You are on page 1of 24

De rol van de waterbronnen

bij de kerstening van Nederland


Joannes Richter

1: Willibrordbronnen, -kerken, waterbronnen en breuklijnen in de aardkorst

Samenvatting
Tot de elementaire levensvoorwaarden behoren betrouwbare waterbronnen, die ook in lange
droogte- en vorstperioden probleemloos vloeibaar en zuiver water leveren. Op die locaties
vestigden zich de eerste bewoners, en later ook de missionarissen, de adel en de kloosterlingen.
Tot de betrouwbaarste waterleveranciers behoren de wijstbronnen, die zich overwegend in de
omgeving van de breukzones der aardoppervlakte bevinden. De wijst1 is een speciale vorm van
kwel onder invloed van een breuklijn.
In Nederland bevinden zich de breuklijnen en de wijstbronnen zich in het zuiden en werd de
missionering door Willibrordus op de kerstening der bronnen geconcentreerd. In het noorden
concentreerde Bonifatius zich daarentegen op de kerstening door de inruil van een locale godheid
tegen Sint Vitus.
Door deze strategische beslissingen van de missionarissen vindt men in Noord-Nederland veel Sint-
Vituskerken en in het zuiden veel Willibrordbronnen.
In Nederland zijn sporadisch Hellegaten (in de omgeving van breuklijnen) gedocumenteerd, die
wellicht vóór de missionering als namen voor wijstbronnen in gebruik zijn geweest.
1 Cultuurhistorische aspecten van wijstgronden door Jan Timmers, De Wijst, in Gemerts Heem 1986, nr.1
Inleiding
Tot de elementaire levensvoorwaarden behoren betrouwbare waterbronnen, die ook in lange
droogte- en vorstperioden probleemloos vloeibaar en zuiver water leveren. Op die locaties
vestigden zich de eerste bewoners, en later ook de missionarissen, de adel en de kloosterlingen.
Tot de betrouwbaarste waterleveranciers behoren de wijstbronnen, die zich overwegend in de
omgeving van de breukzones der aardoppervlakte bevinden. De wijst is een speciale vorm van kwel
onder invloed van een breuklijn.
In Nederland bevinden zich de breuklijnen en de wijstbronnen zich in het zuiden en werd de
missionering door Willibrord op de kerstening der bronnen geconcentreerd. In het noorden
concentreerde Bonifatius zich daarentegen op de kerstening door de inruil van een locale godheid
tegen Siciliaanse martelaar Sint-Vitus.
Door deze strategische beslissingen van de missionarissen vindt men in Noord-Nederland veel Sint-
Vituskerken en in het zuiden veel Willibrordbronnen.

De missionering van Zuid-Nederland


Waar voldoende water ter beschikking stond bouwden de eerste missionarissen Willibrord,
Bonifatius en Liudger rond de zevende eeuw kapellen en kerken bij (of over) de beschikbare putten
op het wijstgronden aan de Noordzeekust.
De breukzones met waterbronnen bevinden zich grotendeels in Zuid-Nederland en het noorden van
België. Aan de rand breukzones kan men op de bovenstaande kaart diverse locaties van
Willibrordusputten (als blauwe, genummerde markeringen) aflezen.
Sint Willibrord wordt ook wel apostel van Brabant genoemd2 en coördineerde de missie vanuit
Echternach. Het graf van Willibrord bevindt zich in de abdijkerk van Echternach.
In Noord-Nederland, waar het aantal Willibrordkerken veel geringer is, vindt men geen
Willibrordusputten.

De missionering van Noord-Nederland


In de noordelijke provincies was bisschop Bonifatius als missionaris actief en paste voor de
kerstening een andere methode toe. Daartoe liet Bonifatius vanuit Sicilië relikwieën van een
passende heilige St. Vitus toesturen, wiens naam veel lijkt op Wit (Wod, Wut, Wodan) en Tiw
(Tuw)3. Bonifatius werkte vanuit een eigen kloostercentrale Corbie, Sint Denis en Corvey.
Ook de Slavische god Vit (resp. Svantovit) werd met St. Vitus uitgedreven. Als hoogtepunt van de
bekeringsgolf gold de St. Vitus kathedraal in Praag4.
• In Noord-Nederland vindt men geen Willibrordusputten maar wel veel Vitus-kerken
• In Zuid-Nederland vindt men geen Vitus-kerken maar wel veel Willibrordusputten.
Door de projectie van “Vit” op “St. Vitus” werd de weerstand tegen de bekering gebroken en kon de
heidense bevolking overgehaald worden de nieuwe godheid als plaatsvervanger van de oude “Vit”
te accepteren.
Deze these is al eerder (rond 1827) door een Duitse auteur en satiricus Karl Julius Weber
geformuleerd en kan mijns inziens door de bestudering van de historische afloop worden bevestigd.

2 Sint Willibrord, apostel van Brabant (1939, Auteur Boeren, P.C. )


3 Tuw | Taaldacht – Bijzonder gebruik van het algemene *tīwaz ‘god, godheid’ (zie tuw). Tuw (letterlijk dus ‘God’)
was de oorspronkelijke oppergod – Oudhoogduits Zīu, Oudengels Tíw, Oudnoords Týr, Gotisch Teiws
4 Een scenario voor de middeleeuwse kerstening van een heidens volk
(Als voorbeeld): De kerstening met behulp van Sint Vitus
In een derde brief getiteld “Het Fichtelgebergte” uit de briefcollectie “Een in Duitsland
rondreizende Duitser” beschrijft de Karl Julius Weber (1827), dat Sint Vitus zo'n hoog aanzien bij
de Sorben geniet, omdat zij door de bisschoppen overgehaald werden hun god Svantevit tegen Sint
Vitus in te ruilen5:
Noch entdeckt man Wendische Grabhügel und Aschenkrüge, denn hier wohnten die
Sorben, die Bielbog das gute, und Tschernebog das böse Wesen in diesen Wäldern und
Grotten verehrten, bis es den Bamberger Bischöfen gelang ihnen die Dreifaltigkeit,
Maria und den Teufel,und statt Suantevits, den heiligen Vitus aufzuschwätzen, dessen
Feuer in S. Johannisfeuer sich verwandelte, worüber noch heute die Jugend
hinwegspringt, damit der Flachs gut gerate.... 6

