Ph©n lo¹i Mét sè d¹ng to¸n tØ lÖ thøc líp 7

A. ®Æt vÊn ®Ò Qua thùc tÕ gi¶ng d¹y vµ trao ®æi cïng c¸c ®ång nghiÖp t«i nhËn thÊy c¸c bµi to¸n dïng kiÕn thøc vÒ tØ lÖ thøc ®Ó gi¶i lµ mét phÇn hay ®îc mäi ngêi quan t©m c¶ vÒ ph¬ng ph¸p gi¶ng d¹y, c¶ vÒ néi dung kiÕn thøc, trong ®ã viÖc ph©n lo¹i bµi tËp vµ ph¬ng ph¸p suy luËn t×m tßi lêi gi¶i ®èi víi tõng d¹ng, ®· ®îc chóng t«i ®Ò xuÊt ®em ra trao ®æi ë tæ chuyªn m«n, råi ®îc ¸p dông vµo c¸c tiÕt gi¶ng ë c¸c líp ®¹i trµ vµ c¸c líp båi dìng HSG ®· ®¹t kÕt qu¶ tèt, nay chóng t«i ®em tr×nh bÇy ë ®©y hy väng gãp ®îc mét phÇn nhá bÐ cña m×nh vµo kho tµng kinh nghiÖm chung trong viÖc n©ng cao chÊt lîng d¹y häc. C¸c bµi to¸n vÒ tØ lÖ thøc lµ mét m¶ng to¸n rÊt réng nªn chóng t«i kh«ng cã ý ®Þnh ®Ò cËp tíi tÊt c¶ c¸c d¹ng ë c¸c khèi líp mµ chØ h¹n chÕ møc ®é to¸n 7 ®Ó sö dông trong gi¶ng d¹y vµ båi dìng häc sinh kh¸, giái líp 7 B.thùc tr¹ng d¹y häc: Khi gi¶ng d¹y phÇn to¸n tØ lÖ thøc do kh«ng ph©n lo¹i tèt tõng d¹ng bµi nªn khi híng dÉn häc sinhh gi¸o viªn thêng ®an xen c¸c d¹ng bµi tËp víi nhau, lµm cho häc sinh bÞ rèi trong tr×nh bÇy vµ t duy t×m tßi lêi gi¶i, khi tr×nh bÇy lêi gi¶i nhiÒu em cßn lÉn lén gi÷a c¸c c¸ch gi¶i víi nhau. C.®iÒu tra c¬ b¶n Chóng t«i ®· tiÕn hµnh kh¶o s¸t chÊt lîng häc sinh ë m¶ng to¸n tØ lÖ thøckhi cha d¹y theo kiÓu ph©n lo¹i bµi tËp vao cuèi n¨m häc 2008- 2009 cã kÕt qu¶ nh sau: Tæng sè giái Kh¸ tb YÕu kÐm HS 1 5 20 10 4 40 2,5% 12,5% 50% 25% 10% d.gi¶i quyÕt vÊn ®Ò Chóng t«i ®· tãm lîc phÇn kiÕn thøc c¬ b¶n vµ ph©n d¹ng bµi tËp gióp cho häc sinh n¾m bµi ®îc dÔ dµng h¬n I. 1. TØ lÖ thøc • §Þnh nghÜa: TØ lÖ thøc lµ ®¼ng thøc cña hai tØ sè 1 KiÕn thøc c¬ b¶n
a c = . b d

= n b1 b2 b3 bn (n ≥ 2. 3: 03..c b d TÝnh chÊt 2 (®iÒu kiÖn ®Ó 4 sè lËp thµnh tØ lÖ thøc) NÕu ad = bc vµ a. b d c d b a c a 3. TÝnh chÊt TÝnh chÊt 1 (tÝnh chÊt c¬ b¶n cña tØ lÖ thøc) NÕu a c = th× a... + bn ) ( b1 − b2 + . + an ) ( a1 − a2 + . b. = .. c¸c d¹ng bµi tËp vµ ph¬ng ph¸p gi¶i D¹ng 1: NhËn biÕt tØ lÖ thøc: chñ yÕu lµ ta dïng phÐp thö trùc tiÕp 1) T×m c¸c tØ sè b»ng nhau trong c¸c tØ sè sau råi lËp c¸c tØ lÖ thøc: 28:14.d = b.TØ lÖ thøc a c = cßn ®îc viÕt lµ a:b = c:d.. 3 : 10 = 2. + bn ) a c e ma + nb + he = + = b d f mb + nd + hf a a1 a2 a3 = = = .19 vµ 3: 7. 