈ, Ô πˆ¿ÓÓ˘ ∞ÎÙÔ˘¿ÚÈÔ˜, «ıÂÔ‡ ‰È‰fiÓÙÔ˜» Î·È «ıÂÒ ı·ÚÚ‹Û·˜»
fiˆ˜ ·Ó·Ê¤ÚÂÈ, Û˘Ó¤ÁÚ·„ÂÓ ¤Ó· Ï‹Ú˜ ¤ÚÁÔ (Ideler J.L., ΔÔ ÂÚ›
Ô‡ÚˆÓ ÙÔ˘ ÛÔʈٿÙÔ˘ ∞ÎÙÔ˘·Ú›Ô˘, ÏfiÁÔ˜ ∞ã, ¶ÂÚ› Ô‡ÚˆÓ ÂÙ¿‚È-
‚ÏÔ˜ Ú·ÁÌ·Ù›·, ÙfiÌ. II, Û. 4-5).
¶ÚfiÎÂÈÙ·È ÁÈ· ÙÔ ÏÂÙÔÌÂÚ¤ÛÙÂÚÔ ÂÚ› Ô‡ÚˆÓ fiÓËÌ· ÁÈ· ÙËÓ
ÂÔ¯‹ ÙÔ˘, ÚÔ˚fiÓ ·fiÎÓÔ˘ ÌÂϤÙ˘, ÏÂÙÔÏfiÁÔ˘ ·Ú·ÙËÚ‹Ûˆ˜ ηÈ
ÎÚÈÙÈ΋˜ ÛΤ„ˆ˜, fiˆ˜ Ê·›ÓÂÙ·È Î·È ·fi ÙÔ Î·ÙˆÙ¤Úˆ ·Ú·ÙÈı¤-
ÌÂÓÔ ‰È¿ÁÚ·ÌÌ·, ÙÔ ÔÔ›Ô, ÛÙÔ Î›ÌÂÓfi ÙÔ˘, ¤¯ÂÈ ÙÔÓ ˘fiÙÈÙÏÔ «ÂÚ›
ÏÂÈfiÙËÙÔ˜ Î·È ÙˆÓ ·ÓÙÈÎÂÈÌ¤ÓˆÓ ·Ú˘ÊÈÛٷ̤ӈӻ (ÂÈÎ. 12).
O πˆ¿ÓÓ˘ ∞ÎÙÔ˘¿ÚÈÔ˜ Â›Ó·È Ô ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô˜ ÂÈÛÙ‹ÌˆÓ Ù˘ μ˘˙·-
ÓÙÈÓ‹˜ ™¯ÔÏ‹˜. ∞fi ÙÔ ‰Â‡ÙÂÚÔ ‹ÌÈÛ˘ ÙÔ˘ 4Ô˘ ̤¯ÚÈ ÙÔ ÚÒÙÔ ‹ÌÈÛ˘
ÙÔ˘ 15Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÔÈ μ˘˙·ÓÙÈÓÔ› Ê˘ÛÈÎÔ› ÊÈÏfiÛÔÊÔÈ, ·ÔηÏÔ‡ÌÂÓÔÈ
Û˘Ó‹ıˆ˜ È·ÙÚÔÛÔÊÈÛÙ·› ‹ È·ÙÚÔÊÈÏfiÛÔÊÔÈ, Û˘ÁΤÓÙÚˆÛ·Ó fi,ÙÈ ÔÏ˘-
ÙÈÌfiÙÂÚÔ Â›¯·Ó Û˘ÁÁÚ¿„ÂÈ ÔÈ ÚÔÁÂÓ¤ÛÙÂÚÔ› ÙÔ˘˜ ‰È¿ÛËÌÔÈ ŒÏÏËÓ˜
Î·È ÔÈ ÂοÛÙÔÙ ۇÁ¯ÚÔÓÔ› ÙÔ˘˜ ÕÚ·‚˜ Î·È §·Ù›ÓÔÈ. ΔÔ˘˜ ÌÂϤÙËÛ·Ó,
ÙÔ˘˜ Û¯ÔÏ›·Û·Ó Î·È Û˘Ó¤ÁÚ·„·Ó Î·È ·˘ÙÔ› Ù· ‰Èο ÙÔ˘˜ ¤ÚÁ·, ‰È·ÙË-
ÚÔ‡ÓÙ˜ ¤ÙÛÈ ÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋ ÁÏÒÛÛ· Î·È ÂÈÛÙ‹ÌË Ì¤¯ÚÈ ÙˆÓ ËÌÂÚÒÓ
Ì·˜. O πˆ¿ÓÓ˘, ÂÓ ÚÔÎÂÈ̤ӈ, ηْ ÂÍÔ¯‹Ó ÂÎÏÂÎÙÈÎfi˜, Û˘Ó‰˘¿˙ÂÈ ÌÂ
10. ∞fi‰ÔÛË ÙÔ˘ 13Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÙˆÓ ·ÚÙËÚÈÒÓ ÙÔ˘ ·ÓıÚˆ›ÓÔ˘ ÛÒÌ·ÙÔ˜. ÂÈÙ˘¯›· ÙȘ ·fi„ÂȘ Ù˘ ‰ÔÁÌ·ÙÈ΋˜, ÂÌÂÈÚÈ΋˜, ÌÂıÔ‰È΋˜ Î·È Ó¢-

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 31


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·32

Ì·ÙÈ΋˜ ·ÈÚ¤Ûˆ˜ (Û¯Ô- Ú· πˆ¿ÓÓË ∏ã ¶·Ï·ÈÔÏfiÁÔ˘, Î·È Ì ÙËÓ ÚÔÔÙÈ΋ Û˘ÌÌÂÙÔ¯‹˜ ÙÔ˘
Ï‹˜), ÁÓˆÚ›˙ÂÈ Î·ÏÒ˜ ÙfiÛÔ ÛÙȘ ÂÈΛÌÂÓ˜ ‰È·Ú·ÁÌ·Ù‡ÛÂȘ Ì ÙÔÓ ¶¿·, ¯ÂÈÚÔÙÔÓ‹ıËÎÂ
ÙËÓ ÂÏÏËÓÈ΋, ·Ú·‚È΋ Î·È ·Ú¯ÈÂ›ÛÎÔÔ˜ ¡Èη›·˜.
Ï·ÙÈÓÈ΋ ÁÚ·ÌÌ·Ù›·, fiÛÔ ΔÔ 1437 Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ Û˘ÌÌÂÙ›¯Â ÛÙËÓ ™‡ÓÔ‰Ô Ù˘ ºÂÚ¿Ú·˜,
Î·È ÙËÓ ÊÈÏÔÛÔÊ›·, ÂÓÒ ˆ˜ ̤ÏÔ˜ Ù˘ ÔÏ˘ÚfiÛˆ˘ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ·ÓÙÈÚÔÛˆ›·˜, Ù˘ ÔÔ›-
η٤¯ÂÈ ÂȘ ‚¿ıÔ˜ ÙËÓ ÂÏÏË- ·˜ ËÁ›ÙÔ Ô ·˘ÙÔÎÚ¿ÙˆÚ. ªÂ ÙÔÓ Î·ıÔÏÈÎfi ∞Ì‚ÚfiÛÈÔ ΔÚ·‚ÂÚÛ¿ÚÈ,
ÓÈ΋ ÁÏÒÛÛ· ÙËÓ ÔÔ›· ¯ÂÈ- Û˘Ó¤Ù·Í ÙÔ Û¯ÂÙÈÎfi ÂÏÏËÓÈÎfi ΛÌÂÓÔ Ù˘ ÂÓÒÛˆ˜ ÌÂٷ͇ ÙˆÓ
Ú›˙ÂÙ·È Ì ¢¯¤ÚÂÈ· Î·È ÂÎÎÏËÛÈÒÓ ∞Ó·ÙÔÏ‹˜ Î·È ¢‡Ûˆ˜, ÙÔ ÔÔ›ÔÓ Â›ÛËÌ· ÂÎÊÒÓËÛ Ô
¯¿ÚË. £· ÌÔÚÔ‡Û·Ì ӷ ›‰ÈÔ˜ (6 πÔ˘Ï›Ô˘ 1439) ÛÙÔÓ Î·ı‰ÚÈÎfi Ó·fi Ù˘ ºÏˆÚÂÓÙ›·˜. ªÂÙ¿
ÙÔÓ ¯·Ú·ÎÙËÚ›ÛÔ˘Ì ¢¯Â- ÙËÓ ™‡ÓÔ‰Ô, Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ Â¤ÛÙÚ„ ÛÙËÓ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ‡ÔÏË,
ÚÒ˜ ÚÒÈÌÔ ÂÎÚfiÛˆÔ fiÔ˘ Ë ·ÓıÂÓˆÙÈ΋ ÌÂÚ›‰·, Ì ÙÔÓ ª¿ÚÎÔ ∂˘ÁÂÓÈÎfi ÂÈÎÂÊ·Ï‹˜, ÙÔÓ
ÙÔ˘ Ô˘Ì·ÓÈÛÌÔ‡ ÛÙÔ μ˘˙¿- ηÙËÁfiÚËÛ ˆ˜ ÚÔ‰fiÙË Ù˘ OÚıÔ‰ÔÍ›·˜.
ÓÙÈÔ Î·È Úfi‰ÚÔÌÔ ÙˆÓ O μËÛÛ·Ú›ˆÓ ·ÓÙÂÏ‹ÊıË fiÙÈ ‹Ù·Ó ϤÔÓ ÚÔ‚ÏËÌ·ÙÈ΋ Ë ·Ú·-
12. ∂›Ó·È ¤ÓÙÔÓÔ ÙÔ ÂӉȷʤÚÔÓ Ù˘ ¿ÏÏˆÓ ÌÂÁ¿ÏˆÓ ·ÓÙÈÚÔÛÒ- ÌÔÓ‹ ÙÔ˘ ÛÙËÓ μ·ÛÈÏÂ‡Ô˘Û·, ÂÍ Ô˘ Î·È Â‰¤¯ıË ÙËÓ ÂÎÏÔÁ‹ ÙÔ˘ (18
ÂÔ¯‹˜ ÁÈ· Ù· ·ÓıÚÒÈÓ· Ô‡Ú· ˆ˜ ˆÓ ÙÔ˘ ‚˘˙·ÓÙÈÓÔ‡ Ô˘Ì·ÓÈ- ¢ÂÎÂÌ‚Ú›Ô˘ 1439) ˆ˜ ∫·Ú‰ÈÓ¿ÏÈÔ˘ Ù˘ ∫·ıÔÏÈ΋˜ ÂÎÎÏËÛ›·˜ ηÈ
‰È·ÁÓˆÛÙÈ΋, ıÂÚ·¢ÙÈ΋ Î·È ·Ï¯ËÌÈ- ÛÌÔ‡ ÙÔ˘ 15Ô˘ ·ÈÒÓ·, ÙÔ˘ ÂÁηÙÂÛÙ¿ıË ÛÙËÓ πÙ·Ï›·, fiÔ˘ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈ‹ıËΠ·fi ÙÔÓ ÂοÛÙÔÙÂ
΋ Ô˘Û›·. Ideler, I., Physici et Medici °ÂˆÚÁ›Ô˘ °ÂÌÈÛÙÔ‡ ‹ ¶Ï‹- ¿· ÁÈ· ÙËÓ ‰ÈÂÎÂÚ·›ˆÛË ÔÏÈÙÈÎÒÓ Î·È ‰Èψ̷ÙÈÎÒÓ ˘Ôı¤ÛÂ-
Graeci Minores, Amsterdam 1963.
ıˆÓÔ˜, Î·È ÙÔ˘ Ì·ıËÙÔ‡ ˆÓ. ΔÔ 1449 ÔÓÔÌ¿ÛÙËΠ∫·Ú‰ÈÓ¿ÏÈÔ˜ ΔÔ‡ÛÎÏˆÓ Î·È ‰‡Ô ÊÔÚ¤˜, ÙÔ
·˘ÙÔ‡ μËÛÛ·Ú›ˆÓÔ˜. 1445 Î·È ÙÔ 1471, ¤Ó· ¯ÚfiÓÔ ÚÔ ÙÔ˘ ı·Ó¿ÙÔ˘ ÙÔ˘ ÛÙËÓ ƒ·‚¤ÓÓ·,
∂ȉÈÎfiÙÂÚ·, Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ ı· Ú¤ÂÈ Ó· Ì·˜ ··Û¯ÔÏ‹ÛÂÈ ÂÚ·È- ÚÔÙ¿ıËΠÁÈ· ÙËÓ ·È΋ ¤‰Ú·, ÂÓÒ ‰È·‰¤¯ÙËΠÙÔÓ πÛ›‰ˆÚÔ ∫Ȥ-
Ù¤Úˆ ‰ÈfiÙÈ Â›Ó·È Î·È Ô ÙÂÏÂ˘Ù·›Ô˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ ÙÔ˘ μ˘˙·ÓÙ›Ô˘. °ÂÓÓ‹- ‚Ô˘, ·ÔÛÙ¿ÙË Î·È ·˘ÙfiÓ Ù˘ OÚıÔ‰ÔÍ›·˜, ÛÙÔ ·Í›ˆÌ· ÙÔ˘ ∫·ıÔÏÈ-
ıËΠÙÔ 1403 ÛÙËÓ ΔÚ·Â˙Ô‡ÓÙ· Î·È ¤ÁÈÓ ·Ú¯ÈÂ›ÛÎÔÔ˜ Ù˘ ¡›Î·È- ÎÔ‡ ¶·ÙÚÈ¿Ú¯Ë ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘fiψ˜ ÙÔ 1463.
·˜ ÙÔ 1437. ÕÓıÚˆÔ˜ ÌÂ Â˘Ú‡Ù·ÙË ÌfiÚʈÛË Î·È ÌÂÙ·ÊÚ·ÛÙ‹˜ O μËÛÛ·Ú›ˆÓ ÌÔÚ› Ó· Â›Ó·È ·ÌÊÈÏÂÁfiÌÂÓË ÌÔÚÊ‹ ÁÈ· ÙËÓ
ÂÓfi˜ ÌÂÁ¿ÏÔ˘ ÙÌ‹Ì·ÙÔ˜ Ù˘ ·Ú¯·›·˜ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÁÚ·ÌÌ·Ù›·˜, ·Ó‹Î OÚıÔ‰ÔÍ›·, fï˜ ·Ó·ÌÊÈÛ‚‹ÙËÙ· ˘‹ÚÍ ÌÈ· ·fi ÙȘ ÛËÌ·ÓÙÈÎfiÙÂ-
ÛÙËÓ ÏÂÁfiÌÂÓË Ï·ÙÈÓfiÊÈÏË ÔÌ¿‰· Ù˘ ‚˘˙·ÓÙÈÓ‹˜ ·ÚÈÛÙÔÎÚ·Ù›·˜ Î·È Ú˜ ÓÂ˘Ì·ÙÈΤ˜ Ê˘ÛÈÔÁӈ̛˜ Ù˘ ÂÔ¯‹˜ ÙÔ˘ Î·È ÚÔÛÙ¿Ù˘ ÙˆÓ
ıˆÚÔ‡Û ··Ú·›ÙËÙÔ Ó· ÂÓˆı› ÙÔ μ˘˙¿ÓÙÈÔ Ì ÙËÓ ¢˘ÙÈ΋ ∂˘ÚÒË ÂÏÏËÓÈÎÒÓ ÁÚ·ÌÌ¿ÙˆÓ. ªÂÙ¿ ÙËÓ ÂÁηٿÛÙ·Û‹ ÙÔ˘ ÛÙËÓ πÙ·Ï›·, Û¯Ë-
ÛÙÔÓ ·ÁÒÓ· ÂÓ·ÓÙ›ÔÓ ÙˆÓ ΔÔ‡ÚΈÓ. ™Ù· ÂÊË‚Èο ÙÔ˘ ¯ÚfiÓÈ·, ˘‹ÚÍ ̷ٛÛıËΠÁ‡Úˆ ÙÔ˘ ·ÎÏÔ˜ ÏÔÁ›ˆÓ ÔÈ ÔÔ›ÔÈ ·ÔÙÂÏÔ‡Û·Ó ÙËÓ
Ì·ıËÙ‹˜ ÙÔ˘ °ÂˆÚÁ›Ô˘ ÃÚ˘ÛÔÎfiÎÎË, fiÙ·Ó ·˘Ùfi˜ ‰›‰·ÛΠÛÙËÓ ∫ˆÓ- ÏÂÁÔ̤ÓË «∞η‰ËÌ›· ÙÔ˘ μËÛÛ·Ú›ˆÓÔ˜». ™ÙÔÓ Î‡ÎÏÔ ·˘Ùfi, Ô˘ ·Ó·-
ÛÙ·ÓÙÈÓÔ‡ÔÏË, ·fi ÙÔ 1415 ¤ˆ˜ ÙÔ 1423,
fiÔ˘ ¤Ú·Ó Ù˘ Û˘Ó‹ıÔ˘˜ ÌÔÚÊÒÛˆ˜
Ù˘ ÂÔ¯‹˜, Ì˘‹ıËΠÛÙËÓ º˘ÛÈ΋ ºÈÏÔ-
ÛÔÊ›· Î·È ÙËÓ Ã˘Ì¢ÙÈ΋ ‹ ∞ϯËÌ›·. ™ÙËÓ
‰È¿ÚÎÂÈ· ÙˆÓ ÛÔ˘‰ÒÓ ÙÔ˘, ›¯Â ÙËÓ
¢ηÈÚ›· Ó· ÁÓˆÚÈÛÙ› Ì ÚfiÛˆ· Ù·
ÔÔ›· ·Ó‹Î·Ó ÛÙÔ ·˘ÙÔÎÚ·ÙÔÚÈÎfi ÂÚÈ-
‚¿ÏÏÔÓ ·ÏÏ¿ Î·È ÚÔÛˆÈÎfiÙËÙ˜ fiˆ˜ Ô
πÛ›‰ˆÚÔ˜ Ù˘ ƒˆÛ›·˜ Î·È ·ÚÁfiÙÂÚ· ∫·Ú-
‰ÈÓ¿ÏÈÔ˜, Î·È Ô πÙ·Ïfi˜ ·ÓıÚˆÈÛÙ‹˜-Ô˘Ì·-
ÓÈÛÙ‹˜ Francesco Filelfo. ŸÙ·Ó Ô ÚÔÛÙ¿-
Ù˘ ÙÔ˘, ªËÙÚÔÔÏ›Ù˘ ¢ÔÛ›ıÂÔ˜, ·Ó¤Ï·-
‚ ÙËÓ ªËÙÚfiÔÏË Ù˘ ªÔÓÂÌ‚·Û›·˜, ÙÔ
1431, Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ ÙÔÓ ·ÎÔÏÔ‡ıËÛ ηÈ
‹Á ÛÙÔÓ ª˘ÛÙÚ¿ Ó· Û˘ÌÏËÚÒÛÂÈ ÙȘ
ÛÔ˘‰¤˜ ÙÔ˘ ÎÔÓÙ¿ ÛÙÔÓ ÂÚ›ÊËÌÔ ÊÈÏfi-
ÛÔÊÔ, ·ÓıÚˆÈÛÙ‹-Ô˘Ì·ÓÈÛÙ‹ °ÂÒÚÁÈÔ
°ÂÌÈÛÙfi ‹ ¶Ï‹ıˆÓ·. ∂Λ, Ë ÔÏ˘Ì¿ıÂÈ¿
ÙÔ˘ Î·È Ë ÚËÙÔÚÈ΋ ÙÔ˘ ÈηÓfiÙËÙ· ÙÔÓ ¤Î·-
Ó·Ó ÁÓˆÛÙfi ˆ˜ ÙÔÓ ÛËÌ·ÓÙÈÎfiÙÂÚÔ Ì·ıË-
Ù‹ ÙÔ˘ ¶Ï‹ıˆÓÔ˜. OÈ ¶·Ï·ÈÔÏfiÁÔÈ Ù˘
¶ÂÏÔÔÓÓ‹ÛÔ˘ ÙÔÓ ÂÎÙÈÌÔ‡Û·Ó È‰È·ÈÙ¤Úˆ˜
Ô‡Ùˆ˜ ÒÛÙ fiÙ·Ó Â¤ÛÙÚ„ ÛÙËÓ ∫ˆÓ-
ÛÙ·ÓÙÈÓÔ‡ÔÏË ÙÔ 1436, ηıÈÂÚÒıËΠˆ˜
Ô Î˘ÚÈfiÙÂÚÔ˜ Û‡Ì‚Ô˘ÏÔ˜ ÙÔ˘ ·˘ÙÔÎÚ¿ÙÔ- 13. O ºÈÏÔÛÔÊÈÎfi˜ °¿ÌÔ˜, ÃËÌÈÎfi˜ ∫‹Ô˜, 1624.