5 In seinem Dritten Brief eines in Deutschland reisenden Deutschen mit dem Titel „Das Fichtel-Gebirge“ beschreibt
Karl Julius Weber (1827) dass Sankt Vitus von den Sorben besonders verehrt wird, weil sie von den Bischöfen
verführt worden sind ihren Gott Svantevit gegen Sankt Vitus zu tauschen.
6 Dritter Brief - Das Fichtel-Gebirge - Deutschland: oder Briefe eines in Deutschland reisenden Deutschen, (Teil 2)
von Karl Julius Weber - 1827 - Germany
De kerstening met de St. Vituskerken
De samenstelling van de historische gebeurtenissen in een overzicht illustreert de belangrijke rol
van de abdijen van Corbie, Sint Denis en Corvey bij de doorgave van de relikwieën van St. Vitus,
die men tot in de St. Vitus kathedraal te Praag kan vervolgen.
In Nederland vormen de St. Vituskerken van Stiens en Leeuwarden zusterkerken, die uiteindelijk
net als de Vitus-kerken van Praag via missionering uit Corvey zijn gesticht.

Kerknaam Gemeente Provincie Bouwperiode of begin


Oorspronkelijk gewijd aan St. Petrus, Well Limburg 974 AD
maar veranderd in een Sint-Vituskerk
behorend bij de Sint-Vitusabdij te
Mönchengladbach
Sint-Vituskerk Stiens Friesland 1100-1200 (12e eeuw)
Sint-Vituskerk Wetsens Friesland 1100-1200 (12e eeuw)
Sint-Vituskerk Wijns Friesland 1200
Sint-Vituskerk Finkum Friesland 1200-1300 (13e eeuw)
Sint-Vituskerk (Marktpleinkerk) Winschoten Groningen 1275
Grote of Sint-Vituskerk Naarden Noord-Holland 1380-1440 ; 1455-1518
Sint-Vituskerk Leeuwarden Friesland 1435
(met de Oldehove)
Sint-Vituskerk Tietjerk Friesland 1716
Sint-Vituskerk Blaricum Noord-Holland 1862
Sint-Vituskerk Blauwhuis Friesland 1869-1871
Sint-Vituskerk Dedemsvaart Overijssel 1875
Sint-Vituskerk Winschoten Groningen 1880
Sint-Vituskerk Bussum Noord-Holland 1884
Sint-Vituskerk Hilversum Noord-Holland 1892
St.Vith 4780 Sankt Vith Malmedy (België) Hersteld na WO2

Tabel 1: De kerstening met de St. Vituskerken

De invloed van de reformatie


De reformatie heeft de verering van de heiligen in het noorden van Nederland grondig afgebroken
en gestopt. De Sint-Vituskerk van Leeuwarden is inmiddels al vrijwel vergeten. Alleen in Brabant
en Limburg kon de missionering met de Willibrorduskerken voortgezet worden.
De kerstening van Zuid-Nederland

Voorbeelden de Willibrordputten
De lijst met 22 voorbeelden van de Willibrordputten stamt uit Wikipedia's artikel
Willibrordusputten. De jaartallen beschrijven de vroegste registratie van de locatie.
De putbeschrijving is relatief schaars. Soms is de put inmiddels al gedempt, uitgedroogd of
verdwenen. Ook is de locatie niet precies gedefinieerd. Ter informatie wordt ook een nabijgelegen
rivier gespecificeerd.
Nr Voorbeelden van Willibrordusputten Putlocatie Jaartal Nabijgelegen rivier
B 1 Aldeneik, Sint-Harlindis en Relindiskapel Willibrordusweg 720 Maas
NL 2 Alphen (Chaam) Willibrordkapel 709 Dorpswaterloop
NL 3 Asten Aa
NL 4 Bakel Willibrorduskerk 714 Bakelse Aa
Eessens put
NL 5 Berkel-Enschot 1214 o.a. Helleputte
NL 6 Diessen (bij Hilvarenbeek) Willibrorduskerk, ~700 Reusel
NL 22 Egmond-Binnen Adalbertusput 720
NL 7 Eersel Willibrorduskerk
NL 8 Geijsteren Willibrorduskapel ~1600 Maas
NL 9 Heiloo Willibrordusput 720
NL 23 Heiloo Roriksput 11e
(Runxput) eeuw
B 10 Kasterlee (met Sint-Willibrorduskerk)
NL 11 Luttel Meijel op de grens Willibrordusput 8e eeuw
van Deurne en Meijel
B 12 Munsterbilzen 670
B 13 Neeroeteren met een Klooster van Aldeneik 952 Bosbeek/Oeter
Willibrordusput Aldeneik (730)
NL 14 Oss op de grens m. d. gemeente Bernheze Willibrordusput 8e eeuw
B 15 Poppel (met een kwel bij Nieuwkerk) Nieuwkerk (?) Aa of Leij
B 16 Reppel-Bocholt met Will.-kerk (Reppel) kwel-bereik 726 Abeek
NL 17 Ruimel (bij Sint-Michielsgestel) 955
NL 18 Stramproy met een Willibrorduskerk Tungelroyse Beek
NL 19 Vessem (bij Eersel) 1292 Kleine Beerze
B 20 Viersel
NL 21 Zoutelande Willibrordusput 690