3:10. c) ®îc D¹ng 2: TÝnh sè cha biÕt b»ng c¸ch ¸p dông tÝnh chÊt tØ lÖ thøc: T×m x biÕt: 2 . n∈ Z) NÕu nãi: C¸c sç x. + an ) ⇒ 1= 1 2 = b1 ( b1 + b2 + . 3 b) 39 Gi¶i: a).5). 2 3 Gi¶i: 28:14 = 8:4 . z tØ lÖ víi c¸c sè a.. 10 5 2 d) -7: 4 vµ 0.25 vµ 14:21: c) 6. d ≠ 0 th× ta cã c¸c tØ lÖ thøc: a c a b d c d b = . 2 : 2 . c ta cã thÓ viÕt nh sau: x y z = = a b c hoÆc x: y: z = a: b: c II. b d 2..1: 7. 1 2 1 2 : . y.. 8: 4. Tæng nqu¸t cho d·y tØ sè b»ng nhau: a ( a + a + . TÝnh chÊt cña d·y tØ sè b»ng nhau Tõ d·y tØ sè b»ng nhau a c e = = ta suy ra: b d f a c e a+c+e a−c+e = = = = b d f b+d + f b−d + f (gi¶ thiÕt c¸c tØ sè ®Òu cã nghÜa) 4. b..5.1 : 7 2) Tõ c¸c tØ sè sau ®©y cã lËp ®îc tØ lÖ thøc kh«ng? a) 3.1: 3. c.51: 15. 3 2 : 52 vµ 2. = . = .9: (-0.5: 5. 2..

y > 0).y = 84 7 y vµ x2 – y2 = 4 (x. y = 13 13 a) b).5 : 3 => 2x = 10 => x = 10 :2 => x = 5 1 4 1 1 4 24 : => 3x -2 = 1 : ( : ) => 3x -2 = 12 21 2 12 21 7 38 => x= (24/7 +2 ):3 = 21 (2 x + 1) 3 = c) => 4x2 -1 = 15 => x2 = 4=> x= 2 hoÆc x = -2 5 (2 x − 1) b) 1 : (3x − 2) = 1 2 D¹ng3: T×m sè cha biÕt (¸p dông tÝnh chÊt d·y tØ sè b»ng nhau): I.vµ 2 2 2 y= - 3 2 II. y. x+y-z = 95. TÝnh x.a) 2x:6 = 5:3 1 1 4 : 2 12 21 (2 x + 1) 3 = c) 5 (2 x − 1) b) 1 : (3x − 2) = Gi¶i: a) 2x: 6= 5: 3 => 2x = 6. T×m x. x + y + z = 92 2 3 5 7 b) 2x = 3y = 5z.y = 4 x = 3 x e) = 5 d) y vµ x. z biÕt r»ng: a) x y y z = . d) Do x ≠ 0 Nªn tõ x y = => 3 7 +252 => x2 = 36 => x = 6 hoÆc x = -6 e) Tõ x 2 xy x2 + xy x2 + 84 = = = => 10x2 = 3x2 3 7 3+ 7 10 x y x 2 y 2 x2 − y2 4 = = = = => 5 3 25 9 25 − 9 16 5 3 5 =>x= vµ y= hoÆc x= . = . y ≠ 0 biÕt: x 3 = vµ 2x+ 5y = 10 y 4 2x 1 = b) vµ 2x + 3y = 7 3y 3 a) c) 21x = 19y vµ x. c) gi¶i t¬ng tù. 3 . 3 Gi¶i: x 3 x y 2x 5 y = => = = => y 4 3 4 6 20 2 x 5 y 2 x + 5 y 10 = = = Ta cã 6 20 6 + 20 26 15 20 x= .