32 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·33

Ù‹˜ ÙÔ˘ ‰·ÛοÏÔ˘ ÙÔ˘ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹, °ÂˆÚÁ›Ô˘ ÃÚ˘ÛÔÎfiÎÎË, η٤ÏÈÂ


ˆ˜ Û˘Ó¯ÈÛÙ‹ ÙÔ˘ ·Ï¯ËÌÈÎÔ‡ ÙÔ˘ ¤ÚÁÔ˘ ÙÔÓ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙ›ÓÔ §¿ÛηÚÈ,
ÛÙÔÓ ÔÔ›Ô ı· ·Ó·ÊÂÚıԇ̠ÛÙËÓ Û˘Ó¤¯ÂÈ·.
O μËÛÛ·Ú›ˆÓ ¤ÁÚ·„Â Ô ›‰ÈÔ˜ ‰Âο‰Â˜ ÌÂϤÙ˜, ÔÏϤ˜ ·fi ÙȘ
Ôԛ˜ Û˘ÁΤÓÙÚˆÛ Û ȉÈfiÁÚ·ÊÔ ÎÒ‰Èη, ÛÙÔÓ ÚfiÏÔÁÔ ÙÔ˘ ÔÔ›-
Ô˘ ÂÚÈÏ·Ì‚¿ÓÔÓÙ·È ÏËÚÔÊÔڛ˜ Û¯ÂÙÈΤ˜ Ì ÙÔÓ ¯ÚfiÓÔ Ô˘ ÁÚ¿-
ÊÙËÎÂ Ë Î¿ı ̛·. O ÎÒ‰Èη˜ ·˘Ùfi˜ (Ì ٷ ÛÙÔȯ›· Cod. Gr. 533),
‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÛÙËÓ μÈ‚ÏÈÔı‹ÎË ÙÔ˘ ∞Á›Ô˘ ª¿ÚÎÔ˘ Ù˘ μÂÓÂÙ›·˜, ÛÙËÓ
ÔÔ›· ÙÔÓ Â‰ÒÚÈÛÂ Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ, fiˆ˜ Î·È ÔÏfiÎÏËÚË ÙËÓ ‚È‚ÏÈÔı‹-
ÎË ÙÔ˘ Î·È Û˘ÏÏÔÁ‹ Έ‰›ÎˆÓ ÙÔ˘, Ì ÙÔ ÛÎÂÙÈÎfi, fiˆ˜ ¤ÁÚ·Ê ÛÙÔÓ
¢fiÁË ÙÔ 1468, fiÙÈ ı· ‹Ù·Ó ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÚÔÛÈÙ‹ ÛÙÔ˘˜ ŒÏÏËÓ˜
Ô˘ η٤Ê¢Á·Ó ÂΛ.