Tabel 2: Voorbeelden van Willibrordusputten


Overzicht der Willebrorduskerken in de Benelux
Overzicht van de 16 Sint-Willibrorduskerken in Belgie en Luxemburg
Nr. Willibrordkerken (Gemeente)
1 Sint-Willibrorduskerk (Antwerpen)
2 Sint-Willibrorduskerk (Berchem)
3 Sint-Willibrorduskerk (Brugge)
4 Sint-Willibrorduskerk (Eisden)
5 Sint-Willibrorduskapel (Ezaart)
6 Sint-Willibrorduskerk (Herent)
7 Sint-Willibrorduskerk (Heusden)
8 Sint-Willibrorduskerk (Kasterlee)
9 Sint-Willibrorduskerk (Knesselare)
10 Sint-Willibrorduskerk (Lommersweiler)
11 Sint-Willibrorduskerk (Meldert)
12 Sint-Willibrorduskerk (Merksplas)
13 Sint-Willibrorduskerk (Middelkerke)
14 Sint-Willibrorduskerk (Nijlen)
15 Sint-Willibrorduskerk (Olmen)
16 Sint-Willibrorduskerk (Reppel)

17 Sint-Willibrordusbasiliek (Echternach)

Tabel 3: Overzicht van de 76 Willibrordkerken in Belgie en Luxemburg

Overzicht van de 76 Sint-Willibrorduskerken in Nederland


Nr. Willibrordkerken (Gemeente)
1 Sint Willibrorduskerk (Achter-Drempt)
2 Sint-Willibrorduskerk (Almelo)
3 Sint-Willibrorduskerk (Alphen)
4 Sint-Willibrorduskerk (Ammerzoden)
5 Sint-Willibrorduskerk binnen de Veste (Amsterdam-Centrum)
6 Sint-Willibrorduskerk buiten de Veste (Amsterdam Oud-Zuid)
7 Sint-Willibrorduskerk (Arnhem)
8 Sint-Willibrorduskerk (Bakel)
9 Sint-Willibrorduskerk (Beilen)
10 Sint-Willibrorduskerk (Berghem)
11 Sint-Willibrorduskerk (Bergschenhoek)
12 Sint-Willibrorduskerk (Berkel-Enschot)
13 Sint-Willibrorduskerk (Bodegraven)
14 Sint-Willibrorduskerk (Boerhaar)
15 Willibrordkerk (Borger)
16 Sint-Willibrordkerk (Boskamp)
17 Sint-Willibrorduskerk (Boven-Leeuwen)
18 Sint-Willibrordkerk (Casteren)
19 Sint-Willibrorduskerk (Coevorden)
20 Sint-Willibrorduskerk (Demen)
21 Sint-Willibrorduskerk (Den Haag)
22 Willibrorduskapel (Den Haag)
23 Sint-Willibrorduskerk (Deurne)
24 Sint-Willibrorduskerk (Diessen)
25 Sint-Willibrorduskerk (Eersel)
26 Sint-Willibrorduskerk (Esch)
27 Sint-Willibrorduskerk (Geijsteren)
28 Willibrorduskerk (Haringhuizen)
29 Sint-Willibrorduskerk (Hedel)
30 Sint-Willibrorduskerk ('s-Heerenhoek)
31 Sint-Willibrorduskerk (Heeswijk)
32 Sint-Willibrorduskerk (Heiloo)
33 Sint Willibrorduskerk (Hengelo)
34 Sint-Willibrorduskerk (Herveld)
35 Sint-Willibrorduskerk (Hooge Zwaluwe)
36 Sint-Willibrorduskerk (Holwerd)
37 Sint-Willibrordusbasiliek (Hulst)
38 Sint-Willibrorduskerk (Klein-Zundert)
39 Sint-Willibrorduskerk (Kloosterburen)
40 Sint-Willibrorduskerk (Lemmer)
41 Oude Sint-Willibrorduskerk (Middelbeers)
42 Sint-Willibrorduskerk (Mill)
43 Sint-Willibrorduskerk (Milheeze)
44 Sint-Willibrordkerk (Nederhorst den Berg)
45 Sint-Willibrorduskerk (Obbicht)
46 Sint-Willibrorduskerk (Oegstgeest)
47 Sint-Willibrorduskerk (Olburgen)
48 Sint-Willibrorduskerk (Oldemarkt)
49 Willibrordkerk (Oostkapelle)
50 Sint-Willibrorduskerk (Ossenisse)
51 Sint-Willibrorduskerk (Oude Pekela)
52 Sint-Willibrorduskerk (Oud-Vossemeer)
53 Sint-Willibrorduskerk (Rhoon)
54 Sint-Willibrorduskerk (Riethoven)
55 Sint-Willibrorduskerk (Rotterdam)
56 Sint Willibrorduskerk (Ruurlo)
57 Sint-Willibrorduskerk (Sappemeer)
58 Sint-Willibrorduskerk (Sint Willebrord)
59 Willibrorduskerk (Steenderen)
60 Sint-Willibrorduskerk (Stramproy)
61 Sint-Willibrorduskerk (Ter Apel)
62 Sint-Willibrorduskerk (Terneuzen)
63 Sint-Willibrorduskerk (Teteringen)
64 Sint-Willibrordkerk (Utrecht)
65 Sint-Willibrorduskerk (Veldhoven)
66 Sint Willibrorduskerk (Vierakker)
67 Sint-Willibrorduskerk (Vleuten)
68 Oude of Willibrordkerk (Vleuten)
69 Sint-Willibrorduskerk (Vlierden)
70 Sint-Willibrorduskerk (Vroomshoop)
71 Oude Sint-Willibrorduskerk (Waalre)
72 Sint-Willibrorduskerk (Waalre)
73 Sint-Willibrorduskerk (Wassenaar)
74 Sint-Willibrorduskerk (Wintelre)
75 Sint-Willibrorduskerk (Zeilberg)
76 Sint-Willibrorduskerk (Zierikzee)

Tabel 4: Overzicht van de 76 Willibrordkerken in Nederland


De Willibrordputten en Willibrordkerken
Sommige Willibrordusputten stammen vermoedelijk uit de tijd der Kerstening:
Als de plaatselijke bevolking verlegen zat om water, sloeg Willibrord een aantal malen
met zijn staf op de grond, waarop een bron ontsprong. Aan het water van deze bronnen
werd later een geneeskrachtige werking toegeschreven. Zo werd het Gebreck van Sint
Willebrort (rachitis) met dit water bestreden7.