. z = 30. ®ã lµ: C¸ch1 -Ph©n tÝch ngîc ®Ó ph¸t hiÖn biÓu thøc cÇn thªm hoÆc bít vµo ®¼ng thøc ®· cho ®Ó suy ra biÓu thøc cÇn chøng minh.c) x y z = = = x+ y+z y + z +1 x + z +1 x + y − 2 x y y z x y y z = . do ®ã chóng t«i ®· cè g¾ng gióp cho häc sinh n¾n ®îc mét sè c¸ch gi¶i vµ ph¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó t×m tßi lêi gi¶i. = thµnh = . 0. Chøng minh r»ng ta cã c¸c tØ lÖ b d thøc sau( gi¶ thiÕt c¸c tØ lÖ thøc ph¶i chøng minh ®Òu cã nghÜa): 4 . C¸ch3. y = 50 . VÝ dô1 Cho tØ lÖ thøc a c = . y. z = 42 b) Tõ 2x = 3y = 5z ta cã x+y-z = 95 Ta ®îc x= 75 . y.− z 2 1 = x + y+ z Khi ®ã (1) 2 x= => y= 1 2 1 2 1 z=2 1 1 1 VËy (x.c« l¹i cã ®îc lêi gi¶i nh vËy.LËp c¸c tÝch trung tØ vµ c¸c tÝch ngo¹i tØ råi so s¸nh chóng kÕt hîp víi ®¼ng thøc suy ra ®îc tõ gi¶ thiÕt. nhiÒu häc sinh ng¹c nhiªn kh«ng biÕt do ®©u mµ thÇy .. z) = ( 0. z) = ( . c) Tõ : x y z = = = x + y + z (1) y + z +1 x + z +1 x + y − 2 ¸p dông tÝnh chÊt d·y tØ sè b»ng nhau cho ba tØ sè ®Çu ta ®îc: x+ y+z = x + y + z (2) 2( x + y + z ) NÕu x+y+z = 0 th× tõ (1) ta suy ra x= y = z = 0 NÕu x +y +z ≠ 0 th× tõ (2) suy ra trë thµnh x y z 1 = = = 1 1 1 Do ®ã − x +1 − y +1 −z−2 2 2 2 2 3 2x = − x 2 3 2y = − y 2 3 2z = . y = 30. 0) hoÆc (x.) 2 2 2 D¹ng4: Chøng minh tØ lÖ thøc:§©y lµ mét phÇn khã trong c¸c bµi to¸n ti lÖ thøc. = 2 3 5 7 10 15 15 21 2 x 3 y 5z x y z = = = = kÕt hîp víi tøc lµ 30 30 30 15 10 6 Gi¶i: a)BiÕn ®æi KÕt hîp víi x + y + z = 92 ta ®îc x= 20. C¸ch 2 -§Æt Èn phô råi chØ ra hai vÕ cña ®¼ng thøc cÇn ph¶i chøng minh cïng b»ng mét biÓu thøc thø ba. khi chóng t«i gi¶ng d¹y phÇn nµy.