ΔÔ ª¤Á· ŒÚÁÔ
°È· Ó· Ú·ÁÌ·ÙÔÔÈËı› οÔÈ· ÌÂÙ·ÛÙÔȯ›ˆÛË Ú¤ÂÈ Ó· ¤¯ÂÈ
ÚÔËÁËı› Ë ‰È·‰Èηۛ· Ë ÔÔ›·, ÛÙ· ·Ï¯ËÌÈο ΛÌÂÓ·, ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È
ˆ˜ ÙÔ «ª¤Á· ŒÚÁÔÓ» ‹ «ª·ÁÈÛÙ¤ÚÈÔÓ» (·fi ÙÔÓ ‚˘˙·ÓÙÈÓfi Ù›ÙÏÔ
«Ì¿ÁÈÛÙÚÔ˜»). À¿Ú¯Ô˘Ó ‰‡Ô ·ÚÂÌÊÂÚ›˜ ‰ÈÂÚÁ·Û›Â˜: ÙÔ ªÈÎÚfi
ŒÚÁÔ ‹ ªÈÎÚfi ª·ÁÈÛÙ¤ÚÈÔ, Ô˘ ηٷϋÁÂÈ ÛÙËÓ Î·Ù·Û΢‹ Ù˘ §Â˘-
΋˜ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜ §›ıÔ˘, Ë ÔÔ›· ÌÂÙ·ÙÚ¤ÂÈ Ù· ·ÙÂÏ‹ ̤ٷÏÏ· ÛÂ
14. O ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ Lambsprinck ÌÚÔÛÙ¿ ÛÙÔÓ ·ı¿ÓÔÚ· ‹ ÂÛÙ›·. De ·ÚÁ˘ÚÔ, Î·È ÙÔ ª¤Á· ŒÚÁÔ ‹ ªÂÁ¿ÏÔ ª·ÁÈÛÙ¤ÚÈÔ, Ô˘ Ô‰ËÁ› ÛÙËÓ
Lapide Philosophico, Frankfurt, 1625. ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ›· Ù˘ ∂Ú˘ıÚ¿˜ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜ §›ıÔ˘, Ë ÔÔ›· ¤¯ÂÈ ÙËÓ ‰˘Ó·-
ÙfiÙËÙ· Ó· ÌÂÙ·ÏÏ¿ÍÂÈ ¤Ó· ÎÔÈÓfi ̤ٷÏÏÔ Û ¯Ú˘Ûfi, ·ÁÁ›˙ÔÓÙ¿˜ ÙÔ
ÓˆÓfiÙ·Ó Ì ÙËÓ ¿ÊÈÍË Ó¤ˆÓ ÚÔÛʇÁˆÓ ∂ÏÏ‹ÓˆÓ ÏÔÁ›ˆÓ, ÁÔÓÈÌÔ- Î·È ÌfiÓÔ. ∞˘Ù‹ ηÏÂ›Ù·È Î·È ÂÏÈÍ‹ÚÈÔ Ù˘ Ì·ÎÚÔ‚ÈfiÙËÙ·˜, ‰ÈfiÙÈ ·Ô-
ÔÈÔ‡ÓÙ·Ó Î·È ˆÚ›Ì·˙·Ó ÔÈ ÊÈÏÔÛÔÊÈΤ˜ ÂÚÁ·Û›Â˜ ÙÔ˘ ȉ›Ô˘ Î·È ÙˆÓ ÙÂÏ› ÌÈ· ·Ó¿ÎÂÈ· ıÂÚ·›·˜ ÙˆÓ ·ÛıÂÓÂÈÒÓ, ÙfiÛÔ ÙÔ˘ ·ÓıÚÒÔ˘
Ê›ÏˆÓ ÙÔ˘, fiˆ˜ ÙÔ˘ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙ›ÓÔ˘ §·ÛοÚˆ˜, πˆ¿ÓÓË ∞ÚÁ˘ÚÔ- fiÛÔ Î·È ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ.
Ô‡ÏÔ˘, ∞Ó‰Ú¤Ô˘ ∫·ÏÏ›ÛÙÔ˘, £ÂÔ‰ÒÚÔ˘ °·˙‹, Lorenz Valla, Flavio ∫·Ù¿ ÙËÓ ‰È·‰Èηۛ· ›Ù ÙÔ˘ ªÈÎÚÔ‡ ›Ù ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘,
Biondo Î.¿. OÈ ÊÈÏÔÛÔÊÈΤ˜ ·˘Ù¤˜ Û˘˙ËÙ‹ÛÂȘ ·ÔÙ¤ÏÂÛ·Ó ÙȘ ÚÒ- ÔÈ ‰ÈÂÚÁ·Û›Â˜ Â›Ó·È ·Ú·Ï‹ÛȘ, ·ÊÔÚÔ‡Ó ·ÌÊfiÙÂÚ˜ ÙÔÓ ÏÂÁfiÌÂ-
Ù˜ ÂΉËÏÒÛÂȘ Ù˘ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ∞Ó·ÁÂÓÓ‹Ûˆ˜ ÛÙËÓ ƒÒÌË. ÓÔ «ÊÈÏÔÛÔÊÈÎfi Á¿ÌÔ» (ÂÈÎ. 13) ÌÂٷ͇ ÙÔ˘ ı›Ԣ Î·È ÙÔ˘ ˘‰Ú·ÚÁ‡-
O μËÛÛ·Ú›ˆÓ ‹Ù·Ó ·ÚÈÔ˜ ˘ÂÚ·ÛÈÛÙ‹˜ ÙˆÓ ¶Ï·ÙˆÓÈÎÒÓ ı¤ÛÂ- ÚÔ˘, Ù· ÔÔ›· ÂÓˆÓfiÌÂÓ· ÙÂÏÈο, ÙË ÌÂÛÔÏ·‚‹ÛÂÈ ÙÔ˘ ¿Ï·ÙÔ˜, ÁÂÓ-
ˆÓ, Ë ·Á¿Ë fï˜ ÛÙÔÓ ¶Ï¿ÙˆÓ·, ÙËÓ ÔÔ›· ÙÔ˘ ›¯Â ÂÌÓ‡ÛÂÈ Ô ÓÔ‡Ó ÙËÓ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋ §›ıÔ. ¢È·Ê¤ÚÔ˘Ó ˆ˜ ÚÔ˜ ÙËÓ ÂÈÏÔÁ‹ Ù˘
‰¿ÛηÏfi˜ ÙÔ˘ ¶Ï‹ıˆÓ, ‰ÂÓ ÙÔÓ ·ÂÌ¿ÎÚ˘Ó ·fi ÙËÓ ıÂÌÂÏ›ˆÛË Ù˘ ÚÒÙ˘ ‡Ï˘ Î·È ÙÔÓ ¯ÚfiÓÔ ÙÂϤÛˆ˜ ÙÔ˘ fiÏÔ˘ ¤ÚÁÔ˘, Ô˘ ÌÔÚ›
¯ÚÈÛÙÈ·Ó‹˜ ‰È‰·Ûηϛ·˜ Â¿Óˆ ÛÙËÓ ÊÈÏÔÛÔÊ›· ÙÔ˘ ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏÔ˘˜, Ó· ÔÈΛÏÏÂÈ ·fi ÌÂÚÈÎÔ‡˜ Ì‹Ó˜ ¤ˆ˜ ·ÚÎÂÙ¿ ¯ÚfiÓÈ·.
·ÏÏ¿ ¤Î·ÓÂ Û˘ÁÎÂÚ·ÛÌfi Ù˘ ‰È‰·Ûηϛ·˜ Î·È ÙˆÓ ‰‡Ô, fiˆ˜ ÙÔ˘ ∏ ÛÔ˘‰·ÈfiÙËÙ· ›Ù ÙÔ˘ ªÈÎÚÔ‡ ›Ù ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘ Ô‰‹-
∞Ó·ÙÔÏÈÎÔ‡ Î·È ¢˘ÙÈÎÔ‡ ÎfiÛÌÔ˘. ÿ‰Ú˘Û ¤‰Ú· ÁÈ· ÙËÓ ‰È‰·Ûηϛ· ÁËÛ ÂÍ·Ú¯‹˜ ÙÔ˘˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ Ó· ÂʇÚÔ˘Ó ÛÂÈÚ¿ ·fi Û·Ë, Ù·
Ù˘ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÁÏÒÛÛ·˜ ÛÙËÓ ÌÔÓ‹ San Salvatore, fiÔ˘ ‰›‰·ÛÎ·Ó ÔÈ ÔÔ›· ÙÔ˘˜ ‰È¢ÎfiÏ˘Ó·Ó ÛÙËÓ £Â›· Î·È πÂÚ¿ Δ¤¯ÓË ÙÔ˘˜. ∫·È ÂÂȉ‹
ªÈ¯·‹Ï °Ï˘Î¿˜, ∞Ó‰ÚfiÓÈÎÔ˜ °·ÏÈÓfiÙÔ˜, Î·È Ô ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙ›- Ë ı¤ÚÌ·ÓÛË Â›Ó·È ··Ú·›ÙËÙË ÁÈ· ÙËÓ ÏÂÈÔÓfiÙËÙ· ÙˆÓ ·Ï¯ËÌÈÎÒÓ
ÓÔ˜ §¿ÛηÚȘ. O ›‰ÈÔ˜ Ô μËÛÛ·Ú›ˆÓ ÌÂÙ¤ÊÚ·Û ÛÙ· Ï·ÙÈÓÈο ¤ÚÁ· ‰ÈÂÚÁ·ÛÈÒÓ, ÔÈ Ì‡ÛÙ˜ ·Ó¤-
ÙÔ˘ •ÂÓÔÊÒÓÙÔ˜, ÙÔ˘ ∞ÚÈÛÙÔÙ¤ÏÔ˘˜, ÙÔ˘ £ÂÔÊÚ¿ÛÙÔ˘ Î.¿. Œ¯ÔÓÙ·˜ ηıÂÓ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó
Â›ÁÓˆÛË Ù˘ ·Í›·˜ Î·È Ù˘ ÂıÓÈ΋˜ ÛËÌ·Û›·˜ ÙˆÓ Û·Ú·ÁÌ¿ÙˆÓ Ù˘ ÊÔ‡ÚÓÔ˘˜.
·Ú¯·›·˜ ÂÏÏËÓÈ΋˜ ÎÏËÚÔÓÔÌÈ¿˜, ÂӉȷÊÂÚfiÙ·Ó ÁÈ· ÙËÓ ·ÁÔÚ¿, ∂ȉÈο ηٷÛ΢·Ṳ̂-
Û˘ÁΤÓÙÚˆÛË Î·È ‰È·Ê‡Ï·ÍË ÙˆÓ ÁÚ·ÙÒÓ ÌÓËÌ›ˆÓ Ù˘. ªÂ ‰·¿- ÓË ÁÈ· ÙÔÓ ÛÎÔfi ·˘Ùfi ηÈ
Ó˜ ÙÔ˘ ·ÓÙÈÁÚ¿ÊËÎ·Ó ÎÒ‰ÈΘ Û ÌÔÓ·ÛÙ‹ÚÈ· Ù˘ ΔÚ·Â˙Ô‡ÓÙÔ˜, Ë ϤÔÓ ÁÓˆÛÙ‹ Â›Ó·È Ë
Ù˘ ∫ˆÓÛÙ·ÓÙÈÓÔ˘fiψ˜, Ù˘ ¶ÂÏÔÔÓÓ‹ÛÔ˘, Ù˘ ∫Ú‹Ù˘, Ù˘ ·Ï¯ËÌÈ΋ ÂÛÙ›· ‹ ·ı¿ÓˆÚ
¡ÔÙ›Ô˘ πÙ·Ï›·˜ Î.¿. ΔÂÏÈο Û˘ÁÎÚfiÙËÛ ÙËÓ ÏÔ˘ÛÈÔÙ¤Ú· Û˘ÏÏÔÁ‹ (ÂÈÎ. 14). O fiÚÔ˜ ·˘Ùfi˜,
ÂÏÏËÓÈÎÒÓ Îˆ‰›ÎˆÓ, Ë ÔÔ›· ÂÚÈÂÏ¿Ì‚·Ó 746 ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· ‚È‚Ï›·, ·Ú·‚È΋˜ ÚÔÂχۈ˜,
·fi Ù· ÔÔ›· 482 ÂÏÏËÓÈο. ∞˘Ù¿ ¯ÚËÛÈÌÔÔ›ËÛ ·ÚÁfiÙÂÚ· Ô ÂÏÏË- ÂÚÈÁÚ¿ÊÂÈ ÌÈ· ÂÛÙ›· Ë
ÓÈÛÙ‹˜ Î·È ÂΉfiÙ˘ ·Ú¯·›ˆÓ ÎÂÈÌ¤ÓˆÓ ÕωԘ ª·ÓÔ‡ÙÈÔ˜. O μËÛÛ·- ÔÔ›· ÛÙÔ Â¿Óˆ ̤ÚÔ˜
Ú›ˆÓ, ÁÓÒÛÙ˘ ÙˆÓ Ê˘ÛÈÎÒÓ ÂÈÛÙËÌÒÓ Î·È ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜, ÂÈÚ·Ì·ÙÈ˙fi- ¤¯ÂÈ ıÔψÙfi Û¯‹Ì·, ÙÔ
ÌÂÓÔ˜ Ô ›‰ÈÔ˜ ÛÙËÓ ¯·ÏÎÔ˘ÚÁ›·, ÙËÓ ÛȉËÚÔ˘ÚÁ›· Î·È ÙËÓ ˘·ÏÔ˘ÚÁ›·, ÔÔ›Ô Â˘ÓÔ› ÙËÓ ·Ó¿ÎÏ·-
ÌÂٷ͇ ÙˆÓ ¿ÏÏˆÓ ·ÔÎÙËÌ¿ÙˆÓ Ù˘ ‚È‚ÏÈÔı‹Î˘ ÙÔ˘, ηÙ›¯Â ¿Óˆ ÛË Ù˘ ıÂÚÌfiÙËÙ·˜, fiˆ˜
·fi ÂηÙfi ·Ú¯·›· ÂÏÏËÓÈο ¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· ÌÂÙ·ÏÏÔ˘ÚÁ›·˜, ‚·Ê‹˜ Û ¤Ó·Ó ηÓÔÓÈÎfi ÊÔ‡ÚÓÔ 15. ∫·Ù·ÎfiÚ˘ÊÔ˜ ÙÔÌ‹ ·Ï¯ËÌÈÎÔ‡ ÎÏÈ-
ÌÂÙ¿ÏÏˆÓ Î·È ÌÂÙ·ÙÚÔ‹˜ ·˘ÙÒÓ Û ¿ÚÁ˘ÚÔ Î·È ¯Ú˘Ûfi. ÕÍÈÔ˜ Ì·ıË- ÔÈÎȷ΋˜ ·ÚÙÔÔÈ›·˜. ™˘- ‚¿ÓÔ˘. Ricettario Fiorentino, 1567.