De geneeskrachtige werking stamt wellicht van de mineralen in het wijstwater:


Naast een hoog ijzergehalte bevat wijstwater, dat vaak honderden jaren oud is, ook
hogere concentraties aan nikkel, sulfaat en fosfaat. Het is voedsel- en kalkarm en erg
schoon8.

Deze bronnen werden als overtuigend bewijs van de religieuze macht der missionarissen voor de
bekering toegepast.
Ook waar geen wijstgronden ter beschikking stonden werden Willibrordkerken opgericht. Op de
bovenstaande kaart worden ook de Willibrordkerken (als rode, genummerde markeringen)
gedocumenteerd.
Willibrordkerken vindt men o.a. in:
Esch, Heeswijk, Amerzode,Hedel, Diessen, ‚Eersel, Middelbeers, Kasteren, Wintelre,
Rijthoven‚ Waalre, Zulst, Berchem, Oss, Zwaluwe, Bakel, Deurne, Gemert, V1ierden,
Alphen, Kleinzundert, Teteringen, Martlnus, Mill, Leeuwen, Deemen, Amsterdam,
Oestgeest, ’s Gravenhage, Wassenaar, Bergschen-hoek, Rhoon, Heyloo, ’s
Heerenhoek‚ Zierikzee‚ Harveld, Heino‚ Olst, Kesteren en Ommen, Wyhe, Leeuwarden,
Lemmer, Steggerden, Op den Hoorn, Kleine-Meer‚ Pekel-a9.

Er zijn 23 voorbeelden van Willibrordusputten, die grotendeels in de omgeving van de breuklijnen


gelokaliseerd worden.

Willibrordusputten aan de Noordzeekust


Aan de Noordzeekust vindt men naast de Willibrordusput (in Heiloo) ook de Adalbertusput en de
Runxput. De put te Zoutelande levert momenteel brak water en heeft wellicht oorspronkelijk bij
watergebrek voor noodgevallen acceptabel drinkwater geleverd.

De betrouwbaarheid van de jaartallen


De aangegeven jaartallen van de oudste putten baseren op legenden, waarin Willibrordus de locatie
kan hebben bezocht.

7 Willibrordusput
8 Ijzeroerbanken in Wijstgronden op GeologieVanNederland.nl
9 Levensschets van den H. Willibrordus, apostel der Nederlanden, A.J.L.M. Lux, Van Langenhuysen, 1839 - 84 pag.
Het zoeken naar betrouwbare wateraders
De bewoners hebben de wateraders echter ongetwijfeld met eigen methoden ook kunnen vinden.
Daar waar ook in strenge winters nog vloeibaar water gevonden wordt is een betrouwbare bron
beschikbaar. Deze methode is eenvoudig en afdoende.
De bewoners begrepen echter niet waarom de bronnen zich op bepaalde lijnen concentreerde.
Ongetwijfeld vermoedde de bijgelovige bevolking dat de priesters met tovenarij en hekserij het
water konden beïnvloeden.
In feite moet men ook met een geschikte wichelroede eenvoudig grote hoeveelheden ijzer in de
bodem kunnen opsporen. Het is denkbaar, dat men met een wichelroede de ondergrondse ijzerlagen
kan vinden.

De landing van Willibrord


Willibrord, een Engelse monnik uit Northumbrië, ging 690 aan land bij de monding van de Rijn
waar nu Katwijk ligt en reisde vervolgens naar Friesland. Vandaar volgde hij op zij missiereizen
althans tijdelijk een of meerdere breuklijnen. Na de benoeming tot aartsbisschop vestigde hij zijn
basis in een oud Romeins fort in de binnenstad van Utrecht.
Voorbeelden van Willibrordputten aan de Peelrandbreuk
De Willibrordput bij Geijsteren ligt op de Peelrandbreuk. In de voorchristelijke tijd was het een
heidens heiligdom.
Het wijst-effect is door dekzandverstuivingen verloren gegaan. Men heeft daarop een put aangelegd
en die Willibrordput genoemd10.
De Willibrorduskapel van Geijsteren wordt op 1680 gedateerd. De Willibrordput van Geijsteren is
de enige put aan de oostzijde van de Peel, waar de wijsteffecten niet zo duidelijk zijn als bij de
Peelrandbreuk aan de westzijde.
Aan de westzijde liggen vier heiligdommen: Hees, Bakel, Handel, Meijel. Drie putten worden
gespecificeerd: Hees, Geijsteren Meijel. Van de Willibrordusput (Meijel) wordt vermeld:
Aan het water uit de put kende men een genezende kracht toe. In 1742 meldde Emanuel
de Croy aan zijn moeder, de Vrouwe van Meijel, dat mensen ervan dronken als
bescherming tegen de moeraskoorts11.