b) 3a − 4b 3c − 4d ab (a − b) 2 c) = cd (c − d ) 2 a) C©u a) T×m tßi lêi gi¶i: + bc –ad –bd Gi¶i: C¸ch 1 a −b c −d = . <= (a-b)(c+d) = (c-d)(a+b) <= ac +ad – bc. c = dk => b d bk − b b(k − 1) k − 1 = = = (1) bk + b b(k + 1) k + 1 dk − d d ( k − 1) k − 1 = = = (2) bk + b d ( k + 1) k + 1 Tõ (1) vµ (2) ta cã ®¼ng thøc cÇn ph¶i chøng minh. a+b c+d C¸ch 2 : Dïng Èn phô §Æt a −b a+b c−d a+b a c = = k => a = bk . a+b c+d 2a + 5b 2c + 5d = . c = dk.bd = ac a+b c+d <= ad – bc = bc – ad <= 2ad = 2bc <= ad = bc <= a c = b d a c = => ad = bc => 2ad = 2bc => ad – bc = bc – ad b d  ac + ad – bc – bd = ac + bc – ad – bd => (a-b)(c+d) = (c-d) (a+b)  a −b c −d = .a −b c −d = . C©u b) C¸ch thø nhÊt lµ ta cã thÓ so s¸nh tÝch c¸c trung tØ vµ tÝch c¸c ngo¹i tØ Gi¶i: XÐt tÝch A = (2a + 5b)(3c – 4d) = 6ac – 8ad + 15bc – 20bd B = (3a – 4b)(2c + 5d) = 6ac +15ad – 8bc – 20bd MÆt kh¸c theo gi¶ thiÕt ta l¹i cã: a c = => ad = bc b d 2a + 5b 2c + 5d = . Nªn B = 6ac + 15bc – 8ad – 20bd = A => 3a − 4b 3c − 4d C¸ch 2: lµm t¬ng tù c¸ch 2 cña c©u a) ChØ ra 2 vÕ cña ®¼ng thøc cÇn chøng minh ®Òu b»ng chøng minh. Ta cã: b d 5 . 2k + 5 tõ ®ã suy ra ®iÒu ph¶i 3k − 4 a c ac a 2 + c 2 = = VÝ dô2: Cho tØ lÖ thøc: Chøng minh r»ng b d bd b 2 + d 2 a c Gi¶i:C¸ch1: §Æt = = k => a = bk.

a2 . C¸ch 3: XÐt tÝch ac(b2 + d2) vµ bd(a2 + c2). D¹ng 5: Mét sè bµi to¸n thêng quy vÒ tØ lÖ thøc ®Ó gi¶i: §èi víi d¹ng to¸n nµy ta thêng tiÕn hµnh theo 3 bíc ®ã lµ : -X¸c ®Þnh xem ®©y lµ bµi to¸n tØ lÖ thuËn hay tØ lÖ nghÞch. do ®ã 2 = 2 = (1)     b d b d bd b d  b d 2 2 ac bk . Suy ra ®iÒu ph¶i chøng minh.cd (2) MÆt kh¸c ta l¹i cã: a c = => ad = bc b d KÕt hîp víi (1) vµ (2) suy ra: ac(b2 +d2) = bd(a2+ c2). TÝnh sè häc sinh gái cña c¶ ba líp. 7.ad = bc. ta cã: a 2 c 2 a 2 + c2 = = (2) b 2 d 2 b2 + d 2 Tõ (1) vµ (2) Ta suy ra ®iÒu ph¶i chøng minh. c 2 b d a1 a2 a3 Chøng minh bèn sè ®· cho lËp thµnh mét tØ lÖ thøc. Gîi ý c¸ch gi¶i: ChØ ra tån t¹i ®¼ng thøc ad = bc. a4 tháa m¶n ®iÒu kiÖn a22 = a1.Tõ (1) vµ (2) ta suy ra ®iÒu ph¶i chøng minh. y. Bµi tËp tù gi¶i Bµi1. a3. 7C cã sè häc sinh giái ph©n bè theo tØ lÖ 3. d trong ®ã b lµ trung b×nh céng cña a vµ c vµ 1 1 1 1 = ( + ). . Gi¶i: Gäi sè häc sinh giái cña c¸c líp 7A. ¸p dông tÝnh chÊt tØ lÖ thøc ®Ó cã ®îc d·y tØ sè b»ng nhau a = a = a 2 3 4 Bµi 2. z. 7C lÇn lît lµ x. Bµi 1:Bµi to¸n tØ lÖ thuËn Ba líp 7A. Cho bèn sè nguyªn d¬ng a. ta cã: ac(b2 +d2) = ab2c+ acd2 =ab.7B. -X¸c ®Þnh c¸c ®¹i lîng vµ dùa vµo tÝnh chÊt ®Ó lËp tØ lÖ thøc.a4. Cho bèn sè kh¸c kh«ng a1. 7B.a3 vµ a32 = a2. C¸ch 2: a c a c a c a 2 c 2 ac Tõ: = =>   =   = . Chøng minh: a13 + a23 + a33 a1 = a23 + a33 + a43 a4 Gîi ý c¸ch gi¶i: Tõ ®iÒu kiÖn ®· cho.cd (1) bd(a2+ c2) = a2bd + bc2d = ab. biÕt r»ng líp 7C cã sè häc sinh giái nhiÒu h¬n líp 7A lµ 12 em. c. -¸p dông c¸c c¸nh gi¶i ®· nªu trªn ®Ó tÝnh c¸c ®¹i lîng ph¶i t×m. b.bc + ad. 5. Theo bµi ra ta cã: 6 .dk = = k2 (1) bd bd a 2 + c 2 (bk )2 + (dk )2 k 2 (b2 + d 2 ) = = = k 2 (2) 2 2 2 2 2 2 b +d b +d b +d Theo tÝnh chÊt d·y tØ sè b»ng nhau.