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 33


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·34

Ù¯ÓÈÎÒÓ, fiˆ˜ Â›Ó·È Ë ·fiÛÙ·ÍË ‹ Ë ÂÍ¿-


¯ÓˆÛË, ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡ÓÙ·È ÂÛٛ˜ ÌÂÁ·-
χÙÂÚ˜, ÔÈ Ôԛ˜ ÙÚÔÊÔ‰ÔÙÔ‡ÓÙ·È ÌÂ
͢ÏÔÎ¿Ú‚Ô˘ÓÔ (ÂÈÎ. 16).
ªÂÙ¿ ÙÔÓ ·ı¿ÓÔÚ·, ÙÔ ÈÔ ¯·Ú·ÎÙËÚÈ-
ÛÙÈÎfi fiÚÁ·ÓÔ ÂÍÔÏÈÛÌÔ‡ ÙÔ˘ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹
ÁÈ· ÙËÓ Ù¤ÏÂÛË ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘ ›ӷÈ
·Ó·ÌÊÈÛ‚‹ÙËÙ· Ô ·ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú, ÙÔ˘ ÔÔ›Ô˘
Ë ‚·ÛÈ΋ Û‡ÏÏË„Ë ‰È·ÊÔÚÔÔÈ‹ıËΠÂÏ¿¯È-
ÛÙ· ·Ó¿ ÙÔ˘˜ ·ÈÒÓ˜, fiˆ˜ Ì·ÚÙ˘ÚÔ‡Ó Ù·
ÛηÚÈÊ‹Ì·Ù· ·ÔÛÙ·ÎÙ‹ÚˆÓ Ô˘ ÎÔÛÌÔ‡Ó
¯ÂÈÚfiÁÚ·Ê· ∞ϯËÌ›·˜ ÙÔ˘ 3Ô˘ ·ÈÒÓ·, Ù·
ÔÔ›· ‰È·Ê¤ÚÔ˘Ó ÂÏ¿¯ÈÛÙ· ·fi ·˘Ù¿ Ô˘
ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ÛÂ ‚È‚Ï›· ÙÔ˘ 17Ô˘ ·ÈÒÓ·. ∏
ϤÍË «·ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú», ¿Ì‚˘Í ÛÙ· ·Ú¯·›·
∂ÏÏËÓÈο Î·È ·Ï-·Ì›Î ÛÙ· ∞Ú·‚Èο ‹ ÛÙ·
·Ï¯ËÌÈο ΛÌÂÓ·, ηıÈÂÚÒıËÎÂ, fiˆ˜ ηÈ
ÔÏϤ˜ ¿ÏϘ ϤÍÂȘ, ˆ˜ alambic ̤¯ÚÈ
Û‹ÌÂÚ· ÛÙËÓ Á·ÏÏÈ΋ ÂÚÁ·ÛÙËÚȷ΋ ÔÚÔÏÔ-
Á›· Î·È ÛËÌ·›ÓÂÈ ¿ÓÙÔÙ ·ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú,
16. O ªfiÏ˘‚‰Ô˜-∫ÚfiÓÔ˜ ÂÍ·¯ÓÔ‡Ù·È Û ÌÂÁ¿ÏË ÂÛÙ›·. Michael Maier,
ÚÔÛ‰ÈÔÚ›˙ÔÓÙ·˜ ¤Ó· Û‡ÓÔÏÔ ÔÏÏÒÓ ·Ï¯Ë-
17. O ¿Ì‚˘Í ÙˆÓ ·Ï-
Atalanta fugiens, Oppenheim, 1618. ÌÈÎÒÓ ÔÚÁ¿ÓˆÓ (ÂÈÎ. 17).
¯ËÌÈÛÙÒÓ ÁÈ· ÙËÓ ‰È‡-
ΔÔ ˘Ú›Ì·¯Ô ‰Ô¯Â›Ô ·fi ·¯Â›· ‡ÂÏÔ ‹ ÏÈÛË ˘ÁÚÒÓ.
Ó‹ıˆ˜ ÙÔ ˘ÏÈÎfi ηٷÛ΢‹˜ ÙÔ˘ ·ı¿ÓÔÚÔ˜ Â›Ó·È ˘Ú›Ì·¯Ô˜ ËÏfi˜. ÂÊ˘·ÏˆÌ¤ÓÔ ÎÂÚ·ÌÈÎfi, Û ۯ‹Ì· ÎÔÏÔ·-
™ÙÔ Ï¢ÚÈÎfi ÙÔ›¯ˆÌ· Ù˘ ÂÛÙ›·˜ ˘¿Ú¯ÂÈ ¤Ó· ¿ÓÔÈÁÌ· ÁÈ· ÙËÓ ·Ú·- ı·˜, ÛÙÔ ÔÔ›Ô ÙÔÔıÂÙÂ›Ù·È Ë ÚÒÙË ‡ÏË ‹
Ù‹ÚËÛË Ù˘ ÔÚ›·˜ Ù˘ ·Ï¯ËÌÈ΋˜ ‰ÈÂÚÁ·Û›·˜ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi ÙÔ˘ οÔÈ· ¿ÏÏË Ô˘Û›· ÁÈ· Ó· ıÂÚÌ·Óı› Î·È Ó· ‰È˘ÏÈÛı›, ÔÓÔÌ¿˙ÂÙ·È
·ı¿ÓÔÚÔ˜, fiÔ˘ Ë ÚÒÙË ‡ÏË, ̤۷ Û ¤Ó· ˘Ú›Ì·¯Ô ıÂÚÌ·ÓÙÈÎfi «Ï¤‚˘». ΔÔ Û·Ԙ ·˘Ùfi ÛÊÚ·Á›˙ÂÙ·È ÛÙÔ Â¿Óˆ ÙÔ˘ ÙÌ‹Ì·, fiÔ˘
Û·Ԙ, ÙÔÔıÂÙÂ›Ù·È ÛÙÔ Ì¤ÛÔÓ Ù˘ ÂÛÙ›·˜, ¿Óˆ Û ‹ÏÈÓÔ ¤ÚÂÈÛÌ· ÚÔÛ·ÚÌfi˙ÂÙ·È ¤Ó·˜ ÎÔ›ÏÔ˜ ÂÛˆÙÂÚÈο ·ÁˆÁfi˜ ÚÔ‹˜ Ô˘ ‰¤¯ÂÙ·È ÙÔ
(ÂÈÎ. 15). °È· Ó· Ú˘ıÌ›˙ÂÙ·È Ë ¤ÓÙ·ÛË Ù˘ ˘Ú¿˜, ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÂ›Ù·È Èη- Û˘Ì˘Îӈ̤ÓÔ ˘ÁÚfi Ù˘ ÂÍ·¯ÓÒÛˆ˜ Ù˘ Ô˘Û›·˜ (ÂÈÎ. 18). O ·Áˆ-
Ófi˜ ·ÚÈıÌfi˜ ıÂÚÌ·ÓÙÈÎÒÓ ËÁÒÓ, ΢ڛˆ˜ χ¯ÓÔÈ ÂÏ·›Ô˘, ÌÈ· Û¯ÂÙÈο Áfi˜ ·˘Ùfi˜ ÂÈÌË·ÓÂÙ·È ·fi ¤Ó· ·ÎÚÔʇÛÈÔ ·ÔÚÚÔ‹˜ ÙÔ˘ ·Ô-
‹È· ̤ıÔ‰Ô˜, ‰ÈfiÙÈ Ô ·ı¿ÓˆÚ ¤¯ÂÈ ˆ˜ ÛÙfi¯Ô ÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÔÔ›ËÛË ÛÙ¿ÁÌ·ÙÔ˜, ÙÔ ÔÔ›Ô Î·Ù·Ï‹ÁÂÈ Û ¤Ó·Ó Û˘ÏϤÎÙË ÙˆÓ ˘ÁÚÔÔÈË̤-
‰ÈÂÚÁ·ÛÈÒÓ Ô˘ ‰ÂÓ ··ÈÙÔ‡Ó ·Ú¿ ̤ÙÚÈ· ıÂÚÌfiÙËÙ·, ÒÛÙ ӷ ÓˆÓ ϤÔÓ ·ÙÌÒÓ Ù˘ Ô˘Û›·˜. OˆÛ‰‹ÔÙÂ Ë ·fiÛÙ·ÍË ÌÔÚ› Ó·
‰È·ÚΤÛÔ˘Ó ·ÚÎÂÙ¿ ÌÂÁ¿ÏÔ ¯ÚÔÓÈÎfi ‰È¿ÛÙËÌ·. °È· ÙËÓ Ù¤ÏÂÛË ¿ÏÏˆÓ Ú·ÁÌ·ÙÔÔÈËı› ÙÔ ›‰ÈÔ Î·Ï¿ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈÒÓÙ·˜ ¤Ó·Ó ·ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú·
Ì ·ÎÚÔʇÛÈÔ ‹ ¯ˆÚ›˜ ·˘Ùfi ÙÔ
ÂÍ¿ÚÙËÌ·, ÁÈ· ÙËÓ ÂÎÙ¤ÏÂÛË
ÔÏÏÒÓ Û˘Ó¯ÒÓ ‰È·‰Ô¯ÈÎÒÓ
·ÔÛÙ¿ÍÂˆÓ Û ÎÏÂÈÛÙfi ·-
Îψ̷. ∏ ̤ıÔ‰Ô˜ ·˘Ù‹ ‹Ù·Ó
ȉȷ›ÙÂÚ· ÚÔÛÊÈÏ‹˜ ÛÙÔ˘˜
·Ï·ÈÔÙ¤ÚÔ˘˜ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜. °È·
ÙËÓ Û˘Ó¯‹ ·fiÛÙ·ÍË Â›Û˘
¯ÚËÛÈÌÔÔÈÔ‡Û·Ó ÙÔ˘˜ ÏÂÁÔ̤-
ÓÔ˘˜ «ÂÏÂοÓÔ˘˜», ¤Ó· ›‰Ô˜
‰ËÏ·‰‹ ·ÔÛÙ·ÎÙ‹ÚˆÓ, ÙˆÓ
ÔÔ›ˆÓ ÙÔ Î˘ÚÙfi ·ÎÚÔʇÛÈÔ
ÛÙ¤ÏÓÂÈ Í·Ó¿ ÙÔ ·fiÛÙ·ÁÌ·
ÛÙËÓ ıÂÚÌ·ÈÓfiÌÂÓË Ô˘Û›·, ÁÂ-
ÁÔÓfi˜ Ô˘ ÂÈÙÚ¤ÂÈ ÛÙÔ Û·-
Ô˜ Ó· Ú·ÁÌ·ÙÔÔÈ› ‰È·‰Ô¯È-
Τ˜ ·ÔÛÙ¿ÍÂȘ, ÁÈ· ÌÂÁ¿ÏÔ ¯ÚÔ-
ÓÈÎfi ‰È¿ÛÙËÌ·. ΔÔ ·Ú¿ÍÂÓÔ 19. ¶ÂÏÂοÓÔÈ Î·È ‰›‰˘ÌÔÈ, ‰‡Ô
ȉÈfiÙ˘ÔÈ Û˘Ó‰˘·ÛÌÔ› ·ÔÛÙ·ÎÙ‹-
·˘Ùfi ·ÎÚÔʇÛÈÔ ı˘Ì›˙ÂÈ ÙÔ
ÚˆÓ ÔÈ ÔÔ›ÔÈ ÂÈÙÚ¤Ô˘Ó ‰È·‰Ô¯È-
18. O Ï‹Ú˘ ·Ï¯ËÌÈÎfi˜ Ϥ‚˘. Ú¿ÌÊÔ˜ ÙÔ˘ ÔÌÒÓ˘ÌÔ˘ ÙËÓÔ‡ Τ˜ ·ÔÛÙ¿ÍÂȘ, ÂÓ›ÔÙ ·‰È¿ÎÔ˜.