2: De rij van "helleputten" (als rode markeringen), die men later tot Willibrordputten
kerstende (bron: Beestenveld deel 1. | Jan Nillesen – Academia.edu en Peelrandbreuk -
Erfgoedwiki)

10 Geijsteren deel 1 | Jan Nillesen – Academia.edu. Deze documentatie bevat uitstekende illustraties van het
wijsteffect.
11 Sint Willibrordusput en grenssteen - Medelo
Een andere afbeelding illustreert nogmaals de rij van "helleputten", die men later tot
Willibrordputten kerstende;

3: De rij van "helleputten" als rode markeringen


(bronvermelding: Geijsteren deel 1 | Jan Nillesen – Academia.edu.

Oir en Oer als ijzermarkering


Oerle (Oirlo) en Oirschot12 zijn plaatsnamen, waar men oer (ijzererts uit de ondergrondse ijzerlaag)
gevonden heeft13. Vaak werd de het ijzererts voor de fundering van kapellen en kerken gebruikt,
zoals bijvoorbeeld in Waalre.
In een nabijgelegen Middelbeers bevinden zich de Sint-Willibrorduskerk en de Oude Sint-
Willibrorduskerk (niet meer als kerk in gebruik).

12 Pag. 102 in Geijsteren deel 1 – Jan Nillesen – KNNV Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging
13 Er bestaan vele verklaringen van de naam Oirschot. De meest waarschijnlijke lijkt die van Dr. M. Gijsseling. Een
schoot (oudtijds geschreven scoet en verkort tot scot, schot) is een vooruitspringend stuk hoger land in een
moerassig gebied, waarop in het geval van Oirschot, de oeros (ura-oro-oor) zijn leger had. De naam is dan ouder dan
de bewoning. Etymologie van de naam "Oirschot"
Hellegaten als wijstmarkering
In het zuiden van Nederland vindt men op breuklijnen opvallend veel “Helle”-markeringen. Het is
denkbaar, dat deze “Hel”-markeringen met de onderwereld samenhangen, waarin de onbegrepen
“wijst”-verschijnselen plaatsvonden. Men vermoedde dat de waterstromen door ondergrondse
rivieren aangevoerd werden en noemden de meren Hellegaten.
De Hellegaten rond de breuklijnen lagen vaak op een rij en het kwelwater bevroor ook bij een
strenge winter nauwelijks. Deze Hellegaten zijn inmiddels grotendeels via afvoerkanalen
drooggelegd en verdwenen.
Over de Helleputte in het gebied van de Ley bij Berkel-Enschot wordt bericht14:

De Helleputten in het gebied van de Ley, die hier ook reeds de naam van Voorste
Stroom draagt, blijven voorlopig onbedreigd. We hebben hier te maken met restanten
van ontoegankelijke moerassen met open watervlakten, schaarhoutbegroeiing en riet en
met broeklanden zoals zich die, tot in een nog niet zo ver verleden, kilometers lang ten
zuidoosten van Tilburg langs de Ley uitstrekten.

In Tilburg zijn deze moerassen grotendeels gedempt door vuilstorting en ook onder
Berkel-Enschot voltrekt zich hier en daar dit proces. "Putten" noemden de mensen die
open wateren tussen het riet en zij voegden de naam "Helle" daaraan toe. Het woord
"Helle(n)" staat hier niet op zichzelf. Vorsers ontdekten het op tal van andere plaatsen,
diep in de historie. In oude cijnsboeken en akten treft men de naam "Hellen" aan rond
1430, 1535, 1561, 1627, 1681 en 1705 zowel te Oisterwijk als te Goirle. Hij heeft dan
meestal betrekking op weilanden. In de omgeving van de Enschotse Helleputten kennen
we trouwens thans ook nog een Helle-akker in de nabijheid van de huidige Eddyhoeve.
Er wordt wel aangenomen, dat "Hellen" stamt uit de vóór-christelijke tijd en afkomstig
zou zijn van de Germaanse godin van de onderwereld "Hella" aan wie dan de streek was
toegewijd.

Volgens de Germaanse ritus ging het hier altijd om een waterrijk gebied aan de
noordkant van een nederzetting. Het volgde de zonneloop voorbij de begraafplaats.

Van de rij van "putten" bleven tot vandaag nog over drie Helleputten en de Langeput,
dicht bij café "Mie Pieters" en midden in het Baaneind. Twee putten verbergen zich in
een terrein met "Verboden toegang", maar bij een derde werd de n.o.-kant opengelegd
door het wegkappen van de ruige begroeiing.

14 Magie om land van de Helleputten – Cultureel Brabant CuBra Tilburgs dialect Pierre van Beek heemkunde … -Het
Nieuwsblad van het Zuiden - zaterdag 24 oktober 1970
De rij van "Helleputten"15
De rij van "Helleputten" suggereert, dat de Helleputten wellicht met de breuklijnen samenhangen.
De navolgende plaatsen zijn gelokaliseerd op een Feldbissbreuk:
• Hellevoetsluis,
• Tilburg (bij Berkel-Enschot met de Helleputte),
• Breda (bij Hellegat 4891)
• Waalre (bij Eindhoven) met de Willi.-kerk. (712 AD). Als funderingsmateriaal werd ijzeroer
gebruikt. De Heuvelse putten zijn een oud, venig stukje beekdal met enkele allang
dichtgegroeide turfgaten. Dit gebiedje is nog betrekkelijk ongerept gebleven.
Roermond (met een Klein Hellegat en een Groot Hellegat16) ligt aan de Roerrandbreuk, resp.
Peelrandbreuk. Deze Hellegaten liggen kort de monding in de Maas in de bedding van de Roer.
In de onderstaande tekening is een van de “putten” als een meertje met “kwelwater” aangeduid.

4 Breuk anatomie – uit: Ontdek de Mellebreuk (Bron: Geologie van Nederland: Home)

15 Geijsteren deel 1 – Jan Nillesen – KNNV Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging


16 Die Höllenlöcher an der Mündung der Rur bei Roermo...
Geregistreerde Hellegaten17
In Hellegat en Hellegat-veer beschrijft Vic van Dyck een aantal Hellegaten in Nederland en België.
Voor een beter begrip volgt nu een lijst van de rechtstreekse en afgeleide Hellegat-toponiemen in de
onmiddellijke omgeving. Onder Ruisbroek vindt men: Hellegat (1231), …... (gevolgd door een groot
aantal Hellegatstraten...)

Andere Hellegat-toponiemen zijn: Hellegat bij Brussel, Hellegat tussen Gelrode en Nieuwrode
(Aarschot), Hellegat bij Hoeselt (Limburg), Hellegat te Turnhout (Visbeekstraat), Hellegat bij
Rijkevorsel, Hellegat bij Sint-Pieters-Rode, Hellegat bij Rijsbergen (NL), Hellegatbeek en Hellegat
op de Rodeberg (W. Vlaanderen), Hellegat te Wetteren, Hellegat (samen met Helhoek,
Helhoekheide, Helheuvels, Klokkeven, Vagevuur en Venusberg uit de metaaltijden) te Rijkevorsel.
Er bestaan een Hellegat en Hellegatbeek tussen Berlaar en Koningshooikt, Hellegat bij Kemmel,
Groot Hellegat te Roermond (NL), de oevers van de Hellegatsplaten bij Volkerakdam (NL),
Hellegat bij Aalsmeer (NL), Hellegat in Zaamslag (NL), Hellegat in Etten-Leur (NL), Hellegat bij
Axel-Ossenisse (NL). 18

De Tilburger Hellegaten zijn in Google niet meer geregistreerd. Het geringe aantal in Google nog teruggevonden
Hellegaten wordt in de onderstaande kaart geel gemarkeerd. Er is ook een groot aantal Hellegaten, Helstraten en
Helwegen, die in Duitsland als Hellwegen bekend staan en in Franstalige regio's als Rue d'Enfer gevoerd worden.
In het Frans heten de Hellegaten Trou d'Enfer. Deze worden in de kaart Der Hellweg als "Lößhaldenweg"
gedocumenteerd.19

5: Willibrordbronnen, Hellegaten en breuklijnen in de aardkorst

17 Statistiken Zum Hellweg Als 'Lößhaldenweg'


18 Hellegat en Hellegat-veer door Vic van Dyck
19 Overview of Hellweg-papers
De acht zaligheden van Brabant
De acht zaligheden Duizel, Eersel, Hulsel, Knegsel, Netersel, Reusel, Steensel en Wintelre van
Brabant liggen vrij dicht bijeen en zijn in de onderstaande kaart groen gemarkeerd.
Vier van deze zaligheden liggen aan de oude route (ten tijde van de Belgische opstand een
belangrijke militaire route) naar België: Steensel-Eersel-Duizel-Reusel.
De vier andere liggen hier net iets ten noorden daarvan: Knegsel-Wintelre-Netersel-Hulsel.

6: Willibrordbronnen, -kerken, waterbronnen en breuklijnen in de aardkorst

Er is door een Nederlands historicus J.W. Wolf in Gramaye's Taxandria, p. 23 geopperd en door
Jacob Grimm in de Teutonic Mythology geciteerd, dat drie van deze zaligheden een religieuze
achtergrond suggereren, en wel Woensel, Eersel en Reusel (Roysel)20:
...not far from Bergen op Zoom and the Scheldt, towards Antwerp, stands to this day a
Woensdrecht, as if Wodani trajectum. Woensel = Wodenssele, Wodani aula, lies near
Eindhoven on the Dommel in N. Brabant; a remarkable passage on it in Gramaye's
Taxandria, p. 23, was pointed out to me by J.W. Wolf:

Imo amplius supersunt aperte Cymbricorum dorum pagis aliquot, ubi forte culti erant,
indita nomina, nominatim Mercurii in Woensel, honoris in Eersel, Martis in Roysel.
Uti enim Woen Mercurium eis dictum alias docui, et eer honorem esse omnes sciunt,
ita Roy Martem a colore sanguineo cognominatum ostendunt illi qui tertiam
hebdomadis feriam Roydach indigitant.

In due time I shall speak of Eersel and Roysel, which lie in the neighbourhood of
Woensel, and all of them in the N. Brabant district of Oirschot.

20 Teutonic Mythology (Jacob Grimm – Seite 154)


Omdat alle zaligheden echter in een kruisingszone van breuklijnen liggen, baseert een dergelijke
naamgeving wellicht op de opvallend talrijke bronnen en wateraders in de grensregio tussen
Nederland en België.
• De Sint-Willibrorduskerk (met Willibrordusput21) van Eersel wordt voor het eerst in 1480
genoemd.
• In Bakel ligt Eessens put op de grens met Deurne. Het is de bron van de Kaweise Loop.
• En langs de Breuk van Handel ligt de bron of het wonderbare putje van Handel in het
processiepark achter de kerk van Handel.

De kleur rood
Opvallend is ook, dat alle namen met “rode” kern (zoals Roysel of ook Stramproy) kunnen wijzen,
die de rode waterkleur van opgelost roest weergeven. Voorbeelden van dit soort namen vindt men in
Rood water en ijzeroer en Rood water als naamgever22.
Op meerdere plaatsen hebben beken met dat rode water daarom ook die naam gekregen.
De belangrijkste natuurlijke beek in Gemert heet de Rips. Vroegere vermeldingen zoals
Roesep en Roespe geven aan dat de oorspronkelijke naam Roes-apa was en dat betekent
Rood Water of Roestwater

Daarnaast kennen we de Rooije Asch met daarbij de Rooije Plas. Ook de Rooije Hoef,
waar de huidige Rooije-Hoefsedijk naar genoemd werd, heeft zijn naam te danken aan
het ijzerrijke water

21 Voorbeelden van plaatsen met Willibrordusputten


22 Peelrandbreuk
Verdeling van de patroonheiligen over het noorden en zuiden
Van vele plaatsnamen kent men de patroonheiligen 23. De betrouwbaarheid van deze gegevens wordt
echter betwijfeld24.
Opvallend is de verdeling van de patroonheiligen. Met name Vitus wordt in feite alleen in het
noorden vereerd en is in het zuiden afwezig.
Nederland Patroonheilige Patroonheilige Patroonheilige
Willibrordus Bonifatius Vitus
Flevoland Swifterbant: Willibrordus Biddinghuizen: Bonifatius
Friesland Lemmer: Willibrordus Cornwerd: Bonifatius Blauwhuis: Vitus

Friesland Dokkum: Martinus van Tours, Leeuwarden: Vitus


Bonifatius
Friesland Makkinga: Bonifatius Stiens: Vitus
Friesland Oldeberkoop: Bonifatius Wetsens: Vitus
Friesland Ter Idzard: Bonifatius Wijns: Vitus
Friesland Tzum: Bonifatius
Groningen Winschoten: Vitus
N-Holland Medemblik: Bussum: Vitus
Martinus v. Tours & Bonifatius
N-Holland Hilversum: Vitus
N-Holland Naarden: Vitus
Z-Holland Vlaardingen: Willibrordus Alphen a. d. Rijn: Bonifatius
Z-Holland Rijswijk: Bonifatius

Zeeland Hulst:Sint-Willibrordus
Gelderland Hedel: Willibrordus
Gelderland Hummelo: Willibrord
Limburg Obbicht: Willibrord
N-Brabant Bakel: Willibrord
N-Brabant Deurne: Willibrord
N-Brabant Liessel: Hubertus (tot
1851), Willibrord (vanaf
1851)
N-Brabant Mill: Heilige Willibrordus
N-Brabant Oss: Willibrord
Tabel 5 Verdeling van de patroonheiligen over het noorden en zuiden in Nederland

23 Lijst van plaatsen in Nederland met hun patroonheiligen


24 Deze lijst is verouderd, zie de dissertatie van Roemeling, Heiligen en heren (2013), online
In België en Luxemburg wordt de patroonheilige Bonifatius nergens benoemd. Sint-Vitus wordt
slechts eenmaal gekozen.25
De Belgische voorkeur voor Willibrordus sluit aan op de Nederlandse keuze der patroonheiligen.
Dit geldt voor (zover deze in de beschikbare gegevens gedocumenteerd waren) ook voor de
Willibrordusputten:

België Patroonheilige Patroonheilige Patroonheilige


Luxemburg Willibrordus Bonifatius Vitus
Antwerpen Berchem: Sint-Willibrordus
Antwerpen Ezaart: Sint-Willibrordus
Antwerpen Olmen: Sint-Willibrord
Antwerpen Viersel: Sint-Willibrord
Henegouwen
Limburg Eisden: Sint-Willibrord
Limburg Meldert (bij Lummen): Sint-
Willibrord
Luik Sankt-Vith: Sint-
Vitus
Luxemburg Echternach: Sint-Willibrordus
Namen
Oost-Vlaanderen Knesselare: Sint-Willibrord
Vlaams-Brabant
Waals-Brabant
West-Vlaanderen Middelkerke: Sint-Willibrord
Tabel 6 Verdeling van de patroonheiligen Willibrordus, Bonifatius en Vitus

25 Lijst van plaatsen in België met hun patroonheiligen


Overzicht van de Nederlandse Willibrordbronnen, -kerken, en
waterbronnen
Overzicht van de Nederlandse Willibrordbronnen, -kerken, waterbronnen en breuklijnen in de
aardkorst.
De 8 zaligheden van Brabant vormen een centrum van de Willibrordbronnen en liggen in het
centrum van de breukzones.

7: Willibrordbronnen, -kerken, waterbronnen en breuklijnen in de aardkorst

Tabellenoverzicht
In de navolgende tabel worden de Willibrordkerken en Willibrordusputten samen met de
monumenten en waterlopen in een tabel samengevat. Dit overzicht is niet volledig uitgewerkt.
Willibrordkerken Willibrordusput Monumenten rivier
NL D. Haag Willi.-kerk (18e eeuw)
NL ’s Heerenhoek W-kerk (1797)
NL Alphen Alphen (NB)
NL Ammerzode(n) Ammersoyen Maas
NL A'dam Willi.-kerk buit. Veste Y
NL A'dam Willi.-kerk binn. Veste Y
NL Asten (NB) Kasteel Asten Aa
NL Bakel (16e eeuw)26 Bakel (NB)
NL Berghem (1200) bij Oss Koningsgraf
NL Willibrorduskapel (1214) Berkel (NB)
(Berkel-Oisterwijk)
NL Bergschenhoek (ZH) (1910)
NL De(e)men (kerk 698) Maas
NL Deurne Luttel Meijel (NB) Will.-
put
NL Diessen (1069-15e eeuw) Diessen (NB) Annanina's Reusel
Rust Beerse
NL Eersel kerk (1480) Eersel (NB) Run
NL Esch (1450-1500) tumulus- Essche Stroom
graven Kleine Aa
NL Gemert kasteel
NL Willibrorduskapel (16e eeuw) Geijsteren (Will.-waterput) Maas
NL Harveld (Bergh ?)
NL Hedel (kerk 1949 ) Maas
NL Heeswijk-Dinther, kerk Kst. Heeswijk
Servatius & St.Willibrordus
NL Heino Slennebroek-Dalfsen trechterbekers
kapel 1236
NL Heyloo, Witte Kerk (~700 in Heiloo (NH): Willi.-put Paalcirkel,
Heilegelo gesticht) door slot Ypestein,
Willibrord Ter Coulster
NL Hilversum, kerk
Vitus/Willibrord
NL Hulst Willi.-basiliek (~1200)
NL Kasteren (NB) Dommel
NL Kesteren en Ommen
NL Kleine-Meer 1710 - 1870 RK- Sijpe
schuilkerk, Willibrord
NL Klein-Zundert (1911)
NL Kloosterburen kerk (1868)
NL Leeuwarden Ee
26 Herelaef schonk in dat jaar aan Willibrordus onder meer een kerk te Bakel
NL Leeuwen
NL Lemmer Willi.-kerk (1901)
NL Martinus
NL Middelbeers (1927) Beerze
NL Mill Willi.-kerk (1326) Maas
NL Oestgeest Groene Kerk 9e Rijnoevers
eeuw
NL Olst kerk (1200) IJssel
NL Oostkapelle
NL Op den Hoorn Kerk (1727)
NL Oss (Grote Kerk) Oss (NB) (Willi.-put)
middeleeuwen
NL Pekel-a kerk (1783) (Gr.) Pekel A
NL Rhoon (ZH) kerk 1894
NL Rijt-/Riethoven kerk 1500 grafheuvels Witrijt (Run)
NL Ruimel (NB) Ruwenberg Dommel
NL Sappemeer kerk 1700-1855 Sijpe
NL kerk (Stramproy) Stramproy (L)
NL Steggerden
NL Teteringen kerk (1820) Mark/Aa (?)
NL Utrecht kerk (17e eeuw)
NL Vessem (NB) Kleine Beerze
NL Vilsteren kerk (1897, Eeckeren)
NL Vlierden27 kerk (1845) Oude /
Astense Aa
NL Waalre, Willi.-kerk. (712 AD)
NL Wassenaar kerk (1905)
NL Westkapelle kerk (11e eeuw)
NL Wintelre Eersel kerk (1570) grafheuvels Bruggenrijt
NL Wyhe
NL Zierikzee Willi.-kerk 18e eeuw
NL Zoutelande (Willi.-put) 28
NL Zulst
NL Hooge Zwaluwe kerk 1867
Tabel 7 Overzicht van de Willibrordkerken en Willibrordusputten in Nederland

27 Sint-Willibrorduskapel
28 Volgens de overlevering zou hij rond 690 hier een kruis op de grond hebben getekend, waarna er zoetwater opwelde.
Deze Willibrordusput zou geneeskrachtig water hebben geleverd en was met name in de middeleeuwen populair.
Samenvatting
Tot de elementaire levensvoorwaarden behoren betrouwbare waterbronnen, die ook in lange
droogte- en vorstperioden probleemloos vloeibaar en zuiver water leveren. Op die locaties
vestigden zich de eerste bewoners, en later ook de missionarissen, de adel en de kloosterlingen.
Tot de betrouwbaarste waterleveranciers behoren de wijstbronnen, die zich overwegend in de
omgeving van de breukzones der aardoppervlakte bevinden. De wijst is een speciale vorm van kwel
onder invloed van een breuklijn.
In Nederland bevinden zich de breuklijnen en de wijstbronnen zich in het zuiden en werd de
missionering door Willibrordus op de kerstening der bronnen geconcentreerd. In het noorden
concentreerde Bonifatius zich daarentegen op de kerstening door de inruil van een locale godheid
tegen Sint Vitus.
Door deze strategische beslissingen van de missionarissen vindt men in Noord-Nederland veel Sint-
Vituskerken en in het zuiden veel Willibrordbronnen.
In Nederland zijn sporadisch Hellegaten (in de omgeving van breuklijnen) gedocumenteerd, die
wellicht vóór de missionering als namen voor wijstbronnen in gebruik zijn geweest.
Inhoud
Samenvatting .......................................................................................................................................1
Inleiding................................................................................................................................................2
De missionering van Zuid-Nederland..............................................................................................2
De missionering van Noord-Nederland...........................................................................................2
(Als voorbeeld): De kerstening met behulp van Sint Vitus.........................................................3
De kerstening met de St. Vituskerken........................................................................................4
De invloed van de reformatie......................................................................................................4
De kerstening van Zuid-Nederland......................................................................................................5
Voorbeelden de Willibrordputten.....................................................................................................5
Overzicht der Willebrorduskerken in de Benelux............................................................................6
Overzicht van de 16 Sint-Willibrorduskerken in Belgie en Luxemburg.....................................6
Overzicht van de 76 Sint-Willibrorduskerken in Nederland.......................................................6
De Willibrordputten en Willibrordkerken........................................................................................9
Willibrordusputten aan de Noordzeekust.........................................................................................9
De betrouwbaarheid van de jaartallen.............................................................................................9
Het zoeken naar betrouwbare wateraders......................................................................................10
De landing van Willibrord.........................................................................................................10
Voorbeelden van Willibrordputten aan de Peelrandbreuk.........................................................11
Oir en Oer als ijzermarkering....................................................................................................12
Hellegaten als wijstmarkering...................................................................................................13
De rij van "Helleputten"............................................................................................................14
Geregistreerde Hellegaten.........................................................................................................15
De acht zaligheden van Brabant ...................................................................................................16
De kleur rood.................................................................................................................................17
Verdeling van de patroonheiligen over het noorden en zuiden......................................................18
Overzicht van de Nederlandse Willibrordbronnen, -kerken, en waterbronnen.............................20
Tabellenoverzicht......................................................................................................................20
Samenvatting......................................................................................................................................23

Related Interests