T×m chiÒu dµi qu·ng s«ng tõ A ®Õn B. víi gi¶ thiÕt r»ng c¸c kim ®ång hå ch¹y ®óng. Ta cã x.x y z = = vµ z – x = 12 3 5 7 x y z z − x 12 = Tõ: = = = => x = 3. Gi¶i: Gäi VËn tèc V1 = 20 km/h vµ t1 lµ thêi gian tµu thñy ®i tõ bÕn A ®Õn bÕn B .60 = 16 (phót) 11 11 11 4 VËy sau 16 phót th× kim phót ®uæi kÞp kim giê.5 2 1 1 2 V V V +V 20 + 24 44 Ta cã t1= V2 : 44 44 = 24 : = 3 (h) 5. H·y tÝnh xem sau bao nhiªu phót n÷a th×kim phót ®uæi kÞp kim giê.y = 1 vßng (1) 4 MÆt kh¸c v× kho¶ng c¸c tØ lªn thuËn víi kho¶ng c¸ch mµ vËn tèc kim phót gÊp 12 lÇn vËn tèc kim giê nªn: x x y x− y = 12 ⇒ = = (2) y 12 1 12 − 1 3 3 4 Thay (1) vµo (2) TÝnh ®îc x = (vßng) øng víi . 15. Thêi gian c¶ ®i lÉn vÒ mÊt 5h30phót.3 = 60 (km). 7B. 1 2 1 2 Ta cã: V1t1 = V2t2 => t = t = t + t = 5. vËn tèc V2 = 24 km/h vµ thêi gian t2 cña tµu thñy ®i tø bÕn B vÒ bÕn A. C¸c bµi tËp tù gi¶i: Bµi 1: §éi I cã 10 c«ng nh©n mçi ngêi lµm 18 ngµy ®µo ®¾p ®îc 648 m3 ®Êt.5 5. 7C lÇn lît cã 9.5 ChiÒu dµi qu·ng s«ng tõ A ®Õn B lµ: S = V1t1 = 20. 11 Bµi 3 Bµi to¸n tØ lÖ nghÞch Mét tµu thñy chËy tõ bÕn s«ng A ®Õn bÕn s«ng B vãi vËn tèc 20km/h vµ quay vÒ A víi vËn tèc 24km/h. Bµi 2*: Lóc rêi nhµ ®i häc b¹n Tïng xem giê thÊy kim ®ång hå chØ h¬n 1 giê vµ khi ®Õn trêng thÊy hai kim ®ång hå ®· ®æi vÞ trÝ cho nhau (trong thêi gian nµy hai kim ®ång hå kh«ng chËp víi 7 .5 = 5.3 = 9 3 5 7 7 −3 4 y = 5. Bµi 2: Bµi to¸n tØ lÖ thuËn BiÕt r»ng hiÖn giê lµ 3 giê. Hái 8 c«ng nh©n cña ®éi II mçi ngêi lam 25 ngµy ®µo ®¾p ®îc bao nhiªu m3 ®Êt? (gi¶ thiÕt r»ng n¨ng suÊt cña mçi c«ng nh©n lµ nh nhau). 21 häc sinh giái vµ sè häc sinh giái ë c¶ 3 líp lµ 9 + 15 + 21 = 45 (em). Gi¶i: Gäi x. y lµ sè vßng mµ kim phót vµ kim giê ®· quay ®îc khi kim phót ®uæi kÞp kim giê.3 = 15 z = 7.3 = 21 Vëy líp 7A.