34 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·35

20. O Ê˘ÛËÙ‹˜ §·‚Ô˘·˙Ȥ Ì ÙÔÓ ÊÔÚËÙfi ÙÔ˘ ·ı¿ÓÔÚ·. 21. ¢‡Ô ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ ÂÚÁ¿˙ÔÓÙ·È Û ·ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú· Ô˘ ¤¯ÂÈ ÙÔ Û¯‹Ì· ÙÔ˘ ∫ËÚ‡ÎÈÔ˘ ÙÔ˘
∂ÚÌÔ‡, ÁÓˆÛÙfi Î·È ˆ˜ ·ÏÔ˘‰¤ÏÈÔ. Hieronymus Brunschwig, Das Buch der rechten Kunst
zu distillieren, Strassburg 1500.

Î·È ˆı› ÛÙÔÓ ·Ú·ÏÏËÏÈÛÌfi Ì ·˘Ùfi, ÙÔ ÔÔ›Ô ˘ÔÙ›ıÂÙ·È fiÙÈ, ·˘ÙÔ- Ô›ËÛË, ¢È¿Ï˘ÛË, ÃÒÓ¢ÛË, ∞fiÛÙ·ÍË, ∂Í¿¯ÓˆÛË, ∞Ô¯ˆÚÈÛÌfi˜,
ÙÚ·˘Ì·ÙÈ˙fiÌÂÓÔ ÛÙÔ ÛÙ‹ıÔ˜, ıÚ¤ÊÂÈ Ì ÙÔ ·›Ì· ÙÔ˘ Ù· ·È‰È¿ ÙÔ˘. ∫ËÚÔÔ›ËÛË, ∑‡ÌˆÛË, ¶ÔÏÏ·Ï·ÛÈ·ÛÌfi˜ Î·È ¶ÚÔ‚ÔÏ‹. ∞˘Ù¿ ·ÓÙÈ-
À‹Ú¯·Ó ·ÎfiÌË ‰Ô¯Â›· Ù· ÔÔ›· ÔÓÔÌ¿˙ÔÓÙ·Ó «‰›‰˘ÌÔÈ», ÂÂȉ‹ ÛÙÔÈ¯Ô‡Û·Ó Ï‹Úˆ˜ ÛÙ· ‰Ò‰Âη ÛËÌ›· ÙÔ˘ ∑ˆ‰È·ÎÔ‡ ∫‡ÎÏÔ˘ fiˆ˜
·ÂÙÂÏÔ‡ÓÙÔ ·fi ‰‡Ô ·ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú˜ Û˘Ó‰Â‰Â̤ÓÔ˘˜ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜ Ê·›ÓÂÙ·È ÛÙoÓ ›Ó·Î· (ÂÈÎ. 22). ∂›Ó·È Ê·ÓÂÚfi fiÙÈ Ô ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ ¤ÚÂÂ
Ì ÙÔ ·ÎÚÔʇÛÈÔ ÙÔ˘ ÂÓfi˜ ‚˘ıÈṲ̂ÓÔ ÛÙÔ Î˘Ú›ˆ˜ ÛÒÌ· ÙÔ˘ ¿ÏÏÔ˘ Ó· ÁÓˆÚ›˙ÂÈ ∞ÛÙÚÔÏÔÁ›·, ·ÚÎÂÙ¿ ÒÛÙ ӷ ÍÂÎÈÓ‹ÛÂÈ ÙËÓ ‰ÈÂÚÁ·Û›·
Î·È ·ÓÙÈÛÙÚfiʈ˜. ∞˘Ù‹ Ë È‰ÈÔÊ˘‹˜ ‰È¿Ù·ÍË Â¤ÙÚÂ ·‰È¿ÎÔ˜ ‰È·- fiÙ·Ó Ô ◊ÏÈÔ˜ ÂÈÛÂÚ¯fiÙ·Ó ÛÙÔÓ ∫ÚÈfi Î·È Ó· ÙÂÏÂÈÒÛÂÈ fiÙ·Ó ¤Êı·ÓÂ
‰Ô¯ÈΤ˜ ·ÔÛÙ¿ÍÂȘ Û ÎÏÂÈÛÙfi ·Îψ̷ (ÂÈÎ. 19). Δ¤ÏÔ˜, Ú¤ÂÈ Ó· ÛÙÔ˘˜ π¯ı‡˜, Û ÌÈ·
·Ó·Ê¤ÚÔ˘ÌÂ Î·È ÙÔ Û·Ԙ Ì ÙÔ fiÓÔÌ· «ÊÈÏÔÛÔÊÈÎfi ˆfiÓ», ¤Ó· ›‰Ô˜ ÂÚ·ÈÙ¤Úˆ ·ÓÙÈÛÙÔÈ-
˘Ú›Ì·¯Ë˜ ÎÚ˘ÛÙ¿ÏÏÈÓ˘ ÊÈ¿Ï˘ Ì Ôχ Ì·ÎÚ‡ Ï·ÈÌfi, Ë ÔÔ›· ¯›· ÙˆÓ ÂÙ¿ ÌÂÙ¿Ï-
ÙÔÔıÂÙÂ›Ù·È Ì¤Û· ÛÙÔÓ ·ı¿ÓÔÚ·, ÂÓÒ ÛÙÔ ÂÛˆÙÂÚÈÎfi Ù˘ ÙÂÏÂ›Ù·È Ô ÏˆÓ Ì ÙÔ˘˜ ÂÙ¿ ·-
ÊÈÏÔÛÔÊÈÎfi˜ Á¿ÌÔ˜ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘ ı›Ԣ Î·È ÙÔ˘ ˘‰Ú·ÚÁ‡ÚÔ˘, Ì ηٷ- Ú·‰ÔÛÈ·ÎÔ‡˜ Ï·Ó‹-
χÙË ÙÔ ¿Ï·˜, ÛÙÔ Ï·›ÛÈÔ ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘. ΔÔ ÊÈÏÔÛÔÊÈÎfi ˆfiÓ Ù˜ ÙÔ˘ ·ÛÙÚÔÏÔÁÈ-
Ù‹ÎÂÙ·È ÛÙÔ ¿ÎÚÔ ÙÔ˘ Ï·ÈÌÔ‡ ÙÔ˘ Î·È Û˘ÌȤ˙ÂÙ·È ÒÛÙ ӷ ÎÏ›ÛÂÈ ÎÔ‡ ¯¿ÚÙË (ÂÈÎ. 23).
ÂÚÌËÙÈο Î·È Ó· ηٷÛÙ› ·fiÏ˘Ù· ÛÙÂÁ·Ófi (ÂÈÎ. 20). ∏ ¢È·‡ÚˆÛË ‹
∂›Û˘ ˘¿Ú¯ÂÈ Î·È Ô fiÚÔ˜ «·ÏÔ˘‰¤ÏÈÔ», Ô˘ ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È Û ¤Ó· ∞Û‚ÂÛÙÔÔ›ËÛË ¤¯ÂÈ
Û‡ÓÔÏÔ ·fi ‹ÏÈÓ· ‰Ô¯Â›·, Ù· ÔÔ›· Û˘Ó‰¤ÔÓÙ·È ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜ fiˆ˜ ÔÈ ÙȘ Ú›˙˜ Ù˘ ÛÙËÓ
ÛÊfiÓ‰˘ÏÔÈ ÙˆÓ ·Ú¯·›ˆÓ Ì·ÚÌ¿ÚÈÓˆÓ ÎÈfiÓˆÓ, fiÔ˘ ÙÔ ÎÈÔÓfiÎÚ·ÓÔ ÌÂÙ·ÏÏÔ˘ÚÁ›· Î·È Û˘-
Â›Ó·È ¤Ó· ÒÌ· ·fi ¤Ó· Â›Û˘ ‹ÏÈÓÔ ‰Ô¯Â›Ô ΈÓÈÎÔ‡ Û¯‹Ì·ÙÔ˜ Ì ӛÛÙ·Ù·È ÛÙËÓ ÙÔÔ-
·ÎÚÔʇÛÈÔ. ΔÔ ·ÏÔ˘‰¤ÏÈÔ Â¯ÚËÛÈÌÔÔÈ›ÙÔ ÛÙËÓ ‰È·‰Èηۛ· Ù˘ ÂÍ¿- ı¤ÙËÛË ÌÈ·˜ Ô˘Û›·˜
¯ÓˆÛ˘ (ÂÈÎ. 21). Û ·ÓÔȯÙfi ‹ ÎÏÂÈÛÙfi
Δ· ˘fiÏÔÈ· ÛÎÂ‡Ë ÙÔ˘ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹ Â›Ó·È Ï›ıÈÓ· ‹ ÌÂÙ·ÏÏÈο ÁÔ˘- ‰Ô¯Â›Ô. ™ÙË Û˘Ó¤¯ÂÈ·
‰È¿ Ì ͇ÏÈÓ· ‹ ÌÚÔ‡ÓÙ˙ÈÓ· ÁÔ˘‰Ô¯¤ÚÈ·, ηıÒ˜ Î·È Â›‰· ÙÂÌ¿- Ë Ô˘Û›· ·˘Ù‹ ıÂÚÌ·›-
22. ™‡Ó‰ÂÛË ‰ÈÂÚÁ·ÛÈÒÓ Ì ÛËÌ›· ÙÔ˘ ∑ˆ-
¯È· ÛÎÏËÚÔ‡ ÔÚÊ˘Ú›ÙË, ¿Óˆ ÛÙ· ÔÔ›· Â›Ó·È ‰˘Ó·ÙfiÓ Ó· ıÚ˘ÌÌ·- ÓÂÙ·È Û ˘„ËÏ‹ ıÂÚ-
‰È·ÎÔ‡. Dom Jacques Pernety, 18Ô˜ ·ÈÒÓ·˜.
ÙÈÛÙ› ¤Ó· ˘ÏÈÎfi Ì ÙËÓ ¯Ú‹ÛË ÂÓfi˜ Ô‰ÔÓÙˆÙÔ‡ Î˘Ï›Ó‰ÚÔ˘, ÒÛÙ ӷ ÌÔÎÚ·Û›·, Ì ·ÔÙ¤-
ÎÔÓÈÔÔÈËı› ηÙfiÈÓ Û ÁÔ˘‰›. ÏÂÛÌ· ÙËÓ ‰ËÌÈÔ˘Ú-
ªÂ ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ ·Ïfi ÂÚÁ·ÛÙËÚÈ·Îfi ÂÍÔÏÈÛÌfi, Ô ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ ÌÔ- Á›· ·Û‚¤ÛÙÔ˘ ÌÂÙ¿ÏÏˆÓ (ÌÂÙ·ÏÏÈÎÒÓ ÔÍÂȉ›ˆÓ), ÏfiÁˆ ÔÍÂȉÒÛˆ˜
ÚÔ‡Û ϤÔÓ Ó· ÚÔ¯ˆÚ‹ÛÂÈ ÛÙ· ‰È¿ÊÔÚ· ÛÙ¿‰È· ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ Ù˘ Ô˘Û›·˜.
ŒÚÁÔ˘, Ù· ÔÔ›· ÔÓÔÌ¿˙ÔÓÙ·Ó: ¢È·‡ÚˆÛË, ™˘Ì‡ÎÓˆÛË, ™ÙÂÚÂÔ- ∏ ™˘Ì‡ÎÓˆÛË Î·È Ë ™ÙÂÚÂÔÔ›ËÛË Â›¯·Ó ÛÎÔfi Ó· οÓÔ˘Ó ÙËÓ

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 35


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·36

Ô˘Û›· ÛÙÂÚ¿ Î·È ÌË ÙËÙÈ΋. ¢ÂÓ ÂÚfiÎÂÈ- ∏ ∞fiÛÙ·ÍË Î·È Ë ∂Í¿¯ÓˆÛË, ÛÙËÓ
ÙÔ ÁÈ· ·Ï‹ ‰È·‰Èηۛ·, ‰ÈfiÙÈ Ô ÊÈÏÔÛÔÊÈ- ·Ï¯ËÌÈ΋ ÂÈÎÔÓÔÁÚ·Ê›·, Û˘Ì‚ÔÏ›˙ÔÓÙ·È
Îfi˜ ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ˜, ÙÔÓ ÔÔ›Ô ÔÈ ÂÚÈÛÛfiÙÂ- Ì ÙÔÓ Ô˘ÚÔ‚fiÚÔ fiÊÈ, Ô ÔÔ›Ô˜ ·ÂÈÎÔ-
ÚÔÈ Ì˘Ë̤ÓÔÈ ıˆÚÔ‡Û·Ó ˆ˜ ‚·ÛÈÎfi Ó›˙ÂÈ ÙËÓ Î˘ÎÏÈ΋ ʇÛË ÙˆÓ ‰ÈÂÚÁ·ÛÈÒÓ.
Û˘ÛÙ·ÙÈÎfi Ù˘ «§›ıÔ˘» ‹Ù·Ó ÂÍ·ÈÚÂÙÈο ∏ ∂Í¿¯ÓˆÛË ·ÓÙÈÌÂÙˆ›˙ÂÙ·È ·fi ÙÔ˘˜
ÙËÙÈÎfi˜. OÈ ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ ÚÔÛ·ıÔ‡Û·Ó ·Ï¯ËÌÈÛÙ¤˜ Î·È ˆ˜ ÍËÚ‹ ·fiÛÙ·ÍË, ÌÈ·
Ó· ÛÙÂÚÂÔÔÈ‹ÛÔ˘Ó ·˘ÙfiÓ ÙÔÓ ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ Ù¯ÓÈ΋ ÂÍ·ÁÓÈÛÌÔ‡ Ù˘ ÛÙÂÚ¿˜ ‡Ï˘
̤۷ ÛÙËÓ «§›ıÔ» Î·È ·ÂÈÎfiÓÈ˙·Ó ·ÏÏËÁÔ- ̤ۈ Ù˘ ı¤ÚÌ·ÓÛ‹˜ Ù˘ Û ÎÏÂÈÛÙfi
ÚÈο ·˘Ù‹ ÙËÓ ‰È·‰Èηۛ· Ì ÊÔ‚ÂÚ¤˜ ÂÚ›‚ÏËÌ·, Ì ÛÙfi¯Ô ÙËÓ Û˘ÏÏÔÁ‹ ÙÔ˘
ÂÈÎfiÓ˜ ÙÔ˘ ıÂÔ‡ ∂ÚÌ‹, ˆ˜ ˘‰Ú·ÚÁ‡ÚÔ˘, Û˘Ì˘Îӈ̤ÓÔ˘ Î·È ÂÍ·ÁÓÈṲ̂ÓÔ˘
Ì ÎÔÌ̤ӷ Ù· ¯¤ÚÈ· Î·È Ù· fi‰È· (ÂÈÎ. 24). ·ÙÌÔ‡ ÙÔ˘ ÌÂÙ¿ÏÏÔ˘ ÛÙÔ ·ÓÒÙÂÚÔ ÙÌ‹-
∏ ¢È¿Ï˘ÛË Î·È Ë ÃÒÓ¢ÛË Û˘Ó‰¤ÔÓÙ·Ó Ì· ÙÔ˘ ‰Ô¯Â›Ô˘ Î·È ·ÎÔÏÔ‡ıˆ˜ ÛÙÔ ·ÎÚÔ-
Ì ÙÔ ÏÂÁfiÌÂÓÔ Ï¢Îfi ÛÙ¿‰ÈÔ ÙÔ˘ ªÂÁ¿- ʇÛÈÔÓ ÙÔ˘ Û·Ԣ˜ (ÂÈÎ. 25).
ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘, fiÔ˘ Ë Ô˘Û›· ÂÓÙfi˜ ÙÔ˘ ¿Ì‚˘- O ∞Ô¯ˆÚÈÛÌfi˜ ‹Ù·Ó ¤Ó·˜ ¢ڇ˜
ÎÔ˜ ÍÂÏÂÓfiÙ·Ó Î·È Ï¢ηÈÓfiÙ·Ó Ì ÙÚÈÛ- 23. Δ· ·Ï¯ËÌÈÛÙÈο ۇ̂ÔÏ· ÁÈ· Ù· ̤ٷÏÏ· Î·È Ù· ۇ̂Ô- fiÚÔ˜, Ô ÔÔ›Ô˜ ÂÚÈÂÏ¿Ì‚·Ó ÙËÓ ÂÚÈ-
‰È˘ÏÈṲ̂ÓÔ ‡‰ˆÚ. ∏ ‰È¿Ï˘ÛË ‹Ù·Ó ¤Ó· Ô˘- Ï· ÁÈ· ÙÔ˘˜ Ï·Ó‹Ù˜ ÛÙÔ˘˜ ÔÔ›Ô˘˜ ·ÓÙÈÛÙÔÈ¯Ô‡Ó Â›Ó·È ÁÚ·Ê‹ ‰ÈÂÚÁ·ÛÈÒÓ fiˆ˜ ÙËÓ ‰È‹ıËÛË
ÛÈ·ÛÙÈÎfi ‚‹Ì· Ù˘ fiÏ˘ ‰ÈÂÚÁ·Û›·˜ Î·È Ù· ·˘Ù¿. Î·È ÙÔ ÛÙÚ¿ÁÁÈÛÌ· ‹ ÙËÓ ·fiÛÙ·ÍË ÂÓfi˜
‹Ù·Ó ÙÔ ·ÓÙÈΛÌÂÓÔ ÌÂÚÈÎÒÓ ·fi ÙȘ ÁÔË- Ú¢ÛÙÔ‡ ·fi ÙÔ ›˙ËÌ¿ ÙÔ˘. ∏ ∫ËÚÔÔ›-
Ù¢ÙÈÎfiÙÂÚ˜ ·Ï¯ËÌÈΤ˜ ÂÈÎfiÓ˜, fiÔ˘ ÂÌÊ·Ó›˙ÔÓÙ·È ‚·ÛÈÏ›˜, ‚·Û›ÏÈÛ- ËÛË ‹ ‹ÍË (coagulatio) ›¯Â ¯ÚËÛÈÌÔÔÈËı› ·fi ÙÔÓ ¶Ï›ÓÈÔ ÁÈ· Ó·
Û˜, Ú›ÁÎÈ˜, Ó‡Ìʘ Î·È ÂÚÌ·ÊÚfi‰ÈÙÔÈ Ó· οıÔÓÙ·È Û ÏÔ˘Ù‹Ú˜ ‹ ÂÚÈÁÚ¿„ÂÈ ÙÔ ‹ÍÈÌÔ Ù˘ Ì¿˙·˜ ÙÔ˘ Ù˘ÚÔ‡. ∏ ‹ÍË ÁÈ· ÙÔ˘˜ ·Ï¯Ë-
Ó· ÎÔÏ˘ÌÔ‡Ó Û Âȉ˘ÏÏȷΤ˜ Ï›ÌÓ˜. ∏ ÛÎÔÙÂÈÓ‹ fi„Ë ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ ˆÚ·›- ÌÈÛÙ¤˜ ¤¯ÂÈ ÙÔ ÓfiËÌ· Ù˘ ÛÙÂÚÂÔÔ›ËÛ˘ Ù˘ Ô˘Û›·˜, ›Ù Ì ÙËÓ
ˆÓ ÛÎËÓÒÓ Â›Ó·È ÙÔ ÛÙ¿‰ÈÔ ÓÈÁÌÔ‡ ÙˆÓ ·ÂÈÎÔÓÈ˙Ô̤ӈÓ, ·ÏÏ¿, fi,ÙÈ Î·È ÌÔÚÊ‹ Ù˘ ÎÚ˘ÛÙ·ÏÏÔÔ›ËÛ˘ ›Ù Ì ÙËÓ ÌÔÚÊ‹ ÙÔ˘ È˙‹Ì·ÙÔ˜, ˘fi
·Ó ¤ı·ÈÓ ÛÙÔ ·Ï¯ËÌÈÎfi ‰È¿Ï˘Ì·, ‹Ù·Ó ‚¤‚·ÈÔ ˆ˜ ı· Â·Ó‹Ú¯ÂÙÔ ÌÔÚÊ‹Ó ÂÓfi˜ ˘ÏÈÎÔ‡ Ì·Ï·ÎÔ‡ Î·È Â‡Ï·ÛÙÔ˘ fiˆ˜ Ô Ú¢ÛÙfi˜
ÛÙËÓ ÂÈÊ¿ÓÂÈ· ˙ˆÓÙ·Ófi, ˆÚ·ÈfiÙÂÚÔ Î·È ÓÂÒÙÂÚÔ, fiˆ˜ ·ÎÚÈ‚Ò˜ Ô ÎËÚfi˜. ∏ ∑‡ÌˆÛË Â›Ó·È Ë ÈÔ ‰‡ÛÎÔÏË Ó· ÂÚÈÁÚ·Ê› ÌÂ Û˘Ó‹ıË ÂÈ-
∞ÈÁ‡˜, Ô π¿ÛˆÓ Î·È Ô ∞È‹Ù˘ ·fi ÙÔÓ Ï¤‚ËÙ· Ù˘ ÈÛfiı¢ ª‹‰ÂÈ·˜. ÛÙËÌÔÓÈ΋ ‹ ÌË ÔÚÔÏÔÁ›·, ηıÒ˜ Â›Ó·È ¿ÚÚËÎÙ· Û˘Ó‰Â‰Â̤ÓË Ì ÙËÓ
·Ï¯ËÌÈ΋ ‰È‰·Ûηϛ· ÂÚ› Û˘ÛÙ¿Ûˆ˜ Ù˘ ⁄Ï˘. ªÂ ÙËÓ ∑‡ÌˆÛË ‹
ÛÙ·ıÂÚÔÔ›ËÛË, ÙÔ ı›ÔÓ Î·È Ô ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ˜ Ù˘ ÚÒÙ˘ ‡Ï˘ ηı›-
ÛÙ·ÓÙ·È ÈÔ ·ÓıÂÎÙÈο ÛÙÔ ˘Ú, Ì ·ÔÙ¤ÏÂÛÌ· ÙËÓ ‚ÂÏÙ›ˆÛË Ù˘ ÔÈ-
fiÙËÙ¿˜ ÙÔ˘˜, ÒÛÙ ӷ ¯ÚËÛÈÌÔÔÈËıÔ‡Ó ÛÙËÓ ‰ÈÂÚÁ·Û›· ÌÂÙ·ÛÙÔÈ-
¯ÂÈÒÛˆ˜ ÙˆÓ ·ÁÂÓÒÓ ÌÂÙ¿ÏÏˆÓ Û ¯Ú˘Ûfi, ·ÏÏ¿ Î·È Ù˘ ‰ÈÂÚÁ·Û›·˜
·Ú·ÁˆÁ‹˜ Ù˘ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜ §›ıÔ˘, Ë ÔÔ›· Û˘¯Ó¿ ÛÙ· ·Ï¯ËÌÈο
ΛÌÂÓ· ·Ó·Ê¤ÚÂÙ·È ˆ˜ «¤Ó˙˘ÌÔÓ», ·ÎÚÈ‚Ò˜ ÂÂȉ‹ ›¯Â ÙËÓ ‰˘Ó·Ùfi-
ÙËÙ· Ó· ÌÂÙ·ÛÙÔȯÂÈÒÓÂÈ Ô˘Û›Â˜ ÛÙËÓ ‰È΋ Ù˘ ʇÛË, fiˆ˜ Ë ÎÔÈÓ‹
˙‡ÌË.
O ¶ÔÏÏ·Ï·ÛÈ·ÛÌfi˜ ‹ ∞Ó··Ú·ÁˆÁ‹, fiÚÔÈ Ô˘ ÛËÌ·›ÓÔ˘Ó Á¤Ó-
ÓËÛË ÂÓfi˜ Ó¤Ô˘ ·ÓıÚÒÔ˘ ·ÏÏ¿ Î·È ·Ú·ÁˆÁ‹ ÂÓfi˜ ÔÌÔ›Ô˘ Ì ÙÔ
ÚˆÙfiÙ˘Ô, Â›Ó·È ÙÔ ÛÙ¿‰ÈÔ ÂΛÓÔ ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘, ηٿ ÙÔ
ÔÔ›Ô Ë ‰‡Ó·ÌË Ù˘ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜ §›ıÔ˘ ¤¯ÂÈ ·˘ÍËı› Û ٤ÙÔÈÔ
‚·ıÌfi, ÒÛÙ ӷ ÌÔÚ› Ó· ÌÂÙ·ÛÙÔȯÂÈÒÓÂÈ ·ÁÂÓ‹ ̤ٷÏÏ· ÛÂ
¯Ú˘Ûfi, ÂηÙÔÓÙ¿‰Â˜ Î·È ¯ÈÏÈ¿‰Â˜ ÊÔÚ¤˜ ¿Óˆ ·fi ÙÔ ‚¿ÚÔ˜ Ù˘,
¯ˆÚ›˜ Ó· ¯¿ÓÂÈ Î·ıfiÏÔ˘ ÙËÓ ‰‡Ó·Ì‹ Ù˘. ™ÙËÓ ÙÂÏÈ΋ ‰ÈÂÚÁ·Û›· Ù˘
¶ÚÔ‚ÔÏ‹˜, Ë ºÈÏÔÛÔÊÈ΋ §›ıÔ˜ ÎÔÓÈÔÔÈ›ٷÈ, Ù˘Ï›ÁÂÙ·È Û ¯·ÚÙ› ‹
ÎËÚfi Î·È ÙÔÔıÂÙÂ›Ù·È ÛÙÔ Î¤ÓÙÚÔ ÙÔ˘ ÙËÎÔ̤ÓÔ˘ ÌÂÙ¿ÏÏÔ˘, ÙÔ
ÔÔ›Ô ÂÚfiÎÂÈÙÔ Ó· ÌÂÙ·ÛÙÔȯÂȈı›. ∏ ÛÎfiÓË Ù˘ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜
§›ıÔ˘ ¤¯ÂÈ Î›ÙÚÈÓÔ ¯ÚÒÌ· Î·È Â›Ó·È ‚·ÚÈ¿ Î·È ·ÛÙÚ·ÊÙÂÚ‹ fiˆ˜ Ë
ÙÚÈÌ̤ÓË ‡ÂÏÔ˜.
O «ÊÈÏÔÛÔÊÈÎfi˜ Á¿ÌÔ˜» ÙÔ˘ ı›Ԣ Ì ÙÔÓ ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ Ï·Ì‚¿ÓÂÈ
¯ÒÚ· ·ÂÓ¿ˆ˜, ·ÓÙÔ‡, ÛÙ· ¤Áηٷ Ù˘ Á˘, fï˜ Ù· ÚÔ˚fiÓÙ· ÙˆÓ
ÂÓÒÛÂˆÓ ·˘ÙÒÓ ÚÔ·ÙÔ˘Ó ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ‹ ÏÈÁfiÙÂÚÔ Ù¤ÏÂÈ·, ·Ó·-
ÏfiÁˆ˜ ÙˆÓ ÂοÛÙÔÙÂ Û˘ÓıËÎÒÓ ıÂÚÌÔÎÚ·Û›·˜ Î·È ȤÛˆ˜, fiˆ˜
Î·È ÙˆÓ Û¯ÂÙÈÎÒÓ ·Ó·ÏÔÁÈÒÓ ÙˆÓ ‰‡Ô ·˘ÙÒÓ «∞Ú¯ÒÓ», ηıÒ˜ Î·È ÙÔ˘
24. ∏ ÛÙÂÚÂÔÔ›ËÛË ÙÔ˘ À‰Ú·ÚÁ‡ÚÔ˘ Ë ÔÔ›· ·ÓÙÈÛÙÔȯ› ÛÙÔÓ ·ÎÚˆÙË-
‚·ıÌÔ‡ ηı·ÚfiÙËÙ¿˜ ÙÔ˘˜, Ô ÔÔ›Ô˜ ÌÔÚ› Ó· ÔÈΛÏÏÂÈ ·Ú¿ÁÔ-
ÚÈ·ÛÌfi (·ÎÈÓËÙÔÔ›ËÛË) ÙÔ˘ ∂ÚÌÔ‡ ˆ˜ ˘‰Ú·ÚÁ‡ÚÔ˘. Transmutatio
metallorum, 1572. ÓÙ·˜ ·Î¿ı·ÚÙ· ‹ ·ÁÂÓ‹ ̤ٷÏÏ·. ΔÔ ª¤Á· ŒÚÁÔ ÛÎÔfi ¤¯ÂÈ, fi¯È

36 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·37

ÌfiÓÔÓ ÙËÓ Î·Ù¿ Ôχ ÂÈÙ¿¯˘ÓÛË ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÛÙ·ıÂÚfi £Â›ÔÓ ·fi


Ù˘ fiÏ˘ Ê˘ÛÈ΋˜ ‰È·‰Èηۛ·˜, fi,ÙÈ À‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ˜, ·fi ÙÔ Ì›ÁÌ·
·ÏÏ¿ Î·È Ó· ÂÈϤÍÂÈ Ù· ̤ٷÏÏ· ·˘Ùfi ı· ÚÔ·„ÂÈ ™›‰ËÚÔ˜».
Ù· ÔÔ›· ÌÔÚÔ‡Ó Â˘ÎÔÏfiÙÂÚ· Ó· ∂Ô̤ӈ˜, Ë Û‡ÛÙ·ÛË ÙˆÓ
ÌÂÙ·ÙÚ·Ô‡Ó Û ¢ÁÂÓ‹. °È’ ·˘ÙfiÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ, fiˆ˜ ÙËÓ ‰È‰¿ÛÎÂÈ Ë
ÙÔÓ ÏfiÁÔ, Ô ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜, ·fi ÙËÓ ∞ϯËÌ›·, ÌÔÚ› Ó· Ô‰ËÁ‹ÛÂÈ ÛÂ
·Ú¯‹ Ù˘ ‰ÈÂÚÁ·Û›·˜ ÙÔ˘, ÂÈϤ- ÌÂÙ·ÛÙÔȯ›ˆÛ‹ ÙÔ˘˜, ÂÊfiÛÔÓ
ÁÂÈ ÙËÓ Ô˘Û›· ÙËÓ ÔÔ›· ı· ÂÂ- ·˘Ù¿ Ù· ÛÒÌ·Ù· ‰ÂÓ ‰È·Ê¤ÚÔ˘Ó
ÍÂÚÁ·ÛÙ› ÛÙÔÓ ·ı¿ÓÔÚ·, ‚¿ÛÂÈ ÌÂٷ͇ ÙÔ˘˜ ·Ú¿ Û ÔÛÔÛÙfi
Ù˘ ηٷٿ͈˜ ÙˆÓ Ô˘ÛÈÒÓ, fiˆ˜ ÂÚÈÂÎÙÈÎfiÙËÙ·˜, ‚·ıÌÔ‡ ηı·-
ÙȘ ¤¯Ô˘Ó ·ÍÈÔÏÔÁ‹ÛÂÈ Ù· ·Ú¯·›· ÚfiÙËÙ·˜ Î·È ÛÙ·ıÂÚfiÙËÙ·˜ ÛÂ
ΛÌÂÓ·, ‰ËÏ·‰‹ Û Á·ÈÒ‰ÂȘ ‹ ı›ÔÓ Î·È ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ. ∂›Ó·È ÏÔÁÈ-
ÔÚ˘ÎÙ¤˜ Ô˘Û›Â˜, Û ˙ˆÈΤ˜ Î·È Ù¤- Îfi, ÏÔÈfiÓ, Ó· ÂȉȈ¯ı› Ë ÌÂÙ·-
ÏÔ˜ ÛÂ Ê˘ÙÈΤ˜. O ̇ÛÙ˘, ·Ó¤Î·- 25. ∞ÔÛÙ·ÎÙ‹Ú. ÙÚÔ‹ ÙˆÓ ¯·Ú·ÎÙËÚÈÛÙÈÎÒÓ ÂÓfi˜
ıÂÓ ÂÚÁ¿˙ÂÙ·È Ì Á·ÈÒ‰ÂȘ Ô˘Û›Â˜ ·ÁÂÓÔ‡˜ ÌÂÙ¿ÏÏÔ˘ Û ¢ÁÂÓ¤˜,
Î·È ·Ê‹ÓÂÈ ÙȘ ˘fiÏÔÈ˜ ÁÈ· Ù· ÂÈÚ¿Ì·Ù· ÙˆÓ ÂοÛÙÔÙ «Ê˘ÛË- ·ÊÔ‡ ·˘Ùfi ıˆÚËÙÈο Â›Ó·È ÂÊÈÎÙfi. ∫·È ÂÂȉ‹ ÙÔ ı›ÔÓ ·ÓÙÈÚÔÛˆ-
ÙÒÓ». OÈ Á·ÈÒ‰ÂȘ Ô˘Û›Â˜ ηٷٿÛÛÔÓÙ·È ˆ˜ ÂÍ‹˜: ‡ÂÈ ÙÔ Â‡ÊÏÂÎÙÔ Ì¤ÚÔ˜ ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ, ·ÏÒ˜, Ô Ì˘Ë̤ÓÔ˜ ÌÂÈÒ-
∞. ¶Ó‡̷ٷ (ÙËÙÈΤ˜ Ô˘Û›Â˜, fiˆ˜ Â› ·Ú·‰Â›ÁÌ·ÙÈ ÙÔ ı›ÔÓ, ÓÂÈ ÙËÓ ÂÚÈÂÎÙÈÎfiÙËÙ· ÂÓfi˜ ÌÂÙ¿ÏÏÔ˘ Û ı›ÔÓ, ÒÛÙ ·˘Ùfi Ó·
Ô ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ˜, Ë ·Ì̈ӛ· Î.¿.). ·Ó¤ÏıÂÈ ÛÙËÓ ÈÂÚ·Ú¯›· ÙˆÓ ÛˆÌ¿ÙˆÓ, ˘Ô‚¿ÏÏÔÓÙ¿˜ ÙÔ Û ˘„ËÏ‹
μ. ™ÒÌ·Ù· (̤ٷÏÏ· fiˆ˜ Ô ¯Ú˘Ûfi˜, Ô ¿ÚÁ˘ÚÔ˜, Ô ¯·ÏÎfi˜, Ô ıÂÚÌÔÎÚ·Û›· ÛÙËÓ ·Ï¯ËÌÈ΋ ÙÔ˘ ÂÛÙ›·, „‹ÓÔÓÙ¿˜ ÙÔ Î˘ÚÈÔÏÂÎÙÈο,
Û›‰ËÚÔ˜ Î.¿.). ‰ÈfiÙÈ ¤ÙÛÈ ÂÈÙÂÏ› Î·È ÙËÓ Î¿ı·ÚÛË ÙˆÓ «·Ú¯ÒÓ». O ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜,
°. §›ıÔÈ (΢ڛˆ˜ ÔÚ˘ÎÙ¿ ÛÒÌ·Ù·, fiˆ˜ Ô ˘Ú›Ù˘ Î·È Ù· ÔÍ›‰È· ‰ËÏ·‰‹, ı· ÂÈÙ·¯‡ÓÂÈ Ì¤Û· ÛÙÔÓ ·ı¿ÓÔÚ· ÙÔ˘ ÂÚÁ·ÛÙËÚ›Ô˘ ÙÔ˘
ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ). ·˘Ù¤˜ ÙȘ ›‰È˜ ‰È·‰Èηۛ˜, ÔÈ Ôԛ˜ Ï·Ì‚¿ÓÔ˘Ó ¯ÒÚ· ÛÙ· ¤Áη-
¢. μÈÙÚÈfiÏÈ· (¤ÙÛÈ ÔÓfiÌ·˙·Ó ÔÏÏ¿ ‰ÈÏ¿ ¿Ï·Ù· ηıÒ˜ Î·È ÙËÓ Ù· Ù˘ Á˘, fiÔ˘ ΢ÔÊÔÚÔ‡ÓÙ·È Î·È ‰ËÌÈÔ˘ÚÁÔ‡ÓÙ·È Ù· ̤ٷÏÏ·,
ÛÙ˘ÙËÚ›·). fiˆ˜ ÁÚ¿ÊÂÈ Î·È Ô °ÎÂÌ¤Ú ‹ ∞Ï °ÎÈ·Ô‡Ú: «∫·ıÒ˜ fiÏ· Ù· ̤ٷÏ-
∂. μfiڷΘ (Â› ·Ú·‰Â›ÁÌ·ÙÈ ‚fiÚ·Í Î·È ¿ÏÏ· Û‡ÓıÂÙ· ˘ÏÈο). Ï· Û¯ËÌ·Ù›˙ÔÓÙ·È ·fi ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ Î·È ıÂ›Ô Û ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ‹ ÏÈÁfi-
™Ù. ÕÏ·Ù·. ÙÂÚÔ Î·ı·Ú‹ ÌÔÚÊ‹, ÌÔÚԇ̠ӷ ÚÔÛı¤ÛÔ˘Ì Û ·˘Ù¿ fi,ÙÈ ‚Ú›-
ŸÛÔÓ ·ÊÔÚ¿ ÙËÓ ÂÈÏÔÁ‹ ÙÔ˘ ÛÒÌ·ÙÔ˜ Ù˘ ‰ÈÂÚÁ·Û›·˜ ÙÔ˘, Ô ÛÎÂÙ·È Û ¤ÏÏÂÈÌÌ· ‹ Ó· ÙÔ˘˜ ·Ê·ÈÚ¤ÛÔ˘Ì fi,ÙÈ ‚Ú›ÛÎÂÙ·È ÛÂ
·Ï¯ËÌÈÛÙ‹˜ Ï·Ì‚¿ÓÂÈ Î·Ù¿ ·ÚÈÔ ÏfiÁÔ ˘fi„Ë ÙÔ˘ ÙËÓ ÈÂÚ·Ú¯›· ÙˆÓ ÂÚ›ÛÛÂ˘Ì·».
ÌÂÙ¿ÏψÓ, Ë ÔÔ›· ‚·Û›˙ÂÙ·È ÛÙȘ ·Ó·ÏÔÁ›Â˜ ÙˆÓ ÔÛÔÙ‹ÙˆÓ ı›Ԣ
Î·È ˘‰Ú·ÚÁ‡ÚÔ˘, Ô˘ ˘ÂÈÛ¤Ú¯ÔÓÙ·È ÛÙËÓ Û‡ÓıÂÛ‹ ÙÔ˘˜, ηıÒ˜ ηÈ
ÛÙÔÓ ‚·ıÌfi ηı·ÚfiÙËÙ·˜ ·˘ÙÒÓ ÙˆÓ Ô˘ÛÈÒÓ (ÂÈÎ. 26). ŒÙÛÈ Ô Û›‰Ë-
ÚÔ˜, ʤڒ ÂÈ›Ó, ÂÚȤ¯ÂÈ Ôχ ıÂ›Ô ¤Ó·ÓÙÈ ÔÏ›ÁÔ˘ ˘‰Ú·ÚÁ‡ÚÔ˘ ηÈ
ÂÈϤÔÓ, ÛÙÔ ·ÁÂÓ¤˜ ·˘Ùfi ̤ٷÏÏÔ Î·È ÔÈ ‰‡Ô ·˘Ù¤˜ «·Ú¯¤˜» ›ӷÈ
·Î¿ı·ÚÙ˜ Î·È ‰ÂÓ ‚Ú›ÛÎÔÓÙ·È Û ηٿÛÙ·ÛË ÈηÓÔÔÈËÙÈ΋˜ ÛÙ·ıÂ-
ÚfiÙËÙ·˜, ÂÓÒ Ô ¯Ú˘Ûfi˜, ÙÔ Â˘ÁÂÓ¤ÛÙÂÚÔ ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ, ÂÚȤ¯ÂÈ ÂÏ¿-
¯ÈÛÙÔ ı›ÔÓ ¤Ó·ÓÙÈ ÌÂÁ¿ÏÔ˘ ÔÛÔÛÙÔ‡ ÂÚÈÂÎÙÈÎfiÙËÙ·˜ Û ˘‰Ú¿ÚÁ˘-
ÚÔ, ‰È·ÙËÚÔ˘Ì¤ÓˆÓ Î·È ÙˆÓ ‰‡Ô «·Ú¯ÒÓ» Û Ôχ ηχÙÂÚÔ Â›‰Ô
ÛÙ·ıÂÚfiÙËÙ·˜ Î·È Î·ı·ÚfiÙËÙ·˜ ¤Ó·ÓÙÈ fiÏˆÓ ÙˆÓ ¿ÏÏˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ.
26. πÂÚ·Ú¯›· Î·È Û‡ÛÙ·ÛË ÙˆÓ ÌÂÙ¿ÏψÓ.
∂›Ó·È ÚÔÊ·Ó¤˜, Î·È ·fi ÙÔÓ ›Ó·Î·, fiÙÈ ‰˘Ó¿ÌÂÈ Ù˘ ÈÂÚ·Ú¯›·˜ ÙˆÓ
ÌÂÙ¿ÏψÓ, οı ¤Ó· ·fi ·˘Ù¿ ÌÂÙ·ÛÙÔȯÂÈÒÓÂÙ·È Â˘ÎÔÏfiÙÂÚ· ÛÂ
¯Ú˘Ûfi ·fi ÙÔ ·Ì¤Ûˆ˜ ÚÔËÁÔ‡ÌÂÓfi ÙÔ˘, Ì ÚÒÙÔ Û ¢ÎÔÏ›· ÙÔÓ O˘ÛÈ·ÛÙÈο Ë Ì¤ıÔ‰Ô˜ ÂÂÍÂÚÁ·Û›·˜ Ù˘ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜ §›ıÔ˘
¿ÚÁ˘ÚÔ Î·È ·ÓÙÈı¤Ùˆ˜ ÚÒÙÔ Û ‰˘ÛÎÔÏ›· ÙÔÓ Û›‰ËÚÔ. Â›Ó·È ÙÔ ÏÂÁfiÌÂÓÔ «ª¤Á· ŒÚÁÔ» Î·È ÙÔ «ªÈÎÚfi ŒÚÁÔ» Â›Ó·È ·ÏÒ˜
O ÁÓˆÛÙfi˜ °ÎÂÌ¤Ú ηٷÁÚ¿ÊÂÈ Ì ۷ʋÓÂÈ· ÙËÓ ‰È·ÊÔÚ¿ ·˘Ù‹ ¤Ó· ·fi Ù· ÚÒÙ· Û¯ÂÙÈο ÛÙ¿‰È· ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘, ÙÔ ÔÔ›Ô
ÛÙÔ ¤ÚÁÔ ÙÔ˘ ∂ÈÙÔÌ‹ Ù˘ ΔÂÏÂÈfiÙËÙÔ˜: «À¿Ú¯ÂÈ ˆÛÙfiÛÔ ÂÚÈÛÛfi- Î·È ·ÔÙÂÏ› ÙÔÓ ‚·ÛÈÎfi ÛÎÔfi Î·È ÊÈÏÔ‰ÔÍ›· οıÂ Ì˘Ë̤ÓÔ˘, Ô˘
ÙÂÚÔ˜ À‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ˜ ·Ú¿ £Â›ÔÓ ÛÙËÓ Û‡ÛÙ·ÛË ÙÔ˘ ÃÚ˘ÛÔ‡. ∂¿Ó ÁÈ· Ó· ÙÔ ÂÈÙ‡¯ÂÈ ¤¯ÂÈ ÙËÓ ‰˘Ó·ÙfiÙËÙ· ‰‡Ô ‰È·ÊÔÚÂÙÈÎÒÓ ‰ÈÂÚÁ·-
ηı·Úfi, ÛÙ·ıÂÚfi, Ï¢Îfi £Â›ÔÓ, ÙÔ ÔÔ›Ô ¤¯ÂÈ ÌÈ· Ï¢ÎfiÙËÙ· ·Ó·Ï- ÛÈÒÓ. ΔËÓ «˘ÁÚ¿Ó Ô‰fiÓ», fiˆ˜ ϤÁÂÙ·È, ÈÔ Û›ÁÔ˘ÚË Î·È Ôχ ÈÔ
ÏÔ›ˆÙË Î·È ÊˆÙÂÈÓ‹, ·Ó·ÌÂȯı› Ì ηı·Úfi À‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ, ÛÙ·ıÂÚfi Î·È ¯ÚÔÓÔ‚fiÚ· ‹ ÙËÓ ÂÔÓÔÌ·˙fiÌÂÓË «ÍËÚ¿Ó Ô‰fiÓ», Ôχ ÚÈ„ÔΛӉ˘ÓË
·ÛÙÚ·ÊÙÂÚfi, Î·È ‰ÂÓ ÂÈÎÚ·Ù‹ÛÂÈ ÙÔ £Â›ÔÓ, ·ÏÏ¿ ˘¿Ú¯ÂÈ ÂÏ¿¯ÈÛÙ· ·ÏÏ¿ Î·È Ì ÌÈÎÚ¤˜ ¯ÚÔÓÈΤ˜ ··ÈÙ‹ÛÂȘ. ∏ ˘ÁÚ¿ Ô‰fi˜ Â›Ó·È Ë ϤÔÓ
ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ˜ À‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ˜, ı· Û¯ËÌ·ÙÈÛı› ÕÚÁ˘ÚÔ˜. ∂¿Ó £Â›ÔÓ, ‰È·‰Â‰Ô̤ÓË ÂÎ ·Ú·‰fiÛˆ˜, fi¯È ÌfiÓÔ ÏfiÁˆ Ù˘ ·ÛÊ¿ÏÂÈ·˜, ÙËÓ
Â›ÁÂÈÔ Î·È ÛÙ·ıÂÚfi, ‚ÚÂı› ·Ó·ÌÂÌÂÈÁ̤ÓÔ Ì ÔÌÔ›ˆ˜ Â›ÁÂÈÔ Î·È ÔÔ›· ·Ú¤¯ÂÈ ÛÙÔÓ Ì˘Ë̤ÓÔ, Î·È Ù˘ ·ÔÙÂÏÂÛÌ·ÙÈÎfiÙËÙ¿˜ Ù˘,
ÛÙ·ıÂÚfi À‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ, Î·È Â¿Ó ·ÌÊfiÙÂÚ· ¤¯Ô˘Ó ·ÙÂÏ‹ Ï¢ÎfiÙËÙ· Î·È ·ÏÏ¿ ÂÂȉ‹ ·ÚÌfi˙ÂÈ ÂÚÈÛÛfiÙÂÚÔ ÛÙËÓ ÓÔÔÙÚÔ›· ÙÔ˘ ̇ÛÙË Û¯Â-
ÎÈÙÚÈÓÈṲ̂ÓË ‹ ÛÎÔ˘Úfi¯ÚˆÌË Î·È Â¿Ó ÛÙËÓ Û‡ÛÙ·ÛË ˘¿Ú¯ÂÈ Ôχ ÙÈο Ì ÙËÓ ‰È¿ÚÎÂÈ· ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘, Ô˘ ÛÙËÓ Î·Ï‡ÙÂÚË ÂÚ›-

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 37


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·38

ÙËÓ ÚÒÙË ‡ÏË Î·È Ó· ı¤ÛÂÈ Û ¯Ú‹ÛË ÙÔÓ ·ı¿ÓÔÚ·, ÙÔÓ ¿Ì‚˘Î· ηÈ
Ù· ¿ÏÏ· ÛÎÂ‡Ë ÙÔ˘ ÂÚÁ·ÛÙËÚ›Ô˘ ÙÔ˘. ¢ÈfiÙÈ Ë ∞ϯËÌ›· Â›Ó·È Û·Ó ÙËÓ
ÁˆÚÁ›·, fiÔ˘ ¯ˆÚ›˜ ÙËÓ ‚Ô‹ıÂÈ· ÙÔ˘ Ô˘Ú·ÓÔ‡, Ë ÂÚÁ·Û›· ÙÔ˘
·ÓıÚÒÔ˘ Â›Ó·È ¿¯ÚËÛÙË. ¢ÈfiÙÈ ‰ÂÓ ÎÏ·‰Â‡Ô˘Ó Ù· ‰¤Ó‰Ú·, Ô‡ÙÂ
Û¤ÚÓÔ˘Ó Û fiϘ ÙȘ ÂÔ¯¤˜, ·ÊÔ‡ οı ÁˆÚÁÈ΋ ÂÚÁ·Û›· ¤¯ÂÈ ÙÔÓ
ηÈÚfi Ù˘. ∫·Ù¿ ÙÔÓ ›‰ÈÔ ÙÚfiÔ, Î·È ÙÔ º˘ÛÈÎfi ºÈÏÔÛÔÊÈÎfi ŒÚÁÔ
ÔÓÔÌ¿˙ÂÙ·È «O˘Ú¿ÓÈ· °ÂˆÚÁ›·» Î·È Ù· ÛÙ¿‰È¿ ÙÔ˘ Ú˘ıÌ›˙ÔÓÙ·È ÌÂ
·ÎÚ›‚ÂÈ· ·fi Ù· ÛËÌ›· ÙÔ˘ ∑ˆ‰È·ÎÔ‡ ∫‡ÎÏÔ˘ Î·È fi¯È ·fi ÙËÓ
·˘ı·›ÚÂÙË ‰È¿ıÂÛË ÙˆÓ ·ÓıÚÒˆÓ (ÂÈÎ. 28).

Alchemy in Byzantium from 1204 to 1453

The complete prevalence of Christian religion ceased the


research and study of the ancient Greek literature that was again
revived in the twelfth century, when it became field of serious
scholarship: the poet and historian Ioannis Tzetzis,
systematically engaged with Greek history and archaeology, has
supplied most interesting information on matters unknown from
other sources, while the lettered Bishop of Thessaloniki
27. ∏ ‚Ú·¯Â›· Ô‰fi˜ ÙÔ˘ ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘, Aurora consurgens, 16Ô˜ ·ÈÒÓ·˜. Eustathios became a brilliant, inspired commentator of the
Homeric epos.
ÙˆÛË Â›Ó·È ÙÚ›· ¤ÙË. ∏ Ì·ÎÚfi¯ÚÔÓË ‰ËÏ·‰‹ ‰È·‰Èηۛ· Û˘Ì‚¿ÏÏÂÈ The conquest of Constantinople and of the rest of Greece by
·Ú¿ÏÏËÏ· ÛÙËÓ ·ÚÁ‹ οı·ÚÛË Ù˘ „˘¯‹˜, Ë ÔÔ›· Â¤ÎÂÈÓ· ¢ÓÔ- the Latins (1204-1261) put a temporary halt to the further
› ÙfiÛÔ ÙËÓ ÓÂ˘Ì·ÙÈ΋ fiÛÔ Î·È ÙËÓ „˘¯È΋ ÙÂÏÂÈÔÔ›ËÛË ÙÔ˘ ·Ï¯Ë- intellectual and artistic development, although the newcomers
ÌÈÛÙ‹. ∏ «ÍËÚ¿ Ô‰fi˜» ‰È·ÚΛ ÌfiÓÔ ÌÂÚÈΤ˜ ‚‰ÔÌ¿‰Â˜ Î·È Û˘ÓÙÂ- influenced Byzantine literature. However, the creation of
ÏÂ›Ù·È Ì ·ÓÔȯÙfi ‰Ô¯Â›Ô, fiÔ˘ Î·È ÙÔ «Ì˘ÛÙÈÎfiÓ ˘Ú» ·›˙ÂÈ ¤Ó·Ó important urban centers in the following fourteenth and fifteenth
Ôχ ÛËÌ·ÓÙÈÎfiÙÂÚÔ ÚfiÏÔ ·fi ÙËÓ ÚÔËÁÔ‡ÌÂÓË Ô‰fi. °È· ÙÔÓ Ê˘- centuries brought along a new, more or less humanitarian
ÛÈÎfi ÊÈÏfiÛÔÊÔ Ô˘ η٤¯ÂÈ Û ‚¿ıÔ˜ ÙËÓ Ú·ÎÙÈ΋ ÂÊ·ÚÌÔÁ‹ Ù˘ current in science, philosophy and literature, which was
∂ÚÌËÙÈ΋˜ Δ¤¯Ó˘, Ë Ô‰fi˜ ·˘Ù‹ Â›Ó·È Â˘ÎÔÏfiÙÂÚË ·fi ÙËÓ ÚÔË- represented by the renowned Georgios Gemistos or Pletho and
ÁÔ‡ÌÂÓË, fï˜ ÁÈ· ÙÔÓ ·Ú¯¿ÚÈÔ Ì˘Ë̤ÓÔ Â›Ó·È Â›ÔÓË Î·È ›Ûˆ˜, his pupil Manuel Chrysoloras, one of the pioneers in introducing
Ú·ÎÙÈο, ·‰‡Ó·ÙË ÛÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÔÔ›ËÛ‹ Ù˘. Greek literature to Western Europe.
£· Ú¤ÂÈ Ó· ·Ó·ÊÂÚı› Î·È Ë ‡·ÚÍË ÌÈ·˜ ÙÚ›Ù˘ Ô‰Ô‡, Ù˘ While the Byzantine Empire was dying out the intellectual
«‚Ú·¯Â›·˜», Ë ÔÔ›· ‰È·ÚΛ ÙÚÂȘ ¤ˆ˜ Ù¤ÛÛÂÚȘ ̤Ú˜ Î·È Ë ‰ÈÂÚ- production of the years before the Fall of Constantinople was like
Á·Û›· ÂÈÙÂÏÂ›Ù·È Û ·ÓÔȯÙfi ‰Ô¯Â›Ô Î·È Û Ôχ ˘„ËÏ‹ ıÂÚÌÔÎÚ·- a bright, alas short-lived, flash. The historic events that followed
Û›· (ÂÈÎ. 27). ∞˘Ù‹ Ë ÙÂÏÂ˘Ù·›· ̤ıÔ‰Ô˜ Ú¤ÂÈ Ó· ·ÔʇÁÂÙ·È, and the conquest of Southeastern Europe by the Ottoman Turks
ÂÂȉ‹ ˘¿Ú¯ÂÈ Ô Î›Ó‰˘ÓÔ˜ ÂÎڋ͈˜, ηÈ, Û ÂÚ›ÙˆÛË Ô˘ ÂÊ·Ú- shifted the center of civilization from the East to the West.
ÌÔÛÙ›, ·˘Ùfi Ú¤ÂÈ Ó· Á›ÓÂÈ ÌfiÓÔ ·fi ·ÓÒÙÂÚÔ˘˜ ̇ÛÙ˜. º˘ÛÈο Meanwhile, in Constantinople a group of learned Byzantine
Ù· ÛÒÌ·Ù· Î·È ÔÈ Ô˘Û›Â˜ Ô˘ ·ÓÙÈÛÙÔÈ¯Ô‡Ó ÛÙÔ ı›ÔÓ, ÛÙÔ Ì˘ÛÙÈÎfi monks managed to collect, edit and comment topics on Alchemy
˘Ú, ÛÙÔÓ ÊÈÏÔÛÔÊÈÎfi ˘‰Ú¿ÚÁ˘ÚÔ Î·È ÛÙÔ ¿Ï·˜ ‰ÂÓ Â›Ó·È ·ÎÚÈ‚Ò˜ written by various earlier writers, both pagans and Christians.
Ù· ›‰È· ÛÙȘ ÙÚÂȘ Ô‰Ô‡˜. Thus, they compiled an especially rich and extensive corpus on
OˆÛ‰‹ÔÙÂ, ÙÚ›· ¯ÚfiÓÈ· Â›Ó·È Ë ÌÈÎÚfiÙÂÚË ‰È¿ÚÎÂÈ·, Ë ÔÔ›· Alchemy, copies of which reached through Italy the entire
Ú¤ÂÈ Ó· ·ÊÈÂÚˆı› ÛÙËÓ ‰ÈÂÚÁ·Û›· ÙÔ˘ «ªÂÁ¿ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘» ·fi Western world. The thirteenth century was marked by the
ÙÔÓ Ì˘Ë̤ÓÔ ·Ï¯ËÌÈÛÙ‹. ŸÌˆ˜ ı· Ú¤ÂÈ Ó· ˘ÔÏÔÁ›ÛÂÈ Î·Ó›˜ Î·È restructuring of the cultural centers of the then known world in
¿ÏÏ· ›ÎÔÛÈ ¤ÙË ÁÈ· ÙÔÓ ·Ú¯¿ÚÈÔ Ô˘ ı¤ÏÂÈ Ó· Ì˘Ëı›, ¤ÙÛÈ ÒÛÙ ӷ which Alchemy, among other sciences, was studied and applied.
ηٷÛÙ› ÈηÓfi˜ ÁÈ· ÙÔ ª¤Á· ŒÚÁÔ. ¢ËÏ·‰‹ ÂÚ›Ô˘ ¤ÓÙ ¤ÙË As a result, the decline of Byzantium and the Arabic world
ÌÂϤÙ˘ Î·È ·ÎÔÏÔ‡ıˆ˜ ‰Âη¤ÓÙ ¯ÚfiÓÈ· ÂÚÁ·ÛÙËÚȷ΋˜ Ú·ÎÙÈ- brought Western Europe to the forefront of thought and
΋˜. ∞˘Ùfi ‹Ù·Ó ·Ó¤Î·ıÂÓ ÙÔ ÂÏ¿¯ÈÛÙÔ ¯ÚÔÓÈÎfi ‰È¿ÛÙËÌ·, ÏËÓ ÂÍ·È- intellectual achievement; an increasingly large number of
ÚÂÙÈÎÒÓ ÂÚÈÙÒÛˆÓ, ÙÔ ÔÔ›Ô ¯ÚÂÈ¿˙ÂÙ·È Ó· ·Ó·ÏÒÛÂÈ Ô ·Ï¯ËÌÈ- alchemic treatises were translated there from Greek and Arabic
ÛÙ‹˜ ̤¯ÚÈ Ó· ηٷÛÙ› ÈηÓfi˜ ÁÈ· ÙËÓ Ú·ÁÌ·ÙÔÔ›ËÛË ÙÔ˘ ªÂÁ¿- into Latin. The English monk Robert of Chester, an Arabist
ÏÔ˘ ŒÚÁÔ˘, ‹ÙÔÈ Ù˘ ‰ËÌÈÔ˘ÚÁ›·˜ Ù˘ ºÈÏÔÛÔÊÈ΋˜ §›ıÔ˘. ∞ÏÏ¿ Î·È himself, made the first-ever translation of the Arabic Qur’an into
ÙfiÙ ı· Ú¤ÂÈ Ó· ÂÚÈ̤ÓÂÈ ÙËÓ Î·Ù¿ÏÏËÏË ÂÔ¯‹ ÁÈ· Ó· ÂÈϤÍÂÈ Latin for Peter the Venerable, the polymath abbot of the Cluny

38 Ù¯. 108 APXAIO§O°IA & TEXNE™


∞RXAIOLOGIA 108 10/09/2008 9:49 ™ÂÏ›‰·39

Abbey, as well as the translation of the Greek monk Morianos’ translator of a great number of works of ancient Greek literature
work, entitled Liber de compositione alchimiae. In the last and leading figure of the so-called Latinophile group of Byzantine
centuries of Byzantium Alchemy, in spite of its decay, was still aristocrats. His major aspirations were the union of the Eastern
represented by a number of eponymous alchemists such as with the Latin Church, the rescue of the Greek land from the
Markos Graekos, the author of Liber ignium (= Book of Fires), in Muslim yoke, and the triumph of classic literature and
which he has delivered many practical applications of his philosophy, especially the Greek. Therefore, it is not surprising
science. Dominant figures in the passing from the thirteenth to that he accompanied the emperor John VIII Palaeologus to the
the fourteenth century was a number of philosophers-physicians Council of Ferrara, so that the union of the Papal with the East
active in the imperial court, such as Ioannis Aktouarios, whose Orthodox Church could be pursued, where he was admired for
writings comprise treatises on theoretic Alchemy, and Bessarion, his dignity and eloquence and his vast theological erudition.
the last and most celebrated alchemist of Byzantium. Bishop of Nevertheless, been later accused as a traitor of Orthodoxy, he
Nicaea, who had studied philosophy under Gemistos, he was a chose to flee and settle permanently in Italy. Fully aware of the
scholarly man of vast knowledge and exceptional intellect, value and national importance of the ancient Greek inheritance,
Bessarion became a zealous collector and preserver of its great
literture. At a tremendous outlay he gathered together a library
of 800 codices of Greek manuscripts and at his own expense
had many others copied in monasteries of Trapezous and
Constantinople, part of which was later published by the editor of
ancient texts Aldus Manutius. Bessarion, well versed in natural
sciences and Alchemy and experimenting himself in chalcourgy,
smithery and glass-making, had in his possession over a
hundred ancient Greek manuscripts on metallurgy and ore
dyeing and on the transmutation of metals into silver and gold.
Author of dozens of treatises, he compiled many of them in a
codex, the Cod. Gr. 533, presently sheltered in the Biblioteca
Marciana of Venice, the library he started by endowing it with his
valuable collection of ancient texts and manuscripts.
According to the alchemical texts, the process called “Great
Work” or “Magisterion” (a term originating from the Byzantine
title of the magister) is the prerequisite of any transmutation. Two
similar processes exist: the “Small Work” or “Small Magisterion”,
leading to the production of the White Philosophical Stone that
converts base metals into silver; and the “Great Work” or “Great
Magisterion”, yielding the Red Philosophical Stone that can
change base metals into gold simply by touching them. It is also
known as the elixir of longevity, because it functions as a
panacea for all diseases both of man and metals.
The procedures for the Small and the Great Work are similar
and refer to the so-called “Philosophical marriage” of Sulphur
and Mercury, the union of which, with Salt as a mediator,
produces the Philosophical Stone. They are different only as
regards the choice of the raw material and the duration of the
entire process that can last from some months to several years.
The importance of the Small or the Great Work led
alchemists to invent a series of vessels that could facilitate them
in achieving their Divine and Sacred Art (alchemic furnace or
athanor, distillation flask, cauldron, Philosophical egg, stone or
metal mortars with wooden or bronze pestles, etc). By using
these instruments the alchemist could proceed to the various
stages of the Great Work (Calcination, Digestion, Fermentation,
Congelation, Fixation, Ceration, Distillation, Sublimation,
28. ™˘Ó‰˘·ÛÌfi˜ Ù˘ ∞ϯËÌ›·˜ Ì ÙËÓ Ô˘Ú¿ÓÈ· ÁˆÚÁ›· ÙÔ˘ ∑ˆ‰È·ÎÔ‡ Filtration, Solution, Multiplication and Projection), which
·ÎÏÔ˘. Athanase Kircher, Obeliscus Pamphilius, Roma 1650. correspond to the twelve signs of the Zodiac Cycle.

APXAIO§O°IA & TEXNE™ Ù¯. 108 39