th× nhãm häc sinh khi häc ®îc ph©n d¹ng bµi tËp bao giê còng cã kÕt qu¶ bµi lµm tèt h¬n vÒ dung lîng.nhau lÇn nµo). ®Æc biÖt lµ d¹y c¸c tiÕt luyÖn tËp vµ båi dìng häc sinh giái th× viÖc ph©n d¹ng c¸c bµi tËp lµ rÊt cÇn thiÕt.5% 50% 25% 7. * *** Trªn ®©y chØ lµ mét phÇn nhá trong c¸c d¹ng to¸n vÒ tØ lÖ thøc vµ c¸c bµi to¸n cã liªn quan thêng gÆp ë líp 7 vµ mét sè kÕt qu¶ thu ®îc trong qu¸ tr×nh gi¶ng d¹y. bµi häc kinh nghiÖm: Trong khi gi¶ng d¹y to¸n nãi chung. RÊt mong ®îc sî gãp ý cña c¸c ®ång nghiÖp. TÝnh thêi gian Tïng ®i tõ nhµ ®Õn trêng? X¸c ®Þnh thêi ®iÓm Tïng xuÊt ph¸t tõ nhµ vµ ®Õn trêng? Bµi 3: §é dµi c¸c c¹nh cña mét tam gi¸c tØ lÖ víi nhau theo 2: 3: 4. KÕt qu¶ thùc nghiÖm: Sau mét sè n¨m chóng t«i ®· cho tiÕn hµnh kiÓm chøng trªn c¸c nhãm häc sinh cã lùc häc nh nhau ë khèi 7. ®iÒu nµy kh«ng chØ lµ mét thãi quen tèt trong häc tËp mµ cßn lµ mét phÈm chÊt tèt trong cuéc sèng. chóng t«i xin ®îc m¹nh d¹n tr×nh bµy. Tµi liÖu tham kh¶o: 8 . s¸ng sña h¬n vÒ néi dung. võa rÌn luyÖn cho häc sinh thãi quen thêng xuyªn tæng hîp l¹i c¸c ®¬n vÞ kiÕn thøc ®· häc theo c¸c nhiÖm vô. nã võa góp cho häc sinh n¾m bµi mét c¸ch râ rµng.5% Kh¸ 10 25% tb 20 50% YÕu 5 12.5% Sau khi d¹y ph©n lo¹i bµi tËp: Sè häc sinh 40 giái 5 12. mÆc dï ®· cè g¾ng nhiÒu nhng c¾c ch¾n vÉn cßn nhiÒu khiÕm khuyÕt. Hái c¸c chiÒu cao t¬ng øng cña c¸c c¹nh trong tam gi¸c ®ã tØ lÖ víi nhau theo tØ sè nµo? e. KÕt qu¶ kh¶o s¸t n¨m hoc 2009-2010 Khi cha d¹y ph©n lo¹i bµi tËp: Sè häc giái Kh¸ tb YÕu kÐm sinh 2 5 20 10 3 40 5% 12.5% kÐm 0 0% g.

-To¸n båi dìng häc sinh líp 7 (Vò H÷u B×nh.§ç Quang ThiÒu) -To¸n n©ng cao vµ c¸c chuyªn ®Ò ®¹i sè 7 (Vò D¬ng ThôyNguyÔn Ngäc §¹m) -TuyÓn tËp 306 bµi tËp to¸n ®¹i sè líp 7 (Phan Hoµng Ng©n) -Mét sè vÊn ®Ò ph¸t triÓn ®¹i sè 7 (Vò H÷u B×nh ) Hoµn chØnh ngµy 14/4/2010 9 .T«n Th©n.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful